33 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/948d7e9fa1ceacefe618c390a8aaa9ba.pdf adc21a3606165ed72e250fc683e6c788 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6233 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource rzeźba antyczna histroia sztuki - rzeźba Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5813 Title A name given to the resource "Posąg hjest przezroczem, duchowym widziadłem"/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.97-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY R zeźbiarstwo uchodziło zawsze za sztukę trudną, a jego znaczenia od najdawniejszych czasów wyzwalały swoiste odczucia, odmienne niż inne kunszta. Również w ciągu wieków zapotrzebowanie na „sztukę posągową” kształtowało się rozmaicie. Przez setki lat rzeźby zapełniały głównie świątynie, wielkie rezydencje królewskie i magnackie, galerie pałacowe, przestrzenie miejskie, parki i ogrody, i miały ściśle wy­ znaczoną funkcję w ogólnej koncepcji wyposażenia i dekoracji wnętrz. Z początkiem XIX wieku rzeźba po­ woli zatracała tę funkcję. Rozwój myśli estetycznej oraz szybko narastające nowe prądy i tendencje (prze­ łamujące z biegiem lat wielowiekową tradycję klasycz­ ną) przydawały skulpturze nowych znaczeń i treści, a ideowe i społeczne przeobrażenia odmieniły jej cha­ rakter i przeznaczenie. W estetyce pojawiło się pojęcie pierwiastka duchowego ożywiającego martwe posągi, a krytyka i literatura tworzyły swoisty wizerunek arty­ sty - jego poczynań i losów, często naznaczonych fatalistycznym piętnem. W XIX i XX wieku wystawiano w miastach wiele pomników, natomiast rzeźba zdobiąca wnętrza do­ mów nie miała już tak szerokiego zastosowania jak w wiekach minionych. Osłabła dominująca niegdyś rola mecenatu, postęp industrializacji i rozwój wy­ twórczości fabrycznej sprawiły, że kurczyły się zamó­ wienia. Rzeźbiarze byli ograniczani wieloma uciążli­ wościami, ubóstwem, rzemieślniczą „pracą dla chle­ ba” bądź żmudnymi etapami realizacji większych pro­ jektów - od pierwszego modelu w glinie do ostatecz­ nej wersji w marmurze lub brązie. Ci, których sztuka nie zyskiwała uznania, bywali spychani na margines życia. Brak sił lub zdrowia, rozpacz i załamania prowa­ dziły czasem do samobójstw, chorób psychicznych bądź przedwczesnej śmierci. Nadto, pełnoplastyczna rzeźba figuralna, utrwalona w szlachetnym materiale, była bardzo kosztowna, zarówno dla artysty, jak i na­ bywcy. Jednak te powody i okoliczności nie wyczerpu­ ją sprawy nieco mniejszego zainteresowania dziełem rzeźbiarskim postrzeganym jako obiekt (rzecz, przed­ miot) przeznaczony do codziennego obcowania z nim w domu, i - co ważniejsze - nie tłumaczą osobistego, „prywatnego” odczucia jego ingenium, które bywało przeżyciem wielce osobliwym. Nasuwa się więc pyta­ nie, czy na owych zjawiskach nie zaważyły również względy psychologiczne. Czy można było polubić rzeźbę we własnym domu? Stawiając takie pytanie, trzeba przypomnieć, jak od­ miennych wrażeń i emocji dostarczały posągi i obrazy. Obraz o pogodnej tematyce wnosił do mieszkania kli­ mat przytulnego ładu, ciepła, spokoju, refleksji lub ra­ dości. Malowidło religijne było przedmiotem kultu, portret i scena historyczna odwoływały się do wspo­ mnień i przeszłości, a pejzaż i scena rodzajowa w kraj­ obrazie - gatunki bodaj najbardziej popularne - otwie­ rały niejako ściany domu, stwarzały iluzję przestrzeni, „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem” . Kilka przypomnień o mitach i magii skulptury* poszerzały perspektywę, dawały pole do działania wy­ obraźni (znają dobrze to zjawisko współcześni dekora­ torzy wnętrz, używający ogromnych „pejzażowych” ta­ pet, imitujących perspektywę widokową). W domach zamożnej inteligencji, ziemiaństwa i mieszczaństwa nie mówiąc już o kolekcjonerach - znajdowało się za­ zwyczaj wiele obrazów, zawieszanych w charaktery­ stycznym układzie XIX-wiecznej ekspozycji wypełnia­ jącej niemal całe ściany; rzeźb było nieporównanie mniej. W zestawieniu z malarstwem rzeźba dostarczała przeżyć zgoła odmiennych. Inny wymiar przestrzenny i materialny sprawiał, iż była ona bardziej rzeczą, przedmiotem wyobcowanym z naturalnego otoczenia, trójwymiarowym powtórzeniem żyjących istot; można ją było ogarnąć nie tylko wzrokiem, lecz i dotykiem. Te właściwości, nasuwające skojarzenia z atrapą, z czymś nieruchomym, martwym i sztucznym, mogły wzbudzać odczucia niepokoju, a nawet lęku (choć go­ dzi się przypomnieć, że i niektóre obrazy obrosłe trady­ cją potrafiły „straszyć”). Już sam zwyczaj zdejmowania masek pośmiertnych był zabiegiem nieco niesamowi­ tym, jak gdyby powoływaniem zmarłych do powtórne­ go życia; w 1854 roku „Dziennik Warszawski” druko­ wał np. „nowelę grozy” o szalonym młodym rzeźbiarzu, który odkopuje zwłoki ukochanej, by utrwalić jej rysy w gipsowej masce.1 Posągi o łudzącej cielesności od stuleci wyzwalały niepokojące poczucie, iż rzeźba nagle ożyje, poruszy się, przemówi, a więc „wyjdzie” poza granice swego przeznaczenia i naturalnego porządku rzeczy, że prze­ razi bądź uczyni coś złego (odwrotnym zjawiskiem by­ wało przekonanie o równie przerażających przemia­ nach żyjących istot w kamienne struktury). O powo­ ływaniu do życia rzeźbiarskich tworów - sporządza­ nych niekiedy przez Istoty Najwyższe - o ich szczegól­ nym kulcie, rozumieniu i przeżywaniu, mówią od­ wieczne mity, legendy, przekazy religijne i literackie, funkcjonujące do dziś w przestrzeni kultury. Archetypicznym wątkiem jest np. biblijna opowieść o stworze­ niu Adama; Bóg ulepił jego ciało „z prochu ziemi” i tchnął w niego życie;2 a zatem Adam (a później Ewa 97 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Niektóre opowieści o żywych posągach i ich dzia­ łaniach zawierały element wyjątkowej grozy. Przeraża­ jącym potworem był olbrzym Talos, człowiek z brązu, potomek spiżowych ludzi powstałych z jesionów bądź (wg innej wersji) wytwór Hefajstosa. Strzegł wybrzeży Krety i gdy Sardyńczycy przybywali na wyspę, rozgrze­ wał się w ogniu i z upiornym uśmiechem gubił intru­ zów płomiennym uściskiem (stąd zwrot „sardoniczny uśmiech”). Talos był osobliwie skonstruowany: miał jedną żyłę przebiegającą od karku do stopy, gdzie za­ mykał ją metalowy zawór; ta jego cecha odnosi się do rzeczywistej praktyki rzeźbiarskiej, a mianowicie do znanej w starożytności metody odlewania posągów na „wosk tracony”.10 Według jednego z podań Talosa uśmierciła Medea usuwając mu zawór ze stopy i wy­ puszczając krew (tak jak wypuszcza się wosk z wypalo­ nej glinianej formy). Specyficzną odmianą złowieszczych struktur rzeź­ biarskich były też statuy zwierzęce. W mitologii grec­ kiej występują np. ziejące ogniem spiżowe byki ujarz­ mione przez Jazona i słynny koń trojański, niby-rzeźba, a zarazem machina wojenna kryjąca w sobie złowrogą zasadzkę - zastęp wojowników greckich, którzy w jej wnętrzu dostali się do Troi. Jednym z niewielu pogodnych mitów o dominują­ cym wątku miłosnym była historia Pigmaliona i Ga­ latei. Król Cypru Pigmalion tak się rozkochał w po­ sągu Afrodyty, iż brał go do swego łoża (ten wątek wskazuje na istnienie ceremonii symbolicznych za­ ślubił władców z wyobrażeniem bogini miłości).11 Według innej, popularniejszej wersji, król zakochał się w wyrzeźbionym przez siebie posągu pięknej ko­ biety; na jego prośbę Afrodyta ożywiła, bądź nawet wcieliła się w tę postać. Powołana do życia Galatea poślubiła Pigmaliona i urodziła mu syna Pafosa.12 W epoce nowożytnej i w naszych czasach ta pełna wdzięku legenda rozpowszechniła się szeroko i podle­ gała najróżniejszym adaptacjom. Czerpali z niej in­ spirację muzycy, malarze i pisarze, m.in. J. Ph. Rame­ au, L. Cherubini, F. Boucher, E. Burne-Jones, J. J. Rousseau i B. Shaw. Przeciwieństwem animacji była odwrotna transfor­ macja - „skamienienie” człowieka, zaklęcie go w mar­ twą, nieruchomą powłokę. I te magiczne metamorfozy wywodzą się z odwiecznych tradycji i źródeł literackich. Biblijna żona Lota zamienia się w słup soli, antyczna Niobe po stracie swych dzieci kamienieje z bólu i zasty­ ga w granicie na górze Sipylos. Po zemście bogów do­ konanej na Niobe, nie było nikogo, kto pochowałby jej zgładzone dzieci, bowiem Zeus wszystkich Tebańczyków pozamieniał w kamienie. Graves tak komentuje wizualną metamorfozę nieszczęsnej matki: „Góra Sipylos była prawdopodobnie ostatnim siedliskiem kultu tytanów w Azji Mniejszej, podobnie jak w Grecji Teby. Posąg Niobe jest turnią przypominającą swym kształ­ tem postać ludzką, a gdy promienie słoneczne zimą pa­ uformowana z jego żebra) jawią się jako pierwsze rzeź­ by w dziejach ludzkości. Najwięcej mitów związanych ze „sztuką posągową” wywodzi się z obszaru kultury greckiej.3 Prometeusz - jeden z najszlachetniejszych bohaterów mitologii helleńskiej, który cierpiał z miło­ ści do ludzi - stworzył pierwszego człowieka z gliny i wód rzeki Panopeus w Fokidzie. Owa rzeźba została ożywiona tchnieniem Ateny; według innej wersji uczynił to Prometeusz, dając jej duszę z ognia niebie­ skiego. Hefajstos był twórcą żywego posągu Pandory, pierwszej kobiety obdarzonej cudownymi przymiota­ mi, a zarazem sprawczyni wszystkich ziemskich nie­ szczęść uwolnionych z jej fatalnej puszki (a właściwie glinianej kadzi, gr. pithos).4 Po Potopie ród ludzki od­ rodził się za sprawą Deukaliona i Pyrry; rzucali oni odłamki skał na wymarłą ziemię i z owych głazów wy­ rastały figury człowiecze uformowane z żywych mięśni, kości, skóry i żył pulsujących krwią, zdolne do życia i działania - twarde kamienne pokolenie praojców stworzone do trudu uprawiania ziemi i walki z żywio­ łami. Z postacią Hefajstosa - poza kreacją Pandory wiąże się też legenda o wykonanych przezeń automa­ tycznych posągach służebnic, które pomagały mu w różnych czynnościach i były niejako pierwowzorami dzisiejszych „robotów”. Ta fascynująca opowieść jest zapisana w osiemnastej księdze Iliady. Po pracy w swej kuźni - gdzie miał sporządzić zbro­ ję dla Achillesa - boski kowal „chiton nałożył, do ręki krzepkie wziął berło i wyszedł, mocno kulejąc. Iść władcy dopomagały służebne złote, podobne zupełnie do młodych dziewcząt żyjących. Twórca obdarzył je sercem, umysłem, głosem i siłą, a nieśmiertelni bogowie dali im prac umiejętność. Obok swojego stąpały władcy”.5 Legendarne początki rzeźbiarstwa greckiego zwią­ zane są z postacią mistrza wszelkich sztuk, Dedala. W dedalowym micie powtarzają się relacje o niezwy­ kłym i poniekąd demonicznym aspekcie jego sztuki, który przejawiał się w nadnaturalnej animacji rzeźb.6 Wykonane przezeń posągi były łudząco podob­ ne do swych modeli, a nadto obdarzone zdolnością ru­ chu i życia (kapłani przywiązywali je w świątyniach do ołtarzy, by nie uciekły). W jednym z podań o Herakle­ sie powiedziane jest, iż heros ujrzawszy własny posąg zrobiony przez Dedala, uległ złudzeniu, uznał go za rywala-sobowtóra i z wściekłości rozbił kamieniem.7 Le­ genda o tajemniczej ruchliwości dedalowych postaci tłumaczy się stylistycznymi przekształceniami rzeźby greckiej, przejściem od hieratycznych, nieruchomych posągów, do figur przedstawianych z jedną nogą wysu­ niętą naprzód, a więc jakby „idących” przed sie­ bie.8 Dedal był także wykonawcą drewnianych, rucho­ mych lalek (dziś powiedzielibyśmy: marionetek), któ­ re ofiarował rodzinie króla Minosa na Krecie.9 98 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... dają na pokrywającą ją czapę śniegu, można odnieść wrażenie, że postać płacze”.13 Również w micie o Perseuszu odnajdujemy podob­ ne motywy. Heros ten walczył z Meduzą, której spoj­ rzenie obracało w kamienie zwierzęta i ludzi; nawet widok jej martwej, uciętej głowy zamienił cały dwór króla Polidektesa w nieruchome posągi (do dziś na pa­ miątkę tego wydarzenia pokazuje się na wyspie Serifos półkoliście ułożone odłamki skalne)14. Archetypiczne motywy owych antycznych prze­ mian przekształcały się w ciągu wieków w narodowe lub lokalne mity i baśnie. Z mitologii celtycko-osjanicznej wywodzi się np. postać Druida skamieniałego, a z podań średniowiecznych legenda o śpiących ryce­ rzach, związana m.in. z Tatrami i spopularyzowana w Polsce (skalnego druida i tatrzańskich rycerzy malo­ wał m.in. Leon Wyczółkowski). Legendy o rzeźbach obdarzonych cechami ludzki­ mi obecne są też w piśmiennictwie średniowiecznym (ich fabuła odwołuje się często do tradycji antycznej). W zbiorze moralizatorskich przypowieści znanych pod nazwą Gesta Romanorum występuje np. cesarz Leo, twórca poruszającej się figury, oraz Virgil, mąż uczony, który na polecenie cesarza Tytusa sporządził figurę głoszącą li tylko prawdę.15 Kris i Kurz przytaczają opo­ wieść o Albercie Wielkim, który miał być twórcą prze­ mawiającego posągu; rzeźbę tę zniszczył pobożny mnich, mniemając iż jest ona pogańskim idolem.16 Również rzeźbom kultowym przypisywano niekiedy cechy fizycznych przejawów życia i cudownego działa­ nia - głosu, ruchu, płynących łez lub potu. W Polsce istniała np. legenda o krucyfiksie Stwosza z kościoła Mariackiego w Krakowie - ukrzyżowany Chrystus przemówił do pogrążonego w modlitwie bł. Świętosła­ wa (zwanego z łacińska Silentiariusem, zmarłego w 1491 r.).17 W czasach nowożytnych czołowym przykładem ożywionej i działającej rzeźby o uniwersalnym znacze­ niu symbolicznym był Posąg Komandora - Kamienny Gość wymierzający sprawiedliwość Don Juanowi. W e­ dług hiszpańskich podań, kłamliwy, wiarołomny, wy­ stępny Don Juan zabił w pojedynku Komandora, ojca uwiedzionej przez siebie dziewczyny; powodowany py­ chą zaprosił na wieczerzę wystawiony zmarłemu posąg, który przybył na ucztę i porwał go do czeluści piekiel­ nych. Kamienny Gość jest uosobieniem okrutnej kary, a zarazem symbolem pierwiastka porządkującego i prostującego nieprawości świata. N a początku XVII wieku postacie Don Juana i Komandora wprowadził do literatury przeor dominikanów, dramatopisarz Tir­ so de Molina (około 1618 r.). Później ów legendarny temat przewijał się nieraz w literaturze i muzyce; ko­ rzystali zeń m.in. Molier, C. Goldoni, J. Zorilla, A. Puszkin, W. A. Mozart, A. Dargomyżski. Z wieku XVI pochodzi podanie o Golemie. W e­ dług żydowskiej tradycji Golemy to postacie ulepione z gliny, ożywione przez położenie na ich oczy lub usta tetragramu - niewypowiadalnego imienia Boga. Istoty te nie były jednak „prawdziwymi” ludźmi, gdyż nie umiały myśleć, mówić i nie mogły płodzić potomstwa. Golema-olbrzyma stworzył dla obrony prześladowa­ nych Żydów - Liwa Ben Becalel, praski rabin, astro­ nom, kabalista i alchemik cesarza Rudolfa II. Jednak jego nadludzka siła i niszczycielskie działanie w mo­ mentach ślepego szału sprawiły, iż rabin musiał go uni­ cestwić. Golemowy temat pojawił się w literaturze modernistycznej, a później funkcjonowały różne jego parafrazy. W 1915 roku „fatalistyczną” powieść o Go­ lemie napisał Gustav Meyrink (wydania polskie w 1919 i 1958 r.). N a kanwie tego utworu nakręcono dwa filmy: niemy obraz niemiecki P. Wegenera i H. Galeena (1920 rok) i dźwiękowy film francuski J. Duviviera (1937 rok). Inny motyw potwora stwo­ rzonego przez człowieka (oparty na sensacyjnej powie­ ści Mary Shelley Frankenstein or the Modern Prome­ theus, 1818) po stu latach powrócił w historii kina ja­ ko prototyp postaci przerażających żywych trupów prześladujących ludzi i był później powielany w serii tak zwanych Frankensteinów. Powszechna w XIX stuleciu znajomość kultury sta­ rożytnej i kult dla antyku były źródłem oczarowania i inspiracji dla niemal wszystkich ówczesnych twórców - niezależnie od ich poglądów i orientacji artystycznej. Ortodoksyjni klasycy programowo przestrzegali uświę­ conych tradycją zasad i trzymali się ścisłych reguł określonych smakiem epoki (zwłaszcza w malarstwie i rzeźbie l. połowy wieku). Romantycy chętnie nawią­ zywali do cudownej imaginacji starożytnych, swobod­ nie adaptując przekazy historyczne i mity z odległej przeszłości; temat, kostium czy motyw antyczny bywał nieraz tylko pretekstem do wyrażania romantycznych emocji, fantazji i wzruszeń. Typowym dziełem literackim, w którym splata się wątek o klasycznym rodowodzie z wyobraźnią roman­ tyczną, a który porusza fantastyczny temat ożywionej rzeźby, jest nowela Prospera Merimée Wenus z Ule. Akcja utworu rozgrywa się w miasteczku Ille, nieopo­ dal Perpignan, w 1. połowie XIX wieku; znaleziono tam w ziemi „posąg z miedzi, dużą czarną kobietę [...] która patrzy na człowieka wielkimi białymi oczami”. N a podstawie posągu widniała sygnatura Myrona i ostrzegający napis Cave amantem. Mieszkańcy Ille (wśród których byli i znawcy sztuki) podziwiali rzeźbę bogini, jej kształty, oblicze i oczy inkrustowane sre­ brem, które zdawały się emanować życiem. Jednak z upływem czasu statua zaczęła budzić lęk. Oglądający dostrzegli w obliczu Wenus mistrzowsko oddany „ka­ prys graniczący ze złością; wzgarda, ironia, okrucień­ stwo malowały się na [tej] twarzy niewiarygodnie pięknej”. Nadto Wenus objawiła aktywność, zmienia­ ła pozy, zginała kończyny i wyrządzała szkody i krzyw­ dy - rzucała kamieniem, okaleczała ludzi. Tymczasem 99 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Nr 1. Rosso Fiorentino, Pandora otwierająca puszkę, rysunek piórem, 1530-1540, reprodukcja z archiwum autorki. Nr 2. Jean-Pierre Cortot, Pandora, marmur, 1819, Lyon, Musée des Beaux-Arts, reprodukcja z archiwum autorki. 100 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Nr 3. Niobe, marmur, kopia rzymska z I w. n.e. wg oryginału greckiego z IV w. p.n.e., Nieborów-Pałac, prof. Janusz Moniatowicz. Nr 4. Antonio Canova, Paolina Bonaparte jako Wenus zwycięska, marmur, 1804-1808, Rzym, Galeria Borghese, reprodukcja z archiwum autorki. 3 101 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... w Ille przygotowywano się do ślubu dwojga młodych mieszkańców miasteczka. Narastająca obsesja i poczu­ cie nieszczęścia towarzyszące fatalnej figurze sięgnęło szczytu i sfinalizowało się podczas nocy weselnej. Po­ sąg z głuchym łoskotem przybył do nowożeńców i - ni­ by spiżowa kochanka zazdrosna o młodą żonę - zadła­ wił w straszliwym uścisku pana młodego, po czym „wstał z łoża, porzucił trupa i wyszedł” (zakończenie historii mściwej Wenus przywodzi na myśl poczynania mitycznego Talosa). Po tych dramatycznych zajściach kazano „przetopić posąg na dzwon, ale nie służyło to miastu. Od czasu jak dzwoni, wino zmarzło dwa razy”.18 Polscy pisarze, uczeni i artyści doskonale znali dzieje i mity starożytne. Wśród rzeźbiarzy możemy tu wymienić np. Jakuba Tatarkiewicza, który w Przewod­ niku sztuki rzeźbiarskiej wielokrotnie powoływał się na mitologię (choć nie bez zastrzeżeń; uważał bowiem, że niektóre jej wątki są zbyt drastyczne, „pełne wad i plu­ gastw”).19 Wykształceni twórcy czytali Homera, Hezjoda, Pliniusza Starszego, Diodora Sycylijskiego, Pauzaniasza, Tacyta i Owidiusza, którego Metamorfozy przynosiły szczególnie wiele opisów przemian i perype­ tii antycznych bóstw i herosów. Cyprian Norwid, który pasjonował się mitologią, czytał zarówno wiele tekstów starożytnych, jak i współczesne opracowania (np. znane naówczas dzie­ ło Alfreda Maury’ego, La magie et l’astrologie dans l’antiquite et au moyen age, Paris 1860). W Notatkach z mi­ tologii, Norwid odnotował m.in. mit o stworzeniu czło­ wieka: „[...] Prometeusz tworzy posąg z gliny - od słońca zapala ducha i ożywia posąg z pomocą Minerwy...”20 W 1829 roku młody Odyniec, zwiedzając z A da­ mem Mickiewiczem pracownię Thorvaldsena w Rzy­ mie, z zachwytem opisywał swoje wrażenia: „Rzekłbyś, że [jest tu] jakaś fabryka prometeuszowska, tylu tu uczniów po kątach, kopiując mistrza lepi różnych czło­ wieczków z gliny. Tyle ludzkich postaci wyrasta mniej więcej z marmuru, pod dłutem ociosujących go robot­ ników, jakby tylko co przeszli tędy Deukalion z Pyrrą. Patrząc zaś na ten tłum odlewów z gipsu, będących wi­ zerunkami dzieł mistrza po całej kuli ziemskiej rozsia­ nych, możesz się znów wyobrażać w zaklętym gmachu jakiegoś czarodzieja z bajki, który gości swych w ka­ mień zamienia [...]”21 Mityczne opowieści zamieszczał w swych rozważa­ niach estetycznych Józef Kremer; pisał on m.in. o Dedalu, mistrzu „zrodzonym z mgły porannej mitów”, któ­ rego posągi „chodziły, patrzyły, mówiły”. Dedal, prasz­ czur wszystkich mistrzów, władał „mocą nadziemską, nadludzką, cudotworną [...] on budził życie, mowę i wzrok w martwych figurach!”22 Karol Libelt przypo­ mniał w swej Estetyce „powieść o Pigmalionie [która] najlepiej alegoryzuje sztuk plastycznych cudowność”.23 Istotną innowacją w dziewiętnastowiecznej myśli o rzeźbie było nadanie jej cech metafizycznych, przy­ miotów żywego ducha. Stało się to za sprawą Georga Wilhelma Friedricha Hegla, który i w odniesieniu do skulptury zastosował swą słynną teorię ducha absolut­ nego, stale obecnego i działającego we wszechświecie. W obszernym rozdziale Estetyki, poświęconym rzeźbie, tak wykładał swoją doktrynę: „Duch jest bytem dla siebie życia świadomego i samowiednego, z wszystkimi uczuciami, wyobrażeniami i celami takiego świadome­ go istnienia [...] Cielesność rzeźby jest tym czynni­ kiem, poprzez który rzeźba czyni pierwiastek duchowy czymś rzeczywistym w przestrzennej totalności, ma bo­ wiem postać cielesną przysługującą duchowi [...] W rzeźbie spełnia się w ogólności ten cud, iż duch wciela się w czynnik czysto materialny i zewnętrzność tę w ten sposób kształtuje, iż sam staje się w niej dla siebie obecny i rozpoznaje w niej postać adekwatną swemu własnemu wnętrzu [...]24 Myśli Hegla rozwijali w Polsce jego uczniowie i kontynuatorzy: Józef Kremer, Karol Libelt i Henryk Struve. Tezy Kremera, formułowane bardziej przy­ stępnie (i z prawdziwie literacką swadą), jeszcze silniej wyrażały poczucie jedności posągu z ożywiającym go duchem i akcentowały jego szczególną, niemal ma­ giczną zdolność oddziaływania na widza. „Mistrz wcie­ la treść ducha w dzieła sztuki. [W nich] duch, co nie zna granic, ani czasu, ani przestrzeni, wstąpi w mate­ rię, pojawi się oczom, przemówi do słuchu, do zmy­ słów śmiertelnych człowieka i nawzajem materia głu­ cha i martwa, teraz duchem obudzona, zadrga w sobie, roztworzy oczy, zapuka ciepłym sercem i spojrzy na człowieka nieskończoności spojrzeniem [...] Posąg ca­ ły, jego części, organa rozwinięte, zwiastują życie i swobodę, przeniknione są duchem, duch w nich jest jakby dotykalny - cały posąg jest przezroczem, ducho­ wym widziadłem; cała powierzchnia posągu, nawet szata, jest wcielonym duchem. Stąd też trafnie ktoś wyrzekł, że posąg tysiącem oczów na widza patrzy”.25 Libelt w podobny sposób pojmował charakter skulptury, lecz odwrócił znaną myśl Kremera, twier­ dząc, iż posąg to nie duch ucieleśniony, ale ciało udu­ chowione. W interpretacji powiązań ducha i materii najdalej posunął się Struve. Wierzył on, że posąg ma niejako „z góry” nadaną rzeczywistą witalność i tak jak każda materia (np. kamień czy kryształ) posiada życie i „czucie”, o którym my, ludzie, nic wiedzieć nie może­ my. Czyż mamy prawo powiedzieć, „że istotą tak zwa­ nej materii jest brak czucia, myśli i dążenia, brak du­ chowego pierwiastka? Bynajmniej”. Gdy zachwycamy się posągiem wykutym z twardego marmuru, „przeczuć nie można wcale, że czuje, myśli, pragnie”.26 Stąd już tylko krok dzieli przeżycie estetyczne od wiary w meta­ fizyczne i magiczne właściwości dzieła rzeźbiarskiego. N a marginesie warto odnotować charakterystycz­ ne zjawisko powiązane z rzeźbieniem postaci ludzkiej z reguły zupełnie prymitywnej - służącej zabiegom ma­ gicznym. Od stuleci, wśród różnych ludów, istnieje 102 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Edward Burne-Jones, Pigmalion przed posągiem Galatei, olej, 1878, Birmingham Museum, reprodukcja z archiwum Mieczysława Paszkiewicza. praktyka lepienia lub strugania figurek, które następ­ nie przebija się ostrymi narzędziami, uszkadza lub nisz­ czy. Tym sposobem unieszkodliwia się wroga, jeśli bo­ wiem okaleczy się lub zniszczy wizerunek, dozna krzywdy również wyobrażony w nim człowiek.27 Dziewiętnastowieczna myśl estetyczna i teorie pol­ skich heglistów, a także wszechobecna tradycja i pa­ mięć o antycznych mitach, przyczyniły się do stworze­ nia szczególnego klimatu wokół sztuki rzeźbiarskiej, który uwidocznił się m.in. w literaturze 2. połowy XIX i początku XX wieku. Pisarze polscy podejmowali nie­ kiedy tematy, w których znaczącą rolę odgrywały dzie­ ła rzeźbiarskie lub losy artystów. Czasem zaznaczały się w nich nastroje pesymistyczne (Nowy gladiator Walerii Morzkowskiej, Lux in tenebris lucet Henryka Sien­ kiewicza, Anioł śmierci Kazimierza Przerwy Tetmaje­ ra), kiedy indziej autorzy wprowadzali do fabuły po­ wieści pogodne wątki miłosne - ich bohaterowie ob­ darzali uczuciem posągi. W Quo vadis? Sienkiewicza, Eunice całuje i adoruje posąg Petroniusza jak żywego kochanka, w Lalce Prus opisuje fantastyczne omamy erotyczne, jakich doznaje jego bohaterka. Izabela Łęc­ ka „raz zobaczyła w pewnej galerii rzeźb posąg Apolli­ na, który na niej zrobił tak silne wrażenie, że kupiła piękną jego kopię i ustawiła w swoim gabinecie. Przy­ patrywała mu się całymi godzinami, myślała o nim i... kto wie, ile pocałunków ogrzało ręce i nogi marmuro­ wego bóstwa?... I stał się cud: pieszczony przez kocha­ jącą kobietę głaz ożył. A kiedy pewnej nocy zapłakana usnęła, nieśmiertelny zstąpił ze swego piedestału i przyszedł do niej w laurowym wieńcu na głowie, ja­ śniejący mistycznym blaskiem. 103 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Edward Burne-Jones, Pigmalion i Galatea, olej, 1878, Birmingham Museum, reprodukcja z archiwum Mieczysława Paszkiewicza. Siadł na krawędzi jej łóżka, długo patrzył na nią oczyma, z których przeglądała wieczność, a potem ob­ jął ją w potężnym uścisku i pocałunkami białych ust ocierał łzy i chłodził jej gorączkę. Odtąd nawiedzał ją coraz częściej i omdlewającej w jego objęciach szeptał on, bóg światła, tajemnice nieba i ziemi, jakich dotychczas nie wypowiedziano w śmiertelnym języku. A przez miłość do niej sprawił jeszcze większy cud, gdyż w swym boskim obliczu ko­ lejno ukazywał jej upiększone rysy tych ludzi, którzy kiedykolwiek zrobili na niej wrażenie”.28 Odniesienia do rzeźb bądź przyrównywanych do nich ludzi pojawiały się też w teatrze. Świadczą o tym już same tytuły sztuk (rodzimych i obcych autorów) wystawianych na scenach polskich, m.in.: Głowa brą­ zowa, Kobiety z kamienia, Posąg, Żywy posąg.29 W 1880 roku bardzo dobrze został przyjęty dramat Wacława Szymanowskiego Posąg wystawiony na scenie warszaw­ skiego Teatru Wielkiego. Szymanowski, utalentowany publicysta, krytyk i dramaturg (ojciec sławnego później rzeźbiarza), napisał - rzec można - „modelowe” dzieło o powiązaniu ludzkich losów z tworami skulptury, o kobiecie-rzeźbie naznaczonej piętnem zła i przewrot­ ności. W dramacie tym - przesyconym niemal moder­ nistyczną ekscytacją - żona ubogiego rzeźbiarza Carla „podobna do lśniącego białością, marmurowego posą­ gu [...] niszczy i szerzy zło dokoła siebie, roznosi z sobą moralną zgniliznę i gubi wszystkich, co się z nią zetkną, jak plaga, jak zaraza”.30 Pojawia się tu echo przekształ­ conego, jakby „odwróconego” mitu o Pigmalionie i Ga­ latei. Carlo zabija w napadzie szaleństwa wiarołomną żonę, przebraną dla szyderstwa za figurę z pomnika: 104 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... „Tak, to posąg... siłą Nieczystą z martwej wykowany skały! Tam nie ma życia, tam duszy nie było. Tam żadne ludzkie uczucia nie drgały... Gdzieś w głębi pieczar, pod opoką ciemną. On spał, odwiecznym przysypany pyłem; Jam go wygrzebał... niech runie wraz ze m ną!” 31 Jedną z najpiękniejszych i najbardziej przejmują­ cych wizji literackich o ożywionych posągach stworzył Stanisław Wyspiański w dramacie Akropolis (1904 r.). Miejscem wydarzeń jest wzgórze wawelskie, pojęte ja­ ko polskie Akropolis - znak przeszłości i chwały naro­ du. Poeta powołał do życia figury z nagrobków katedry wawelskiej: Klio, Pannę i Czas z monumentu biskupa Kajetana Sołtyka (dzieła Piotra Aignera), Niewiastę-Załobnicę z pomnika Stanisława Ankwicza (dłuta Francesca Pozzi), Panią-Rozpaczającą Płaczkę z na­ grobka Michała Skotnickiego (dłuta Stefana Ricci), posąg Włodzimierza Potockiego (dłuta Bertela Thorvaldsena) i Anioły podtrzymujące trumnę świętego Stanisława - teraz uwolnione od swego ciężaru, rwące się do lotu i życia. Wszystkie te postacie powstają z na­ grobnych sarkofagów w Wielką Noc Zmartwychwsta­ nia, gdy „stał się moment wielki czaru” i przyszedł czas na rozrachunek między przeszłością a przyszłością, bó­ lem a miłością, rozpaczą a nadzieją.32 Klio wspomina dawne dzieje i jest figurą pamięci. Panna porzuca ro­ jenia o przeszłości i wzywa do życia. Niewiasta z na­ grobka Ankwicza tajemną mocą uwalnia się z kamien­ nych okowów i marzy o letnim krajobrazie wyrzeźbio­ nym u jej stóp na cokole pomnika: O strato! O strzaskana kolumno! O trumno, czyliżeś wszystko szczęście skryła? O lato! 0 skoszone zboże, Któż to cię wiąże w snopy 1 rzuca snopy n a wicher? Skąd ten wicher dmie? - co porywa?33 Anioły wiodą dialog z Amorem, Niewiastą i Panią z pomnika Skotnickiego; sołtykowa Panna wymienia miłosne zaklęcia z przebudzonym ze snu Włodzimie­ rzem Potockim. Tylko Tempus czuwa nad upływają­ cym czasem. Treść dramatu Wyspiańskiego odwołuje się do najogólniej pojętych losów ludzkich i spraw oj­ czystych; jego przesłanie głosi wolę życia, trwania i od­ rodzenia narodu - który przecież kiedyś zmartwych­ wstanie. Swoistym przekształceniem i odmianą „prawdzi­ wej” skulptury jest zatarcie granicy między artystycz­ nie zinterpretowaną, „posągową” figurą ludzką a utworami quasi-rzeźbiarskimi: lalkami, kukiełkami, manekinami. Miały one - i mają do dziś - swoje miej­ sce w sztuce widowiskowo-teatralnej i budzą określo­ ne emocje (im większa jest animowana figura, tym sil­ niejsze sprawia wrażenie). Istniały też utwory scenicz­ ne, których bohaterami były „żywe” lalki grane przez aktorów i tancerzy: najbardziej znanym widowiskiem tego typu był balet Wieszczka lalek Josefa Beyera, wy­ stawiony po raz pierwszy w Wiedniu (1888), później grany przez balety Diagilewa w Londynie (1919). Jego warszawska premiera odbyła się w 1891 roku; w okre­ sie dwudziestolecia międzywojennego balet ten nie schodził niemal z repertuaru Teatru Wielkiego.34 W pierwszych dekadach XX wieku, na fali ekspresjonizmu, literacka interpretacja dzieł rzeźbiarskich i ich niesamowitych poczynań nabrała szczególnie na­ silonego wyrazu. Sztandarowym przykładem ekspresji spotęgowanej do rozmiarów horroru (godnej wyobraź­ ni Edgara Allana Poe) była twórczość Gustava Meyrinka. Oprócz wspomnianej już powieści z 1915 roku (w której Golem po kilku wiekach znów zjawia się wśród ludzi),35 Meyrink napisał kilka fantastycznych opowiadań o niewytłumaczalnej, nadprzyrodzonej na­ turze rzeźb i ich złowieszczym oddziaływaniu na ludzi.36 Było to istne literackie panopticum, zbiór wszel­ kich okropności. W jednej z nowel gipsowe popiersie wypełnione jest mózgiem żywego człowieka, który gi­ nie wraz z rozbitą rzeźbą; w innej upiorny rzeźbiarz, „duchowy trup, biały Murzyn”, dusi swych modeli bły­ skawicznie twardniejącymi maskami. W Gabinecie fi­ gur woskowych tańczy kobieta poruszana dziwną ma­ szynerią, ruszają się i wydają dźwięki magnetyczne bliźnięta spreparowane z jednego dziecka, spoglądają trzy ucięte (ale żywe) głowy, a pod szklanym wiekiem trumny umiera sztuczny (?) człowiek przeszyty kulą ar­ matnią. Wszystkie te istoty są zarazem woskowymi rzeźbami i „żywymi” zwłokami animowanymi za pomo­ cą tajemnych praktyk Wschodu. W Kwiatach doktora Cinderelli, bohatera noweli prześladuje mały czarny posążek wygrzebany w Tebach, który wzbudza w nim „upiorne niepokoje i wysysa zeń moc żywotną [...]. Może w bezmiarach bezcielesnego bytu - roi Cinderelli - stoi spiżowy posąg demona, który pragnie, byśmy byli do niego podobni i stali się jego sobowtórami?” Niebawem półobłąkany doktor zostaje przeniesiony tajemną siłą statuetki do jakiegoś domu, gdzie cała ściana pokryta jest „rzeźbiarską” dekoracją złożoną z „pnącej sieci krwawych żył, z których niby jagody wykwitały setki wybałuszonych oczu”. Paraliż i śmierć doktora Cinderelli kończą jego zmagania z fatalną figurą.37 Czy można było polubić rzeźbę we własnym domu? W naszych czasach przerażenie człowieka w ze­ tknięciu z rzeźbą, odczuwaną jako martwe ciało, suge­ stywnie oddał kubański pisarz Alejo Carpentier w po­ wieści Królestwo z tego świata. Jej akcja rozgrywa się na początku XIX wieku. Murzyn Soliman, dawny masaży- 105 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... Gustave Janet, Posąg Komandora i Don Juan, ilustracja do opery Mozarta Don Giovanni, XIX w., reprodukcja z archiwum autorki. sta Pauliny Bonaparte, ogląda nocą w pałacu Borghese posąg Wenus Zwycięskiej Canovy, do którego pani jego ongiś pozowała. Dotyka on statuy nagiej bogini i „ta podróż rąk odświeżyła mu pamięć, przynosząc obrazy z bardzo daleka. Znał niegdyś, w innych czasach dotyk tego ciała [...]. Nagle jednak chłód marmuru przenika­ jąc do palców, ściskając je obcęgami śmierci, unieru­ chomił go w pół krzyku. Zakręciło mu się w głowie. Ten posąg powleczony żółtym blaskiem latarni był tru­ pem Pauliny Bonaparte. Trupem zesztywniałym przed chwilą, przed chwilą pozbawionym pulsu i spojrzenia, trupem, którego można by jeszcze przywrócić do życia. Straszliwym głosem, jakby coś rozdzierało mu się w piersiach, Murzyn zaczął krzyczeć, rzucać wezwania obiegające echem sale pałacu Borghese. I wyglądał w tej chwili tak dziko, tak mocno uderzały jego pięty w sufit kaplicy na dole, wydobywając z niej dźwięki bębna, że przerażona służąca uciekła schodami w dół, zostawiając Solimana oko w oko z Wenus Canovy”.38 A dziś? Dziś tak jak i dawniej budzą w nas nieswo­ je uczucia łudząco odtworzone postacie z gabinetów fi­ gur woskowych, które nie bardzo wiadomo, czym są naprawdę - rzeźbami, atrapami, manekinami? A we współczesnych filmach science fiction straszą nas oży­ wione, człekokształtne roboty, które wymknęły się spod kontroli ludzi i które w niczym nie przypominają posłusznych służek Hefajstosa. Przypisy * 1 Niniejszy tekst jest zmienioną i poprawioną wersją artykułu opublikowanego w roczniku „Rzeźba Polska”, 1987, Centrum Rzeźby Polskiej w Orońsku, s. 247-252 Mere, Los i artysta. Zarys z życia rzeźbiarza. „Dziennik Warszaw­ ski”, 1854 nr 54, s. 6; nr 57, s. 3-4; nr 58, s. 6 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z ję­ zyków oryginalnych opracował zespół polskich biblistów pod red. Benedyktynów Tynieckich. Poznań 1965, W ydawnic­ two Pallotinum: Księga Rodzaju, 2, 7. W dawnym tłumacze­ niu księdza J. W ujka wers ten brzmi „ulepił człowieka z m u­ łu ziemi”. 3 Zob. R. Graves, Mity greckie, przełożył H. Krzeczkowski, wstę­ pem opatrzył A. Krawczuk, Warszawa 1968 (tam literatura źró­ dłowa). W pracy tej Graves prezentuje i omawia m.in. podsta­ wowe mity dotyczące „żywych” posągów. 4 O przekształceniach tematu Pandory od średniowiecza do cza­ sów współczesnych zob. D. and E. Panofsky, Pandora’s Box. The Changing Aspects of a Mythical Symbol, London 1956 5 Homer, Iliada, przełożyła K. Jeżewska, wstępem i komentarzem opatrzył J. Łanowski, Warszawa 1999, s. 334 (Pieśń VIII, wersy 416-421). 6 Relację o poruszających się rzeźbach Dedala podaje m.in. Dio­ dor Sycylijski, zob. Diodorus Siculus, Loch Classical Library, Books IV, 76, translated by C. H. Oldfather. London 1952 7 Graves. op. cit., s. 289 8 Homer, Iliada, op. cit., s. 471 (komentarz). 9 Graves, op. cit., s. 271 10 Jw., s. 290-293. O Talosie zob. też J. G. Frazer, Złota gałąź, prze­ łożył H. Krzeczkowski, przedmowę napisał J. Lutyński, Warsza­ wa 1962, s. 248 11 Frazer, j. w., s. 291-292 12 Graves, op. cit., s. 199; I. Trencsenyi-Waldapfel, Mitologia, z wę­ gierskiego tłumaczył J. Ślaski, Warszawa 1967, s. 185-186 13 Graves, op. cit., s. 241 2 106 �Aleksandra Melbechowska-Luty • „POSĄG JEST PRZEZROCZEM, DUCHOWYM WIDZIADŁEM”... 14 Jw., s. 223-225 15 Gesta Romanorum or Entertaining Moral Stories (tłumaczył z języka łacińskiego Ch. Swan), New York (b.d.), Dover pu­ blications, edited W. Hooper, Tale VIII, s. 15-17, Tale LVII, s. 96-99 16 E. Kris, O. Kurz, La leggenda dell’artista, Presentazione di E. Castelnuovo, prefazione di E. Gombrich. Torino 1991, Rozdz. II: L ’artista mago, s. 79 17 S. Dettloff, Wit Stwosz, t. 1, Wrocław 1961, s. 6l; P. Pencakowski, Kamienny krucyfiks Wita Stwosza w kościele Mariackim w Krakowie. „Folia Historiae Artium”, XXII, 1986, s. 53 18 P. Merimée, Wenus z Ule i inne opowiadania [nowelę tytułową przełożył T. Boy Żeleński], Katowice 1958. s. 3-36 19 Przewodnik sztuki rzeźbiarskiej skreślony przez Jakóba Tatarkiewi­ cza Prof. Rzeźbiarstwa w R-1852/3, s. 210, Rkps Biblioteki Ja ­ giellońskiej, sygn. nr 3553 20 C. Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwa­ gami krytycznymi opatrzył J. W. Gomulicki, t. 7: Proza, część druga, Warszawa 1973, s. 293. Wykaz lektur Norwida podaje J. W. Gomulicki w komentarzu do Notatek z mitologii, j. w., s. 688­ 698 21 List A. E. Odyńca do Juliana Korsaka z 25 XI 1829 r. [w:] A. E. Odyniec, Listy z podróży, opracowali M. Toporowicz i M. Dernałowicz, t. 2, Warszawa 1961, s. 18-19 22 J. Kremer, Grecya starożytna i jej sztuka, zwłaszcza rzeźba, Po­ znań 1868, s. 31, 133, 137 23 K. Libelt, Estetyka czyli umnictwo piękne, t. 1, część ogólna, Pe­ tersburg 1854 (wyd. II), s. 376 24 G. W. F. Hegel, Wykłady o estetyce, przekład J. Grabowskiego i A. Landmana, objaśnieniami opatrzył A. Landman, t. 2, W ar­ szawa 1966, s. 436, 450, 457 25 J. Kremer, op. cit., s. 85, 110. O estetyce Kremera pisał P. Szu­ bert w: A. Melbechowska-Luty, P. Szubert, Posągi i ludzie. A n­ tologia tekstów o rzeźbie 1815-1889, t. 1, część 1, Warszawa 1993, s. 46-50 26 H. Struve, Synteza dwóch światów. Szkic filozoficzny, Warszawa 1876, s. 33, 34 27 Frazer, op. cit., s. 39-40 28 B. Prus, Lalka, Warszawa 1977, t. l, s. 68-69 (wyd. PIW). 29 Wcześnie wystawionymi utworami o „rzeźbiarskim” tytule by­ ły: sztuka Głowa brązowa autorstwa J. B. A . Hapde (pseud. Augustin) pokazana w Warszawie w 1810 r. i we Lwowie w 1814 r. oraz balet J. Elsnera Dwa posągi (w układzie L. Thierry), grany z wielkim powodzeniem w Teatrze N arodo­ wym w l818 r. Następnie w Warszawie wystawiono sztuki: Ko­ biety z kamienia T. Barriére i L. Thibousta 1854 i 1863 r., Po­ sąg W. Szymanowskiego, 1880 r. i Żywy posąg T. Cicogni, 1890 r. Zob. E. Szwankowski, Repertuar teatrów warszawskich 1814-1831, Warszawa 1973; H. Secomska, Repertuar war­ szawskich teatrów rządowych 1863-1890, Warszawa 1971 (mpisy powielane). 30 Cytat z recenzji M. Gawalewicza: Przegląd teatralny. Posąg, dra­ mat w 3 aktach Wacława Szymanowskiego, „Tygodnik Ilustrowa­ ny”, 1880 półr. II, s. 407 31 W. Szymanowski, Posąg, dramat w 3 aktach [w:] Poezye i dramata, Warszawa l884, s. 223 32 S. Wyspiański, Akropolis [w:] S. Wyspiański. Dzieła, pierwsze wydanie zbiorowe w opracowaniu A . Chmiela i T. Sinki, t. 4: Dramaty, Warszawa 1927, s. 449-619, Wstęp s. CXXXIV-CXLI. Zob. też L. Jabłonkówna, „Akropolis”, „Teatr”, 1960, nr 4, s. 4-7 33 Wyspiański, Akropolis, jw., s. 461. Fryz wykonany przez F. Pozzi na nagrobku Ankwicza, przedstawia rzadki w rzeźbie neoklasycznej motyw pejzażowy. W idyllicznym krajobrazie stoją i sie­ dzą płaczki, putta wiążą snopy, a trzy anioły owiane podmu­ 34 35 36 37 38 chem wiatru unoszą się w pląsie pośród zboża. Por. T. Dobro­ wolski. Rzeźba neoklasyczna i romantyczna w Polsce, Wrocław 1974, s. 84; K. Mikocka-Rachubowa, Canova, jego krąg i Polacy (około 1780-1850), t. II - Katalog, Warszawa 2001, s. 248-249 I. Turska, Przewodnik baletowy, Kraków 1973, s. 38-40 G. Meyrink, Golem, przełożył Antoni Lange, Kraków 1958 G. Meyrink, Gabinet figur woskowych i inne opowiadania, przeło­ żył H. Salz, Przemyśl 1922 [pierwsze wydanie w języku niemiec­ kim pochodzi z 1907 r.]. Jw., s. 55-64 A. Carpentier, Królestwo z tego świata, tłumaczyła K. W ojcie­ chowska, Warszawa 1968, s. 111-112. N a wątek opowieści o Solimanie, zawartej w powieści Carpentiera, naprowadził mnie tekst W. Juszczaka: Wstęp do wydania polskiego, [w:] H. Honour, Neoklasycyzm, przełożył W. Juszczak, Warszawa 1972, s. 10-11 Władysław Hasior, Posąg Komandora do inscenizacji Don Juana Moliera, Wrocław, Teatr Polski, 1970, fot. Grażyna Wyszomirska 107 �i T o łw I 2 Il. 1 Walka Izraelitów z Amalekitami, Roman Śledź Il. 2 Jezus opada pod krzyżem, Roman Śledź � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2dafd05266607ad2bc874a87a89813a9.pdf fb699e22418e1680a8d14415eacabf6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4927 Title A name given to the resource Pomniki - "figury" zwodniczej pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.209-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text omniki to symbole pamięci utrwalanej w rzeź­ biarskich dziełach, które były zawsze najbardziej masowo odbieraną dziedziną plastyki. Ustawia­ ne w m iejscach ogólnie dostępnych miały, podobnie jak architektura, najszerszy zasięg oddziaływania. Ta­ kie było ich przeznaczenie; dlatego jest rzeczą oczywi­ stą, że budziły największe em ocje, ponieważ nie mogły zadowolić wszystkich. Przeciwnie, często nie spełniały społecznych oczekiwań, dzieliły ludzi, prowokowały wiele dyskusji, zatargów, nieporozumień, konfliktów i urazów. Ich kształt i przesłanie zależały od walorów artystycznych, talentu twórców, „stylu” i smaku epoki, klimatu czasów, ideologii i polityki, sentymentów i do­ raźnych propagandowych celów. I od tego, jakiego du­ cha pamięci miały zatrzymać, ocalić. Bywały piękne i szpetne, upragnione i niechciane, otaczane kultem i niszczone, wyrzucane na śmietnik. Poddane nieprze­ widywalnym kolejom losu, pojawiały się i znikały, a czasem znów powracały na swoje miejsca. Rzeźba w ogóle uchodzi za sztukę „trudną”, ale - P jak pisał Konrad W inkler - „nie ma nic bardziej nie­ bezpiecznego dla skulptora, jak zamówienie na po­ mnik. Prawdziwa to zasadzka”. Jakie istotne czy wyjąt­ kowe cechy i znaczenia można przypisać pomnikom? D efinicje encyklopedyczne i podręcznikowe mówią, że jest to dzieło rzeźbiarskie często związane z architektu­ rą, wzniesione dla upamiętnienia osoby lub zdarzenia, najczęściej w postaci posągu, grupy figur, kolumny, obelisku, budowli, kopca lub naturalnego głazu. Takie sformułowanie nie wyczerpuje tematu. D o tego zwię­ złego opisu powinny dojść jeszcze refleksje o wielkości, ciężarze, trwałości, właściwościach tworzywa, miejscu usytuowania, osadzeniu w przestrzeni, wymownej idei, wzniosłości i wspaniałości „stylu” i przede wszystkim o m onumentalności, która z założenia jest podstawo­ wym wyróżnikiem rzeźby pomnikowej. Co stanowi 0 tym, że dzieło rzeźbiarskie spełnia ów warunek? W ie­ lu teoretyków usiłowało rozwiązać tę kwestię, której poświęcono dziesiątki rozpraw w X IX i X X wieku. Rozważano różne jej aspekty, wysuwano rozmaite, czę­ sto sprzeczne, punkty i „zasady” odnoszące się do tego pojęcia. Najbardziej pożądanymi cecham i prawdziwie monumentalnych pomników miały być: harmonia for­ my i treści, szlachetność tworzywa, jednolitość i zwię­ złość bryły, statyka (której „skulptura gwałtu zadawać nie powinna”), zarys wielkiego konturu i sylwety, syn­ tetyczna konstrukcja, frontalność, potężna „budowa” 1 ogromna skala, zmysł architektoniczny, prostota bądź patos, znamiona apoteozy, heroizacja, idealizacja lub przeciwnie - naturalność wizerunku upamiętnianej osoby, umiarkowany lub ekspresyjny ruch i gest posta­ ci, wyniesienie stojącego posągu na piedestał i nada­ nie mu „wejrzenia spokojnej godności”. Wszystkie te zalecenia zmieniały się, ewoluowały, w zależności od estetycznych kanonów epoki, dlatego część z nich brzmi dziś staroświecko. Nasuwało się też pytanie, czy lepiej stanąć „twarzą w twarz” z pomnikiem, czy wi- 209 ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Pomniki - „figury” \♦ ♦ ♦ ♦ zwodniczej pamięci D edykuję B arbarze Kowalskiej —wiernej przyjaciółce dzieć go w perspektywicznym oddaleniu, co wiązało się ze społecznym odbiorem dzieła, bardzo ważnym dla wielu rzeźbiarzy. Wszelako, bywali i tacy twórcy - jak np. Edward W ittig, który „nie myślał o m onum ental­ ności, jako sposobie oddziaływania na widza”.1 Można sądzić, że o m onumentalności rzeźby decy­ duje przede wszystkim jej „morfologia”, to jest struktu­ ra, tkanka i wewnętrzny „skład” dzieła, które zależą od wyobraźni i siły twórczej artysty. Rzeźba m onumental­ na może, ale wcale nie musi być „ogromna” w swoim kształcie fizycznym. Zdarzały się takie osobliwe zjawi­ ska, że nieduże figurki i portrety zatracały zamierzoną kameralność i nabierały pod ręką mistrza niespodzie­ wanego zakroju monumentalności - rozrastały się, wy­ piętrzały i potężniały. Przykładem takiej metamorfozy mogą być wspaniałe formistyczne głowy przyjaciół mo­ delowane przez Augusta Zamoyskiego, przepełnione jak sam mówił - „alegorią dynamiczną” opartą na mak­ symalnym skrócie i mistrzowskim opanowaniu sub­ stancji tworzywa, „siły materiału”. Taka syntetyczna budowa „organizmu” rzeźbiarskiej bryły sprawia, że nie­ które portrety (np. Antoniego Słonimskiego) i drobne akty kobiet odkuwane przez Zamoyskiego tak olbrzy­ miały, że można je było wynieść na piedestały. To tchnienie wielkości dotyczy też licznych rzeźb Xawerego Dunikowskiego. Z kolei niektóre kolosalne figury pomnikowe przechodziły odwrotną transformację podlegały wizualnej „redukcji”, z niewiadomych przy­ czyn nagle malały w oczach widzów, kurczyły się do mi­ niaturowych rozmiarów, upodabniając się do banal­ nych posążków-bibelotów przechowywanych w miesz­ kaniach jako ozdobna lub patriotyczna pamiątka. O szczególnych cechach pomników pisał Janusz Kębłowski, wymieniając w czterech punktach ich pod­ stawowe właściwości: m onumentalność, wartościowa­ nie pozytywne, intencję upamiętnienia i problem w ąt­ ków treściowych.2 W niniejszym tekście, opierając się na wybranych przykładach, opowiemy pokrótce o wiernej, zwodniczej lub poniżonej pamięci, jaka to­ warzyszyła polskim pomnikom X IX i X X wieku. Do 1918 roku władze zaborcze - poza paroma wyjątkami - nie pozwalały na wznoszenie narodowych monu­ �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI mentów na placach i ulicach, zatem pomnikowe posą­ gi lokowano w świątyniach, na cm entarzach, czasem na terenie prywatnych posesji, w ogrodach. Idea pa­ m ięci uwidoczniła się najwyraźniej w imaginacyjnych wizerunkach dawnych władców, bohaterów, wodzów, uczonych i poetów, a także ludzi zmarłych niedawno i dobrze zapamiętanych. W warszawskim kościele W i­ zytek znalazły się np. posągi Kazimierza Brodzińskiego i Tadeusza Czackiego wykonane przez Władysława Oleszczyńskiego w 1863 roku i Tomasza Oskara So ­ snowskiego w roku 1861. Swoistą odmianą pomników były rzeźby komemoratywne przeznaczone do wnętrz kościelnych. W katedrze św. Jana zbudowano okazały pomnik Stanisława Małachowskiego - męża wielkich cnót obywatelskich - zaprojektowany przez Francesca M. Laboureura w latach 1819-1923. W pierwszej po­ łowie X IX wieku rodziny zamówiły do katedry wawel­ skiej nagrobki dla swych bliskich u artystów włoskich. Stefano R icci stworzył wówczas pomnik M ichała B o­ gorii Skotnickiego, a Francesco Pozzi - figuralny sar­ kofag Stanisława Ankwicza.3 W 1904 roku postacie z tych nagrobków powołał do życia Stanisław W y­ spiański w dramacie A kropolis, m.in. Niewiastę i A m o­ ra z sarkofagu Ankwicza, Panią-Załobnicę z pomnika Skotnickiego, a także A nioły podtrzymujące trumnę świętego Stanisława i posąg Włodzimierza Potockiego dłuta Thorvaldsena. Owe figury zeszły z piedestałów w W ielką N oc Zmartwychwstania, gdy „stał się m o­ m ent wielki czaru” i przyszedł czas na rozrachunek między przeszłością a przyszłością. 2. Francesco Pozzi, Pom nik nagrobny Stanisław a A n kiew icza, 1840, K atedra na W awelu, repr. wg K . M ikocka-R ach ubow a, C an ow a, jeg o krąg i Polacy, t. 2, Warszawa 2001. Już idą, Kędy, skryty za złomów filarem, grób przygasłej Ankw icza pamięci: A m or za zgaszonym ogarem u stóp słupa - w sen głazu ujęci. Przystanęli. - I rąk wzniesień czarem napierśnie zatrzęśli egidą. Kam ień naraz oto stał się żywy. [...] O Strato! O strzaskana kolumno! O trumno, czyliżeś wszystko szczęście skryła? O lato! 0 skoszone zboże; Któż to cię wiąże w snopy 1 rzuca snopy n a wicher? Skąd te n wicher dmie? - co porywa? (O statnie wersy tego fragmentu odnoszą się do krajobrazu wyrzeźbionego na podstawie nagrobka A nkw icza.)4 1. W ładysław Oleszczyński Pom nik K azim ierza Brodzińskiego, 1863, Kościół W izytek w Warszawie, repr. wg M . I. Kwiatkowska, R zeźbiarze w arszaw scy X IX w ieku, W arszawa 1995. Portret szanowanego człowieka mógł też pełnić funkcję pomniejszonego pomnika, jako skromniejszy dowód czci i pamięci. W 1854 roku Jakub Tatarkie­ wicz podjął inicjatywę realizacji czterdziestu ośmiu wizerunków zasłużonych Polaków, które „nie na za­ mówienie wykonywane były [ale] z poczucia narodo­ wego i spełniały obowiązek, z którego sztuce i krajowi wypłacić się był powinien.”5 W cześniej, między 1834 210 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI a 1836 rokiem, Tatarkiewicz stworzył jedno z n a j­ świetniejszych swych dzieł - leżące posągi Aleksandry i Stanisława Potockich w ich wilanowskim mauzo­ leum, rzeźby wielkiej piękności, o portretowo ujętych głowach, pokrewne wawelskim pomnikom królów polskich, które artysta oglądał w czasie niedawnego pobytu w Krakowie. W kraju pracowało wielu utalentowanych rzeźbia­ rzy, ale najbardziej okazałe monumenty stworzył dla Polski cudzoziemski mistrz Bertel Thorvaldsen, autor pomnika Kopernika, Włodzimierza Potockiego i księ­ cia Józefa Poniatowskiego. Kopernik nie budził więk­ szych sprzeciwów i em ocji, gdyż był w miarę neutralny, natomiast projekt konnego m onumentu Poniatow­ skiego wywołał prawdziwą burzę. Również klasyczny posąg Potockiego był często krytykowany. Ten młody pułkownik, który przeżył zaledwie 23 lata, brał udział w kampanii napoleońskiej i marzył o wielkich czynach w ojennych (zapewne pragnął zmazać hańbę z rodowe­ go nazwiska, był bowiem synem targowiczanina Szczę­ snego Potockiego). Nie doczekał się heroicznej sławy, zmarł na tyfus w 1812 roku. Zona zamówiła dlań u Thorvaldsena dedykacyjny pomnik, który w 1831 roku stanął w katedrze wawelskiej. Rzeźba przedstawia półnagiego wojownika rzymskiego, okrytego jedynie krótką tuniką odsłaniającą atletyczny tors i mocne, kształtne nogi „godne hoplity”. Zmysłowy wdzięk tego posągu ustawionego w narodowym sanktuarium u wielu współczesnych wzbudził zgorszenie. Stanisław Wodzicki odnotował we wspomnieniach, że „owa po­ gańska rzeźba nie odpowiada charakterem swoim świątyni”, a Ambroży Grabowski zganił „arcymistrzowsko rzeźbioną sztukę kararyjskiego marmuru, pozbawioną ducha, nieruchomą, niemą i jakże niesto­ sowną w katedrze”. Oburzony W incenty Pol dziwił się, że Thorvaldsen „nie uląkł się tego w sobie, że spoganił dom Boży”, a malarz-towiańczyk Józef Kossowicz n a­ zwał rzeźbę „przedmiotem boleśnie raniącym uczucia narodu”. W 1840 roku Grabowski opisał wydarzenie wiele mówiące o powszechnym odbiorze takiego dzie­ ła: do katedry weszli kiedyś wieśniacy przybyli na od­ pust; „jeden z tej gromadki poczciwców, sądząc że w kościele tylko posągi świętych znajdować się powin­ ny, rzekł o wojowniku rzymskim Thorvaldsena: widać to jakiś święty... ale nie ma portek”. I tak to „lud nasz, biorący rzeczy zwykle za to, czym są istotnie, trafnie wyrzeka nieraz sąd o nich.”6 Opinie były jednak po­ dzielone. Niektórzy uważali pomnik Potockiego za najwspanialszą rzeźbę Thorvaldsena wykonaną dla Polski. Jej uroda budziła podziw i zachwyt „miłośni­ ków” i znawców, ale pamięć o pięknym młodzieńcu, który niczym szczególnym się nie wsławił, szybko za­ tarła się i zagasła. Pozostało dzieło. Pomysł wystawienia pomnika księcia Józefa Ponia­ towskiego zrodził się w trzy miesiące po śmierci wodza; miał być wyrazem „nie utulonego żalu ludu polskiego po jego stracie”. O d stycznia 1814 roku toczyły się 211 w tej sprawie rozmowy polskich arystokratów z A lek ­ sandrem I. Upewniono go, że jest to inicjatywa osób prywatnych i w 1815 roku car wydał zezwolenie na wykonanie monumentu. W krótce jednak to przedsię­ wzięcie stało się sprawą ogólnonarodową i przeszło pod dozór społeczny. Realizację pomnika powierzono Thorvaldsenowi, który w 1818 roku podpisał w Rzy­ mie umowę, przystając - acz niechętnie - na propozy­ cje w sprawie stroju księcia (mundur i czako na gło­ wie). A le po dwóch latach mistrz zmienił zdanie; i tak konna statua miała być wzorowana na pomniku M ar­ ka Aureliusza, a strój zbliżony do szat rzymskich. Pra­ ca nad tym dziełem szła opornie; rzeźbiarz latam i zwle­ kał z ukończeniem dużego gipsowego modelu. D opie­ ro w 1829 roku wystawiono go na placu Krasińskich obok sal redutowych Teatru Narodowego (odlew brą­ zowy sporządzono w roku 1832). W Warszawie za­ wrzało. Gwałtowne polemiki i spory ogarnęły miasto, toczyły się na ulicach, w domach, urzędach, kawiar­ niach i koszarach. Ludziom wychowanym na klasycz­ nych doktrynach odpowiadał książę o portretowo u ję­ tych rysach (z wąsami i bakami), ale przedstawiony ja ­ ko rzymski rycerz jadący na rumaku idącym powolnym stępem, ubrany w pancerz z orłem i chlamidę osuwa­ jącą się na grzbiet konia, z nagimi nogami w sanda­ łach. N atom iast żołnierze księcia trwali w nieustępli­ wym sprzeciwie, oceniając projekt „podług własnego instynktu”. To oni na wystawie wyrażali swe oburzenie okrzykami: „Niepodobny! A cóż za ubranie! Czy od pławienia koni powraca? Bodaj ich diabli z tym rzymiaństwem! Co nam po tym golcu w koszuli”. Zapi­ sem owych wydarzeń była „scena artystyczna” Stan i­ sława Platera pt. Posąg bohatera opublikowana w 1840 roku, która oddawała ówczesne nastroje (zabierali w niej głos: Oficerowie księcia, Koneser i Rom antyk).7 W iadomości o tym zamieszaniu wcześnie dotar­ ły do Thorvaldsena, który odniósł się do nich z polito­ waniem i złością. Według relacji Antoniego E. Odyńca, stary mistrz nie mógł zrozumieć, że Polacy odrzuca­ li ponadczasowe klasyczne piękno i chcieli widzieć swego bohatera w zwykłym mundurze lub polowej burce, com m e un C osacco (!). „Jesteście barbarzyńcy, moi panowie! I dlatego nie lubię posyłać m oich dzieł do krajów, gdzie nie ma poczucia sztuki.”8 Dalsze dzieje pomnika miały przebieg dramatyczny. Żołnierze nie doczekali się nigdy spiżowego wizerunku swego wodza; wybuch powstania listopadowego prze­ kreślił plany odsłonięcia go przed Pałacem N am iestni­ kowskim. W czasie powstania był przechowywany na terenie posesji rejenta Ostrowskiego przy ulicy D łu ­ giej. Niebawem anulowano zezwolenie Aleksandra I i car M ikołaj I polecił wywieźć rzeźbę do Modlina; w 1840 roku, wizytując twierdzę, natknął się na kon­ nego rycerza i wydał rozkaz: „razbit’ i zapisat’ w łom”. W krótce jednak zmienił zdanie i podarował go Iwano­ wi Paskiewiczowi, który wywiózł pomnik do swej po­ siadłości w Homlu (miejsce przeznaczone dla księcia �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI Józefa zajął posąg Paskiewicza!). Dopiero w 1922 ro­ ku, na mocy postanowień traktatu ryskiego, dzieło Thorvaldsena zwrócono Polsce i w następnym roku odsłonięto na placu Saskim. Nie na długo. W 1944 ro­ ku zniszczyli je Niemcy po powstaniu warszawskim. Nowy odlew sporządzony w latach 1948-1951 według modelu zachowanego w Kopenhadze zawdzięcza W ar­ szawa Danii. Spór o ten pomnik, a zwłaszcza o wybór ubioru, przez długie lata (a może nawet do dziś?) upor­ czywie tkwił w świadomości zbiorowej jako kwestia właściwie nierozstrzygnięta - kto za mundurem, kto przeciw? Najwięcej szczęścia (a może nieszczęścia?) miał do pomników Mickiewicz, którego otaczano wyjątkowym kultem. W X IX wieku władze zezwoliły na wystawie­ nie trzech posągów poety. D la Poznania wyrzeźbił go Władysław Oleszczyński w swobodnej pozie pielgrzy­ ma, z portretowo ujętą twarzą, bowiem starał się „aby naszego wieszcza nie sfrancuzić, nie zniemczyć, ale ożywić słowiańskim tchnieniem ”. Pomnik był gotowy w 1857 roku, ale dwa lata czekał na swoje miejsce. Nie wolno było go ustawić na eksponowanej ulicy czy pla­ cu i w końcu odsłonięto na odgrodzonym parkanem cmentarzu przy kościele świętego M arcina, w obecno­ ści milczących tłumów.9 W Krakowie pomnik M ickie­ wicza stanął w 1898 roku, poprzedzony trzema kon­ kursami przebiegającymi w atmosferze polemik praso­ wych, sporów i awantur od 1882 do 1888 roku. Ów „przetarg” wygrał Teodor Rygier, ale jego monum ent został oceniony jako nieudolny, niespójny, pretensjo­ nalny, teatralnie „sztuczny”, niepotrzebnie obciążony 3. B ertel Thordvaldsen, Pomnik W łodzim ierza Potockiego, 1831, K atedra na W awelu, repr. wg folderu wystawy T horvaldsen w Polsce, Zamek Królewski w Warszawie, 4. B ertel Thordvaldsen, Pom nik ks. J ó z e fa P oniatow skiego w W arsza­ wie, 18 3 2 , stanpo 1922 r., repr. wg K. M iko cka-R ach u b ow a, C an ow a , jego krąg i Polacy, t. 2, Warszawa 2001. zagadkowymi alegorycznymi figurami. Jak pisał Kazi­ mierz Bartoszewicz, już podczas próbnego odsłonięcia, gdy „zrzucono przykrywającą go budę, naród literalnie zgłupiał. Opinia otworzyła usta i zamknąć ich nie mo­ gła. [Potem] śmieli się wszyscy - demokrata i artystokrata, stańczyk i liberał, pan i chłop, Zyd i antysemi­ ta”.10 Niemniej jednak z upływem lat wtopił się w miejski pejzaż i dziś, stojąc przy kwiatowym targu, jest nieodłącznym elementem krakowskiego rynku. Warszawski m onum ent M ickiew icza zrealizowany w stulecie jego urodzin przez Cypriana Godebskiego miał kształt i wyraz zupełnie odmienny. Wprawdzie należał do „gatunku” tak popularnych w Europie, wielkich „machin” pomnikowych - ze schodami, wy­ sokim cokołem i figurą poety upozowanego na proro­ ka z ręką złożoną na sercu - ale nacechowany był po­ wagą, spokojem, prostotą i naturalnością.11 Dlatego podobał się publiczności, która nie miała ochoty na rozwiązywanie żadnych rzeźbiarskich rebusów, lecz chciała widzieć swego wieszcza wyniesionego na „oł­ tarz Narodu”. Po pierwszej wojnie światowej, kiedy to nastąpiła erupcja ruchów awangardowych - formizmu i kon­ struktywizmu - nowa koncepcja pomników zarysowa­ ła się w twórczości Zbigniewa Pronaszki i Mieczysława Szczuki. Pronaszko stworzył prawdziwie wielkie dzieło, m onumentalną, ponaddwunastometrową figurę M ic­ kiewicza, która stała się jednym z najbardziej godnych pomników poety. Jego prowizoryczną makietę zbitą z sosnowych desek (a przeznaczoną do odlewu w be­ tonie) odsłonięto w 1924 roku w W ilnie. Posąg nie miał cokołu ani żadnych atrybutów, stał samotnie, wrośnięty w ziemię jak drzewo. Był rzeźbą wyrosłą z idei formizmu, o syntetycznych formach, uproszczo­ X 1 9 9 4 - I 1995 212 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI nych, twardych i ostro ciętych płaszczyznach z piono­ wymi uskokami drewnianych elementów. W oczach współczesnych jawił się jako widmowa postać, zjawa z uroczyska, pierwotne bóstwo litewskie srogie i demo­ niczne o nieco spazmatycznej ekstatyczności. Znawcy i zwolennicy awangardy doceniali plastyczny kunszt niepospolitej rzeźby (która nie miała odpowiednika w żadnym z krajów europejskich), ale ów kolos wywo­ łał równocześnie niemałe zamieszanie, wiele „hałasów, utyskiwań i napaści”; w obiegowym odczuciu był po­ strzegany jako upiór „przed którym baby na targ idące z jajkam i żegnają się, strachem wielkim zdjęte”.12 Ten jednorodny, wspaniały, wzniosły m onum ent nie docze­ kał się realizacji w przeznaczonym dlań materiale. Stał nad rzeką czternaście lat; jesienią 1938 roku nad W il­ nem przeszła burza i powódź zniosła W ilią szczątki po­ gruchotanej makiety pomnika. O tym, jak różne bywały koncepcje pomników, świadczą awangardowe prace Szczuki, artysty silnie związanego z ideologią lewicową, współpracującego z Komunistyczną Partią Polski. Jego rzeźby były abs­ trakcyjnymi, czasem „mechanicznymi” konstrukcjami zbudowanymi z różnych elementów, takich jak sztaby, łańcuchy, pręty, stożki i półwalce. Niektóre z nich opi­ sywano jako ruchomą „maszynkę”, której drewniane ramię podnosiło się i opadało w takt dziwacznego ryt- 6. Zbigniew Pronaszko, Pom nik A d a m a M ickiew icza w W ilnie, 1 9 2 2 -1 9 2 4 , zniszczony, repr. wg J. Starzyński, P olska d rog a do sam odzieln ości w sztuce, W arszawa 1973 mu, lub kompozycję obracającą się z „wieczną, strasz­ liwą, powolną m onotonią”.13 W latach dwudziestych Szczuka wystawił takie obiekty nazywając je projekta­ mi pomników: Wolności, Rewolucjonisty, Fiodora D osto­ jewskiego, Ludw ika Zam enhofa, K arola Liebkn echta oraz teoretyków anarchizmu M axa Stirnera i Piotra Krapotkina; jednak trudno w nich dostrzec jakiś rys pomni­ kowy. Te niewielkie konstrukcje były raczej przedmio­ tami „dedykowanymi pam ięci” różnych osób i zdarzeń. Wszystkie przepadły po wystawie w berlińskiej galerii D er Sturm w 1923 roku. W dwudziestoleciu międzywojennym Warszawa otrzymała osobliwy dar - secesyjny pomnik Chopin a.14 Jego wstępny projekt wykonał już w 1904 roku W acław Szymanowski - w 1909 wygrał konkurs, a w 1912 przygotował do odlewu w brązie model cało­ ści: pięciometrową figurę kompozytora i siedmiome­ trową wierzbę. Jednak, jak to zwykle bywało, nastąpi­ ły różne komplikacje (również natury finansowej), a w dwa lata później wybuchła wojna. Po konkurso­ wym sukcesie oceniano rzeźbę jako „projekt niesły­ chanie śmiały i prosty” pozbawiony zbędnej dekoracyj­ ności, a w postaci i twarzy Chopina podobał się „jed­ nolity wyraz zasłuchania się i nastroju”. Wszelako, kry­ tyka nie dawała za wygraną. Wskazywano na pewną 5. Cyprian Godebski, Pom nik A d a m a M ickiew icza w Warszawie, 1 8 9 8 , stan z 1 9 2 8 r., stan z 1 9 2 8 r., repr. wg. M . I. Kwiatkowska, R zeźbiarze w arszaw scy X IX w ieku , Warszawa 1995 213 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI skłonność do patetyczności ruchu, która przechodzi w teatralność. Najbardziej kategoryczne sądy o pracy Szymanowskiego publikował „Goniec” i wygłaszał A n ­ toni Sygietyński. Chopin wydał mu się figurą chybio­ ną w rysunku i źle upozowaną, „tak iż nie wiadomo, na czym ona i jak siedzi?”. Pisał, że pomnikowi zbywa na poezji i artyzmie; „jest to jakaś nowela czułostkowa, [... ] godna raczej Boruty, czy innego diabła zakocha­ nego w przełamanej wierzbie, nie zaś Chopina”. Po wojnie gotowy już m onument odsłonięto w Ła­ zienkach 14 listopada 1926 roku. I znów na przemian zachwycano się i ganiono m.in. jego literacką i symbo­ liczną koncepcję, „zasady impresjonistyczne” i secesyj­ ną, malowniczą stylizację. Dawniej wyśmiewano dwie (rychło usunięte) gigantyczne żaby siedzące na krawę­ dzi sadzawki, które wraz z płaczącą wierzbą miały być elem entem „rodzimego krajobrazu” przypisanego Chopinowi; teraz złośliwie porównywano kompozycję rzeźby do kałamarza lub secesyjnej popielniczki. W maju 1940 roku okupanci zniszczyli pomnik; po wojnie odtworzono go i odsłonięto w roku 1958. Jaki jest naprawdę warszawski Chopin? N a pewno w swo­ im czasie odznaczał się koncepcją oryginalną, ponie­ waż w pom nikach rzadko wykorzystywano motyw drzewa, które tu wprowadziło bryłę rzeźby w prze­ strzeń giętkimi, płynnymi liniami ogromnej wierzbo­ wej korony. Jeśli ktoś jest miłośnikiem „nastroju”, to odnajdzie w twarzy muzyka romantyczny wyraz marzycielstwa, liryzmu, czułego „sentymentu”. Dziś ten mo­ num ent został jeszcze dodatkowo naznaczony stygmatem podwójnej pamięci: o osobie Chopina i o samym pomniku, który działa na wyobraźnię narastającą z biegiem lat s i ł ą p r z y z w y c z a j e n i a . Można go często oglądać lub widzieć na reprodukcjach. Tak się zrósł ze ścianą zieleni Łazienek i z pejzażem Warszawy, że mało kto zastanawia się, czy to świetna rzeźba, czy może pretensjonalna i mierna? Pamięć utrwaliła jakiś (Mieczysława Lubelskiego), Wolności (Jana Szczep­ kowskiego), D ow borczyka (M ichała Kamieńskiego). „Dyżurną” postacią był znowu Mickiewicz. Na począt­ ku 1925 roku powołano sąd konkursowy na pomnik poety dla W ilna (kontrowersyjne dzieło Pronaszki nie było w ogóle brane pod uwagę). W 1926 roku do ry­ walizacji przystąpili: Stanisław Szukalski, Rafał Jachimowicz, Mieczysław Lubelski; w drugim etapie (1930) projekty nadesłali: Xawery Dunikowski, A ntoni Madeyski i Henryk Kuna, którego wyróżniono pierwszą nagrodą za figurę poety-pielgrzyma. Jednak pewna niezręczność w ujęciu postaci wieszcza oraz ksenofo­ biczna nagonka na Kunę i w końcu wybuch wojny przekreśliły to przedsięwzięcie. Nieukończony odlew został zniszczony przez Niemców.16 Stanisław Lack w swojej książce Spór o pomnik. Uwagi o sztuce monumentalnej (Kraków 1906) pisał, że „dla rzeźby istnieje ten jeden moment: o b e c n y ” . Po śmierci Józefa Piłsudskiego w maju 1935 roku, w trak­ cie gorączkowej kampanii nasiliły się starania o uczcze­ nie pamięci twórcy i Naczelnika państwa. W ilno stało się znów miejscem hołdu składanego wielkiemu czło­ wiekowi. Decyzja o wzniesieniu tam pomnika Marszał­ ka zapadła 22 maja, dziesięć dni po jego zgonie. Ale i to zamierzenie nie doszło do skutku, podobnie jak projekt architektoniczno-rzeźbiarskiego kompleksu - pomnika i dzielnicy im. Józefa Piłsudskiego w Warszawie.17 Nie zdołano też - mimo wielu starań - rzeźbiarsko opraco­ wać sarkofagu Marszałka, który spoczywa w prostej metalowej trumnie w krypcie katedry wawelskiej pod Wieżą Srebrnych Dzwonów. Mówiąc o monumentalnej rzeźbie dwudziestolecia międzywojennego nie sposób pominąć dzieł Edwarda W ittiga, który brał udział w licznych konkursach, przygotował wiele projektów i zrealizował kilka zna­ czących pomników: W itolda Lisa-Kuli dla Rzeszowa, W ładysław a W arneńczyka dla mauzoleum w Warnie, stereotyp i dlatego nie jesteśmy do końca pewni dzieło to czy kicz? W dwudziestoleciu międzywojennym nastąpiło niezwykłe przyspieszenie idei i realizacji artystycznych. Pracowali twórcy awangardowi i zwolennicy nowego klasycyzmu; powstawały dziesiątki projektów pomni­ ków, często związanych z architekturą, ujawniły się nowe priorytety polityczne i państwowe. W 1927 roku podjęto dawną ideę Jakuba Tatarkiewicza i rozpisano konkurs na popiersia zasłużonych Polaków; w Zachę­ cie wystawiono wówczas portrety Staszica, Lelewela, Wysockiego, Łukasińskiego, Sowińskiego, Wyspiań­ skiego i Zeromskiego. W oficjalnej rzeźbie tego czasu istotną rolę odgrywały aktualne cele „ojczyste”, które Katarzyna Kobro nazwała „dzikim rykiem sztuki «na­ skiej. Jest to jeden z najpiękniejszych pomników pol­ skich. Ustawiona na wysokim cokole potężna figura z brązu, odznaczająca się masywnie modelowaną bry­ łą, wyobraża lotnika we współczesnym, stylizowanym mundurze, opartego o śmigło samolotu. Rzeźbiarz w niezrównany sposób potrafił wyrazić jej tektonikę i ta klasycyzująca statyczność, jedność, zwięzłość kom­ pozycyjna stanowi o monum entalności dzieła, a jed­ nocześnie jest wykładnikiem jego znaczenia ideowego, duchowego. W ittig nieskazitelnie z b u d o w a ł swój syntetyczny posąg, harm onijnie „zamknął” sylwetę po­ staci, związał ją z kształtem wygiętego śmigła i skoor­ rodowej», rezygnacją ze zdobyczy plastyki współcze­ snej i likwidacją wszelkich wzlotów twórczości artystycznej”.15 Organizowano kolejne konkursy na pomni­ ki o wymowie patriotycznej, m.in. N ocy Listopadowej (A leksandra Zurakowskiego), K ościuszki i Sapera dynował jej profile z otaczającą powietrzną przestrze­ nią. Lekko wygięte płaszczyzny poddał „łagodnemu kubizowaniu”, stosując na powierzchni rzeźby dyskret­ ne „obciosania” i regularne cięcia (zgodne z ówczesną estetyką Rytmu). W odczuciu współczesnych ów lot- 214 P eow iaka i Lotnika dla Warszawy. Projekt tego ostat­ niego monumentu powstał w 1922 roku, odsłonięcie nastąpiło 11 listopada 1932 roku na placu Unii Lubel­ �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI 7. M ieczysław Szczuka, Projekt p om n ika rew olucjonisty, 1922, rekonstru kcja z 1975 r., M uzeum Sztuki w Łodzi, repr. wg A . Turowski, B u dow n iczow ie św iata, Kraków 2000. 8. W acław Szym anow ski, Pom n ik F r y d er y k a C h o p in a w W arszaw ie, 1 9 2 6 -1 9 5 8 , repr. wg H. Kotkow ska-Bareja, W acław Szym anow ski, k a ta ­ log wystawy, M uzeum Narodowe, Warszawa 1981. 9. Edward W ittig, Pom nik Poległych L otn ików w Warszawie (fragm ent), 1 9 2 2 -1 9 3 2 , repr. wg. A . O lszew ski, D zieje sztuki p o lskiej w zarysie 1 8 9 0 -1 9 8 0 , Warszawa 1988 10. M irosław M . Biskupski, P om n ik Poległym i P o m o rd ow a n y m na W schodzie, Warszawa 1995, fot. P Jam ski 215 �Aleksandra Melbechowska-Luty ♦ POMNIKI - „FIGURY” ZWODNICZEJ PAMIĘCI łych”. Tam, obok okazałych rzeźbionych grobowców, milczą opuszczone i bezimienne mogiły. W 2002 roku otwarto w Gdańsku ekumeniczny Cmentarz N ieist­ niejących Cmentarzy, gdzie zbudowano symboliczny nagrobek-ołtarz, na którym wyryto napis: „Tym, co imion nie m ają na grobie, a tylko Bóg jedyny wie, jak kto się zowie”. Ale to już jest zupełnie inna historia. nik był „uosobieniem męskości, energii żołnierskiej i spokojnej siły ducha”. W 1943 roku hitlerowcy zde­ montowali pomnik i przeznaczyli go na złom. Po woj­ nie został zrekonstruowany przez Alfreda Jesiona na podstawie gipsowego modelu iw 1967 roku ustawiony u zbiegu ulicy Wawelskiej i alei Zwirki i Wigury. Pa­ mięć, która towarzyszyła temu dziełu, była niejedno­ znaczna i zmienna. Początkowo miał być poświęcony kapitanowi Stefanowi Bastyrowi zastrzelonemu nad Lwowem w 1920 roku, potem tym pilotom, którzy zgi­ nęli w czasie wojny polsko-bolszewickiej. A le od daw­ na, w powszechnym mniemaniu, jest to monument dedykowany wszystkim lotnikom bądź (jak wielu są­ dzi) pionierom polskiego lotnictw a - Franciszkowi Zwirce i Stanisławowi Wigurze. Każda nowa władza rozdaje karty, a zatem eliminu­ je to, co jej zagraża, jest kłopotliwe, niewygodne lub wydaje się niestosowne - niszczy więc wszelkie znaki, symbole i świadectwa pamięci poprzedników. W czasie drugiej wojny światowej poległy prawie wszystkie po­ mniki polskie. Część z nich zrekonstruowano według zachowanych szczątków, modeli i fotografii.18 Po roku 1945 namnożyło się wiele posągów i popiersi Lenina, Stalina, ideologów i wodzów rewolucji, żołnierzy A r­ mii Czerwonej i przywódców partyjnych. W pierw­ szych latach transformacji ustrojowej III Rzeczypo­ spolitej rzeźby te poszły do lamusa, niektóre sprzedano lub zniszczono, inne znalazły miejsce w magazynach pałacu w Kozłówce. Szybko zniknął wystawiony w sta­ nie wojennym pomnik Poległym w służbie i obronie Pol­ ski Ludow ej dłuta Jana Bogdana Chmielewskiego, n a­ zwany przez Andrzeja Osękę „ubeliskiem”, a przez warszawiaków grupą „utrwalaczy władzy ludowej”. W 1989 roku runął posąg Feliksa Dzierżyńskiego na placu Bankowym, wykonany przez Zbigniewa D una­ jewskiego w 1951 roku (spiker Telewizji Polskiej skwi­ tował wówczas to wydarzenie okrzykiem: „Zegnaj Fe­ liksie Edmundowiczu!”). N a tym miejscu wzniesiono w 2001 roku pomnik Słowackiego zaprojektowany przed siedemdziesięciu laty przez Edwarda W ittiga, a teraz odtworzony według ocalałego modelu. Aż do naszych dni wielu rzeźbiarzom trudno było przełamać tradycyjną dosłowność figuracji pomniko­ wej. A le pojawiły się też nowe treści i rozwiązania for­ malne. W 1995 roku powstał jeden z najlepszych po­ mników Warszawy poświęcony Poległym i Pom ordow a­ nym n a Wschodzie, autorstwa Mirosława Maksymiliana Biskupskiego; dzieło, w którym rzeźbiarz nie poddał się łatwo akceptowalnej estetyce i kanonom powierz­ chownie pięknej, „obłaskawionej” formy. Dlatego tak wstrząsający jest ów niby zwyczajny, ale zmierzający „donikąd” wycinek szyn i sunąca po nich platforma kolejowa, z której wyrasta las niezwykłych „figur” pogiętych krzyży i nagrobnych tablic innych wyznań, wyrażających symboliczne rumowisko ludzkich losów. W ielką przestrzenią pamięci, tej stale żywej, ale czasem też zaniechanej, są nekropole, „miasta umar­ Przypisy 1 O ty ch zagadnieniach pisali: A . W rońska, O m onum entalności w polskiej teorii i krytyce rzeźby dw udziestolecia m iędzyw ojennego, „Ikon oth eka”, Warszawa 1994, z. 8, s. 9 3 -1 0 6 , cytat s. 97; P Szubert, Pomniki A d a m a M ickiew icza. Zarys problem atyki, „Blok-N otes M uzeum Literatury im. A , M ickiew icza”, 1983, s. 2 1 7 -2 2 7 2 J. Kębłow ski, Pom niki Piastów Śląskich, W rocław 1971, s. 12-24 3 O pom nikach polskich X IX wieku zob. Posągi i ludzie. A ntologia tekstów o rzeźbie polskiej 1 8 1 5 -1 8 8 9 , t. 1, część 1, wybrali, opra­ cow ali i w stępem opatrzyli A . M elbechow ska-Luty i P Szubert, Warszawa 1993, s. 1 1 -1 0 7 ; M. I. Kwiatkowska, R zeźbiarze w a r­ szaw scy X IX w ieku , Warszawa 1995. O rzeźbiarzach włoskich pracu jących dla Polski zob. T. Dobrowolski, R zeź ba neoklasyczn a i rom antyczn a w Polsce, W rocław 1974; K. M ikocka-R ach u bowa, C an ova, jego krąg i Polacy (około 1 7 8 0 -1 8 5 0 ), t. 1-2, W ar­ szawa 2001 4 216 S. W yspiański, A kropolis, [w:] S. W yspiański, D zieła, oprac. A. Chm iel i T. Sin ko, t. 4: D ram aty, Warszawa 1927, s. 461 5 „Gazeta Warszawska”, 1854 nr 235, s. 3 6 Posągi i ludzie, op. cit., s. 2 7 -2 8 7 S. Plater, Posąg bohatera, S cen a artystyczna, „Przyjaciel Ludu”, 1 8 3 9 -1 8 4 0 , t. 2, nr 42 , s. 3 2 9 -3 3 1 . O pom niku księcia Józefa zob. H. Kotkow ska-Bareja, Pom nik P oniatow skiego, Warszawa 1 9 7 1 ; P o sąg i ludzie, op. cit., s. 3 4 -3 8 , 163-185 8 List A . E. O d yń ca do I. Chodźki z 9 III 1 8 3 0 r., [w:] A . E. O dy­ n iec, Listy z podróży, oprac. M . Toporowski i M. Dernałowicz, Warszawa 1961, t. 2, s. 1 9 5 -1 9 7 9 10 P o sąg i ludzie, op. cit., s. 33 , 100 Cyt. za: P Szubert, Pom nik A d a m a M ickiew icza w K ra k ow ie idea i realizacja, [w:] D zieła czy kicze, pod red. E. G rabskiej i T S. Jaroszewskiego, Warszawa 1981, s. 2 20 11 J. Jarnuszkiewiczowa, Pom nik M ickiew icza, Warszawa 19 7 5 ; P Szubert, Pom niki A d a m a M ickiew icza, op. cit., s. 2 1 7 -2 2 0 , 2 3 2 ­ 2 34 12 E. M . Schum m er, W oły przed B ran d en bu rską B ra m ą , „Świat”, 1928, nr 47 , s. 1 1 -1 2 ; P Szubert, Pomniki A d a m a M ickiew icza, op. cit., s. 2 3 8 -2 4 1 13 A . Stern , G łód jedn ozn aczn ości, [w:] A . Stern , M . Berm an, S zczu ka, Warszawa 1965, s. 39, 42 14 15 H. Kotkow ska-Bareja, Pom nik C hopin a, Warszawa 1970 K. Kobro, [O dpow iedź n a an kietę rzeźby], A n k ieta rzeźby, „Głos Plastyków ”, 1937, nr 1, s. 43 16 P. Szubert, Pom nik A d a m a M ickiew icza w W ilnie, „Blok-N otes M uzeum Literatury im. A dam a M ickiew icza”, 1988, s. 205-2 2 3 17 D. Konstantynów, Pom nik J ó z e fa Piłsudskiego w W ilnie, „Biuletyn H istorii Sztuki” 1993, nr 2-3 , s. 2 2 3 -2 3 3 ; I. Grzesiuk-Olszewska, K onkurs n a pom n ik i dzielnicę im. J ó z e fa Piłsudskiego w W ar­ szaw ie, [w:] Sztu ka lat trzydziestych. M ateriały S e sji Stowarzysze­ nia Historyków Sztuki, Niedzica, IV 1988, Warszawa 1991, s. 2 0 3 -2 3 1 ; Taż sama, Św iątynia O patrzności i dzielnica Piłsud­ skiego. K onkursy w latach 1 9 2 9 -1 9 3 9 , Warszawa 1993 18 I. Grzesiuk-Olszewska, Polska rzeźba pom nikow a w latach 1945-1995, Warszawa 1995, s. 1 9 2 -1 9 7 , 2 66 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eaf75e2632274e5d64a58091352bf0b2.pdf 0f4810a42b1696e603f1bf1d6783b5e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6337 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Abakanowicz, Magdalena (1930- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5912 Title A name given to the resource Rapsod plemienny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.105-109 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY N a samej granicy zamieszkałego czasu uczono się cho­ dzić na dwóch nogach i wymawiać znaki nakreślone w zawsze dziecinnej księdze rodzaju. Opowiadałbym gdybym umiał wszystko co jedna pa­ mięć może zebrać na chwałę ludzi. Rapsod plemienny. Prywatne zapiski o sztuce Magdaleny Abakanowicz Czesław Miłosz, Rok M agdalena Abakanowicz od lat tworzy własny, ogromny corpus rzeźbiarstwa (i sztuk jemu pokrewnych), potężne, imponujące inwencją dzieło życia, które mieści w sobie tak wiele znaczeń, tre­ ści i konceptów wizualnych, że zrazu trudno je ogarnąć. Artystka żywi się indywidualnym i zbiorowym doświad­ czeniem człowieka; swoją intuicją, myślą, pracą za­ świadcza, jak bardzo potrzebna i zawsze aktualna jest pamięć o archetypach, „rzeczach pierwszych” wyłowio­ nych z głębi czasu, owych początkach, które wytyczały ścieżki rodzaju ludzkiego, jego historii i myśli poszuku­ jącej. Fascynuje ją wszystko, co żyje - człowiek, zwierzę, roślina, ich jakże różne „ciała”, które można stale, od nowa kształtować, przetwarzać, utrwalać i niemal po szamańsku zaklinać - powoływać do powtórnego istnie­ nia w rzeźbiarskim dziele, w formach antropomorficznych lub biomorficznych wyprowadzonych ze świata or­ ganicznego, bądź w konstrukcjach intencjonalnych, przeczutych, metaforycznych. Używa naturalnych two­ rzyw, m.in. włókien roślinnych, wełny, juty, lnu, kono­ pi, workowego płótna, skóry, końskiego włosia, drewna, żywicy, gipsu, betonu, ale też kamieni i rud metali wy­ dartych z wnętrza Ziemi. Wszystkie jej prace (nawet obiekty o mniejszych gabarytach) wyróżnia z jednej strony potężny zakrój monumentalny, z drugiej zaś niezwykłe mistrzostwo w zakresie sporządzania ruchli­ wych faktur, owych ciągle odmienianych, przerabia­ nych, rekonstruowanych tkanek skulptury, które są nie tylko zewnętrzną powłoką, „skórą” rzeźbiarskich figur, ale też określają ich sens plastyczny, bowiem w swoisty sposób budują bryłę i przenikają do jej wnętrza, wiążąc strukturę powierzchni z rdzeniem kompozycji. Magdalena Abakanowicz nieustannie sprawdza swoją siłę w coraz to nowych mutacjach rzeźbiarskiego kształtowania i nadawanych im sensów. Pragnie prze­ kroczyć potoczne spojrzenie na dzieło sztuki, „głęboką ślepotę przyzwyczajenia w stosunku do rzeczy, które nas otaczają”, bo „to, co z góry wiemy o przedmiocie, nie pozwala nam go naprawdę zobaczyć”.1 Odnosi się to szczególnie do tkactwa. Jej słynne Abakany burzą przyzwyczajenia, nie są dekoracyjne, praktyczne, użyt­ kowe, nie mają zdobić ściany ani wnętrza domu; wbrew tradycji są sztuką czystą, pozbawioną przydat­ ności. Ich materiały bywają niejednoznaczne, a nie­ konwencjonalne formy oscylują bardziej w kierunku otwartych, przeprutych, falujących, „skrzydlatych” brył niż płaskich powierzchni. Stają się więc samoistnymi, trójwymiarowymi obiektami, wielkimi miękkimi rzeź­ bami penetrującymi przestrzeń lub organicznie z nią związanymi. Owa spoistość Abakanów z otaczającym je „powietrzem” zyskałaby zapewne uznanie i aplauz Ka­ tarzyny Kobro i Władysława Strzemińskiego, twórców rewolucyjnej koncepcji rzeźby unistycznej materializującej się w strefie czterowymiarowej czasoprzestrzeni. Mięsiste, giętkie formy tkanych rzeźb, na przemian na­ cinane i zszywane, dziurawione otworami, prześwitami, szparami, przywodzą na myśl konotacje biologiczne, fi­ zjologiczną „mapę” ludzkiego ciała wraz z intymnymi zakamarkami jego wnętrza. Artystka posługuje się głównie dotykiem, pracując bez pośrednictwa narzę­ dzia. Palcami i całą dłonią bada konsystencję materii, wyczuwa jej grubość i wiotkość, wgłębienia, wypukło­ ści, szorstkość, gładkość, wilgotność bądź suchość, na­ wet temperaturę. Ta „dotykowa” wiedza o tworzywie sprawdza się we wszystkich rzeźbach Abakanowicz, nie tylko w spontanicznie (a zarazem perfekcyjnie) mota­ nych tkaninach, ale także w obiektach wykonywanych z drewna, kamienia czy metalu. Naturalność metod, ja­ kimi się posługuje, sprawia, że jej prace często noszą znamię szlachetnej zgrzebności i autentyczności, jaka wyróżnia wiele magicznych, symbolicznych wytworów „prymitywnej” sztuki etnicznej pochodzącej z odle­ głych czasów i najdalszych krańców Ziemi oraz nobili­ tuje „nieuczoną” twórczość ludową przekazującą wła­ sną prawdę o świecie. Szczególnym tworzywem jest dla niej nić i jej siostra olbrzymka: Lina „splatana z włókien jak drzewo”, mocna, lecz poddająca się skrętom i zasupleniom, ujawniająca swoje energetyczne napięcia w instalacjach rozwieszanych w krajobrazie miejskim i na salach wystawowych. Artystka widzi nić jako pod­ stawowy czynnik budowy świata organicznego, ponie­ waż - jak pisała w autokomentarzu - „nitka buduje wszystkie żywe organizmy, rośliny, tkankę liści i nas sa­ mych, nasze nerwy i kod genetyczny, nasze przewody żylne, nasze mięśnie [...]. Biorąc nić do ręki, dotyka­ my tajemnicy”. Dlatego jej dukt pojawia się na oddzie­ lonych od korpusów Głowach ze splątanymi włosami i na niemal anatomicznych studiach Postaci siedzących, na których nici rysują linie krwiobiegu, układu krąże­ nia, a w Embriologii naprawiają, „cerują” i zamykają pęczniejące, jajowate, szmaciane worki, z których coś się wykluje, gdy nadejdzie pora. 105 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ Figura człowieka przechodzi pod ręką A bakano­ wicz liczne metamorfozy, bywa niepełna, okaleczona, dzielona na części, i nie ma znaczenia, która z nich jest ważniejsza, bo każda mówi własnym językiem. Hieratyczne i kroczące postacie nie mają głów i czę­ sto są bezrękie; metaforyczne autoportrety artystki (które też pełnią funkcję „figur”) pojmowane są jako „twarze IN K A R N A CJI [które] odsłaniają chaos wnętrza ukrywanego za żywą twarzą” ; Postacie siedzą­ ce z wyprutym wnętrzem wyglądają jak „skorupowe negatywy objętości ludzkiego ciała”, a wydrążone, puste torsy pozbawione brzucha i klatki piersiowej pozostają już tylko Plecami pochylonymi w ostatecz­ nym znękaniu. Tu na marginesie przypomnę słowa rzeźbiarki wypowiedziane w Akademii Sztuk Pięk­ nych w Warszawie na konferencji Sculpture Network w maju 2006 roku: „Twarz człowieka może kłamać, plecy nigdy”. Kiedy się myśli o tej sztuce, której wektorami są: czas, doświadczenie, los człowieka, i wszystkiego, co ży­ je na naszej planecie, wyczuwa się, jak bardzo dzieło Abakanowicz pretenduje do wszystkich kultur (a także jak wgłębia się w nieożywioną materię kosmosu, sub­ stancję jego podstawowych pierwiastków). To, co od dziesięcioleci tworzy, integruje się w swojej genetycznej wspólnocie z innymi kunsztami i, zgodnie z zasadą „od­ powiedników”, włącza się w nurt correspondance des arts potwierdzającej duchową jedność sztuk zrodzo­ nych z duchowej więzi twórców poszukujących univer­ sum. Jej ustawione w szeregach rzeźbiarskie „figury” często przesycone są echem rytmów muzycznych bądź przylegają do wizji literackich. Miłośnik i znawca poezji łatwo odnajdzie punkty styczne, swoiste powinowac­ two, jakie zachodzi między twórczością autorki Pleców a słowami poetów, którzy siłą własnej wyobraźni przy­ wołują obraz homo universalis uwikłanego w egzysten­ cję, rozdartego, złamanego przez potężne siły. My próżni ludzie My wypchani ludzie Podpieramy się wzajem Niestety w głowach słoma Kiedy do siebie szepczemy Ciche i bez znaczenia Są nasze wyschłe głosy Jak wiatr dmący przez osty [...] Kształty bez formy cienie bez koloru Zastygła siła i gesty bez ruchu Ci którzy weszli nie spuszczając oczu W inne Królestwo śmierci Wspomną jeżeli wspomną Nie dusze gwałtowne Lecz wydrążonych ludzi Lecz wypchanych ludzi2 Thomas Stearns Eliot, Próżni ludzie (Wydrążeni ludzie) Nieposkromiona wyobraźnia Abakanowicz kieruje ją ku rzeźbie architektoniczno-urbanistycznej projek­ towanej w ogromnej skali. W latach 90. tworzyła wizje drzew-domów odpowiadających idei ekologii, które mogłyby polepszyć bytowanie człowieka w naturalnie zagospodarowanej przestrzeni miast. Według autorki, owe - przeznaczone dla Paryża - 25-metrowe, ageometryczne budowle arborealne, pozwolą na „konstrukcję mieszkań i maisonetek o dowolnych kształtach, bez ry­ goru sufitu wiszącego nad głową”. Pomyślane jako wer­ tykalne ogrody same będą produkować tlen, ponieważ „zieleń pnie się po konstrukcjach sieciowych, będą­ cych równocześnie systemem irygacyjnym dla roślin”. Takie „ogrodowe” założenie ułatwia też okoliczność, że japońska firma Takenaka Construction Company „opracowała rodzaj betonu do pokrywania fasad arborealnych budynków, pozwalający na sadzenie bezpo­ średnio na nim roślin [...]. Architektura ta bazuje na najstarszych doświadczeniach człowieka, które wdraża się za pomocą nowoczesnej technologii”.3 Innym brawurowo rozwiązanym pomysłem jest po­ święcony ofiarom ataku atomowego na Hiroszimę projekt Pomnika Ręki wyciągniętej ku niebu. Rzeźba ta miała świetną - rzec można - „siostrzaną” poprzed­ niczkę. W latach 50. Le Corbusier, budując miasto Chandigarh w indyjskim stanie Pendżab, w nowator­ ski sposób ukształtował scenerię jego architektury i przyrody, przydając jej - jak pisał Jan Białostocki „najprostszy symbol: ogromną ludzką dłoń otwartą uf­ nie ku niebu i całemu światu. W tym najpiękniejszym symbolu przez siebie utworzonym [...] wielki artysta powrócił do naturalnej, organicznej formy, poprzez którą rzeźbiarskim sposobem pragnął przekazać od­ wieczną prawdę wszelkiej sztuki: skrótowy obraz czło­ wieka i jego stosunku do tego, co jest poza nim - do innych ludzi i natury”.4 Chociaż sama idea wzniesionej ku niebu ręki łączy pomysły francuskiego architekta i polskiej rzeźbiarki, to jednak ich kształt plastyczny, skala i przesłanie zdecydowanie je odróżnia. W porów­ naniu z niższą, wpisaną w prostokąt i bardziej zwartą kompozycją Le Corbusiera (z dłonią osadzoną na ma­ sywnym bolcu), „lotne” dzieło Abakanowicz ma zu­ pełnie inne proporcje i nieporównanie większą skalę jest smukłą wieżą-ręką, „drzewem” wypiętrzonym do 640 metrów, na której to wysokości w 1945 roku eks­ plodowała nad miastem bomba jądrowa (dla porów­ nania: górująca nad Paryżem wieża Eiffla ma 300,5 metra). Ów niezwykły, wzniosły i, wydawałoby się, nierealny jak marzenie pomnik, został szczegółowo, po inżyniersku obmyślany. Autorka podaje, że będzie „wypleciony” z przezroczystej stalowej konstrukcji, a jego podstawa, (licząca 100x100 m) pozwoli na swo­ bodny przepływ ruchu miejskiego. „Wewnątrz biegną windy i urządzenia zasilające budowlę w prąd i wodę”. Szczyt konstrukcji wieńczy dynamicznie ukształtowa­ na dłoń z rozwartymi palcami, a jej przesłanie ewoku- 106 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ w - Agora, Chicago 107 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ je magiczne myślenie, że gdyby czas się cofnął, ręka ta mogłaby skierować bombę w inną przestrzeń, „odwró­ cić niszczycielską energię ku niebu i uratować miasto” (Michael Brenson).5 Powróćmy jednak do człowieczych figur Abakano­ wicz. Według klasycznej definicji figura to: postać, kształt, zjawisko. Jej pierwszy człon oznacza człowieka (lub zwierzę) i doskonale odpowiada duchowi tej gałę­ zi sztuk, jaką jest rzeźbiarstwo. „Ciało” żyjących istot (a także antropomorficznie wyobrażonych bóstw) stało się najważniejszym tematem i treścią skulptury wszyst­ kich czasów, bowiem od zarania dziejów człowiek od­ czuwał nieprzepartą potrzebę tworzenia postaci ukształtowanej na wzór i podobieństwo swoje, powta­ rzając niejako dzieło Stwórcy. Samoistność sztuki Mag­ daleny Abakanowicz objawia się przede wszystkim w perspektywie antropocentrycznej, w niezliczonych figuracjach anonimowych, nagich ludzi: stojących, kroczących, rzadziej biegnących - czasem wyobcowa­ nych, samotnych, zamkniętych w klatkach lub zgroma­ dzonych w wielkich populacjach, osadzonych w sta­ tycznym, nieruchomym tłumie. Ich nagość jest aseksualna; tylko niektórzy są zróżnicowani lub opisa­ ni płciowo (np. 7 postaci kobiecych, Ragazzi, Puellae), jednak w większości pozostają ludźmi w ogóle, przed­ stawicielami gatunku, bez wyraźnego rozróżnienia mę­ skości i kobiecości, istotami wywodzącymi się z mitu Androgyne, pojęcia rebis, „rzeczy podwójnej”, będącej wykładnią archaicznej formy dwójjedni (prajedni), której zasadą i celem było osiągnięcie pełni, stanu cał­ kowitej harmonii ducha i ciała przez integrację par przeciwieństw. „Androgyn rzutowany jest w przyszłość, tkwiąc jednocześnie w odległej, platońskiej przeszłości. Zresztą jest to równocześnie bardzo oczywisty symbol myśli, z natury rzeczy będącej obcą problemowi płci”.6 W sztuce Abakanowicz silnie przejawia się stygmat archaiczności, powrotu do źródeł pamięci, które ar­ tystka wpisuje w czasy najnowsze, tworząc swoisty mo­ del paraboli - przeniesienia, „przerzutni” łączącej epo­ kę mitów z naszym współczesnym życiem. Tym samym podtrzymuje idee Mircei Eliadego i Cypriana Norwi­ da, który uważał, że „żaden czas nigdy nie zaginął w tym, co stanowi istotę jego” oraz że „każdy moment życia jest ciągłą przeszłością i przyszłością, i każde dziś jest ciągle wczora i jutro”.7 Artystka wie, że ludzkie skłonności, talenty, imperatywy, motywacje są zapisa­ ne w kodzie genetycznym i że to on kieruje życiem, kondycją, losem człowieka. „Przyczyn tajemnicy, jaką jesteśmy sami dla siebie, [...] upatruję w konstrukcji i funkcjonowaniu naszego mózgu, w naszym kodzie ge­ netycznym. Nosimy w nim wiecznotrwałe ślady dzie­ dzictwa po naszych przodkach sprzed milionów lat [ ...] ”. Rzeźbiarka przypomniała swoje korzenie ro­ dzinne wywodzące się po kądzieli z polskiej familii, a po mieczu od Abaka-Chana, przywódcy mongol­ skich plemion (których cechą naczelną była azjatycka „dzikość serca” - siła, energia, waleczność, wytrzyma­ łość, upór, twarda determinacja w realizowaniu naj­ trudniejszych wyzwań). Żyła zawsze blisko natury i stąd bierze się m.in. jej fascynacja stadem, gromadą, rojem; kiedyś obserwowała, jak kłębią się komary „sza­ rymi masami [...] w tłumie wydającym wspólny dźwięk. To były komary czy ludzie? [...]. Gromada lu­ dzi czy ptaków, owadów czy liści, to tajemniczy zbiór wariantów pewnego zbioru. Zagadka działania natury, nieznoszącej dokładnych powtórzeń, czy nie mogącej ich dokonać [...]. Zaklinam to niepokojące prawo, włączając własne, nieruchome stada w ten rytm”. Odnajdywanie się w zbiorowości było od zawsze podstawową potrzebą człowieka. Ludzie chcą być ra­ zem, blisko siebie, tworzyć „stada”, wspierać się wza­ jem w obrębie wspólnoty, czerpać pożytki ze statusu życia plemiennego czy narodowego. Wszelkie kontek­ sty związane z istnieniem „człowieka zbiorowego” i Norwidowskim pojęciem „człowieka wiecznego” (lub ucieleśnionego bóstwa) przekładają się również na sztukę i funkcjonują w jej „obrazach”. Przykłady moż­ na mnożyć, ale wspomnijmy tylko chińską Terakotową armię z grobowca cesarza Shi Huangdi z dynastii Qin powstałą w III wieku p.n.e. w pobliżu miasta Xi’an wielotysięczny zastęp wiernych oficerów, żołnierzy i woźniców, którzy mieli strzec i bronić swego władcy do końca świata. Przypomnijmy też szeregi bez mała dziewięciuset posągów z Wyspy Wielkanocnej, kryją­ cych nierozwiązaną do dziś zagadkę pochodzenia ich twórców, czasu powstania, personifikacji postaci i ich kultowych(?) znaczeń. Abakanowicz gromadzi setki swoich figur w ryt­ micznych rzędach, hurmie, tłumie, ustawia je w pięk­ nych, ważnych, znaczących miejscach: na tle panoramy wielkich miast, w parkach, ogrodach, na łąkach i nad wodami. Wszyscy ci ludzie - opięci workowym płótnem lub odlani w brązie - są równocześnie naszymi dalekimi przodkami i współczesnymi osobami, które zdarza nam się mijać na ulicy. Mają też inną paradoksalną właści­ wość - są zarazem milczący i wymowni, zastygli w bez­ ruchu i gotowi do drogi; w ten sposób wywołują w od­ czuciu widza metaforyczny obraz niekończącej się, trwającej do dziś „wędrówki ludów”. Będą wędrować swoimi szlakami jak dawne plemiona koczowników, nomadów i jak tułacze wielu następnych pokoleń oka­ leczeni wszystkimi wojnami świata, napiętnowani do­ świadczeniem zmagań z żywiołami, katastrofami, nie­ szczęściami, lecz zawsze odradzający się, żywotni. [...] nareszcie idzie ludzkość cała nareszcie każdy trafił w krok cielęca skóra, pałki dwie rozbiły wieże i samotność i stratowane jest milczenie i śmierć niestraszna kiedy tłumna kolumna prochu nad pochodem 108 �09_LUTY.ps - 4/25/2007 2:12 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • RAPSOD PLEMIENNY. PRYWATNE ZAPISKI O SZTUCE MAGDALENY ABAKANOWICZ rozstąpi się posłuszne morze zejdziemy nisko do czeluści do pustych piekieł oraz wyżej nieba sprawdzamy nieprawdziwość i wyzwolony od przestrachów w piasek się zmieni cały pochód niesiony przez szyderczy wiatr i tak ostatnie echo przejdzie po nieposłusznej pleśni ziemi zostanie tylko bęben, bęben dyktator muzyk rozgromionych8 Zbigniew Herbert, Pieśń o bębnie Nieustannie zwracając się ku temu, co pierwotne, rzeźbiarka sięga np. do archetypicznej formy koła, które jest symbolem kosmosu, wieczności, ruchu, zmiany, po­ stępu, kręgu istnienia, szczęścia, prawdy, doskonałości, przeznaczenia, losu, następstwa pokoleń. Od zamierz­ chłych czasów koło było świętym znakiem bóstwa-Słońca, a także zaistniało jako dobroczynny, praktyczny wyna­ lazek umożliwiający wytwórczość ceramiczną i sprawną komunikację (pierwszy znany pojazd kołowy odnaleziono w Mezopotamii około 4000 lat p.n.e.). W dorobku Aba­ kanowicz odnajdziemy metalowe koła szprychowe i wiel­ kie drewniane wałki toczne, którym zwykle towarzyszy człowiek, oraz ogromne kuliste kręgi o surowo obrobio­ nych, chropowatych powierzchniach, „ociekające złotem słońca”, wykute ze skał wapiennych w kamieniołomie na pustyni Negew między Beer Szewa a Morzem Czerwo­ nym, a następnie przeniesione do ogrodu Israel Museum w Jerozolimie. Rzeźbiarka podejmuje również odwieczny wątek katharsis; stworzyła 33 odlane z brązu, na poły antropomorficzne figury umieszczone na terenie posiadłości Giuliano Gori w pobliżu Pistoi; ich głębokie wydrążenia (nawiązujące do „próżni” ludzkiego ciała) wskazują na transcendentny moment „przełomu” - oczyszczenia my­ śli, emocji i uczuć, odrzucenia wszystkiego, co złe, szkodli­ we, niepotrzebne. Nie zapomina też o zwierzętach. Rzeź­ bi m.in. głowy (czaszki) zwierząt kopytnych i umownie kształtowane, syntetyczne figury nieokreślonych gatun­ kowo czworonożnych stworzeń. Niektóre z nich, niegdyś udomowione, z pewnością bytują w pobliżu ludzi, inne, dziko żyjące - obserwują ich z daleka. Jeszcze innym cy­ klem są metaforyczne głowy zwierzęce, potężne jak megality, ustawione w Parku Olimpijskim w Seulu, na terenie tzw. Przestrzeni Smoka. Piętno agresji, wpisanej w naturę homo sapiens jest treścią serii Gry wojenne. N a poły abs­ trakcyjne rzeźby poświęcone „okropnościom wojny” walce, ruinie, zniszczeniu i śmierci - zbudowane są z drewna i metalu. Długie, horyzontalnie ułożone pnie, konary, kadłuby, kikuty drzew, ujęte w stalowe obręcze, kojarzą się z powalonymi jak drzewa rannymi ciałami i amputowanymi kończynami, ale też z machinami wo­ jennymi: armatnimi lufami czy rakietami. A Sarkofagi za­ mknięte w „szklanych domach” przypominają ogromne trumny i pokrywy reaktorów atomowych. Przesłania i znaczeń dzieł Abakanowicz nie można do końca wyjaśnić, odczytać, rozpoznać „szkiełkiem i okiem”. I nie ma nawet takiej potrzeby. Rzeźbiarka sama to potwierdziła: „Trzeba zostawić jako tajemnicę pewne sprawy, również w twórczości. Wyjaśniając, ka­ leczymy je albo unicestwiamy. Nałóg objaśniania wszystkiego jest katastrofą naszego czasu. Nie należy utożsamiać tajemnicy z problemem. Problem można podzielić na strefy poddające się analizie, tłumaczeniu, a tajemnica jest całością, która nas ogarnia, choć nie­ chętnie się do tego przyznajemy”. Być może nigdy nie będzie odsłonięta całkowicie. Wszelako tak się zdarza, że jej zasłonę uchyla czasem nagły błysk poezji. Dobranoc głowo —jakżeś wyglądała? Dobranoc twarzy —gdzie zabłyśniesz znowu? Nad jaką basztą —przy jak zimnym nowiu Straż ciebie ujrzy i uderzy w działa? Dobranoc ręce —w gips odlane jaki? Dobranoc stopy —idące w bezdroże Przez jaką ziemię i przez jakie morze Do —z psów i ludzi wyzbytej Itaki...9 Stanisław Grochowiak Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 109 Przy pisaniu tego tekstu powoływałam się na wypowiedzi Mag­ daleny Abakanowicz publikowane w katalogach jej wystaw, a zebrane w katalogu ekspozycji: Magdalena Abakanowicz, Cen­ trum Sztuki Współczesnej, Zamek Ujazdowski, Warszawa 1995 T.S. Eliot, Próżni ludzie (Wydrążeni ludzie), [w:] idem, Wybór poezji, wybór tekstów Krzysztof Boczkowski, Wanda Rulewicz, wstęp W anda Rulewicz, Wrocław 1990, s. 152-153 Cytaty z listów rzeźbiarki do Jaromira Jedlińskiego, [w:] Magda­ lena Abakanowicz, Architektura arborealna. Idea, koncepcja, pro­ jekt, Galeria Kordegarda, Warszawa i Muzeum Sztuki - Galeria „Księży Młyn”, Łódź, Warszawa 1994, s. 1-2, nlb. J. Białostocki, Znaczenie rzeźby w sztuce XX wieku, [w:] Sztuka X X wieku, materiały sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Słupsk, październik 1969, Warszawa 1971, s. 64, 68 M. Abakanowicz, Projekt dla Hiroszimy: „Drzewo-Ręka”; M. Brenson, Idea architektury arborealnej, [w:] Magdalena Abakano­ wicz, Architektura arborealna, op. cit., s. 9, 12, nlb. J.E. Cirlot, Słownik symboli, przekład Ireneusz Kania, Kraków 2000, s. 68 C. Norwid, Piast i jego rewolucja, [w:] idem, Pisma wszystkie, oprac. J.W. Gomulicki, t. 6, Warszawa 1971, s. 305; C. Norwid, List do Konstancji Górskiej z 1857 roku, ibidem, t. 8, Warszawa 1971, s. 303 Z. Herbert, Pieśń o bębnie, [w:] idem, 89 wierszy, wybór i układ Autora, Kraków 1998, s. 137-138 S. Grochowiak, [wiersz bez tytułu], [w:] idem, Poezje, wybór i wstęp Janusza Maciejewskiego, Warszawa 1980, s. 110 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e228481bc725d74025b60cb6eae5f245.pdf 4314f6039387aff640fb8edcc599f04d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2609 Title A name given to the resource Duch pracy ludzkiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.52-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J a c e k Sempoliński �Duch pracy ludzkiej Rzecz o twórczości Jacka Sempolińskiego Aleksandra Melbechowska-Luty Skoro nie mogłam mieć Wszystkiego Nie dbałam o brak mniejszych Rzeczy Jeśli nie zaszło nic większego Niż Rozpad Słońca - Ostateczny Kataklizm Globu - nic nie było Tak wielkie - abym - na wieść o tym Podniosła z Ciekawości czoło Sponad Roboty. Emily Dickinson (przełożył Stanisław Barańczak) W tym eseju o Jacku Sempolińskim będę się wspierać przykładami twórczości i dokonań dwóch pięknych Dam: dziewiętnastowiecznej natchnionej poetki Emily Dickinson i lekarki psychiatry-tanatologa Elisabeth Kiibler-Ross. Według opinii Stanisława Barańczaka (znakomitego tłu­ macza i znawcy poezji Emily), ta skromna, wrażliwa dziew­ czyna z amerykańskiej prowincji (z miasteczka Amherst w stanie Massachusetts), nazywana czasem „mniszką z No­ wej Anglii", otworzyła „nową epokę w poezji języka angiel­ skiego [...]. Była wielką nowatorką, odnowicielką mowy po­ etyckiej, obdarzoną przy tym umysłem o filozoficznej głębi i nie cofającą się przed niczym w swojej pogoni za wymyka­ jącą się prawdą s'wiata czy własnej świadomości".' Z kolei żyjąca współcześnie Elisabeth Kiibler-Ross to nauczycielka bezwarunkowej miłości „nie szukającej swego", gorliwa pro­ pagatorka skutecznego rozwiązywania „nie załatwionych spraw życiowych". Należy ona do pionierów ruchu hospicyjnego, szerzy idee związane z rozwojem fizycznym, intelektu­ alnym i duchowym człowieka, pracuje z chorymi i umierają­ cymi ludźmi (zwłaszcza dziećmi i ich rodzicami), towarzyszy im w najtrudniejszych chwilach „przejścia". Prowadzi semi­ naria w Ameryce, Europie i Australii, gromadzące kapłanów różnych wyznań, studentów, lekarzy, pielęgniarki i chorych. Jest autorką poruszających książek: On Death and Dying i Making the Most of the Inbetween? Co łączy te dwie tak pozornie odległe od siebie kobiety ubiegłowieczną „nawiedzoną" poetkę i energiczną, żarliwą lekarkę? Otóż obie podobnie rozdzielają pojęcia sacrum i profanum, tak samo odwołują się do języka symboli i doty­ kają spraw ostatecznych; równie gorąco pasjonują się ludzką psyche, mówią nam o miłości i nienawiści, szczęściu i cier­ pieniu, życiu i umieraniu. Tyle że Emily odczuwa to wszyst­ ko bardziej metafizycznie, a Elisabeth bardziej „realnie". Ich myśli, przeżycia, radości i udręki przylegają do losów wielu ludzi i pomagają przetrwać te stany, kiedy to w naszej świa­ domości następuje „całkowite zaćmienie". W książce Życiodajna śmierć Kiibler-Ross opisuje i ana­ lizuje podstawowe cechy człowieka, które - jak sądzi - są da­ 52 ne wszystkim ludziom, niezależnie od ich rasy, narodowości czy wyznania, ale też - występując w najrozmaitszych wa­ riantach - wyróżniają ich w niepowtarzalny sposób. Cechy te autorka nazywa kwadrantami. „Wszyscy ludzie mają cztery kwadranty: uczuciowy, intelektualny, fizyczny i duchowo-intuicyjny. Kiedy się rodzimy, jesteśmy przede wszystkim isto­ tami fizycznymi [...]. Kwadrant uczuciowy formuje się do szóstego roku życia". Jeżeli dzieci będą wychowywane „z bezwarunkową miłością [a zarazem] w stanowczej i kon­ sekwentnej dyscyplinie, około szóstego roku życia rozwiną stopniowo bardzo piękny kwadrant intelektualny [...]. Kiedy kwadrant uczuciowy reaguje nadwrażliwie, przychodzi nam zaraz z pomocą kwadrant intelektualny. W wieku dojrzewa­ nia (13-19 lat) rozwijamy nasz kwadrant duchowo-intuicyjny, jeśli możemy się rozwijać normalnie, bez przeszkód. [Jest on] tą częścią nas, w której mieści się cala nasza wewnętrzna mądrość. Jest to jedyny kwadrant, którego sami nie musimy wypracowywać. Jest to dar, z którym się urodziliśmy". Pomówmy zatem o Jacku Sempolińskim i owych kwadrantach, które być może stanowią klucz do jego twórczości. Wygląd fizyczny, cechy genetyczne, zdrowie i urodę, słowem całe ciało - ów kokon spowijający naszą duszę - przynosimy na świat niezależnie od naszej woli. Nieodgadnionym przy­ padkiem losu Jackowi dane było zostać pięknym człowie­ kiem, przypominającym - wedle naszych dzisiejszych wyo­ brażeń - postać „błędnego rycerza" (tak określiła go kiedyś nasza wspólna przyjaciółka). Ale, uchowaj Boże, nie przy­ równujmy go do jakiegoś rycerza-osiłka ani zagubionego w rzeczywistości Don Kichota, beznadziejnie walczącego z wiatrakami. Sempoliński to „rycerz" pięknego oblicza, de­ likatny, melancholijny i kruchy (fizycznie i psychicznie). Ar­ tysta i intelektualista. Tu wkraczamy w sferę kwadrantu inte­ lektualnego, który u naszego przyjaciela sięga najwyższych rejestrów i ujawnia się pięknie w słowie pisanym i mówio­ nym (a może także w malarstwie?). Jacek dużo pisze; jego teksty są klarowne, zwięzłe i nie­ zwykle precyzyjne, są lekcją logicznego myślenia. Wszelako głęboka pojemność myślowa i niemal pedantyczna ścisłość wypowiedzi nie przeszkadza mu „rozwijać skrzydeł", pisać 0 sztuce i historii sztuki z prawdziwą pasją i zaangażowa­ niem, posługiwać się giętkim, literackim językiem i wyrafi­ nowaną frazą stylistyczną. Być może jego umiłowanie muzy­ ki i świetny słuch muzyczny narzuca mu bezwiednie rytm 1 melodię zdań. W swoich tekstach zawsze dotyka istoty rze­ czy, a nader często nawet samego , jądra ciemności" (co już należy do kwadrantu uczuciowego). W prozie - podobnie jak w malarstwie - nie używa żadnych o z d o b n i k ó w , „frazesików, metaforek, ślicznych opisowych zdanek". To, co napi­ sałam w tej chwili, jest parafrazą jego odczytu pt. Zniechęce­ nie, melancholia, wygłoszonego w Zamku Ujazdowskim. 3 �Jacek Sempoliński, Ukrzyżowanie, Surowy, ale sprawiedliwy w osądach, powiedział wówczas między innymi, że nieszczęściem sztuki współczesnej jest fakt, iż wszystko jest na sprzedaż. Nawet znakomity artysta, twórca szlachetnego i pełnego prawdy obrazu, jakby nie wie­ rząc w jego wynik i komunikatywność „przyozdabia dzieło powszechnie przyjętymi «muśnięciami». Przedmiot ma się przypodchlebić, wejść w obieg. To spotyka się prawie na­ gminnie w sztuce sakralnej i portretowej, we wszelkiej sztu­ ce wielkich epok. Owe brewki, jakby dodane dla miłego wzruszenia, paznokietki, chmurki, kwiatki, usteczka. Prawie nikt z największych nie jest od tego wolny [...]. Tego nie na­ leży rozumieć jako pogardę dla detalu, bo on bywa wstrząsa­ jący (van Eyck), ale jako nikczemność stosowania pewnych zabiegów, które prawdę mają obłaskawić i uczynić oczekiwa­ ną w odbiorze." I tu mała dygresja. O malarskim detalu i celowości jego zastosowania w obrazie można by mówić nieskończenie i na­ wet wiele dobrego o nim powiedzieć. Dla przykładu przy­ pomnę tu olśniewające - i wcale nie tandetne czy pospolite kompozycje wspaniałego secesjonisty Gustava Klimta. Two­ olej, płótno, 1975 rzył on płaskie obrazy - ogrody zapełnione mnóstwem szcze­ gółów: ozdobnych wzorów, kwiatów, roślin, bibelotów, dy­ wanów i wszelkiej „galanterii". Ich skontrastowane ornamen­ ty wywodzą się zarówno z obserwacji przyrody, jak i ze sztu­ ki egipskiej czy bizantyjskiej (Rawenna). Klimt często malo­ wał kobiety i w tych jego portretach nie ma „żadnego modelunku, sama tylko mieniąca się dekoracja z częstym użyciem złota i srebra, w dopełnieniu zaś tej dekoracji - stroju, twarz, czasem tylko pół twarzy w rozkosznym i chorobliwym upo­ jeniu". Oto portret Emilii Flóge - wyrafinowane rysy, mie­ niące się jak mozaika szaty, prowokujący gest wspartej o bio­ dro ręki; wszystko to określa osobę, jej charakter, urodę, psy­ chikę, a może nawet status społeczny. Czy wiemy, kim ona jest? Tak, wiemy, jest czarodziejką. Podobne uwagi można również odnieść np. do takiego płótna, jak Opowieść fal (Por­ tret Emilii Auszpicówny) Kazimierza Stabrowskiego. Kocha­ my sztukę „wysoką", uduchowioną i bezinteresownie przeży­ wamy przesłanie, jakie ona niesie. Malarstwo dekoracyjne plasuje się (choć nie zawsze) bliżej profanum niż sacrum, ale niech i ono ma prawo do egzystencji, podziwu i zachwytu. 4 53 �Ale powróćmy do Jacka Sempolińskiego. Spośród wielu jego tekstów za najważniejsze uważam: wyżej wspomniany odczyt wygłoszony w Zamku Ujazdowskim (maj 1998), a z dawniejszych następujące artykuły i wywiady: Rozmowę z Barbarą Majewską (1958), Malczewski, skłócona spoistość (1969), wstępy do czterech katalogów wystaw indywidual­ nych z 1976, 1978,1993 i 1995 roku, O płaszczyźnie barwnej (1978), Różnica ontologiczna. Rozmowa ze Zbigniewem Taranienką (1979), Czy wierzący może być artystą? (1985), Przyczyny i okoliczności. Autokomentarz artysty (1987), Myśl i bezmyślność sztuki (1993) i Co to jest sztuka? (1995). 5 Jak wiele Jacek Sempoliński napisał? W katalogu wysta­ wy Miejsce zwane czaszką (Muzeum Akademii Sztuk Pięk­ nych, Warszawa 1990) Maryla Sitkowska zamieściła wykaz jego tekstów powstałych między 1958 a 1988 rokiem. Jest ich 85 (a nie zostały jeszcze wymienione pozycje z ostatniego dziesięciolecia). O twórczości Sempolińskiego napisano je­ szcze więcej. Pani Sitkowska odnotowała w tymże katalogu 45 pozycji dotyczących artysty (materiały źródłowe, druki zwarte i ciągłe) oraz 86 katalogów wystaw, w których brał udział (w tym 14 ekspozycji indywidualnych). Prawie każdej wystawie towarzyszą liczne recenzje prasowe i wstępy do ka­ talogów (doliczyłam się ich około 115 do 1990 roku). Pozo­ stają jeszcze wystawy i bibliografia z lat 90. Te materiały, łącznie z wycinkami z czasopism, znajdują się w Pracowni Sztuki Współczesnej w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie i w Archiwum Akademii Sztuk Pięknych. Do intelektualnych przymiotów Jacka Sempolińskiego i jego wypowiedzi będę się odwoływać w dalszym ciągu te­ go tekstu. Teraz jednak nadszedł moment, by pomówić o je­ go - bardzo ważnym - kwadrancie uczuciowym, który rozwi­ ja się i utrwala w latach dzieciństwa i wczesnej młodości. Urodzony w 1927 roku Jacek był dzieckiem wojny; gdy się zaczęła, miał lat dwanaście. Nie wiem, jakich przeżyć doznał, ale może ten trudny czas dojrzewania sprawił, że w jego usposobieniu dominują uczucia smutku, melancholii i poczu­ cia zagrożenia. Sądzę, że nadwrażliwie reaguje na to, co nie­ sie rzeczywistość, i to przysparza mu wielu cierpień. Czasem sprawia wrażenie, jakby nie wytrzymywał ciśnienia życia. Lęka się „tego, co będzie", martwi się o najbliższych. W doj­ rzałym już wieku przeżył udręki związane z chorobami i śmiercią rodziców (pamiętam jego wstrząsający rysunek, przedstawiający umierającego ojca). Krzątanina w Mieszkaniu Nazajutrz po czyjejś Śmierci Z naszych trudów na Ziemi Ten jest najsolenniejszy Uprzątać Serce - upychać Miłość w komórkę bezpieczną Będzie potrzebna dopiero, Kiedy się zacznie Wieczność. Jacka do głębi porusza okrucieństwo świata, m.in. to, o czym pisał Czesław Miłosz w Piesku przydrożnym: „rze­ źnie, szpitale, cmentarze, filmy porno". Boli go unicestwia­ nie życia, śmierć zwierząt, nawet tych najmniejszych (kiedyś narysował zabitego drozda). Któregoś roku w czasie wakacji w Nieborowie opowiadał mi, jak przejął go widok jakiegoś robaka czy owada pożeranego przez podobne mu stworzenie. ft Tak trwożył mnie ten pierwszy Drozd Lecz teraz - już nim władam, Przyzwyczajona doń niezgorzej Choć boli - nadal Myślałam - dożyć chwili, kiedy Ten pierwszy Krzyk ustanie A już mnie Fortepiany Borów Nie wciągną w paszcz otchłanie Ptak przyskakał po Ścieżce Nieświadom, że go widzę Wpierw rozpołowił dziobem I zjadł na surowo Dżdżownicę - N.N., Portret Jacka Sempolińskiego, rzeźba w glinie. 1953. fot. Wiesław Juszczak 54 �Jacek Sempoliński, Nieborów, w lesie, węgiel, kredka, 1999 Potem popił ją Rosą Z dogodnego źdźbła Trawy Pod Mur uskoczył - spłoszony Jakimś' Żukiem niemrawym [...] Odtrutką na owe spotęgowane „czucie" (jak mawiano o wrażliwości artystów w XIX wieku) jest całkowite zatrace­ nie się w pracy. Sempoliński wykorzystuje niemal każdą chwilę - z pasją tworzy setki rysunków i dziesiątki obrazów. Bezwarunkowo ulega tej sile władającej człowiekiem, którą nazywamy twórczością. I kto wie, czy nie można by do niego odnieść tej uwagi z Dziennika Andrzeja Kijowskiego, zapisanej pod datą 27 lu­ tego 1969 roku: „Dla mnie aktywność nie jest ceną sławy ani pieniędzy, ani zbawienia wiecznego: jest obroną przed obłę­ dem. Obłąkany albo pracowity - oto moja alternatywa. Być może jest to alternatywa powszechna, tylko nie wszyscy po­ trafią sobie to powiedzieć albo odpowiednio rozszerzyć kate­ gorię obłędu. Obłąkanym jest każdy, kto utracił poczucie od­ powiedzialności za swoje czyny".' Z kwadrantami uczuciowym i duchowo-intuicyjnym (które są sobie bliskie) wiąże się sprawa wiary. Lękam się wkraczać w osobiste, intymne odczucia Jacka, ale sądzę, że jest głęboko wierzący, a przy tym daleki od wszelkiej bigoterii i „obyczajowej" pobożności. O podporządkowaniu życia wymogom wiary i religii on sam opowiedział w artykule Czy wierzący może być artystą? Powołując się na słowa kardyna­ ła Wyszyńskiego, powtórzył za nim, że „trzeba po prostu za­ ufać Bogu. To znaczy zostawić mu inicjatywę w kierowaniu naszym losem [...]. Marzyć o zbliżeniu się do Boga też nie­ podobna, trzeba po prostu być blisko Niego [...). Myśl religij­ na podpowiada, że modlitwą może być całe postępowanie człowieka, jego uczucia, czyny i koncepcje". Ale tu rysują się niepokojące sprzeczności. Pokora, ufność, obowiązek, ewan­ geliczne zasady życia zderzają się z wymogami pracy twór­ czej, która żąda najwyższego poświęcenia. A czyniąc jedno zaniedbujemy drugie. W twórczość „trzeba włożyć dziką pra­ cę, często wariacką, przeczącą chrześcijańskim zasadom pra­ cy godnej, spokojnej, uświęconej". Malując nie służy się in­ nym, „nie pielęgnuje się starych i chorych, nie głosi Słowa Bożego". Stąd u artysty, namiętnie oddającemu się swemu powołaniu, bierze się stałe poczucie w y k r o c z e n i a prze­ ciw świętym obowiązkom człowieka bożego. 55 �Niedawno pytałam Jacka, czy utożsamia się z ingenium Kościoła; odpowiedział mi, że najchętniej identyfikuje się z etosem pierwszych wieków chrześcijaństwa, z ich pierwot­ ną, nieskażoną wiarą. Jak już było powiedziane, Jacek dużo pisze, udziela wy­ wiadów, rozmawia z krytykami i twórcami, na równi dosko­ nale włada pędzlem, słowem i piórem. Sam uważa, że głów­ ną dziedziną jego twórczości jest malarstwo. Na początek przypomnijmy więc jego krajobrazy. Tworzy ich wiele w Męćmierzu, Nieborowie, na Wybrzeżu i w innych rejonach kraju. Czy owe abstrakcyjne „krąjowidoki" komponuje także w pracowni? O nie, on pracuje zawsze w plenerze: maluje (dosłownie) na klęczkach lub siedząc w kucki, pochylony nad leżącym na ziemi płótnem lub papierem, nad źdźbłami trawy, patykami, kwiatami, gałązkami i kamieniami, ogarniając przy tym wzrokiem przestrzeń widokową. Jeśli nawet nie­ które jego płótna wydają się płaskie, to jest w nich zawsze utajona głębia (niekoniecznie tożsama z perspektywą zbież­ ną). Sam to wyjaśnia: działanie artysty „polega w pierwszym rzędzie na zsumowaniu ujęć przestrzeni rzeczywistej: geome­ trycznego, dotykowego i wzrokowego, a ponadto takie, które zdefiniowane jest płaszczyzną [...]. Na tym nieustannym zde­ rzaniu przestrzeni naturalnej z jej fikcyjnym substytutem po­ lega praca malarza [...]. Nie istnieje malarstwo płaskie. Każ­ de jest przestrzenne [...]. I zdarza się, że obraz tzw. płaski co­ fa się bardziej od tego, który nazywany jest przestrzennym i który powstał na zasadach perspektywy zbieżnej". (O pła­ szczyźnie barwnej, 1978). Malarstwo jest dziedziną, w której najpełniej ujawnia się ludzki kwadrant uczuciowy i duchowo-intuicyjny. Sempoliń­ ski uważa intuicję za jedną z najważniejszych wartości poda­ rowanych człowiekowi. To ona, w nagłym błysku olśnienia, daje nam przeczucie tego, co niepojęte i niewidzialne - ta­ jemną wiedzę o teraźniejszości i przyszłości. Ale intuicja mo­ że też działać wstecz, cofać się do prapoczątków, zakodowa­ ną w podświadomości pamięcią sięgać do wizji przeszłości przedhistorycznej, pradziejowej, do pierwotnych czasów Stworzenia. Tak czuli i malowali m.in. wielcy mistrzowie polskiego pejzażu XIX wieku (dla których cała natura była „lasem symboli"), np. Józef Chełmoński w ostatniej, mi­ stycznej fazie twórczości. Przykładem takiego prakrajobrazu niech będzie jego Dniestr w nocy (1906), a także cykl Żura­ wi, tych niezwykłych ptaków, które ludzie obdarzyli wielo­ ścią symbolicznych znaczeń, przypisując im pojęcia nie­ śmiertelności, wzniosłości, wyroczni, mądrości, miłości i wierności oraz wiarę, że odprowadzają dusze zmarłych na miejsce przeznaczenia. W podobny sposób Jacek Sempoliński w swoich pejzażach intuicyjnie wywołuje ducha przeszłości, odtwarza przeczute pramotywy i przywołuje pamięć o odwiecznym bytowaniu przyrody. Pisał on: „Przyczyny wyboru malarstwa kształtuje jakby imperatyw pamięci, jako pewnej władzy ludzkiej ist­ niejącej w człowieku i człowieczeństwie. Pamięć dawności, nawet przedcywilizacyjności czy nawet przedmityczności. Przez pryzmat tej właśnie pamięci przeżywam świat, patrzę na ten świat. Przeżywam, ponieważ żyję, a to właśnie życie, to rzecz dawna, najdawniejsza. Ta dawność też przewija się przez wszystkie tematy, które podejmowałem kiedykolwiek i prześwituje przez całą rzeczywistość, którą widzę" (Przyczy­ ny i okoliczności. Autokomentarz artysty, 1987). 56 Sempoliński patrzy na ziemię, jakby to była terra incogni ta. Podgląda świat, ciągle odkrywa go na nowo, a równocze­ śnie swym „pismem obrazowym" ustala w nim swoje miejsce. Prawie wszystkie jego dzieła są zagadkowe; najczęściej wyra­ żają emocje twórcy, dlatego też można je nazwać „pejzażami duszy" (to też jest mimowolne dziedzictwo niektórych na­ tchnionych malarzy XIX wieku, np. wspaniałego Iwana Trusza). Ich źródłem jest strumień samoświadomości i samowiedzy. W tej osobliwej konfrontacji z przyrodą, z tym, co stano­ wi „rzeczy najpierwsze", wyłowione z głębi czasu, Jacek od­ najduje i przekazuje nam wiedzę o symbolach natury, owych hieroglifach rzeczywistości, o których w pierwszej ćwierci XIX wieku tak chętnie pisali estetycy i filozofowie niemieccy, twórcy teorii nowoczesnego krajobrazu. „Wszelki krajobraz jest stanem duszy - pisał w XIX wie­ ku Henri Frederic Amiel - a kto tak w jednym, jak w drugim czytać potrafi, zostanie olśniony podobieństwem wszystkich szczegółów". 8 Opowiem ci, jak wzeszło Słońce Wpierw - Wstążka nad pagórkiem Wieżyczki w morzu Ametystu Nowiny jak Wiewiórki Śmignęły - Wzgórza zdjęły Czapki Skowronki zaczęły Łące Dzwonić - i powiedziałam sobie: „To musiało być Słońce!" [...] Wiem, że Sempoliński doskonale rozumie i poniekąd ce­ ni sztukę kapistów, i choć nie działa tak jak oni, sam wymy­ śla i uzyskuje interakcje kolorystyczne, w których jedna bar­ wa radykalnie działa na inną. Czasem przekracza naturalny koloryt pejzaży. Szczególnie lubi rozbielone lub spopielone fiolety, zielonkawe lub zimne błękity, migotliwe, białawe szarości, kremowe biele, soczyste żółcie i zimne czerwienie (rzadko używa cynobru); często przeciera podstawowy kolor innym pigmentem. Maluje pędzlem i różnej wielkości szpachlami. Chętnie obramia swoje płótna grubą, wyrazistą linią. Jego krajobrazy pulsują, „oddychają" i pociągają widza „w głąb" malarskiej przestrzeni. W procesie twórczym Jacek podlega gwałtownym impul­ som i emocjom, np. gdy nie może odnaleźć właściwego wy­ razu lub gdy materia stawia mu opór. Wtedy pojawia się fu­ ror - artysta szarpie i kaleczy płótno, pozostawiając na nim dziury i rozdarcia (np. w Mocy przeznaczenia Verdiego). Ma­ larski kształt jego krajobrazów - a także innych cyklów - by­ wa kwintesencją nasilonej ekspresji, siły i energii (chociaż zdarzają mu się też obrazy spokojne, elegijne). Tak między artystą a jego dziełem wytwarza się swoiste „pole elektrycz­ ne". Jacek kładzie na płótno lub papier grube „strzępiaste" plamy, szerokie, „kanciaste" smugi, kleksy, zygzaki i pasma (ułożone poziomo lub pionowo) - „ruchliwe" impasty nało­ żone falistym, nerwowym ruchem pędzla lub szpachli. Tak malowane obrazy działają niekiedy jak płaskorzeźby - np. żółta, brawurowo malowana Miazga (1974) z Muzeum Naro­ dowego w Warszawie, którą można ogarnąć nie tylko wzro­ kiem, lecz i dotykiem. Krajobrazy. Przestrzeń, powietrze, światło i barwy, gleba, rośliny. Ziemia i kosmos niebieski. �Jacek Sempoliński, Czaszka, olej, płótno, 1985 „Niebo" - to, czego nie dosięgam! Już Jabłko na Jabłoni Gdy Gałąź dłuższa niż Nadzieja Jest „Niebem" - dla mej Dłoni! Niespieszny Obłok - ze swą Barwą Cudze Pola - Rozstaje Łąka za Wzgórzem - Dom za Łąką Już to - jest dla mnie Rajem! W złudne Purpury Popołudni Łatwowiernie przebrani Wabimy tęsknie - tego Magika Co - Wczoraj - wzgardził nami! Poza Miazgą w Muzeum Narodowym znajduje się jeszcze siedem obrazów Sempolińskiego (w tym jeden wczesny rea­ listyczny pejzażyk z Serocka, z około 1952 roku), które w rozmaity sposób mówią o jego twórczości, i o tym jak w poczynaniach malarza objawia się „duch pracy ludzkiej". Niektóre z nich sprawiają takie wrażenie, iż nie wiemy, czy są obrazem rzeczywistości czy marzeniem o niej. Oto Morze w Rozewiu (1963) - abstrakcyjne a zarazem syntetyczne stu­ dium szalejącego żywiołu, który niemal przelewa się przez brzegi płótna. Skłębione wodne kręgi bryzgające pianą, fale i wiry trzymane na jednej nucie kolorystycznej, rozegrane są w różnych odcieniach szarości i zgaszonych bieli, przełama­ nych delikatnymi odcieniami błękitu i różu. Podobnie monochromatyczno-muzyczna gama określa sens pięknego, wyra­ zistego Pejzażu z Mąchocic (1965), namalowanego na biało-błękitnym podłożu. Zamarkowany gąszcz splątanych drzew zaznaczony poziomymi smugami i „skrętami" farby, zatopio­ ny jest w szarościach i bieli, która świeci się w zestawieniu z położonymi obok głębokimi tonami popiołu i czerni. Stu­ dium przestrzeni fioletowej (1970) to symetryczne „raporty", zamaszyście malowane pasy, ułożone w poprzek pionowej osi. Składają się one z wyrafinowanych zestawień barwnych - eterycznych odcieni wrzosu i bzu, różowości, szarości i żół­ tawych bieli, z „kropkowymi" akcentami głębokich błękitów, a może szmaragdowej zieleni? Barwy się mienią i przy pierwszym wrażeniu interakcje mylą, sugerują tony fiołkowo-brązowo-ugrowe; dopiero po chwili wyławiamy z tej fee­ rii kolorów właściwą fioletową tonację, która potwierdza sta­ rą prawdę kolorystów o tajemniczych właściwościach barw. I jeszcze dwa płótna - jasnobłękitny, rozbielony Świt i Przed­ świt - niezapisana karta, ciemnoniebieski, prawie granatowy nokturn (obydwa z 1979 roku) - dwie płaskie, podziurawio­ ne powierzchnie, zróżnicowane drobnymi impastami i świe­ cące lekko wtartymi w płótno plamami ugru i różu. Na końcu plasuje się wczesna Kompozycja z organami II (1960) prawie przedstawieniowa, podzielona na pół pionową osią, z obłymi formami i ukośnie ustawioną trąbką, zanurzo­ na w nikłych, subtelnych zieleniach, szarościach i czerwie­ niach. Obraz, który być może jest dalekim echem powino­ wactwa ze sztuką Tadeusza Brzozowskiego. To już nie pej­ zaż, ale może wnętrze lub jakaś nieokreślona przestrzeń? Łąki, Rżyska, Rzeki, Trawy, Polany leśne, Studia światła, Światło i Mrok - duży zespół takich wyśmienitych pejzaży Jacka z lat 1967-1970 pokazano na wystawie w Zachęcie w lutym 1971 roku. Teraz, po latach, warto jeszcze zajrzeć do jej katalogu. Dramaturgia krajobrazów Sempolińskiego zasadza się na sile jego doznań psychicznych, na pracy wzrokowej i na pew­ ności ręki posłusznej wewnętrznym nakazom. Podobnie, z te­ go samego źródła, płyną inne podejmowane przezeń tematy 9 57 �(czy lepiej: treści). Jacek tworzy eschatologiczne cykle: Cza­ szki, Ukrzyżowania i ponadczasowe - a może znane mu Twarze, wszystkie silnie przesycone duchowym pierwiast­ kiem. Dusza dobiera sobie Towarzystwo I - zatrzaskuje Drzwi Jak Bóg - ma w sobie prawie Wszystko A z reszty sobie drwi [...] Wiem, jak z nią jest - gdy z Rzesz wybiera Kogoś Jednego - raz Zamyka się jak Śluza - zwiera W sobie - jak Głaz Tak jak i pejzaże, obrazy poszczególnych cyklów są ma­ lowane żywiołowo, ale równocześnie mają walor wspaniale zdyscyplinowanej malarskiej roboty. Na początku owych se­ rii Sempoliński tworzy prawie realne kompozycje z odniesie­ niem do rzeczywistości, przedstawia konkretne podmioty i rzeczy. Czaszka jest więc widzialną i niewątpliwą czaszką, a Ukrzyżowanie - Krucyfiksem (Jacek malował różne krucy­ fiksy: w Krakowie, w farze i kościele Świętej Anny w Kazi­ mierzu). W następujących po sobie obrazach cyklu odchodzi już od przedmiotu. Ich czytelność się zatraca i nic już do­ słownie nie tłumaczy dzieła. Zostaje tylko lekko uchwytna aluzja, wielki ładunek osobistego przeżycia i sekretne emo­ cje, znaki, symbole, wyrażane najczęściej ekspresyjną, im­ pulsywną formą. Twarze, Czaszki, Ukrzyżowania są rezulta­ tem „pracującego" na nie kwadrantu duchowo-intuicyjnego. Ale czy pierwiastek intelektualny nie odgrywa tu też jakiejś roli? Myślę, że tak (bo przemawia za tym wewnętrzna harmo­ nia obrazów), chociaż Sempoliński powiedział mi ostatnio: „kiedy maluję nie mam czasu na myślenie". W niektórych dziełach doznania Jacka są utajone, w innych bardziej oczy­ wiste i zrozumiałe. Wszystkie w jakiś sposób niosą treści eschatologiczne, dotykają filozofii egzystencji i spraw osta­ tecznych, są odbiciem ciemnych nastrojów. I odwiecznym pytaniem o „istotę rzeczy." Dlatego można o nich powie­ dzieć, że są jednorodne, choć nie jednolite. W książce Życiodajna śmierć Elisabeth Kiibler-Ross napi­ sała, że cierpiące małe dzieci nie zawsze potrafią powiedzieć o swojej chorobie i bólu. Ale potrafią to symbolicznie nary­ sować (bo dzieci zawsze rysują symbolicznie) i na takim ry­ sunku bezbłędnie wskazać newralgiczne miejsce. Tak i Jacek Sempoliński potrafi, a może nawet musi, wyrazić w obrazie swoje ekstremalne nastroje. Czaszka to nie tylko Golgota i symbol Męki Pańskiej. To także naczynie skrywające mózg, jego różnorakie funkcje, myśli i odczucia. Nie trzeba być Komnatą - aby w nas straszyło Lub nawiedzonym Domem Nie ma Wnętrz straszniejszych niż Mózgu Korytarze kryjome Ileż bezpieczniej - o Północy Ujrzeć Upiora przed sobą Niż spojrzeć w twarz własnym - wewnętrznym Pustkom i Chłodom. [...] 58 W 1993 roku w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej odbyła się wystawa prac Sempolińskiego, na której pokazano m.in. Chleb, Twarze, Czaszki, Ukrzyżowania. Były tam kom­ pozycje jasne, fioletowo-błękitno-różowe oraz bardzo ciemne (narzucające wyraźne odczucie symboliki grobu), które wy­ dawały mi się szczególnie przygnębiające i głuche w kolorze; pozornie bezładnie cięte pędzlem i szpachlą, sprawiały pra­ wie antyestetyczne wrażenie (ale nie był to antyestetyzm pro­ gramowy, artysta bowiem nie uznaje żadnych programów). Widziałam je w nikłym blasku słabo oświetlonych sal i odbierałam jako czarne lub ciemnobrązowe. Dziś wiem, że Jacek nie lubi brązów i nie używa w ogóle czarnej farby, którą zastępuje mieszanką błękitu paryskiego z czerwienią, co stwarza złudzenie głębokiej, smolistej czerni (a przy in­ nych proporcjach także fioletu). Wszelako, nie były to obra­ zy pociągające łatwo akceptowalną harmonią. Sempoliński nie znosi malarstwa ułatwionego, uładzonego, efektownego, pożądanego w odbiorze. Nie lubi też słowa odbiorca, bowiem nie wychodzi naprzeciw oczekiwaniom szerokiej publiczno­ ści. Ale przecież tworząc dla siebie, czyni to też dla innych (a dużo wystawia). Powiada zatem, że po prostu „nadaje rzecz"; wysyła swoje przesłanie, a inni niech się martwią 0 własne przeżycie dzieła. W latach stanu wojennego, 1 później, pokazywał szczególnie znaczące i dramatyczne prace na nieformalnych wystawach kościelnych, m.in. na ekspozycji Niebo nowe i ziemia nowa? przy ulicy Żytniej w Warszawie. Obrazy Sempolińskiego są trudne w odbiorze; łączą nasi­ lony wyraz z mentalnie konstruowaną formą (bo ich swoisty lad jest jednak ładem intelektualnym). Czasem wydają się „fizycznie" wciśnięte, wtłoczone w głąb płótna (tak widzi je np. znakomity grafik Jarek Lustych). Ich kolor rzadko cieszy, częściej przywołuje myśl o stanach bliskich depresji. Dzieła te niczym nie epatują współczesnego filistra, być może odrzucają go nawet. Dziś, kiedy „pospolitość skrzeczy", a współczesne, „konsumpcyjne" życie jest w wielu przeja­ wach śmietnikiem wartości, obrazy Jacka nie znajdą pokla­ sku tłumów ani popularności. Żaden nowobogacki nie spoj­ rzy nawet na nie, ani nie kupi w prezencie dla żony, no, chy­ ba że przez snobizm, bo to w końcu profesor ASP w stołecz­ nym mieście Warszawie. Jego płócien ani rysunków nie po­ wieszą w swoich domach ci, którzy szukają łatwej przyjem­ ności, ozdoby lub przytulności, owej przysłowiowej Gemutlichkeit, która zdominowała malarstwo biedermeieru, a potem przez długie dziesięciolecia kształtowała smak i gu­ sta szerokiej publiczności z XIX, a nawet XX wieku. Sempoliński obraca się w kręgu sacrum, rezygnuje świa­ domie z wielu rzeczy (np. prasy czy telewizji), często towa­ rzyszy mu cierpienie i wewnętrzne rozdarcie. Wszelako byt duchowy splata się organicznie z rytmem życia biologiczne­ go, które narzuca swoje wymogi. Trzeba jeść, ubierać się, spać i gdzieś mieszkać. Jacek wcale nie jest anachoretą, mi­ mo że mówi, iż chętnie żyłby w odludnym miejscu na Półno­ cy, gdyby był w zgodzie ze sobą. Ceni sobie jednak powsze­ dnie uroki życia, codzienne wygody, smaczne jedzenie (lubi budyń), dobre mieszkanie i dobre zdrowie, spokojny sen i wakacje w uroczych miejscach (Męćmierz, Nieborów). Je­ den z jego mądrych przyjaciół powiada, że jest to nieodzow­ ny wentyl bezpieczeństwa, by nie zatracić się zupełnie. Ludzie różnie rozdzielają sacrum i profanum. Nieraz �przybiera to formy groteskowe czy wręcz humorystyczne. Pewni właściciele domu i „praktycznie" utrzymanego ogrodu w najpiękniejszym polskim miasteczku, walczyli z wiewiór­ kami, które zjadały im orzechy laskowe. Inni ludzie byliby szczęśliwi, że urocze zwierzęta igrają po ich posiadłości. Ale nie oni. Wytrzymali tę grozę dwa lata, po czym ścięli leszczy­ nowe drzewko, albowiem nie mogli znieść tego, że ktoś odbiera im i c h w ł a s n o ś ć . W czerwcu 1998 roku odwiedziłam Jacka w jego pracow­ ni. Zobaczyłam nowe, zachwycające obrazy malowane w czasie ostatniego półrocza (niektóre z maja). Ostatnio wi­ działam też najnowsze rysunki i pastele, niektóre gęste, za­ wiesiste, intensywnie kolorowe, inne oszczędne, ascetyczne, złożone z dwóch-trzech kresek, i tym bardziej poruszające, że „mniej może znaczyć więcej". I nie są to szkice przygoto­ wawcze do płócien, ale dzieła samoistne, z których każde sta­ nowi obraz, с a ł у obraz. Oleje malowane na płótnie i papierze są też nasycone ko­ lorem. Sempoliński tworzy Ukrzyżowania i Czaszki bez do­ słownej wierności przekazowi ikonograficznemu (w pracow­ ni ma czaszkę człowieka zabitego w czasie I wojny świato­ wej, z otworem po kuli). Czasem biały grunt płótna służy mu za tło, na którym kładzie swoje wektory - splątane, wielokie­ runkowe impasty. Używa oranżu i zimnych głębokich czer­ wieni, mieszanych niekiedy z błękitem paryskim. Są to obra­ zy piękne i pełne osobliwie żarliwego wyrazu (a Sempoliński bardzo poważnie traktuje kategorię piękna). Od wielu lat pre­ feruje formaty pionowe, i - jak mówi - uważa to za wtórny racjonalizm. Niegdyś był po stronie „poziomów", ulubionych przez szkołę paryską (układ horyzontalny jest wszak natural­ ną harmonią natury), ale wiele lat temu odmienił to na rzecz „pionu", który ma więcej napięcia dynamicznego na osi dół góra. wsze „osobny", wierny swoim imperatywom i zamiłowa­ niom. Rok 1999 przyniósł Sempolińskiemu niezwykły przypływ energii. Powrócił jakby do lat młodości, a melancholia gdzieś uleciała. W jego twórczości pojawiły się nagle nowe tematy i treści. Teraz maluje i rysuje udramatyzowane autoportrety oraz półabstrakcyjne studia nagiego ciała z motywami fallicznymi. Kilka takich prac pokazał w czerwcu w galerii Oeff (obecnie Teatr Akademia) przy ulicy Targowej 80 w Warszawie, m.in. Autoportret (Adam?), Autoportret (Ła­ zarz?) i Corpus eroticus - przekaz intymnej cielesności, która wiąże się z poczuciem grzechu, a ukazana została bez cienia trywialności. Podobne prace wysłał też do Orońska, na eks­ pozycję pt. „Walka w człowieku". Na koniec wieku Jacek po­ kazał te nowe obrazy i rysunki na zorganizowanej w Warsza­ wie wystawie Sąd Ostateczny. Jeden z obrazów jest „podwójny"; narodził się powtórnie po osiemnastoletniej przerwie. W 1980 roku Sempoliński na­ malował błękitny nokturn Bielany nocą, ale zabrakło mu tych ostatnich, najważniejszych dwóch minut, żeby obraz „za­ mknąć". W maju 1998 roku namalował na nim Czaszkę „opi­ saną" oranżem, żółcią, czerwienią, czernią i bielą. Ten ogląd „domowej wystawy" Jacka potwierdził mi to, o czym często myślałam - że ślad jego ręki jest niepowtarzal­ ny i łatwo rozpoznawalny. Nie sposób pomylić go z kimś in­ nym. Jest on nadto artystą niezależnym, który nie ulega do­ raźnym celom i nie kłania się okolicznościom, stroni od mod­ nych programów i nowinek awangardowych. Był i jest za­ Ten esej - który powstał z potrzeby serca - pragnę po­ święcić pamięci mojego męża Zbigniewa Lutego, zmarłego 29 kwietnia 1997 roku, wielce utalentowanego inżyniera, człowieka nieposzlakowanej prawości, szczodrze obdarzone­ go wszystkimi kwadrantami, szczególnie zaś kwadrantem uczuć i duchowej intuicji. Zbyszek przez całe życie z przeni­ kliwą wyobraźnią konstruował silniki wielkich mocy, a rów­ nocześnie żywo interesował się sztuką. Odwiedzał muzea na dwóch kontynentach, przyjaźnił się z artystami, kochał, rozu­ miał i podziwiał malarstwo. O Sempolińskim można by napisać dużą księgę. W tym miejscu nie dało się już powiedzieć nic więcej, a przecież po­ zostają jeszcze inne sprawy: Arsenał, wczesna twórczość, martwe natury, umiłowanie i znawstwo muzyki, zaangażowa­ nie ideowe w najtrudniejszych latach (w latach 80. nazwano go w prasie „cynicznym graczem politycznym"). Ale i tak wiadomo, że we wszystkim, co czyni, pozostawia duchowy ślad swojej osobowości. W 1920 roku na wystawie zbiorowej Edwarda Okunia w warszawskiej Zachęcie pokazano obraz Cztery struny skrzypiec. Dzieło to było oprawione w oryginalną ramę (a dla tego artysty ramy były zawsze znaczące). Widniał na niej na­ pis: Vivitur Ingenio Caetera Mortis Erunt, co w tłumaczeniu Aleksandra Kraushara brzmi: Żyjmy duchem, albowiem wszy­ stko inne należy do śmierci} 0 On bardzo lubił i cenił Jacka Sempolińskiego. PRZYPISY 1 E . Dickinson, 100 wierszy, wybór, przekład i wstęp S. Barańczak, Kraków 1990; zob. też: E . Dickinson, Drugie 100 wierszy, wybór, prze­ kład, wstęp i opracowanie S. Barańczak, Kraków 1995 Obie te książki ukazały się w języku polskim pod tytułami: Rozmo­ wy o śmierci i umieraniu, przełożyła I. Doleżal-Nowicka, Warszawa 1979 i Życiodajna śmierć, przełożyła E . Stahre-Godycka, Poznań 1996 Zniechęcenie, melancholia, odczyt wygłoszony w maju 1998 r. w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski (w ramach cyklu odczytów „Moja historia sztuki"), publ. w: „Pokaz", 1998 nr 24, s. 1-5 J. Cassou, Georges Pillement [i inni], Encyklopedia Symbolizmu, przekład, opracowanie i przypisy J. Guze, Warszawa 1992, s. 102 Teksty te ukazywały się drukiem kolejno w: „Przegląd Kultural­ ny", 1958 nr 43, s. 10; „Miesięcznik Literacki", 1969 nr 4, s. 56-61; Ka­ talogi wystaw indywidualnych J. Sempolińskiego w Białymstoku, ZPAP Okręgu Warszawskiego, 1976, w Warszawie, ZPAP, Dom Artysty Plasty­ 2 3 4 5 ka, 1978, w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, 1993, w galerii Kor­ degarda w Warszawie, 1995; Przestrzeń i literatura, Wrocław 1978, s. 33^t4; „Sztuka", 1979 nr 3, s. 13-18; „Znak", 1987, nr 6, s. 39^t5; „Znak", 1993 nr 11, s. 68-79; „Tygodnik Powszechny", 1995 nr 48, s. 9 C. Miłosz, Piesek przydrożny, Kraków 1998, s. 18 (Na miejscu Stwórcy). A. Kijowski, Dziennik 1955-1969, wybór i opracowanie tekstu K. Kijowska i J. Błoński, Kraków 1998, s. 315 H.F. Amiel, Z pamiętnika, tłumaczyła A. Kordzikowska, Warszawa 1901, s. 56. Zob. też: M. Biernacka, Ogród świata. Włoskie pejzaże Edwarda Okunia, rozdział II przygotowywanej pracy o E . Okuniu, mpis u autorki. Jacek Sempoliński, Malarstwo, katalog wystawy, Warszawa, luty 1971, Zachęta. M. Biernacka, op. cit. 6 7 8 9 10 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd6cbb021e478459ab8c3489b4764e41.pdf deed180d4d18e2946b0048ee54531f62 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2660 Title A name given to the resource Cywilizacja Transatlantyk. Ocean, Okręty, Przystanie Norwida i Gombrowicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.17-28 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Melbcclmwska-Luty » C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A O d rezultatów mylnego zamętu Z kagańcem w ręku do przyczyn zstępuję, ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY Jak smutny żeglarz po schodach okrętu, Kiedy kotwicy szuka... burzę czuje... Cyprian N o r w i d W Cywilizacja Transatlantyk iosną 1958 r o k u M a r i a Dąbrowska pisała do Jerzego Giedroycia: „Gombrowicz, podobnie jak N o r w i d i Wyspiański, jest świetnym do­ Ocean, Okręty, Przystanie Norwida i Gombrowicza starczycielem cytat wchodzących o d razu w potoczną mowę, czym nieczęsto bywają nawet najwięksi pisarze [ . . . ] . Gombrowicz swoje myśli roztęczył i rozjarzył n a d wyraz sugestywnie. Odcięty o d źródeł, z których wypły­ wa, sam sobie jakby w sobie wydrążył praźródło i aż dziw, jak obficie z niego czerpie. W jego postawie jak w losie widzę - m i m o oceany różnic — pewne podo­ bieństwo z N o r w i d e m " . Jest rzeczą oczywistą, że upływ 1 Dedykuję czasu oddzielający Gombrowicza o d N o r w i d a określił Lubię i Edwardowi Wassermannom - moim i Zbyszka wiernym i c h różnice duchowe, ontologiczne i odmienność języ­ przyjaciołom ka. Warsztat literacki i poglądy o b u pisarzy zostały ukształtowane przez zupełnie inne okoliczności i ducha dziejów X I X i X X w i e k u . Dlatego t r u d n o porównywać i c h dokonania literackie. Estetyka tragifarsy, parodia, wa, a także cechy charakteru, pasje, imperatywy, myśli, antynomia, groteska, żart, ironia Gombrowicza zasad­ wybitna umysłowość, wysoki poziom intelektualny, ory­ niczo różnią się o d filozoficznych i profetycznych „prze­ ginalność, samoistność, nowatorstwo, niepokorna i nie­ kładni", paraboli, metafor i i r o n i i N o r w i d a , który po­ pospolita osobowość oraz szczególne chylał się n a d Historią, Sztuką, Religią, M i t e m , Ideą, N a r o d e m i Cywilizacją ludów. Gombrowicz na przekór snego życia i krytycznym stosunku do otoczenia. I to, że kpił z t y c h uniwersalnych pojęć, a na pewno odnosił się każdy z n i c h wniósł do życia umysłowego swej epoki coś do n i c h sceptycznie. Wszystko widział i opisywał „na niepowtarzalnego - własną wizję świata. N o r w i d był opak", wbrew obiegowym o p i n i o m , życie i twórczość prekursorem niezwykłych naówczas idei, myśli, pojęć podporządkował własnemu „ja", mawiał, że „jeżeli klę­ i trudnej do przecenienia teorii sztuki-pracy, podjętych kać, to tylko przed sobą". Jednak t e n egocentryk, N a r ­ później przez modernistów, cyz, ironista, mistrz absurdu i paradoksu, a zarazem ra­ a Gombrowicz stał się współtwórcą stylu powieści „świadomej siebie", wyprze­ cjonalista, który całe życie kreował swój wizerunek dzającym sztukę „doświadczenia ujemnego". i udawał przed ludźmi (a może i przed sobą?) kogoś i n ­ 2 Gombrowicz znał dzieła N o r w i d a i wysoko oceniał nego, był twórcą podszytym smutkiem, zwątpieniem, niepewnością, walczącym o swoje powinowactwo ujawniające się w bezkompromisowej ocenie współcze­ jego ingenium, może nawet po części identyfikował się człowieczeństwo. z n i m w swoich zmaganiach z otoczeniem; w tekście N o r w i d był poważny i zasadniczy; nieustępliwie poszu­ Ferdydurke kiwał swojej Veritas, propagował idee proroctwa i odno­ przywołał jego imię, które prowokuje „no­ woczesnych" mieszczuchów, a w Dzienniku wy moralnej człowieka, a pojęcia o ideale (przejawiają­ wymienił go jako jednego z najbardziej szlachetnych i wzniosłych c y m się w życiu i sztuce) lokował zawsze w najwyższych pisarzy. W i n n y m miejscu zastanawiał się, jak t r u d n o rejestrach. W jego świadomości przełamywało się d o ­ jest geniuszom unieść swą niezwykłość, jak i c h przytła­ świadczenie mistyczne i racjonalne; na równi czerpał cza stygmat własnej wielkości: „Piłsudski był przygnie­ z zasobu i n t e l e k t u i uczuć, darów rozumu i wiary. U l e ­ ciony a nawet przerażony Piłsudskim, Wyspiański nie gał silnym emocjom, ale starał się działać zgodnie z kar- mógł się ruszyć p o d ciężarem Wyspiańskiego, [a] N o r ­ tezjańską zasadą porządkowania myśli, tego naturalne­ w i d jęczał, dźwigając na barkach N o r w i d a " . go światła umysłu. Wszelako emocje często brały górę, 3 N i e można uciec o d biografii artysty. Przyjmując za b o w i e m - jak mówił Blaise Pascal - serce ma swoje ra­ temat t y c h rozważań głównie osobowość twórcy, jego cje, o których rozum nic nie wie. wewnętrzne przeżycie i motywacje, możemy się wes­ Jakiego więc pokrewieństwa można doszukać się przeć słowami samego Gombrowicza: „Jakże katastro­ między N o r w i d e m a Gombrowiczem? Czy istnieją jakieś falna okazała się metoda polegająca na zajmowaniu się p u n k t y styczne i czy coś łączy autora Vade-mecum z au­ samym tylko dziełem, w o d e r w a n i u o d osoby autora - torem Kosmosu! Jak pisała M a r i a Dąbrowska, zbliżają za tą abstrakcją poszły i n n e , odrywając jeszcze bardziej i c h do siebie powikłane losy i podobna postawa życio- dzieło o d osoby [ . . . ] , przenosząc wszystko na teren fał- 17 �Aleksandra Melbechowska-Luty * CYWILIZACJA, T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A szywej, kulawej p s e u d o - m a t e m a t y k i estetycznej [ . . . ] . To wszystko budziło opór środowiska, ale podsycało N i e w i e l e obchodzą m n i e romanse Szopena z George jeszcze skłonność poety do profetycznych i dydaktycz­ Sand - ale poza muzyką Szopena szukam samego Szo­ n y c h wystąpień. Klęski życiowe sprawiły, że rychło stał pena, c h c ę z dzielą zrozumieć twórcę, poza bajką, któ­ się nieszczęśliwym, podejrzliwym n e u r o t y k i e m , nie­ rą m i opowiada Рое, muszę odnaleźć tego, który opo­ znośnie uciążliwym dla otoczenia. Postrzegano go jako wiada, jako - zrozumcie to - jedyną rzeczywistość, je­ pyszałka, dziwaka i szaleńca piszącego trudne, niezro­ dyny k o n k r e t . Tak tedy z dzieła muszę wnioskować zumiałe teksty. Został zaszczuty przez prasę i koterie, 0 twórcy". odrzucony i zapomniany na długie lata. 4 Warszawie Gombrowicz przez całe życie grał z ludźmi i z sobą. dwudziestoletni C y p r i a n objawił się jako obiecujący O b a j pisarze d e b i u t o w a l i w k r a j u . W To, co myślał o własnym talencie, twórczości i miejscu poeta, który „do wszystkiego miał niepomierną zdol­ w literaturze, najlepiej wyrażają fragmenty listów pisa­ n o ś ć " , cieszył się uznaniem elit i n t e l e k t u a l n y c h , uzy­ n y c h - z przymrużeniem oka - do Jerzego Giedroycia. skał wstęp do salonów literacko-artystycznych i n a j ­ Ferdydurke lepszych domów. Sporo publikował, chociaż nie u n i k ­ runującym" (10 I I 1954), „jestem nieco zaniepokojony nął zatargów z cenzurą. W i t o l d miał start dużo t r u d ­ własną wielkością [ . . . ] , Argentyńczycy leżą przede m n ą niejszy; jego wczesne u t w o r y bywały akceptowane, na­ p l a c k i e m " (6 V I I 1954), „już nie ma wątpliwości, że w e t podziwiane, ale budziły też zdumienie, k o n t r o w e r ­ wyskoczyłem na wieszcza, sje i złośliwą krytykę. Po wyjeździe z Polski resztę życia (25 spędzili na emigracji, po części z w y b o r u , po części N A J W I Ę K S Z E G O P I S A R Z A P O L S K I E G O " (18 V I „to bomba atomowa, utwór o działaniu pio­ I I I 1958), „jestem geniusza za granicą i objawiciela" uważany za z konieczności. W 1939 r o k u Gombrowicza odcięła o d 1961), Dziennik „to książka mająca rzeczywiście wpływ k r a j u w o j n a ; p o t e m już nie chciał wracać a n i przeno­ na umysły [ . . . ] , na k i e r u n e k rozwojowy polskiej i n t e l i ­ sić się do „polskiego L o n d y n u " . N o r w i d wyjechał za gencji" (26 X 1962), „już wyskoczyłem na Mickiewicza granicę w 1842 r o k u , aby „doskonalić się w sztuce N . 2" (23 V 1962). Tak budował sobie p o m n i k , praco­ rzeźbiarskiej". Parokrotnie zamierzał powrócić do Kró­ wał usilnie n a d autokreacją, ale też kpił z siebie, bo­ lestwa; w 1855 r o k u ukazem władz carskich został w i e m sądził, że wszelkie poczynania ludzkie, także pisar­ uznany za wygnańca. I c h codziennością było ubóstwo, stwo, powinny wnosić w życie luksus śmiechu, bezinte­ zabieganie o pożyczki, poniżenie, walka o przetrwanie. resownej zabawy i „szał rozkoszowania się absurdem". 7 N o r w i d nigdy nie zaistniał na emigracji tak, jak n p . M n i e j zabawne były te głosy k r y t y k i , które boleśnie C h o p i n czy M i c k i e w i c z ; przez czterdzieści lat wegeto­ go dotykały i poniżały. Miał apologetów, ale i zajadłych wał na granicy nędzy i umarł w przytułku. G o m b r o ­ przeciwników. Po w y d a n i u Ferdydurke wicz żył w A r g e n t y n i e z urzędniczej pensji w Banco Polaco, ze s k r o m n y c h honorariów i stypendiów uzyski­ utwór cząstkowo, zawsze p o d kątem bieżącej potrzeby niejszych latach doczekał się sukcesów, sławy, nagród. i pozostają tylko „w luźnym, raczej towarzyskim, sto­ O b a j uważali, że twórcy należy się pomoc o d społe­ sunku ze światem ducha", nie dorastają do poziomu czeństwa, które w i n n o m u zapewnić choćby elemen­ sprawy, którą mają o c e n i ć . Z tego „rodzi się cały skan­ tarną egzystencję, jeżeli to „społeczeństwo polskie jest dal k r y t y k i i jej niemoralność". W j a k i sposób człowiek M a t k ą , Siostrą, a nie jędzą piekielną, płaczącą n a d [...] odmawiającą „jest zofią"), zarzucał i m , że nic nie rozumieją, odczytują t e n w a n y c h dzięki staraniom Jerzego Giedroycia. W póź­ umierającymi (która książką o degradacji i niedojrzałości, c y r k i e m a nie filo­ niższy może krytykować wyższego? „Iksiński, osądzają­ i m kruszyny życia cy człowieka tej klasy, na przykład, co N o r w i d , umiesz­ cza siebie w sytuacji karkołomnej, niemożliwej. Gdyż, 1 chleba, i uznania, n i m u m a r l i " . „Niech Pani powie 5 każdy artysta, co bezinteresownie dla prawdy coś pra­ aby sądzić N o r w i d a , musi być powyżej N o r w i d a - a jed­ cował, przez co przeszedł [ . . . ] , jeżeli wpierw z nędzy nie nocześnie jest poniżej N o r w i d a . Ten zasadniczy fałsz umarł albo w szpitalu wariatów nie zamknięty". G o m ­ wywołuje nie kończący się łańcuch dalszych fałszów". 6 8 browicz, który w okresie trudności finansowych bia­ G o m b r o w i c z został za życia uznany za w i e l k i e g o dał, że czeka go „bryndza, klęska, katastrofa", z naci­ pisarza i myśliciela, a N o r w i d nie doczekał się tej sa­ skiem podkreślał, że społeczność polska zobowiązana tysfakcji. W 1850 r o k u , odpowiadając na zarzuty d o ­ jest do stworzenia artyście na emigracji o d p o w i e d n i c h tyczące Promethidiona warunków twórczej pracy. stwo", „ciemność i zawiłość", „gmatwanina wyrazów (ocenianego j a k o „szał i głup­ I N o r w i d , i Gombrowicz czuli się niedocenieni, nie- i myśli" biednego szaleńca), pisał z rozpaczą d o Jana rozumiani, odrzuceni, t y m bardziej że żywili niewzru­ Koźmiana: „miejcie t r o c h ę p o k o r y i wyznajcie żem szone przekonanie o własnej wartości, a nawet wielko­ nie w a r i a t - że nie c i e m n o piszę, ale w y c i e m n o czy­ ści. A u t o r Promethidiona chciał się stać nauczycielem t a c i e " . W y p o m i n a ł k r y t y k o m , że nie wiedzą, j a k m ó ­ n a r o d u , p r o r o k i e m , a u t o r y t e t e m m o r a l n y m . Pragnął wić o rzeczach sztuki, bo nie znają warunków tworze­ 9 o d n o w y społeczeństwa, próbował wpływać na świado­ nia, umieją t y l k o „beczeć i szkodzić". Tymczasem za­ mość i światopogląd otaczających go ludzi. W i e l e wy­ d a n i e m k r y t y k i jest „wszystko postawić na właściwym magał o d siebie i i n n y c h , a gdy doznawał zawodu, upo­ miejscu i otworzyć o k n o - pozostawiając resztę świa­ minał się o zasady choćby elementarnej przyzwoitości. tłu i czasowi - n i c w i ę c e j ! " . Jeżeli artysta nie widzi 18 �Aleksandra MeUxchowska-Luty * C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A „zbiorowego obrazu swej rzeczy względem p u b l i c z n o ­ nie odsłaniają się „Prawdy, Hasła, Filozofie, M o r a l n o ­ ści, nie jest w stanie dalej trwać, i t y m sposobem za­ ści, Religie, Kodeksy - wszystko to już było" biera się człowiekowi więcej niż utwory, bo twór- 1955). czosc . wał z tej k l a t k i " . M i c k i e w i c z „wykuł kształt polskiego u (Dziennik Uciekał o d p o l s k i c h królów duchów, „wylaty­ ducha, dziś ja, jak Mojżesz, wyprowadzam Polaków N o r w i d a i Gombrowicza łączy w i e l o l e t n i a w a l k a z krytyką, ale najbardziej wyraziste analogie rysują się z n i e w o l i tego k s z t a ł t u " . w i c h „naprawczym" stosunku do społeczności p o l ­ do niego Giedroyć - ma Pan t a l e n t wzbudzania na­ skiej, krajowej i emigracyjnej, w skłonności d o perswa­ miętności. zji i sprawowania „rządu dusz" n a d r o d a k a m i . A u t o r 14 D r o g i Wieszczu - pisywał I r o n i a N o r w i d a przesycona była cierpieniem, a po­ Zwolona kategorycznie rozprawiał się z przywarami Po­ rażająca laków i wypowiedział wiele ostrych słów o narodzie śmiech, o k r u t n y żart, groteskę i absurd. Wszelako, nie i społeczeństwie (które to pojęcia rozdzielał). Pisał, że w i a d o m o do końca, j a k i G o m b r o w i c z był naprawdę, arystokracja nasza to salon francuski, demokracja to jak myślał i czuł, kiedy zdejmował maskę. W 1961 ro­ karczma flamandzka, a szlachta - k u pisał w Dzienniku, parafiańszczyzna. Polska to tylko w i e l k i sztandar narodowy, „ostatnie na ironia G o m b r o w i c z a wyrażała się przez że był kimś „z nieprawdziwego zdarzenia", człowiekiem, który siebie szukał, m i m o że globie społeczeństwo, a pierwszy na planecie naród [ i ] zawsze wynosił się p o n a d i n n y c h . Niezależnie tak, jak dziś jest, to Polak jest olbrzym, a człowiek wszystkich negacji i bluźnierstw przeciwko obiegowym w Polaku jest karzeł - i jesteśmy k a r y k a t u r y " . od Mówił a nadużywanym k r y t e r i o m wartości wcale nie uciekał więc N o r w i d o „człowieku zbiorowym" swojej epoki, o d Niepojętego i Niewyrażalnego, o d spraw D u c h a o ludziach lękliwych sumień, nikczemnych, i o środo­ i A b s o l u t u . Wyznawał, że przeżywa niepokoje metafizycz­ wisku, w którym „każda książka wychodzi za późno, ne. Fascynowały go „otchłanne" doznania Nietzschego a każdy czyn za wcześnie". G ł ę b o k o go poruszała spra­ i myśl Heideggera, „przepaść istnienia", tajemnica by­ 11 wa powstań polskich; popierał zrywy niepodległościo­ t u i ingerencja Złego w świecie. Uważał, że ma prawo we, ale sprzeciwiał się bezsensownej ofierze k r w i : „do do „metafizycznej powstania mieczem trzeba powstania siłą myśli [ . . . ] . Ja i transcendentalnego deszczu", po w a r u n k i e m że nie nie wierzę, ażeby krew zdobywała przyszłość. Ja wierzę, sprzeniewierzy się codzienności. że pot czoła, ale nie k r e w " . 1 2 Odrodzenie n a r o d u m o ­ burzy, do kosmicznej katastrofy D u c h o w a wspólnota naszych rozdzielonych stule­ że dokonać się t y l k o przez pracę, a elity umysłowe m u ­ c i e m pisarzy u j a w n i a się też w i n n y c h kwestiach. O b a j szą przekształcić się w inteligencję zawodową zdolną opatrywali k o m e n t a r z a m i swoje u t w o r y bądź występo­ do przebudowania polskiej świadomości. w a l i w r o l i narratorów, wykazywali również upodoba­ Gorzka i r o n i a N o r w i d a przejawiała się w wyrazi­ nie do słowotwórstwa. N o r w i d dociekał „pierwszego stym zarysie charakterów i postaw l u d z k i c h zarówno wygłosu" wyrazów, obnażającego i c h późniejszy, se­ w słowie pisanym, j a k i satyrycznych szkicach. G o m ­ mantyczny pozór, a Gombrowicz bawił się n i m i , żon­ browicz równie silnie j a k N o r w i d był uwikłany w spór glował, używając fraz paradoksalnych, z polskością, ale wyrażał swoje protesty inaczej. Prze­ i słów-dziwolągów, czasem sprowadzanych tylko do nikliwie gardził dźwięku. Podobnie d o t y k a l i spraw zasadniczych o d n o ­ miernotą i p a r t a c t w e m , gromił, szydził, prowokował, szących się do historii, współczesności i k o n d y c j i ludz­ z lubością szargał fałszywe świętości i autorytety, sto­ kiej, zastanawiali się n a d upływem i przezwyciężaniem sował „odświeżającą chłostę i uzdrawiający śmiech", czasu. C y p r i a n intensywnie przeżywał etos historii, bo mniemał, że „wszystko co dotyczy Polaków jest mówił o wiecznym powrocie do źródeł, a W i t o l d pisał rozpoznawał zjawiska społeczne, archaizmów kretyńsko głupie i p o n u r o śmieszne" (list do J. Gie­ o dwoistości życia i myślenia, o hołdowaniu dwóm o d ­ droycia z 18 V I I 1954). Uderzał w zasadę n a r o d o w e ­ m i e n n y m systemom - światu magicznemu i racjonal­ go s a m o u w i e l b i e n i a , w „niewiarygodne spłycenie n e m u . Przecięcie przyszłości i przeszłości „w samym głów p o l s k i c h " . C h c i a ł wyzwolić Polaków z polskości, punkcie przemijania pozwala odczuć, że t o , co było, z i c h chorej przeszłości dziedzicznie obciążonej „nie­ ciągle u s t a n n y m u m i e r a n i e m " i presji życia zbiorowego na z przeszłością jest więc ciągłym d o p r a c o w y w a n i e m się jednostkę, wypracować dystans d o „stylu polskiego", jej, powoływaniem do b y t u . Przeszłość t o p a n o p t i k u m «jest», jest j a k o coś «byłego». Obcowanie wynieść o s o b ę p o n a d masę. O b a l a ł stereotypy i zdzie­ zrobione z okruchów, rał maski przez „parodię f o r m y i parodię d u c h a " . Prze­ wszystko, mieć pełną, żywą, wypełnioną osobami, k o n ­ w r o t n i e rozprawiał się z zastaną i dawną kulturą (cho­ kretną". ciaż w gruncie rzeczy był wierny starej t r a d y c j i ) , de­ twórców: maskował naiwną grę polskiej i n t e l i g e n c j i i doraźne C h o p i n a . Stworzyli też równoległe pojęcia ezoterycz­ cele pisarzy. Wiedział, że po w o j n i e polscy twórcy nego pierwiastka, zwanego przez N o r w i d a „Kształtem" 15 [ale] m y ją chcemy, mimo O b a j pisarze m i e l i t y c h samych u l u b i o n y c h Dantego, Szekspira, Goethego, „znaleźli się w k l a t c e " , ale nie mógł znieść, że niektó­ (wizyjna postać ducha h i s t o r i i w n o w e l i rzy zmieniali osobowość j a k m a r y n a r k i . Byrona, Stygmat), Przyznawał a przez Gombrowicza „Formą" l u b „Kształtem", który się do sceptycyzmu wobec t a k i c h wartości j a k p a t r i o ­ jest c z y n n i k i e m burzącym bądź porządkującym wszel­ tyzm, wiara, zacność, honor, wykazywał, j a k ironicz­ kie przejawy życia i działalności człowieka. 13 19 16 �Aleksandra Melbechowska-Luty * C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Jeszcze inną analogią i c h myśli było postrzeganie kokieterii i pilnie strzeżonych pozorów tego świata p u ­ n a r o d u Izraela i jego znaczenia dla ludzkości. N o r w i d stoty, masek, „woskowych łez" i ślicznie wiązanych kra­ przypisywał Żydom starszeństwo w historii, czerpał i n ­ watów. Gombrowicz bez pardonu atakował salony; t a m spiracje z B i b l i i , która była dlań świętą księgą mistycz­ spotyka się t e n styl szarmancki, podrygiwanie fraków, nego poznania i źródłem O b j a w i e n i a ; wierzył, że Judea taniec peruk, perfumy, konfekcję Złotousta wniosła niezniszczalne wartości do życia d u ­ „w miarę opieprzoną". Należy zniszczyć, rozbić salony. chowego człowieka. G o m b r o w i c z uważał, że Żydzi za­ W 1953 r o k u pisarz obserwował na koncercie w C o l o ­ w a r l i w sobie najważniejsze inspiracje świata i odcisnę­ nie: hrabiostwo, znakomity tłum, paradę nazwisk, god­ l i pieczęć swoją na dziejach. Ten naród stał się tak ności, tytułów, pieniędzy i władzy, ale gdy zbliżył się do męską i damską w i e l k i przez poniżenia, które przetwarzają się w twór­ n i c h „nastąpił zmierzch bogów, zniknęła wielkość i po­ czość i postęp, w ciągłe odradzanie się. waga". D a m y wpinały sobie Wagnera we włosy jak bry­ W istocie ludzkiej Gombrowicza ekscytowała przede lantową agrafę; niemiecki pianista galopował jak koń, wszystkim triumfująca „młodość wiecznie naga", po­ grał jak bokser, który dosiadł Mozarta. A p o t e m rozle­ czątek życia, rozkwitająca cielesność, piękno dziewcząt gły się oklaski znawców, amatorów, ignorantów i „sta­ i „giętkie h a r m o n i e " chłopców, a także dziecięcość dowe". Każdy klaszcze, bo wszyscy klaszczą. 20 tkwiąca w człowieku. N o r w i d kochał młodość i urodę Polskie środowiska emigracyjne często bywały nie­ ciała, ale ponad wszystko podziwiał i czcił starość, jej spójne, skłócone, rozpolitykowane, niszczące talenty. mądrość, doświadczenie i smutek, dlatego w całej swej N o r w i d i G o m b r o w i c z , dramatycznie zmagając się twórczości - literackiej i plastycznej - stale powracał z emigracją, starali się ulokować na t y m pograniczu, do archetypicznych figur starców, mędrców, proroków, gdzie sztuka styka się z życiem, a nawet je przewyższa. kapłanów, pielgrzymów, z którymi się identyfikował. A u t o r Trans-Atlantyku był przekonany, że siła twórcza W jeszcze i n n y m obrazie rzeczywistości obaj z wielką przezwycięża wszelkie okoliczności i oderwanie o d wrażliwością odczuwali wspaniałość i piękno miast, ale swego naturalnego miejsca nie może zaszkodzić praw­ również dostrzegali i c h antynaturę, drugie, „podziem­ dziwie w i e l k i e m u artyście. „Rimbaud? N o r w i d ? Kafka? n e " życie - Gombrowicz slumsy i śmietniki Buenos Słowacki?... (rozmaite bywają wygnania). Sądzę, że ża­ Aires, N o r w i d labirynty i lochy Wenecji, r u i n y jej b u ­ d e n z n i c h nie przeraziłby się zbytnio t y m właśnie ga­ d o w l i . Miasta „sklepią się, budują i rozwijają na k l o ­ t u n k i e m piekła. Przykrą jest rzeczą nie mieć czytelni­ akach [ . . . ] . Leniwe ramię rozkładającego się olbrzyma ków - bardzo nieprzyjemnie nie m ó c wydawać swoich przeciąga się, ale nieustającą walkę co dnia i co chwila utworów - wcale nie jest słodkie być nieznanym, [...] toczy - coś jakby wciąż gnijący L a o k o o n , przewraca się ale sztuka naładowana jest pierwiastkami samotności w pieczarach stolic p o d u m i e c i o n y m i gładko ulica­ i samowystarczalności, znajduje ona swoje zadowole­ mi". nie i swoją rację b y t u w sobie s a m e j " . 1 7 Urzekała i c h „zielona natura świata". M i e l i też 21 podobny stosunek do zwierząt. Gombrowicza raniła „otchłań i c h bólu", ów bezsens i bezkres cierpienia, • •• które jest „nagim f a k t e m ziejącym absolutem rozpaczy" i ta łatwość w odbieraniu i m życia dla własnych za­ chcianek lub p o t r z e b . 18 Bezpowrotne odejścia, wychodźstwo, podróże spi­ N o r w i d , który rozmawiał ze nają biografie N o r w i d a i Gombrowicza, m i m o że roz­ zwierzętami, bo nawet „psalmy mówił z koralem, mijały się w czasie, miały o d m i e n n e motywacje i p u n k ­ a z delfinem pacierz", traktował je z sympatią i zrozu­ ty docelowe. Peregrynacje morskie o b u pisarzy można m i e n i e m . Widział w n i c h „parabolicznych braci na­ uznać za zbieżność czysto przypadkową, l u b - jeśli k t o szych", należących do wspólnej familii żyjących i czują­ w o l i - postrzegać je jako zjawisko metafizyczne, tajem­ cych istot, studiował i c h mowę i zachowania, i napisał 0 n i c h piękne opowiadanie Ostatnia niczą okoliczność, impuls, który uruchomił w i c h z bajek. Wyłożył twórczości oceaniczne wątki ogarniające obszary u n i - w n i m tezę, że „wszelki żyjątek" posiada uczucia praw­ versum. dy, a jego pierwotne „spół-położenie" z człowiekiem o d samego siebie, o d miejsca stałej egzystencji, pracy, przestało istnieć, gdy t e n zaczął wszystko podstępem otoczenia, chwytać, zabijać i „dla samego siebie z-użytecznić". szczęść. Trzeba uciekać, bo „tu" jest źle, a „tam" będzie 19 Z y g m u n t Freud sądził, że podróż jest ucieczką monotonii, rutyny, niepowodzeń i nie­ Wśród różnych przejawów życia, N o r w i d a i G o m b r o ­ lepiej l u b choćby inaczej i my staniemy się i n n i . Złud­ wicza szczególnie zajmowała kwestia obyczajowości elit ne wrażenie. Ludzie wędrowali, pielgrzymowali, po­ snobizmów dróżowali o d najdawniejszych czasów szukając o d ­ 1 konwenansów. Obracając się w tych środowiskach nie mienności (a więc różnicy), ale przede wszystkim wła­ towarzyskich, „stylu" salonowego, jego byli w stanie i c h zaakceptować, chociaż sami ulegali snej tożsamości. M a r z y l i o d o t a r c i u na wyspy szczęśli­ n i e w i n n y m snobizmom — Cyprian wywodził swój ród o d we, odbywali podróże p o d y k t o w a n e rozpaczą bądź na­ n o r m a n d z k i c h przodków i szczycił się parantelą z rodzi­ dzieją, podejmowali eskapady awanturnicze, senty­ ną Sobieskich, a W i t o l d przechwalał się drzewem gene­ mentalne i „malownicze". W epoce N o r w i d a , do ka­ alogicznym i uważał za „Plantageneta". N o r w i d odcinał n o n u literatury weszły rzeczywiste bądź imaginacyjne się o d powierzchownego b l i c h t r u , wyszukanych manier, opisy w y p r a w J o h a n n a W o l f g a n g a G o e t h e g o 20 do �Aleksandra Melbechowska-Lury • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Pocztówka w y d a n a w 6 0 rocznicę wypłynięcia m/s „Chrobry" d o A r g e n t y n y , 1999, N a d b a ł t y c k i e C e n t r u m Kultury w Gdańsku W i t o l d G o m b r o w i c z przy p a r t i i szachów, Vence, 1967, fotografia W 60. rocxnkq w b i c i a x Gdyni m / » Chrobrz Marjanam Witoldem Gombrowiczem na pokłodch w M u z e u m Literatury w Warszawie W i t o l d G o m b r o w i c z z żoną R i t ą , Vence, maj 1969, fotografia w M u z e u m Literatury w Warszawie Cyprian N o r w i d , fotografia z k w i e t n i a 1856 r o k u 21 �Aleksandra Mdbechowska-luly • C Y W I L I Z A C J A , TRANS-ATLANTYK O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A 22 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A W ł o c h , Juliusza Słowackiego do Z i e m i Świętej, C h a r - od „bezhonoru les'a Baudelaire'a na Cyterę, Etienne'a Cabeta do I k a - i „hańby domowej", o d tych ludzi, którzy później wszczy­ rii nali bójki na pogrzebie Mickiewicza i tańczyli na balu ( u t o p i j n e j k r a i n y sprawiedliwości i przede wszystkim Wędrówki Chude i równości) Harolda Byrona. polskiego", „trywialnego p o l a c t w a " w Hotel Lambert po zgoriie Krasińskiego. Wiązał duże necesse est. D o przemierzania o g r o m n y c h nadzieje z pobytem w Stanach Zjednoczonych, bo pocią­ przestrzeni wód służył okręt, który utrwalił się w świa­ gał go demokratyczny ustrój tego kraju, wizja wolnego domości państwa, które było niejako „przedłużeniem" Europy, ale Navigare zbiorowej jako archetyp, figura mityczna dawało każdemu równe możliwości pracy i awansu. i magiczna, przypisana pojęciu drogi i żeglugi życia. Był łodzią płynącą przez morze namiętności do Góry O c a ­ ... p r z e r y w a m C i , Panie, lenia, a jego maszt kojarzono z osią świata i drzewem B o w żagle dmiesz, a n i e chcesz dobywać k o t w i c y : kosmicznym. W świecie symboli oznaczał m . i n . żywot A m e r y k a n i e któż są?... i los człowieka, przemijanie, śmierć, trumnę, zmar­ twychwstanie, nieśmiertelność, nieskończoność, d u ­ Europejczycy! G d y już poczułem, że spod mojej stopy szę, naczynie, świat snu, wielkie myśli, stateczność, Usuwała się ziemia E u r o p y - n a t c h n i e n i e poetyckie, potęgę, ojczyznę, państwo, na­ I albo morza zostawały głębie, dzieję, szczęście, wszechświat „zamknięty" oraz S ł o ń c e A l b o azjackiej łaska ambasady, i Księżyc jako dwie łodzie pływające po niebiańskim Ja - oceanie. O k r ę t y zawijały do portów H i s t o r i i , M i t o l o g i i odleciałem, jak czynią gołębie, Wężom i płazom zostawując i L i t e r a t u r y począwszy o d A r k i Noego, „wiosłoskrzydłych" okrętów Odysa i Argonautów, aż do czasów, Wcześniej gdy pojawił się Statek pijany R i m b a u d a „Prądem Rzek poeta zdrady. odbył dwie podróże morskie; w 1845 r o k u płynął z Senigalii do Triestu, w obojętnych niesion w ujścia s t r o n ę " i wyszły w morze 1848 ogromne m a c h i n y naszej cywilizacji - z N e a p o l u do Palermo, a następnie przez Morze Sród- oraz jej prawdziwa historia - niezliczone wyprawy w o ­ kierkę, L o n d y n i P o r t s m o u t h . N a d Tamizę przybył lotniskowce i łodzie p o d w o d n e o napędzie a t o m o w y m . W t y c h gra­ I ziemne i Egejskie aż do K r e t y i w pobliże południo­ w y c h wybrzeży G r e c j i . Za ocean wyruszył przez D u n ­ n i c a c h mieści się wielowiekowa legenda i m i t żeglugi 3 g r u d n i a 1852 r o k u , a trzynastego wszedł na pokład jenne, h a n d l o w e , rozbójnicze, odkrywcze i badawcze. okrętu towarowego - Trwa pamięć o statkach K o l u m b a , Vasco da Gamy, Magellana, Francisa Drake'a i Jamesa Cooka. Po oce­ d a w n y służący jego ojca. N o r w i d miał przy sobie t y l k o i skazanego na wieczną wędrówkę Latającego H o l e n ­ dwie gwinee i m o d l i t e w n i k ofiarowany m u w 1845 r o ­ dra, a k a p i t a n N e m o wciąż penetruje głębiny na swym k u przez Marię Kalergis. Statek zawinął do p o r t u N a u t i l u s i e . Pływają do dziś, bo żyją w tradycji. w N o w y m J o r k u 11 lutego 1853, po, bez mała, dwóch Morze i okręty fascynowały naszych romantyków, miesiącach męczącej i obfitującej w dramatyczne m o ­ m . i n . M i c k i e w i c z a i Słowackiego, który chciał być mój). m e n t y żeglugi. W czasie rejsu umarła nagle „piękna (Testament I r l a n d k a " i dwoje niemowląt; początkowo nie sprzyjał W polskiej poezji tego czasu, bodaj najpiękniej­ wiatr, później, koło I r l a n d i i , zaskoczyły i c h burze, roz­ szym u t w o r e m , poświęconym walce z żywiołem morza, trzaskał się maszt i c z t e r o k r o t n i e zerwały żagle. Rozbi­ jest wizyjny sonet M i c k i e w i c z a Burza. ły się płynące w pobliżu okręty. N o r w i d opisywał te dramatyczne m o m e n t y w listach d o M a r i i Trębickiej Z d a r t o żagle, ster prysnął, r y k wód, szum zawiei, i powracał do n i c h w s p o m n i e n i e m , m . i n . w Głosy trwożnej gromady, p o m p złowieszcze jęki, i Białych O s t a t n i e l i n y m a j t k o m wyrwały się z ręki, kwiatach oraz l i c z n y c h wierszach. S ł o ń c e k r w a w o zachodzi, z n i m reszta nadziei, W i c h e r z t r y u m f e m zawył, a na m o k r e góry, M u s i a ł e m rzucić się za t e n O c e a n , W z n o s z ą c e się piętrami z m o r s k i e g o o d m ę t u , N i e a b y m szukał A m e r y k i - ale Wstąpił genijusz śmierci i szedł do okrętu, Ażebym nie był t a m . . . O ! wierz m i , Pani, Jak żołnierz szturmujący w p o ł a m a n e mury. Ze dla zabawki nie szuka się g r o b u [...] N a pólokręgu przeciwległym g l o b u . [...] Horacy pisał w Listach, że ci „którzy pływają po m o ­ rzach, odmieniają klimaty, ale nie myśli". W 1852 roku D n i e były głodu, p r a g n i e n i a i i n n e , N o r w i d postanowił wyjechać do A m e r y k i , która stała D n i e m o r u , dzieci konały n i e w i n n e się jego Ikarią - ziemią wyobrażoną. 22 Evans" porności). Odprowadził go w tę podróż ubogi szewc, anach błąkają się jeszcze cienie Sindbada Żeglarza „sternikiem d u c h a m i napełnionej łodzi" żaglowca „Margaret ( k a p i t a n Isaiah Pratt, 168 pasażerów, 1000 t o n w y ­ Decyzja opuszcze­ D l a m l e k a m a t e k , które niewczas psowa. nia Francji została podyktowana rozczarowaniem i roz­ Widziałem także o k r ę t a rozbite paczą, a złożyło się na nią wiele powodów: fatalna sytu­ I twarze m a j t k ó w wątpiących o naszym; acja materialna, brak stałego zajęcia, depresja i uczucie W i d z i a ł e m m a r n o ś ć ludzką tak, j a k n i g d y ! obrzydzenia do społeczności emigracyjnej. Poeta uciekał A l e - bez kłamstwa - ale w prawdzie nagiej; 23 Czarnych �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Wrażenia z oceanicznego szlaku utrwalił N o r w i d w dzienniku podróżnym ilustrowanym rysunkami, które zachwyciły J. I . Kraszewskiego wrażliwością i au­ tentycznością przeżycia. Dziś znamy tylko k i l k a t a k i c h szkiców: dwa z „Margaret Evans" i jedną akwarelę m a ­ lowaną na parowcu „Pacific". N a żaglowcu poeta o d ­ tworzył w i d o k pokładu z pracującymi marynarzami i s a m o t n y m człowiekiem wspartym o burtę oraz wnę­ trze p o d pokładem, z kobietą karmiącą niemowlę przy rozwieszonych pieluszkach, postaciami i n n y c h podróż­ n y c h , drabiną i l i n a m i . K i l k a lat później narysował już „z n a t u r y wspomnień" większą kompozycję, przedsta­ wiającą u b o g i c h emigrantów, gromadę znękanych mężczyzn, kobiet i dzieci drzemiących lub czuwających w ciasnym pomieszczeniu p o d pokładem kruchego ża­ glowca. Z p o w r o t n e j podróży parostatkiem pochodzi barwny szkic, podpisany „na Oceanie małym", z w i d o ­ k i e m wysokiego o l i n o w a n i a , zarysem błękitnych fal, postacią marynarza i sylwetkami szybujących mew. Wspomnienie atlantyckiej podróży, jej przyczyn i k o n ­ tekstów, powróciło jeszcze po l a t a c h w dwóch symbo­ licznych rysunkach N o r w i d a . Alegorią jego „odejścia" o d paryskiej egzystencji jest późna kompozycja „z k l u ­ czem", wyobrażająca energicznie naszkicowany pejzaż m o r s k i z kołyszącą się na falach łodzią żaglową, i - co znaczące - porzuconą na brzegu lirą. Poeta podpisał tę pracę g r e c k i m alfabetem: „Kipar «i» ssos N o r w i d 1876", przyrównując swe imię do greckiej nazwy ża­ łobnego drzewa - cyprysa. Dużo wcześniej, bo w 1858 r o k u , „rzucił na papier" dynamiczny, ekspresyjny szkic biegnącego mężczyzny. Z e n o n Przesmycki nazwał t e n rysunek Rozpoczną ucieczką pędzącego na oślep czło­ wieka „z kurczowo zaciśniętymi n a d głową rękoma w wichurze wzbijającego się p y ł u " . ' 2 N o r w i d miał jeszcze jeden prywatny powód, by wyjechać do dalekiego kraju - chciał stracić z oczu Marię Kalergis, zapomnieć o swojej zawiedzionej miło­ ści, „pochować łzy w O c e a n i e " . D w a d n i przed w y j ­ ściem w morze wysłał do Jana Koźmiana konfesyjny wiersz, z wyraźnymi aluzjami i n u t ą żalu do „białej cza­ rodziejki", towarzyszki jego włoskich „dni l a u r o w y c h " . C o k o l w i e k s ł o ń c a w żaglach się prześwieca, O m u s k a maszty lub na fale s-pryska: Mgły n i k n ą n i b y z a s ł o n a kobieca, O b ł o k i widać za nią j a k z w a l i s k a ! . . . „Czemu zwaliska? i czemu zasłona? C z e m u niewieścia?..." - k r y t y k n i e c h już pyta, I n i e c h oskarża Muzę, że zmącona W h a r m o n i i - p o j ę ć - s w o i c h ta k o b i e t a Ja — nie w i e m . . . widzę i rzecz kreślę s m u t n o , J a k b y m był j e d n y m z c i ą g n ą c y c h żurawi, C o cień swój wiodą przez masztowe p ł ó t n o , N i e m y ś l ą c , czy s t ą d o b r a z się zostawi!... W N o w y m Jorku N o r w i d zatrzymał się zrazu w ja­ kimś zajeździe, razem z grupą ubogich emigrantów, C y p r i a n N o r w i d , żeglarz. Z inicjału „D" ( D e t e r m i n a t i o n ) d o a l m a n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m J o r k u , 1853 a później w wynajętym mieszkaniu, gdzie miał pracow- 24 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A nię z w i d o k i e m na cmentarz oraz mały ogródek. M o ­ nego najstaranniej gwoździa okrętowego aż do gwiaz­ delował płaskorzeźby, rzeźbił krucyfiks z bukszpanu dy w niebiosach jak gwóźdź błyszczącej". „Oto i widzisz i malował kajutę kapitana na okręcie „Black W a r r i o r " . [wiele rzeczy] Ozdobił ściany swojej izdebki fryzem en grisaille, a które spoczywają na samym dnie łodzi okrętowej; ze budowanie arki przypominających, scenami historycznymi, p o r t r e t a m i „mężów w i e l k i c h " przeszedłszy następnie miejsca ciemne, gdzie ordza- i w i z e r u n k i e m Safony. Jego najkorzystniejszym zatrud­ w i o n e wodą słoną łańcuchy k o t w i c się pierścienia l u b n i e n i e m zarobkowym była wówczas praca przy alma­ wyciągnięte są podłużnie w niedbałym na posadzce n a c h u W y s t a w y Światowej w N o w y m Jorku 1853/54- odpocznieniu; przeszedłszy jeszcze wyżej, do korytarzy Wykonywał r y s u n k i do drzeworytów według fotografii k a b i n , i wyżej, na pokład okrętowy, którego każda de­ eksponatów; był bardzo zadowolony z tego zajęcia, ska biała jest i miękka o d umywań, a wszystkie są ja­ które przynosiło m u 5 do 6 dolarów dziennie. Pomyśl­ koby w i e k o skrzypiec pięknie wygięte; i podniósłszy ny okres trwał k i l k a miesięcy, ale almanach zosta! oczy t a m , gdzie l i n w i e l u okrętowych niewzdrygliwe ukończony i N o r w i d znów pozostał bez środków do ży­ siatki się przekreślają na niebiosach, albo i gdzie po­ cia, zdecydował się więc na powrót do Francji. Dzięki wietrze rozbija n a m i o t y swoje szerokimi żaglami, albo wsparciu Marcelego Lubomirskiego 24 czerwca 1854 i gdzie trzy masztów krzyże kończynami s w o i m i podob­ r o k u odpłynął do Europy na p a r o w c u „Pacific". O w a ne są jakiejś mistycznej troistości, kiedy umierają we podróż „najpogodniejszym morzem" trwała niespełna mgłach r a n n y c h , w m ę t a c h opalowego światłocienia dwa tygodnie; 5 lipca „Pacific" zawinął do p o r t u w L i - a wilgoci ciepłej i słonawej, m ę t a c h niekiedy przedar­ v e r p o o l u . N a statku napisał poemat Szczęsna t y c h zgubionymi przez odeszłe słońce p r o m i e n i a m i " . i czytał poezje Byrona. 25 W pojęciu N o r w i d a , okręt żaglowy jest bezcen­ n y m dziedzictwem kultury, symbolicznym znakiem, Takie są głębie t a m , na O c e a n i e a zarazem rzeczywistym p r z e d m i o t e m użytkowym, w y ­ Ze f a l i o g r o m , gdy p o r n i e się z dołów, znacznikiem najgłębszych l u d z k i c h potrzeb, dążeń, O d r z u c a - ć z szumem wypuszczony ołów - idei i wartości, łączącym historyczny obszar człowie­ B o - p i o n u już się kończy p a n o w a n i e . . . czego b y t u , pracy, powinności i nieodzownego impera­ I g w i a z d o m odtąd zwierzony a słońcu t y w u podróży ze sferą duchowości, metafizyki i m i ­ N i e z ziemią radzisz o wędrówki k o ń c u . . . stycznego doznania tajemnic Kosmosu. Bo „prze­ strzeń, w której płynie żaglowiec, odznacza się stereo- N o r w i d często przywoływał w różnych u t w o r a c h i listach bosko-kosmiczny obraz morza, jego przestrzeń metryczną pełnią, ujęta jest w transcendentne ramy, i czas, oraz magię okrętu i figurę żeglarza. W jej oś w e r t y k a l n a sięga n i e b a " . 24 Autobio­ 26 grafii z dumą podkreślił, że oprócz wielu krajów również Ludzi X I X w i e k u fascynował rozwój nowoczesnej „zwiedził Ocean". Wszelako poetycka wyobraźnia pod­ t e c h n i k i , ogrom, siła i pęd potężnych m a c h i n , dlatego powiadała m u , że „Ocean by przepadł, gdzie łza drobna inne jeszcze odczucia budziły n p . koleje żelazne i paro­ płynie". W Białych kwiatach wspomniał m o m e n t , kiedy statki. W to na „Margaret Evans" doświadczył dojmującego o d ­ w swojej Legendzie w i d m o takiego olbrzyma. W wigilię czucia k o n t e m p l a c j i , przeżycia niezwykłej „wielkiej c i ­ Bożego Narodzenia bohater tej opowieści zobaczył, jak 1840 r o k u Z y g m u n t Krasiński przywołał chości" ogarniającej i stapiającej w jedność „otchłanie „daleko na w o d a c h stała plama czarna, jakby żywa, co­ niebios i morza otchłanie". W liście do M a r i i Trębickiej raz większa i lecąca k u m n i e - wreszcie ogromna [ . . . ] . z k w i e t n i a 1853 r o k u opisywał rekiny ogromne, mewy, W i e l k i to i posępny okręt bez płócien i masztów którym drogi", a wszystkie fale kołami rozbija na pianę - a z pośrodku i „słońce czerwone, za płaszczyzną ruchomą zachodzą­ jego bucha słup d y m u , który leci nazad w nieskończo­ słabną skrzydła „od przestworów ce tyle a tyle razy". - ność. Coraz to ciemniej — o n jak w i d m o czarne, toczy 1861 r o k u N o r w i d napisał paraboliczną przy­ się, grzmiąc - dwa o g n i k i nocne spadły przed n i m powieść Cywilizacja. Legenda, w której stworzył wizyj­ w morze". N o r w i d a najwidoczniej urzekła ta wizja, bo­ ny obraz okrętu żaglowego i nowoczesnego parowca, w i e m zacytował fragment owego tekstu w I V Lekcji - jako dwóch wytworów dawnej i nowej cywilizacji; po­ 0 Juliuszu Słowackim, równał obydwa statki, aby uchwycić i pokazać i c h ten jest to arkan cywilizacji całej, w której żyjemy: w o ­ wzajemne relacje i różnice. Równocześnie wprowadził zy i okręty parowe, mechanicznie wiążące i popędzają­ do fabuły wątki autobiograficzne, zapis własnego d o ­ ce l u d y " . świadczenia, „dotknięcia ręką" tego wszystkiego, co śladem poety na parostatku zwanym się wiąże z podróżą oceaniczną. N a początku u t w o r u który jest p r o d u k t e m dziewiętnastowiecznego racjona­ zamieścił niezrównany, romantyczno-symboliczny opis lizmu, r o z k w i t u myśli technicznej i przemysłu, ale też „podwalin żaglowego okrętu", zadziwiający precyzją niebezpiecznego, szczegółów i d u c h o w y m stygmatem. N o r w i d - n a r r a t o r , nawet zaanektował ówczesną sztukę). N a nowocze­ który miał kiedyś „klucze piękności o n y c h " , opowiada snym, wygodnym, szybkim okręcie, tak sprawnie „łą­ o żaglowcu młodemu przyjacielowi, bo „poezja t y c h czącym świata części", wszystko jest „równo, pięknie rzeczy bezpośrednio była m u znana [...] o d oczyszczo­ 1 gładko", ale nie ma w n i m tego ducha tradycji, który W 25 2 7 dodając swój komentarz: „Okręt W Legendzie N o r w i d a , narrator podróżuje, bezdusznego „Cywilizacją" „mechanizmu" (który �Aleksandra Melbechowska-Luty * CYWILIZACJA, T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A Gombrowicz opromienia okręt żaglowy. Jego pasażerowie zatracają szukał d l a siebie wewnętrznego więzi międzyludzkie, są zróżnicowani klasowo, obcy so­ usprawiedliwienia: „Ja b y m do Polski popłynął, ale po bie, samotni. A l e czują się bezpiecznie, przekonani, że co m n i e do Anglii? lub do Szkocji?". Później zarzuco­ nic i m nie zagraża. Podziwiają przestrzeń oceanu, białe n o m u niewłaściwą postawę, tchórzostwo, uchylanie grzbiety fal i ogromną tęczę „podobną do ukośnie się o d patriotycznego obowiązku: „Idź p a n do wojska! wspartego gotyckiego o k n a " ; nawet burze wydają i m Bij się p a n za Ojczyznę!". A l e „ja nie jestem d o tego się „do widzenia możebne jak opera". Jednak t e n wspa­ stworzony [ . . . ] , jako żołnierz byłbym katastrofą [ . . . ] . niały olbrzym ulega nagle katastrofie - idzie na d n o po Może wystarczyłoby powiedzieć, że w c h w i l i w y b u c h u zderzeniu z górą lodową, „krągłą bryłą jakoby kryształ w o j n y miałem kategorię wojskową «С», a p o t e m , gdy jaśniejącą". Opis d r a m a t u , j a k i rozegrał się na „Cywili­ stawiłem się w Poselstwie w Buenos A i r e s przed k o m i ­ zacji", chwile dezorientacji, p a n i k i , rozpaczy i stanu sją lekarską, zaliczono m n i e do kategorii «D» Kapitana, który, być może, „pomylił się w r a c h u n k a c h nik 1954). Przyznawał, że bał się okropności wojny, (Dzien­ swoich", jawią się jak „wspomnienie z przyszłości", bo lecz osąd emigracyjnych publicystów głęboko go zranił przywodzą na myśl relacje z katastrofy „Titanica", jaka i tkwił w n i m jak cierń przez całe życie. Deklarował, że wydarzyła się pół w i e k u później. Metaforyczne porów­ na emigracji usiłuje „wywiązać się ze swoich zadań d u ­ nanie odwiecznej stateczności żaglowca i zagłady n o ­ c h o w y c h i artystycznych możliwie najrzetelniej, a tak­ woczesnego parostatku, brzmi jak prorocze ostrzeżenie. że z największą szczerością", tymczasem postrzegany N o r w i d o w a pochwała konstruktywnej myśli i pracy zo­ jest jako „dekadent, destruktor i dezerter, gorszyciel stała t u zmącona lękiem przed bezmyślną pogonią za si­ i łą materii, empirii, m e c h a n i k i . „Utwór N o r w i d a gorzko w s w o i m zgniłym « j a » " . ironiczny i tragicznie dwuznaczny w ocenie cywilizacji i Narcyz zakochany 31 W lecie 1939 r o k u atmosfera w kraju była już napię­ jako możliwości postępu i katastrofy jednocześnie, o d ­ ta i Gombrowicz musiał sobie zdawać sprawę z zagroże­ krywa przed n a m i oblicze «smutnego żeglarza», który nia wojną. Wspominając sierpniowy rejs „Chrobrym", pojął wszystkie ironie: rzeczy, h i s t o r i i i losu, a z i r o n i i «zdarzeń i czasów» wysnuł ironię tragiczną". zdrajca, i n f a n t y l n y egotysta opowiadał w Dzienniku 28 1954, jak statek mijał „brzegi niemieckie, francuskie, angielskie, wszystkie te ziemie Europy zastygłe w lęku nie narodzonej jeszcze zbrodni, Pożegnałem, co k o c h a ł e m - w klimacie duszącym oczekiwania, zdawały się krzyczeć: U p o m i n e k złączy nas: bądź lekkomyślny, nic nie znaczysz, nic nie zdziałasz". J e d n ą ręką p r z e s t r z e ń dałem, To, że Gombrowicz bez oporów wyjechał z kraju, było za­ R ę k ą drugą dałem c z a s . pewne spowodowane jeszcze inną okolicznością; chciał 1939 r o k u W i t o l d G o m b r o w i c z został zapro­ - podobnie jak N o r w i d - odciąć się i odetchnąć o d pol­ szony przez polską linię żeglugową na ekskluzywną skiego środowiska, o d obciążenia Polską, aby wypraco­ W do wać w sobie dystans do rodzimego zaścianka, wyrazić A m e r y k i Południowej. Wypłynął z G d y n i 1 sierpnia, człowieka, nie naród, wyprzedzić swój czas. Z małymi a 21 przybił do Buenos A i r e s . Miał zabawić t a m k i l ­ wyjątkami nie akceptował literatury ka t y g o d n i , a pozostał 24 lata. Później w k i l k u sło­ i jej twórców. Był przekonany, że są to ludzie, którzy swe­ wycieczkę dziewiczym rejsem m/s „ C h r o b r y " międzywojennej w a c h opisał tę „lekkomyślną" i „przypadkową" po­ go życia nie przeżyli, byli niedouczeni, niewyraźni, nie­ dróż: „Żegluga była nadzwyczaj rozkoszna... i n a w e t pełni, e m b r i o n a l n i , b o t r w a l i w n i e c h ę t n i e m i się na ląd wysiadało, bo przez d n i d w a ­ w znieruchomieniu świadomości, czym przyczynili się do dzieścia, człowiek między n i e b e m a wodą, niczego nie późniejszej Wielkiej Maskarady. Irytowały go środowiska pamiętny, w p o w i e t r z u , w f a l i r o z t o p i o n y i w i a t r e m Skamandra i awangardy, i c h - jak sądził - niski poziom przewiany". intelektualny, „minimum sprawności umysłowej". 29 N a cztery d n i przed w y b u c h e m wojny, nierzeczywistości, 32 Ka­ k a p i t a n o w i „Chrobrego" p o l e c o n o , by odpłynął do wiarnia Ziemiańska przed wojną była kuźnią haseł: A n g l i i . Według relacji Jeremiego Stempowskiego, dla Awangarda, Proletariat, Surrealizm, Socrealizm, Poezja, G o m b r o w i c z a było to traumatyczne przeżycie. N i e Sztuka, ośrodkiem zapotrzebowania na „ideę i wiarę", wiedział, jaką podjąć decyzję. „Witold był bardzo zde­ „ckliwą ludzkość kobiet" i szały estetyczno-filozoficzne. n e r w o w a n y - wahał się, czy wracać d o Polski, czy też Spotykając w A r g e n t y n i e przyjezdnych Polaków, przeczekać działania w o j e n n e w A r g e n t y n i e [ . . . ] . pisarz słuchał i c h głosu, który brzmiał „obco i dziko Odprowadziłem go do p o r t u . O d d a ł rzeczy tragarzo­ na brzegu milczącej A m e r y k i , był j a k ryba wyrzucona w i , pożegnał m n i e i wszedł na statek. S t a ł e m na m o ­ na t e n brzeg, o, był j a k ryba wyjęta z P o l s k i " . l o . W 10 m i n u t później rozległ się dźwięk pożegnal­ I wreszcie, z bolesną przekorą odnotował w nej syreny, a ja zobaczyłem W i t o l d a : z d w i e m a waliz­ ku 1960: k a m i w ręku zbiegał po trapie na m o l o . Była t o ostat­ Dzienni­ „Składam d a n k Najwyższemu, że wydobył m n i e z Polski, gdy m o j a sytuacja l i t e r a c k a zaczęła się nia c h w i l a do podjęcia decyzji i skorzystał z n i e j . polepszać i przerzucił na ląd amerykański, w obcy j ę ­ Drżał i powtarzał: «Nie mogę» [ . . . ] . A l e m o r a l n i e zyk, w samotność, [...] w k r a j bardziej zasobny w k r o ­ cierpiał n a d s w o i m położeniem; [...] był w rozpaczy, ale nie okazywał t e g o " . 33 wy niż w sztukę [ . . . ] . Dzięki C i też, Najwyższy, za Dziennik". 30 26 �Aleksandra Melbechowska-Luty • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A „Chrobry" przeniósł Gombrowicza na brzeg amery­ kański, gdzie narodził się jego literacki będący następnym po Ferdydurke rze; jego Trans-Atlantyk „płynął po zmurszałych w o ­ Trans-Atlantyk, dach", ale w rzeczywistości ocean dostarczał m u eks­ bojem pisarza z Pol­ cytujących wrażeń, darzył „błogosławieństwem wód ską, przesłaniem skierowanym do rodaków „poprzez olbrzymich, rozbełtanych w wieczności, które m n i e A t l a n t y k " . Tytuł tego u t w o r u nawiązuje do oceaniczne­ oddzielały o d europejskiej h i s t o r i i ! " . Stygmat wód pły­ go statku widzianego jako terytorium i p u n k t spinający nących, materię i siłę mórz odnosił do własnych losów, życie polskie w kraju i Argentynie, a zarazem jako stre­ do żeglugi życia. Polska i A r g e n t y n a były jak „dwie fa­ fa przepływu zdarzeń i przejścia do innej rzeczywistości. le przewalające się po m n i e i pustoszące przeraźliwym W t a k i m metaforycznym miejscu dokonuje się zderze­ n i e b y t e m [ . . . ] . Pochyl się n a d rzeką czasu przepływają­ nie dawnej polskiej mentalności, „naiwnej, ciasnej i po­ cego, Narcyzie, i próbuj złowić migocącą w wodzie czciwej" z prawdziwym n a r o d o w y m kataklizmem i pro­ uchodzącej, nieubłaganie czarującą twarz..." i swoją blemami współczesności. Gombrowicz rozpoczął pracę nagość transoceaniczną (Dziennik nad t y m dziełem w 1948 r o k u , łącząc m o t y w autobio­ 8 k w i e t n i a 1963 r o k u Gombrowicz opuścił Buenos graficzny (pamiętnik) z powieścią utrzymaną w stylu Aires i powrócił do Europy na statku „Federico". Po­ tragifarsy rodzinno-obyczajowej i kryminalnej, z prowo­ czątkowo mieszkał w Berlinie, p o t e m osiadł we Fran­ kacyjnym wątkiem homoseksualnym. „Trans-Atianty/c c j i . Przybył na Stary K o n t y n e n t „przeżarty czasem jest fantazją. Wszystko - wymyślone w bardzo luźnym i przestrzenią [ . . . ] . Czułem się zgubiony, g d y m wypły­ związku z prawdziwą kolonią polską w Buenos A i r e s " . wał z Buenos A i r e s , [boj zanadto tkwiłem jednak Jest o n „po trosze wszystkim, co chcecie: satyrą, kryty­ w A r g e n t y n i e . W i ę c gdy A r g e n t y n a za m n ą cofa się, ką, traktatem, zabawą, absurdem, dramatem - ale n i ­ odpływa, wyrastająca przede m n ą Europa jest jak pira­ czym nie jest wyłącznie, ponieważ jest tylko mną, moją «wibracją», m o i m wyładowaniem, moją mida, jak Sfinks i obca planeta, jak fatamorgana" egzystencją (Dziennik [ . . . ] ; zgadzam się, że to statek korsarski, który przemyca 34 wówczas The Trans-Atlan­ tyku obejmuje okres sierpnia i początku września 1939 wydarzeń, które radykalnie odmieniły bieg jego życia. „«Spotkanie» nastąpiło dziś o wczesnym świcie, na morystycznej instrumentacji", wydała się G o m b r o w i ­ północny wschód o d Wysp Kanaryjskich [ . . . ] . W nocy czowi najbardziej oczywistą i stosowną formułą, gdyż nie spałem, wyszedłem na pokład zanim jeszcze dzień w utworach artystycznych szczególnie m u odpowiadało się zapowiadał, [...] ujrzałem światła k i l k u statków, „to tajemnicze odchylenie, które sprawia, że utwór prujących ocean k u A f r y c e [ . . . ] ; t u i ówdzie pojawiłby przylegając do swojej epoki, jest jednak dziełem wyod­ się białe zagęszczenia, które w surowości coraz obojęt- rębnionej jednostki, żyjącej własnym życiem". niejszej przedświtu wypełzły niczym wata i morze zaro­ iło się o d t y c h białych icebergów z mgły, pośród któ­ „Figury" powieści są wielce znaczące: w relacjach rych ujrzałem to, w co zawsze można się wpatrywać, f a m i l i j n y c h ojciec uosabia Starca, Kościół, Ojczyznę, wodę, fale rozkogucone Boga i Tyrana, jest reprezentantem H o n o r u , Czysto­ bielą. Wtenczas wypłynął z białych opatuleń, też biały, z dużym k o m i n e m , który ści, Męstwa i Wierności, „prawości wszystkich spraw", zaraz rozpoznałem, w odległości jakichś 3-4 k i l o m e ­ a zatem nienaturalności i celebracji. Syn-Młodzieniec, trów. Zaraz zapadł w kłąb mgły, znowu się wychylił, ja to b u n t o w n i k , skłonny do najdzikszych wybryków (na­ co prawda nie patrzyłem, w wodę raczej byłem zapa­ wet ojcobójstwa), a zarazem przedstawiciel f e r m e n t u trzony... wiedząc dobrze, że to się nie dzieje, tego nie i deformacji, Sromoty, Hańby, B r u d u , Zdrady, T c h ó ­ ma, wolałem nie patrzeć, ale niepatrzenie moje jak rzostwa, zaś uwodzący go Gonzalo jest psychopatą, złym gdyby potwierdzało jego o b e c n o ś ć [ . . . ] . Tymczasem 35 zjawisko przepływało - nie przepływało w fantasmago­ Groteskowe „dramaty" bohaterów kończą się pojed­ r i i rozwichrzonych kłębów z o p e r o w y m prawie pato­ n a n i e m i w y b u c h e m oczyszczającego śmiechu. Tak sem i coś, jak zatracone braterstwo, jak brat zabity, właśnie pod „gęsie, zwariowane pióro" Gombrowicza brat umarły, brat niemy, brat zagubiony na zawsze i zo­ wjechała zwiewna, urojona polskość transatlantycka. bojętniały - coś takiego ujawniło się i zapanowało N a pokładzie statku znalazła się też „ta trzpiotka Fer­ dydurke i t e n niepokojący Mariage. Ship, swojego Holendra-Tuła- A m e r y k i . Było to dojmujące przeżycie, wizja odległych zująca i nie stroniąca o d kiczu fabuła, rozegrana w „hu­ i zbrodni. Phantom cza, w i d m o „Chrobrego", którym przed laty płynął do r o k u w stolicy Argentyny. Jego dwuznaczna, skandali- duchem, nosicielem m o t y w u zboczenia 1965). W k r ó t c e na oceanie nastąpiło m i ­ styczne „Spotkanie" pisarza z przeszłością. Dostrzegł sporo d y n a m i t u , aby rozsadzić nasze dotychczasowe uczucia n a r o d o w e " . Czas i miejsce akcji 1965). w rozpaczy, głuchej i doszczętnie oniemiałej, wśród A dla n i c h nie ma kłębów białych. Pomyślałem w końcu o sobie na t a m ­ innej Ojczyzny, jak t y l k o Zachód E u r o p y " (List do Je­ t y m pokładzie - i że dla tamtego ja jestem tutaj praw­ rzego Giedroycia z 9 V I I I 1951). dopodobnie taką samą zjawą, jak o n dla m n i e . Potem G o m b r o w i c z przez całe życie uciekał o d ludzi, j a k b y m sobie przypomniał, że przed laty, płynąc na szkoły, ojczyzny, wojny, a także o d czasu i przestrzeni, C h r o b r y m do A r g e n t y n y , jednej nocy w pobliżu Wysp natomiast intensywnie przeżywał urodę świata; „z na­ Kanaryjskich nie mogłem spać i o świcie wyszedłem na pięciem o k r o p n y m przyjmował w siebie krajobrazy", pokład, aby wpatrywać się w morze... i czegoś szuka- oddychał pejzażem. Szczególnie fascynowało go m o ­ 27 �I Aleksandra Melbechowska-Luly • C Y W I L I Z A C J A , T R A N S - A T L A N T Y K O C E A N , OKRĘTY, P R Z Y S T A N I E N O R W I D A I G O M B R O W I C Z A łem [ . . . ] . C o za m a n i a : wpatrujesz się w kulę szklaną, 1 0 w szklankę wody, i n a w e t t a m coś c i się z niczego w y ­ snuje, k s z t a ł t . . . " . 1858 г., Pwsz., t. 8, s. 367 swego 11 List C. Notwida do Michaliny z Dziekońskich Zaleskiej z 14 X I 12 List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z 3 I V 1863 г., Pwsz., pierwszego statku, gdyż „Chrobry" już nie istniał. T e n 1862 г., Pwsz., t. 9, s. 63 wspaniały m o t o r o w i e c pasażersko-towarowy (154 me­ try długości, 1098 miejsc, 260 członków załogi) został t. 9, s. 91; List C. Norwida do Karola Ruprechta po 5 X I 1863 г., Pwsz., t. 9, s. 117 zbudowany w 1939 r o k u w D a n i i dla l i n i i żeglugowej G d y n i a - A m e r y k a . W przededniu w o j n y odpłynął z A r ­ gentyny do A n g l i i , gdzie przebudowano go n a transpor­ " W. Gombrowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 59 1 4 O stosunku Gombrowicza do polskich elit intelektualnych i pisatzy zob. S. Gębala, Diagnoza stanu świadomości Polaków zawar­ towiec dla wojska. Służył w k a m p a n i i norweskiej; zapa­ ta w „Dzienniku" Witolda Gombrowicza, [w:] Pisarz na obczyźnie, lił się o d b o m b n i e m i e c k i c h w rejonie Bodoe, a w nocy praca zbiorowa pod redakcją T. Bujnickiego i W. Wyskiela, z 14 na 15 maja 1940 r o k u został omyłkowo zatopiony Wrocław 1985, s. 139-155 przez brytyjski samolot z lotniskowca „Ark R o y a l " . „Pacific", który został t a k przejmująco zobrazowa­ ny przez N o r w i d a w Cywilizacji, 15 W. Gombrowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 230 16 Temu zagadnieniu poświęcił tozprawę J. Jarzębski, Pojęcie Jormy" u Gombrowicza, [w:] Gombrowicz i krytycy, op. cit., s. 313-346 również poszedł na 17 d n o . Zaginął w styczniu 1856 r o k u w niewyjaśnionych okolicznościach (być może zderzył się z górą l o d o w ą ) . W Pwsz., t. 6, s. 538; List C. Notwida do Antoniego Zaleskiego z gtudnia 36 G o m b r o w i c z nie mógł wówczas zobaczyć List C. Norwida do Józefa I . Kraszewskiego z października 1868 г., Pwsz., t. 9, s. 373; C. Notwid, [Sztuka okolicznościowa], r o k u 1861 paryski d z i e n n i k „Le M o n i t e u r U n i v e r - C. Norwid Tajemnica lorda Singelworth, Pwsz., t. 6, s. 158, 159 1 8 W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., s. 37 19 C. Norwid, Ostatnia z bajek, Pwsz., t. 6, s. 90, 94 2 0 sel" zamieścił krótki tekst o katastrofie słynnego pa­ W. Gombrowicz, Dziennik 1953-1956, op. cit., s. 53, 54 21 j . w., s. 64-65 r o w c a wraz z odnalezioną w butelce n o t a t k ą . N o r w i d 22 O tekstach Notwida poświęconych mofzu i oktetom zob. M . bardzo przeżył tę wiadomość, która przypomniała m u Śliwiński, Peregrynacja morska, [w:] Tenże, Szkice o Norwidzie, powrotną podróż z A m e r y k i Warszawa 1998, s. 71-95; A . Melbechowska-Luty, Sztukmistrz. swojej Książki pamiątek d o Europy. W k l e i ł do Twórczość artystyczna i myśl o sztuce Cypriana Norwida, Warsza­ w y c i n e k prasowy, „list z b u t e l ­ wa 2001, s. 107-113, 180-182 k i , która dotąd jest jedyną pozostałością tegoż s t a t k u " i b i l e t pasażerski z „ P a c i f i c u " . 37 2 3 N i e ulega wątpliwości, że ta tragedia, zaprzeczająca złudnej potędze nowocze­ 1911, s. 1085-1086 snej t e c h n i k i , stała się dla N o r w i d a i m p u l s e m d o n a ­ pisania oceanicznej Legendy o mirażach 2 4 cywilizacji. C. Norwid, Cywilizacja. Legenda, Pwsz., t. 6, s. 46, t. 7, s. 519-522 2 6 M . Śliwiński, op. cit., s. 86-97 (komentatz J. W. Gomulickiego) wynurzył się w jego wyobraźni z oceanicznej mgły. C y - 2 7 Słowackim, Lekcja IV, Pwsz., t. 6, s. 440 Przypisy Cyt. za: jerzy Giedroyć, Witold Gombrowicz, Listy 2 8 M . Janion, op. cit., s. 15 2 9 W. Gombtowicz, Trans-Atlantyk, Watszawa 1957, s. 11 3 0 Zapis z wywiadu przeprowadzonego z Jeremim Stempowskim, [w:] Rita Gombrowicz, Gombrowicz w Argentynie. 1950-1969, 1993, s. 244, 245 3 Świadectwa i dokumenty 1939-1963, Wroclaw 1991, s. 13 wybrał, opracował i wstępem opattzył A . Kowalczyk, Warszawa 2 Z. Ktasiński, Legenda, [w:] Trzy myśli pozostałe po śp. Henryku Ligenzie, wyd. 3, Paryż 1863, s. 47-48; C. Norwid, O Juliuszu i Trans-Atlantyk uległy zagładzie. W t a k i o t o sposób okręty i ludzie doświadczyli d o t k n i ę c i a losu. 1 2 5 zapamiętać, skoro po 24 l a t a c h zatopiony statek, ów „brat zabity", wilizacja Pisała o tym Maria Janion, Jak smutny żeglarz...", [w:] C. Not­ wid, Cywilizacja. Legenda, Gdańsk 1978, s. 5-15 Również G o m b r o w i c z musiał wiedzieć o w o j e n n e j ka­ tastrofie „Chrobrego" i dobrze t e n f a k t Z. Przesmycki, Opis dodatków artystycznych, [w:] Cypriana Nor­ wida Pisma zebrane, wydał Z. Przesmycki, Warszawa - Kraków 31 W. Gombrowicz, Wspomnienia polskie. Wędrówki po Argentynie, Warszawa 1990, s. 7 Z. Łapiński, ja Ferdydurke, Lublin 1985, s. 103; Tenże, wstęp do: Gombrowicz i krytycy, wybór i opracowanie Z. Łapiński, Kraków 3 2 S. Gębala, op. cit., s. 139-155 1984, s. 22 3 3 W. Gombtowicz, Risum teneatis. Od autora, [w:] J. Giedroyć, W. 3 4 W. Gombrowicz, Przedmowa do „Trans-Atlantyku", W. Gombrowicz, Ferdydurke, Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 456 [w:] Tenże, Dzieła, t. 2, redakcja naukowa tekstu J. Błoński, Kraków 1987, s. 152, 153, 171. [w:] Tenże, Trans-Atlantylc, op. cit., s. 6-7 W Gombrowicz, Dziennik i953-J956, [w:] Tenże, Dzieła, t. 7, tedakcja naukowa tekstu J. Błoński, Ktaków 1988, s. 18, 245 35 Z. Malić, „Trans-Atlantylc" Witolda Gombrowicza, [w:] Gombro­ wicz i krytycy, op. cit., s. 235-256 4 W. Gombrowicz, Dziennik 1957-1961, op. cit., t . 8, s. 177 s List C. Notwida do Jana Szwańskiego przed 6 IX 1876 г., [w:] 5 6 W. Gombtowicz, Dziennik 1961-1966, op. cit., t. 9, s. 106-107 Cyprian Norwid, Pisma wszystkie, zebrał, tekst ustalił, wstępem 37 J. W. Gomulicki, Komentarz do Cywilizacji Norwida, Pwsz., t. 7, s. 519-522 i uwagami krytycznymi opattzył Juliusz W. Gomulicki, t . 10, Warszawa 1971, s. 78. Dalej cytuję: Pwsz., tom, strona. 6 List C. Norwida do Marii Trębickiej z maja 1854 г., Pwsz., t . 8, s. 213. ' Za udostępnienie mi tocznicowej pocztówki, poświęconej wypłynię­ Jerzy Giedroyć, Witold Gombrowicz, Listy..., op. cit., s. 100, 112, ciu m/s „Chrobry" do Ameryki, dziękuję p. prof. Teresie Grzybkow- 241,317,340,352 8 W. Gombtowicz, Dzienni/c 1953-1956, op. cit., s. 122 9 List C. Notwida do Jana Koźmiana z około 7 X I 1850 t., Pwsz., skiej i p. prof. Andrzejowi Grzybkowskiemu. Za przekazanie m i dwóch fotografii Witolda Gombtowicza dziękuję p. dt Annie Lipie. t. 8, s. 102 28 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2129abdb3bfd11d9051ed1b1ce220b16.pdf 43ada029addde7da222eea1f8309d4c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3650 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3427 Title A name given to the resource Wyobraźnia antropologiczna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mencwel, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wyobraźnia antropologiczna Andrzej Mencwel Pongo żyły w lasach Majomby królestwa Loango. Historycy twierdzą, że Loango było dawnym państwem afrykańskim, lasy Majomby lokują wokół miasta o tej samej nazwie. Pongo „są zupełnie podobne do ludzi, ale tęższe i bardzo wysokie. Twarz mają ludzką, tylko oczy osadzone bardzo głęboko. Ich ręce, policzki, uszy nie są owłosione, jeśli nie liczyć brwi, które są bardzo długie. Chociaż reszta ich ciała jest dość włochata, sierść mają niezbyt gęstą, a barwa jej jest brunatna. Poza tym różnią się od ludzi jedynie budową nóg pozbawionych łydek. C h o d z ą prosto, trzymając się ręką za sierść na szyi; żyją po lasach, sypiają na drzewach i sporządzają tam sobie rodzaj dachu, który jc chroni przed deszczem." Autor tego opisu korzystał z cu­ dzych relacji i nie widział Pongo na własne oczy. T y m trudniej zapewne było mu wyobrazić sobie, że podczas chodzenia na nogach pozbawionych łydek trzeba trzymać się ręką sierści na szyji. Ale nie zaliczył Pongo do zwierząt, przeciwnie, sądził, że są „dzikimi l u d ź m i " . Warto przytoczyć argument, którym sąd swój poparł, zwłasz­ cza, że natkniemy się jeszcze na podobny, choć odwrócony: „ w opisie tych rzekomych potworów znajdujemy uderzające podo­ bieństwa do gatunku ludzkiego, różnice natomiast są mniejsze niż te, które daje się stwierdzić między jednym człowiekiem a drugim". Jeśli argument ten wydaje się nadto relatywny, bezwarunkowe jest przeświadczenie autora: lepiej w domnie­ manym zwierzęciu uznać człowieka, sądzi on, niż jakiegokol­ wiek człowieka potraktować jak zwierzę. Traktowanie przy tym nic jest tu tylko kwestią stosunków bezpośrednich, które, wobec ludów zwanych dzikimi, spełniały się zwykle w podboju i zniewoleniu; może być także kwestią języka opisu, typu klasyfikacji, a nawet kategorii gramatycznych (Pongo żyli czy też żyły?). Cytowany autor był w tej kwestii bezwzględny. Prostotakom - pisał „miałoby się czasem ochotę postawić takie samo pytanie, jakie oni mieli śmiałość rozstrzygać co do innych istot żyjących".' Traktując innych jak zwierzęta sobie bowiem wystawiają świadectwo. Claude Lévi-Strauss w przywoływanym tu tekście widzi nie tylko zapowiedź współczesnej etnologii, lecz także jej realny projekt lokujący j ą „pośród j u ż ustanowionych nauk przyrod­ niczych i humanistycznych" . Nie trzeba koniecznie podzielać teoretycznych pomysłów ani też naśladować metodologicznych procedur autora Antropologii strukturalnej, aby uznawać jego autorytet. Jan Jakub Rousseau może być bez wątpienia uznany za „twórcę nauk humanistycznych", jego Rozprawa o po­ chodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi za traktat etnologii ogólnej, a rozsławiony przez Lćvi-Straussa autorski przypis do niej za pierwszy manifest antropologii kultury. Na to samo miano zasłużył również Giambattista Vico, gdyż pierwszy ewokował całościowe pojęcie kultury a jej dzieje utożsamił z dziejami ludzkości, oraz Immanuel Kant, który czyniąc czas i przestrzeń kategoriami ludzkiego umysłu cały poznawalny świat uczynił światem kultury. Obok Rozprawy o pochodzeniu nierówności należałoby więc postawić Naukę nową, która mówi 2 * Wstęp do nowego, zmienionego i poszerzonego wydania pierw­ szego tomu Wiedzy o kulturze, zatytułowanego Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, opracowali Grzegorz Godlewski, Leszek Kolankiewicz, Andrzej Mencwel, Mirosław Pęczak, Wydawnictwa Uniwersyletu Warszawskiego, Warszawa 1995 (w druku). 34 0 „świecie narodów, jaki stworzyli sami ludzie" oraz Krytykę czystego rozumu, dowodzącą, że w stałych formach rozumu mieszczą się zmienne, empiryczne, więc kulturowe treści. Pierwszy manifest antropologii kultury pozostaje natomiast wyłączną własnością Jana Jakuba Rousseau. W nim to właśnie zjawiają się Pongo i z ich powodu rozważa się kwestię takiego stosunku do istot żywych, który nie byłby podejrzany o ze­ zwierzęcenie. „Ludzie mogą sobie jeździć tam i z powrotem", pisze Rousseau o modnych wówczas sprawozdaniach z podróży, „filozofia, rzekłbyś, nie podróżuje", a „pod górnolotną nazwą poznawania człowieka każdy uprawia wyłącznie poznawanie własnych rodaków." Etnologia czy też antropologia kultury jest filozofią, która udała się w podróż, a poznawanie człowieka uprawia przez poznawanie i n n o z i e m c ó w . Napisany dwieście lat później Smutek tropików Claude Levi-Straussa jest jednym z niewątpliwych arcydzieł takiej filozofii, jak zresztą wcześniej Argonauci Zachodniego Pacyfiku Bronisława Mali­ nowskiego. Mniej tu zatem ważne są odgraniczenia czy też rozgraniczenia różnie nazywanych dziedzin wiedzy, te bowiem, jak dziś lepiej wiemy, związane są raczej ze społeczną instytu­ cjonalizacją nauki niż z podziałem dziedzin poznania. Etnolo­ gia, antropologia kultury czy też antropologia społeczna zaczną się konstytuować jako dziedziny nauki normalnej (to znaczy akademickiej, czyli uprawianej w uniwersytetach) sto lat po manifeście Jana Jakuba, a po następnych stu latach, już w naszych czasach, osiągną postać dojrzałą. Manifest ten byłby więc, w akademickiej perspektywie, manifestem bez skutków, przynajmniej bez skutków bezpośrednich. Zwłaszcza, że inic­ jatorzy antropologii, Edward Burnett Tylor (autor Kultury pierwotnej, 1871) oraz Lewis Henry Morgan (aktor Społeczeńst­ wa Pierwotnego, 1877), najpewniej nie zwrócili na niego uwagi. A jednak to wraz z tym manifestem filozofia udała się w podróż, kategorie poznawcze zostały więc wyrwane z dog­ matycznej drzemki; aby w cudzoziemcu uznać człowieka, trzeba w sobie zakwestionować tuziemca. W ten sposób dokonało się coś więcej niż wyodrębnienie i akademickie umiejscowienie jednej dziedziny nauki; objawiła się w y o b raźriia antropologiczna. 1 Aby lepiej uobecnić właściwości tej wyobraźni, wskażmy najpierw jej przeciwieństwo. W grudniu 1832 roku, po rocznej żegludze, odbywający wyprawę naokoło świata angielski okręt Beagle wpłynął na wody Cieśniny Magellana. Sekretarz tej wyprawy, młody Karol Darwin (w Autobiografii napisał potem, że podróż ta była najdonioślejszym zdarzeniem jego życia 1 zdecydowała o całej jego dalszej karierze) ujrzał Ziemię Ognistą i jej mieszkańców. Nie można powiedzieć, że ich widok był dla niego zupełnym zaskoczeniem, ponieważ na pokładzie okrętu wracało troje „ c y w i l i z o w a n y c h " uprzednio w Londynie krajowców. Darwin był więc j u ż z nimi obyty, a wrażenia swoje zapisywał takim językiem, jaki uznał za stosowny. Były to więc, pisał „najnędzniejsze i najbardziej upośledzone istoty, jakie kiedykolwiek o g l ą d a ł e m " . Te „ u p o d l o n e " , przypominające operowe diabły „ d z i k u s y " były „wzrostu skarlałego", miały „czarne, splątane k u d ł y " , „skórę brudną i tłustą", „zachowanie ich było odrażające", „gestykulacja g w a ł t o w n a " , „głos niemi­ ł y " , „język nic zasługiwał prawie na miano artykułowanego", a „od szybkiego gadania miały na ustach p i a n ę " . Nic więc �dziwnego, że przypominały Darwinowi orangutany, oglądane niegdyś w londyńskim zoologu. To w tym opisie właśnie natykamy się na argument Rousseau, ale znamiennie odwrócony: „nigdy nie przypuszczałbym, jak wielka jest różnica między człowiekiem dzikim a cywilizowa­ nym. Jest ona większa niż między dzikim a udomowionym zwierzęciem, o tyle większa, o ile człowiek ma większą niż zwierzę możliwość doskonalenia s i ę " . Jakkolwiek relatywne wydałoby się nam określenie tych różnic, można bez przesady powiedzieć, że gatunki zwierzęce opisywał Darwin bardziej ludzkim językiem niż ten gatunek ludzki, którego opis nasunął mu język zwierzęcy. M o ż n a też przypuszczać, że nie znał maksymy, której polemicznego przekształcenia dokonał, i nie widział, że jego portret dzikiego jest przeciwieństwem wizerun­ ku stworzonego przez Rousseau. 4 W języku tym bezwiednie wypowiadała się postawa, której właściwości miały zostać wysublimowane jako n a u k a , z de­ cydującym zresztą samego Darwina udziałem. Nie wchodzę tu w kwestię socjaldarwinizmu czy nacjonaldarwinizmu, w wyros­ łe bez woli twórcy ewolucjonizmu zarodki ideologicznych zwyrodnień. Arcydzieła idei, podobnie jak arcydzieła sztuki, podlegają procesom recepcyjnym tak zawiłym jak sploty międzyludzkich relacji zawiązywanych za tym pośrednictwem, wystrzegam się więc uproszczonych osądów. Rola Darwina w historii nauki jest niepodważalna, a odnośne podręczniki pełne najwyższych jej ocen. Autor dzieła O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt stworzył coś więcej niż teorię ewolucji biologicznej, stworzył także wzór myślenia, czyli ewolucyjny, jak to się dziś określa, paradygmat nauki. Paradyg­ mat ten w tej samej mierze obowiązywał w biologii, co w kosmologii i geologii, a także w socjologii i antropologii. Fakt, że powszechnym uznaniem cieszyły się wówczas takie na przykład rozprawki, jak O ewolucji religii u różnych ras ludzkich albo o Ewolucji rodzajów w historii literatury, jest pięknym tego świadectwem. Posługuję się pojęciem paradygmatu roboczo i pomijam dyskusje, jakie się wokół niego toczą w filozofii. Przyjmuję, że paradygmat wyodrębnia dziedziny nauki, określa tak zwane jej prawa, wskazuje problemy i sposoby ich rozwiązywania. A l e nie sam paradygmat nauki nas tutaj zajmuje, lecz jego przednaukowe przesłanki, czyli właśnie wyrażająca się w nim wyobraźnia. Czyż w relacji Darwina przesłanki te nie są schwycone w działaniu, na gorącym, by tak rzec, uczynku? Czyż nie przemawia tu postawa pewna, że jest koroną bytu, że pozycja ta jest gwarantowana prawami natury, że prawa te są konieczne i rozumne? Natura jest tu nie tylko siłą, jest też mądrością, ma w sobie wzory doskonałości, a panem czyni tego, kto wzory te odczytuje - on to innym istotom żywym wyznacza miejsce w hierarchii stworzeń. Oto przeświadczenia, które wysublimują się potem i rektyfikują w teorii naukowej. Na Ziemi Ognistej Darwin nie mówił jeszcze o przetrwaniu najsilniejszych (czyli najdoskonalszych), ale j u ż wiedział, że „gatunki, które nie ewoluują, wymierają". Peszerejowie (w swoim języku nazywali się oni Kaweskar, czyli ludzie po prostu), „martwo urodzona g a ł ą ź " , jak ich określił, wymarli naprawdę. W tym, niestety, się nie pomylił. 5 Kiedy załamuje się, wyrażona w bezwiednej aksjologii tej relacji, postawa zasługująca na to, aby nazwać j ą zoologiczną? Całość bytu, nie wyłączając człowieka i jego tworów, czyni ona przyrodniczą, a jednocześnie odmienność od własnych wzorów kulturowych klasyfikuje zoologicznie. Parafrazując Rousseau można powiedzieć, że pod górnolotną nazwą poznawania świata uprawia się apologię samego siebie. Jestem świadom, że residua tej postawy tkwią w każdym z nas i dają o sobie znać w wielu odruchach, także językowych (stąd różne skamieliny frazeologiczne typu „jak pies", „jak świnia", „jak osioł"), a źródłem ich są tak archaiczne złoża mentalne, jak te, który w niezliczonych plemionach i etniach ugruntowały samonazwania będące homonimami nazwy ludzie. Jeśli Kaweskarom dla tej apoteozy wystarczała sama nazwa, dżentelmenom z okrętu Beagle potrzebna była jeszcze nauka, która apoteozę uzasadniała, a jeden z nich zaczynał właśnie j ą formułować. Etnocentryzm jest postawą tak starą, jak mit genezy, każdej etni gwarantujący boski rodowód. Pewna tajemnicza osobliwość tej sytuacji polegała na tym, że postawa ta została odrzucona, zanim zdołała dojrzeć, odrzucił j ą wcześniej Jan Jakub Rousseau, ale odrzucenie to nie zostało należycie dostrzeżone. Ś w i a d o m o ś ć zeszłowieczną, zwłaszcza tę, która wyrażać się miała w konstrukcjach naukowych, zdominowała postawa Darwina. Postawa Rousseau miała pe­ wien odgłos u poetów, a nie uczonych czy myślicieli. Trzeba było być romantycznym poetą, aby przejmować przesłanie „ d z i a d ó w " , podobnie jak na drugim kontynencie trzeba było być romantycznym powieściopisarzem, aby utożsamiać się z Ostatnim Mohikaninem. To, że powieściopisarz był znajomym poety i razem jeździli konno w okolicach Rzymu, było głuchym trafem, gdyż nikt nie zapisał ich r o z m ó w . Lewis Henry Morgan natomiast zdawał się nie mieć wątpliwości: „Historia rodu ludzkiego jedna jest w swym początku, jedna w doświadczeniu, jedna w postępie" - pisał w przedsłowiu swego najsławniej­ szego dzieła. Podobnie Edward Burnett Tylor: „Ogólny prze­ bieg poszukiwań usprawiedliwia pogląd, że człowiek cywilizo­ wany jest w ogóle nie tylko rozumniejszym i zdolniejszym, ale nawet lepszym i szczęśliwszym niż dziki, barbarzyńca zaś zajmuje miejsce p o ś r e d n i e " . C h y b a , żeby samo skupienie uwagi na „pierwotności" uznać za oznakę zwątpienia. Zwłaszcza, że „pierwotność" dzisiaj sama jest problemem. 6 „Człowiek nie jest dalszym ciągiem ewolucji, lecz ze­ rwaniem wątku, przeciwstawieniem się m u " - napisał Stanisław Brzozowski i choć bezpośrednie oddziaływanie jego filozofii było ograniczone, aforyzm ten pozostaje krystalicznym wyra­ zem tej wyobraźni, j a k ą nazwaliśmy antropologiczną. Czło­ wiek nic mieści się ani logicznie, ani empirycznie w porządku przyrody. Nie mieści się w nim logicznie, ponieważ teoria ewolucji jest wytworem tego samego umysłu, który w schemat swój chce włączyć. Nie daje się też w porządku przyrody umieścić empirycznie, ponieważ wytwarza świat, który przyro­ dniczym nie jest, lecz przeciw przyrodzie jest budowany lub nad nią nadbudowany. Ten świat nazywamy k u l t u r ą i jakkol­ wiek wieloznaczne byłyby dookreślenia tego pojęcia, jego relacja wobec natury jest oczywista. Relacja ta jest wyob­ rażeniem twórczym, ale nie byłoby antropologii kultury jako wyodrębnionej dziedziny wiedzy bez tej zmiany wyobraźni, która wyobrażenie to zrodziła. 7 Rodowód tej zmiany jest długi. M o ż n a poszukiwać go w łacińskich jeszcze przesunięciach znaczeniowych, które upra­ wie nadały symboliczne znaczenie. Należy zwracać uwagę na to, że j u ż w X V I I wieku w świadomości europejskiej pomiędzy opozycją racjonalizmu i empiryzmu wyłaniają się zalążki takiej wizji świata, która odwołuje się do nazwy „kultura". Należy zwłaszcza pamiętać o trzech wielkich osiemnastowiecznych twórcach humanistycznych, jakich wskazałem z początku. Ale zmiana naprawdę decydująca dokonuje się przed stuleciem - w y o b r a ź n i a a n t r o p o l o g i c z n a staje się domi­ nująca. Byt nie jest jednorodny, lecz różnorodny, a miejsce schematu linearnego następstwa jego form przyrodniczych zajmuje wizja wielobarwnej polimorfii jego form kulturalnych. Rasa, plemię, naród - podobnie jak małżeństwo, rodzina i pokrewieństwo - to nie jest to, co przyroda zrobiła z człowie­ kiem, lecz to, co człowiek zrobił sam ze sobą. Jest to wytwór gatunkowej kreacji, tak jak odmiany zwierząt domowych. 35 �Morgan i Tylor nie byli tak prostymi ewolucjonistami jak głoszą ich deklaracje i mają pewien udział w tej przemianie. Morgan pierwszy w społeczności rodowej (Irokezi zafascyno­ wali go tak, jak Darwina stwory kopalne, i służył i m całe życie) upatrywał spełnienie ideałów wolności, równości i braterstwa, z tego także powodu jego dzieło zwróciło uwagę Marksa i stało się podręcznikiem socjalistów. Tylor kolekcjonując przykłady sławnych „survivals" czyli przeżytków natrafiał u dzikich często ,,na szczegóły godnej podziwu moralności i doskonałości s p o ł e c z n e j " . C z y to etnograficzne zaciekawienia same z siebie wyprowadzały badaczy poza ciasne ramy doktryny, czy też jej rozluźnienie zwracało ich ku tego rodzaju ciekawości - nie da się rozstrzygnąć. W każdym razie, skoro już raz skupiono uwagę - a dokonał tego właśnie Morgan - na systemach pokrewieńst­ wa i pierwotnych związkach społecznych, problematyka ta na zawsze miała pozostać ośrodkiem antropologicznej uwagi. Podstawą bowiem tej budowli, j a k ą człowiek wznosi ponad przyrodą, są związki międzyludzkie, różne sposoby ich utrwala­ nia. Podobnie Tylor stworzył projekt antropologii, który wiązał ze sobą socjalne i symboliczne aspekty kultury. Podtytuł jego głównego dzieła: Badania rozwoju mitologii, fdozofń, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów jest często przypominany jako pierwsze określenie zakresowe antropologii. Jeśli wyjąć z niego słówko „ r o z w ó j " , i dziś każdy mógłby się pod nim podpisać. Czy twierdzę przeto, że różnice teoretyczne i metodyczne pomiędzy ewolucjonizmem i socjologizmem, dyfuzjonizmem i funkcjonalizmem, psychokulturalizmem i strukturalizmem są pozorne, a ważniejszy od nich jest zewnętrzny zakres dziedzi­ ny? Nie, tego nie twierdzę - zewnętrzny zakres dziedziny trudno byłoby inaczej niż negatywnie określić. Określenie pozytywne natrafia na nieprzezwyciężalne trudności, skoro antropologowie zajmują się prawie wszystkim - systemami wymiany i sposoba­ mi żywienia, typami rodziny i formami wierzeń, wzorami obyczajów i strukturami mentalnymi, a także czasem, prze­ strzenią, ciałem i osobą - by przytoczyć niektóre tylko tematyzacje tego podręcznika. Negatywnie natomiast dałoby się powiedzieć, że tworząc naukę nie zajmują się antropologią nauki, ale i to ograniczenie przestaje j u ż dzisiaj być aktualne." Struktury poszczególnych doktryn zatem, zachodzące pomię­ dzy nimi filiacje i rozbieżności nie są pozorne, ale pierwszo­ rzędne znaczenie mają wtedy, kiedy konstruuje się doktrynę albo też przedstawia historię jakiejś dziedziny nauki jako autonomiczną historię jej własnych problemów. Ani jedno, ani drugie nie jest zadaniem tego wprowadzenia. Nie przedstawia się więc tutaj żadnej doktryny z osobna ani też wyodrębnionej dziedziny nauki w całości. Od metodologii ważniejsze są wskazane poszczególnymi tematami zjawiska, a od teoretycznej „czystości" - wydajność, by tak rzec, sposobu ujęcia. Dlatego obok Malinowskiego jest tu Lévi-Strauss, ale obok Znaniec­ kiego jest też Eliade, a obok Ruth Benedict - Ossowska. To, że jedni jako antropologowie się określali, a drudzy samookreślenia takiego unikali, nie jest tu istotne. Nie nauka, lecz wyobraźnia jest korelatem tego wyboru i nie indoktrynacja, lecz inspiracja jego zadaniem. Wyobraźnia stwarza wyobrażenia, inspirować wyobrażenia to otwierać oczy, kierować wzrok, skupiać spojrzenie. Jeśli kultura jest swoistym porządkiem ludzkim wzniesionym ponad żywiołem przyrody, trzeba jako porządek j ą pojmować. Zakłada się przeto, że nie jest ona zbiorem przypadkowym, lecz systemowym, nie jest rozproszoną konstelacją, lecz skupioną konfiguracją. Wzory kultury Ruth Benedict jako realizacja tego założenia przetrwały próbę wielu krytyk, pozostając dziełem j u ż dzisiaj klasycznym. Ich odległym w czasie, ale nie w duchu poprzednikiem była wspomniana j u ż Nauka nowa. Nie tylko cykliczna sekwencja typów kultury była ważna w tej nauce, ale i to, że każdemu z tych typów odpowiadały własne rodzaje 36 logiki i metafizyki, polityki i ekonomiki. Przedsięwzięcie Vico, podobnie jak przedsięwzięcie Ruth Benedict, było wyobraź­ niową idealizacją, różnice j ę z y k ó w , w jakich je wyrażono, mają dziś znaczenie okolicznościowe. Wyobrażamy sobie kultury jako zasadniczo izolowane, bez­ władnie stałe i harmonijnie spójne (Kaweskarowie tak trwali prawdopodobnie około pięciu tysięcy lat), ale j u ż samo pojawie­ nie się badacza, cóż dopiero handlarza lub zdobywcy, równo­ wagę tę narusza. Wizja kultury osobnej, spójnej i niezmiennej jest więc idealizacją, ale bez niej nie można rozeznać się w świecie kultur wszechstronnie skrzyżowanych, dynamicznie zmiennych i wewnętrznie sprzecznych. Nie można też uchwy­ cić stopnia tych zmieszań, zmienności i sprzeczności. Już Rousseau tworzył hipotezę człowieka natury, aby rozpoznać człowieka kultury. W z ó r kultury jest zatem typem idealnym, podobnie jak inne przedstawione tu, zwłaszcza historyczne tematyzacje (tradycyjna, szlachecka, mieszczańska, masowa, alternatywna), które jako takie winny być pojmowane. Typ idealny, jak tego uczył Max Weber, nie jest realnością em­ piryczną, lecz logiczną konstrukcją jej cech istotnych. Bez niego jednak realności tej nie da się pojąć. Indianie Zuni mieli być spokojni, wstrzemięźliwi, przyjaźni i łagodni, odczuwać odrazę do używek i ekstaz, a ich ziemskiej życzliwości patronowała życzliwa również kosmologia. W przeciwieństwie do nich Kwakiutlowie byli śmiali i gwałto­ wni, dążyli do ekstatycznych szaleństw i osiągania mocy tajemnych, wydawali huczne uczty, na których rywalizację doprowadzali do samozatraty. Charakterystyki takie, oczywiś­ cie, mogą dotyczyć tylko typów idealnych, przez Ruth Benedict nazwanych apollińskim i dionizyjskim wzorem kultury. Ale jeszcze jeden ważny problem w typologizacji tej został po­ stawiony - konfiguracja osobowości, twierdzi autorka, jest tożsama z konfiguracją kultury. Jest to teza uznawana zwykle za wyzywającą. Czy to znaczy, że wszyscy Zuni byli identyczni i wszyscy też Kwakiutlowie - oto pytania, które natychmiast się zjawiają. Nie, odpowiada autorka, a za nią inni antropologowie podobnej orientacji. Nie idzie tu o identyczność osobników, rzecz jasna, lecz o tożsamość osobowości, nawet tylko „osobo­ wości podstawowej" . Konfiguracja osobowości oznacza bo­ wiem podstawowe tej osobowości kulturowe wyposażenie. Inne na przykład podstawowe wyposażenie otrzymuje się w kulturze, w której do nagości cielesnej panuje stosunek „naiwny" (jak w Europie średniowiecznej), a inne, gdy stosunek ten staje się „sentymentalny" (jak w Europie nowoczesnej). 9 10 Kategoria osobowości zastąpiła współcześnie kategorię tem­ peramentu, dominującą jeszcze kilkadziesiąt lat temu w świado­ mości naukowej i mentalności potocznej. Temperament był wrodzony, zdeterminowany i statyczny, ajego siedliskiem mógł być kolor skóry, kształt czaszki albo wydzieliny gruczołów. Osobowość jest stwarzana, kształtowana i dynamiczna, a reali­ zuje się w interakcjach - z rodzicami, rodzeństwem, grupą rówieśniczą i społeczną. Nie trzeba być wyznawcą psycho­ analizy, aby uznać jej przełomowe tu znaczenie. Kategoria osobowości, dynamiczna zarówno w tym, co świadome, jak i w tym, co nieświadome, oraz we wzajemnych między tymi sferami relacjach; kształtowana przez elementarne interakcje, których wzory są potem przenoszone na wszystkie inne stosunki międzyludzkie, pozostanie dziełem Zygmunta Freuda, nawet gdyby całe jej konkretne rozumienie (libido, id, ego, superego) miało zostać zmienione. Nie ma wyobraźni antropologicznej bez kulturowego rozumienia osobowości, nie ma tego rozumie­ nia bez krytycznego przyswojenia psychoanalizy. Kompleks Edypa nie jest uniwersalny ponieważ właściwy jest europejskiej rodzinie patriarchalnej. W melanezyjskiej rodzinie matrylinearnej nienawiść jest odwrócona od ojca i skierowana ku wujowi (gdyż brat matki występuje w roli ojca), a pokusy kazirodcze �zwrócone są raczej ku siostrze niż ku matce. Nawet mit o kazirodztwie syna i matki zostaje zastąpiony przez mit 0 kazirodztwie brata i siostry. W ten sposób, polemizując z Freudem, Malinowski naprawdę go potwierdza: w interakc­ jach oto kształtuje się nie tylko struktura osobowości, ale nawet jej wyobraźnia." W tej perspektywie kategoria osobowości jest czymś więcej niż tylko jednym z tematów antropologii kultury - jest jej osią myślową albo, gdy idzie o kształt wyobraźni - ogniskową widzenia. Egipskie piramidy pozostają monumentalnym absur­ dem bez wierzących w to, że zmarły nadal żyje w grobie; azteckie rytuały ofiarne są zbrodniczym zwyrodnieniem bez pragnących podtrzymać nimi sklepienie niebieskie, a współ­ czesne reżimy totalitarne znajdują swoje odzwierciedlenie w rysopisie osobowości autorytarnej. Czas cykliczny i czas linearny; przestrzeń lokalna i globalna; wspólnota tradycyjna partycypująca w mistycznej jedności bytu oraz osoba osiągająca autonomię jako kategoria prawna, etyczna i filozoficzna; hierarchiczna struktura stanowa oparta na więziach osobowych 1 demokratyczna struktura społeczna wsparta na związkach rzeczowych - wszystko to są typologiczne idcalizacje zro­ zumiałe naprawdę wtedy, gdy spojrzymy na nie przez pryzmat osobowości. Nie jest ona skryta w żadnych organicznych wydzielinach i nic podlega żadnej takiej determinacji. Jest przez kulturę tworzona i w niej może być stwarzana. Na tym właśnie polega jej humanistyczny sens. „Człowiek d z i k i " , a więc pewna legenda osobowości, wkro­ czył do świadomości europejskiej wraz z odkryciem Ameryki. Już pierwsi demaskatorzy zagłady spowodowanej przez konkwistę (jak Bartolomé de las Casas, autor pamiętnej Krótkiej relacji o wyniszczeniu Indian, ok. 1540) w wizerunku Indianina łączą dzikość z dobrocią, a Michał Montaigne, który nic tylko czyta zamorskie relacje, ale dostrzega też swoich chłopskich sąsiadów, zaczyna d o m n i e m y w a ć , że człowiek z natury jest dobry. Pierwsze zalążki antropologicznej refleksji są więc nicrozdzielnie związane z fascynacją „pierwotnością". M i t dobrego dzikusa, cudowność świata „tysiąca i jednej nocy", Pers pouczający Europejczyków, hipoteza stanu natury oraz idea geniuszu ludowego - wszystko to są różnorodne ekspresje tej fascynacji. Wraz z ukonstytuowaniem etnologii jako nauki fascynacja ta zostanie usankcjonowana - „pierwotność", jak wiemy, zjawia się w tytułach dwóch jej dzieł założycielskich. Jakkolwiek radykalnym poddawano by krytykom te dzieła, nazwy, a z nimi określenia zakresu, nie uległy zmianie, najwyżej były cieniowane. Malinowski pisze o „społeczeństwie pierwotnym" i o „społeczności dzikich", a Lévi-Strauss „men­ talność pierwotną" zamienia na „myśl nieoswojoną", czyli „dziką". „Człowiek pierwotny", „kultura pierwotna", „społe­ czeństwo pierwotne" byłyby to więc przyjęte określenia za­ kresowe antropologii, a zjawiska wskazane tymi nazwami można by uznać za odpowiedniki wyobraźni antropologicznej. Mówimy dzisiaj zresztą w języku polskim „pierwotny", a nie „prymitywny", aby negatywnemu nacechowaniu wartościują­ cemu przeciwstawić pozytywne. „Pierwotny" to nie znaczy tylko uprzedni, to znaczy także utracony. Jeśli tak, trzeba zapytać, czy antropologia jest wiedzą o tym, co utracone, czy też o tym, co niezbywalne? „Pierwotny" był dawniej zbliżony znaczeniowo do „ ź r ó d ł o w e g o " , „początkowe­ go", „elementarnego" i kojarzony z zalążkowymi formami społeczeństwa i kultury. Potem oznaczał to, co „przed" - a więc uprzednie, przedcywilizacyjne, przedurbanizacyjne, przedindustrialne, wreszcie (współcześnie j u ż najczęściej) przedpiśmienne. W każdym z. tych określeń, nawet we współczesnym, które wydaje się niemal opisowe, przeważa element negatywny - kultury pierwotne definiuje się przez to, czego są pozbawione - j u ż to cywilizacji, j u ż to urbanizacji, j u ż to industrii, wreszcie pisma. Wyczuwalny jest także, choć niejawny, wpisany w takie określenia ewolucyjny schemat wartościujący. Równolegle jednak, wraz z rozrostem szczegółowych studiów terenowych, przybywało pozytywnych składników rozumienia pierwotności: były to społeczności małe i przejrzyste, o bezpośrednich więziach osobowych, intensywnej komunikacji ustnej oraz spójnych i spajających wyobrażeniach symbolicznych. Wraz z krzewieniem się tych studiów rosła też fascynacja różnorod­ nością kultur ludzkich, a „ p i e r w o t n o ś ć " ulegała postępującej sentymentalizacji. Nic tylko antropologia jako nauka, lecz ożywiająca j ą wyobraźnia wydawały się rozdarte między rozumieniem pierwotności jako stanu uprzedniego, a pojmowa­ niem jej jako ideału utraconego. To, co dla Morgana czy Tylora mogło być tylko uwagą uboczną, dla Ruth Benedict i LeviStraussa stawało się wyznaniem wiary. Etnologia przestawała być filozofią, która udała się w podróż, stawała się filozofią ucieczki. Ucieczki od społeczeństwa cywilizowanego, zur­ banizowanego, industrialnego - i od jego kultury: standaryzo­ wanej, homogenizowanej, korumpowanej. Słowem - ucieczki od społeczeństwa masowego i kultury masowej. To dlatego Jan Jakub Rousseau mógł być jej profetą. Ale naprawdę nie ma dokąd uciekać, z czego autor Rozprawy 0 pochodzeniu nierówności zdawał sobie sprawę. Stan natury, tak jak go w rozprawie tej e w o k o w a ł , był stanem całkowicie przedspołecznym i przedkomunikacyjnym, nie istniały w nim żadne trwałe formy więzi międzyludzkiej i żadne ustalone sposoby porozumienia. Mógł więc być intelektualnie obranym punktem obserwacyjnym, z którego lepiej widać dylematy procesu cywilizacji, ale nie mógł być ideałem ludzkim - tym była osobowość pełna, kultura twórcza i umowa społeczna. „Kultura pierwotna" jest, jak zaznaczyłem, typem idealnym, ponieważ nie znamy kultur naprawdę izolowanych, niezmien­ nie stałych i harmonijnie spójnych. W każdym razie kiedy pojawia się tam podmiot poznający, przestają j u ż być one izolowane, stałe i spójne. Znamy natomiast dostatecznie wiele przykładów zagłady spowodowanej przez pojawienie się tego podmiotu, i to nie tylko w czasach las Casasa, ale i w naszych: nie ma j u ż Ajnów i Kaweskarów, nic wiemy też nawet, jak nazywali się pierwotni mieszkańcy Tasmanii, znikają Bororo 12 1 inne plemiona Amazonii, a „Ikowie, ludzie g ó r " afrykańskich zostali sprowadzeni do stanu w obozach koncentracyjnych zwanego zmuzułmanieniem. Ishi, ostatni wolny Indianin pół­ nocnoamerykański, ostatni też członek swego plemienia, zmarł jako dozorca Muzeum Antropologii Uniwersytetu Kalifornijs­ kiego.' Ishi znaczyło człowiek. Człowiek nie jest w stanie żyć po ludzku poza środowiskiem żywotnym, solidarnym i zadomowionym. „Pierwotność" nie jest przeto wyłączną właściwością społeczeństw uprzednich, a zwłaszcza utraconych, jest właściwością wszelkich zasługują­ cych na swą nazwę społeczeństw. I m bardziej rozczłonkowana i skomplikowana jest cywilizacja - tym większa potrzeba lokalności i przejrzystości. I m bardziej rozproszone i urzeczowione więzy międzyludzkie - tym większe pragnienie związ­ ków skupionych i osobowych. I m bardziej upośredniona i okaz­ jonalna komunikacja - t y m większe łaknienie porozumienia intensywnego i bezpośredniego. I m bardziej rozbite i sprzeczne wyobrażenia symboliczne - tym większy głód wyobrażeń spójnych i spajających. Kojarząc niegdyś w wizerunku dzikiego pierwotność z dobrocią dano wyraz obawie, że utrata pierwotno­ ści jest też utratą dobroci. Restytucja tak pojętej pierwotności bywa współcześnie zwodniczym hasłem różnych fundamen­ talistów religijnych, nacjonalnych i etnicznych. M o ż e się ona jednak objawiać również we wspólnotach rodzinnych, sąsiedz­ kich, wyznaniowych, zawodowych, ideowych i artystycznych. Nie ma wątpliwości, który z tych dwóch sposobów jej odzys­ kiwania jest właściwy, zwłaszcza, że dobrze znamy złowrogie 3 37 �skutki wszelkich fundamentalizmów. „ M a ł a Itaka" jest ziemią i obiecaną, a nie „Tysiącletnie K r ó l e s t w o " . kultury nie jest tylko wiedzą o t y m , co uprzednie i utracone, jest Kultura jest nieustanną oscylacją pomiędzy tym, co pierwo­ stowarzyszenie. również wiedzą o tym, W tej perspektywie antropologia co niezbywalne. Nie trzeba więc tne, a t y m , co w t ó r n e . Pierwotne są bez wątpienia rodzina, koniecznie uprawiać jej w lasach Majomby królestwa Loango. pokrewieństwo i wspólnota, a wtórne - własność, władza M o ż n a pytać samego siebie, czy chodzi się prosto, pytać zatem świętości, 0 właściwe relacje p o m i ę d z y t y m , co święte i powszednie, materializacja plemienne i obywatelskie, społeczne i państwowe, duchowe i państwo. Pierwotne jest r ó w n i e ż doświadczenie duchowości i całości, a wtórna i racjonalizacja fabrykacja, rzeczwistości. R ó ż n e , klasyczne j u ż trafnie wskazywały bieguny tej oscylacji: s a c r u m fanum, sociétés i civitas, i teorie pro- wspólnota 1 intelektualne. M o ż n a zatem spojrzeć na siebie jak na Pongo i uprawiać antropologię we w ł a s n y m domu. Do czego wprowa­ dzenie to zachęca. PRZYPISY ' Wszystkie cytaty z Rousseau według wydania: Trzy rozprawy z. filozofii społecznej, przekład Henryka Elzenberga, Warszawa 1956 Zob. Claude Lévi-Strauss, Jan Jakub Rousseau - twórca nauk humanistycznych, przekład Leszka Kolankiewicza, „Twórczość" nr 6/1984 Wskazuję jedyne, jak dotąd, dwa polskie wydania obu tych dzieł. Pierwsze: Edward Burnett Tylor, Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologii, filozofii, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów. Przekład Zofii A. Kowerskiej ze wstępem i dodatkami dotyczącymi rzeczy słowiańskich, a zwłaszcza polskich oraz życiorysem autora przez Jana Karłowicza, t. I, Warszawa 1886; t. I I , Warszawa 1898. Ten przekład, nad którym pieczę sprawował wybitny etnograf, ma błędny niestety tytuł: poskim odpowiednikiem Primitive Culture jest Kultura pierwo­ tna, a nie Cywilizacja pierwotna. I drugie: Lewis Henry Morgan Społeczeństwo pierwotne czyli badanie kolei ludzkiego postępu od dzikości przez, barbarzyństwo do cywilizacji, przekład A . B . (Aleksandry Bąkowskiej, przyjaciółki Aleksandra Świętochowskiego). Objaśnienie i uzupełnienia Marksa-Engelsa, Warszawa 1887. Należałoby oczeki­ wać, że w stulecie tych edycji nastąpią zrewidowane i poprawione wznowienia. Zwłaszcza, że oba te pomnikowe przedsięwzięcia zostały wówczas zrealizowane środkami właściwie społecznymi - Morgana wydano nakładem „Prawdy", a Tylora nakładem „Głosu". Karol Darwin, Podróż na okręcie Beagle, przekład Kazimierza W. Szarskiego, Warszawa 1951. Wszystkie ujęte w cudzysłów, a dotyczące Kaweskarów określenia pochodzą z tego ( X . Ziemia Ognista, s. 196-221) rozdziału książki Darwina. Jean Raspail, autor poświęconego Kaweskarom prozatorskiego studium Qui se souvient des Hommes..., Paris 1986 (wyd. polskie Któż pamięta Ludzi z Ziemi Ognistej, przekład Marka Puszczewicza, Warszawa 1990. Przekład dobry, ale w tytule nie oddający owej wyłączności samonazwania (Kaweskarowie dla siebie bowiem nie byli „Ludźmi z Ziemi Ognistej", lecz „Ludźmi" po prostu), cytuje najpewniej oryginalne sprawozdania Darwina dla Royal Society, więc można tam znaleźć określenia jeszcze bardziej dosadne (por. s. 147-192 wyd. francuskiego oraz 107-141, wyd. polskiego). Wstrząsają­ cy rozdział X (Le cannibales de la Junon, wyd. pol. Kanibale z Junony, opowiada o tym, jak na paryskiej wystawie światowej roku 1878 pokazywano rodzinę Kaweskarów jako przykładowych ludożerców. Oto zoologia, by tak rzec, stosowana, i to zaledwie sto lat temu. Wprowadził je, jak wiadomo, Thomas S. Kuhn w głośnej pracy The Structure of Scientific Revolution (wyd. polskie Struktura rewolucji naukowych, przekład Heleny Ostromęckiej, tłumaczenie przejrzał, redagował i posłowiem zaopatrzył Stefan Amsterdamski, Warszawa 1968). Sam on nie zdefiniował pojęcia paradygmatu należycie, a na zarzuty krytyków odpowiedział, ż e cała jego praca jest taką definicją (zob. tegoż autora Dwa bieguny. Tradycja i nowatorstwo w badaniach naukowych, przełożył i posłowiem opatrzył Stefan Amsterdamski, Warszawa 1985. Przede wszystkim rozdz. X I I , Raz jeszcze o paradyg­ matach. Stefan Amsterdamski przedstawia dyskusje wokół koncepcji Kuhna oraz prezentuje własne stanowisko w swojej książce Między doświadczeniem a metafizyką, Warszawa 1973, zwłaszcza w rozdz. 6, Reformacja i kontrreformacja: paradygmaty i programy badawcze. Nie zapisał ich także wścibski Antoni Edward Odyniec, choć usłyszał, jak James Fenimore Cooper wypytywał Adama Mickiewicza „o ducha i charakter Słowian i o plemiona koczujące na stepach". Zob. Antoni Edward Odyniec, Listy z podróży, tom drugi, część I I I , opracował Marian Toporowski; C z . I V opracowała Maria Dernałowicz, Warszawa 1961 Aforyzm ten pochodzi z Legendy Młodej Polski (zob. Stanisław Brzozowski, Legenda Młodej Polski. Studya o strukturze duszy kultural­ nej, wyd. drugie, L w ó w 1910, reprint Kraków-Wrocław 1983, ale 2 1 4 5 6 7 38 refutacja ewolucjonizmu naturalistycznego stanowi właściwość macie­ rzystą myśli krytycznej Stanisława Brzozowskiego. Jej wyrazem najbar­ dziej przenikliwym i najbardziej też dobitnym jest wczesna rozprawa Monistyczne pojmowanie dziejów i filozofia krytyczna (pierwodruk Monistyczne pojmowanie dziejów i idealizm społeczny, „Głos", maj-grudzień 1904) przedrukowana w książce tegoż autora Kultura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości. W walce o światopogląd, Lwów 1907 (wyd. ostatnie: Warszawa 1973). Krytyka ta właśnie pozwala umieszczać Brzozowskiego pośród klasyków myśli współczesnej (zob. na przykład Krzysztof Michalski, Heidegger i filozofia współczesna, Warszawa 1978), jej też poświęcam wiele uwagi w swojej pracy 0 autorze Legendy Młodej Polski (zob. Andrzej Mencwel Stanisław Brzozowski. Kształtowanie myśli krytycznej, Warszawa 1976, zwłaszcza rozdz. V I , Modernistyczny antymodernizm). * W pewnym sensie antropologią nauki zajmują się ci etnologowie, którzy analizują opozycję między myśleniem magicznym i naukowym, a więc autorzy dzieł tak ważnych jak James George Frazer (zob. tegoż Złota Gałąź, przekład Henryka Krzeczkowskiego, Warszawa 1962, zwłaszcza rozdz. III, Magia sympatyczna oraz I V , Magia i religia: Lucien Lévy-Bruhl (zob. tegoż Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przekład Belli Szwarcman-Czarnoty, Warszawa 1992, zwłaszcza rozdz. I X , Przejście do wyższych typów umysłowości, Claude Lévi-Strauss (zob. tegoż Myśl nieoswojona, przekład Andrzeja Zającz­ kowskiego, Warszawa 1969, zwłaszcza rozdz. I, Wiedza konkretu). Ale filozofia nauki dzisiaj, przynajmniej tak uprawiana, jak wskazują to prace cytowane w przypisie 5 (oraz inne z tego kręgu) może być zasadnie utożsamiana z antropologią nauki (zob. też Stefan Amsterdam­ ski, Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki. Warszawa 1983). * Bardzo dobrym wprowadzeniem do tej problematyki jest wczesne studium Antoniny Kłoskowskiej, Koncepcje typu osobowości we współczesnej antropologu amerykańskiej (w:) tejże autorki, Z historii 1 socjologu kultury, Warszawa 1969. Zob. też Barbara OlszewskaDyoniziak Człowiek - Kultura - Osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, zwłaszcza r. I X , Amerykańska szkoła „kultury i osobowości". Zob. Norbert Elias, O zachowaniu w sypialni (przekład Tadeusza Zabłudowskiego), Warszawa 1980. " Zob. studium Bronisława Malinowskiego, Seks i stłumienie w spo­ łeczności dzikich, w 6 tomie Dzieł (Seks i stłumienie w społeczności dzikich oraz inne studia o płci, rodzinie i stosunkach pokrewieństwa, przełożyli Barbara Golda, Grażyna Kubica, Zdzisław Mach, Warszawa 1987, zwłaszcza cz. III, Psychoanaliza i antropologia, stanowi ośrodek tej polemiki. Bronisław Baczko pisał: „Przede wszystkim więc Jean-Jacques operuje koncepcją stanu natury jako pewnym modelem teoretycznym. Nosi on charakter wyjaśniający i jeśli nawet jest hipotetyczny, to wiedza o nim jest potrzebna, by zrozumieć istotę człowieka i przemian, którym on uległ." (Rousseau: samotność i wspólnota, Warszawa 1964. Podroz­ dział ten nosi tytuł: Charakter hipotezy o stanie natury, a w dalszym ciągu cytowanego wywodu pojawia się, co znamienne, odesłanie do Lévi-Straussa i pierwodruku jego rozprawy o Rousseau jako twórcy nauk humanistycznych). " O losie Ików zob. przejmującą księżkę Colina M. Turnballa, Ikowie ludzie gór, przekład Blanki Kuczborskiej, Warszawa 1980; o Ishim, którym opiekowali się dwaj wielcy antropologowie amerykańs­ cy, Alfred Louis Kroeber i Edward Sapir, zob. Theodora Kroeber, Ishi, człowiek dwóch światów, przekład Janiny Mroczkowskiej, Kraków 1978. To jedna z najpiękniejszych etnologicznych relacji, jakie udało mi się przeczytać. 10 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b84022ccc99395c94c534d258a85510.pdf 56e4a5daf7d06e074a8660ffe3106059 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3652 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3429 Title A name given to the resource Jak rozumieć "Ziemię Ulro"? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.48-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mencwel, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak rozumieć „Ziemię Ulro"? Ziemię Ulro wybrali sami studenci. Była to książka samorzutnie skupiająca uwagę czołówki Warszawskiego Koła Polonistów. Sympozjum mające na celu wszechstronną dyskusję nad tym esejem Czesława Miłosza przygotowywano ponad rok. we współpracy merytorycznej i organizacyjnej z Katedrą Kultury Polskiej UW. Odbyło się ono w ośrodku MKiS,,Wigry'' nad jeziorem Wigry (dawny klasztor kamedulów) i trwało od 11 do 13 listopada 1993 roku. Uczestnicy sympozjum odbyli pięć sesji dyskusyjnych na następujące tematy: ,.Jak czytać Ziemię Ulro.' - wyznaczniki gatunkowe utworu" (zagajenia Paweł Rodak i Marcin Piasecki); „Czym jest Ziemia Ulro - diagnoza negatywna" (zagajenia Magdalena Rud i Aneta Gómicka-Boratyńska); ..Kryzys i światopogląd" (zagajenia Paweł Maciejko); „Ziemia Ulro a Rodzinna Europa" (zagajenie Paweł Rodak); ..Mistycyzm Miłosza - mistycyzm Ziemi Ulro (zagajenie Krzysztof Chlipalski). Opracowany zapis tych dyskusji liczy 174 strony. Przedstawiamy tutaj niewielki (około jednej dz.isiątej zapisu), lecz reprezentatywny fragment dyskusji na lemat ..Kryzys i światopogląd", którą zagajał Paweł Maciejko. PAWEŁ M A C I E J K O : Zaczniemy od kryzysu. „ K r y z y s " po­ chodzi od greckiego słowa „ k r i n o " , które znaczy dosłownie „dzielić", „ o s ą d z a ć " bądź „mierzyć się** i wjęzyku greckim jest czy leż było używane w trzech sensach. W sensie medycznym, to znaczy jako określenie tego momentu choroby, w którym dochodzi do przesilenia i albo pacjent umiera, albo zdrowieje; w sensie teologicznym, tak jak jest używane w Nowym Testamencie, w grece nowolestamcntowcj, gdzie oznacza po prostu Sąd Ostateczny: i wreszcie w sensie logicznym, w którym to sensie kryzys oznacza mniej więcej tyle samo, co dysjunkcja czy też ostra alternatywa. Taka formuła, w której należy wybrać jedną z dwóch możliwości, ale nigdy obydwie naraz. Oznacza więc formułę „albo - albo". Tak to wygląda w grece. Następnie to słowo zaczyna być używane w językach nowożytnych i użycie logiczne zwykle w ó w c z a s ginie, natomiast pozostają metaforyczne użycia sensów teologicznego i medycznego. Określenia „ k r y z y s " zaczyna być przenoszone na płaszczyznę historii, w ostateczny sposób zostaje związane z dziejami przez idealizm niemiecki, gdzie „ k r y z y s " będzie oznaczał jedną z trzech możliwości rozumienia historii. Pierwsza możliwość jest laka, że kryzys i historia czy też dzieje - a przekładając na współczesną filozofię, kryzys i kultura, tak będzie u Heideggera - to jest dokładnie to samo. Nie można mówić o kryzysie w historii czy w kulturze, gdyż. historia jako taka jest kryzysem, co w niemieckiej kulturze idealistycznej najpełniej się wyraziło u Friedricha Schillera w takiej formule, że „dzieje świata są sądem nad ś w i a t e m " . Drugie historiozoficzne rozumienie słowa „ k r y z y s " , to rozumienie, w którym oznacza ono pewien cyklicznie powtarzający się przełom w historii. Zmiany jednej formacji na drugą, odejście starych wartości i zastąpienie ich nowymi, pewną radykalną zmianę formacji kulturowych, która w historii co jakiś czas się dokonuje. I trzecie historiozoficzne rozumienie słowa „ k r y z y s " to sekularyzacja tego użycia Nowolestamcntowcgo. Kryzys oznacza tutaj koniec historii czy też. koniec dziejów. I to jakby najpełniej wyraziło się w wykładach Kojcvc'a, słowo to pojawia się w tym sensie, jako koniec historii. Tak mniej więcej wygląda pole semantyczne słowa „ k r y z y s " . Słowo „światopogląd" z kolei jest kalką niemieckiego słowa „ W c l t a n s c h a u u g " . „ W c l t " t o t y l e , co „ ś w i a t " , „ A n s c h a u u g " jest słowem znacznie ciekawszym. To jest słowo Kaniowskie, które w polskim przekładzie Krytyki czystego rozumu jest tłumaczone jako „ n a o c z n o ś ć " bądź. jako „ o g l ą d " i oznacza tyle, co zarazem akt poznania i treść aktu poznania. Kant dokonuje dedukcji transcendentalnych kategorii, czyli warunków możliwości naj­ pierw naoczności empirycznej, to znaczy czasu i przestrzeni, a potem naoczności myślnej, to znaczy kategorii czystego inelcktu, warunków, pod jakimi możemy najpierw coś poznać. 48 a potem pomyśleć. Światopogląd to nie jest tylko obraz świati wprawdzie założenie, że mamy jakieś obrazy świata, tam sit pojawia, ale nic można sensownie mówić o światopoględzjt odrywając jego kategorie od dychotomii podmiotu i przed­ miotu. To znaczy, że ludzie mają światopoglądy tylko o tyle, o ile człowieka sproblematyzujcmy jako podmiot, świat zai, w tym i innych ludzi, jako przedmioty poznania. Tu zamierzam wyłożyć pierwszą mocną tezę mojego zagaje­ nia. Otóż. chciałbym pojęcie kryzysu światopoglądu wyostrzyć, rozumieć lulaj kryzys w pierwszym z tych idealistycznych rozumień, o których mówiłem wcześniej - a zatem stwierdzić, ż e światopogląd jako taki jest oznaką kryzysu Fakt. że człowieka, że świat prohlcmatyzujcmy w len sposób, że ludzie mają pewien światopogląd, mają pewien pogląd na świat, czy leż ż e świat jawi im s i ę jako pewna naoczność - sam len fałd w sobie jest wyrazem kryzysu. Nic ma więc sensu mówić 0 kryzysie światopoglądu naukowego bądź świalopogladi religijnego. Jest światopogląd i to właśnie jest znak kryzysu Coś takiego, jak sądzę dochod/i do glosti w Ziemi Ulro. niezależnie od tego, czy Miłosz zdaje sobie z lego sprawę, czy nic. M o i m zaś zdaniem w dużej mierze mc zdaje sobie z tego sprawy. Cała nasza dyskusja przedpołudniowa |na temat: Czym jat „Ziemia Ulro" - diagnoza negatywna - red. ] mówiła o katego­ riach relacyjnych. Dyskutowaliśmy o tym, jaki charakter IM relacja między ogólnym a szczególnym, między Miłosze** a d z i e ł e m Miłosza, między diagnozą kulimy a diagnozą własne?I osoby. Sam fakl, że taka relacja istnieje, nie /osial w lej dyskus" poddany w wątpliwość i został przyjęty jako rzecz naturalH 1 oczywista, podczas gdy nic jest to r / c c / ani naturalna, * oczywista. Nawet jeśli pojawiały się głosy, /e relacja ta je" tożsamościowa, to nadal jest to relacja. Dla mmc icdnak to W jest oczywiste i proponowałbym jaku pierw s/y punkt w dyskusji: czy w ogóle można o tym mówić sensownie, a jeśli U* lo jak.' Jako pierwszy chciałbym powiedzieć is Iko lylc, że jeż** /achod/i tutaj jakieś warunkowanie, lo warunkowanie W obustronne. To znaczy istotne jest lo, że M i l o s / czy też nodm* mówiący w jego książce tyleż daje jakąś diagnozę świf*! swojej osoby czy rzeczywistości, ile sam jest w y i w o ^ j Innymi słowy, kiedy mówi o kryzysie kultury europejswj a mówi o tym niewątpliwie, to nie należy /upominać, że Mi^J nie jest niczym innym, jak produktem teiże kultury. I h y ć n * * ! wracam do tego połączenia kryzysu i światopoglądu, właśni* I tym polega „ziemia U l r o " , że taka relacja /uczy na się P°j* ,1 Magda Rud wprowadziła do dyskusji pojęcie Pana Boga. ja''*! mogę powiedzieć tylko tyle: w moim pr/ekonaniu •• "*\| U l r o " wyraża się najpełniej nie tylko w tym. /e taśmo* produkowane samochody czy komputery, ale i w tym | a I C Ł �taśmowo został wyprodukowany Czesław Miłosz i Pan Bóg także To znaczy „ziemia U l r o " nie polega na niczym innym, jak a taśmowym produkowaniu rozmaitych form świadomości. ! tyle. Dziękuję. MAGDALENA RUD: Powiedziałeś o taśmowym produkowa­ no Pana Boga. Ja sobie zdaję sprawę, że użycie takiego sformułowania miało być pewnego rodzaju prowokacją - widać tona kilometr. No więc j a d a ł a m się sprowokować i proszę, abyś wyjaśnił. ANDRZEJ M E N C W E L : Jeśli wyjaśnił nam pan, co należy rozumieć przez światopogląd, to nic wyjaśnił pan jednak, jaka jest relacja światopoglądu naukowego i religijnego. PAWEŁ M A C I E J K O : Odpowiadając na pańskie pytanie: w mo­ jej perspektywie jest to dokładnie wszystko jedno. U Miłosza natomiast to nic jest wszystko jedno. Fakt, że Miłosz buduje taką opozycję, mówi, że i religia, i nauka to są światopoglądy - ten fakt czyni jego książkę samozaprzeczną. W moim przekonaniu to przeciwstawienie jest przeciwstawieniem pozornym. Jeżeli i naukę, i religię sproblematyzujemy jako pewne formy świado­ mości, no to w zasadzie... MATEUSZ W E R N E R : ...dokonujemy za każdym razem tej samej operacji. PAWEŁ M A C I E J K O : ...to w zasadzie jest to samo. To znaczy, kryzys nie polega na tym, że są dobre formy świadomości i złe formy świadomości. To jest pozorne rozwiązanie, to, co Miłosz proponuje. I teraz odpowiadając Magdzie Rud. Odpowiedź. 0 seryjną produkcję Pana Boga jakby też jest w tym zawarta. Bóg jest rozumiany w określony sposób. I kategorie, w których Bóg jest rozumiany, są znowu kategoriami świadomościowymi czy kategoriami kulturowymi. W gruncie rzeczy kategoriami, w których nie ma zasadniczych różnic. Nic ma zasadniczych różnic między kategoriami, w których rozumiesz telewizor czy samochód, a tymi, w których rozumiesz Pana Boga. KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Z jakiego miejsca ty myślisz? 1 jeszcze jedna ważna rzecz. Wydaje mi się, żc w tym, co mówisz, jest zarzut, jest to wyraźnie wartościujące. Powiedzmy to w ten sposób: ty się z tym nie zgadzasz. Ty uważasz, żc to jest pogłębianie „ziemi U l r o " . PAWEŁ M A C I E J K O : Z jakiego punktu ja mówię? Można powiedzieć tak: w tej książce jest pewna diagnoza stanu rzeczywistości, są wyrażone - w sposób świadomy czy nie - sady: czym jest rzeczywistość i czym rzeczywistość być powinna. Tc sądy, w moim przekonaniu, są wyrażone z. perspek­ tywy absolutyzacji pewnej formy świadomości. Teraz jest pytanie, czy nawet jeżeli te sądy były prawdziwe, to czy one są nadal prawdziwe. Czy diagnoza, którą stawiał Miłosz, jest Jeszcze wciąż aktualna. Bo nic jest bynajmniej rzeczą oczywis•ł. że taka newtonowsko-kartezjańska nauka, z którą Miłosz Polemizuje, jest nauką, która istnieje obecnie i która rządzi j^zym światem. Pierwszy przykład z brzegu. Współczesna ''*yka z fizyką newtonowską ma niewiele wspólnego. Jest tak wdzo antynewtonowska, jak tylko można sobie wyobrazić. wzeze dwa zdania. Otóż. w moim przekonaniu, rzeczywistości "oecnej tu i teraz nie da się ująć ani zrozumieć w kategoriach atopog|ądowych. W kategoriach dychotomii podmiotu Przedmiotu, relacji: podmiot - przedmiot. Niezależnie od tego, sobie tę relację zdefiniujemy i jak będziemy ją określać. Ta • czywisiość to dekonstrukcjonizm, lo New Age w religii, to p mnóstwo takich historii. . WEL KODAK: T y , Pawle, powiedziałeś, że kiedy się ^awia słowo ..światopogląd", lo musi nastąpić rozszczepie' * ^ ' < - p r z e d m i o t . Musi pojawić się problem intersubieky " ° * ' - problem kultury, tak jest zbudowana ta książka, takie ksi ^ " " k ujmuje Miłosz. Zgoda, tak jest zbudowana ta a. ale Miłosz zdaje sobie z tego sprawę. Z tego, co ty n t 0 t 0 wi m 0 tyw c 0 - Z s c m u z t c n ^SzczrT ^ y ^ J światopogląd, że j u ż to zepienie - to „ziemia U l r o " . To jest jej konstytutywna cecha - to rozszczepienie. On pisze tę książkę chcąc wyjść z Ulro - i to rozszczepienie potwierdza. Ale zdaje sobie z tego sprawę. Moje pytanie teraz jest takie: słowem kluczowym w Miłosza książce jest „ w y o b r a ź n i a " . Czy wyobraźnia to jest świadomość, czy wyobraźnia to naiwna, prymitywna, tak samo naiwna jak naiwni byli ci greccy filozofowie przedsokratejscy. z podobnym lypcm naiwności, naiwna, ale jednak próba wyjścia poza lo. co jest przedmiotowe i podmiotowe, poza to, co jest kulturowe, poza to właśnie, co ty nazywasz świadomością? Poza to rozszczepienie? Czy wyobraźnia nic jest taką szansą? To słowo jest tutaj zupełnie kluczowe. PAWEŁ M A C I E J K O : Tak. Ja uważam, żc tak jak dychotomia religii i nauki, tak dychotomia rozumu i wyobraźni jest nakreślona z tego samego poziomu. Z poziomu światopoglądu. Wyobraźnia jest tutaj określana poprzez negację rozumu. Albo jako drugi człon relacji, której pierwszym członem jest rozum. I le kategorie kulturowe dotyczą wyobraźni dokładnie w takim samym stopniu, w jakim dotyczą rozumu. To nie jest tak. że istnieje wyzwolona wyobraźnia, która może dosięgnąć ab­ solutu. A jeżeli istnieje, to posiadają ją mistycy, no a mistycy, jak sam powiedziałeś, nie piszą Ziemi Ulro, tylko Drogę na górę Karmel. PAWEŁ R O D A K : Ja powiedziałem, że to jest naiwne. P A W E Ł M A C I E J K O : Jeżeli ktoś pisze taką książkę, książkę dyskursywną; książkę, w której operuje pewnym aparatem pojęciowym, to wypowiada się z perspektywy świadomości i rozumu. MARCIN P I A S E C K I : Czy uważasz, że jesteśmy skazani na takie książki? PAWEŁ M A C I E J K O : Czy jesteśmy skazani na „ziemię Ulro"? MARCIN PIASECKI: Tak PAWEŁ M A C I E J K O : Uważam, że lo jest tak - że wracając znowu do tego, co mówiła Magda - Pana Boga do dyskursu wkleić się nie da. Do dyskursu można wkleić pojęcie Pana Boga. A w momencie, w którym zaczynamy operować pojęciem Pana Boga, pakujemy się w „ziemię U l r o " . A N E T A GÓRNICKA: Tylko jedno zdanie. T o doświadczenie mistyczne, które też nic wiem, czy może być opisane, jest jakimś sposobem w tym twoim rozumieniu. Czy to przeżycie nie może być intersubiektywne? PAWEŁ M A C I E J K O : Ja nie wiem, co może być sposobem. Ja wiem. żc to nie jest sposobem. Ja tyle powiedziałem. PAWEŁ R O D A K : Ja myślę, żc dość ważna jest tu scena, którą Miłosz opisuje, ta scena widzenia Oskara Miłosza. PAWEŁ M A C I E J K O : Uhm. PAWEŁ R O D A K : Oskar Miłosz zapisuje swoje widzenie. Że właśnie, j u ż nie pamiętam jak to jest. że Bóg Abrahama, Izaaka. Jakuba, a nie Bóg filozofów. Widzenie, może widzenie, ale ja nic wiem, czy w ogóle widzenie jako widzenie, czy widzenie opowiedziane, to j u ż nic... PAWEŁ M A C I E J K O : Tak, ale... Zobacz, Czesław Miłosz idzie jeszcze dalej. Nie tylko, żc nic opisuje widzenia, ale opisuje opis widzenia, które miał Oskar Miłosz. Jeszcze schodek dalej. PAWEŁ R O D A K : Ja wiem. ANDRZEJ M E N C W E L : Ja się na razie powstrzymywałem, bo to, co powiedział Paweł, budzi we mnie straszliwą ambiwalcncję i czuję narastającą we mnie agresję. PAWEŁ R O D A K : Który Paweł? ANDRZEJ M E N C W E L : Paweł Maciejko powiedział szereg rzeczy słusznych i do pewnego momentu j a się z nim zgadzam. Znaczy, z określeniem trzech znaczeń kryzysu, z definicją światopoglądu, prawdę mówiąc to są takie bezdyskusyjne orzeczenia. Natomiast ton apodyktycznej refutacji. jakiej zo­ stało poddane to dzieło, pozostaje w zaskakującej dysproporcji do tych elementarnych ustaleń, jakie na początku podał P a w e ł Widzę dość mały zapas racji uzasadniających tę refutację. wprowadzona na początku kategoryzacja tę apodyktyczną 49 �refutaeję uzasadnia dość słabo, by nic rzec, że nic uzasadnia jej wcale. Po drugie, tojcsi rzeczywiście kwestia emocjonalna i nie zdążyłem jeszcze sobie sam wyjaśnić, przeczekując kolejne fazy głosów, że mnie to dotyka. Ta rcfutacja mnie dotyka, choć nic jestem wyznawcą klęczącym tej książki, ani w ogóle lego autora. Więc spróbujmy sobie wyjaśnić, co właściwie się stało. Jak ja rozumiem to, co Paweł mówił? Najkrócej rzecz biorąc, zostało dokonane, nieuprawnione, moim zdaniem, utożsamienie pew­ nych operacji logicznych z pewną analizą historyczną. T o są inteligentne uwagi, ale w pewnym sensie są lo operacje formalne, których prawic zawsze można dokonać, właściwie w odniesieniu do każdego tekstu, jakkolwiek by on był przedstawiony, a jedynym osiągnięciem jest lo. żc rzeczywiście doskonale dcslruują przedmiot dyskusji. Podczas gdy możliwy przedmiot dyskusji wygląda zupełnie inaczej. A jeśli nic zupełnie, to przynajmniej w dużej mierze. Inaczej jest położony, prawda? On jest rzeczywiście położony historycznie. Jeżeli ta książka ma jakiś sens, to ma sens historyczny. Ma ten sens spleciony, bo jest tyleż historią osobistą, co historią kultury, o czym była mowa. Można j ą odrzucić - lecz nie ma mocy Operacji logicznej, tak mi się wydaje, zresztą ona w ogóle nic występuje w lej konkurencji i autor parę razy mówi: j a nic jestem filozofem, ja w ogóle inaczej jestem usytuowany. Jak jest usytuowany? Usytuowany jest na granicy kryzysu światopoglądu naukowego. I przedstawia pewne racje. Jest taki kryzys czy nie? „Jest" - odpowiada. Opis „ziemi U l r o " jest opisem światopoglądu naukowego. Światopogląd naukowy wytworzył tę ziemię. Otóż na tej ziemi, pan powiada, nic można dokonać rozróżnienia: subickt-ohiekt. Nic podobnego! Właśnie na tej ziemi to rozróżnienie zachodzi. Ta ziemia jest ukon­ stytuowana przez to rozróżnienie. Jest ukonstytuowana w ten sposób, że utworzyliśmy wokół siebie laki oto świat matematyczno-przyrodniczy i że on nam samym przedstawia się jako obiektywny. W świecie mitycznym, owszem, nie ma takiego rozróżnienia. Ale my nic jesteśmy w świecie mitycznym. W świecie mistycznym też prawdopodobnie nie ma, ale my nie jesteśmy w tym świecie. Dopóki jesteśmy tu, czy chociaż na lej granicy, to mamy prawo przemawiać lak, jak ten autor przema­ wia. A powiem jeszcze mocniej: on znalazł wiarygodny sposób przemawiania z tej granicy. Z tej granicy, która jest granią jednocześnie. Tak się usytuował. Bo gdyby on przemawiał w kategoriach obiektywnych, to dokonywałby fałszu, a gdyby przemawia) w kategoriach subiektywnej relacji mistycznej... PAWEŁ RODAK: Ja mam dużą wątpliwość, ale wypowiem ją. Wydaje mi się, że analizując tę książkę w pewnym momencie Paweł Maciejko doszedł do takiego stwierdzenia, którego tu nic wypowiedział, a które byłoby konsekwencją jego wypowiedzi Jeśli jest prawdą wszystko to. co powiedziałeś o lej książce, to należy sobie zadać pytanie o status słowa drukowanego w Ziemi Ulro. Nie wiem, czy byłby tutaj kres twojego myślenia, czy nowy etap, aleja lo tak widzę. I to jest pytanie do pana Andrzeja Mencwcla. Miałem wrażenie, żc pan przemknął wobec prob­ lemu podslawowcgo, który Paweł postawił. A N D R Z E J M E N C W E L : Jakiego? PAWEŁ R O D A K : Właśnie chcę powiedzieć. Konsekwencja takiej interpretacji lej książki byłaby następująca: kwintesencją „ziemi U l r o " jest biblioteka; kwintesencją „ziemi U l r o " jest uniwersytet. Tak lo rozumiem, taka jest konsekwencja lego, co powiedział Paweł Maciejko. K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : T o jak inaczej, jak inaczej o tym mówić, jeśli nie w bibliotekach? Gdzie jest napisane tak, jak ly byś chciał? PAWEŁ M A C I E J K O : Ja na razie nic mówiłem ani słowa, jak j a bym chciał. Ja mówię, że to, co robi Miłosz jest samozaprzecznc. Bo usiłuje pokazać granicę światopoglądu naukowego, sam siedząc w tym światopoglądzie. To jest lo, co ja powiedziałem. 50 A N D R Z E J M E N C W E L : M o ż n a powiedzieć z pewnego punktu widzenia, że stany mistyczne, albo może lepiej etnograficznie szamańskie lewitacje są prawdziwym wyjściem z „ziemi Ulro" Nic należy w ogóle mówić ani pisać, tylko należy rzeczywiście ulec lcwilacji. Uruchomić lakie siły, najlepiej bez słowa w których to by się mogło dokonać. Ale, niestety, powtarzając za Schillerem, dzisiaj jest możliwy światopogląd sentymentaj. ny, naiwny j u ż nic jest możliwy. A w sentymentalnym ewokuje się naiwność jako pewną wartość i nikt niczego innego w tyrg świecie nie robi. I w tym sensie j a nie widzę u Miłosz smozaprzeczenia. T o co, ma odtańczyć taniec? Co ma zrobić? Co to są za zarzuty? Uświadomienie sobie granic pewnej sytuacji intelektualnej może być wyrażone w podaniu intelek­ tualnego adresu. Nic musi być inaczej wyrażone. Może by{ wyrażone tańcem. M o ż e być wyrażone dokonaniem operacji cielesnej, jakiej dokonywał Grotowski. Tylko to jest inny typ działań. Wtedy trzeba powiedzieć albo lak, j a k to robił Artaud, ż c słowo jest całe znicprawionc przez len świat. Używanie języka jest j u ż stanem choroby. Choroby, która lulaj jea nazywana „ziemią U l r o " . T u ł a j mamy do czynienia z autorem, który mówi nam, żc nie mamy dokonywać operacji na ciele. M ó w i . że mamy dokonać pewnych operacji na umyśle. I mówi to za pomocą środków przystosowanych do umysłu. To jea w porządku. K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : Wczoraj s i ę z tym nie zgodziltf. my. To nie jesi żadna recepta. A N D R Z E J M E N C W E L : Ja nie m ó w i ę , żc lo jest recepta. Recepta lo jest golowy przepis. T o jest co innego. Ja tylko mówię, ż c to jest wiarygodne, nie m o ż n a lemu postawie zasadnie zarzutu, ż c to znosi samo siebie, jak to powiedział Paweł Maciejko. Moim zdaniem, nie znosi i jestem w stanie tego bronić. C z y nas to wyprowadza, czy me, to jest juz inny poziom dyskusji. Natomiast w ramach swoich założeń to jest spójne. Nie było tu mowy o żadnych bibliotekach. PAWEŁRODAK: A l e j a mówiłem o tym. co powiedział Paweł nie o Ziemi Ulro. Ja nie stawiam nowych zarzutów Miłoszowi, tylko j a mówię w tej chwili o t y m . co powiedział Paweł. Nit wiem, dlaczego. Pawle, s i ę nie zgadzasz, że taka jest konsek­ wencja tego, co ty mówisz. Jeśli s i ę mówi. żc nawet samo uświadomienie sobie światopoglądu naukowego nic niedaje.no to żadna książka, żadna biblioteka, żaden uniwersytet. A N D R Z E J M E N C W E L : W o g ó l e ż a d n e .samouświadomienie PAWEŁ R O D A K : Żadne samouświadomienie. l a k a musi bu konsekwencja i o to mi chodziło. PAWEŁ M A C I E J K O : Jest pytanie: ..co lo znaczy - uświado­ mienie sobie światopoglądu naukowego'"' Otóż mi w tej książce brakuje ruchu w drugą stronę. Miłosz l e ż jest podległy temu światopoglądowi, w gruncie rzeczy poza ten światopogW nic wychodzi. PAWEŁ R O D A K : Pisze, sto razy to zaznacza. PAWEŁ M A C I E J K O : Realnie znaczy lo tyle. że w grunc* rzeczy kategorie Miłosza i kategorie Jacqucsa Monoda są u* same. Tylko ż c Miłosz nie chce albo nic umie sobie z t e g o ż * sprawy. 1 A N D R Z E J M E N C W E L : Do pewnego stopnia. Ponieważ * Monoda, o ile pamiętam, cala kwestia sprowadza się do reW pomiędzy residuum animizmu i hipertrofią racjonaliz** A u Miłosza to nie jest residuum animizmu. to jest wyobrazi"' religijna. PAWEŁ M A C I E J K O : A co to jesl wyobraźnia religijna, P " 3 profesorze? * A N D R Z E J M E N C W E L : Powiedzieć mogę tera/ tyle. że Miłosza to jest to. co widział Swedcnborg. To jest l°ucieleśnia Sedcnborg. On lam był. on to widział. To F wyobraźnia religijna. To jest realne bycie duchowe w ś#i*j* nadzmyslowym czy nadprzyrodzonym To jest wyobraź" religijna. �p ^ W E t M A C I E J K O : To są Marzenia jasnowidza. ANDRZEJ M E N C W E L : Dokładnie to sic nazywa Marzenia jasnowidzącego*. MATEUSZ W E R N E R : Myślę, że możemy j u ż zostawić wyeks­ ploatowany wątek samozaprzcczności, bo... K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : ...jutro do niego wrócimy. MATEUSZ W E R N E R : Jest to pewien zarzut stawiany przez pawła Maciejkę, bardzo zresztą zgrabnie. Powiedzieliśmy sobie, że jest to zarzut raczej formalny. Ja chciałem zwrócić uwagę na inny zarzut, który pojawił s i ę już. poza zagajeniem, ale także wyszedł z ust Pawła, i który jest być może ciekawszy j lepjcj można w niego uderzyć z perspektywy pana Andrzeja Mencwela. Ty mówisz, że b y ć może cała diagnoza Miłosza przestała być aktualna, te sposoby uchwyiywania rzeczywisto­ ści, opisy tej rzeczywistości są nieadekwatne. Twierdzisz, że współczesna fizyka, współczesne przejawy postaw religijnych nic odpowiadają lej siatce pojęć, którą stosuje Miłosz. Rozu­ miem, że jest to siatka pojęć wynikająca z dychotomii obiekt—subiekt, która jest przez ciebie negowana jako właśnie kryzysogenna. M a m do ciebie pytanie: czy masz coś w zanad­ rzu? Nie możesz chyba pałać taką bezinteresowną nienawiścią do wszystkich formuł intelektualnych. Nic wierzę w to. Czy masz rzeczywiście w zanadrzu jakiś inny sposób opisu tej nowej rzeczywistości kulturowej, która nas dotyczy w dzisiejszym Jwiecie? Ziemia Ulro została wydana mniej więcej dwadzieścia lat temu, czy to się już. lak zdezaktualizowało? PAWEŁ M A C I E J K O : J a nic pałam nienawiścią, o ile mi wiadomo, do niczego. I jeżeli czegoś nic lubię, to nic jest to bezinteresowne. Nielubicnie nic jest nienawiścią. Co do adek­ watnych opisów nowej rzeczywistości, to j a ich oczywiście nic mam. Natomiast nic udaję, ż e mam. Usiłuję tylko pokazać, ż e te są nieadekwatne. Mateusz, pierwszy z brzegu przykład: katego­ ria relacji. Z n o w u , nic precyzując, jaka lo jest relacja, czy to jest antynomia, czy dychotomia. W odniesieniu do fizyki kwan­ towej nadaje się na śmietnik. Tylko żc to jest materiał na d ł u g ą dyskusję i nie wiem. czy w tej chwili jest sens j ą podejmować. MATEUSZ W E R N E R : Ja się zastanawiam, czy rzeczywiście świat oparty na fizyce kwantowej tak bardzo różni się od świata opartego na fizyce newtonowskiej, jeżeli patrzeć na to z per­ spektywy Miłosza. KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Powiem tak: są takie rzeczy w tej książce, które bardzo irytują. Szczególnie wtedy, kiedy mówi sie o historii. Czy nie uderzające jest to, ż e Miłosz umieszcza moment kryzysu w pewnym określonym punkcie? To pytanie nie jest bezzasadne, bo postrzeganie pewnego momentu kryzysu * którymś momencie oznacza, ż e kiedyś przed kryzysem b y ł o lepiej i mam na to ironiczne pytanie: „Byli szczęśliwsi daw­ niejsi poeci?". Sprawdzić tego nic można, to raz, a po drugie -co nam to daje? Co b y ś chciał z tego wydobyć? O taką prostą W z mi tutaj chodzi. Chodzi t e ż o problem aktualności Ziemi wro. On także istnieje w sferze pewnej historii. I to nic tylko * historii takiej, którą m o ż n a określić datą wydania tej książki, ™ ja lej książki wtedy nic przeczytałem. Byłem za młody pytałem j ą o wiele później. Dlaczego ta książka jest "'aktualna? ANDRZEJ M E N C W E L : Najpierw, jak rozumiem, pan powie, J c s t nieaktualna? KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Nie. taki g ł o s się pojawił, więc j a " Pytam. Dlaczego uważasz, że la książka jest nieaktualna? rmW" ^ ^ J ' „ a k t u a l n o ś ć " bądź „nieaklual• Otóż sugeruje się, że w pewnym momencie ktoś się poraj z pewnym problemem, nauka dwudziestego wieku w L . ' '• £ p i m Newtonem i w związku z tym żyjemy Jakościowo zupełnie innym świecie. I ta książka jest tak do muzeum. Tak? Każda epoka, mówił przeciwnik r 1 / c 1 0 a t u t a r o z u m e r n K S ł £Ja C t u *u^ polemicznego wobec Swedenborga pisma linmanuela Kania * M u u •'''•"'""'"/"((teto objaśnione przez marzenia metafizyki, lluinaczyl * M. Kozłowski. Lwów IK99 ri|( ł , M a Hegla, Sorcn Kierkcgaard, załatwia swoje problemy sama. A mówiąc bardziej radykalnie, każdy sam sobie załatwia problemy, które stawia przed nim epoka. Nic ma czegoś takiego, jak „zestarzenie s i ę " jakiegoś momentu. Sądzę, że cały czas stoimy wobec konieczności przeformulowania pewnego pojęcia myślenia historycznego, historyczności, które to przeformułowanic ta książka umożliwia. I chciałbym, abyśmy mówiąc o kryzysie właśnie pomyśleli nad tym przeformułowaniem. To dla mnie jest niezwykle problematyczna sprawa, żc akurat w osiemnastym wieku Miłosz umieszcza swój kryzys. I co lo za sobą pociąga? Czy on rzeczywiście go umieszcza w osiemnas­ tym wieku i co jest w gruncie rzeczy przed osiemnastym wiekiem? A jeżeli jest inaczej, lo na czym ta inność polega? Jakościowa inność? I jak my to sprawdzimy? A N D R Z E J M E N C W E L : Ja myślę, że nadszedł czas, aby zobaczyć to z wysokości średniej, a nie - jak dotąd - z wysoka. Oczywiście, żc absolutyzacje historyczne, głoszące, że coś zaczyna się od Franciszka Bacona, a kończy się na fizyce kwantowej, są cokolwiek naciągane, są tylko pewnymi punk­ tami orientacyjnymi, nic mają żadnego waloru absolutnego. Ważne, że są między nimi różnice. I nagrani, jak powiedziałem, tej różnicy, usytuowana jest la refleksja. Od Oświecenia datuje się laki nurt myślowy w Europie, który charakteryzuje się tym. żc można obyć się, że nie tylko m o ż n a obyć się. że należy obyć się bez iranscendencji. T o jest światopogląd naukowy, on się kształtuje, to znaczy jego zaczątki są rzeczywiście u Bacona, jego inicjacja jako światopoglądu w oświeceniu, a jego apo­ geum w pozytywizmie, który wytwarza koncepcję światopo­ glądu naukowego. Co to znaczy światopogląd naukowy? To znaczy laki pogląd na świat, ugruntowany na nauce rozumianej w scjentyficzno-pozylywistyczny sposób, któremu nic więcej nie trzeba. I to panuje, naprawdę, daję wam słowo. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego pełna jest książek, w których taka świadomość była wyrażana. T o była realność historyczna. Cały marksizm Trzeciej Międzynarodówki, w kręgu którego ja przynajmniej spędziłem kawałek życia, jest niczym więcej niż rc-przybycicm, jeśli tak m o ż n a powiedzieć, re-intronizacją tego anachronizmu. Jeżeli rodzi się taka świadomość, żc tamto się wyczerpało, której Miłosz przecież pierwszy nie wyraża, oczywiście, ona naprawdę rodzi się na przełomie dziewiętnas­ tego i dwudziestego wieku. To jest zdarzenie istotne w mental­ ności europejskiej, na miły B ó g ! Pięć wieków rozwoju tej świadomości zostało zachwiane, tu się siały bardzo poważne rzeczy. Świat, w którym żyjemy, jest jeszcze zbudowany na zasadach fizyki mechanicznej. T o wszystko, na przykład ten budynek, to nic jest fizyka kwantowa. T o wszystko jest zbudowane na tych zasadach - jesteśmy w tym świecie, namacalnie, chodzimy po nim nogami. T o była realność historyczna. Teraz Miłosz rozumie, że to była realność histo­ ryczna, i rozumie też lo, że ta realność historyczna się wyczerpuje, i pyta, jak doświadczać tego świata. Na podstawie czego mogę sądzić, żc cokolwiek dorzecznic myślę o tym świecie, skoro j u ż nie na mocy tamtych przesłanek? Na mocy jakich przesłanek? To jest ważne pytanie - ono stoi na porządku dnia. PAWEŁ M A C I E J K O : Panie profesorze, no dobrze, ale jeśli la rzeczywistość jest zbudowana na fizyce newtonowskiej, z czym j a się oczywiście zgadzam, cały czas nas otacza, bo ten dom, bo samochód, bo komputer, bo .... no to skąd wiemy, że to się wyczerpuje, że to się kończy. W jaki sposób i na jakiej podstawie można powiedzieć laki oto sąd: koniec? A N D R Z E J M E N C W E L : M o ż n a powiedzieć na takiej pod­ stawie, że wiemy o tym, że to jest tylko rzeczywistość poszczególna, względna, a dla tamtej świadomości była to rzeczywistość konieczna i absolutna. J A K U B BORATYŃSKI: Jedyna. A N D R Z E J M E N C W E L : Jedyna. A dla nas ona j u ż taką nie jest. O p r a c o w a ł A n d r z e j Mencwel 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6afabfd0ddf5f420d2c88dddef75e795.pdf 6590a481dca918a72bf490853a2f95e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text (z recenzji prof. dr hab. Anny Tyrpy) fot. Anna Podlasin Maciej Mętrak (ur. 1988) – językoznawca i etnolog, adiunkt w Instytucie Slawistyki PAN. Studiował w Warszawie, gdzie w 2020 r. obronił doktorat, i w Pradze. Autor ponad 20 artykułów, przede wszystkim z zakresu etno- i socjolingwistyki, publikowanych w czasopismach naukowych i książkach wieloautorskich. Obecnie uczestnik projektu „Różnorodność językowa w Polsce” (IS PAN) i członek zespołu opracowującego „Leksykon Folkloru Polskiego” (PTL). Autor proponuje bardzo szerokie, interdyscyplinarne ujęcie tematu, co znajduje potwierdzenie w tekście głównym oraz w licznych ważnych i cennych przypisach. […] Na wysoką ocenę zasługuje sposób przeprowadzania badań, umiejętność zapanowania nad ogromnym materiałem źródłowym, a także jego bardzo rzetelna analiza. Monografia Macieja Mętraka jest solidnym i wielostronnym opracowaniem naukowym. Godne podkreślenia są dojrzałość i dystans badawczy. Praca dowodzi ponadto dobrej orientacji autora w literaturze przedmiotu, co przekłada się na wysoką jakość przygotowanego tekstu. (z recenzji dr hab. Renaty Burej, prof. UJ) Fundacja Slawistyczna ISBN: 978-83-64465-74-1 ISSN: 1899-0258 100 95 75 25 5 0 logo fundacji trasowany jpg 1 Wsparcie publikacji: 15 wrzeÿÿnia 2015 12:09:10 Patronat: MAPA ŚWIATA Z JARMARCZNEJ ULOTKI Maciej Mętrak Monografia „Mapa świata z jarmarcznej ulotki – czeska dziewiętnastowieczna twórczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej” odsyła czytelników w przeszłość i odsłania przed nimi fragment dawno minionego świata. […] Wielki trud i wysiłek intelektualny, włożony przez autora w opracowanie tego tematu dał znakomity rezultat. Publikacja tej książki z pewnością przyciągnie czytelników nie tylko spośród bohemistów, ale też spośród kulturoznawców, historyków, etnografów, folklorystów, językoznawców, zwłaszcza tych zajmujących się etnolingwistyką. �Mapa świata z jarmarcznej ulotki. Czeska dziewiętnastowieczna twórczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej �ISSN: 1899-0258 seria PTL „Biblioteka Literatury Ludowej” ISBN: 978-83-64465-74-1 Tom 14 Redaktor naczelna serii Katarzyna Marcol �MACIEJ MĘTRAK Mapa świata z jarmarcznej ulotki. Czeska dziewiętnastowieczna twórczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej P O L S K I E T O WA R Z Y S T W O L U D O Z N AW C Z E WROCŁAW 2024 �Recenzenci: prof. dr hab. Anna Tyrpa dr hab. Renata Bura, prof. UJ Projekt okładki: Weronika Siwiec Redakcja, skład, łamanie, korekta i druk: STUDIO NOA Ireneusz Olsza Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w ramach Programu Doskonała Nauka II – Wsparcie Monografii Naukowych Wydanie książki zostało dofinansowane z subwencji na utrzymanie i rozwój potencjału badawczego Instytutu Slawistyki Polskiej Akademii Nauk © Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2024 ISBN: 978-83-64465-74-1 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze ul. Fryderyka Joliot-Curie 12, 50-383 Wrocław tel. (+48) 71 375 75 83 e-mail: ptl@ptl.info.pl, www.ptl.info.pl Współwydawca: Fundacja Slawistyczna, ul. Jaracza 6/12, Warszawa �Spis treści Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 1. Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Cel i założenia pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.2. Językowy obraz świata i stereotypy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.3. Stereotyp w badaniach etnolingwistycznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.4. Przyjęte w książce zasady opisu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 15 24 27 28 2. Podstawowe problemy badania literatury kramarskiej . . . . . . . . . . . . . . . 2.1. Kwestie terminologiczne – podstawowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.1. Kramarski, jarmarczny czy odpustowy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.1.2. Pieśń kramarska i druk kramarski – podstawowe definicje . . . 2.1.3. Literatura „na poły ludowa” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.2. Stan badań i dostępna literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3. Podstawa materiałowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.1. Ograniczenie czasowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.3.2. Ograniczenie geograficzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.4. Twórczość kramarska – wstępny opis zjawiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5. Podstawowy podział tematyczny twórczości kramarskiej . . . . . . . . . . 2.5.1. Pieśni o tematyce religijnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.1.1. Pieśni kontemplacyjno-modlitewne . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.1.2. Pieśni narracyjne (świeckie o tematyce religijnej) . . . 2.5.2. Pieśni o tematyce świeckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2.1. Pieśni nowiniarskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2.2. Pieśni rekruckie i wojenne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2.3. Pieśni patriotyczne i polityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2.5.2.4. Pieśni kryminalne (morytaty i ballady kramarskie) . 33 33 33 35 36 37 45 47 49 51 54 57 57 58 59 59 60 61 61 ⩶5⩶ �2.5.2.5. Pieśni miłosne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 2.5.2.6. Pieśni satyryczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63 3. Czeska twórczość kramarska – historia i uwarunkowania społeczno-kulturowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1. Korzenie zjawiska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.1. Twórczość kramarska a literatura oralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.1.2. Pieśń kramarska a nowożytne druki nowiniarskie . . . . . . . . . . . 3.1.3. Czeskie druki kramarskie na tle słowiańskim i zachodnioeuropejskim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2. Etapy rozwoju czeskiej twórczości kramarskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.3. Druki kramarskie jako źródło historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.4. Druk kramarski jako przedmiot kultury materialnej . . . . . . . . . . . . . . 3.5. Twórczość kramarska a czeskie odrodzenie narodowe . . . . . . . . . . . . . 3.6. Autorzy, wydawcy i odbiorcy twórczości kramarskiej . . . . . . . . . . . . . . 65 65 66 68 69 71 74 77 80 82 4. Kramarski porządek świata ziemskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 4.1. Projektowany odbiorca – zwroty do słuchacza w tekście . . . . . . . . . . . 85 4.2. Punkt widzenia i perspektywa – ujęcia swojskości . . . . . . . . . . . . . . . . . 87 4.3. Konteksty swojskości: punkty widzenia w opisie świata ludzkiego . . 89 4.3.1. Punkt widzenia katolika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 4.3.2. Punkt widzenia poddanego austriackiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 4.3.3. Punkt widzenia Czecha/Morawianina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 4.3.4. Punkt widzenia chłopa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 4.4. Obrazy innego – uwagi metodologiczne do opisu grup etnicznych i etnokonfesyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 4.5. Wizerunki obcego – kryterium religijne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 4.5.1. Nazwy innego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 4.5.2. Konwertyta – innowierca oswojony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102 4.5.3. Bluźnierca i świętokradca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 4.5.4. Kat w rodzinie – pater furiosus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 4.5.5. Tyran – prześladowca u władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124 4.5.6. Wnioski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 4.6. Wizerunki obcego – kryterium państwowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 4.6.1. Obcy – najeźdźca i okupant . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 4.6.2. Obcy – odległy wróg . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 4.6.3. Obcy – wróg wewnętrzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146 ⩶6⩶ �4.6.4. Inny neutralny, relacja świata pieśni i świata pozatekstowego . 154 4.7. Stereotypy dotyczące poszczególnych krajów i ich mieszkańców . . . 157 4.7.1. Ameryka/Amerykanie (+ Meksyk/Meksykanie) . . . . . . . . . . . 159 4.7.1.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 4.7.1.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 4.7.1.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159 4.7.2. Francja/Francuzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 4.7.2.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 4.7.2.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 4.7.2.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163 4.7.3. Polska/Polacy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 4.7.3.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 4.7.3.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 4.7.3.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 4.7.4. Prusy/Prusacy (+ Brandenburczycy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 4.7.4.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 4.7.4.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 4.7.4.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 4.7.5. Rosja/Rosjanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.7.5.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.7.5.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.7.5.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 4.7.6. Szwecja/Szwedzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.7.6.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.7.6.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.7.6.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 174 4.7.7. Turcja/Turcy (+ Tatarzy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 4.7.7.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 4.7.7.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 4.7.7.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 177 4.7.8. Węgry/Węgrzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 4.7.8.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180 4.7.8.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 4.7.8.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181 4.7.9. Włochy/Włosi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 4.7.9.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 4.7.9.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 ⩶7⩶ �4.7.9.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183 4.7.10. Żydzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4.7.10.1. Nazwa kraju . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4.7.10.2. Nazwa grupy etnicznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 4.7.10.3. Obraz w tekstach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186 4.8. Wizerunki obcego – kryterium etniczne i regionalne . . . . . . . . . . . . . 190 4.8.1. Patriotyzm państwowy a „inne patriotyzmy” . . . . . . . . . . . . . . . 191 4.8.2. Elementy czeskiego nacjonalizmu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 4.8.3. Słowiańskość, ludowość, regionalizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197 4.8.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202 4.9. Wizerunki obcego – hierarchia społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 204 4.9.1. Teksty dydaktyczne – twórczość kramarska jako narzędzie kontroli społecznej? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205 4.9.2. Bogaci i biedni w tekstach narracyjnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 4.9.3. Kramarski sentymentalizm – miłość ponad podziałami . . . . . 213 4.9.4. „uprzywilejowani” w biedzie – wdowy, sieroty, żebracy . . . . . 218 4.9.4.1. Kategoria wdowieństwa i sieroctwa w tekstach . . . . . 219 4.9.4.2. „Osiřelo dítě…” – motywy sieroce z elementem nadprzyrodzonym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 221 4.9.4.3. Wędrowni żebracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226 4.9.5. Obrazy władzy – ludowy monarchizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227 4.9.5.1. Cesarz austriacki a inni władcy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 4.9.5.2. Wizerunki monarchy – odważny wódz i obrońca wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 235 4.9.5.3. Wizerunki monarchy – ojciec poddanych i sprawiedliwy sędzia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240 4.9.6. Władza cesarska a „inne władze” – kondycja człowieka i obcość w ujęciu metafizycznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243 5. Kramarska metafizyka – wertykalny porządek świata . . . . . . . . . . . . . . . . 249 5.1. Teksty kramarskie o tematyce religijnej – uwagi ogólne . . . . . . . . . . . . 249 5.2. Motywacja religijna w tekstach kramarskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 5.3. Bóg chrześcijański . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 252 5.3.1. Trójca Święta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 253 5.3.2. Pan Bůh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 5.3.3. Wędrówki Chrystusa po świecie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 5.3.4. Metla Páně . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 258 ⩶8⩶ �5.4. 5.5. 5.6. 5.7. 5.3.5. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Pośrednicy: Maryja i święci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 262 5.4.1. Święci w tradycji Kościoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 5.4.2. Święci w literaturze jarmarcznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 5.4.2.1. Pieśni historyczne, biblijne i apokryfy . . . . . . . . . . . . . 267 5.4.2.2. Hagiografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 5.4.2.3. Objawienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 268 5.4.2.4. Aktywne interwencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 5.4.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Aniołowie i moce niebieskie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 5.5.1. Anioł w języku pieśni kramarskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 278 5.5.2. Aniołowie w fabule pieśni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 5.6.2.1. Aniołowie – niebiańska asysta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 5.5.2.2. Aniołowie – aktywni obrońcy pobożnych . . . . . . . . . 284 5.5.2.3. Anioł stróż . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 286 5.5.3. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 289 Diabły i moce piekielne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 5.6.1. Čert, ďábel, Lucifer – diabelskie imiona i sprawcza moc słowa 292 5.6.2. Diabeł w fabule – rola diabła w schemacie funkcjonowania świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297 5.6.2.1. Obcowanie z diabłem – wygląd demona . . . . . . . . . . . 299 5.6.2.2. Piekło i przestrzenie demoniczne . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 5.6.2.3. Ochrona przeciw diabłu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 5.6.3. Zoomorficzne piekielne moce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 5.6.4. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Pozostałe przestrzenie i moce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 5.7.1. Niebo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315 5.7.2. Ogień niebieski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 5.7.3. Raj ziemski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 5.7.4. Obcowanie ze zmarłymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 323 5.7.5. Ziemia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 5.7.6. Trzęsienie ziemi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 329 5.7.7. Podziemie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330 5.7.8. Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333 6. Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 7. Lista druków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 ⩶9⩶ �8. Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 8.1. Źródła drukowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 8.2. Źródła internetowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 435 Streszczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437 Summary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 Spis tablic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 445 ⩶ 10 ⩶ �Podziękowania Praca nad książką to znacznie więcej niż samo przygotowanie tekstu. Także w tym przypadku, oprócz podpisanego na stronie tytułowej autora, do powstania pracy przyczyniło się znacznie więcej osób, którym pragnę serdecznie podziękować. W pierwszej kolejności dziękuję promotorowi mojej rozprawy doktorskiej, profesorowi Zbigniewowi Greniowi, bez którego rad i uwag niniejsza monografia z pewnością nie zaistniałaby w obecnej formie, oraz jej recenzentkom: paniom profesor Renacie Burej i Annie Tyrpie. Koleżankom i kolegom z Instytutu Slawistyki PAN, Instytutu Slawistyki Zachodniej i Południowej UW i Czeskiego Centrum w Warszawie jestem wdzięczny za wszystkie rozmowy, porady i konsultacje. Szczególnie dziękuję Karolinie Ćwiek-Rogalskiej i Michałowi Rogalskiemu, bez których zachęty i motywacji zapewne nie udałoby mi się zdobyć grantu NCN Etiuda 6, znacznie ułatwiającego ostatni rok pracy nad rozprawą doktorską, stanowiącą podstawę dla niniejszej monografii. Wyrazy wdzięczności kieruję również do wszystkich osób, które udzieliły mi pomocy podczas badań, przede wszystkim Heleny Kovářovej z Muzeum Komeńskiego w Przerowie, za życzliwe przyjęcie i zapewnienie właściwie nieograniczonego dostępu do zbiorów. Za konsultacje i przesłane materiały dziękuję również Veronice Hrbáčkovej i pozostałym pracowniczkom i pracownikom Muzeum Regionalnego w Ołomuńcu, gdzie po raz pierwszy zainteresowałem się przyszłym tematem badań, Janie Polákovej z Muzeum Morawskiego w Brnie, Michalowi Klackowi i Matějowi Měřičce z Biblioteki Muzeum Narodowego w Pradze, Piotrowi Grochowskiemu z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, oraz wszystkim instytucjom, które pozwoliły mi na wykorzystanie grafik i zdjęć ze swoich zbiorów jako ilustracji w niniejszej pracy. Książka, którą trzymają Państwo w ręku, nie mogłaby ukazać się bez wsparcia organizacyjnego Fundacji Slawistycznej oraz wydawnictw IS PAN i PTL, reprezentowanych przez dr Dorotę Leśniewską i prof. Katarzynę Marcol, a nie wyglądałaby tak dobrze bez współgrającej z treścią okładki, przygotowanej przez Weronikę Siwiec. ⩶ 11 ⩶ �Na koniec, ale najmocniej, dziękuję swoim najbliższym: Oli, Mirze, Rodzicom i mojej siostrze, Monice oraz wszystkim Przyjaciołom, towarzyszącym mi i wspierającym mnie przez te kilka – czasem trudnych – lat. Swoją pracę chciałbym zadedykować pamięci Zbigniewa Żarnowieckiego, który nie doczekał jej ukończenia, ale zawsze pozostanie dla mnie wzorem dociekliwości i pasji poznawania świata. Warszawa, luty 2020 – lipiec 2024 ⩶ 12 ⩶ �Wykaz skrótów NEČMS – Lidová kultura: národopisná encyklopedie Čech, Moravy a Slezska SFP – Słownik folkloru polskiego SSiSL – Słownik stereotypów i symboli ludowych ⩶ 13 ⩶ ��1 Wstęp 1.1. Cel i założenia pracy Relacja między tym, co znane i swojskie, a tym, co obce i egzotyczne, jest jednym z fundamentalnych podziałów leżących u podstaw ludzkiej kultury oraz wszelkich prób poznania i opisania świata – zarówno naukowych, jak i tych określanych jako potoczne. Współczesna humanistyka, z antropologią na czele, rozszerzyła swoje zainteresowanie o autorefleksję i analityczne spojrzenie na zjawiska najbliższe badaczowi, podejmując próbę spojrzenia na to, co pozornie oczywiste, jak na coś obcego1. Porzucono tym samym starsze paradygmaty badawcze, skupione na badaniu odległego geograficznie i egzotyzowanego „innego”, zacierając niegdyś wyraźną granicę między dwoma biegunami opozycji „swój – obcy”. Refleksja ta pomogła dostrzec, że także w poszczególnych badanych kulturach „swojskość” i „obcość” nie są wcale czymś mierzonym obiektywnie i oczywistym, ale są kształtowane i aktualizowane przez ludzi zależnie od kontekstu i konkretnych potrzeb, czasem w pozornie sprzeczne sposoby. Każda próba zrekonstruowania całościowego obrazu świata jakiejś kultury wymaga refleksji nad rządzącymi nią wewnętrznymi zasadami. Celem niniejszej pracy jest właśnie taka podmiotowa rekonstrukcja obrazu świata utrwalonego w języku, a dostępnego za pośrednictwem materiału folklorystycznego – czeskiej twórczości kramarskiej i obecnych w niej stereotypów dotyczących własnej grupy, innych grup etnicznych, religijnych i społecznych, a wreszcie nadludzkich sił aktywnych na ziemi i metafizycznego porządku świata2. Praca ma charakter interdyscyplinarny, 1 W myśli polskiej zob. np. Stomma 1981: 71 i całość dyskusji o przyszłości etnologii w tomie 35 „Polskiej Sztuki Ludowej”. 2 Językowy obraz świata nie jest tylko „odbiciem” świata zewnętrznego, ale przetwarza go i przedstawia według konkretnych sposobów kategoryzacji i segmentacji rzeczywistości. Dowodem jego daleko idącej niezależności od empirycznego doświadczenia jest choćby istnienie w języku pojęć abstrakcyjnych oraz nazw dotyczących zjawisk i bytów duchowych bez fizycznego denotatu (zob. Bartmiński 2006: 77). ⩶ 15 ⩶ �łączy bowiem ujęcie metodologiczne czerpiące z dorobku językoznawstwa kognitywnego z podejściem bliższym antropologii kulturowej i tradycyjnej etnografii, zainteresowanej kulturą ludową. Połączenie takie ma, oczywiście, długą historię, a związki języka z kulturą były przez badaczy podkreślane właściwie od początku istnienia językoznawstwa jako dyscypliny naukowej. Najczęściej przywoływane są w tym kontekście osiągnięcia amerykańskich badaczy z pierwszej połowy XX w., przedstawiane w popularnej formie jako tzw. hipoteza Sapira-Whorfa, ale zarówno Edward Sapir, jak i jego nauczyciel Franz Boas, czerpali z wcześniejszego dorobku językoznawców europejskich, przede wszystkim Wilhelma von Humboldta (por. Chruszczewski 2011: 21). Zarówno Humboldt (2001: 106), jak i Sapir (1978: 88) widzieli język jako spójny system pośredniczący w obydwu kierunkach pomiędzy psychiką człowieka a otaczającym go światem zewnętrznym. Język bez wątpienia nazwać można instytucją społeczną, ale również – za wybitnym językoznawcą i folklorystą Jerzym Bartmińskim – „niezwykłym składnikiem kultury”, który nie tylko pozwala zachować i przekazać kolejnym pokoleniom dorobek przodków, ale również tworzy więzi społeczne i kreuje wzorce zachowania. Jest także narzędziem porządkowania doświadczeń i nadawania formy obrazowi rzeczywistości, a dzięki temu – co szczególnie cenne dla badacza – ujawnia przyjęte w danej kulturze postawy wobec świata oraz sposoby kategoryzacji i wartościowania osób i rzeczy (zob. Bartmiński 2007: 32–33). Kod językowy i kod kulturowy rządzą się podobnymi zasadami: „Jednostka podporządkowuje się określonym schematom w sposób nie do końca zracjonalizowany, świadomy, choć możliwa jest wtórna refleksja nad działaniem językowym i pozajęzykowym” (Nagórko 1994: 7). Szczególne paralele można zauważyć między językiem a folklorem, który przez swoją anonimowość funkcjonuje jako byt w znacznej mierze obiektywny społecznie, niezależny od swoich poszczególnych użytkowników. Stanowi to dodatkową wartość badań opartych na tego typu materiale (por. Greń 2001a: 68). Obraz świata w kulturze ludowej jest więc tworem zbiorowym, wynikającym z doświadczeń całej społeczności, choć – jak zauważa etnolingwistka Ewa Masłowska – współtworzą go poszczególni członkowie grupy, którzy „przez osobisty udział w rytuałach, zwyczajach, przestrzeganie norm i zakazów, komunikację i przekazywanie wzorców – potwierdzają swoją przynależność do wspólnoty, stają się współtwórcami kulturowego i językowego obrazu danego fragmentu rzeczywistości” (2012: 47). Etnolingwiści często powołują się na konserwatyzm kultury ludowej, pozwalający w bliższych współczesności formach odnajdywać utrwalone ślady starszych wzorców i stereotypów. Do wizji świata, wierzeń i przekonań minionych pokoleń ⩶ 16 ⩶ �mamy dziś jednak dostęp jedynie za pośrednictwem ich zachowanej spuścizny, nie sposób bowiem sięgnąć w przeszłość za pomocą takich narzędzi badań społecznych, jak: wywiad, obserwacja uczestnicząca (badania jakościowe), czy choćby ankieta (badania ilościowe). Możemy jednak odwołać się do instrumentarium szeroko pojętej lingwistyki, by skorzystać z dostępnych tekstów źródłowych, a także zarejestrowanego materiału pozajęzykowego3. Takie rozumienie językoznawstwa, wykraczające poza ścisłe granice dyscypliny, trafnie charakteryzuje socjolingwistka Irena Bogoczová we wstępie do pracy poświęconej kategoriom „swojskości” i „obcości” w języku: Lingvistika jako jedna z mála vědních disciplín přesáhla rámec popisu vlastního předmětu. Hledá odpovědi nejen na autonomní otázky jazyka, ale chápe jazyk mimo jiné jako prostředek mezilidské komunikace či relace mezi světem a jeho odrazem v našem vědomí. Pojetí jazykové komunikace se již dávno neomezuje pouze na umění vyjadřovat se či rozumět jazyku. Mluvit není totéž co komunikovat. Mluvit není ani totéž co používat jazyk. Na druhé straně, používat jazyk neznamená vždy jen mluvit. Znamená také přemýšlet, uvažovat, nazývat, hodnotit či klasifikovat zaznamenanou skutečnost, aniž by přitom bylo cokoliv řečeno. [Lingwistyka jako jedna z niewielu dyscyplin nauki przekroczyła ramy opisu przedmiotu swoich badań. Szuka odpowiedzi nie tylko na pytania dotyczące samego języka, ale rozumie język jako, między innymi, narzędzie ludzkiej komunikacji czy relację między światem a jego odbiciem w naszej świadomości. Pojęcie komunikacji językowej już dawno nie ogranicza się do umiejętności komunikowania i rozumienia języka. Mówić to nie to samo co komunikować. Mówić to też nie to samo, co używać języka. Z drugiej strony, używać języka nie znaczy zawsze tylko tyle, co „mówić”. Znaczy też myśleć, analizować, nazywać, oceniać czy klasyfikować zarejestrowaną rzeczywistość, choćby nic się przy tym nie mówiło]4. (Bogoczová 2001: 5) Związkom niniejszego studium z instrumentarium oraz dorobkiem polskiej i słowiańskiej etnolingwistyki poświęcone będą dalsze fragmenty pracy. By wprowadzić 3 Czy raczej – jak trafnie zauważa Jerzy Bartmiński (2007: 128) – „przyjęzykowego”, bo nierozdzielnie związanego z tym, co wyrażane za pośrednictwem języka, który sam w sobie jest jednością formy i treści. 4 Przekłady tekstów obcojęzycznych, w tym czeskich pieśni kramarskich, jeśli nie zostało to zaznaczone inaczej, pochodzą od autora niniejszego opracowania. Tłumacząc teksty źródłowe starałem się, na ile to możliwe, zachować specyfikę oryginału: rytm, rymy, a także niestandardowy (archaiczny lub regionalny) charakter języka. Również forma graficzna (podział na zwrotki i wiersze, interpunkcja, wielkie i małe litery) naśladuje oryginalne druki. ⩶ 17 ⩶ �czytelnika w jej strukturę, najlepiej będzie rozpocząć od wyjaśnienia jej tytułu, a konkretnie trzech najważniejszych pojęć, jakie się w nim pojawiają. Tytułowa twórczość kramarska to fenomen z pogranicza mediów masowych i ludowej twórczości literackiej. Wraz ze wzrostem alfabetyzacji ziem czeskich na przełomie XVIII i XIX w. oraz rosnącym zapotrzebowaniem na łatwo dostępną lekturę, ogromną popularność zdobyły tanie broszury – druki kramarskie – zawierające teksty pieśni o zróżnicowanej tematyce, sprzedawane w warsztatach drukarskich i przez wędrownych kramarzy. Ich dystrybucji towarzyszyło często publiczne wykonanie oferowanych utworów przez sprzedawcę, mające zachęcić odbiorców do zakupu towaru. Literatura tego typu stanowiła jedno z głównych źródeł informacji o świecie dla zmarginalizowanych, gorzej wykształconych warstw społeczeństwa. Pieczołowicie przechowywane kramarskie ulotki stanowiły często jeden z niewielu tekstów drukowanych obecnych w podmiejskim domu czy wiejskiej chałupie, pełniąc funkcje modlitewnika, rozrywkowej lektury czy elementarza. Ich autorzy czerpali zarówno z tradycyjnej twórczości ludowej, jak i odpowiednio zaadaptowanych motywów pochodzących z literatury elitarnej i rodzącej się prasy. Niezależnie od pochodzenia konkretnych elementów kramarskiego przekazu, na potrzeby niniejszej pracy traktuję całość zjawiska jako element kultury ludowej, co w kontekście czeskim postulował m.in. Piotr Bogatyriew (1979: 322), a wśród badaczy polskich – Janusz Dunin (2004: 122). Jako gatunek komercyjny pieśni kramarskie reagowały na aktualne zapotrzebowanie czytelników, są zatem nie tyle świadectwem prawdziwej wiedzy autora o świecie, co raczej odbiciem światopoglądu i oczekiwań odbiorców. Wartość pieśni kramarskiej jako źródła spoczywa więc właśnie w subiektywności, a analiza treści i formy tego rodzaju literatury umożliwia zrekonstruowanie obrazu świata jej twórców i odbiorców. Przedstawieniu zjawiska czeskiej twórczości kramarskiej – właściwie nieobecnego w polskiej bohemistyce i etnografii – poświęcona jest pierwsza część książki (rozdziały 2. i 3.). Każda mapa stanowi schematyczną dwuwymiarową wizualizację rozciągającego się w trzech wymiarach świata, pozwala objąć go wzrokiem i oswoić. Analizowany materiał źródłowy – tekstową zawartość druków kramarskich – można traktować jako podobną próbę oswojenia i opisania świata, zarówno najbliższego, jak i dalekiego oraz obcego w dwóch aspektach: przestrzennym (świat ludzki z jego podziałami) i ontologicznym (metafizyczny porządek świata i obcowanie z nadprzyrodzonym)5. Zawarta w tytule rozprawy „mapa” ma, rzecz jasna, znaczenie 5 Takie dwupoziomowe opisanie świata odpowiada rozróżnieniu na dwa zasadnicze rodzaje „przestrzeni mitycznej”, zaproponowanemu przez pioniera geografii humanistycznej, Yi-Fu Tuana ⩶ 18 ⩶ �metaforyczne i – podobnie jak język – nie stanowi obiektywnego odbicia świata. Jak zauważa popularyzator koncepcji geografii mentalnej w polskim językoznawstwie, Wojciech Chlebda (2002: 11), nawet najdokładniejsze dzieło kartografa stanowi jedynie pewną interpretację i konceptualizację rzeczywistej przestrzeni, zależną od celu jej utworzenia, autora i adresata. Tak rozumiana mapa jest więc w zasadzie porównywalna z każdym innym tekstem zawierającym schematyczną interpretację rzeczywistości pozajęzykowej. Odwołuję się tu do koncepcji „map mentalnych”, w najogólniejszym sensie oznaczających potoczną wiedzę o miejscach i przypisywanych im wartościach, wpływającą na stosunek człowieka do świata zewnętrznego (Ley 2009: 455). Na potrzeby niniejszej pracy mapę mentalną rozumiem jako całość wyobrażeń o organizacji świata i jego mieszkańcach, wartościowaniu jego poszczególnych elementów (istniejących obiektywnie i postulowanych, jak zaświaty) oraz powiązań między nimi. Mapa taka obejmuje zatem nie tylko świat ludzki w wymiarze horyzontalnym (rozdział 4.), ale również jego wertykalną strukturę, porządek metafizyczny niebios, ziemi i piekła oraz ich wzajemne przenikanie (rozdział 5.), a więc całość opisywanego w pieśniach kramarskich wszechświata. Za Wojciechem Chlebdą należy jednak zauważyć, że: „»całość świata« nie oznacza »cały świat«, mapy mentalne bowiem są w szczególny sposób wybiórcze. Wybiórczość przejawiała się już, jak pamiętamy, na poziomie budulca map mentalnych – wyobrażeń stereotypowych i dotyczyła szczególnej selekcji cech składnikowych każdego z tych wyobrażeń” (2002: 14–15)6. W rozdziałach analitycznych rozprawy skupiam więc swoją uwagę na stereotypach dotyczących wybranych grup etnicznych i etnokonfesyjnych o stosunkowo stałym wizerunku, sygnalizując jedynie wystąpienia w tekście etnonimów i choronimów pojawiających się okazjonalnie i pozbawionych stereotypowych konotacji. Ze względu na stosunkowo rzadki i powierzchowny charakter opisów miejsc, „mapa” rysowana w pracy jest w pierwszej kolejności mapą etniczną, przedstawiającą (1987: 114). Stwierdza on bowiem, że przestrzeń mityczną tworzą zarówno obszary znajdujące się poza zasięgiem osobistego doświadczenia (w takim przypadku „mityczność” wynika z uzupełniania braków wiedzy na podstawie kultury, wierzeń i doświadczeń danej jednostki czy grupy), jak i najbliższe nawet miejsca poznane empirycznie (w takim przypadku „mityczność” to orientowanie człowieka wobec wyższego, kosmicznego porządku, aktualne niezależnie od miejsca jego fizycznego przebywania). 6 Można tu również odwołać się do refleksji psychologa Davida R. Olsona (2010: 321), zestawiającej ze sobą mapy mentalne społeczności lokalnych i mapy nowożytnych podróżników. Pierwsze pomagają pamiętać to, co już znane, a pewne informacje przypisane są do wszystkich objętych mapowaniem miejsc. Drugie stanowią modele teoretyczne, dopuszczają istnienie „białych plam” pozwalających myśleć o tym, co nieznane. ⩶ 19 ⩶ �mieszkańców danych regionów i krain w określonych kontekstach, a nie obrazem konkretnej przestrzeni czy krajobrazu, który w pieśni kramarskiej jest właściwie nieobecny. Wobec zasadniczo synonimicznych, choć kładących nacisk na różne aspekty badań pojęć etnolingwistyka, lingwistyka antropologiczna i lingwistyka kulturowa7, wybór terminu etnolingwistyka wynika z inspiracji metodologicznych, którymi były dla mnie przede wszystkim prace tzw. szkoły lubelskiej, skupionej wokół powstającego od lat 80. XX w. Słownika stereotypów i symboli ludowych (SSiSL, pierwotnie Słownika ludowych stereotypów językowych). Niniejsza rozprawa mieści się w zakresie obydwu interpretacji znaczenia członu etno- zawartego w tym terminie (por. Nagórko 1994: 5). Z jednej strony bowiem materiał poddawany analizie pochodzi z tekstów, które zaliczyć można do szeroko rozumianej kultury ludowej („etnograficzny”, w znaczeniu „ludoznawczy” charakter pracy), a z drugiej strony praca dotyczy kultury konkretnej grupy etnicznej, XIX-wiecznych Czechów/Morawian8. Grupa ta, jej kultura i rekonstruowany w niniejszej pracy obraz świata, choć pozornie stosunkowo bliskie9, są dla współczesnego czytelnika czymś obcym w dwóch aspektach. Dla odbiorcy czeskiego jest to zjawisko odległe w czasie, sięgnięcie do wizji świata opartej na elementach odrzuconych przez najczęstsze interpretacje nowoczesnej czeskiej tożsamości narodowej (kształtowane w środowisku miejskim), takich jak: kontrreformacyjny katolicyzm, lojalność polityczna wobec domu habsburskiego oraz chłopskie przywiązanie do ziemi i tradycji. Dla czytelnika polskiego materiał czeski jest obcy podwójnie, ponieważ dotyczy innego, choć pokrewnego genetycznie języka zachodniosłowiańskiego. Jak stwierdza cytowany już Jerzy Bartmiński: „Etnolingwistyka stara się o to, by wychodząc od języka, docierać do człowieka, do jego sposobu pojmowania świata” (2007: 33). Tym samym pozwala materiał zachowany w języku interpretować z perspektywy całościowej, antropologicznej, nie zaś wyłącznie językowej. Etnolingwistyka pochyla się zarówno nad językiem, jak i nad jego użytkownikami oraz tworzoną przez nich wspólnotą. Ponownie za Bartmińskim dodać można, że dys7 Nie wdaję się tu w szczegółowe debaty o ich zakresie i wzajemnej relacji, które znaleźć można w literaturze przedmiotu (np. Bartmiński 2008, zwłaszcza 21–22). 8 Kwestia tożsamości etnicznej odbiorców i autorów pieśni (państwowej, narodowej i regionalnej) przedstawiona jest szczegółowo w rozdziale 4. 9 Mam tu na myśli potoczny, powierzchowny obraz tzw. „kultury ludowej”, sprowadzający ją do barwnych strojów, muzyki i tradycyjnych obrzędów, podobny w całej Europie Środkowej, a szczególnie zbliżony wśród narodów słowiańskich katolickiego kręgu kulturowego, por. spojrzenie na „ludowość mityczną” u Ludwika Stommy (2002: 278–282). ⩶ 20 ⩶ �cyplina ta pozwala nie tylko na ujęcie przedmiotowe – badanie wybranej wspólnoty (etnosu) przez pryzmat metodologii językoznawczej, ale również – a nawet przede wszystkim – ujęcie podmiotowe, a więc próbę spojrzenia na świat oczami danej społeczności, rekonstrukcję i badania zasad rządzących myśleniem potocznym zgodnie z koncepcją etnonauki (Bartmiński 2008: 21–22). Takie ujęcie, zaproponowane przez autorów SSiSL, zakłada „dystans” wobec materiału tekstowego i odrzuca interpretowanie źródeł folklorystycznych (czy szerzej – jakiegokolwiek materiału analizowanego etnolingwistycznie) przez pryzmat współczesnego rozumienia danych pojęć w języku ogólnym (por. Bartmiński 2007: 119). Postulowana próba wyjścia poza naturalne dla badacza kategorie interpretacji odpowiada spopularyzowanemu przez antropologię kognitywną podziałowi na badania „etyczne” (ang. etic) i „emiczne” (ang. emic). Antropologia kognitywna i kognitywne językoznawstwo wyrastają z tego samego pnia (zob. Vrhel 1996: 224), a przytoczone powyżej koncepcje wynikają z propozycji amerykańskiego lingwisty Kennetha L. Pike’a, by językoznawczy podział na fonetykę (ang. phonetics) i fonologię (ang. phonemics) transponować na wszystkie zjawiska kultury (Pike 1972: 37–72). Obiektem zainteresowania fonetyki jest fizyczny charakter wszystkich dźwięków ludzkiej mowy, fonologii zaś – rola poszczególnych fonemów w konkretnym systemie językowym (por. Trubiecki 1970: 11–22). Podobnie opis „etyczny” kultury to opis oparty na zewnętrznych, uniwersalnych kryteriach, przedstawiany z punktu widzenia możliwie obiektywnego zewnętrznego obserwatora, a opis „emiczny” to zejście na poziom kategorii znaczących w danej kulturze z perspektywy jej uczestników10: Descriptions or analyses from the etic standpoint are “alien” in view, with criteria external to the system. Emic descriptions provide an internal view, with criteria chosen from within the system. They represent to us the view of one familiar with the system and who knows how to function within it himself. [Opisy lub analizy podejmowane z etycznego punktu widzenia są spojrzeniem „obcym”, opartym o kryteria zewnętrzne wobec systemu. Opisy emiczne dostarczają wewnętrznego spojrzenia, opartego na wybranych kryteriach wewnątrzsystemowych. Są one spojrzeniem kogoś znającego system, wiedzącego jak samemu funkcjonować w jego ramach]. (Pike 1972: 38) 10 Nie zawsze systemy te będą się znacząco różnić, w niektórych przypadkach, jak zauważa Pike (1972: 41–42), mogą się okazać właściwie zgodne. ⩶ 21 ⩶ �O ile zatem opis „etyczny” może zostać odgórnie narzucony na podstawie wybranych kryteriów, kategorie opisu „emicznego” istnieją wewnątrz systemu i muszą zostać przez badacza odkryte (Pike 1972: 37). Nie oznacza to jednak po prostu oddania głosu uczestnikom danej kultury, bo podobnie jak rodzimy użytkownik języka nie zawsze jest w stanie wyjaśnić zawiłości używanej przez siebie gramatyki, tak samo uczestnik jakiejś kultury może nie zdawać sobie sprawy z głęboko zinternalizowanych reguł, jakimi się ona kieruje (Barnard 2006: 163–166)11. W dostępnych opracowaniach czeskiej literatury kramarskiej badacze stosują zazwyczaj współczesne sobie, a zewnętrzne wobec tekstu kategorie. W niniejszej pracy chciałbym zrekonstruować całościową wizję świata, a nie tylko opisać wybrany jego element, opierając się na utworach konkretnego rodzaju. Nie traktuję zatem tekstów druków kramarskich w sposób literaturoznawczy (stosując ostry genologiczny podział na ballady kramarskie, lirykę, pieśni nowiniarskie, modlitwy itp.), ale raczej jako różnorodne, choć względnie spójne zjawisko, połączone wspólnym drukowanym medium, którego odbiorcy przyswajali wszystkie typy tekstów w podobny sposób, bez świadomego stawiania granic gatunkowych czy tematycznych. Częsty w pracach czeskich autorów podstawowy podział na utwory świeckie i religijne również uważam za zewnętrznie narzucony12, ponieważ (jak pokazuje analiza korpusu tekstów) wątki religijne i światopoglądowe obecne są w wielu tekstach klasyfikowanych ze względu na gatunek jako świeckie, i przeciwnie – wiele tekstów tematycznie uznanych za religijne odpowiada swoją formą pieśniom świeckim. Wybrany materiał – całość kolekcji Muzeum Komeńskiego w Przerowie (ok. 2800 druków) – obejmuje swoim zasięgiem szeroką pulę tematów, od religijnych wykładni porządku świata i adaptacji historii biblijnych, po informacje dotyczące niezwykłych zdarzeń, ale i codzienności zarówno czeskiej prowincji, jak i dalekich krain. Oczywiście, rekonstrukcja wewnętrznych zasad rządzących tekstami nie oznacza, że przedstawiony w pracy system jest kompletny, bo pieśni kramarskie nie były jedynym czynnikiem kształtującym obraz świata osób będących ich czytelnikami i słuchaczami. Nie twierdzę, że kategorie, którymi porządkowali oni swój świat, całkowicie zgadzały się z jego wizją obecną w pieśni kramarskiej, ale popularność i żywotność tego zjawiska bez wątpienia świadczy o dużej mocy oddziaływania i odpowiadaniu na zapotrzebowanie odbiorców (a niebezpośrednio – o zgodności 11 Oba podejścia badawcze nie wykluczają się, ale raczej tworzą wzajemnie uzupełniające się typy idealne (por. Jorion 1983, Burszta 1986: 109–116). 12 Także przez względy ideologiczne – zjawiska kultury ludowej nierzadko były w komunistycznej Czechosłowacji przedstawiane z pominięciem ich religijnego aspektu (choć źródeł podziału na teksty świeckie i religijne należy szukać już w opracowaniach Františka Bartoša (1885: 195–293)). ⩶ 22 ⩶ �obrazu świata zawartego w tekstach z tym pozatekstowym). Zakładam zatem, że choć niemożliwe jest dziś zbadanie spojrzenia na świat minionych pokoleń za pomocą metod jakościowych, typowych dla współczesnej antropologii, spośród dostępnych nam źródeł druki kramarskie stanowią niezwykle cenne i wciąż niedostatecznie wykorzystane źródło do jego rekonstrukcji. Na obraz świata czeskojęzycznego przedstawiciela niższych warstw społeczeństwa składało się wiele innych czynników, których medium był język: folklor ustny, kazania i nauki kościelne, dydaktyczne książki lektury ludowej13, a w późniejszym okresie również prasa. Pozajęzykowo kształtowały go zwyczaje i obrzędy związane z cyklem dorocznym, zarówno ludowe o jeszcze pogańskiej proweniencji, jak i katolicki rok liturgiczny. Mając na względzie to, że zrozumienie wyrażenia językowego wymaga osadzenia w kontekście pozajęzykowym (por. Bartmiński 2007: 36), w miarę możliwości staram się w niniejszym opracowaniu uzupełniać bazę tekstową o jak najszersze dane etnograficzne – literaturę przedmiotu, ale również refleksję nad materialną formą druków kramarskich, ich oprawą graficzną i sposobami ich społecznego funkcjonowania (istotne uzupełnienie pierwszej części monografii stanowią wobec tego ilustracje zamieszczone na jedenastu oddzielnych tablicach zgrupowanych na końcu książki). Założenie to jest zgodne z zasadami przyjętymi w etnolingwistyce przy opisie językowego obrazu świata ( JOS)14: Pełna rekonstrukcja JOS […] nie powinna też abstrahować od danych – nazwijmy je „przyjęzykowych”, na które składa się utrwalona społecznie wiedza o świecie, wspólna nadawcy i odbiorcy, oraz towarzyszące wiedzy przekonania i wierzenia. […] Szeroko rozumiana społeczna „wiedza o świecie” jest relewantna komunikacyjnie. Do zespołu danych „przyjęzykowych” skłonny jestem zaliczyć też przyjęte i obowiązujące, czyli skonwencjonalizowane zachowania. (Bartmiński 2006: 14) Niniejsza praca może zainteresować nie tylko bohemistów i czytelników zajmujących się środkowoeuropejskim folklorem, ale być może stanowić będzie – 13 Czes. Knížky lidového čtení – dłuższe prozatorskie teksty o charakterze rozrywkowym i dydaktycznym; zob. Magnuszewski 1973: 79, Mocná, Peterka 2004: 305–308, Voit 2008: 467–470. 14 Szczegółową definicję JOS w ujęciu etnolingwistycznym odnaleźć można w pracy J. Bartmińskiego (2006: 12). W największym skrócie jest to zawarta w języku interpretacja rzeczywistości, dającą się ująć w postaci zespołu sądów o świecie. Źródłem do poznania JOS są zarówno sądy utrwalone w materii języka, jak i sądy jedynie sygnalizowane przez formy językowe, a utrwalone na poziomie powszechnej wiedzy i przekonań jego użytkowników (zob. również Greń 2004: 12–14). Przyjęte w niniejszej pracy założenia metodologiczne zostaną przedstawione w kolejnym rozdziale. ⩶ 23 ⩶ �wobec charakteru badanego materiału, pochodzącego z pogranicza tradycyjnej kultury ludowej i kultury masowej nowocześniejszego typu – interesujący dodatek do aktualnych rozważań nad rolą sensacyjnych mediów i fałszywych wiadomości, zastępujących rzetelną informację utwierdzaniem w odbiorcy posiadanych wcześniej przekonań i uprzedzeń. Etnolingwistyczna analiza danych językowych umożliwia bowiem wgląd w psychospołeczne mechanizmy rządzące konceptualizacją i kategoryzacją świata przez ludzi, a tym samym, pomimo czerpania z materiału historycznego, pozwala objąć refleksją również powszechne i niezależne od miejsca czy epoki mechanizmy rządzące ludzkim myśleniem (por. Bartmiński 2006: 15). 1.2. Językowy obraz świata i stereotypy Przywołana we wstępie koncepcja językowego obrazu świata jest obecna w polskiej lingwistyce od lat 70. XX w. (Pisarek 1978: 143)15. Od początku kolejnej dekady była intensywnie wykorzystywana i rozwijana przez badaczy i została na trwałe powiązana z konkretnymi pojęciami i metodami badawczymi. Elementami badań JOS są refleksje nad tym, kim jest podmiot danej wypowiedzi i jego wspólnota (autostereotyp), kim są „oni” (heterostereotyp), jak konceptualizowane są czas, przestrzeń i zajmowane w niej przez podmiot miejsce, jakie wartości wspólnota podmiotu przyjmuje za swoje i jak wypowiedzi są zróżnicowane stylowo i gatunkowo (Bartmiński 2006: 20). Rekonstrukcja JOS powinna uwzględniać cały system relacji między językiem a kulturą, czyli zarówno formalne, jak i semantyczne aspekty wypowiedzi i całość kontekstu „przyjęzykowego”, tak by opis językoznawczy przedstawiał: „[…] świat zawarty w strukturach i znakach języka, ale interpretowany kulturowo na tle praktyk i wierzeń społeczności używającej tego języka” (Bartmiński 1998: 65). Uzyskany w ten sposób opis nie ma na celu oddania językowego obrazu danego słowa, ale przedmiotu lub pojęcia, które są tym słowem nazwane. Jednym ze służących do tego narzędzi jest tzw. definicja kognitywna, która w przeciwieństwie do klasycznej słownikowej definicji „taksonomicznej” nie ogranicza się do podania zestawu koniecznych i wystarczających cech danego przedmiotu czy pojęcia (Váňková 2005: 77–79, Bartmiński, Niebrzegowska 2006: 101). Definicja 15 Obok wspomnianych już źródeł tej koncepcji w myśli niemieckiej i amerykańskiej ( Johann Gottfried Herder, Wilhelm von Humboldt, Leo Weisgerber, Edward Sapir, Benjamin Lee Whorf; zob. Guz 2012), wymienić można inspiracje słowiańskie, m.in. Jurija Apresjana, Władimira Toporowa czy Nikita i Swietłana Tołstojowie; zob. Nagórko 1994, Váňková 2005: 46–51, Bartmiński 2008. ⩶ 24 ⩶ �kognitywna ma na celu „uwzględnienie wszystkich relewantnych językowo i kulturowo składników znaczenia” (Bartmiński 2008: 25–26), odpowiadających obrazowi przedmiotu w potocznej świadomości, a przyjmuje formę obszernej „opowieści” o przedmiocie i jego miejscu w świecie, opartej na uporządkowanych cytatach z materiału źródłowego (zob. Váňková 2005: 79–82). Porządek opisu nie ma jedynej ustalonej postaci, ale przyjmuje różne formy w zależności od kategorii, w jakiej znajduje się opisywany przedmiot (por. Tołstaja, Tołstoj 1984: 17–18). Badania JOS opierają się zazwyczaj na trzech źródłach, tak by uzyskane wyniki uzupełniały się i były możliwie najbardziej reprezentatywne (Bartmiński 1998: 66; zob. Rak 2010: 489–490). Podejście takie, określane skrótem S-A-T (system – ankiety – teksty), opiera się na analizie: systemu danego języka: jego gramatyki i leksyki, jako warstwy najsilniej zautomatyzowanej i utrwalonej, materiałów ankietowych (przygotowywanych specjalnie na potrzeby prowadzonego badania po wstępnym rozpoznaniu zagadnienia w innych źródłach), niedostępnych w przypadku badań historycznych, i tekstów (wypowiedzi w konkretnych aktach mowy). Każde ze źródeł jest wybiórcze i objęte pewnymi ograniczeniami: najuboższy, wymagający bowiem najdłuższego formowania, jest materiał zapisany w systemie języka: leksyce, frazeologii itp. (przy czym pamiętać należy, że utrwalenie obrazu w społecznej wyobraźni nie gwarantuje jego leksykalizacji czy frazeologizacji), najbogatsze zaś są źródła tekstowe (Bartmiński 1998: 79–80). Na definicję kognitywną składają się wszystkie cechy stereotypowo przypisywane danym obiektom, osobom i konceptom. Definicja taka umożliwia zatem rekonstrukcję stereotypu językowego. Ten zaś stanowi jeden z elementów językowego obrazu świata, wymienionych w przedstawionym powyżej „programie minimalnym” badania JOS. Stereotyp definiowany przez językoznawstwo kognitywne nie jest równoważny ze stereotypem w jego potocznym ujęciu, rozumianym jako uproszczony i schematyczny negatywny sąd, przede wszystkim o ludziach, pozbawiony waloru poznawczego (por. Masłowska 2012: 43). Potoczne rozumienie uwypukla wyłącznie negatywny emocjonalny charakter stereotypu i zrównuje go z uprzedzeniem, odbierając część spełnianych przezeń funkcji – przede wszystkim funkcję poznawczą. Patrząc z zewnątrz, zakłada się zazwyczaj fałszywość emocjonalnego stereotypu-uprzedzenia, a więc brak jakiejkolwiek wartości poznawczej (choć użytkownicy stereotypu traktują go jak prawdziwą wiedzę). Zdaniem etnolingwistów stereotyp nie jest jednak wypełniony wyłącznie emocjami, ale raczej stanowi potoczną teorię danego przedmiotu, ma pewną wartość poznawczą, choć jego obiektywna prawdziwość nie podlega zwykle ocenie (Bartmiński 1998: 65–66). Ze względu na obecne w stereotypie wartościowanie emocjonalne, jedną z jego ⩶ 25 ⩶ �funkcji staje się również integracja wewnątrz podzielającej te same przekonania grupy. Stereotypy charakteryzują się wysoką trwałością i uproszczoną strukturą, która wbrew potocznemu odbiorowi nie jest jednak zjawiskiem negatywnym, ale raczej stanowi nieodłączny element ludzkiego postrzegania świata. Ujęcie lingwistyczne nie stawia ostrej granicy między stereotypem a pojęciem (Greń 2004: 19–26)16. Ponieważ w ludzkiej percepcji świata, a więc także jego konceptualizacji w języku, zawsze uczestniczy zarówno czynnik poznawczy (intelektualny), jak i czynnik emocjonalny (interpretacyjny) (Greń 2001a: 71–72), o określeniu danego konceptu jako „stereotyp” lub „pojęcie” decyduje wzajemna proporcja tych dwóch elementów. W ujęciu proponowanym w pracach szkoły lubelskiej (w tym w jej sztandarowym dziele, jakie stanowi SSiSL) mianem stereotypu określane są także obrazy stosunkowo neutralne emocjonalnie. Wynika to m.in. z przyjęcia bardzo szerokiego pola badawczego, obejmującego również obrazy pojęć i obiektów ze współczesnej perspektywy nie odbieranych jako stereotypowe. Zdaniem etnoi socjolingwisty Zbigniewa Grenia (2001a: 77–78), stereotypizacja wymaga antropomorficznego, a przynajmniej animistycznego charakteru pojęć przedmiotowych – jest więc możliwe badanie szerokiego wachlarza stereotypów w materiale folklorystycznym, ponieważ charakter agentywny przypisywany jest w kulturze ludowej również obiektom ze współczesnej perspektywy nieożywionym oraz licznym bytom nadprzyrodzonym. W językoznawstwie synchronicznym oznacza to natomiast skupienie się przede wszystkim na stereotypach dotyczących grup społecznych i narodowości. Najwięcej stereotypów i najsilniejsze procesy stereotypizacji (największa prototypowość) występują oczywiście tam, gdzie szczególnie silny jest element emocjonalny, a więc na styku „swój – obcy”. W związku z tym najbogatsze (i najspójniejsze) są obrazy stereotypowe grup, z którymi społeczność podmiotu ma kontakst, a znacznie uboższe – często bardziej ogólne i niekonkretne – stereotypy dotyczące grup zupełnie dalekich (Greń 2012: 62). Jak zaznaczono we wstępie, niniejsza praca przedstawiać będzie przede wszystkim obrazy grup etnicznych i religijnych oraz istot i mocy nadprzyrodzonych, a więc w pełni uzasadnione jest użycie zarówno terminu „stereotyp”, jak i metodologii związanej z jego badaniem, która zostanie przedstawiona w kolejnym podrozdziale. 16 Najczęściej pojęcie definiowane jest jako oparte na kategoriach naukowych, a stereotyp na kategoriach naturalnych, potocznych. Relacje między różnymi definicjami stereotypu, prototypu i pojęcia (czes. pojem) przedstawia np. Irena Váňková (2005: 83–88). ⩶ 26 ⩶ �1.3. Stereotyp w badaniach etnolingwistycznych Pojęcie stereotypu cieszy się dużą popularnością we współczesnej humanistyce, choć jego konkretne definicje różnią się w zależności od dyscypliny nauki, w jakiej się pojawia (zob. Grzegorczykowa 1998: 113). Stereotyp17 w najszerszym rozumieniu może wykraczać poza język i być powielany w pozajęzykowej komunikacji, np. przedstawieniach plastycznych, zachowaniach i gestach (Bartmiński 1998: 65, Benedyktowicz 2000: 93–94), jednak zazwyczaj jest ściśle związany z językiem, bo właśnie przezeń się wyraża i za jego pośrednictwem jest przekazywany. Obecnie kwestie stereotypu poddawane są badaniom przez różne działy językoznawstwa18, ale bez wątpienia największą popularnością w polskiej nauce cieszy się ujęcie etnolingwistyczne. Przy badaniu stereotypu odwołać można się do źródeł objętych wspomnianą triadą S-A-T, a stosunek do jej poszczególnych elementów pozwala prześledzić zmiany, jakim podlegało pojęcie stereotypu w polskim językoznawstwie. Na analizie systemu językowego, a konkretnie – związków frazeologicznych, skupiał się formalny kierunek badań nad stereotypami (zob. Greń 2001a: 68–69, Bartmiński 2007: 65), dla którego stereotyp oznaczał skonwencjonalizowany związek utrwalony w języku w określonej formie (związek wyrazowy reprodukowany z pamięci, w przeciwieństwie do tworzonego w procesie syntezy). Drugi z nurtów badań – kierunek semantyczny – włączył do badań również materiał ankietowy (Pisarkowa 1976: 12–14), a w wersji rozwiniętej przez krąg lubelski, skupiony wokół Jerzego Bartmińskiego, dodatkowo teksty różnego typu, zawierające obok połączeń idiomatycznych i formuł także połączenia semantyczne bez ustalonej formy językowej – topikę (Greń 2001a: 70, Bartmiński 2007: 70–71). Kierunek ten, określany jako orientacja „semantyczno-formalna”19, najszerzej traktuje materiał językowy, włączając do analizy nazwy apelatywne, przysłowia, frazeologizmy 17 Pierwsze użycie tego pojęcia datuje się na lata 20. XX w., kiedy wykorzystane zostało ono w pracy filozofa i medioznawcy Waltera Lippmanna Public Opinion z 1922 r. Lippmann przyjął w niej termin pierwotnie związany z drukarstwem jako określenie uproszczonego i jednostronnego obrazu ludzi i rzeczy, ułatwiającego opis zjawisk i wzmacniającego więzi społeczne (Benedyktowicz 2000: 81–85, Bartmiński 2007: 106). 18 Wobec wielości prac językoznawczych poświęconych stereotypowi, zaskakująca wydaje się stosunkowo późna refleksja lingwistów nad tym zagadnieniem. Przełomem stały się dopiero prace Uty M. Quasthoff z początku lat 70. XX w. (Greń 2001a: 67), a w Polsce Krystyny i Walerego Pisarków z drugiej połowy tej dekady (Bartmiński 2007: 66). 19 W ujęciu J. Bartmińskiego (1998: 74) mieści się on w obrębie szerszego kierunku semantycznego. ⩶ 27 ⩶ �oraz atrybuty wyrażane przymiotnikowo i rzeczownikowo, a więc także konstrukcje mentalne nieutrwalone na poziomie struktury lub leksyki, ale obecne jedynie w kontekście kulturowym (Masłowska 2012: 44). Stereotypy nie są jednolite i konsekwentne, co wynika z dwóch czynników. Po pierwsze, jak zauważa językoznawstwo kognitywne, pozorna niespójność stereotypów spowodowana jest ich otwartym i dynamicznym charakterem. Większość stereotypów posiada bowiem swoje cechy główne, stanowiące jądro znaczeniowe, i cechy peryferyjne: „Stereotypy, podobnie jak i koncepty, mają zakres otwarty, tworzą continuum w polu znaczeniowym […] i mają swoje cechy prototypowe (inwariantne) i cechy peryferyjne” (Greń 2001a: 77; por. Masłowska 2012: 45). Po drugie, stereotyp tworzony jest zawsze z określonego punktu widzenia. Nawet przy wykorzystaniu skonwencjonalizowanego materiału o stosunkowo dużej jednolitości, jak źródła folklorystyczne, będące tworem podmiotu zbiorowego o konserwatywnym charakterze, nie należy zapominać, że zbiorowość taką tworzą indywidualne podmioty współtworzące tradycję, a więc punkt widzenia pozostaje zmienny i zależny od kontekstu, a przy szczegółowej analizie pozornie monolityczny stereotypowy obraz może ujawnić wewnętrzne sprzeczności. Podsumowując, stereotyp w ujęciu etnolingwistyki to ustabilizowane połączenie utrwalone w pamięci zbiorowej, które ukazuje współdziałanie kodu językowego i kodu kulturowego oraz pośredniczy w kontakcie człowieka z otoczeniem. Stereotypy stanowią element wiedzy o świecie wspólnej dla nadawcy i odbiorcy i jako takie obejmują nie tylko ustalone formy językowe (np. połączenia wyrazowe), ale również połączenia semantyczne bez utrwalonej formy i wiedzę niewerbalizowaną, która pozostaje jednak relewantna lingwistycznie (Bartmiński 1998: 64). Znajomość języka nie jest więc jedynym warunkiem zrozumienia komunikatów opartych na stereotypie, konieczne są także pozajęzykowa wiedza o świecie oraz konkretne kompetencje komunikacyjne i kulturowe. Stereotypy mają przede wszystkim funkcję poznawczą i wartościującą, a w dalszej kolejności – społeczną i psychiczną. Są motywowane zarówno obiektywnymi właściwościami opisywanych przedmiotów, jak i czynnikami subiektywnymi (Bartmiński 1998: 64–65, 2008: 24–25). 1.4. Przyjęte w książce zasady opisu Celem rozdziałów analitycznych pracy jest stworzenie opisów wybranych elementów świata przedstawianego w tekstach kramarskich – stereotypów grup ludzkich i sił nadnaturalnych – w formie spełniającej założenia definicji kognitywnej. Zakładam, że głównym materiałem, jaki będzie dostępny za pośrednictwem tego typu ⩶ 28 ⩶ �tekstów, jest topika (stereotypy treściowe), ale oczekuję również przynajmniej okazjonalnego pojawiania się stereotypów formalnych o ustalonej zwyczajowo werbalizacji. Skupiając się na topice, planuję dotrzeć nie tylko do tych elementów stereotypu, które są komunikowane wprost, ale także do treści presuponowanych, których odnalezienie umożliwia refleksja nad semantyką całego tekstu (zob. Bartmiński 2007: 124). W tym celu w kolejnych podrozdziałach przedstawiona zostanie dotycząca opisywanego zagadnienia „rama doświadczeniowa” opisującego świat podmiotu, obejmująca czynniki, za pomocą których pamięć indywidualna i społeczna wpływać mogły na konkretne doświadczenie (Bartmiński 2008: 26). Opracowanie będzie zawierać obszerne wprowadzenie do historyczno-kulturowego kontekstu, z materiałem ilustracyjnym w postaci cytatów, a poszczególne podrozdziały kończyć się będą zwartymi hasłowymi podsumowaniami. Jako ważny do interpretacji znaczenia i konotacji semantycznych kontekst przyjmuję całe teksty analizowanych pieśni (por. informacje o materiale w rozdziale 2.). Przytaczane w pracy cytaty z oczywistych względów będą jednak znacznie krótsze, a całość treści tekstów w razie potrzeby będzie jedynie streszczana. Cytaty z pieśni kramarskich będą zazwyczaj obejmowały jedną lub dwie strofy, a w przypadku połączeń wyrazowych formalnego typu – pojedyncze wersy. Hasła podsumowujące poszczególne zagadnienia będą miały charakter rzeczownikowy, ale odwołuję się też oczywiście do innych części mowy20. Zgodnie z etnolingwistycznym kluczem przyjmuję, że ograniczenie w opisie cech do najczęstszych czy najważniejszych nie jest wystarczające dla utworzenia pełnej charakterystyki danego przedmiotu. Nie można z góry odrzucić cech występujących sporadycznie, ponieważ jednostkowy charakter nie świadczy o ich nieistotności, ale o roli kontekstu przyjęzykowego. Różne źródła mogą dawać różny obraz zagadnienia, a być może to, co najbardziej oczywiste, nie jest opisywane słownie, bo autor wypowiedzi zakłada uprzednie posiadanie przez odbiorców pewnej oczywistej w danej społeczności wiedzy. Jednostkowo poświadczone cechy mogą też odnosić się do jakiegoś wybranego aspektu przedmiotu, pochodnego od innych, traktowanych jako podstawowe, albo wynikać z konwencji zakładających aluzyjność, opisowość, niebezpośredni charakter itp. (Bartmiński 1998: 67). Opracowując poszczególne zagadnienia odwołuję się do koncepcji profilowania (por. Bartmiński, Niebrzegowska 2006: 99). Oznacza to, że hasła będą miały charakter fasetowy, a w materiale spróbuję odszukać takie aspekty opisywanego 20 Tzn., jeśli np. opisywanym hasłem jest ďábel (‘diabeł’), to wystąpienie pochodnego od niego przymiotnika ďábelský (‘diabelski’) traktował będę jako użyteczną informację. ⩶ 29 ⩶ �przedmiotu (fasety21), które są ważne dla użytkowników języka (członków wspólnoty) i tworzą społecznie utrwaloną spójną strukturę pojęcia. W ten sposób hasło obejmie różne aspekty opisywanego przedmiotu, które składają się na jego obraz widziany z różnych perspektyw (nie wszystkie i nie zawsze muszą występować jednocześnie). Zgodnie z przedstawionymi już koncepcjami, stereotyp bywa niespójny, ponieważ część cech jest prototypowa, inne zaś są marginalne. Przedstawienie całościowego hasła łączy obraz z różnych punktów widzenia, więc może być on częściowo niekonsekwentny, co jednak nie narusza tezy o trwałości i niezmienności stereotypu (po prostu w różnym kontekście uaktywniają się jego konkretne elementy). Różne profile nie są oddzielnymi znaczeniami, ale różnymi sposobami organizacji elementów semantycznych jednego znaczenia: „Poszczególne profile mogą przedstawiać treści wobec siebie ambiwalentne, co nie oznacza, że pozostają ze sobą w sprzeczności, lecz że odsłonięte zostały inne warunki ich kreacji” (Masłowska 2012: 59). Ostatnim przytoczonym elementem etnolingwistycznej teorii, o zasadniczym znaczeniu dla refleksji nad stereotypami, pozostaje kwestia punktu widzenia, który wpływa na różne perspektywy oglądu (Bartmiński 2006: 78–79). Punkt widzenia jasno wiąże się z autostereotypem podmiotu wypowiedzi i decyduje o kategoryzacji świata w relacji do niego (Bartmiński 2006: 83). Wynikające z rekonstrukcji podmiotowego obrazu świata dotarcie do pewnych prawd o społeczności i człowieku, który ten obraz tworzy, rozumiem jako nadrzędny cel etnolingwistyki22. Punkt widzenia można – za Bartmińskim – zdefiniować, jako czynnik podmiotowo-kulturowy o charakterze ponadjęzykowym, który decyduje o sposobie mówienia o danym przedmiocie (a w przypadku autostereotypu – również o samym podmiocie), determinując wybór podstawy definicji, a także dobór i treść kategorii opisu. Ten sam obiekt o tych samych właściwościach może być – w zależności od punktu widzenia – różnie opisywany i wartościowany23. Pewne punkty widzenia mogą mieć ze sobą część elementów wspólnych lub mogą dobrze ze sobą współdziałać, inne 21 Nie poświęcam tu uwagi szczegółowym definicjom pojęć aspekt, podkategoria i faseta proponowanym przez różnych autorów – mogą być one stosowane zamiennie, ale niekiedy występują między nimi drobne różnice (zob. Bartmiński, Niebrzegowska 2006: 100). 22 Nawiązując do kategorii emic i etic można zamiast o „obrazie” mówić o „wizji” świata, akcentując to, że jest ona zawsze czyjaś, ma konkretny „widzący” podmiot (Bartmiński 2008: 28). W takim ujęciu można przyjąć, że „wizja” ma charakter subiektywny i jest związana z jednostkowym podmiotem, a „obraz” należy do jakiejś większej grupy i ma charakter intersubiektywny (Maćkiewicz 1999: 9–10). 23 Np. ta sama roślina dla rolnika może być chwastem, a dla turysty kwiatem, z czym wiąże się całość sposobu konceptualizacji zjawiska. ⩶ 30 ⩶ �zaś mogą się okazać całkowicie odmienne, ale wszystkie mieszczą się w zakresie definicji kognitywnej. Rekonstrukcja autostereotypu podmiotu, kształtującego perspektywę w jakiej przedstawiona jest rzeczywistość, wydaje się właściwym pierwszym krokiem do pełniejszej rekonstrukcji językowo-kulturowego obrazu świata zawartego w drukach kramarskich. Dotarcie do podmiotu opisującego świat i do przyjmowanych przezeń punktów widzenia umożliwi dobór właściwych faset do opisu „obcych” dla niego obiektów i osób. W pracy pojawią się dwie podstawowe kategorie stereotypów – obrazy „innych” ze świata ziemskiego i obrazy „innych” w znaczeniu nie-ludzi (nie-śmiertelników), mieszkańców nieba i piekła. Te dwie kategorie mają różny charakter, a fasety użyte do ich opisu będą odmienne. Pierwsza grupa dotyczy podmiotów zbiorowych, druga – zbiorowych (np. aniołowie i diabły) lub jednostkowych (np. Bóg), w drugiej kategorii pojawiają się ponadto siły przyrody nieosobowe, choć częściowo upodmiotowione. Aby przejść do ich opisu, należy jednak najpierw przedstawić materiał źródłowy, czemu służyć będzie następny rozdział. ⩶ 31 ⩶ ��problemy badania 2 Podstawowe literatury kramarskiej 2.1. Kwestie terminologiczne – podstawowe pojęcia Twórczość kramarska nie była zjawiskiem jednorodnym, które zamknąć można w ramach ostro zdefiniowanych i uniwersalnych definicji. Spróbuję zatem przybliżyć dotychczasowy stan badań nad tym zagadnieniem i przedstawię reguły opisu przyjęte w niniejszej pracy. Na początku analizy wyjaśnić należy skomplikowaną relację między medium a jego zawartością oraz między pieśnią kramarską a gatunkami pokrewnymi. Objaśnić trzeba również uniwersalne, międzykulturowe elementy tego fenomenu, łączące twórczość czeską z szerszym europejskim kontekstem. Druki kramarskie miały często charakter palimpsestu, były one bowiem wielokrotnie przedrukowywane, przepisywane, zmieniały obieg z ustnego na drukowany i odwrotnie. Ustalenie genezy poszczególnych utworów bywa trudne lub wręcz niemożliwe, wobec czego staram się unikać kłopotliwych rozważań genologicznych, niebędących elementem niezbędnym w pracy etnolingwistycznej. Mając na względzie trudności z precyzyjną klasyfikacją materiału ze względu na gatunki i kategorie tematyczne, wszelkie podziały traktuję jako pomocnicze. Wychodzę przy tym z założenia, że nabywcy kramarskich ulotek w większości przypadków nie szukali na jarmarkach utworów dotyczących konkretnego wąskiego tematu czy należących do jednego gatunku. Poszukiwali raczej interesującej lektury, która zwracała ich uwagę: źródła wzruszeń, rozrywki czy pouczenia, a zatem na ich obraz świata wpływały zarówno druki świeckie, jak i religijne, zarówno utwory pisane specjalnie na zamówienie kramarzy, jak i przedruki utworów z innych obiegów. 2.1.1. Kramarski, jarmarczny czy odpustowy? Twórczość kramarska formowała się na granicy różnych gatunków i sposobów komunikacji, dlatego terminologia dotycząca tego zjawiska jest niejednorodna ⩶ 33 ⩶ �i wymaga wstępnego uporządkowania. Podstawowymi pojęciami w języku czeskim wydają się określenia kramářská píseň i kramářský tisk, używane już przez Františka Bartoša w jednym z najstarszych opisów zagadnienia (Bartoš 1885). Choć początkowo przymiotnik kramářský stosowany bywał z pejoratywnym nacechowaniem (por. Slavický 2008: 178), z czasem przyjął się on wśród czeskich autorów jako najczęstsze neutralne określenie zjawiska (zob. prace Smetany i Václavka, Beneša, Fiali, Scheybala, Holubovej, Skořepovej i in.), także w publikacjach o charakterze słownikowym i encyklopedycznym przeznaczonych dla szerokiego odbiorcy (Mocná, Peterka 2004, Voit 2008). Dosłowne tłumaczenie czeskich terminów kramářská píseň i kramářský tisk – pieśń kramarska i druk kramarski1 – przyjmuję zatem w niniejszej książce jako podstawowe określenie zjawiska również w języku polskim. Debatę o szczegółowym znaczeniu tego pojęcia wznowił w ostatnim czasie ostrawski literaturoznawca Jakub Ivánek (2017), zwracając uwagę na niepełną zgodność definicji służących różnym dyscyplinom (bibliologicznych, literaturoznawczych, muzykologicznych) i krytykując niektóre ujęcia wcześniejszych badaczy, podtrzymując przy tym jednak wybór tradycyjnego określenia jako najlepszy. Stosunkowo często stosowany bywa również termin jarmareční píseň/tisk (por. np. prace Novotnego), po polsku – pieśń/druk jarmarczny. Rzadziej spotykane w opracowaniach tematu są pojęcia, takie jak: poutní písně/tisky (w literaturze polskiej odpowiednio – pieśni/druki odpustowe) lub – od sposobu ich przechowywania – špalíčkové tisky (druki bloczkowe2). Terminy jarmarczny i odpustowy, jeśli pojawią się w dalszej części pracy dla uniknięcia powtórzeń, traktuję synonimicznie do przymiotnika kramarski. W opracowaniach polskich obok wymienionych wcześniej pojęć, pojawiają się także określenia: literatura straganowa, tandetna, brukowa czy wreszcie pieśń dziadowska3. To ostatnie, występujące w odniesieniu do drukowanych tekstów kramarskich zarówno w pracach o charakterze naukowym (np. Waliński 1998, Stomma 2002, Pająk 2014), jak i popularnym (np. antologia Karnawał dziadowski Stanisława Nyrkowskiego, a za nią SSiSL, traktujący zawarte w niej teksty jako materiał 1 Również w języku polskim przymiotnik kramarski za najdogodniejszy uznaje np. Janusz Dunin zauważając, że obejmuje on swoim znaczeniem wszystkie inne propozycje nazwy (jarmarczny, odpustowy, pielgrzymkowy itp.): „Określenie to jest bardzo pojemne, kramarze bowiem sprzedawali pieśni na jarmarkach i na odpustach, obnosili je po wsiach, a także kolportowali je stale na miejscach pielgrzymek” (Dunin 1974: 26–27). 2 Pojęcie odnoszące się do zwyczaju samodzielnego oprawiania druków przez kupujących – opisanego w dalszej części książki czeskiego fenomenu kulturowego bez polskiego odpowiednika. 3 Szeroki przekrój czeskich i polskich określeń pokrewnych odmian nieelitarnej twórczości literackiej przedstawia np. Patrycjusz Pająk (2014: 74). ⩶ 34 ⩶ �źródłowy), wprowadza dodatkową niejasność terminologiczną. W swoim pierwotnym znaczeniu dotyczy ono odrębnego gatunku tekstów funkcjonujących wyłącznie w obiegu ustnym (Grochowski 2010: 176–181). Jego stosowanie do tekstów drukowanych uznaję więc za nieuzasadnione. 2.1.2. Pieśń kramarska i druk kramarski – podstawowe definicje Według definicji czeskiego folklorysty Bohuslava Beneša różnica między pieśnią a drukiem kramarskim leży w pochodzeniu tekstu (1970: 18–19). Pieśń kramarska jest tekstem stworzonym specjalnie na potrzeby rozpowszechniania przez obnośnych kramarzy, druk zaś zawierać może treści różnego pochodzenia: od spisanych pieśni ludowych przez modlitwy i przedruki pieśni religijnych z kancjonałów, po wiersze i ballady poetów klasycystycznych i romantycznych, poddane jedynie drobnym korektom i wydane w atrakcyjnej i rozpoznawalnej dla odbiorcy formie jarmarcznej ulotki. Granica między tymi dwoma typami twórczości oraz rzeczywisty kierunek zapożyczenia mogą więc być trudne do uchwycenia. Ponieważ w niniejszej pracy nie będę próbował oddzielać tekstów pierwotnie kramarskich od zaczerpniętych z innych źródeł, proponuję nieco zmienioną, bardziej intuicyjną definicję obydwu pojęć, bliską określeniom ujętym w hasłach kramářská píseň i kramářský tisk w Encyklopedii knihy Petra Voita (2008: 496–498 i 498–499). Pojęciem szerszym, bo związanym przede wszystkim z medium, a nie przekazywaną przez nie treścią, jest druk kramarski. Termin ten kładzie nacisk na fizyczną formę kramarskiej ulotki, dzięki czemu obejmuje swoim zakresem całość nieraz silnie zróżnicowanej gatunkowo twórczości. Wyróżniającymi cechami druku kramarskiego są: niestaranny skład i niska jakość druku, niewielki format (8º, octavo lub 16º, sextodecimo4) i mała objętość (najczęściej 8 stron), przywiązanie do przestarzałych krojów pisma i anachronicznych ozdób graficznych, wykorzystujących często stare klocki drzeworytnicze (zob. fotografie druków z różnych okresów na tablicach I i II). Pojęcie druku kramarskiego oprócz druków pieśniowych może obejmować również inne gatunki przeznaczone do taniej dystrybucji wśród ludu – zwłaszcza 4 Nazwy formatów oznaczają liczbę złożeń arkusza papieru – od największego folio (1 złożenie, 2 karty o 4 stronicach), każde kolejne złożenie podwaja liczbę kart i stronic: quatro (2 złożenia, 4 karty, 8 stronic), octavo (3 złożenia, 8 kart, 16 stronic), sextodecimo (4 złożenia, 16 kart, 32 stronice). W przypadku większości druków kramarskich rozmiar formatów wynosi zazwyczaj ok. 8–9 × 10–11 cm (16º) i ok. 10–11 × 16–18 cm (8º) – różnice wynikają z niestarannego składania arkuszy i nierównych obcięć. ⩶ 35 ⩶ �parareligijne druki o charakterze magicznym, zawierające nieuznawane przez instytucjonalny kościół modlitwy i błogosławieństwa, oraz tzw. nebeklíče ‘klucze do nieba’ (np. Listy z nebe poslané, Sedm svatých a nebeských zámků itp.; zob. Royt 2011: 344–345). Jakub Ivánek proponuje wręcz włączenie do druków kramarskich także obszerniejszych książek lektury ludowej (2017: 226)5. Termin pieśń kramarska oznacza natomiast tekst będący najczęstszą zawartością druków kramarskich, a więc wszystkie wierszowane formy twórczości „na poły ludowej” (szerzej opisanej w następnym punkcie) bez względu na ich pierwotne pochodzenie. W takim ujęciu jest to więc tekst rymowany, zwykle długości ok. 80 wersów, często podzielony graficznie na zwrotki i zawierający często informację o melodii, na jaką ma być wykonany – najczęściej tytuł popularnej melodii ludowej, kościelnej, a w późniejszym okresie operetkowej6. W podobny sposób gatunek ten definiowali Robert Smetana i Bedřich Václavek: Je to píseň, řečeno nejobecněji, která byla vytištěna jednotlivě v samostatném (čtyřlistém, později dvoulistém) tisku, aby byla lidu prodávána trhovými zpěváky na trzích nebo písňovými kramáři po vesnicích. [Jest to, najogólniej mówiąc, pieśń wydrukowana pojedynczo w odrębnym (czterokartkowym, później dwukartkowym) druku, w celu sprzedaży ludowi przez śpiewaków rynkowych na targach lub kramarzy pieśni po wsiach]. (Smetana, Václavek 1937: 9) 2.1.3. Literatura „na poły ludowa” W kulturze czeskiej do narodzin tego typu twórczości, powstałej na styku kultury wysokiej i twórczości ludowej7, przyczyniły się klęska czeskiego powstania stanowego w 1620 r. oraz będące jej konsekwencją radykalne osłabienie czeskojęzycznych warstw wyższych i dominacja języka niemieckiego w kulturze wysokiej. Literatu5 Tak szerokie rozumienie tego określenia odpowiada po części faktycznemu uporządkowaniu kolekcji muzealnych. Zbiory oznaczone zazwyczaj jako pieśni kramarskie często zawierają zarówno dłuższe druki prozatorskie, jak i rozmaite druki magiczno-religijne różniące się od typowych druków pieśniowych formatem i sposobem składania karty (zob. Kafka 2009: 194–196). 6 Muzykologiczny opis pieśni kramarskiej opracował Vladimír Karbusický (1968: 86–111; zob. Kotek 1994: 36–45). 7 Nie zajmuję się tu rozważaniami nad precyzyjnym określeniem znaczenia pojęcia twórczość ludowa. Jest ono zwykle interpretowane bądź jako twórczość posiadająca pewne konkretne cechy formalne, bądź też – do czego skłaniam się w niniejszej pracy – jako wszystkie przejawy kultury dostępne najniższym warstwom społecznym – chłopom, drobnym rzemieślnikom, chałupnikom i pracownikom manufaktur (por. Kafka 2008: 150). ⩶ 36 ⩶ �ra tworzona przez i dla drobnych mieszczan oraz bogatszego chłopstwa określana jest w języku czeskim jako pololidová (Beneš 1970: 9–17), a więc paraludowa, jak tłumaczy to pojęcie Michał Waliński (1975), czy raczej półludowa albo na poły ludowa (Magnuszewski 1973: 100–101). Termin ten, wprowadzony przez marksistowską krytykę literacką (Ivánek 2017: 202), bywa w folklorystyce zastępowany szerszym określeniem twórczość popularna/populární tvorba. W odniesieniu do druków kramarskich jest jednak wygodny, korzystam więc z niego w niniejszej pracy. Twórczość na poły ludową najkrócej określić można jako utwory, które choć nie są ludowego pochodzenia, znalazły szerokie uznanie i popularność wśród ludu: „jsou nelídové svým původem, nicméně zlidověly svým rozšířením” [„są nieludowe, jeśli chodzi o ich pochodzenie, jednak przez swą popularność uległy uludowieniu”] (Kafka 2008: 149). Jako epokę funkcjonowania twórczości na poły ludowej Bohuslav Beneš podaje okres od XV do połowy XIX w., za jej końcową cezurę przyjmując całkowite zniesienie pańszczyzny i nasilenie się wpływów miejskich na kulturę wsi. W opracowaniach polskich podobne znaczenie niesie używane niekiedy określenie literatura trzecia (Hernas 1973: 17–21), stawiające masową twórczość o komercyjnym charakterze w opozycji do literatury elitarnej (pierwszej) i ludowej (drugiej), przy jednoczesnym zwróceniu uwagi na czerpanie przez nią z obydwu tych źródeł. Jak podkreśla m.in. Czesław Hernas (1973: 20–21): „Literatura rynkowa, zwana u nas literaturą brukową, wyrosła z tradycji literatury wykształconej drogą swoistego doboru i swoistego przystosowania tradycji, wykorzystywała także dorobek ludowej, wiejskiej twórczości”. Wybitny historyk kultury Peter Burke, odnosząc się do szerszego kontekstu wczesnonowożytnej Europy, nazywa kulturę książki ludowej (co rozciągnąć można także na inne formy druków dla mas) kulturą pośrednią, „usytuowaną między wielką i małą tradycją i czerpiącą z nich obu” (Burke 2008: 85)8. 2.2. Stan badań i dostępna literatura Historia naukowych badań nad pieśnią kramarską i pokrewnymi jej formami literatury na poły ludowej sięga w Czechach pierwszych dekad XX w. Co prawda 8 Warto zwrócić uwagę na opisywane przez Petera Burke’a postępujące rozwarstwienie kultury nowożytnej – następujące w XVII i XVIII w. wycofanie się warstw wyższych z „małej tradycji”, wcześniej wspólnej dla wszystkich grup. W jego ujęciu „[…] w Europie wczesnonowożytnej słowo mówione i pisane, miasto i prowincja, wielka i mała tradycja współistniały i wpływały na siebie wzajemnie” (Burke 2009: 49–51). W początkowym okresie rozwoju twórczości jarmarcznej i książki ludowej, były one czytane zarówno przez biednych, jak i bogatych, z tą różnicą, że warstwy niższe miały dostęp jedynie do ludowej „małej tradycji”, a warstwy wyższe dysponowały także „wielką tradycją”. ⩶ 37 ⩶ �najwcześniejsze informacje o zbieraczach tego rodzaju literatury popularnej sięgają połowy poprzedniego stulecia (Hlava 1963: 361), są to jednak odosobnione przypadki. Dawniejsi etnografowie, żyjący w czasach popularności zjawiska, nie dostrzegali zazwyczaj jego wartości badawczej ani roli, jaką odgrywało ono w kształtowaniu zbiorowej wyobraźni i pośredniczeniu między literaturą elitarną a ludem9. Zainteresowanie naukowe tematem, dotąd uznawanym za niewarty większej uwagi, rosło stopniowo i najpierw wiązało się z kolekcjonowaniem i zabezpieczaniem zbiorów druków, wówczas często jeszcze spotykanych w wiejskich domach. Początkowo trudniły się tym głównie powstające masowo w drugiej połowie XIX w. lokalne muzea krajoznawcze (Fabianová 2009: 4) i prywatni pasjonaci, z czasem jednak swoje zbiory zaczęły tworzyć lub rozszerzać również bardziej prestiżowe instytucje państwowe, takie jak Muzeum Narodowe10, uniwersytety czy Czeska Akademia Nauk (Smetana, Václavek 1937: 14). Potrzebę etnografii prowadzonej „na własnym podwórku” i pochylenia się nad peryferyjnymi gatunkami, traktowanymi dotąd jako prymitywne czy wręcz szkodliwe z dydaktycznego punktu widzenia, sygnalizował m.in. jeden z najwybitniejszych czeskich literatów pierwszej połowy XX w., Karel Čapek, w swoich artykułach z lat 20., wydanych w 1931 r. w zbiorze Marsyas čili na okraj literatury (w polskim przekładzie Haliny Janaszek-Ivaničkovej ukazał się on w 1981 r. jako „Marsjasz, czyli na marginesie literatury”)11. W dwudziestoleciu międzywojennym powstawać zaczęły pierwsze antologie tekstów kramarskich (zob. Fiala 2011), traktujące je początkowo przede wszystkim jako literacką ciekawostkę. Najstarszym zbiorem tekstów były wydane w 120 bibliofilskich egzemplarzach Písničky jarmareční většinou výpravné a vesměs starodávné z 1930 r., zredagowane 9 Wspomnieć można tu ojca dziewiętnastowiecznej bohemistyki, Josefa Dobrovskiego, który w latach 80. XVIII w. pracował jako cenzor decydujący o dopuszczaniu do sprzedaży druków ludowych, walcząc z tekstami zawierającymi treści uznawane za niemoralne, niedozwolone politycznie czy zabobonne (Scheybal 1990: 72). Kramarską poetykę wykorzystywali za to przedstawiciele późniejszego pokolenia budzicieli (traktując ją jako środek pozwalający na dotarcie do ludu z treściami dydaktycznymi) i romantycy (zob. Magnuszewski 1983: 145–165). 10 Należy zaznaczyć, że druki kramarskie znajdowały się w zbiorach muzeum od samego początku jego istnienia, a zwłaszcza po 1854 r., ponieważ otrzymywało ono od dyrekcji policji egzemplarze obowiązkowe przekazywane przez wydawców do cenzury (Klacek 2011: 29). O braku zainteresowania tym rodzajem zbiorów świadczą jednak uwagi Novotnego dotyczące jego badań prowadzonych w okresie międzywojennym (1940: 252–253). 11 Wcześniej najwięcej uwagi pieśniom kramarskim poświęcili etnografowie Čeněk Zíbrt, w redagowanym przez siebie czasopiśmie „Český lid” (zob. Beneš 1983: 141–142), oraz František Bartoš, w dwutomowym dziele Lid a národ (1885). O kiełkującym na przełomie XIX i XX w. zainteresowaniu twórczością kramarską pisze także Novotný (1940: 252). ⩶ 38 ⩶ �przez Miloslava Novotnego12. Książka zawiera 13 tekstów z kolekcji biblioteki Muzeum Narodowego w Pradze (której Novotný był dyrektorem), pochodzących przede wszystkim z najstarszego okresu rozwoju gatunku (z XVII w. i pierwszej połowy XVIII w.). Wybór jest więc niereprezentatywny, jeśli chodzi o okres największej popularności i rozwoju tego zjawiska (najnowsza z publikowanych pieśni datowana jest na 1811 r.). Autor w posłowiu stwierdza, że są to przykłady najciekawsze pod względem treści lub formy, pokazujące zmiany i rozwój gatunku, a więc niekoniecznie najbardziej reprezentatywne (Novotný, opr. 1930: 121). Po 10 latach Novotný wydał w większym nakładzie drugą antologię, przeznaczoną dla szerszego grona czytelników, zatytułowaną Špalíček písniček jarmarečních (1940). Książka, oparta na podobnych założeniach co wcześniejszy zbiór (zob. Novotný, opr. 1940: 260–261), zawierała 42 teksty (z których 12 zostało wcześniej opublikowanych w pierwszej książce). Z przedwojennego pokolenia badaczy wymienić należy ponadto literaturoznawcę Bedřicha Václavka i muzykologa Roberta Smetanę, którzy swój zbiór tekstów kramarskich (České písně kramářské) wydali w 1937 r. Książka, wznowiona bez zmian również po wojnie (1949), zawiera 72 teksty ze zbiorów kilkunastu instytucji naukowych i kolekcji prywatnych. Inaczej niż w przypadku zbiorków Novotnego, praca Smetany i Václavka stawia sobie za cel przedstawienie reprezentatywnego wyboru tekstów. Autorzy nie kładą nacisku na ich oryginalność czy jednostkową wartość, prezentując „šíroký průřez kramářskou písní […], průměr tohoto zjevu, který sám o sobě je dosti výmluvný” [„szeroki przekrój przez pieśń kramarską […], średnią tego zjawiska, która sama w sobie jest wiele mówiąca”] (Smetana, Václavek, opr. 1937: 7–8). Podkreślają, że temat nie spotkał się dotąd z zainteresowaniem naukowym, na jakie zasługuje. Smetana i Václavek są ponadto autorami licznych artykułów dotyczących konkretnych zagadnień związanych z drukiem i kolportażem oraz warstwą muzyczną i treścią pieśni kramarskich, wydanych zbiorczo po II wojnie światowej, m.in. w tomach O české písni lidové a zlidovělé (1950) i České světské písně zlidovělé (1955). Smetana kontynuował swoje badania pieśni kramarskich także po tragicznej śmierci Václavka w obozie Auschwitz (zob. NEČMS 2007: 239–240), a uzupełnieniu i dyskusji z wcześniejszymi wnioskami i artykułami służyło kilkanaście 12 Bibliofil i badacz pieśni ludowych Rudolf Hlava w artykule o prywatnych kolekcjonerach druków kramarskich (1963) wspomina ponadto wydany w 50 egzemplarzach przez malarza i literata Emmericha Aloisa Hruškę zbiorek Sborník písni pro mládence a panny (1925) zawierający 10 tekstów pieśni, dziś jednak właściwie niedostępny. W wydawanym przez Hruškę czasopiśmie „Kuriozní revue” na temat druków kramarskich pisał również Jaromír Malý, jeden z pierwszych propagatorów badań tego zjawiska. ⩶ 39 ⩶ �konferencji zorganizowanych w Ołomuńcu ku pamięci zmarłego naukowca13. Pracę Václavka, częściowo na podstawie zachowanych jego zapisków, kontynuowała wdowa po badaczu, Jaroslava Václavková, wydając bezpośrednio po II wojnie światowej antologię 80 tekstów pieśniowych dotyczących rewolucji 1848 r. zatytułowaną Písně roku 1848 (1948). Ponieważ publikacja zawiera teksty różnego pochodzenia bez szczegółowego komentarza bibliograficznego, trudno jest wyraźnie wydzielić wśród nich utwory o charakterze kramarskim. Podobnie „rocznicowy” charakter ma wybór tekstów kramarskich dotyczących wojny austriacko-pruskiej 1866 r. zatytułowany Tam u Králového Hradce przygotowany na jej stulecie przez historyka Václava Pletkę (opr. 1966), obejmujący 46 pełnych tekstów i bibliografię 315 pieśni dotyczących tego tematu, oraz muzykologiczne opracowanie pieśni kramarskich w ramach pracy Mezi lídovou písní a šlagrem Vladimíra Karbusickiego (1968). Następne pokolenie badaczy reprezentuje Bohuslav Beneš (zob. NEČMS 2007: 23–25), którego praca Česká světská kramářská píseň z 1970 r. pozostaje do dziś najbardziej wyczerpującym monograficznym opracowaniem zagadnienia. Tom ten, oprócz bogatej części opisowej, zawiera 20 pieśni zamieszczonych w całości. Ten sam autor przygotował ponadto znacznie bogatszy w materiał źródłowy wybór przeznaczony dla szerokiej publiczności zatytułowany Poslyšte písničku hezkou (Beneš 1983), zawierający aż 100 pieśni podzielonych na 11 kategorii tematycznych, wraz z zapisem nutowym najczęstszych melodii. Z początku lat 80. pochodzi niewielki katalog autorstwa Jiřiny Veselskiej (1982). Następna w kolejności chronologicznej antologia Novina z francouzské krajiny zredagowana przez Jiřiego Fialę (1989), podobnie jak wspomniany już wybór Pletki, wyróżnia się na tle innych skupieniem się wyłącznie na jednym okresie historycznym, który silnie wpłynął na rozwój i popularność gatunku. Zawiera ona 46 tekstów kramarskich i fragmenty pamiętników chłopskich poświęcone wojnom napoleońskim. Ostatnią, jak dotąd, większą popularnonaukową antologią pozostaje wydany w 1990 r. tom Senzace pěti století v kramářské písni opracowany przez Josefa Scheybala. Zawiera on 60 pieśni opatrzonych wyczerpującym komentarzem historycznym i bibliograficznym oraz obszerny wstęp poświęcony dziejom i specyfice gatunku. Znacznie skromniejszy charakter ma wydany w formie broszury towarzyszącej wystawie w brneńskim Mu- 13 W wydawanych tomach z cyklu Václavkova Olomouc zawarte są wystąpienia uczestników konferencji. Do dziś aktualny pozostaje zwłaszcza drugi tom serii, opublikowany w 1963 r. i w całości poświęcony czeskim pieśniom kramarskim (pozostałe tomy dotyczą bardziej zróżnicowanych zagadnień związanych z krytyką literacką i folklorem). ⩶ 40 ⩶ �zeum Morawskim zbiorek Poslouchejte, mládenci a panny… aneb o české písni kramářské Evy Večerkovej (1995). Informacje na temat pieśni kramarskich, oprócz opracowań literaturoznawczych i historycznych poświęconych analizie ich tekstów znaleźć można także w pracach zajmujących się ich oprawą graficzną. Najobszerniejszą publikacją na ten temat jest Česká lidová grafika Pravoslava Kneidla z 1983 r. Faksymile czeskich druków znaleźć można także w książce Sonii Kovačevičovej (1974) Knižný drevorez v ľudovej tradicii, zawierającej głównie drzeworyty z morawsko-słowackiej drukarni Škarniclów14. Jako tekst źródłowy, uzupełniający antologie tekstów o informacje dotyczące powstawania i kolportażu pieśni, szczególnie cenne są wydane w 1985 r. pamiętniki najsłynniejszego znanego z nazwiska autora i handlarza druków kramarskich, prażanina Františka Haisa, z lat 1818–1875 (Vzpomínky pražského pisníčkáře, 1985, we fragmentach publikowane wcześniej w czasopiśmie „Český Lid” w latach 1908–1910). W pierwszych dekadach XXI w. ukazały się, z jednej strony, okazjonalne publikacje dotyczące twórczości kramarskiej związane z konkretnymi wystawami i kolekcjami muzealnymi (Fabianová 2009, Běhalová 2013, Skořepová 2016), z drugiej zaś – prace przygotowane w dwóch ośrodkach naukowych badających to zagadnienie przede wszystkim z perspektywy bibliologicznej: bibliotece Muzeum Narodowego w Pradze (Knihovna Narodního muzea) i Instytucie Etnologii Czeskiej Akademii Nauk (Ústav etnologie Akademie věd České republiky). Pierwsza z tych instytucji odpowiada za stworzenie elektronicznej biblioteki druków kramarskich Špalíček15 (http://spalicek.net [dostęp: 13.02.2024]). Pracownicy działu druków kramarskich biblioteki Muzeum Narodowego (Iva Bydžovská i Michal Klacek) są 14 Ze względu na złożony charakter czesko-słowackich kontaktów językowych i kulturalnych w XIX w. należy również wspomnieć o opracowaniach słowackich, które często zawierają utwory językowo czeskie lub jedynie powierzchownie słowacyzowane, przede wszystkim o obszernej antologii Ľubicy Droppovej i Evy Krekovičovej zatytułowanej Počúvajte panny, aj vy mládenci… z 2010 r. 15 Baza zawiera 4000 z ok. 40 000 druków kramarskich znajdujących się w zbiorach Biblioteki Muzeum Narodowego w Pradze, otwartej na współpracę z innymi instytucjami pragnącymi udostępnić swoje zbiory on-line. Powstanie bazy jest efektem czteroletniego grantu pt. Otevřené badatelské prostředí pro kramářské tisky zakończonego w 2011 r., mającego ułatwić dostęp do zbiorów przy jednoczesnym niewystawianiu ich na ryzyko uszkodzenia. Baza stanowi obecnie najłatwiejszy sposób dostępu do części kolekcji, ponieważ całościowy katalog zbiorów nie został dotąd opracowany. Wybór udostępnionych tekstów stanowi mniej niż 10% całkowitych zbiorów, został jednak ułożony w sposób oferujący możliwie wysoką reprezentatywność zarówno tematyczną, jak i czasową (Bydžovská 2010). Špalíček oferuje przy tym użytkownikom możliwość wyszukiwania za pomocą haseł tematycznych i słów kluczowych, co ułatwia odnajdywanie tekstów bez koniecznej znajomości ich tytułu lub bardziej szczegółowych informacji. ⩶ 41 ⩶ �ponadto autorami kilku artykułów w czasopismach. Również zbiory Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk doczekały się cyfrowego opracowania i od 2015 r. ich katalog dostępny jest on-line (http://staretisky.eu.cas.cz [dostęp: 13.02.2024]). Najnowsze publikacje poświęcone drukom kramarskim wydane przez ten instytut to wieloautorska monografia Obrazy ženy v kramářské produkci (2008), przygotowana pod redakcją Markéty Holubovej, oraz – szczególnie cenny z perspektywy badacza – trzytomowy katalog druków kramarskich ze zbiorów placówki, szczegółowo rejestrujący ich zawartość i formę graficzną (Holubová, Kopalová 2008, Holubová 2012, 2017). Najświeższym wydawnictwem zawierającym materiał źródłowy związany z pieśniami kramarskimi i ich teoretyczne opracowanie jest dwutomowa publikacja pracowni etnomuzykologicznej Instytutu Etnologii Czeskiej Akademii Nauk zatytułowana Lidové písně z Prahy (red. Thořová, Traxler, Vejvoda, tom I – 2011, tom II – 2013), prezentująca bogate zbiory folklorystyczne gromadzone na początku XX w. przez Františka Homolkę, praskiego nauczyciela z peryferyjnej wówczas dzielnicy Libeň. Choć pieśni pochodzenia kramarskiego (ok. 60 tekstów) stanowią jedynie niewielki ułamek zawartej w niej treści, pracę tę można nazwać spełnieniem marzenia Karla Čapka wyrażonego niemal 90 lat wcześniej w artykule Písně lidu pražského16: Už po léta trpělivě čekám, že snad vyjde nákladem Akademie věd nebo Společnosti nauk veliká sbírka in folio (CLXXVI + 447 str.) s titulem „Písně lidu pražského, příspěvek ke studiu materiálií pro úvod do národopisu žižkovského, vršovického, vyšehradského, kosířského, břevnovského i pražského, sebral, zapsal a jazykozpytným úvodem, jakož i poznámkami, variantami, prameny, srovnávacím materiálem a rejstříkem opatřil dr. X Y, docent pražského národopisu na Karlově univerzitě”. [Już od lat czekam cierpliwie, że ukaże się wreszcie nakładem Akademii Nauk albo Towarzystwa Naukowego wielki zbiór in folio (CLXXVI + 447 stron) pod tytułem „Pieśni ludu praskiego, przyczynek do studiów materiałowych jako wstęp do etnografii žižkovskiej, vršovickiej, vyšehradzkiej, košířskiej, břevnovskiej i praskiej – zebrał, zapisał i przedmową językoznawczą oraz komentarzami, wykazem źródeł, materiałami porównawczymi i indeksem opatrzył dr X. Y., docent etnografii praskiej na Uniwersytecie Karola”]. (Čapek 1984: 66, przekład polski Haliny Janaszek-Ivaničkovej za: Čapek 1981: 53) 16 Esej Čapka z 1925 r. użyczył swego tytułu i został użyty jako wstęp do starszego zbiorku w redakcji Vladimíra Karbusickiego i Václava Pletki (Písně lidu pražskégo, 1966), jest on jednak publikacją znacznie mniej obszerną (zawiera zaledwie 34 teksty piosenek praskich, z których kilka ma jednoznacznie kramarskie pochodzenie). ⩶ 42 ⩶ �W czasie pracy nad niniejszą monografią tematyka twórczości kramarskiej ponownie zyskała w Czechach na popularności. Ma to związek z kilkoma poświęconymi temu zagadnieniu grantami, prowadzonymi przez badaczy związanych z Uniwersytetem w Ostrawie (efektem badań dotyczących głównie pieśni religijnych jest m.in. wydana pod koniec 2019 r. monografia Jakuba Ivánka i Jana Malury) oraz Biblioteką Morawską w Brnie (która weszła w posiadanie prywatnej kolekcji druków ulotnych należącej do zmarłego w 2013 r. bibliotekarza Jaroslava Vobra, liczącej oszałamiającą liczbę 40 000 przedmiotów, w tym 24 700 druków pieśniowych17). Warto w tym miejscu dodać, że już po zakończeniu prac nad niniejszą książką w środowisku badaczy związanych z brnieńskimi ośrodkami naukowymi przygotowana została ważna monografia wieloautorska, po raz pierwszy przedstawiająca czeską twórczość kramarską w sposób interdyscyplinarny i z uwzględnieniem międzynarodowego kontekstu – wydany przez Uniwersytet w Amsterdamie anglojęzyczny tom Czech Broadside Ballads as Text, Art, Song in Popular Culture, c. 1600–1900 pod redakcją Patricii Fumerton, Pavla Koska i Marie Hanzelkovej (2022). Jeden z jej redaktorów opracował ponadto analizę przenikania pieśni kramarskich do obiegu ustnego (Kosek 2023). Badania nad analogicznymi zagadnieniami w polskiej literaturze są znacznie mniej wyczerpujące. Wynika to w dużej mierze z niewielkiego korpusu tekstów kramarskich i trudnego do nich dostępu, czego przyczyną jest m.in. inny niż na ziemiach czeskich rozwój pokrewnych zjawisk, przede wszystkim znacznie wyższy analfabetyzm, wpływający na mniejszą popularność słowa pisanego. Inaczej niż w Czechach, gdzie nie są rzadkością zbiory liczące po tysiąc lub więcej egzemplarzy zebranych w jednym miejscu, polskie ulotne druki pieśniowe są rozsiane po różnych instytucjach, zazwyczaj niewyodrębnione do osobnych działów (tym samym trudne do odnalezienia w katalogach), a wielkość ich kolekcji rzadko przekracza sto egzemplarzy (zob. Grochowski 2010: 19–22). Choć ograniczone informacje dotyczące czeskiej literatury „na poły ludowej” znaleźć można m.in. w pracach wybitnego slawisty Józefa Magnuszewskiego np. Czeska i słowacka pieśń ludowa, (opr. 1960) i Historia literatury czeskiej (1973), a konkretnych aspektów zjawiska literatury jarmarcznej dotyka np. literaturoznawcze opracowanie Patrycjusza Pająka Groza po czesku. Przypadki literackie (2014), prawdopodobnie jedynym polskim artykułem bezpośrednio poświęconym tematowi 17 Informacje pochodzą z referatu wygłoszonego 12 września 2019 r. przez Hanę Glombovą i Romanę Macháčkovą podczas konferencji Proměny české kramářské písně – media, tradice, kontexty w Brnie; szerzej zob. Dufka i in. 2022. ⩶ 43 ⩶ �czeskich druków kramarskich jest tekst Tradycja i pieśń kramarska w Czechosłowacji folklorysty Michała Walińskiego z 1975 r. oraz opracowania autora niniejszej pracy (Mętrak 2017, 2018, 2019a, 2019b). Jeden z artykułów Bohuslava Beneša (Funkcje pieśni kramarskich w literaturze popularnej) został opublikowany w polskim przekładzie w „Literaturze Ludowej” (nr 1/1988), zaś studium Karela Krejčíego Pieśń praskiej ulicy, jej stosunek do pieśni jarmarcznej i do literatury ukazało się w polskim wyborze prac tego autora (1972). Częściowo w języku polskim publikuje w ostatnich latach ostrawska literaturoznawczyni Monika Szturcová. Jej artykuł poświęcony wzajemnemu przenikaniu się polskich i czeskich kramarskich pieśni pielgrzymkowych w regionach przygranicznych ukazał się w „Literaturze Ludowej” (nr 4/2021). Także prace dotyczące polskich zjawisk pokrewnych z twórczością kramarską są stosunkowo nieliczne. Słownik folkloru polskiego pod redakcją Juliana Krzyżanowskiego porusza tę problematykę w pojedynczych hasłach (m.in. ballada, dziad, literatura odpustowa), nazywając twórczość kramarską jedną z najbardziej zagadkowych dziedzin życia literackiego (SFP 1965: 204). Najważniejszym polskim badaczem zjawisk literackich spoza głównego nurtu bez wątpienia był Janusz Dunin, który na przełomie lat 60. i 70. XX w. opublikował wiele artykułów dotyczących tekstów drukowanych dla ludu oraz poświęconą im książkę Papierowy bandyta (1974). Z tego samego okresu pochodzą również artykuły Czesława Hernasa i Michała Walińskiego oraz jedyna polska antologia kramarskich tekstów pieśniowych – Karnawał dziadowski opracowana przez Stanisława Nyrkowskiego i opatrzona wstępem przez Juliana Krzyżanowskiego (1973, wznowiona z nieznacznymi zmianami w 1977 r.). Jej tytuł sygnalizuje obecny w polskiej literaturze problem terminologiczny – powiązanie drukowanego folkloru pieśniowego z innym, częściowo pokrewnym, zjawiskiem charakterystycznym dla Słowiańszczyzny – twórczością wędrownych dziadów (kwestia omówiona szerzej w punkcie 3.1.1.). Wymienione dotąd prace to głównie opracowania traktujące szerzej o literaturze popularnej i ludowej lub krótkie artykuły (zob. Grochowski 2010: 7–12). Jedyną monografią dotyczącą wyłącznie polskich pieśni kramarskich pozostaje wydana w 2010 r. praca toruńskiego folklorysty Piotra Grochowskiego Straszna zbrodnia rodzonej matki. Polskie pieśni nowiniarskie na przełomie XIX i XX wieku. Książka ta, uzupełniana przez inne publikacje tego samego autora – artykuły (np. 2003, 2007, 2022) i monografię Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach (2009) – stanowi obecnie najbardziej aktualne polskojęzyczne opracowanie twórczości kramarskiej i zjawisk pokrewnych. Przedstawiona charakterystyka dostępnych tekstów teoretycznych i źródłowych pokazuje, że tematyka czeskiej pieśni kramarskiej w języku polskim jest wła⩶ 44 ⩶ �ściwie nieobecna, a pomimo stosunkowo bogatej listy prac czeskojęzycznych, większość z nich to publikacje starsze niż 25 lat, stanowiące raczej punkt wyjścia do dalszych, bardziej szczegółowych badań (antologie, starsze monografie), lub artykuły koncentrujące się na wybranym wąskim zagadnieniu18. Niniejsza praca, oparta na przekrojowym materiale i prezentująca możliwie szerokie ujęcie, może więc służyć jako uzupełnienie dotychczasowego stanu badań, wzbogacając go o niepublikowane dotąd obserwacje i wnioski. Stanowi również pierwszą pogłębioną próbę opisania zjawiska czeskiej pieśni kramarskiej w ramach polskiej bohemistyki. 2.3. Podstawa materiałowa Podstawowe źródło dla części analitycznej pracy stanowi jedna szczegółowo przebadana kolekcja muzealna, należąca do Muzeum Komeńskiego w Przerowie (Muzeum Komenského v Přerově). W ramach prac wstępnych nad rozprawą analizą odbyłem kilka kwerend muzealnych w czeskich placówkach posiadających w swoich zbiorach kolekcje druków kramarskich: Muzeum Regionalnym w Ołomuńcu19 (Vlastivědné muzeum v Olomouci, w lutym 2014 r.20), Muzeum Morawskim w Brnie21 (Moravské zemské muzeum, w czerwcu 2015 r.) i Muzeum Narodowym w Pradze (Knihovna Narodního muzea, czerwiec 2015). Kontaktowałem się również z pracownikami Muzeum Śląska Cieszyńskiego w Czeskim Cieszynie (Muzeum Těšínska), którego zbiory były przez dłuższy czas niedostępne z powodu prac remontowych. Ostatecznie za bazę materiałową wybrałem kolekcję Muzeum Komeńskiego w Przerowie, które odwiedziłem trzykrotnie (w lutym 2017 r., w czerwcu 2018 r. i w kwietniu 2019 r.), uzyskując również dostęp do całości kolekcji w formie fotograficznej na potrzeby dalszych badań. Na wybór tej kolekcji zdecydowałem się z kilku względów – jest ona kompletnie i szczegółowo skatalogowana, co ułatwia wstępny etap opracowywania materiału, a dostęp do przedmiotów muzealnych (oryginalnych druków) jest stosunkowo prosty. Jest ona ponadto na tyle mała, że można zapoznać się z całością zbiorów (ok. 2800 pojedynczych druków), ale na tyle obszerna 18 Należy również zaznaczyć, że prace powstające przed 1989 r. nieproporcjonalnie mało uwagi poświęcały dominującym ilościowo pieśniom i drukom o tematyce religijnej. 19 Kolekcję tworzy ok. 7500 egzemplarzy druków kramarskich, zbieranych w XX w. od prywatnych darczyńców i mniejszych instytucji (m.in. od muzeum miejskiego w Litovli). 20 W muzeum tym odbyłem wcześniej praktyki (w lutym–maju 2012 r.), podczas których miałem okazję zapoznać się z całością kolekcji podczas prac inwentaryzacyjnych. 21 Kolekcja starych druków liczy ok. 3000 pozycji katalogowych; wśród nich druki kramarskie stanowią szacunkowo 40%. ⩶ 45 ⩶ �(a materiał zróżnicowany), że daje dobry obraz całości zjawiska. Ok. 1/3 zbiorów stanowią druki wszyte w oryginalne oprawy (tzw. špalíčky), większość przechowywana jest luzem w kopertach. Pieśni posiadają indywidualne numery katalogowe (od J-1 do J-2808), z wyjątkiem trzech dołączonych do zbioru w 2007 r. špalíčków, z których każdy ma jeden numer nadany całemu, kilkudziesięciostronicowemu tomikowi ( J-2809, J-2810, J-2811). Zawartość zbioru stanowią przede wszystkim czeskojęzyczne druki dystrybuowane w regionie etnograficznym Haná (środkowe Morawy), pochodzące również z drukarni w Hranicach, Ołomuńcu, Kromieryżu, Prostějovie, Litomyśli i Chrudimiu. Sporadycznie trafiają się w zbiorach druki niemieckie i polskie, nieco częściej słowackie lub pisane słowacyzowaną czeszczyzną (produkcja drukarni w Skalicy). Wśród druków pieśniowych odnaleźć można ponadto kilkanaście obiektów innego rodzaju (druki magiczne, wielkoformatowe błogosławieństwa itp. oraz broszury religijne i książki lektury ludowej). Większość kolekcji pochodzi ze starych zbiorów Muzeum Miejskiego w Przerowie, funkcjonującego w latach 1902–1955 (zob. Písková 1994). Przygotowując niniejszą monografię zapoznałem się z całością kolekcji, wybierając z niej możliwie jak najwięcej tekstów interesujących z punktu widzenia prowadzonej analizy. W dalszych rozdziałach książki przywołane zostało 459 pojedynczych druków pieśniowych, których indeks dołączony jest do tekstu publikacji. Liczba ta obejmuje także różne wydania tego samego tekstu (czasem różniące się istotnymi dla analizy szczegółami), co utrudnia szczegółowe wyliczenia, ale orientacyjnie w tekście pracy uwzględnione zostało ok. 15% całości zbiorów muzeum. Drugie, uzupełniające źródło stanowiły pełne teksty pieśni kramarskich dostępne w drukowanych publikacjach, które bardziej szczegółowo zostały już wymienione w poprzednim podrozdziale. Cytowane w dalszej części pracy fragmenty pieśni kramarskich zaznaczane są cudzysłowem lub (w przypadku cytatów dłuższych niż dwie linijki) wydzielane jako oddzielne bloki tekstu mniejszą czcionką. Pochodzące z tekstów przykłady jednowyrazowe lub hasła w formie rzeczownika z jego określeniami zaznaczane są kursywą. W przypadku źródeł ze zbiorów muzealnych w przypisie do cytatów zamieszczony jest numer katalogowy druku oraz – jeśli wymaga tego przejrzystość tekstu – tytuł zawartej w nim pieśni (skrócony, jeżeli jego długość przekracza jedną linijkę tekstu). Przy odwołaniach do drukowanych antologii przypis zawiera po prostu nazwisko autora (redaktora), datę wydania i numer strony, na której zaczyna się utwór. Ponieważ większość tekstów kramarskich stosuje archaiczną pisownię, w której dzisiejszym dwuznakom i literom ze znakami diakrytycznymi odpowiadają kolejno: au = ou, g = j, j = í, ss = š, w = v, rzadziej również ğ = g, a na początku zda⩶ 46 ⩶ �nia Cž = Č i Rž = Ř (zob. Vintr 1998), cytaty oraz skrócone tytuły podawane są we współczesnej ortografii. Ujednoliceniu poddaję również zapis wielkich i małych liter, w wielu tekstach oparty na niemieckiej praktyce zaczynania wszystkich rzeczowników wielką literą22. Zachowane zostały natomiast wszelkie nieregularności języka oryginału i odstępstwa od normy literackiej, zazwyczaj zgodne z czeszczyzną okresu baroku lub będące efektem wpływów dialektalnych (zob. Szczepańska 2004: 214–216)23. Kompletna lista cytowanych druków, oparta na nieco uproszczonym wzorze stosowanym w czeskiej praktyce bibliograficznej (por. Holubová, Kopalová 2008), znajduje się na końcu pracy. Zawarte w niej wpisy składają się (o ile dane te są dostępne) z czterech elementów: noty o melodii, na jaką pieśń ma być wykonywana, jej pełnego tytułu, informacji o miejscu i dacie druku oraz incipitu (krótsze, bardziej typowe tytuły mogą powtarzać się przy różnych tekstach). W drugiej i trzeciej pozycji noty bibliograficznej (tytuł i impressum – nota drukarza) zachowana została oryginalna pisownia i ewentualne błędy drukarskie. Analizowany w pracy materiał został zawężony przy wykorzystaniu kryterium czasowego, a skupienie się na kolekcjach pochodzących z obszaru Moraw stanowi częściowe ograniczenie geograficzne24. Cechy gatunku, takie jak wielokrotne przedrukowywanie treści zaspokajających aktualne zapotrzebowanie odbiorcy czy stosowane czasem fałszywe datowanie i lokalizacja miejsca druku, sprawiają, że ograniczeń tych nie należy traktować jako pewnych i precyzyjnych. Stanowią one raczej pomoc przy doborze korpusu tekstów i pozwalają ograniczyć jego wielkość na potrzeby badań. 2.3.1. Ograniczenie czasowe Teksty wybrane do analizy pochodzą przede wszystkim z druków wydawanych w XIX w. Przeszukując kolekcję muzealną, za dolną granicę przyjąłem symbolicznie 22 W czeskiej tradycji zapis taki jest wiązany z wydawnictwami Melantricha (przeciwną, „łacińską” tradycję ortograficzną rozpropagowała Biblia kralicka). Starsze druki kramarskie stosują również nieraz pisownię imion świętych, w której wielkie są dwie pierwsze litery, np. BOžj, GEžjssy (Boží, Ježíši) itp. Analizę tego zagadnienia przedstawili Alena Fidlerová i Dmitry Timofeyev podczas konferencji Proměny české kramářské písně – media, tradice, kontexty w Brnie 12 września 2019 r.; szerzej zob. Kosek i in. 2022. 23 Rozchwianie normy wynika nieraz także z chęci zachowania rytmu i rymu. Zdarza się, że jeden tekst stosuje z tego powodu wariantywny zapis tego samego słowa, np. wymiennie sięgając po końcówki -ý i -ej dla przymiotników rodzaju męskiego w liczbie pojedynczej. 24 Ograniczenie geograficzne nie obejmuje miejsca druku, lecz jedynie lokalizację zbiorów, praca dotyczy więc nie „morawskich druków kramarskich” sensu stricto, ale raczej „druków kramarskich na Morawach”. ⩶ 47 ⩶ �1774 r., datę wprowadzenia na ziemiach czeskich obowiązku szkolnego. Górnej granicy nie ustalałem, wiedząc, że w związku z utratą popularności przez twórczość kramarską na przełomie lat 60. i 70. XIX w., druki młodsze niż 1870 r. będą w badanym materiale rzadkością. Ostatecznie do analizowanego w pracy korpusu włączyłem ze względu na interesującą treść także 12 datowanych druków osiemnastowiecznych sprzed 1774 r.25 (przede wszystkim pieśni religijne i modlitwy, najstarszy tekst wydany w 1704 r.) i 14 pozycji wydanych w 1870 r. lub później. Najmłodszy przywoływany w tekście pracy druk datowany jest na 1902 r. Przyjęty przedział czasowy wydaje się odpowiedni do zrealizowania przyjętych w pracy celów, ponieważ druki kramarskie na przełomie XVIII i XIX w. osiągnęły swoją największą popularność, a przekazywane w nich stereotypy mogły się dobrze ugruntować (por. Beneš 1970: 36–37). Dzięki następującemu w XIX w. postępowi techniki, dostępne stały się ponadto informacje z nowych, dotąd trudno osiągalnych miejsc. XIX w. obfitował przy tym w wydarzenia mogące inspirować powstawanie świeckiej twórczości kramarskiej. Z jednej strony można wśród nich wymienić rewolucję przemysłową i rozwój techniki, powodujące zmiany w sposobie życia i modzie, migracje ze wsi do miast, a także z ziem czeskich do innych krajów (przede wszystkim Stanów Zjednoczonych i Imperium Rosyjskiego). Z drugiej strony czasy te przyniosły wydarzenia polityczne zyskujące duży rozgłos, takie jak rewolucja francuska i wojny napoleońskie, seria wystąpień rewolucyjnych 1830 r. (w tym koniec wojny o niepodległość Grecji, oznaczający początek upadku potęgi Imperium Osmańskiego), Wiosna Ludów i niepokoje społeczne lat 1848–1849, wojna krymska (w 1853 r.), wojny na Półwyspie Apenińskim i zjednoczenie Włoch w 1861 r., wojna francusko-pruska i zjednoczenie Niemiec (1870–1871), podboje kolonialne czy mająca silne odbicie w europejskim folklorze śmierć Maksymiliana Habsburga w Meksyku (w 1867 r.). W tekstach czeskich najwięcej uwagi poświęca się konfliktom, w które bezpośrednio zaangażowana była armia austriacka, a w niej czescy żołnierze. Są to przede wszystkim wojny z Francją (1792–1815), konflikty we Włoszech (w 1848 i 1859 r.), okupacja Hercegowiny (w 1878 r.) oraz wojna prusko-austriacka (w 1866 r.), stanowiąca dla rozwoju pieśni kramarskiej moment przełomowy – ostatni skok popularności poprzedzający stopniowe zamieranie gatunku. Wybrany okres to także czas rodzenia się europejskich nacjonalizmów i kształtowania się nowoczesnych społeczeństw. Budowa czeskiej tożsamości narodowej 25 Dodatkowo dwa druki opisują wydarzenia dziejące się w 1733 i 1752 r., ale nie są datowane i mogły zostać wydrukowane później. ⩶ 48 ⩶ �opierała się na kontraście z „obcymi” – przede wszystkim Niemcami i Żydami. Od połowy XIX w. na ziemiach czeskich rosły nastroje antysemickie, mające kulminację w latach 1899–1900, gdy doszło do procesu oskarżonego o mord rytualny Lepolda Hilsnera (relacjonowanego obficie również przez dogasającą już wówczas literaturę kramarską; zob. Mętrak 2017: 103–104). Przez cały czas popularności druków kramarskich zainteresowaniem cieszyły się sensacje i wieści kryminalne, także z zagranicy, oraz nowiny dotyczące klęsk żywiołowych i katastrof kopalnianych czy kolejowych. Choć jako źródło informacji o świecie ważniejszą rolę odgrywały teksty świeckie, można je było czerpać również z tekstów o tematyce religijnej, przybliżających m.in. żywoty świętych i historie objawiań maryjnych. Cuda należące do tej kategorii, zwłaszcza słynne objawienia z Paryża w 1830 r., La Salette w 1846 r. i Lourdes w 1858 r., stały się w XIX w. ważnym elementem duchowości katolickiej (zob. Štajnochr 2000: 208–213). 2.3.2. Ograniczenie geograficzne Wybór tekstów z morawskich zbiorów podyktowany jest z jednej strony ich dostępnością, z drugiej – specyfiką tutejszej kultury ludowej i nieelitarnej. Morawy (wraz z czeskim Śląskiem) to obszar położony na styku kilku kultur i narodowości – na południu graniczy z Austrią, na północy z Polską (obszarami pozostającymi w XIX w. pod władzą austriacką i pruską), a od wschodu ze Słowacją (gdzie drukowane były również teksty czeskojęzyczne), będącą wówczas częścią ziem Korony Świętego Stefana. Oprócz ludności czeskiej Morawy zamieszkane były przez Niemców i Żydów. Na Śląsku stosunkowo liczna była mniejszość protestancka, ponadto niektóre obszary i ich mieszkańców (np. Hanaków) charakteryzowała silna lokalna tożsamość morawska, czego echa mogą pojawiać się w tekstach (np. satyry na sąsiednie narody i grupy etnograficzne). Najważniejszym miejscem na wydawniczej mapie Moraw był Ołomuniec, gdzie wydawcy druków ulotnych działali już w XVI w. Od czasów Rudolfa II miasto to jako jedyne na Morawach posiadało prawo druku, choć z czasem ograniczenie to przestało być ściśle respektowane a liczne drukarnie powstawały również w innych miejscowościach (Mazalová 2008b: 72). W interesującym dla badań okresie funkcjonowały tu trzy drukarnie zajmujące się wydawaniem pieśni kramarskich – do najstarszej, należącej do rodziny Skarnitzlów vel Škarniclów, w drugiej połowie XIX w. dołączyły drukarnie Antonína Halouski i Josefa Groáka (Scheybal 1990: 61). Ołomunieccy drukarze od połowy XIX w. wydawali również pierwsze gazety przeznaczone dla ludu (Scheybal 1990: 76), które nie tylko wpływały na emancypację ⩶ 49 ⩶ �języka czeskiego, ale również mogły dostarczać informacji ze świata, przetwarzanych następnie przez kramarskich autorów w pieśniową formę. Inne morawskie ośrodki produkcji kramarskiej to Hranice (działająca od 1814 r. drukarnia Škarniclów; zob. Mazalová 2008b: 73), Znojmo (drukarnia Martina Hoffmanna, później Martina Ferdinanda Lenka), Brno (drukarnie Jana Svobody i Rudolfa Rohera), Jihlava (drukarnia Fabiána Beinhauera, później Jana Rippla). Do lat 70. XIX w. teksty kramarskie drukowała również założona w 1806 r. cieszyńska drukarnia Tomáša Prochaski. Swoich nabywców znajdowały na Morawach także ośrodki zachodniosłowackie, takie jak Uherská Skalice (dziś Skalica), w której działała gałąź rodziny Škarniclów, i Bańska Bystrzyca koncentrujące się przede wszystkim na produkcji tekstów o charakterze religijnym (Scheybal 1990: 61)26. Przyjęte ograniczenie geograficzne nie jest oczywiście ograniczeniem ścisłym, ponieważ kryterium „morawskości” materiału nie dotyczy jego pochodzenia, a jedynie lokalizacji kolekcji. Założyć jednak można, że kolekcje muzealne, tworzone w większości na podstawie lokalnych zbiorów, stanowią stosunkowo wierną reprezentację tekstów, które były dostępne czytelnikom na danym obszarze. Ze względu na szeroką dystrybucję druków, wyniki podobnych badań prowadzonych na zbiorach z różnych regionów byłyby z pewnością zbliżone. Jak zauważa badaczka morawskich druków Kristina Staškivová (2008: 99), „regionální charakter materiálu nevypovídá o ničem specifickém” [„regionalny charakter materiału nie mówi o niczym specyficznym”], choć pojedyncze pieśni bez wątpienia mają lokalną specyfikę i nie były dostępne dla czytelników np. w Pradze27 (por. Smetana, Václavek, opr. 1937: 12). Niezależnie od lokalizacji drukarni, teksty mogły być (i były) kolportowane na całym czeskojęzycznym obszarze, nie próbuję więc odsiewać obcych naleciałości np. na podstawie deklarowanego w tekście miejsca druku (informacji nie zawsze obecnej i nie zawsze wiarygodnej). Granice geograficzne są zatem – podobnie jak granice historyczne – umowne i służą przede wszystkim ograniczeniu korpusu tekstów do próby reprezentatywnej, ale nieprzekraczającej możliwości analizy. 26 Bardziej szczegółowa lista drukarzy i miejsc druku znajduje się w opracowaniu Roberta Smetany Tiskaři a nakladatelé českých písní kramářských w tomie O české písni lidové a zlidovělé (Smetana, Václavek 1950: 80–89), powtarza ona jednak bez komentarza informacje umieszczane bezpośrednio na drukach, a tym samym podaje również dane jednoznacznie nieprawdziwe, służące uniknięciu cenzury. 27 Praga, jako jedyne tak duże miasto na czeskim obszarze językowym Praga (ponad 150 000 mieszkańców w drugiej połowie XIX w.) charakteryzowała się własnym specyficznym rynkiem druków kramarskich, różniących się swoją zawartością od tych sprzedawanych na prowincji. ⩶ 50 ⩶ �2.4. Twórczość kramarska – wstępny opis zjawiska Podstawową formą rozpowszechniania i funkcjonowania pieśni kramarskiej wśród jej odbiorców był tekst drukowany. Towarzyszyła mu zazwyczaj informacja o melodii, na jaką dany utwór ma być wykonywany, nie w formie niezrozumiałego dla większości odbiorców zapisu nutowego, ale tytułu popularnej melodii ludowej, kościelnej, a w późniejszym okresie operetkowej. Dzięki temu pieśń kramarska, w odróżnieniu od tradycyjnej literatury oralnej (por. Lord 2012: 64–66), mogła funkcjonować poza jednorazowym momentem wykonania przez specjalnie szkolonego pieśniarza. Wykorzystanie istniejącej melodii jest świadectwem nadrzędnej roli tekstu wobec warstwy muzycznej, wyraźnie odróżniającej pieśń kramarską od pieśni ludowej, dla której oba aspekty były równoważne (por. Smetana 1963: 33–40, Bogatyriew 1979: 332). Oprócz sprzedaży drukowanych ulotek, na całość zjawiska twórczości kramarskiej składał się także drugi istotny element: publiczny śpiew, wykonywany często przy planszy z ilustracjami, na której przedstawione były najważniejsze momenty opisywanej historii. Wykonanie utworu przez kramarza, przy akompaniamencie skrzypiec, liry korbowej czy katarynki, pełniło przede wszystkim funkcję reklamy mającej zachęcić słuchających do zakupu prezentowanych tekstów na własny użytek. Sprzedaż druków stanowiła podstawowe źródło zarobku dla ich wydawców i kolporterów. Przedsięwzięcie to angażowało nierzadko całą rodzinę kramarza, uczestniczącą w występie i późniejszej dystrybucji. Chociaż handel domokrążny i publiczne występy na jarmarkach i odpustach bywały w różnych okresach regulowane oficjalnymi zarządzeniami, a nawet całkowicie zakazywane, druki kramarskie sprzedawano także wówczas, nielegalnie lub w siedzibach drukarzy28. Zainteresowanie cenzury i groźba kary wpłynęły na to, że pieśni kramarskie – choć czasem posługiwały się antyrządową satyrą lub służyły politycznej propagandzie – były z założenia mniej ostre w krytyce społecznej niż pieśni ludowe przekazywane ustnie. 28 Cenzura szczególnie silnie działała w okresach wojen i niepokojów społecznych, obnośna sprzedaż druków była zakazywana np. w dekrecie dworskim (Dvorský dekret) z 1795 r. i regulaminie dla księgarzy i antykwariuszy (Řád pro knihkupce a antikváře) z 1806 r. Urzędy państwowe i kościelne usiłowały ingerować w propagowane przez kramarzy treści zakazując druków antypaństwowych lub niezgodnych z dogmatami wiary, a w ramach reform józefińskich także m.in. druków o antyprotestanckim charakterze. Walka ta była jednak skazana na niepowodzenie, ponieważ drukarze stosowali szereg wybiegów umożliwiających uniknięcie odpowiedzialności – fałszywe impressa, lokalizujące miejsce druku za granicą, przesuniętą datację czy fałszywe informacje o dopuszczeniu przez cenzurę. Również nierzucający się w oczy kolportaż domokrążny stosunkowo dobrze zabezpieczał przez działaniami policji (zob. Scheybal 1990: 68–72). ⩶ 51 ⩶ �Jedną z charakterystycznych cech literatury trzeciej była jej dobrowolna lektura (Żabski 1993: 10), pieśń kramarska musiała więc spełniać oczekiwania konsumentów i szybko reagować na ich zmiany. Teksty niespełniające oczekiwań odbiorcy nie posiadały wartości funkcjonalnej i nie były powielane. Obok oficjalnej cenzury państwowej działała tu więc charakterystyczna dla folkloru „społeczna cenzura prewencyjna” (Żabski 1993: 12–13, Dunin 2004: 139) czy też „cenzura ludowa” – udział ogółu w doborze zachowywanych treści (Burke 2009: 150). Twórczość kramarska musiała być schematyczna, odpowiadać oczekiwaniom i przyzwyczajeniom nabywcy zarówno pod względem formy, jak i treści, a tym samym stanowiła doskonały sposób na utrwalanie i powielanie stereotypów. Podstawowe prawo rządzące tego typu twórczością Czesław Hernas nazywa „zasadą artystyczno-handlowej spekulacji”, a więc utrzymaniem równowagi między jak najniższą ceną produkcji, a jak największą atrakcyjnością dla odbiorcy (Hernas 1973: 20). Z tego względu druki kramarskie zawierały nieraz bardzo zróżnicowaną treść, zaspokajającą różne potrzeby nabywców. Pod względem ilościowym przeważały pieśni religijne, ale to teksty świeckie były bardziej zróżnicowane. Asortyment obnośnych sprzedawców stanowiły również druki modlitewne i kalendarze. Ulotki kramarskie sprzedawane zazwyczaj w stałej cenie 2 grajcarów były przez nabywców pieczołowicie przechowywane. Często wszywano je do ręcznie przygotowywanych okładek, tworząc tak zwane špalíčky (‘klocki’, ‘bloczki’)29, służące następnie kilku pokoleniom jako najłatwiej dostępna lektura. Jako produkt nastawiony przede wszystkim na przyniesienie zysku, pieśń kramarska nie mieściła się w tradycyjnym porządku kultury ludowej. Stanowiła raczej łącznik między miastem a wsią, mający cechy zarówno tradycyjnej twórczości chłopskiej, jak i miejskiej kultury popularnej, tworzony przez osoby poruszające się na pograniczu tych dwóch kręgów kulturowych (Magnuszewski 1960: IX). Pieśni powstawały w środowisku miejskim, zazwyczaj w mniejszych ośrodkach, stanowiących jednocześnie siedziby drukarni (oprócz wymienionych już miast morawskich były to także m.in.: Chrudim, Hradec Kralové, Jičín, Jindřichův Hradec, Kutná Hora, Litomyšl, Pardubice, słowacka Skalica, ale również Praga). Łączną liczbę czeskich drukarni zajmujących się produkcją kramarską od połowy XVII do końca XIX w. szacuje się na około 200 (Voit 2008: 496). Autorzy i wykonawcy pieśni kramarskiej nie stanowili zwartej grupy społecznej, ale raczej mieszaninę osób 29 Takie špalíčky, zawierające nierzadko druki zbierane przez kilkadziesiąt lat, stanowią dziś cenny dokument informujący zarówno o rynku i dystrybucji druków kramarskich, jak i o osobach i rodzinach, które tworzyły je i z nich korzystały (por. Smetana, Václavek 1937: 10). ⩶ 52 ⩶ �różnych zawodów i stanów – teksty pisali nauczyciele, chłopscy kronikarze (czes. pismáci), duchowni. Śpiewakami zostawali często zubożali rzemieślnicy lub dawni żołnierze. Odbiorcami była ludność zarówno wiejska, jak i miejska, zepchnięta na peryferie w sensie geograficznym (ubogie przedmieścia, podmiejskie wsie) oraz społecznym (służba, drobni rzemieślnicy, pochodzący ze wsi pracownicy sezonowi napływający do większych ośrodków). Dla tych odbiorców informacje przekazywane przez kramarzy były najprostszym sposobem zdobycia wiedzy o wydarzeniach z dalszych regionów kraju i świata. Jak stwierdza etnograf Josef V. Scheybal: Písničkář se potuloval mezi malým městem, vesnicí a velkoměstskou periférií, nacházeje všude zájemce a odbyt pro své laciné zboží. I on byl jedním z mnoha prostředníků mezi kulturou panskou a vesnickou, jedním z těch, kteří soustavně narušovali konzervativní izolovanost zemědělského venkova. [Śpiewak wędrował między światem miasteczek, wsi i wielkomiejskich peryferii, wszędzie odnajdując zainteresowanych zakupem swoich tanich towarów. Był on jednym z wielu pośredników pomiędzy kulturą pańską i wiejską, jedną z osób ciągle naruszających konserwatywną izolację rolniczej wsi]. (Scheybal 1990: 74) Przekazywanie informacji (zpravodajství) to zdaniem Bohuslava Beneša (1970: 19–20) – jedna z trzech prymarnych funkcji świeckiej pieśni kramarskiej, obok jej roli ideologiczno-propagandowej (ideologické ovlivňování) i funkcji ludycznej (zábava). Tym trzem rolom społecznym towarzyszyła również funkcja estetyczna, przejawiająca się zarówno w wierszowanej formie, jak i w wyborze środków stylistycznych odpowiednich do prezentowanej treści. Podobnie rolę szeroko rozumianej literatury popularnej widział jej polski badacz Tadeusz Żabski (1993: 18–21), do wymienionych już funkcji poznawczej (wyjaśnienie zasad rządzących światem, opis sytuacji i stanów granicznych, takich jak śmierć, grzech, miłość czy doświadczenie cudu), dydaktycznej (konformistyczne powielanie przyjętych zasad moralności), ludycznej (sensacyjny charakter pełen niezwykłych zdarzeń) i estetycznej (prostota przekazu, patos i hiperbolizacja), dodaje jeszcze funkcję kompensacyjną, a więc możliwość oderwania się od rzeczywistości i zapomnienia o własnych problemach. Nacisk na poszczególne funkcje i sposób ich realizowania zmieniał się w czasie, a kontrreformacyjny charakter starszych druków stopniowo ograniczał się do kilku schematycznych wersów religijno-moralnego pouczenia (w schyłkowym okresie rozwoju gatunku nieraz całkiem pomijanego). Można więc mówić o postępującym wypieraniu funkcji informacyjnej (przejmowanej przez prasę i zastępowanej w pieśniach emocjonalnym opisem wpływu wydarzeń na ich uczestników) na rzecz funkcji ⩶ 53 ⩶ �ludycznej oraz ograniczaniu funkcji dydaktycznej. W konsekwencji doprowadziło to z czasem do upadku świeckiej pieśni kramarskiej jako gatunku i zastąpienia go przez czysto rozrywkowe druki zawierające kuplety i pieśni kabaretowe (Klacek 2011: 37–38). Zarazem pieśni o charakterze religijnym (przede wszystkim maryjne) były w tym samym okresie zastępowane przez bardziej uregulowany obieg druków dewocyjnych – oficjalnych śpiewników i modlitewników czy obrazków z dołączoną modlitwą (Kafka 2009: 197–203). 2.5. Podstawowy podział tematyczny twórczości kramarskiej Przedstawiona charakterystyka pieśni kramarskich ujawnia ogromne zróżnicowanie tematyczne ich treści. Przed przystąpieniem do analizy wybranych źródeł pod kątem zawartego w nich obrazu świata i stereotypów narodowych, religijnych czy społecznych, należy więc zakończyć opis teoretyczny gatunku roboczą klasyfikacją poszczególnych typów tekstów i oceną ich przydatności dla dalszych badań. Z racji na pograniczny charakter zjawiska twórczości kramarskiej, spełniającej różne funkcje i czerpiącej zarówno z tradycji folkloru, jak i kultury wysokiej, stworzenie klarownej i wygodnej w użyciu uniwersalnej klasyfikacji gatunkowej lub tematycznej jest trudne, czy wręcz niemożliwe. Zaprezentowane poniżej propozycje podziału służą więc konkretnym celom i są oparte na różnych kryteriach. Niezależnie od przyjętych założeń, wiele tekstów przypisać można do dwóch lub więcej kategorii. Nawet podstawowy – wydawałoby się – podział na pieśni świeckie i religijne może nieraz budzić wątpliwości. Ostateczne zakwalifikowanie konkretnego tekstu do odpowiedniej kategorii zależy więc albo od arbitralnej decyzji osoby dokonującej podziału, albo od mechanicznie stosowanego kryterium o statystycznym charakterze (np. stosunek strof o danej treści do całości tekstu). Jak zastrzega we wstępie do swojej klasyfikacji Bohuslav Beneš: Malá diferenciace a vzájemné prolínání žánrů je však příznačné právě pro kramářskou tvorbu, takže o druhu nebo žánru lze vždy hovořit jen s jistým omezením; vhodnější je mluvit o převaze příslušných prvků v jednotlivých skladbách. [Mała dyferencjacja i wzajemne przenikanie się gatunków są właśnie charakterystyczne dla twórczości kramarskiej, zatem o typie czy gatunku mówić można zawsze wyłącznie z pewną ostrożnością; bardziej na miejscu jest mówić o przewadze konkretnych elementów w poszczególnych utworach]. (Beneš 1970: 47) ⩶ 54 ⩶ �Autorzy publikowanych dotąd antologii oraz opracowań naukowych pieśni kramarskich stosowali przynajmniej trzy metody klasyfikacji i podziału tekstów: chronologiczną, genologiczną (rodzajowo-gatunkową) oraz tematyczną. Podział chronologiczny umożliwia diachroniczne badania rozwoju druków kramarskich w czasie, jest więc używany przede wszystkim w opracowaniach historycznych (np. Scheybal 1990). Jako taki budzi stosunkowo najmniej wątpliwości, choć w przypadku wielu tekstów kramarskich dokładna datacja jest kłopotliwa. Ponieważ materiał zebrany na potrzeby niniejszej pracy pochodzi ze względnie jednorodnego okresu rozwoju zjawiska, dalszy podział chronologiczny nie jest już niezbędny (wyjątkowe przykłady tekstów starszych niż ostatnie ćwierćwiecze XVIII w. zostały w tekście pracy oznaczone i skomentowane). Najpełniejszą próbę genologicznego podziału świeckich pieśni kramarskich stanowi klasyfikacja rodzajowo-gatunkowa (druhová a žánrová charakteristika) zaproponowana przez Bohuslava Beneša (1970: 47–145). Dzieli ona teksty pod względem kompozycji na pieśni z przewagą epiki (dominuje opis zdarzeń), z przewagą liryki (dominuje opis uczuć i emocji bohaterów) oraz mieszane teksty epicko-liryczne (opis wydarzeń jest równy objętością opisowi przeżyć wewnętrznych postaci i komentarzom autora). W ramach tych kategorii wyróżnia dalej gatunki pieśni wydzielone głównie na podstawie tematu. W grupie tekstów z przewagą epiki są to pieśni: 1. nowiniarsko-historyczne (zpravodajsko-historické), 2. o cudach (o zázracích), 3. legendy i apokryfy (legendy a apokryfy), 4. wierzenia i przesądy (pověrečné látky). Wśród tekstów z przewagą liryki wyróżnia natomiast pieśni: 1. społeczno-polityczne (společensko-politické), 2. miłosne i rodzinne (milostné a rodinné), a wśród liryczno-epickich – pieśni: 1. nowiniarsko-historyczne (zpravodajsko-historické), 2. o cudach (o zázracích), 3. legendy i apokryfy (legendy a apokryfy), 4. pieśni z treściami średniowiecznymi i przesądami (písně se středověkými a pověrečnými látkami), 5. ballady kramarskie (kramářské balady). Większość gatunków ma swoje odpowiedniki w pierwszej i trzeciej kategorii, różniące się jedynie statystyczną objętością wersów opisowych i refleksyjnych. Taka propozycja podziału oparta jest więc wyłącznie na wyliczeniach zewnętrznych ⩶ 55 ⩶ �wobec samych pieśni, a przez to dosyć mglista, na co uwagę zwracają m.in. Michał Waliński (1975: 21) i Piotr Grochowski (2010: 54–55)30. Podział Beneša, mimo wyraźnej niedoskonałości, podział Beneša stosowany jest w czeskich opracowaniach (por. np. Fiala 2001: 139). Brak jak dotąd innej propozycji pełnego podziału genologicznego, nie jest on jednak niezbędny, by zająć się analizą treści pieśni w ujęciu etnolingiwstycznym. W niniejszej pracy największe zastosowanie znajduje podział tematyczny, zazwyczaj stosowany przez autorów w połączeniu z częściowym podziałem gatunkowym. Stopień dokładności takich klasyfikacji zależy od rozmiarów i charakteru porządkowanego materiału i jest różny dla różnych opracowań – Smetana i Václavek podzielili swoją antologię (1937) na aż 30 kategorii, często bardzo szczegółowych31. W wielu z nich znalazły się zaledwie jeden lub dwa teksty, a różnice między poszczególnymi kategoriami są często symboliczne, tak że z powodzeniem można połączyć kilka grup w jedną (np. kategoria Láska to teksty o miłości nieszczęśliwej, Milenci – spełnionej, a Svatební – zakończonej małżeństwem). Antologia Poslyšte písničku hezkou Beneša (1983) została natomiast podzielona na 11 działów tematycznych32. Stosowany przeze mnie podział składa się z możliwie dużych grup i uwzględnia przede wszystkim przydatność konkretnej kategorii do prowadzonej w dalszej części pracy analizy informacji o obcych grupach etnicznych, religijnych i społecznych oraz 30 Piotr Grochowski (2010: 210–233) w materiale polskim wyróżnia trzy typy druków nowiniarskich: lamentacyjno-religijne, kronikarsko-reportażowe i liryczno-sentymentalne, podobnie jak Beneš opierając się na proporcji komentarzy autorskich do treści narracyjnych. 31 Były to odpowiednio: Marnost světa a smrt (Marność świata i śmierć), Boží tresty (Kary boskie), O svatých (O świętych), Umučení Kristovo (Męka Chrystusa), Zázraky (Cuda), Legendy (Legendy), Poutnické (Pielgrzymkowe), Koledy (Kolędy), Biblické látky (Treści biblijne), Balady (Ballady), Loupežníci a zločinci (Rozbójnicy i przestępcy), Vraždy a neštěstí (Morderstwa i nieszczęścia), Láska (Miłość), Milenci (Kochankowie), Svatební (Ślubne), Stav manželský (Stan małżeński), Ženy a ženská otázka (Kobiety i kwestia kobieca), Móda (Moda), Životní osudy (Losy życiowe), Vojna (Służba wojskowa), Války a válečníci (Wojny i wojacy), Robota a svoboda (Pańszczyzna i wolność), Hospodářská pohroma roku 1811 (Kryzys gospodarczy roku 1811), Revoluce (Rewolucje), Katastrofy a přírodní úkazy (Katastrofy i dziwy natury), Životní novoty (Nowinki w życiu), Politika (Polityka), Stavy a třídy (Stany i klasy), Míchanice (Mieszanina), Doznívání kramářské písně (Dogasanie pieśni kramarskiej). 32 Písničky rekrutské a vojenské (Piosenki rekruckie i wojskowe), O šťastné lásce (O szczęśliwiej miłości), O zlých ženách (O złych kobietach), Trápení nešťástné lásky (Męki nieszczęśliwej miłości), Vesele o ledačem (Wesołe o czymkolwiek), Novinky z minulosti a současnosti (Nowości z przeszłości i teraźniejszości), Písničky o přírodních úkazech (Piosenki o zjawiskach naturalnych), Koleda valašská (Kolęda wołoska), Krutá doba – krutá vražda (Okrutne czasy – okrutny mord), Ze světa módy a společenských události (Ze świata mody i wydarzeń towarzyskich), O zázracích a nadpřírozených jevech (O cudach i zjawiskach nadprzyrodzonych). ⩶ 56 ⩶ �porządku świata. W tym rozdziale książki, stanowiącym punkt wyjścia do dalszych badań, jako przykłady podaję teksty łatwo dostępne w trzech najpopularniejszych drukowanych antologiach (Smetana, Václavek 1937, Beneš 1983, Scheybal 1990) oraz w bibliotece cyfrowej Špalíček (oznaczone numerem katalogowym zaczynającym się od liter KNM – Knihovna Národního muzea), do materiału badawczego z przerowskiej kolekcji przechodząc w kolejnych rozdziałach (4. i 5.). 2.5.1. Pieśni o tematyce religijnej Teksty religijne – chociaż ze względów ideologicznych pomijane w badaniach czechosłowackich od końca II wojny światowej aż do lat 90. XX w.33 – stanowiły większą część produkcji kramarskiej. Wypełniały one prawdopodobnie ok. 2/3 wszystkich druków pieśniowych, nie uwzględniając druków kramarskich o innym, niewierszowanym charakterze (modlitwy, błogosławieństwa domowe itp.). Silnie religijny charakter pieśni kramarskich i mirakularna wizja świata widoczna także w tekstach świeckich były dziedzictwem początkowego okresu rozwoju gatunku, gdy został on podporządkowany kontrreformacyjnej katolickiej propagandzie. Pomimo zmian społecznych i cywilizacyjnych oraz ewolucji doktryny Kościoła katolickiego, barokowe i starsze motywy utrzymywały się w pieśniach kramarskich do końca ich popularności. Wiele religijnych i parareligijnych tekstów kramarskich było opartych na zabobonnym i magicznym traktowaniu religii oraz treściach sprzecznych z oficjalnymi naukami hierarchów katolickich. Nie przeszkadzało to jednak w ich szerzeniu się wśród najniższych warstw społeczeństwa. Z tego powodu mają one często ksenofobiczny, antyprotestancki, antysemicki czy – w rzadszych przypadkach – antyturecki charakter (Klacek 2011: 36–37). Wśród tekstów o tematyce religijnej można dalej wyróżnić dwie grupy pieśni. 2.5.1.1. Pieśni kontemplacyjno-modlitewne Pierwszą grupę stanowią pieśni religijne sensu stricto, a więc teksty przystosowane do użycia rytualnego w czasie uroczystości kościelnych, pielgrzymek czy prywatnej modlitwy. Są to przede wszystkim wierszowane modlitwy, hymny, kolędy i pieśni kościelne, będące często przedrukami z kancjonałów lub adaptacjami barokowych 33 Antyreligijna ideologia państwowa w komunistycznej Czechosłowacji w wyraźny sposób wpływała na wolność badań naukowych, zwłaszcza odnoszących się do roli Kościoła w życiu poprzednich epok – zarówno w okresie stalinowskim, bezpośrednio po przewrocie politycznym 1947 r., jak i w latach 70. i 80. w okresie tzw. normalizacji po niepowodzeniu odwilży politycznej 1968 r. ⩶ 57 ⩶ �tekstów poetyckich. Najczęściej mają one tematykę maryjną34 lub chrystologiczną35, rzadziej odnoszą się do innych świętych (zwłaszcza Jana Nepomucena, św. Józefa i św. Anny). W starszym okresie popularne były także motywy wanitatywne i rozważania nad marnością świata36. Duża cześć produkcji religijnej związana była z miejscami pielgrzymkowymi w Czechach i na Morawach (Hostýn, Klatovy, Křtiny, Svatý Kopeček, Vranov itp.) oraz za granicą (m.in. Częstochowa, Mariazell, Lourdes). Teksty tego typu są najbardziej powtarzalne i wnoszą stosunkowo najmniej do rekonstruowanego obrazu świata. 2.5.1.2. Pieśni narracyjne (świeckie o tematyce religijnej) Drugą grupę pieśni o tematyce religijnej stanowią teksty o świeckim (nieliturgicznym) charakterze. Zaliczają się do nich pieśni narracyjne zawierające legendy o świętych, biblijne apokryfy, historie o cudach i objawieniach (ta ostatnia kategoria graniczy z pieśniami nowiniarskimi o świeckiej tematyce – 2.5.2.1., czasem trudno wyznaczyć między nimi wyraźną granicę). Znaleźć można w nich opisy miejsc życia i działania świętych, w tym opisy egzotycznych krajów i ich mieszkańców, przedstawianych jako poganie, prześladujący bohatera lub nawracani przez niego na prawdziwą wiarę37. Zazwyczaj ksenofobiczne opisy przedstawicieli innych grup etnicznych i religijnych pojawiają się także w pieśniach o cudach, często posługujących się motywem bezczeszczenia świętych wizerunków lub przedmiotów kultu katolickiego, za które niewiernego (zwykle protestanta lub Żyda) spotyka zasłużona kara38. Popularne opisy cudów dotyczą także nieszczerej spowiedzi czy łamania zakazów religijnych39. Ze względu na swój temat pieśni należące do tej grupy są często powtórzeniami motywów krążących w kulturze europejskiej od średniowiecza, 34 Np. KNM KP 1933: Nábožná píseň k Panně Marii, KNM KP 8895: Píseň k Panně Marii Cellenské, KNM KP O 113/5: Píseň k Bolestné Panně Marii. 35 Np. KNM KP B37/8: Nábožná Píseň k Pánu Ježíši Kristu, KNM KP R. Hlava 7851: Píseň horlivá o umučení Pána Ježíše Krista, KNM KP R. Hlava 7894: Horlivá píseň k Pánu Ježíši. 36 Np. Smetana, Václavek 1937: 43: Píseň nová o marnosti světa všem milovníkům zpívání na světlo vydaná, Smetana, Václavek 1937: 41: Příkladna píseň o smrti člověka všem světa milovníkům k moudrému povážení nestálosti života vydaná. 37 Np. KNM KP R. Hlava 3315: Nová píseň o 26 japanských mučednících, kteří de 5ho února 1597 v městě Nangasatu své nevinné roucha smočili v krvi. 38 Np. KNM KP R. Hlava 3955: Píseň historická o zázračném obrazu Panny Marie, což se stalo v krajině polské, blíž Varšavy roku 1745, dne 7. dubna. 39 Np. Smetana, Václavek 1937: 49: Novina velmi žalostná, která se stala s jednou paní, páchajíce ona cizoložství, to v svatej zpovědi zamlčela, jaký konec potom vzala a kam se dostala z této noviny jeden každy náležitě vyrozuměti mocti bude. ⩶ 58 ⩶ �takich jak cudowne oczyszczenie oskarżonego z zarzutów40, czy cuda towarzyszące próbom zbezczeszczenia hostii41, a przez to powielają anachroniczne i zabobonne przekonania, w tym m.in. antysemickie legendy o mordzie rytualnym. 2.5.2. Pieśni o tematyce świeckiej Pieśni o tematyce świeckiej są znacznie bardziej zróźnicowane zarówno pod względem treści, jak i formy. Stanowią one również dużo bogatszy materiał ukazujący różnorodne sposoby przedstawiania inności i obcości. Można wśród nich wydzielić przynajmniej kilka głównych kategorii tematycznych, a w ich ramach – dalsze podtypy związane z treścią i sposobem jej przedstawiania. Prezentowana klasyfikacja ma wyłącznie charakter pomocniczy, ponieważ wiele pieśni trudno zakwalifikować do jednej grupy. Ma ona na celu przedstawienie, w jakich kontekstach stereotypy i wiadomości o przedstawicielach innych narodowości pojawiają się w pieśniach kramarskich. 2.5.2.1. Pieśni nowiniarskie Szeroką kategorię tworzą wszelkiego rodzaju pieśni nowiniarskie, do których zaliczam rozmaite teksty relacjonujące bliskie i dalekie wydarzenia historyczne niemieszczące się w wydzielonych osobno grupach pieśni wojskowych (2.5.2.2.), politycznych (2.5.2.3.) i kryminalnych (2.5.2.4.). W grupie tej znajdują się przede wszystkim sensacyjne pieśni o klęskach żywiołowych: trzęsieniach ziemi42, nieurodzaju43, powodziach44, katastrofach i wypadkach wszelkiego rodzaju oraz niezwykłych zjawiskach, takich jak komety czy znaki na niebie45. Zaliczam do niej także rozrywkowe teksty o zdarzeniach mniej doniosłych46 oraz opisowe pieśni o nowinkach 40 Np. często wznawiana pieśń, dostępna m.in. w Špalíčku pod numerem KNM KP 1710: Píseň historická o poutnících, kteříž putovali k sv. Jakubu a co se jim na té cestě přihodilo, por. Klacek 2011: 36. 41 Np. KNM KP 3407: Nábožná píseň o svatých hostiích, aneb strašný příběh o jedne bohaprázdné ženě, která jedenáckrát svatokrádežně k stolu Páně přistoupila a pokaždé velebnou svátost skrytě zachovávajíce Židu prodala. 42 Np. Smetana, Václavek 1937: 180: Nová píseň o zemětřesení, všem věrným křesťanům na světlo vydaná. 43 Np. Scheybal 1990: 165: Píseň prosební za odvrácení hněvu božího v přitomném velké drahoty a hladu smutném čase jakož i za přímluvu blahoslavené rodičky Boží Marie Panny. 44 Np. Scheybal 1990: 186: Nová píseň o hrozné povodni u města Vídně roku 1830. 45 Np. Smetana, Václavek 1937: 183: Píseň velmi žalostná o hvězdě ocasaté, jenž se kometa jmenuje, ta byla spatřína na obloze nebeské právě v vánoční svátky, kteráž jest vidína od množství lidu, jak daleko ten její hrozný ocas zasáhl a co znamená, přezpívajíc, každy tomu vyrozumí. 46 Np. Scheybal 1990: 324: Výstavní atrakce. ⩶ 59 ⩶ �technicznych i społecznych. Źródłem informacji dla autorów były – oprócz ich własnej fantazji – wydawane w miastach gazety (źródło bywało podawane w tytule pieśni), obcojęzyczne druki kramarskie, a rzadziej – naoczne relacje świadków i uczestników wydarzeń. Ta kategoria pieśni jest w większości wolna od stereotypów i uprzedzeń, ponieważ zagranica stanowi w nich przede wszystkim egzotyczne miejsce wydarzeń, a obcokrajowcy, będący najczęściej ofiarami katastrof i wypadków, przedstawiani są neutralnie lub wręcz obdarzani współczuciem narratora. 2.5.2.2. Pieśni rekruckie i wojenne Do najpopularniejszych tematów podejmowanych przez pieśni kramarskie należał temat służby wojskowej i wojny. Można w tej grupie utworów wyróżnić pieśni z przewagą elementów lirycznych, najczęściej rzewne wierszowane pożegnania wyruszających na wojnę rekrutów z rodziną lub ukochaną47, oraz teksty epickie, zbliżone do pieśni nowiniarskich, relacjonujące wydarzenia na froncie, bitwy czy przygotowania od kampanii48. Ze względu na cenzurę pieśni te przede wszystkim sławią triumfy habsburskich wojsk i rzadko informują o porażkach. W odróżnieniu od twórczości ludowej przedstawiają wojnę w sposób realistyczny i pełen nierzadko makabrycznych szczegółów (por. Fiala 2001: 132–133). Częstym ich motywem jest więc obraz śmierci na polu bitwy (uzupełniony czasem wypowiadanym przez konającego bohatera stwierdzeniem o konieczności śmierci za cesarza, mającym zabezpieczyć autora i drukarza przed zarzutami antypaństwowej agitacji). W pieśniach obecne są również relacje zza linii frontu, wyliczające szkody ponoszone przez ludność cywilną, biedę wsi i rabunki popełniane przez ciągnące przez kraj armie. W tego rodzaju tekstach „obcy” pełni przede wszystkim rolę wroga, choć czasem wymieniani są również zagraniczni sojusznicy Austrii. Z racji na triumfalistyczny charakter tekstów sławiących męstwo Czechów i habsburskiej armii, obcokrajowcy przedstawiani są najczęściej jako słabi, tchórzliwi i niegroźni: „Kde jsou čtyři naši vojáci, / padesát Taliánů porazí, / a ti Sardýnové / hned do svých krajin utečou / neb jsou bázliví” [„Gdzie są czterej nasi żołnierze, / pięćdziesięciu Włochów pobiją, / a ci Sardyńczycy / wnet do swych krain uciekną / bo są tchórzliwi”] (Sme47 Np. KNM KP A 325/2: Truchlivá píseň aneb Žalostné loučení jistého vojáka ve Francouzské vojně. Teksty takie pojawiały się po 1781 r. w odpowiedzi na wprowadzony wówczas obowiązkowy pobór do wojska, zastępujący dotychczasowy dobrowolny werbunek. Starsze pieśni w propagandowy sposób sławiły „stan wojskowy”, nowsze akcentowały dramat służby daleko od domu i ryzyko śmierci na polu bitewnym (zob. Fiala 1989: 13). 48 Np. Scheybal 1990: 274: Znamenité příběhy z prusko-francouzské války, vyňato z dějin roku 1870–71. ⩶ 60 ⩶ �tana, Václavek 1937: 160). Przeciwny sposób charakteryzowania wroga wyróżnia teksty opisujące straty ponoszone przez austriacką armię – w nich przeciwnik zawsze jest podstępny, okrutny i dziki: „Roty povstalců tureckých / na zajatých vojínech rakouských / hrozné pášou ukrutnosti, / oudy jim řezají bez litosti” [„Pułki powstańców tureckich /na schwytanych żołnierzach austriackich /straszne okrucieństwa czynią, /bez litości członki tną”] (Scheybal 1990: 278). 2.5.2.3. Pieśni patriotyczne i polityczne Teksty o tematyce politycznej to grupa pieśni wyrosłych z tradycji odrodzenia narodowego, rozpowszechnionych zwłaszcza w okresie Wiosny Ludów i w czasach późniejszych. Można do niej zaliczyć przedruki wierszy i pieśni znanych z oficjalnego obiegu49, jak również typowo kramarskie teksty relacjonujące sytuację polityczną w kraju i za granicą50 lub sławiące czeski naród51. Teksty patriotyczne opierają się na opozycji Czech – „obcy” (Niemiec, rzadziej Żyd lub przedstawiciel innej narodowości), kontrastują wyliczane zalety rodaka z wadami obcego. Stosunek tekstów kramarskich do Niemców i państwa austriackiego jest przy tym znacznie bardziej skomplikowany, bo wśród pieśni patriotycznych stosunkowo częste są wiernopoddańcze adresy do cesarza i deklaracje wierności państwu austriackiemu52. Do kategorii tekstów politycznych włączam także potencjalne teksty biograficzne o austriackich władcach i dowódcach wojskowych (np. Gideon von Laudon, Joseph Radetzky) czy czeskich działaczach narodowych (np. Karel Havlíček Borovský). 2.5.2.4. Pieśni kryminalne (morytaty i ballady kramarskie) Pieśni o tematyce kryminalnej były obecne w twórczości kramarskiej niemal od samego początku gatunku. Nazywane są zazwyczaj morytatami53, choć spotkać się można również z dalszym dzieleniem tego typu tekstów na właściwe morytaty (pieśni sprawozdawcze z przewagą części opisowej) i ballady kramarskie (pieśni emocjonalne 49 Np. KNM KP9239: Dvě krásné písně. Villaniho píseň v žaláři. Druhá: Kde domov můj, KNM KP 11518: Složno / Píseň Slovanů. 50 Np. Beneš 1983: 72: Nová veselá píseň nazvaná Politická skočná. 51 Np. rzadka antyniemiecka pochwała Czecha jako dobrego małżonka KNM KP J 8/1: Česká dívka. 52 Np. KNM KP 9648: Chvalozpěv k příchodu císaře pána Leopolda II. ke korunování na království České, kteréž se dne 6. září 1791ho roku velmi slavně držeti bude. 53 Etymologia niejasna, prawdopodobnie z niem. Mordtat (‘morderstwo’) lub z języka jidysz (zob. Scheybal 1990: 22–23), ewentualnie możliwe również źródło łacińskie. ⩶ 61 ⩶ �z dominującym opisem uczuć i przeżyć wewnętrznych postaci; zob. Mazalová 2008a: 59). Takie rozróżnienie stosuje także Józef Magnuszewski, morytat definiując jako gatunek świeckiej pieśni kramarskiej, który: „[…] wyróżnia przede wszystkim tematyka: krwawa zbrodnia i straszna kara za nią. Przedstawione są one jako zdarzenia rzeczywiste o charakterze sensacyjnym, mające wywołać u słuchacza strach i przerażenie, co motywowane jest tendencją moralizatorską” (Magnuszewski 1983: 159). Ballady zaś w rozumieniu tego samego autora to: „[…] pieśni o silnym napięciu dramatycznym, oszczędne w szczegółach, podejmujące problem zbrodni i kary, konflikt, w którym triumfuje wyższa sprawiedliwość” (Magnuszewski , opr. 1960: XXII). W pieśniach o tej tematyce lokalizacja geograficzna służy właściwie wyłącznie uwiarygodnieniu opisywanych wydarzeń i uwypukleniu prawdziwości i aktualności opowieści. Z punktu widzenia niniejszej pracy ten typ tekstów kramarskich ma ograniczone zastosowanie, ponieważ nawet gdy miejscem wydarzeń jest zagranica, nie wiąże się to zazwyczaj z komentarzem dotyczącym całości jej mieszkańców. Zarówno sprawca przestępstwa, jak i jego ofiary to indywidualne postaci, niereprezentatywne dla ogółu swoich rodaków. Spotkać więc można przykłady, w których to Czech jest postacią negatywną, mordującą przedstawicieli innej narodowości54. Na tym tle jako wyjątkowy przykład wymienić należy pieśni ze schyłkowego okresu rozwoju gatunku, związane z procesem Leopolda Hilsnera. W tym przypadku narodowość domniemanego mordercy, podkreślana już w tytułach druków, odegrała istotną rolę i służyła rozpętaniu antysemickiej nagonki55. 2.5.2.5. Pieśni miłosne Dalsza obszerna kategoria – pieśni miłosne – zawiera kilka typów tekstów o różnej formie i przeznaczeniu, które łączy szeroko rozumiana tematyka miłosna. Mieszczą się w niej zarówno pieśni wesołe, zbliżone do tekstów ludowych, utwory przeznaczone do wykonywania na weselach, ale także pieśni o miłości nieszczęśliwej, o zdradzie czy śmierci kochanków. Ze względu na formę można wyróżnić teksty narracyjne, monologi opiewające zalety kochanka oraz teksty dialogiczne (rozmowy zakochanych, pożegnania z umierającym partnerem itp.). 54 Np. Scheybal 1990: 201: V píseň uvedený příběh, který se stal mezi Dražďanama a Pirnou, pieśń o czeskim leśniczym, który morduje francuskich weteranów szukających ukrytego podczas wojen napoleońskich skarbu. 55 Np. KNM KP 6615: Píseň o Anežce Hrůzové a Marii Klímové, jež byly zavražděny v lese u Polné 23tiletým israelitou Leop. Hilsnerem, odsouzeným k smrti provazem, nejprve v Hoře Kutné, pak v Písku a konečně ve Vídni. ⩶ 62 ⩶ �W tego typu pieśniach, których bohaterami są zazwyczaj stereotypowi Pepík i Nanynka, „obcy” występuje przede wszystkim jako konkurent w miłości56 lub zdradziecki kochanek57. Inny sposób przekazywania stereotypów narodowych w pieśniach miłosnych zawierają utwory graniczące z politycznymi, liczne zalety czeskich dziewcząt lub kawalerów porównywane są z wadami charakterystycznymi dla pozostałych narodów58. 2.5.2.6. Pieśni satyryczne Ostatnia grupa zawiera teksty dotyczące różnorodnej tematyki, które nie mieszczą się w innych grupach związanych z poszczególnymi wymienionymi wcześniej motywami. Należą do niej liczne teksty humorystycznie opisujące konkretne zjawiska społeczne, mody, nowe wynalazki itp. Podobnie jak w przypadku tekstów otwarcie politycznych, także w tej kategorii to, co gorsze (niemoralne czy niepraktyczne), jest zwykle identyfikowane z obcym pochodzeniem. Satyra służy więc zazwyczaj ośmieszeniu obcego i przeciwstawieniu go tradycyjnej czeskiej kulturze i zwyczajom. Wymienić można tu pieśni piętnujące nową modę59, liczne antysemickie teksty wyśmiewające kobiecą próżność, skłaniającą do zakupów u Żydów 60, sprzedawane przez żydowskich handlarzy towary61, oraz najrozmaitsze pieśni opisujące obce obyczaje. Szczególnie interesujące mogą okazać się nietypowe teksty, których bohaterami są przedstawiciele kilku różnych grup etnicznych czy etnokonfesyjnych innych niż Czesi, którzy tym samym podlegać mogą wartościowaniu i porównywaniu62. 56 Np. KNM KP 6618: O spálené záletné ženě, późna pieśń o satyrycznym charakterze opisująca losy kobiety zdradzającej męża z Żydem. 57 Np. KNM KP 10062: Krásná Růžena. Výstražná píseň pro panny, pieśń o kobiecie sądzonej za próbę zabicia swego żydowskiego kochanka; ofiara ataku przedstawiana jest jako osoba, która sprowokowała słuszny gniew narzeczonej odmową zmiany wyznania i ślubu. 58 Np. KP Špal. 273: Směšná píseň o všech dívkách tohoto světa, aneb: nejlepší je dívka Česká; por. również pieśń z przypisu 56. 59 Np. KNM KP 1070: Nová píseň o nynějším přetvářeném kroji, gdzie jako ojczyzna niemoralnej mody kobiecej podane są Włochy i Hiszpania. 60 Np. KNM KP 2161: Nová Píseň sedlákům a sedlkám k obveselení na světlo vydaná, KNM KP35/19: Kratochvilná píseň pro nynejší svět, všem pannenkám na světlo vydaná, obzvláštně těm, kteří by se rádi vrchnostem vyrovnali. 61 Np. KNM KP P 119/1: Žertovná Píseň o Židech a jejich šmejdech. 62 Np. kilkakrotnie wznawiany tekst Rozmlouvání jednoho pastora s rabínem (niedostępny online druk KNM KP 2101), w którym ośmieszenia luterańskiego pastora dokonuje Żyd – być może odbierany przez kontrreformacyjnego autora jako przedstawiciel bliższej z dwóch obcych grup (Mętrak 2017: 97–98; por. Jastrzębski 1989: 45). ⩶ 63 ⩶ ��twórczość kramarska – 3 Czeska historia i uwarunkowania społeczno-kulturowe 3.1. Korzenie zjawiska Dzieje śpiewanych nowin wykonywanych publicznie przez wędrownych pieśniarzy sięgają starożytności. Rola społeczna i prestiż związany z wykonywaniem tej profesji zmieniały się jednak w czasie. Kiedy w późnym średniowieczu rolę informacyjną wśród warstw wyższych przejęły pisane nowiny, wtedy szanowani niegdyś i podejmowani na królewskich dworach wykonawcy heroicznych eposów stopniowo zmieniali się w wędrownych kuglarzy i żebraków (por. Karbusický 1968: 89). Zmiany te dały początek dwóm zjawiskom, które po początkowym rozejściu się w różnych kierunkach, ponownie połączyły się kilkaset lat później, dając początek pieśni kramarskiej. Pierwszym z nich były pieśni wykonywane dla ludu przez wędrownych śpiewaków, należących jeszcze do porządku kultury oralnej: dziadów, rybałtów i miejskich wagantów1, drugim – skierowane do elit nowiny, początkowo pisane ręcznie, a wraz z rozwojem cywilizacyjnym drukowane w coraz większych nakładach. W ten sposób historia pieśniowych nowin zatoczyła koło – od przekazywanych ustnie form wierszowanych, przez spisane i drukowane teksty prozatorskie, po powrót wierszowanej treści w formie graficznej ukształtowanej i utrwalonej przez druki nowiniarskie pisane prozą. O tym paradoksie nadmienia w komentarzu do swojego wyboru tekstów kramarskich Miloslav Novotný: 1 Bardziej szczegółowo poszczególne typy wędrownych śpiewaków na terenie Słowiańszczyzny opisuje bułgarska antropolożka i folklorystka Katia Michajłowa (2010: 29–57), wydzielając wśród nich nosicieli „wysokiej kultury świeckiej”, „niskiej kultury świeckiej”, „kultury antyklerykalnej” i „niskiej kultury religijnej” – dziadów. ⩶ 65 ⩶ �Sledujeme-li vývoj písně letákové a jarmareční, vidíme, že vznikla z prosaického letáku, z novin psaných prosou, jejichž tisk o několik let předchází objevení první noviny veršované. V této věci je tu jakási odchylka od obecného pravidla, že skladba veršovaná bývá starší než skladba prosaická. [Gdy spojrzymy na ewolucję pieśniowych druków ulotnych i jarmarcznych, widzimy, że powstały one z prozatorskich druków ulotnych, wieści pisanych prozą, których druk o kilka lat poprzedza pierwsze odnalezione nowiny wierszowane. Rzecz ta stanowi swoiste odstępstwo od powszechnej zasady, że utwory wierszowane są starsze od prozatorskich]. (Novotný 1930: 123) Powrót do wierszowanej formy zapewniał popularność nie tylko wśród odbiorców piśmiennych, ale także słabiej wykształconych, mogących nauczyć się tekstu na pamięć podczas spotkań towarzyskich czy wspólnej pracy. Niektóre teksty kramarskie trafiały więc do obiegu ustnego stając się częścią literatury ludowej. Zwraca na to uwagę m.in. Janusz Dunin (2004: 121): „Słowo drukowane sięgało również ludzi, którzy pozostawali analfabetami. Powtarzano sobie wieści wyczytane w różnych drukach, często coraz bardziej je modyfikując i przerabiając na rodzaj lokalnych legend i bajań, lub tworząc na ich podstawie pieśni”. Kierunek zapożyczeń nie zawsze jest prosty do określenia – niektóre pieśni zbierane przez dziewiętnastowiecznych etnografów jako ludowe były pochodzenia kramarskiego, a z kolei druki kramarskie zawierały czasem spisane teksty pieśni autentycznie ludowych. Ponieważ czeska pieśń kramarska swoją formą nawiązuje do starszych, dobrze przyswojonych schematów i form przekazu (pieśń ludowa, dziadowska itp.), a jednocześnie oprawę graficzną opiera na wzorcach stworzonych w XVI w. na potrzeby druków nowiniarskich (Voit 2008: 634), obu tym źródłom warto przyjrzeć się dokładniej. 3.1.1. Twórczość kramarska a literatura oralna Pieśń dziadowska, a szerzej – ludowy folklor pieśniowy w ogóle, ma z pieśnią kramarską wiele punktów wspólnych, ale jednocześnie różnicuje je szereg cech. Najbardziej oczywistą różnicą wynikającą ze sposobu rozpowszechniania pieśni jest wariantywność tekstów ludowych spowodowana ich ustnym przekazem, odróżniająca je od ustalonego w druku tekstu kramarskiego. Pieśni ludowe są trudne do dokładnego datowania ze względu na kolektywny charakter powstawania oraz nawarstwiające się w czasie drobne zmiany i aktualizacje, dotyczące np. zmieniających się realiów kultury materialnej (por. Fiala 1989: 11). ⩶ 66 ⩶ �Wyraźnym wyróżnikiem pieśni kramarskiej jest element informacyjny, związany z przynajmniej pozornie dokładną lokalizacją geograficzną i czasową opisywanych zdarzeń. Odróżnia on twórczość kramarską od np. pieśni dziadowskich, przez wielu autorów niesłusznie uznawanych za część tego samego zjawiska. Sensacyjne teksty o charakterze nowiniarskim występowały w – głównie religijnym – repertuarze dziadowskim, sporadycznie i często zawierały wplecione fragmenty modlitewne, umieszczające pozornie świecki temat historyczny w ramach religijnej i mirakularnej wizji świata. Charakterystyczne dla pieśni dziadowskich jest dążenie do uniwersalizacji i schematyczności opisu, co zbliża je do opowieści mitycznych, zawierających przede wszystkim dydaktyczne przesłanie moralne, ściśle związane z treściami religijnymi. Pieśni dziadowskie charakteryzowały się typowymi dla literatury ustnej środkami stylistycznymi czy kompozycją formuliczną (Grochowski 2010: 179). Miały one pomagać w nauce ze słuchu tekstów nieistniejących w formie pisemnej. Pieśni dziadowskie wyróżnia ponadto nieokreślony czas wydarzeń, zaznaczany jedynie konwencjonalnymi zwrotami, takimi jak: przed laty, dawno lub nazwami dni tygodnia i określeniami cyklicznych świąt (w tekstach czeskich np. v neděli po obědě [„w niedzielę po obiedzie”]; zob. Michajłowa 2010: 475). Używanie praesens historicum nie tylko podnosiło dynamikę narracji, ale również zapewniało ciągłą aktualność tekstów, bo opiewane zdarzenia niejako rozgrywały się na nowo przy każdym wykonaniu pieśni. Podobnie nieokreślone było zwykle miejsce wydarzeń – miasto, las czy kościół – opisywane stereotypowo i bez faktycznych szczegółów, nawet w tekstach zawierających prawdziwe nazwy geograficzne (Grochowski 2009: 246)2. Wykonawcami pieśni dziadowskich byli wędrowni żebracy, tworzący właściwie odrębną grupę zawodową, dysponujący autorytetem moralnym wynikającym z otaczającego ich zespołu archaicznych wierzeń. Tego typu śpiewacy, charakterystyczni dla wszystkich narodów słowiańskich, najdłużej przetrwali w regionach z wysokim poziomem analfabetyzmu, zachowujących tradycyjny patriarchalny wzór kultury – zwłaszcza na Słowiańszczyźnie Wschodniej i Południowej (zob. ilustracja 9. na tablicy VI). Na terenach czeskojęzycznych nie odnotowano dłuższych form epiki ludowej (Magnuszewski 1960: XXII). Także informacje o dziadach są tu stosunkowo nieliczne, ponieważ ich miejsce już w XVII w. zajęli właśnie kramarze, pozostający pod silnym wpływem kultury miejskiej (Michajłowa 2010: 64). 2 Schematyczność opisu miejsca akcji jest zasadniczo cechą wspólną pieśni dziadowskiej i twórczości kramarskiej, ta druga znacznie częściej zachowuje jednak pozory autentycznego opisu. ⩶ 67 ⩶ �3.1.2. Pieśń kramarska a nowożytne druki nowiniarskie Źródłem, które ukształtowało fizyczną formę pieśni kramarskich, były druki nowiniarskie wydawane na ziemiach czeskich od XVI w. Ich forma i treść zmieniały się stopniowo, doprowadzając z czasem do powstania cyklicznie wydawanych gazet. Druki te powstawały początkowo na zamówienie dworów królewskich czy bogatych kupców, a więc skierowane były do wyższych warstw społeczeństwa. Reformacja i wstrząsające Europą konflikty religijne, zwłaszcza wojna trzydziestoletnia, zwiększyły popyt na szybko redagowane i drukowane wieści z pól bitewnych, pamflety polityczne i aktualne komentarze. Powstające wówczas małe prowincjonalne drukarnie trudniły się powielaniem wyroków sądowych, monarszych patentów i aktów prawnych. Takie ulotki często zawierały, obok oficjalnego tekstu, również jego wierszowany skrót, umożliwiający łatwe zapamiętanie także osobom niepiśmiennym i dalszą wśród nich propagację. Tym samym zapewniały popularność treści wśród odbiorców niewykształconych. Cechą wspólną wymienionych przejawów drobnej produkcji drukarskiej była ich świecka tematyka związana z aktualnymi wydarzeniami. Druki relacjonowały zdarzenia polityczne, wojny, niezwykłe zjawiska przyrodnicze. Mogły być albo sprzedawane, albo rozdawane za darmo jako element propagandy politycznej (zob. ilustracja 6. na tablicy III). Tym, co już przy pobieżnej lekturze wyraźnie odróżnia je od zachowanych tekstów pieśni dziadowskich czy od ludowych ballad historycznych, a jednocześnie zbliża do pieśni kramarskiej, było precyzyjne zarówno datowanie, jak i lokalizacja, pojawiająca się często w samym tekście, a niemal zawsze na stronie tytułowej (zob. ilustracja 7. na tablicy IV). Czeskojęzyczne teksty skierowane do warstw wyższych nie mogły ukazywać się po białogórskiej klęsce, ale ustalona w drukach nowiniarskich forma graficzna przeniknęła do niższych warstw społeczeństwa, dając początek drukom kramarskim. Pieśni kramarskie drukowane były w formie podobnej do wymienionych wcześniej typów druków ulotnych – strona tytułowa zawierała: datę i miejsce wydania, tytuł podkreślający aktualność opisywanych wydarzeń (Novina, Nová a pravdivá píseň – ‘Nowina’, ‘Pieśń nowa i prawdziwa’ itp.) oraz luźno związaną z treścią ilustrację, zazwyczaj pochodzącą ze zbioru gotowych form drzeworytniczych, będących w posiadaniu drukarza. W tym początkowym okresie granice pomiędzy poszczególnymi gatunkami nie były, oczywiście, ostre, ale w połowie XVIII w. można już mówić o wytworzeniu się kanonów pieśni kramarskiej. W tym samym czasie, w którym w środowisku małych miast i wsi rodziły się druki kramarskie, w Pradze ⩶ 68 ⩶ �powstawały pierwsze czeskie gazety3. Choć docierały one z pewnością także na wieś, wyraźnie odróżniały się stylem (pozbawione były prób estetyzacji języka), pełniąc przede wszystkim funkcję informacyjną. Gazety relacjonowały bieżące wydarzenia jednorazowo, czym różniły się od druków kramarskich, których pozornie aktualne teksty wydawane były wielokrotnie, nierzadko w znacznym odstępie czasowym. Główną funkcją gazet było przekazywanie informacji, natomiast druki kramarskie stopniowo coraz większy nacisk kładły na wzbudzanie emocji i rozrywkę, skupiając się na zdarzeniach niezwykłych, wykraczających poza codzienny porządek rzeczy. 3.1.3. Czeskie druki kramarskie na tle słowiańskim i zachodnioeuropejskim Gatunki spełniające podobne funkcje jak pieśń kramarska znane były właściwie wszystkim kulturom europejskim. Choć różniły się czasem znacznie fizyczną formą (np. angielskie broadside ballads drukowane były jednostronnie na dużych arkuszach), przekazywane treści mogły wędrować na znaczne odległości, co stanowiło jedno ze źródeł kramarskich sensacji i nowin. Taka wędrówka motywów była szczególnie silna między sąsiednimi kulturami. Dzieje literatury jarmarcznej w Czechach i na Morawach są więc do pewnego stopnia wspólne z analogicznymi gatunkami w Europie Środkowej, a zwłaszcza na ziemiach niemieckich (zob. Mazalová 2008a: 37). Ze względu na inny rozwój historyczny czeska twórczość kramarska zachowała jednak swoją własną specyfikę. Najbliższym dla niej wzorem pozostaje niemieckie Bänkelsang jego nazwa odnosi się do podwyższenia (ławki), na którym stawał śpiewak wykonujący pieśń4. Podobnie jak w przypadku czeskim, dochód wykonawcy pochodził ze sprzedaży drukowanych ulotek, a wykonanie pełniło funkcję przede wszystkim reklamową. Istotnym elementem Bänkelsang była również plansza z ilustracjami przedstawiającymi opiewane zdarzenia, na które wykonawca wskazywał w czasie śpiewu kijem (zob. ilustracja 8. na tablicy V, 10. na tablicy VII i 11. na tablicy VIII) – tradycja sięgająca być może swoimi korzeniami średniowiecznego teatru ludowego (najstarszy 3 Gazety były jednak początkowo przeznaczone głównie dla odbiorców wykształconych. Pierwszym periodykiem w języku czeskim były tzw. „Rosenmüllerovy noviny” („Cžeský Postylion”; w 1719 r.), gazety niemieckie docierały na ziemie czeskie oraz były na nich drukowane od XVII w. (zob. Stejskalová 2015: 233). 4 Ławka-podium stanowiła istotny rekwizyt dla wędrownych wykonawców podobnych rzemiosł (śpiewaków, aktorów, magików i handlarzy cudownościami) w całej Europie; przykładem mogą być włoskie pojęcie cantambanco, oznaczające zarówno śpiewaka ballad, jak i szarlatana, czy angielskie mountebank, funkcjonujące obecnie wyłącznie w tym drugim znaczeniu (por. Burke 2009: 115). ⩶ 69 ⩶ �zachowany obraz tego typu znajduje się w Zgorzelcu i pochodzi z 1660 r.). Ulotki Bänkelsängerów odróżniały się od druków czeskich swoją podwójną zawartością5, zawierały bowiem obszerny prozatorski opis zdarzenia (zwykle krwawej zbrodni) oraz jego skrót w formie pieśni. Obydwie części były wykonywane publicznie (Dunin 1970: 147–148). Tradycja Bänkelsang wywodzi się prawdopodobnie ze starszych, sięgających XVI w. form, a w procesie swego rozwoju (od XVII w. aż do lat 30. XX w.) osiągała coraz bardziej złożony kształt widowiska, stawiającego znacznie większy nacisk na parateatralny charakter niż czeska twórczość kramarska (por. Grochowski 2010: 203–205). Również zawartość czeskich druków odróżniała je od niemieckich odpowiedników – pod wpływem oddziałującej „z dołu” poezji ludowej i wpływającej „z góry” poezji rokokowej wiele z pieśni czeskich miało liryczny charakter i miłosną tematykę, co odróżniało je od sensacyjnych, skupionych na zbrodniach i katastrofach druków niemieckojęzycznych (Ryšavá 2008b: 11). Wśród narodów słowiańskich czeskie druki kramarskie są wyjątkowe, jeśli chodzi o popularność i rozmiar zjawiska. Wiąże się to zapewne ze stosunkowo wysoką piśmiennością niższych warstw społecznych, a w pierwszym okresie – z intensywnością barokowej rekatolicyzacji, korzystającej z popularnych gatunków do szerzenia propagandy religijnej. W Polsce podobnego typu druki pieśniowe upowszechniły się dopiero pod koniec XIX i na początku XX w., a największą popularnością cieszyły się w okresie dwudziestolecia międzywojennego. Zapewne z powodu powszechnego analfabetyzmu charakterystyczną formę przybrały rosyjskie druki ludowe, powstające od XVI do XX w., tzw. łubki (ros. лубки, лубочные картинки). Składały się przede wszystkim z satyrycznej grafiki (kolorowanego drzeworytu), z krótkim tekstem wycinanym często w tej samej desce drzeworytniczej, co ilustracja (Dunin 1970: 143). Słowackie druki kramarskie (słow. kramárske/jarmočné tlače) i zawarte w nich pieśni (słow. kramárske/jarmočné piesne) genetycznie są najbliższe czeskim często powstawały w tych samych drukarniach co teksty czeskojęzyczne – w Skalicy i Bańskiej Bystrzycy, poza tym także w Bańskiej Szczawnicy, Lewoczy, Budapeszcie, a sporadycznie w mniejszych ośrodkach (zob. Droppová, Krekovičová 2010: 33–34). Najstarszy zachowany egzemplarz pochodzi z 1729 r. (Mazalová 2008a: 38), a największa popularność słowackich druków kramarskich – podobnie jak w czeskim przypadku – przypadała na XVIII i XIX w. (Kovačevičová 1974: 19– 5 Granica ta nie jest jednak tak sztywna, jak chcieliby Smetana i Václavek (1937: 13–14), a wyjątki od reguły nie były rzadkością. Trudno również bez wątpliwości stwierdzić, że w drukach niemieckich część prozatorska była istotniejsza, jak zauważa w swoim komentarzu do prac tych autorów Pavel Trost (1963: 253–254; zob. Ivánek 2017: 216–222). ⩶ 70 ⩶ �21 i 70–71; zob. Leščák, Sirovátka 1982: 164–165, Benčíková 1993). Zjawisko to miało jednak znacznie skromniejszy zasięg niż na ziemiach czeskich (Magnuszewski 1983: 152–153), m.in. z powodu większej i żywszej konkurencji tradycyjnej, oralnej twórczości ludowej, która swoje wpływy odciskała także na tekstach kramarskich (Mazalová 2008a: 38). 3.2. Etapy rozwoju czeskiej twórczości kramarskiej W odróżnieniu od barokowych druków nowiniarskich, adresatami twórczości kramarskiej były przede wszystkim osoby słabo wykształcone. Okres ich największej popularności przypadł więc na czas zmian społecznych, które umożliwiły popularyzację słowa pisanego na wsiach i w mniejszych miastach6. Choć wydawnictwa tego typu znane są od początków epoki nowożytnej, ich prawdziwą ekspansję umożliwiły dopiero reformy terezjańsko-józefińskie, dzięki którym szerokie warstwy ludności czeskiej zostały objęte nauką szkolną, ograniczono obowiązki związane z pańszczyzną, a nowe typy upraw – przede wszystkim ziemniaki – zatrzymały dotychczasowe klęski głodu. Do rozwijającej się od wieków ustnej twórczości ludowej dołączyła wówczas literatura popularna wydawana drukiem – kalendarze, modlitwy, książki lektury ludowej i pieśni kramarskie. Dalszym punktem granicznym był 1848 r. i całkowite zniesienie pańszczyzny – istniejąca dotąd granica między kulturą wsi i miasta została zatarta. Była to więc data, od której tradycyjne gatunki stopniowo zaczęły tracić na znaczeniu, zdominowane przez miejską produkcję dla ludu (Magnuszewski 1960: XVII). Historia pieśni kramarskiej, obejmująca pięć stuleci, nie była zatem zjawiskiem jednorodnym i można ją podzielić na kilka charakterystycznych okresów cechujących się zmianami formalnymi i tematycznymi (por. Beneš 1970: 30–37, 1983: 10–11). Początki gatunku – a więc pierwszy okres jego rozwoju – sięgają końca XVI i początku XVII w. W tym czasie styl kramarski dopiero się formował, korzystając z wzorców literatury renesansowej i barokowej. Ówczesne druki reagowały na wydarzenia historyczne, dotyczyły przede wszystkim aktualnych nowin politycznych oraz zawierały interpretacje średniowiecznych legend i ballad – pojawiają się w nich 6 Warto dodać, że dalszy rozwój edukacji wpłynął na stopniowy spadek popularności gatunku w schyłkowym okresie jego rozwoju (koniec XIX w.). Jak zauważają Václavek i Smetana (1937: 25– 26), dotychczasowi odbiorcy z czasem przestali potrzebować literatury dostosowanej do ich potrzeb i postrzegania świata, sięgając po teksty dotąd dostępne jedynie przedstawicielom wyższych warstw. ⩶ 71 ⩶ �np. postaci Fausta (zob. Horálek 1979: 77–81), Genowefy (zob. Żabski 1993: 61– 68) czy Magielony (zob. SFP 1965: 215–216). Za najstarszy zachowany druk formą odpowiadający kramarskim uważa się Píseň o Turku z 1593 r., choć starsze dokumenty wskazują na jeszcze dawniejszą popularność gatunku7. Drugi okres historii pieśni jarmarcznych zaczyna się przełomowym 1620 r. (upadek czeskiego powstania stanowego) i sięga pierwszych dekad XVIII w. (mniej więcej do lat 30.). Na ten czas przypada wyodrębnienie i ukształtowanie się poszczególnych gatunków twórczości kramarskiej. Okres po bitwie na Białej Górze przynosi początkowo rozkwit tekstów religijnych o kontrreformacyjnej funkcji. Popularne stają się opisy cudów i legendy hagiograficzne, często o jawnie antyprotestanckim charakterze, stopniowo jednak od początku XVIII w. na znaczeniu zyskują motywy świeckie – pieśni liryczne, echa poezji rokokowej, sentymentalne utwory o charakterze rozrywkowym, a tym samym pieśń kramarska wchodzi w okres największej różnorodności. Trzeci etap rozwoju przypada na większość XVIII w. i pierwszą połowę XIX w. Styl i forma pieśni są już w pełni ukształtowane, oprócz pierwotnej funkcji informacyjnej na znaczeniu zyskuje aspekt rozrywkowy, w tym możliwość zbiorowego wykonywania utworów (co wiąże się po części z popularnością wspólnotowego śpiewu w okresie czeskiego odrodzenia narodowego; por. Karbusický 1968: 112–128). Zmniejsza się wówczas oficjalna rola religijna druków, ograniczana przez sam Kościół, odcinający się od archaicznego w treści przekazu kramarskiego. Powstają teksty miłosne, satyryczne, patriotyczne, a na znaczeniu zyskuje publiczność miejska, zainteresowana coraz szerszym spektrum tematów. 1848 r. przynosi z jednej strony wysyp nowych tekstów o charakterze społeczno-politycznym, z drugiej – jest datą graniczną zamykającą okres rozwoju gatunku. W tym samym czasie w miastach coraz częściej pojawiają się druki tekstów operetkowych oraz przeznaczone dla ludu wydania wierszy i piosenek patriotycznych autorstwa działaczy czeskiego odrodzenia narodowego, konkurujące z tradycyjną twórczością kramarską. Czwarty okres obejmuje stopniowy upadek gatunku, trwający od połowy XIX do pierwszych dekad XX w. Rola religijna pieśni znika niemal całkowicie, funkcje rozrywkowe przejmują wydawnictwa muzyczne publikujące tanio teksty popularnych szlagierów, a źródłem informacji i sensacji staje się prasa. Po wprowadzeniu prawa drukarskiego (tiskový zákon) w 1862 r. coraz częstsze są pieśni podpisywane 7 Np. spisy wydawnictw Jiřího Melantricha, zawierające bliżej nieznane písně světské, písničky mládencuom (‘pieśni świeckie’, ‘piosenki dla młodzieńców’) itp. (zob. Karbusický 1968: 89). Wierszowane nowiny z XVI w. opisuje również Novotný (1940: 258–259). ⩶ 72 ⩶ �przez twórców imieniem i nazwiskiem, co zrywa z typową dla wcześniejszych faz rozwoju zjawiska anonimowością autora (Ryšavá 2008b: 7). Ostatnim momentem rzeczywistego znaczenia druków kramarskich jest 1866 r., obfitujący w liczne relacje z wojny prusko-austriackiej. Późniejsze lata XIX w., zwłaszcza jego ostatnie ćwierćwiecze, przynoszą przede wszystkim teksty o charakterze parodystycznym, ponieważ forma pieśni kramarskiej przestaje spełniać również oczekiwania estetyczne publiczności. Należy jednak zaznaczyć, że po połowie XIX w. wciąż pojawiają się w twórczości kramarskiej nowe motywy i tematy związane ze zmianami cywilizacyjnymi i społecznymi (Běhalová 2008: 18). Choć więc forma pieśni kramarskiej stawała się przestarzała, jej utrwalona postać nie została całkowicie zarzucona właściwie do samego końca istnienia zjawiska (zob. ilustracja 11. na tablicy VIII). Na przełomie XIX i XX w. pieśni jarmarczne powstawały jeszcze w reakcji na wydarzenia poruszające opinię publiczną, takie jak proces Leopolda Hilsnera. Pojedyncze teksty typu kramarskiego wydawane były w czasie I wojny światowej, ale jej koniec i narodziny niepodległej Czechosłowacji nieodwracalnie położyły kres temu zjawisku kulturowemu. Warto jednak podkreślić, że koniec zapotrzebowania na dotychczasowy model twórczości na poły ludowej nie oznaczał jej całkowitego zaniku, ale raczej stopniowe i płynne przejmowanie jej funkcji przez inne formy twórczości. W przypadku pieśni świeckich była to sensacyjna prasa oraz rozrywkowe druki pieśniowe z tekstami kabaretowymi i operetkowymi, zaś drukowane masowo i bez nadzoru teksty religijne dostały się w XX w. pod kontrolę władz kościelnych. W wielu przypadkach te same utwory drukowano nadal, choć w zmienionej formie graficznej i edytorskiej. Pieśni pielgrzymkowe o pierwotnie kramarskim pochodzeniu często wchodziły nawet w skład oficjalnie zatwierdzanych śpiewników kościelnych (Slavický 2008: 169–177). Jednocześnie pieśń kramarska, widziana jako przykład autentycznej kultury wsi i miejskich przedmieść, pozbawiony romantycznej estetyzacji i cenzury, stała się inspiracją dla artystów. Już pod koniec XIX w. o niesłusznej pogardzie dla pieśni ulicy – widzianych jako przeciwieństwo „szlachetnego” folkloru – pisał w czasopiśmie „Lumír” Jan Neruda (1985: 433–440). Pamięć o „tradycyjnych” gatunkach kramarskich, zwłaszcza morytatach i pieśniach nowiniarskich, pozostała żywa, a parodie i stylizacje na twórczość kramarską popularne były także w międzywojniu i okresie II wojny światowej. Charakterystyczne motywy, zwroty, utarte schematy i melodie były wykorzystywane przez twórców tekstów kabaretowych i teatralnych (np. duet reżysersko-aktorski Jiříego Voskovca i Jana Wericha) oraz poetów (np. Jaroslava Seiferta; zob. Magnuszewski 1983: 293–307). Na pozór prymitywna, epatująca makabrą i przemocą forma pociągała ⩶ 73 ⩶ �twórców awangardowych wyrosłych z ekspresjonizmu, takich jak Josef Váchal, inspirujący się zarówno językiem, jak i graficzną formą literatury brukowej (zob. Ryšavá 2008a: 207, Pająk 2014: 309–317). 3.3. Druki kramarskie jako źródło historyczne Ze względu na długi czas istnienia zjawiska, szeroki zakres tematyczny oraz niezwykle bogaty korpus zachowanych do dziś tekstów, czeskie druki kramarskie stanowią wyjątkowy dokument przeszłości. Ich znaczenie jako źródła historycznego nie polega jednak na przekazywaniu względnie obiektywnej wiedzy o wydarzeniach historycznych czy faktach społecznych. Wartość pieśni kramarskiej jako tekstu źródłowego – jak zauważa m.in. historyk František Kutnar – spoczywa raczej w jej subiektywności: Proto při kramářské písni jako historickém prameni nejde tak o svědeckou výpověď o objektu poznání, o historickém faktu, jehož existenci, obsah, vývoj a povahu můžeme zjistit z pramenů jiných, jako o daleko hodnotnější svědeckou výpověď o subjektu poznání a jeho prostředí. V tom je vlastní a základní význam kramářské písně jako dosud nedoceněného a badatelsky plně neuchopeného a nevyužitého historického pramene. [Dlatego w pieśni kramarskiej jako źródle historycznym nie tak ważne jest świadectwo o przedmiocie poznania, fakcie historycznym, którego istnienie, treść, rozwój i charakter możemy sprawdzić w innych źródłach, ale znacznie cenniejsze świadectwo dotyczące poznającego podmiotu i jego środowiska. W tym tkwi szczególne i podstawowe znaczenie pieśni kramarskiej jako niedocenianego dotąd i nie w pełni uchwyconego przez badaczy, niewykorzystanego źródła historycznego]. (Kutnar 1963: 86) Tekst pieśni jest więc nie tyle dokumentem rzeczywistej wiedzy autora o świecie, co raczej odbiciem jego (i czytelników) światopoglądu. Rzeczywiste zdarzenia historyczne włączał on do zastanego i przyswojonego modelu świata, a szczegółowe informacje (nieraz całkiem wyimaginowane) służyły potwierdzeniu prawd i przekonań znanych skądinąd. Również rzeczywiste postaci historyczne pełniły często rolę poddawanych ocenie moralnej wzorców zachowania. W tym sensie stosunek pieśni kramarskiej do przeszłości wydaje się bliski tradycyjnym tekstom folkloru. Można więc powiedzieć, że druki pieśniowe były powrotem do tradycyjnej, przedpiśmiennej treści w nowocześniejszej formie, choć również ich fizyczna postać, tworzona za pomocą nieużywanych już gdzie indziej ⩶ 74 ⩶ �czcionek i grafik może potęgować wrażenie bezczasowości. Mroczną stroną tego zjawiska były petryfikacja i powielanie krzywdzących stereotypów i zabobonów, czego przykładem mogą być krążące wciąż w XIX w. druki oparte na średniowiecznych legendach o mordzie rytualnym (por. Mętrak 2017: 94–98). Dla badań koncentrujących się na obecnym w języku obrazie świata źródło tego typu ma jednak wyjątkową wartość, zwłaszcza że nawet pieśni o tematyce miłosnej czy satyrycznej pełne są stereotypowych zwrotów, motywów i określeń. Aktualność druków kramarskich nie oznaczała (jak w przypadku prasy) dostarczania najświeższych informacji, ale raczej zaspokajanie aktualnych potrzeb odbiorców. Pozornie osadzone w konkretnym miejscu i czasie treści były zazwyczaj uniwersalne, a poza pojedynczymi faktami, znaczna część narracji była zupełnie fantastyczna, choć odbiorcy wierzyli zapewne w jej prawdziwość8. Dzięki temu te same teksty można było przedrukowywać wielokrotnie z niewielkimi tylko zmianami lub sprzedawać przez dłuższy czas jako ciągle aktualne9. Przyciągającą nabywców świeżość informacji podkreślały typowe tytuły pieśni, zawierające zwykle przymiotnik nový czy określenie novina, co nie ograniczało się do pieśni świeckich, bo nawet wielokrotnie wydawane teksty religijne opatrywane były podobnymi określeniami, np. nová píseň, píseň nově upravená ‘pieśń nowa’, ‘pieśń na nowo poprawiona’ (zob. Scheybal 1990: 47). Druki kramarskie w większości przypadków były datowane na stronie tytułowej, choć liczne są również wydania zawierające jedynie niekonkretne, konwencjonalne formułki mające zapewnić nabywcę o aktualności treści (np. vytištěno roku tohoto, vytištěno roku běžicího – ‘wydano w tym roku’, ‘wydano w roku bieżącym’ itp.). Taki zabieg umożliwiał wielokrotne wykorzystanie i długi czas zbytu egzemplarzy tego samego druku, zawsze sprzedawanych jako aktualne, a przy tym zabezpieczał przed interwencją cenzury. Częste były również 8 Nie jesteśmy dziś w stanie ze stuprocentową pewnością określić, na ile poważnie odbiorcy traktowali kramarskie historie, a na ile były one uznawane za rozrywkową fantazję (Běhalová 2008: 29). Liczne świadectwa wskazują jednak, że budziły one rzeczywisty strach i fascynację, do tego stopnia, że w skrajnych przypadkach wywoływanej przez kramarzy paniki interweniować musiała władza (zob. Bydžovská, Klacek 2012: 44–45). 9 Świadomość długiego okresu przydatności sprzedawanego towaru dobrze ilustruje fragment pamiętników wspominanego już śpiewaka i kramarza Františka Haisa, w którym opisuje on swój pierwszy zakup druków do sprzedaży obnośnej: „Přijdu domu, žena se dala do smíchu, pravila: »Člověče, tys toho nakoupil jako nerozumnej, vždyť to ani za celý rok neprodáš.« »No,« pravim, »budu vidět, co jsem za to dal, to přece, dá Bůh, shledám, chleba to nejí, ať to leží, však ono se to nikdy neztratí, budeme to zkoušet«” [„Przyszedłem do domu, żona wybuchła śmiechem, mówiąc: »Człowieku, tyś tego nakupił jak głupi, przecież przez cały rok tego nie sprzedasz.« »No,« mówię, »będę widział co za to dałem, daj Boże, upilnuję, chleba to nie je, niech leży, nie zepsuje się, będziemy próbować«”] (1985: 144). ⩶ 75 ⩶ �przedruki popularnych tekstów z aktualizowaną datą opisywanych wydarzeń. Najczęściej pieśniowe nowiny nie stanowiły więc szczegółowej relacji konkretnych przypadków, ale raczej konwencjonalny opis archetypicznej wojny, zbrodni czy katastrofy, opatrzony odautorskim pouczeniem moralnym o religijnym, a często również propaństwowym charakterze. Opisywane w pieśniach wydarzenia były lokalizowane geograficznie, zazwyczaj w miejscach, których nazwa mogła być dla odbiorców znajoma, ale jednocześnie były na tyle oddalone, by uniemożliwić ewentualną weryfikację prawdziwości przekazu10. Teksty nawiązywały do sytuacji znanych odbiorcom (klęski żywiołowe, werbunek do wojska, życie wsi), a dzięki opisywaniu cudzych cierpień umożliwiały im łagodniejsze spojrzenie na swój własny los. Wartość druków kramarskich jako źródła wynika z faktu, że przez długi czas jako jedyne teksty pisane dokumentowały problemy, warunki życia i obraz świata przedstawicieli grup, dla których powstawały – chłopów i biedniejszej ludności miejskiej. Jak podkreśla historyczka literatury Eva Ryšavá, dzięki nim w obręb literatury dostały się zagadnienia niedostrzegane gdzie indziej lub relacjonowane w sposób niewiarygodny i stylizowany: Jsou to kramářské písně, jejichž pramenná hodnota je o to cennější, že vypovídaly o myšlenkovém světě lidových vrstev zejména ve městech již v době, kdy si jich vyšší literatura ještě nevšímala nebo je autoři, kteří byli těmto vrstvám vzdálení, líčili schematicky a romanticky. [Pieśni kramarskie, których wartość źródłowa jest o tyle większa, że świadczyły one o umysłowości warstw ludowych, zwłaszcza w miastach, już w okresie gdy literatura wysoka jeszcze ich nie dostrzegała, lub autorzy – dalecy od warstwy ludowej – przedstawiali je schematycznie i romantycznie]. (Ryšavá 1996: 185) Obraz życia ludu w drukach kramarskich jest wyjątkowy na tle innych dzieł epoki. W przypadku utworów należących do kultury wysokiej był on, niezależnie od rzeczywistej wiedzy autora, przefiltrowany przez obowiązujące w sztuce sche10 Nie było to trudne, zważywszy na fakt, że do czasu zniesienia poddaństwa horyzont geograficzny większości odbiorców nie przekraczał kilku kilometrów kwadratowych najbliższej okolicy, obejmującej miejsce zamieszkania, sąsiednie wsie, parafię, ustalone trasy do najbliższego miasta czy sanktuarium pielgrzymkowego (Kafka 2008: 164). Nieznajomość nawet stosunkowo bliskich obszarów służyła nie tylko twórcom tekstów świeckich, dowolnie lokalizującym akcję opisanych zdarzeń, ale także sprzedawcom druków religijnych, mieszającym informacje o różnych sanktuariach i dobierającym graficzne wyobrażenia świętych w zależności od dostępności klocków drzeworytniczych, a nie rzeczywistego podobieństwa do konkretnego otoczonego kultem wizerunku (por. Mazalová 2008a: 45). ⩶ 76 ⩶ �maty, idealizowany w zgodzie z nurtami dogasającego sentymentalizmu i romantyzmu. Młodsze dzieła realistyczne nie były zaś skierowane do opisywanych grup, lecz jedynie pokazywały ich życie klasom wyższym. Druki kramarskie były natomiast nie tylko przeznaczone dla najgorzej sytuowanych warstw, ale również – dzięki niskiej cenie – powszechnie dla nich dostępne (por. Běhalová 2008: 22). Literaturę jarmarczną tworzyli autorzy pochodzący z tego samego środowiska co jej odbiorcy. Nie tylko znali więc oni zapotrzebowanie czytelników, ale także potrafili dostosować styl do ich oczekiwań (w tekstach częste są germanizmy i słowa potoczne, pojawiają się także wulgaryzmy). Opisywane w narracjach kramarskich życie, choć często sensacyjnie ubarwione, w ogólnym sensie odpowiada osobistym doświadczeniom czytelników i jest opisywane „bez pozlátek, se smyslem pro realitu i její nejnitěrnější detaily” [„bez pozłoty, z poczuciem rzeczywistości i jej najdrobniejszych detali”] (Běhalová 2008: 19). 3.4. Druk kramarski jako przedmiot kultury materialnej W opracowaniu dotyczącym twórczości kramarskiej nie można pominąć jej materialnego aspektu: wyglądu sprzedawanego przez kramarzy towaru oraz sposobów funkcjonowania kupowanych druków wśród ich nabywców. Za etnografem Lubošem Kafką podkreślić należy swoistą spójność formy i treści druku kramarskiego: Svým charakterem, přídechem neumělosti až primitivnosti však pak přes svůj pololidový původ tyto grafiky odpovídají svébytné tvorbě neškolených samouků i lidovému estetickému cítění a korespondují nejen s kaligrafickou složkou tisků, ale i s jejich ideovým obsahem – dojemným a poněkud sentimentálním duchem většiny písní a modliteb. [Swoim charakterem, atmosferą nieporadności czy wręcz prymitywizmu, pomimo swego na poły ludowego pochodzenia, grafiki te odpowiadają specyficznej twórczości samouków i ludowemu zmysłowi estetycznemu, korespondując nie tylko z liternictwem druków, ale i z ich treścią ideową – wzruszającym i dość sentymentalnym duchem większości pieśni i modlitw]. (Kafka 2008: 165) Druki kramarskie jako medium, jak ustalone zostało w przyjętej w pracy szerokiej definicji, obejmowały nie tylko druki pieśniowe, ale również (rzadziej) teksty prozatorskie oraz szeroką gamę tekstów religijnych i magicznych. Oprócz ulotek ⩶ 77 ⩶ �o charakterystycznym kieszonkowym formacie sextodecimo11, kramarze handlowali także produkowanymi przez te same warsztaty innymi rodzajami drobnych druków ludowych, np. wielkoformatowymi błogosławieństwami domowymi (domovní požehnání), przybijanymi lub naklejanymi na drzwi w funkcji chroniącego dom amuletu, czy tzw. délkami, drukami religijnymi w postaci wstęgi, według legendy odpowiadającej długością wzrostowi Chrystusa lub Maryi (Mazalová 2008b: 78, Kafka 2009: 247–263, pielgrzymkowe druki maryjne zob. Štajnochr 2000: 43– 48). Wszystkie te formy łączyły wykorzystywane w nich czcionki i ozdoby graficzne. Druki kramarskie jeszcze długo po reformach czeskiej ortografii z połowy XIX w. korzystały z archaicznego zapisu oraz charakterystycznych gotyckich krojów pisma, szwabachy i fraktury. Wynikało to nie tylko z większej dostępności (i niższej ceny) starych czcionek. Przyczyną anachronicznego wyglądu druków była również troska o utrzymanie czytelników. Nabywcy druków, choć piśmienni, przyzwyczajeni byli do pism gotyckich i wolno przyjmowali zmiany, a czytanie antykwy mogło sprawiać im trudności. Pisownia stosowana przez wydawców literatury jarmarcznej była dodatkowo rozchwiana i niekonsekwentna także z przyczyn technicznych: braku wystarczającej liczby czcionek danej litery, potrzeby jak najlepszego wykorzystania dostępnej do druku powierzchni, a czasem chęci utrzymania podziału tekstu na linie. Nie jest więc rzadkością, że w tym samym druku pojawiają się obok siebie litery ze znakami diakrytycznymi i dwuznaki (np. š i ss, albo nowszy zapis v obok w). W przypadku druków zawierających pieśni kramarskie dekoracja graficzna na tytułowej stronie musiała spełniać dwa kryteria – ilustracje musiały być na tyle zróżnicowane, by poszczególne typy druków wyróżniały się na pierwszy rzut oka i przyciągały uwagę, ale zarazem grafiki nie mogły być zbyt często wykonywane na zamówienie, gdyż znacznie podnosiłoby to koszty produkcji. Różnorodność wizualną osiągano więc zazwyczaj stosując rozmaite ilustracje w funkcji przede wszystkim ozdobnej, bez związku z treścią. W najstarszym okresie dziejów zjawiska były to proste winiety, motywy kwiatowe i arabeski (zob. ilustracja 16. na tablicy X), później coraz częściej przedstawienia figuralne (para zakochanych, żołnierze, cherubiny, postacie świętych, zob. ilustracje 17. na tablicy X i 19. na tablicy XI). W drugiej połowie XIX w., równocześnie z popularyzacją większego formatu octavo i łacińskich czcionek, pojawiają się obejmujące całą stronę filigranowe ramki. 11 Tak mały format był wyjątkowy dla czeskich druków kramarskich i charakteryzował część z nich już w XVI w. Po 1848 r. stopniowo zastępowany był przez dwukrotnie większe druki octavo, choć nigdy nie został do końca wyparty. W tym samym czasie upowszechnił się również tani papier drzewny, a czcionki gotyckie zaczęto powoli zastępować łacińskimi (zob. Scheybal 1990: 64, Thořová, Traxler, Vejvoda 2011: 35). ⩶ 78 ⩶ �Grafiki odbijano korzystając ze starych form drzeworytniczych niewykorzystywanych już w produkcji druków wyższej jakości lub klocków zamawianych u lokalnych rzemieślników, zazwyczaj trudniących się także produkcją form do pierników12. Były one wykonywane głównie za pomocą techniki drzeworytu wzdłużnego. W połowie XIX w. do użycia zaczęły wchodzić również nowocześniejsze i bardziej skomplikowane techniki: drzeworyty sztorcowe, miedzioryty i staloryty, litografie (Kafka 2008: 152). Popularne wyobrażenia mogły być kopiowane z druków innych wydawców13. Ze względu na powielanie ulubionych motywów oraz używanie starych klocków drzeworytniczych aż do ich całkowitego zniszczenia, sprzedawane przez kramarzy druki niemal do końca XIX w. zdobiły barokowe i rokokowe winiety oraz ilustracje przedstawiające postaci w strojach i rynsztunku wojskowym z poprzednich epok14. W czasach popularności druki kramarskie rzadko bywały przechowywane pojedynczo. Tradycyjnie ich nabywcy zbierali je w jednym miejscu i domowymi metodami oprawiali w formę prostej książeczki o stale przyrastającej objętości. Papierowe ulotki wszywano w okładki z fragmentów skóry, tkanin czy tektury (zob. ilustracje 14. i 15. na tablicy IX). Powstające w ten sposób špalíčky stanowią obecnie interesujące źródło do badania gustów czytelniczych i mechanizmów dystrybucji, zwłaszcza w rzadkich przypadkach, gdy losy właściciela książeczki są znane (Ryšavá 2008a: 206). Na zawartość poszczególnych zbiorów bez wątpienia – poza gustami właściciela – wpływała dostępność konkretnych druków w danym miejscu zamieszkania, która z kolei zależała od bliskości konkretnych drukarni i miejsc kultu. Ze względu na niską jakość papieru i intensywne użytkowanie, nawet oprawione druki ulegały z czasem zniszczeniu. W niektórych przypadkach brakujące karty były więc uzupełniane ręcznie przepisanymi tekstami (zob. ilustracja 13. na tablicy IX). W muzeach zachowały się również przedmioty sugerujące, że kramarskie špalíčky mogły niekiedy 12 Związki kramarzy i piernikarzy nie ograniczały się do korzystania z podobnej gamy przedstawień plastycznych (żołnierze w mundurach, huzarzy, damy w krynolinach, Serce Jezusowe itp. zob. zwłaszcza ilustrację 19a. na tablicy XI). Przedstawiciele obu tych profesji konkurowali ze sobą, sprzedając produkty o podobnych cenach w podobnych miejscach – na jarmarkach, odpustach, placach miejskich (zob. Kafka 2009: 219–222). 13 Bohuslav Beneš (1983: 26) sugeruje wzajemne wymienianie się przez drukarzy formami, ale wydaje się to mało prawdopodobne wobec ostrej konkurencji między wydawcami (por. Kafka 2008: 149). 14 Najciekawszym przykładem są zapewne drzeworyty ilustrujące bajki Ezopa, które znaleźć można na drukach kramarskich wydawanych do końca XIX w. przez różne drukarnie należące do morawskiej rodziny Škarniclów (zob. ilustracja 19 b. na tablicy XI). Oryginalne klocki drzeworytnicze wykonane zostały w 1557 r. w Prostějovie na potrzeby drukarni Kašpara Aorga, a więc były w ciągłym użyciu przez niemal 350 lat (por. Kneidl 1983: 26). ⩶ 79 ⩶ �służyć jako pierwszy elementarz. Świadczą o tym wolne karty zapisane niewprawną ręką, litery i ilustracje przerysowywane obok swych drukowanych oryginałów czy drzeworyty wypełniane kolorowym ołówkiem (zob. ilustracja 12. na tablicy IX). Druki wszywane do špalíčka mogły być dzielone na świeckie i religijne, tworząc tematycznie posegregowaną lekturę o odmiennych funkcjach, ale częste są również špalíčky łączące zróżnicowane gatunkowo teksty (teksty świeckie, pieśni pielgrzymkowe, modlitwy, druki magiczne). W mieszanych zbiorach przeważają teksty o tematyce religijnej – dane podawane przez Bohuslava Beneša (1995: 179) dla 10 losowych špalíčków zawierających druki z XVII–XVIII w. to 78% tekstów religijnych, a dla pierwszej połowy XIX w. to 60%. Uzasadnieniem przewagi tekstów religijnych może być teoria zakładająca, że zbieranie i oprawianie druków w formie książeczek było początkowo inspirowane przez kościelne kancjonały. Druki religijne służyły do modlitwy w domu i na pielgrzymce. Ich materialność – istnienie tekstu w fizycznej postaci – sprawiała ponadto, że mogły one odgrywać istotną rolę w obrzędach ludowej religijności. Teksty modlitewne stosowano w funkcji amuletu, noszono je przy ciele, wkładano zmarłym do trumny czy umieszczano w więźbie dachowej chałupy jako ochronę przed piorunami (Kafka 2008: 151). Ważny motyw obecny w treści druków stanowi zatem potwierdzanie szczególnej siły zawartych w nich słów. W tekstach narracyjnych przywoływane są często znane z innych druków tytuły modlitw, które chronią bohaterów pieśni przed złymi mocami. Podkreślane jest również nieziemskie pochodzenie niektórych z nich, przekazywanych zwykle ludzkości w postaci wypisanych złotymi literami listów przez świętych lub anioły podczas cudownych wydarzeń (motyw pokrewny z ideą acheiropoietonu, wizerunku „stworzonego nie ludzką ręką” w sztuce sakralnej). Kupno „autentycznej” anielskiej modlitwy powielonej w formie jarmarcznej ulotki pozwalało więc na objęcie pozytywnego sacrum, zwykle dalekiego i nieosiągalnego, kategorią „swojskości” (por. Masłowska 2012: 53–54). 3.5. Twórczość kramarska a czeskie odrodzenie narodowe Obok prozatorskich książek lektury ludowej (knížky lidového čtení, volksbuchy) druki kramarskie były jedyną literaturą dostępną najniższym warstwom społeczeństwa czeskiego. Jako takie odegrały istotną, choć długo pomijaną, rolę w podtrzymywaniu tożsamości językowej i kulturowej. Zacytować można tu najstarsze bodaj wyrażenie takiej opinii z książki Miloslava Novotnego: ⩶ 80 ⩶ �Jarmareční tvorba písňová byla zajisté jenom neoficiální, pokoutní, odpadková, ale přesto pro uchování českého slova a českého cítění byla to literatura stejně významná jako Dalimil, Hájek, Komenský nebo Čelakovský. Ba mnohdy ještě důležitější, protože působila na prostý lid, na základ národa, i v obdobích, kdy umělé písemnictví bylo vyhrazeno jen společenským třídám vzdělaným a šlechtě a působila naň ve vlnách neustávajících, stále nových a nových, a v záplavách tak mocných, že živelně uchvacovaly a strhovaly. [Jarmarczna twórczość pieśniowa, choć rzeczywiście była jedynie nieoficjalna, pokątna, marginalna, mimo to dla zachowania czeskiego słowa i czeskiego ducha była literaturą tak samo istotną jak Dalimil, Hájek, Komenský czy Čelakovský. Owszem, często znacznie ważniejszą, bo wpływała na prosty lud, na fundament narodu, także w okresach, gdy artystyczna twórczość była ograniczona do wykształconych warstw społecznych i szlachty, wpływała na lud w nieustających falach, wciąż nowych, powodzią tak potężną, że porywała jak żywioł]. (Novotný 1940: 251–252) Wydawane i kupowane masowo pieśni kramarskie znacznie silniej oddziaływały na czytelników niż bardziej dydaktyczne patronackie publikacje „dla ludu” kontrolowane przez elity. W przeciwieństwie do opowieści zawartych w volksbuchach, które mają umoralniający charakter i opierały się na fabułach i wątkach pochodzących z kultury wysokiej minionych epok (renesansu i baroku, a nawet średniowiecza)15, pieśni kramarskie czerpały także z innych źródeł. Same stawały się przy tym inspiracją dla artystów tworzących w XIX w. nową czeską kulturę artystyczną. Wymienić można tu choćby Karela Havlička Borovskiego, Františka Čelakovskiego czy Jana Nerudę (por. Novotný 1940: 254–255). Niestarannie drukowane i sprzedawane za kilka grajcarów ulotki mogły połączyć ze sobą przedstawicieli różnych warstw społecznych, dla których pozornie jedyną wspólną charakterystyką było używanie języka czeskiego: „Jest tedy kramářská píseň prostředím, kterým nejen že »vyšší« kultura se stává majetkem lidových vrstev, nýbrž také kultura lidová působí zpět na kulturu »vyšší«” [„Jest zatem pieśń kramarska środowiskiem, w którym nie tylko »wyższa« kultura staje się dobrem warstw ludowych, ale także kultura ludowa wpływa zwrotnie na kulturę »wyższą«”] (Václavek, Smetana 1937: 15). Twórczość kramarska powstawała przede wszystkim po czesku, nawet gdy wiadomo, że wydawca drukował innego rodzaju teksty także w języku niemieckim. 15 Bohaterami knížek lidového čtění, zawierających uproszczone przeróbki utworów klasycznych dostosowane do gustu masowego czytelnika, są zazwyczaj rycerze i arystokraci, rzadko bohaterowie plebejscy. Podobnie jak w przypadku druków kramarskich uwydatnione są w nich wątki sensacyjne (zob. Żabski 1993: 34, Pająk 2014: 71). ⩶ 81 ⩶ �Jak pokazują wyliczenia badaczy odnoszące się do produkcji konkretnych drukarni (zob. Běhalová 2008: 18), teksty czeskie stanowiły nawet do 90% druków kramarskich. Ta dysproporcja pokazuje, że odbiorcami twórczości kramarskiej byli przede wszystkim Czesi. Dla ludności niemieckiej łatwiej dostępne były inne gatunki spełniające rolę rozrywkową i informacyjną, przede wszystkim gazety, które na czeskich wsiach zastępowane były właśnie przez druki kramarskie, zwłaszcza w pierwszej połowie XIX w. (Holubová 2008: 135). Ich rola dla rozwoju czytelnictwa jest więc nie do przecenienia: Kramářské skladby měly v 18. století a hluboko do století 19. mnohem větší význam – při nedostatku českých knih a novin, které byly nadto chudým vrstvám nedostupné, nahrazovaly svým způsobem literaturu a obohacovaly posluchače o témata a formy, jež jejich vlastní folklórní tvorba neobsahovala. [Utwory kramarskie miały w XVIII wieku i długo jeszcze w XIX wieku znacznie większe znaczenie – wobec niedostatku czeskich ksiązek i gazet, które i tak były dla biedniejszych warstw niedostępne, zastępowały na swój sposób literaturę i wzbogacały słuchaczy tamtyką i formami, których ich własna twórczość folklorystyczna nie obejmowała]. (Ryšavá 2008b: 10–11) 3.6. Autorzy, wydawcy i odbiorcy twórczości kramarskiej Jedną z podstawowych różnic między pieśnią kramarską a tradycyjną twórczością ludową jest anonimowość i kolektywne autorstwo tej drugiej. Teksty pieśni kramarskich były natomiast spisywane przez jednego autora, który jednak często wykorzystywał przy tym istniejące wcześniej elementy – frazy pieśni ludowej, fragmenty literatury pięknej czy druki kramarskie w innych językach. Tę kolażowość tekstu kramarskiego podkreśla bibliolog Pravoslav Kneidl (1983: 22): „Není totiž asi jiná oblast písemného projevu, kde by se více přejímalo, převzaté upravovalo anebo doslova přetiskovalo než právě kramářské písně” [„Nie ma bowiem innego obszaru twórczości piśmienniczej, w którym więcej by się pożyczało, przerabiało to, co przejęte, czy wręcz przedrukowywało słowo w słowo, niż właśnie pieśń kramarska”]. Oprócz autora tekstu, w produkcję druku zaangażowanych było kilka innych osób: autor grafiki (drzeworytnik), drukarz, nakładca (często drukarz i autor zarazem), a wreszcie sprzedawca – kramarz czy organizator pielgrzymki (Běhalová 2008: 19). Wszyscy oni liczyli na zysk finansowy – niewielki, ale pewny i przewidywalny. Ostatnią osobą uczestniczącą w społecznym obiegu jarmarcznej pieśni był ⩶ 82 ⩶ �jej odbiorca – osoba kupująca lub obdarowana pamiątkowym drukiem (np. z sanktuarium pielgrzymkowego). W procesie produkcji i kolportażu uczestniczyli przede wszystkim mężczyźni, inaczej niż miało to miejsce np. w Wiedniu, gdzie słynne tzw. Liederweiber (niem. ‘niewiasty pieśni’) miały właściwie monopol na sprzedaż drukowanych nowin. W przypadku czeskim żony i rodziny kramarzy pomagały podczas występów, ale przede wszystkim starały się o utrzymanie rodziny poza sezonem pielgrzymek i jarmarków, wykonując drobne prace ręczne, np. szycie czy szydełkowanie (Ryšavá 2008b: 8). Męskiej dominacji wśród autorów dowodzą także imiona i nazwiska widoczne na podpisanych przez ich twórcę drukach, których listę znaleźć można np. w opracowaniu Smetany i Václavka (1937: 18–19). W przypadku nielicznych przykładów podpisanych kobiecym imieniem prawdopodobne jest, że dane te są fałszywe, a informacja o autorstwie stanowi jedynie zabieg marketingowy, mający zachęcić do kupna inne kobiety (zob. Holubová 2008: 135). O ile bowiem autorstwo i propagowana w pieśniach kramarskich wizja świata bez wątpienia ma patriarchalny charakter, istotną grupę docelową stanowiły kobiety (Ryšavá 2008b: 11). Podczas gdy mężczyźni, także z uboższych grup społecznych, posiadali dostęp do innych możliwości poznania świata (podróże handlowe, służba wojskowa itp.), kobiety były znacznie silniej związane z miejscem zamieszkania i jego bezpośrednią okolicą, a tym samym skazane na informacje wyłącznie z drugiej ręki, które zdobywały m.in. dzięki drukom kramarskim. Także w realiach praskich, wyjątkowych na tle reszty kraju, znaczną część odbiorców stanowiły przybywające z prowincji służące i robotnice. Modelową czytelniczką druku kramarskiego była zatem czeskojęzyczna kobieta wiejskiego pochodzenia, wyznająca religię katolicką, ze względu na wysoką dzietność i niski wiek zawierania małżeństw zazwyczaj mężatka i matka lub dziewczyna przygotowująca się do tej roli społecznej (Staškivová 2008: 117). Taka charakterystyka wpływała na wątki pojawiające się w tekstach – kobiece wzorce zachowania, częste motywy związane z macierzyństwem i życiem rodzinnym, zwłaszcza w tekstach o sensacyjnym charakterze, zaś w pieśniach religijnych duży nacisk na pobożność maryjną (Kafka 2008: 153). Za Evą Ryšavą przytoczyć można krótki opis recepcji druków kramarskich z naciskiem położonym na ich kobiece czytelniczki, zawarty w pamiętnikach śląskiego nauczyciela i budziciela narodowego Vincenca Praska: Do roku 1848 o duševní potřebu našeho lidu nestarali se moderní knihkupci, nýbrž jarmarečníci, kteří po starodávném způsobu na jarmark vozili čili nosili písničky, kroniky, nebesklíče aj. modlitební knihy… Jsou ovšem lidé, kteří písničkáře, ⩶ 83 ⩶ �když dosud ještě na jarmarcích po menších městech své písně o hrozných událostech vyzpěvují, aby přilákali kupce, považují za osoby humoristické, ale za těch dob, kdy se nikdo o lid u nás nestaral, bývali našimi kulturonosiči. Naši čtenáři neb čtenářky svůj duševní hlad kojili, jak bylo možná. Děvčata a služky z každého jarmarku a z každé pouti přinášely si nové písničky, jejichž nota se jim zalíbila. Proto nebylo děvčete ani mezi služkami, aby nemělo tlustého balíku písniček buď do plátna, nebo do kůže sešitého. V neděli pak a ve svátek odpoledne dvě tři ve svých komorách z takového svazku prozpěvovaly. [Do roku 1848 o potrzeby duchowe naszego ludu nie troszczyli się księgarze nowocześni, ale kramarze, którzy po dawnemu wozili na jarmark czy roznosili piosenki, kroniki, klucze do nieba i tym podobne książeczki modlitewne… Owszem, są ludzie, którzy śpiewaków, wyśpiewujących do dziś jeszcze na jarmarkach w mniejszych miastach swoje pieśni o strasznych wydarzeniach by zwabić kupujących, uważają za osoby śmieszne, ale w tamtych czasach, gdy nikt się nie troszczył o lud, byli oni nosicielami naszej kultury. Nasi czytelnicy i czytelniczki swój głód duchowy zaspokajali jak tylko mogli. Dziewczęta i służące z każdego jarmarku i każdego odpustu przynosiły sobie nowe piosenki, których melodia im się spodobała. Dlatego nie było dziewczęcia, nawet między służącymi, które by nie miało grubej paczki piosenek obszytych w płótno lub skórę. W niedzielę zaś i w świąteczne popołudnia we dwie czy trzy w swoich izdebkach z takiego zeszytu śpiewały]. (Eva Ryšava 2008b: 11) Echa życia miejskiego i próby dotarcia do średnich warstw społeczeństwa pojawiają się w schyłkowym okresie istnienia twórczości kramarskiej, przede wszystkim w drukach praskich. W tym czasie mają one jednak rosnącą konkurencję w postaci druków pieśniowych zawierających arie operetkowe i piosenki kabaretowe (Běhalová 2008: 19). W środowisku miejskim publiczność była też znacznie bardziej zróżnicowana. W czasach, gdy tradycyjne pieśni kramarskie traciły swoją pierwotną publiczność, znani śpiewacy przyciągali na swoje występy także studentów, artystów czy dziennikarzy, zafascynowanych ich repertuarem i ekspresją wykonania (Ryšavá 2008b: 16). ⩶ 84 ⩶ �porządek 4 Kramarski świata ziemskiego 4.1. Projektowany odbiorca – zwroty do słuchacza w tekście Przedstawione w zakończeniu poprzedniego rozdziału informacje o autorach i odbiorcach twórczości kramarskiej mają charakter zewnętrzny i są oparte na zachowanych materiałach historycznych i etnograficznych. Aby z poziomu pozatekstowego wrócić do świata przedstawianego przez pieśni, należy zastanowić się, jak konstruowana była wspólnota odbiorców na poziomie konkretnych tekstów. Umożliwi to również dotarcie do zawartych w nich wyznaczników obcości, jeżeli obraz „obcego” budować będziemy w kontraście do tego, co uważane jest za normalne i oczywiste wśród „swojej” grupy etnicznej (por. Benedyktowicz 2000: 24). Ponieważ zakładam wystąpienie w materiale kilku głównych punktów widzenia, rezultatem będzie kilka odpowiadających im głównych kategorii inności/obcości: Cóż bowiem oznacza „być innym”? Być nie takim samym. Nie takim samym jak ja – my – moja (nasza) grupa. By coś było cudze, coś jednak musi być własne; by coś było inne, coś musi być nasze. […] Wyobrażenia danej grupy o obcych są więc przeciwstawieniem, swoistym negatywem wyobrażeń tej grupy o sobie. Wyobrażeń o sobie, a więc o tym, co normalne, zwykłe, właściwe, słuszne, wrodzone. (Stomma 2002: 33) Biorąc pod uwagę sytuację wykonawczą pieśni (obejmującą nierzadko publiczny śpiew) i stylizację na teksty przekazywany ustnie, obecną także w ich drukowanej formie, interesującym punktem wyjścia do rozważań o autostereotypie mogą być obecne w tekstach zwroty do słuchaczy (czytelników). W analizowanych utworach pierwsza zwrotka zawiera zazwyczaj skonwencjonalizowaną formułę otwierającą (incipit) skierowaną do odbiorcy i mającą go ⩶ 85 ⩶ �zainteresować dalszym ciągiem narracji. Rolę incipitu w pieśni kramarskiej porównać można z jego funkcją w tradycyjnej pieśni ludowej, gdzie: Incipit ma zwykle ustalony kształt, kostnieje jako formuła semantyczno-leksykalna, przyjmująca funkcję „wtórnego delimitatora”, niosącego informację o początku utworu, stanowiąca punkt zaczepienia dla rozwinięcia pieśni, pełniąca rolę nazwy własnej danego utworu. (Bartmiński 1990: 150) Choć pieśni kramarskie mają swoje tytuły, często pełniły one wyłącznie funkcję reklamową i nie odpowiadały dokładnie treści utworu – obok szczegółowych, zajmujących całą stronę tytułową nazw, częste były również niewiele mówiące powtarzalne określenia, takie jak Nová píseň, Pravdivý příběh (‘Nowa pieśń’, ‘Prawdziwa historia’) itp. Niektóre teksty wznawiane były pod różnymi nazwami, a ten sam tytuł stosowano wielokrotnie do opisania różnych pieśni. To początkowa strofa, pomimo jej konwencjonalnego charakteru, pozwalała najszybciej zorientować się czego dotyczy utwór1. W przypadku publicznego występu, skonwencjonalizowana fraza początkowa stanowiła również znak rozpoczęcia sytuacji wykonawczej oraz umożliwiała śpiewakowi „rozgrzanie się” i nawiązanie kontaktu z publicznością przed przejściem do części pieśni zawierającej nieznane i nowe informacje (Bartmiński 1973: 58–60). Nieco rzadziej występują w pieśniach formuły zamykające tekst, zazwyczaj podsumowujące zawartą w nim naukę moralną i wzywające do pobożności, oraz śródtekstowe apostrofy służące utrzymaniu uwagi odbiorcy. W przypadku wszystkich tego typu zwrotów do słuchacza pojawia się stosunkowo ograniczona pula określeń, jakimi jest on nazywany2. Zdecydowanie najczęstszym (obok najogólniejszego ‘ludzie’, lidé) określeniem jest ‘chrześcijanie’ (křesťané3) – termin bez wątpienia oznaczający wyłącznie rzymskich katolików i stawiający ich w opozycji do wszystkich innych wyznań i religii. Rzadziej spotykane jest jednoznaczne określenie ‘ka- 1 Pierwsza strofa zawiera zazwyczaj zwrot do odbiorców i ogólnikowe zarysowanie tematu. W przypadku pieśni o charakterze narracyjnym często pojawia się w niej również lokalizacja akcji. 2 Przytaczane poniżej sformułowania stanowią jedynie niewielką próbkę całego korpusu. Ze względu na znaczną powtarzalność sformułowań początkowych nie podaję numerów pieśni, z których pochodzą. Pełna lista incipitów dostępna jest w dołączonym do pracy indeksie druków. 3 Np. Křesťané bohabojní zastavte se nyní…; Poslechněte křesťanové jaké Bůh divy činí…; Poslechněte o křesťané, co se v pravdě stalo…; Poslyš pobožná duše křesťanská…; Poslyšte křesťané milí, pro Kristovo umučení… ⩶ 86 ⩶ �tolicy’ (katolici, katoličtí křesťané4). Kolejna grupa to określenia odwołujące się do tożsamości etnicznej i państwowej5: ‘patrioci’ (vlastenci), ‘krajanie/rodacy’ (krajané) czy bezpośrednio ‘Czesi’, ‘Morawianie’, ‘Węgrzy’ (oznaczający w tym kontekście słowiańskojęzycznych mieszkańców Królestwa Węgierskiego, a więc Słowaków) – Češi, Moraváné/Moravcové, Uhři. Stosunkowo najrzadsze są wreszcie odwołania do tożsamości klasowej i zawodowej6, przede wszystkim ‘rolnicy’ (sedláci), czy jednostkowe ‘rzemieślnicy’ (řemeslníci). Wyjątkowe są zwroty skierowane do bardzo konkretnych grup społecznych obecne w pieśniach poświęconych danym zjawiskom (np. apostrofa do palących tytoń). Z wyłączeniem ostatniej, incydentalnej kategorii, można przyjąć, że zawarte w incipitach treści stosunkowo dobrze odpowiadają rodzajom samoidentyfikacji, jakimi mogli posługiwać się odbiorcy pieśni. Aby sformułować te warianty autostereotypu w pracy, informacje podane w pieśniach bezpośrednio zweryfikuję następnie w oparciu o całość treści zawartej w tekstach i ich szerszy kontekst. 4.2. Punkt widzenia i perspektywa – ujęcia swojskości Wyróżnione sposoby autoidentyfikacji w zasadniczym rysie odpowiadają zasadom podziału swojskości i obcości zaproponowanym przez Ludwika Stommę w Antropologii kultury wsi polskiej (2002: 75–81), gdzie wylicza on następujące kryteria: a) etniczne; b) terytorialne; c) stanowo-klasowe; d) religijne; e) zawodowe7. 4 Śródtekstowe: O bratříčku, katoličku…; także sformułowania w tytułach i impressach, np. Pravdivá píseň […] katolickým křesťanům k polepšení života vydaná; Sepsal pro útěchu nábožných křesťanů katolických […]. 5 Np. Ach my ubozí vlastenci, čeho jsme se dočkali…; Poslechněte mne Čechové, Uhři též i Moravcové…; Poslyšte vlastencové, upřímní krajanové…; Pospíchejte poutníčkové, Moravci, Češi, Uhrové…; Zastav se milý vlastenče a poslechni… 6 Np. Ehej páni řemeslnici budu vám zpívati…; Já sedláček bratří milí…; Zastav se sedláčku milý… 7 Na potrzeby polskich realiów zostały one przez autora uproszczone (z uwagi na przednarodowy charakter badanej wspólnoty) i uszeregowane hierarchicznie na podstawie badanego przez niego materiału. Wyróżnikami obcości dla polskiego chłopa – w kolejności od najważniejszego – miałyby więc być: 1. nietutejszość (sygnalizowana również przez różnice językowe i antropologiczne); 2. przynależność do innej warstwy, klasy, zawodu (nie-chłopi i nie-rolnicy); 3. inna religia. ⩶ 87 ⩶ �Zgadzają się także z propozycją Ewy Masłowskiej (2012: 53), która jako podobne wskaźniki wymienia więzi społeczne, związki krwi, wspólnotę terytorialną i przynależność regionalną. W przypadku druków kramarskich, jako odbicia struktury społecznej ziem czeskich w XIX w. (odwołując się do przedstawionych powyżej wewnątrztekstowych zwrotów do słuchaczy), proponuję w oparciu o przytoczone opracowania podział ten zmodyfikować i warunki swojskości przedstawić następująco: a) kryterium religijne („swój” to katolik); b) kryterium państwowo-polityczne („swój” to poddany austriacki); c) kryterium narodowo-językowe 8 („swój” to członek narodu czeskiego, ew. mniejszej grupy etnoregionalnej: Morawianin, Hanak itp., posługujący się językiem czeskim); d) kryterium klasowo-zawodowe („swój” to ubogi mieszkaniec prowincji, rolnik lub drobny rzemieślnik). Powyższy podział odnosi się do porządku świata ludzkiego. Pamiętając jednak o założeniach pracy i konieczności zawarcia opisu świata również w perspektywie kosmicznej – z podziałem na sferę ziemską (ludzie) i pozaziemską (sacrum) – należy ponad wymienionymi kategoriami obcości zaznaczyć podział wyższego poziomu. Wszyscy ludzie: katolicy i poganie, chłopi i królowie, należą w perspektywie metafizycznej do jednej kategorii, co podkreślają utwory o charakterze memento mori, korzystające z motywu tańca śmierci porywającego wszystkich ludzi, niezależnie od ich statusu i postępowania. Opozycją najwyższego poziomu jest zatem podział na ludzi-śmiertelników i nieludzi-istoty nadprzyrodzone (w kategorii tej mieści się zarówno sacrum boskie, jak i demoniczne; por. Masłowska 2012: 54). Pozostając na poziomie świata ludzkiego, zaproponowaną klasyfikację należy uzupełnić o komentarz czerpiący z antropologicznej refleksji nad tematem. Kontekstualne podejście do kwestii swojskości i obcości jest nie tylko zgodne z etnolingwistyczną koncepcją punktu widzenia i perspektywy, ale również z uwagami antropologów. Podkreślają oni, że binarna opozycja „swój – obcy” jest wyłącznie typem idealnym o uproszczonym charakterze (Benedyktowicz 2000: 117). W rzeczywistym odbiorze „obcość” ma charakter gradualny i niemożliwe jest, by jakakolwiek 8 Kryterium językowe – choć nie jest wyrażone w tekstach wprost – wydaje się w zasadzie najoczywistsze, jeśli weźmiemy pod uwagę, że teksty powstawały w języku czeskim, a więc jego znajomość była warunkiem wstępnym uczestniczenia we wspólnocie odbiorców pieśni kramarskiej. Przywoływane wcześniej statystyki wyraźnie świadczą o dominacji produkcji kramarskiej w języku czeskim nad niemiecką, co być może nakłada się dodatkowo na różnice klasowe – różne gatunki skierowane do (głównie miejskiej) ludności niemieckojęzycznej i wiejskiej ludności słowiańskiej. ⩶ 88 ⩶ �wspólnota nie czyniła rozróżnień m.in. społecznościami, z którymi posiada liczne wspólne cechy, a grupami radykalnie różniącymi się co do podstawowych aspektów życia (Mróz 1979: 158). Na potrzeby tego rozróżnienia antropolog Lech Mróz proponuje wprowadzenie trzech kategorii, które mają dodatkowo dynamiczny charakter: „swoich”, „innych” (różniących się pewnymi cechami, ale bliskich w innych aspektach) i „obcych”, jako grupę najbardziej odrębną od własnej. W takim ujęciu „swoi” i „inni” mogą stanowić wspólną grupę przeciwstawioną „obcym”9. Podobne stopniowanie obcości i swojskości, które przedstawić można w formie koncentrycznych kręgów, ukazują także prace o ściśle etnolingwistycznym charakterze (zob. Greń 2001b). Wydaje się, że powyższa propozycja jest więc wygodnym sposobem konceptualizacji świata, zwłaszcza w wieloetnicznym i wielokulturowym społeczeństwie, jakim była dziewiętnastowieczna monarchia habsburska. Poszczególne narody monarchii byłyby w takim ujęciu „innymi” dla siebie nawzajem, ale tworzyły wspólną kategorię „swoich” np. wobec zewnętrznego wroga państwowego10. Również podział na ludzi i istoty nadprzyrodzone, choć bez wątpienia ma znacznie wyraźniejsze granice niż wewnętrzne podziały świata ludzkiego, nie jest całkowicie czarno-białą opozycją. Pewne typy istot łączą w sobie obydwie kategorie, pośrednicząc między światem ludzkim a zaświatami, np. duchy zmarłych („swoi” za życia, „obcy” po śmierci), czy święci i istoty boskie wędrujące po świecie incognito w ludzkiej postaci. 4.3. Konteksty swojskości: punkty widzenia w opisie świata ludzkiego Cztery główne kategorie swojskości kształtują również cztery punkty widzenia i odpowiadające im kategorie obcości. Od tego, z jakiej perspektywy obserwowany jest świat, zależy jego odbiór i interpretacja zachodzących zjawisk, choć jego obraz będzie stosunkowo spójny, ponieważ większość z wydzielonych punktów widzenia można za sobą połączyć. Kolejność ich przedstawiania podyktowana jest 9 Choć w pracy przyjmuję tak przedstawione stopniowanie obcości, to nie korzystam z zaproponowanych przez Mroza terminów, ale pojęcia „inny” i „obcy” stosuję synonimicznie. 10 Lech Mróz postuluje ponadto istnienie grup tak odległych, że wykluczanych z kategorii „ludzi” (Mróz 1979: 160). Przy obcości konstruowanej z kilku punktów widzenia mogłyby to więc być takie grupy, które łączą w sobie kilka kategorii obcości (np. religijną i polityczną). Wydaje się, że w analizowanym materiale można odnaleźć potwierdzenie takiego ujęcia, m.in. przyglądając się obecnemu w tekstach motywowi nawracania niewiernych. Możliwość nawrócenia nie jest bowiem jednakowa dla wszystkich grup innowierców (zob. 4.5.2.). ⩶ 89 ⩶ �częstością występowania danych deklaracji tożsamościowych w tekstach. Pierwsza jest zatem identyfikacja religijna, najczęściej podkreślana w tekstach oraz mająca najszerszy zasięg (wspólnota katolicka jest ponadpaństwowa i ponadnarodowa), następnie identyfikacja państwowa (powiązana z religijną poprzez oficjalny charakter katolicyzmu w Austrii), potem identyfikacja narodowa/regionalna (zazwyczaj przedstawiana jako kategoria niższego szczebla w ramach państwowej) i wreszcie identyfikacja klasowa, jako najmniej stała (por. narracje pieśniowe o gwałtownym wzbogaceniu się lub utracie majątku) i najbardziej zniuansowana. 4.3.1. Punkt widzenia katolika Na przynależność religijną (czy szerzej: rytualną) jako najważniejszy z czynników pozwalających wydzielić własną grupę od innych zwracają uwagę zarówno antropolodzy (Mróz 1979: 157), jak i językoznawcy: „Społeczna więź łącząca wyznawców tej samej religii jest jednym z najsilniejszych wyznaczników tożsamości kulturowej” (Masłowska 2012: 54). W przypadku pieśni kramarskich identyfikacja religijna ma bardzo poważne konsekwencje, a zarazem jako jedyna z tożsamości wynika z osobistego wyboru i jest osobistą odpowiedzialnością każdego człowieka (bohaterowie negatywni zawsze przedstawiani są jako bezbożnicy i bluźniercy, z własnej woli występujący przeciw oczywistemu porządkowi świata). Pieśni, nawet te dotyczące zasadniczo świeckich tematów, przenika kontrreformacyjny katolicyzm, po 200 latach od białogórskiej klęski w dużym stopniu zinternalizowany przez mieszkańców Czech i Moraw (zob. Kořalka 1996: 86–88). Świadectwem silnej identyfikacji z religią katolicką jest dobór tematów pieśni – duża rola kultu maryjnego i kultu świętych – i wspomniane już samookreślenia narratora i słuchaczy jako „chrześcijan”. Kategoria ta ma charakter absolutny, teksty nie zawierają refleksji nad istnieniem innych niż katolicyzm odłamów chrześcijaństwa11, a każdy, kto nie jest katolikiem, traktowany jest w nich jako „obcy” (zbiorcze określenie „poganie” obejmuje również protestantów, przedstawianych jako wrodzy nie tylko wobec kultu maryjnego, ale także samego Chrystusa, szerzej na temat nazw innowierców w punkcie 4.5.1.). Kategorie identyfikacji religijnej i państwowej są ze sobą ściśle powiązane poprzez podkreślanie katolickiego charakteru państwa austriackiego i pobożności samego cesarza – bar11 Pomimo obowiązującego od 1788 r. patentu tolerancyjnego (i pełnego równouprawnienia dysydentów w 1861 r.) pod koniec XIX w. protestanci stanowili zaledwie kilka procent czeskojęzycznej ludności Czech (3,8%), Moraw (3,2%) i Śląska (2%), łącznie kilkadziesiąt tysięcy wiernych (Kořalka 1996: 86, Zarek 2000: 41). ⩶ 90 ⩶ �dziej uniwersalistyczne nurty katolicyzmu były zresztą przez władze celowo ograniczane jako niebezpieczne dla polityki wewnętrznej cesarstwa (zob. Lněničková 1999: 252–253). Punkt widzenia katolika wiąże się z oceną innych przez pryzmat pobożności i wierności zasadom moralnym, z ich stosunkiem do religii katolickiej i z posiadaną przez nich tożsamością religijną (por. Niewiara 1998: 175). 4.3.2. Punkt widzenia poddanego austriackiego Przynależność państwowa była dla odbiorców pieśni kramarskiej czymś oczywistym i niekwestionowanym, a wspomniana już zgodność między punktem widzenia katolika a punktem widzenia austriackiego poddanego sprawia, że wierność Austrii i cesarzowi interpretować można nie tylko w kontekście świeckiej polityki, ale także obrony wiary. Teksty, w których przy opisie „obcych” przywoływana jest ich przynależność państwowa i polityczna to przede wszystkim pieśni wojskowe i historyczne, w których nie-Austriacy to wrogowie polityczni i militarni – zewnętrzni (np. Francuzi, Prusacy) i wewnętrzni (nielojalne narody cesarstwa: buntownicy na Węgrzech, w Polsce czy we Włoszech). W materiale skupiającym się na kwestii przynależności państwowo-politycznej brak właściwie neutralnych ujęć obcości. Wiek XIX to okres rzeczywistego wzmocnienia tożsamości państwowej, wynikającego z oficjalnej polityki Austrii, m.in. wprowadzonego u schyłku XVIII w. poboru do wojska i obowiązku szkolnego, wzmacniających polityczną unifikację państwa. To również okres licznych wojen Austrii prowadzonych zarówno z wewnętrznymi jak i zewnętrznymi wrogami, także na terytorium Czech i Moraw (wojny napoleońskie z głównymi bitwami pod Slavkovem/Austerlitz w 1805 r. i Chlumcem/Kulm w 1813 r., wojna austriacko-pruska). Negatywny obraz agresorów, buntowników i wrogów domu panującego był więc kształtowany również przez osobiste doświadczenie mieszkańców ziem czeskich, obciążonych kosztem ekonomicznym prowadzonych wojen i narażonych na utratę zdrowia i życia w toczonych kampaniach12. Z drugiej strony należy zaznaczyć, że spośród wymienionych tożsamości, identyfikacja z państwem i cesarzem może być uznana za najbardziej wątpliwą, jeśli chodzi o jej przełożenie na rzeczywistą świadomość, zwłaszcza w drugiej połowie XIX w. Wspomniane wcześniej czynniki pozatekstowe – cenzura polityczna oraz 12 Zwłaszcza wojny napoleońskie i ich skutki uznać można za przełom w formowaniu tożsamości państwowych i narodowych Europy Środkowej. W przypadku Austrii ich rezultatem był wzrost poczucia „niemieckości”, a w reakcji na niemiecki nacjonalizm – ruchy odrodzenia językowo-etnicznego mniejszych narodów, w tym Czechów (Zarek 2000: 43). ⩶ 91 ⩶ �autocenzura wynikająca z ostrożności dbających o swoje interesy drukarzy – sprzyjały głośnym deklaracjom lojalności wobec władzy. Na rolę samoograniczania się przez wydawców literatury popularnej zwraca uwagę Janusz Dunin: Wytwory owego drugiego rynku miały również swoje oblicze ideowe, ale bardzo rzadko propaganda występowała tu jawnie. Wolno postawić tezę, że najczęstszym i głównym motorem poczynań był tu spodziewany zysk, który można uzyskać, trafiając do odbiorcy, odgadując jego gusty i przyzwyczajenia, a równocześnie nie popadając w konflikty z cenzurą. (Dunin 2004: 128) Zmęczeni toczonymi przez państwo wojnami mieszkańcy prowincji mogli więc obarczać odpowiedzialnością za swoje cierpienia nie tylko wrogów Austrii, ale również rządzących własnym krajem (choć osobę cesarza chronił przed krytyką głęboko zinternalizowany ludowy monarchizm; por. 4.9.5.), informacje takie nie zachowały się jednak w tekstach. 4.3.3. Punkt widzenia Czecha/Morawianina Wspomniane już określenie słuchaczy jako ‘patriotów’ (vlastenci) może być interpretowane dwojako. Zazwyczaj bez wątpliwości można stwierdzić, że oznacza ono lojalność państwową wobec całości monarchii habsburskiej, lub konkretnie ziem czeskich w jej obrębie. Takie ujęcia odpowiada koncepcji tzw. narodu ziemskiego, uznającej za Czechów wszystkich mieszkańców ziem Korony św. Wacława. W rzadkich przypadkach (zwłaszcza w anonimowych tekstach wydanych w 1848 r. i bezpośrednio po nim) odnaleźć można jednak ślady konkurencyjnej idei narodu i patriotyzmu etnicznego, która prawo do czeskości przyznawała jedynie mieszkańcom ziem czeskich mówiącym po czesku i posiadającym czeskie poczucie narodowe (Zarek 2000: 40). Nawet takie ujęcie nie musi być jednak sprzeczne z austriackim patriotyzmem państwowym. Zazwyczaj punkt widzenia etnicznego Czecha daje się pogodzić z punktem widzenia habsburskiego lojalisty, a w tekstach niemal brak informacji o napięciach etnicznych między niemiecką a czeską ludnością monarchii13. Zapewne ponownie wynika to po części z zachowawczego charakteru tekstów kra13 Warto zaznaczyć, że z wyjątkiem niemieckich wysp językowych, chłopi pozostawali głównie czeskojęzyczni, a więc identyfikacja językowa przekłada się na dalszą kategorię identyfikacji klasowej. Konflikt etniczny może zatem w niebezpośredni sposób wyrażać się raczej na tym poziomie, zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę, że awans społeczny zazwyczaj wiązał się z asymilacją językową do grupy dominującej – Niemców (Kořalka 1996: 96–98). ⩶ 92 ⩶ �marskich (cenzura i autocenzura), ale również z wolniejszego przyswajania tez narodowych przez prowincję. Idee nacjonalistyczne, pomimo postulowanego ludowego i oddolnego charakteru odrodzenia narodowego, długo pozostawały kwestią istotną przede wszystkim dla mieszczańskich elit (Macura 1995: 118, Lněničková 1999: 114). Wśród niższych warstw społeczeństwa żywe pozostawały różnice regionalne niższego poziomu – przede wszystkim tożsamość morawska wobec czeskiej, wynikająca z historycznych i administracyjnych różnic między obydwoma regionami14, a także podział na grupy etnograficzne w ramach większych kategorii Czechów, Morawian, Ślązaków i Słowaków15. W przypadku tekstów kramarskich tak precyzyjna autoidentyfikacja jest jednak rzadkością, ponieważ druki sprzedawane były na dużym obszarze, a ich wydawcy nie ryzykowali małego zbytu spowodowanego nadmierną specjalizacją. W drugiej połowie XIX w. w tekstach pojawiają się również echa myśli słowianofilskiej i deklaracje wspólnej słowiańskiej tożsamości łączącej Czechów z innymi narodami, zwłaszcza Słowakami (por. Zarek 2000: 45). Jak widać pojęcie narodu i ojczyzny ma w analizowanym materiale nieostre granice i oscyluje między ojczyzną regionalną, historyczno-narodową16 (ziemie czeskie), państwową (Austria/Austro-Węgry; por. 4.3.2.) i ideologiczno-narodową („czechosłowiańską”)17. Punkt widzenia Czecha/Morawianina traktuję więc przede wszystkim jako uszczegółowienie poprzedniej kategorii, a za „obcych” w ujęciu narodowo-językowym przyjmuję każdą grupę mieszkańców cesarstwa habsburskiego różniącą się językiem lub innymi zauważonymi w tekście cechami zewnętrznymi (sposób pracy, inne zwyczaje i tradycje itp.). 14 Królestwo Czech i Margrabstwo Moraw stanowiły oddzielne organizmy polityczne w ramach Cesarstwa Austriackiego. Dzieliła je również przynależność kościelna do dwóch różnych biskupstw (praskiego i ołomunieckiego). 15 Szczegółowy podział etnograficzny Moraw, regionu skąd pochodzi większość analizowanych tekstów, wraz z sąsiednimi obszarami znaleźć można np. w monografii „Lidová kultura na Moravě” ( Jančar 2000: 9–29). 16 Odpowiada ona rozumieniu narodu, obecnemu np. w historiografii sprzed odrodzenia narodowego. W takim ujęciu do uznania odrębności danej grupy konieczne były subiektywne cechy kultury i języka oraz pewien stopień samodzielności politycznej czy odgraniczenia administracyjnego (por. Maur 1998: 8). 17 W odniesieniu do wszystkich mieszkańców ziem czeskich (czesko- i niemieckojęzycznych), można mówić o aż 5 koncepcjach narodu: austriackiej (rakušanství), wielkoniemieckiej (velkoněmectví), słowiańskiej (slovanství), czeskiej-ziemskiej (bohemismus) i czeskiej-etnicznej (češství) (por. Kořalka 1996: 19). ⩶ 93 ⩶ �4.3.4. Punkt widzenia chłopa Ostatni z wydzielonych punktów widzenia ma nieco inny charakter niż pozostałe. O ile trzy dotychczas wymienione kategorie stanowią w zasadzie coraz węższe, bardziej szczegółowe spojrzenia na tę samą społeczność (wspólnota etniczna mieści się w ramach wspólnoty państwowej, ta zaś objęta jest najszerszą ponadpaństwową kategorią państw katolickich), spojrzenie klasowo-zawodowe przecina je niejako w poprzek. Rozwarstwienie społeczne było faktem zarówno na czeskojęzycznej prowincji i w obrębie państwa austriackiego, jak i w innych państwach, również tych różniących się wyznawaną religią18. Ponadto pozycja społeczna – przynajmniej w tekstach folkloru – nie była faktem tak stałym, jak religia i przynależność etniczno-państwowa: wiele narracji ludowych opowiada o gwałtownym wzbogaceniu się w nadprzyrodzony sposób lub przeciwnie, nagłej utracie majątku w rezultacie bożej kary. Z tych względów ujęcie klasowe jest zapewne najbardziej złożone. W zasadniczym rysie można jednak powiedzieć, że z tego punktu widzenia wspólnotę tworzyli głównie niezbyt zamożni mieszkańcy wsi i małych miasteczek. Punkt widzenia chłopa przejawia się poczuciem dystansu wobec przedstawicieli grup uprzywilejowanych: szlachty, mieszczan, ale również bogatych gospodarzy, przedstawianych jako chciwi i uciskający ubogich. Wyraźnie widoczne są konkretne typy postaci waloryzowanych pozytywnie i obdarzanych współczuciem (wdowy i sieroty). Częste są odwołania biblijne, a bogactwo zazwyczaj widziane jest jako efekt niemoralnego postępowania, prowadzącego do grzechu i potępienia. W przypadku występujących w tekstach zamożnych postaci pozytywnych wyraźnie podkreślana jest ich pobożność i nienaganne postępowanie, co zapobiega obarczeniu ich zwyczajowym zestawem negatywnych cech bogaczy (chciwość, brak litości wobec słabszych itp.). Oddzielne kategorie stanowią ponadto osoba władcy (jednoznacznie pozytywna, a w przypadku narracji o wędrówkach cesarza incognito, niejako „oswajana” przez włączenie do własnej wspólnoty) oraz kler katolicki, jako grupa społeczna niepoddawana krytyce ze względu na specjalne kompetencje w kontakcie z sacrum. 18 Historie opowiadające o krzywdzie ubogich, z których bohaterami narrator wyraźnie sympatyzuje, lokalizowane są czasem również w krajach w danym okresie uznawanych za nieprzyjacielskie (np. Prusy w 1866 r. w druku J-79). Wzajemny stosunek kategorii klasowej i państwowej jest więc zależny od kontekstu. ⩶ 94 ⩶ �4.4. Obrazy innego – uwagi metodologiczne do opisu grup etnicznych i etnokonfesyjnych Przedstawione kategorie swojskości i obcości, oparte na przesłankach wewnątrzi pozatekstowych, mają stosunkowo szeroki charakter. Stereotypy innowiercy, wroga politycznego czy członka innego narodu są stałe, ale konkretne grupy etniczne, z którymi się je łączy, zależą od aktualnej sytuacji politycznej i konkretnego kontekstu. Przytoczyć można tu słowa antropologa kultury Zbigniewa Benedyktowicza, dotyczące kontekstualizacji „obcego”: W odniesieniu do zmieniającej się, dynamicznej rzeczywistości społecznej obraz „obcego” odznacza się przede wszystkim swoją trwałością. Charakterystyczne przy tym, że o ile zmieniające się stosunki i relacje społeczne mogą wpływać na zmianę kwalifikowania jednych i tych samych ludzi już to jako obcych, już to jako swoich, o tyle nie wydają się wpływać na sam obraz „obcego” i pozostaje on zazwyczaj trwały i niezmienny. (Benedyktowicz 2000: 51) W szczegółowym opisie „obcych” w czterech wyróżnionych kategoriach, opartym o teksty kramarskie, skupię się właśnie na tym trwałym i stałym stereotypie – cechach, zachowaniach i ocenach przypisywanych wszelkim grupom ujmowanym z danego punktu widzenia. Zawarte w badanym materiale przykłady dotyczyć będą różnych etnosów (np. cechy innowierców ilustrować będą pieśni o Turkach, Żydach, Szwedach czy Prusakach, operujące zazwyczaj tymi samymi motywami i schematami obrazowania). Charakterystyka konkretnych grup etnicznych w hasłowej, fasetowej formie znajdzie się natomiast w dalszej części niniejszego rozdziału (punkt 4.7.) w roli dodatkowego podsumowania. Takie podejście jest zgodne z refleksją folklorystów nad ludową pamięcią historyczną. Zwracają oni uwagę na zjawiska takie jak przejmowanie przez kolejne postacie cech starszych bohaterów, łączenie opowieści o różnych postaciach historycznych pod jednym imieniem, oraz traktowanie przeszłości nie jako ustrukturyzowanego, chronologicznie uporządkowanego przekazu, ale raczej opowieści modyfikowanej za każdym kolejnym odtworzeniem (zob. np. Hajduk-Nijakowska 1983: 5–33). ⩶ 95 ⩶ �4.5. Wizerunki obcego – kryterium religijne Objęte analizą teksty, w których obecny jest motyw kontaktu własnej grupy z „obcymi”, największe napięcie i polaryzację bez wątpienia wiążą z poczuciem obcości religijnej. W niniejszym punkcie przyjmuję szeroką definicję innowiercy, uznając, że jest nim każda postać jednoznacznie identyfikowana jako niekatolik, lub przedstawiana w opozycji do jednoznacznie zidentyfikowanych katolików. Refleksją obejmuję więc wszystkie utwory, w których pojawia się konkretna nazwa określająca innowierców, ale również teksty operujące nazwami narodowości, jeśli ich przedstawiciele wyraźnie dystansują się w tekście pieśni od katolików (chrześcijan), tak że przyjąć można równoważność określenia tej narodowości i przynależności konfesyjnej (np. Szwedzi plądrujący katolickie miejsca kultu stereotypowo identyfikowani są z wyznaniami protestanckimi). Pomijam w tym miejscu teksty opowiadające o występkach przeciw wierze katolickiej, w których brak przesłanek pozwalających uznać osoby je popełniające za innowierców, a nie jedynie złych katolików lekceważących zasady własnej religii. Analizą nie obejmuję również utworów, w których wiedza pozatekstowa każe z dzisiejszej perspektywy zakładać niekatolickość występujących w tekście postaci ze względu na miejsce lub czas wydarzeń, ale ich przynależność religijna nie jest istotna dla fabuły i trudno oszacować, na ile jasna była ona dla ówczesnego odbiorcy. Do czasu ogłoszenia przez Józefa II patentu tolerancyjnego w 1781 r. katolicyzm był jedynym legalnym na ziemiach czeskich wyznaniem chrześcijańskim19, a z wyjątkiem judaizmu – ograniczonego do zamkniętych gmin żydowskich, jedyną religią w ogóle (por. Mikulec 2013: 263–267). Z pewnością, skoro innowiercy zasadniczo zamieszkiwali poza obszarem habsburskiej Austrii, wpływało to na nałożenie się na siebie obrazu wroga religijnego i wroga politycznego20. Również na płaszczyźnie prawnej przynależność do wspólnot uznawanych przez katolicyzm za heretyckie traktowana była jak działalność antypaństwowa, a więc przestępstwo polityczne (Al Saheb 2013: 18–19). Taka podwójna obcość innowiercy 19 Niewielkie wspólnoty luterańskie na tzw. cyplu askim (ašský výběžek) i na austriackim Śląsku, dozwolone na terytoriach przygranicznych na mocy traktatu westfalskiego (kościoły pokoju) i późniejszej ugody altransztackiej (kościoły łaski), odgrywały marginalną rolę (zob. Nešpor 2009: 146–149, Al Saheb 2013: 23–32). 20 Mechanizm ten działał również w drugą stronę, co uderzało w nielicznych innowierców-sąsiadów zamieszkujących wspólne państwo. Żydzi – jako obcy religijnie – oskarżani byli zatem m.in. o zdradę polityczną i sprzyjanie Prusom podczas wojny o sukcesję austriacką w 1744 r. (por. Pěkný 2001: 98–106). Motyw ten odnaleźć można także w pieśniach kramarskich z tego okresu (Scheybal 1990: 126). ⩶ 96 ⩶ �wzmacniała obecny w propagandzie religijnej i kulturze już od wieków podział na dwa zwaśnione obozy, pozbawione możliwości porozumienia i nie dopuszczające opcji pośrednich: katolicką społeczność wyznawców, civitas Dei, i wszystkich jej oponentów – innowierców, heretyków, pogan – tworzących civitas diaboli, wrogi obóz przeciwników Chrystusa (por. Potkowski 1978: 122). Bez większego znaczenia było, które elementy wiary katolickiej były przez innowierców odrzucane lub modyfikowane, liczył się jedynie sam fakt zaistnienia różnic doktrynalnych21. Nikła wiedza o rzeczywistym charakterze obcych religii w połączeniu z polityczno-religijną propagandą sprawiały, że także w kulturze wysokiej można było spotkać się z nakładaniem i łączeniem różnych grup etnokonfesyjnych22. Od średniowiecza modelowymi „obcymi” byli dla chrześcijańskich Europejczyków z jednej strony Żydzi, jako innowiercy żyjący wśród chrześcijan, obarczeni piętnem zabójców Chrystusa, a z drugiej muzułmanie (Turcy), jako zewnętrzni przeciwnicy religijni i polityczni zarazem. Turcy stali się w zbiorowej świadomości arcywrogami chrześcijańskiej wspólnoty, a folklor uwydatnił jeszcze stereotypowe charakterystyki23: Wyobraźni ludowej Turek i muzułmanin jawił się jako bluźnierca niewierzący w Boga, nie zaś jako wyznawca własnej religii. Ponadto Turków uważano za krwiożerczych, okrutnych i podstępnych. […] Turków nie uważano właściwie za ludzi; powszechnie opisywano ich jako psy lub wilki. (Burke 2009: 201) W związku z tym, historycznie późniejsze grupy innowierców zazwyczaj przedstawiane były z wykorzystaniem motywów znanych wcześniej w kontekście antyżydowskim i antytureckim. W tekstach kramarskich dostrzec można zatem 21 Oczywiście oficjalne nauki kontrreformacyjnego Kościoła widziały różnicę między fides (wiarą) oraz religio (wyznaniem) i traktowały inne religie znacznie bardziej szczegółowo niż popularne teksty o półludowym charakterze. Prace teologiczne miały nieraz bardzo drobiazgowy charakter i oprócz innych wyznań chrześcijańskich (heretyków jak luteranie, kalwini, husyci i schizmatyków – prawosławnych), wymieniały różne grupy niewierzących: pogan, ateistów, żydów i mahometan, których ocena zależała od tego, czy odrzucili wiarę katolicką świadomie, czy też nigdy o niej nie słyszeli (Mikulec 2013: 266–274). Ślady większego zniuansowania widać w najstarszych z analizowanych druków kramarskich (por. nazwy innowierców w punkcie 4.5.1.). 22 Z jednej strony islam wiązano więc z judaizmem i chrześcijańskimi herezjami (Rataj 2002: 234–235), z drugiej zaś europejskich wrogów religijnych uważano za służących Turcji i wspólnie z nią realizujących jeden cel – szkodzenie katolikom (Rataj 2002: 219). 23 Interesującym zjawiskiem, mogącym dodatkowo wpływać na zwierzęcy obraz Turków w czeskiej tradycji, był zwyczaj nadawania psom „tureckich” imion Sultán (‘sułtan’) i Alík (od arabskiego imienia Ali), mający swoje korzenie już w XVII w. (Šlosar 2005: 53). ⩶ 97 ⩶ �na przykład mechanizm zrównywania antykatolickich wystąpień dziejących się współcześnie (a także grzechów samych katolików) z wzorcem bezbożności i występku, jaki stanowiły w ówczesnej katolickiej optyce szyderstwa i tortury zadawane Chrystusowi przez Żydów. Cierpienia ukrzyżowanego są więc w pozaczasowy sposób potęgowane przez bluźnierstwa i grzechy popełniane w teraźniejszości – motyw ten może służyć m.in. wzmocnieniu ksenofobicznego charakteru pieśni, występki przeciw wierze i Kościołowi stawiając na równi z urąganiem samemu Bogu. Jak zauważa m.in. historyczka Jitka Lněničková (1999: 250), patent tolerancyjny nie oznaczał równouprawnienia niekatolickich wyznań chrześcijańskich, a jedynie ich niechętną akceptację (a często dalsze trwanie dawnych ograniczeń i szykan). Kolejni cesarze ograniczali jeszcze skutki reform józefińskich, odbudowując w pierwszych latach XIX w. sojusz tronu z ołtarzem i ponownie zbliżając się politycznie do Kościoła rzymskokatolickiego, czego dopełnieniem stał się podpisany przez Franciszka Józefa w 1855 r. konkordat (Efmertová 1998: 61). Terezjańsko-józefińskie starania ograniczenia niekontrolowanej masowej pobożności o nieelitarnym charakterze szybko porzucono, rezygnując z prób uregulowania ruchu pielgrzymkowego (Zuber 1992: 85). Wzajemne powiązanie władz habsburskich i austriackiego Kościoła może w niektórych przypadkach komplikować oddzielenie kategorii obcości religijnej od politycznej, generalnie jednak, kierując się wspomnianymi w punkcie 4.3.1. czynnikami, pierwszeństwo w autoidentyfikacji przyznać należy podziałowi religijnemu. Ludowy katolicyzm, dzięki jego romantycznym konotacjom, był przychylnie traktowany również przez kulturę wysoką, a zatem wspierany nie tylko przez austriackie władze państwowe, ale również część czeskojęzycznych elit. Zazwyczaj katolicyzm utożsamiany jest w twórczości kramarskiej z chrześcijaństwem jako takim, więc określenia ‘katolik’ (czes. katolík) i ‘chrześcijanin’ (czes. křesťan) stosowane są zamiennie. Niekatolicy bywają w tekstach określani wieloma nazwami, zasadniczo jednak nie ma większych różnic pomiędzy sposobami opisu odmiennych niekatolickich wyznań i religii. Wobec tego wyznawcy religii obiektywnie chrześcijańskich (protestanci różnych odłamów) w kramarskiej optyce przedstawiani są jako niechrześcijanie i poganie, które to określenia stają się w pieśniach wyjątkowo pojemne i nie mają wyraźnych granic. 4.5.1. Nazwy innego Nawet pobieżna lektura pieśni kramarskich opisujących przedstawicieli innych niż katolicyzm religii pozwala zauważyć, że stosowana wobec innowierców kategoria ⩶ 98 ⩶ �obcości (wrogości) religijnej ma bardzo schematyczny charakter. Sposób jej konstruowania określić można jako „dedukcyjny” a nie „indukcyjny”. Oznacza to, że stosunku innowiercy do katolickiej wspólnoty nie określa się w oparciu o jego konkretne cechy i sposób postępowania, a raczej jest on odgórnie, niejako z definicji, określany jako wróg religijny. Przypisuje się mu zatem zestaw cech wroga, niezależnie od ich obiektywnej prawdziwości w świecie pozatekstowym, np. zasad wiary, koncepcji teologicznych i różnic w doktrynie oddzielających obcego od katolików. Nazwy konkretnych grup konfesyjnych mogą być (i w wielu tekstach są) stosowane zamiennie, bo różnice między nimi w większości przypadków nie mają dla treści pieśni znaczenia. Wynika to zapewne po części z braku wiedzy autorów o szczegółach dotyczących dogmatów wiary innych wyznań, ale przede wszystkim z braku potrzeby zagłębiania się w teologiczne czy filozoficzne rozważania: pieśni nie mają bowiem na celu dyskusji z cudzymi poglądami, ale emocjonalne budowanie opozycji grupy własnej i obcej, a przez nią wzmacnianie solidarności wewnątrzgrupowej (por. Potkowski 1978: 121). Wyjątki, w których identyfikacja religijna i funkcja w narracji są ściślej powiązane, zostaną opisane w dalszej analizie. W pieśniach kramarskich jako ogólne określenia innowierców pojawiają się najczęściej terminy pohan (‘poganin’) i kacíř (‘heretyk’). Ich konkretne rozumienie zależy od kontekstu i nie jest równe dzisiejszemu znaczeniu słownikowemu – Żydzi i Turcy bywają zatem określani obydwoma pojęciami24, określenie „poganie” pojawia się natomiast w kontekście wskazującym na protestantów25. Także pojawiający się nieco rzadziej termin neznaboh (‘bezbożnik’) nie oznacza ateisty, ale w odniesieniu do Turków użyty jest m.in. w tekście informującym o ich wierze w „boga” Mahometa26. Podobnie Żydzi określani są jako bezbožní (‘bezbożni’)27 i nevěrní (‘niewierni’)28. Oznacza to zatem tyle, co niewierzący w prawdziwego, chrześcijańskiego (katolickiego) Boga. W analizowanym korpusie występują zarówno wyżej wymienione określenia o ogólnym i nieprecyzyjnym charakterze, jak i nazwy konkretnych grup religijnych: 24 Historyk Tomáš Rataj (2002: 237) tłumaczy nazywanie Turków poganami, tym, że ich religia uznawana była w Europie za wymyśloną przez ludzi a nie objawioną. Wiedza o pozornie mniej egzotycznej religii żydowskiej również była dla twórców pieśni kramarskich obca, czego dowodzą utwory wymieniające Koran jako świętą księgę judaizmu, np. Nová píseň. Kterak w Galicii, neb w císařsko-polské zemi Židí k vojanskému stavu se vyzdvíhuji, a měřeji ( J-193) (zob. Mętrak 2017: 102). 25 Np. dziejąca się w Szwecji Nová píseň o Panně Marii Cellenské ( J-241/J-893/J-1136). 26 Np. Píseň o pronásledování katolíků w Turcích ( J-57/J-139). 27 Np. Horlivá Písen Panu Ježíši, J-1090, Nábožná píseň o umučení pana Ježiše Krista, J-282. 28 Np. Písnicky duchovné, J-322. ⩶ 99 ⩶ �żydzi (židé), Turcy/mahometanie (Turci, mahometáni), protestanci (protestanti), luteranie (lutriáni), kalwini (kalvini), wyjątkowo oznaczający prawosławnych starověři/odtrženci29, zasugerowani są ponadto husyci30, zwinglianie i arianie. Najbogatszy katalog innowierców odnaleźć można w tekstach mających swoje źródło prawdopodobnie jeszcze w kulturze wysokiej kontrreformacyjnego baroku. Píseň o smrti, opisująca kondycję człowieka i nieuniknioność śmierci, wylicza podtypy innowierców, przywołując przy tym nazwiska największych herezjarchów: Přijde Luther, přijde Kalvín, přijde Cvingl, přijde Hus, přijde Dalmat s Mahometem, přijde zlostný Arius; přijdou bezbožní kacíři, přijdou i odtrženci pohan, kacíř, odtrženec, zhynou v tom boji všeci. [Przyjdzie Luter, przyjdzie Kalwin, przyjdzie Zwingli, przyjdzie Hus, przyjdzie Dalmat z Mahometem, przyjdzie wściekły Ariusz; przyjdą bezbożni kacerze, przyjdą i schizmatycy poganin, kacerz, schizmatyk, zginą w tej wojnie wszyscy]. ( J-328) Niezależnie od wybranego określenia innowierców, powtarzają się dotyczące ich epitety i utarte połączenia wyrazowe. „Obcym” przypisywane jest szczególne okrucieństwo, wściekłość i dzikość. Częste są porównania do zwierząt, zwłaszcza psów, wspomniane już w odniesieniu do Turków31. Mają one swoje źródło także w antysemickiej retoryce średniowiecza, a odwołują się do słów Chrystusa: „Niedobrze jest zabrać chleb dzieciom a rzucić psom” (Mt 15, 26)32, interpretowanych w średniowieczu jako komentarz do odrzucenia Mesjasza przez Żydów (zob. Tokarska-Bakir 2008: 350–354). Wreszcie szczekanie i wycie, jak określane są często głosy niewiernych, również należą do stałego repertuaru cech przypisywanych 29 W analizowanym materiale brak w zasadzie informacji o prawosławiu i jego wyznawcach. Z jednej strony wynika to zapewne z ograniczonego kontaktu ziem czeskich z kulturą chrześcijaństwa wschodniego (por. Greń 2016: 181), z drugiej zaś – ze zniuansowanego stosunku katolicyzmu do prawosławia. Przywołane określenie (odtrženci, ‘odszczepieńcy’, ‘schizmatycy’) nie było równie negatywne jak pojęcie heretyków (por. Tazbir 1981: 940). 30 Oprócz cytowanego poniżej fragmentu wymieniającego nazwisko Jana Husa, także pieśń J-287: Píseň nová o blahoslavené Panně Marii Častochovské, w której wymienieni zostają husýtové jakožto falešní křesťané (‘husyci jako fałszywi chrześcijanie’). 31 Utarty zwrot ukrutnost turecká – ‘tureckie okrucieństwo’ (por. Rataj 2002: 262) obecny jest już na poziomie tytułu pieśni, np. Píseň pravdivá o ukrutnosti Turecké ( J-137/J-989/J-1035/J-1319) czy dotyczący Turków Příběh o ukrutnosti pohanské ( J-209/J-1919). 32 Cytaty biblijne za Biblią Tysiąclecia (www.biblia.deon.pl [dostęp: 13.02.2024]). ⩶ 100 ⩶ �„obcym” posługującym się nieznanym językiem (por. zwierzęcość „obcych”; Benedyktowicz 2000: 125–128). Dłuższe cytaty opisujące innowierców w wartościujący sposób przedstawione zostaną w punktach poświęconych konkretnym wizerunkom obcego, ale wymienić można tu kilka częstszych epitetów, np. zlostní židé/židové – ‘gniewni żydzi’ ( J-229/J-347/J-420, J-375, J-867/J-1981), vzteklost pohanská, turecká ukrutnost – ‘pogańska wściekłość’, ‘tureckie okrucieństwo’ ( J-137/J-989/J-1035/J-1319), židé vztekli, zlořeční, zlostný lutrián – ‘żydzi wściekli’, ‘złorzeczący’, ‘gniewny luteranin’ ( J-1478), kacířové vzteklí – ‘wściekli kacerze’ ( J-1955) i porównań, dotyczących luteran: „jako hovada řvali”, „jak psi zcepeněli” [„jak zwierzęta wyli”, „jak psy pozdychali”] ( J-427), „obořil se […] jak jeden vzteklý pes” [„wzburzył się […] jak wściekły pies”] ( J-1478), Żydów: „Ježíše ztryznili […] jako psi nevážní” [„Jezusa umęczyli […] jak psy niegodne”] ( J-1478), „jako zteklí psi řvali” [„jak psy dzikie wyli”] ( J-1345/J-2165) czy pogan: „máti […] jako drak […] rozsteklená běží” [„matka […] jak smok rozwścieczona pędzi”] ( J-1256). Pejoratywny wydźwięk mają także określenia zbiorowe, takie jak ‘motłoch’ czy ‘hałastra’, np. turecká holota ( J-14), czy židovská sběř ( J-609). Pieśni kramarskie nie zawierają w zasadzie przykładów, w których jednoznacznie obecni są innowiercy identyfikowani pozytywnie (pewną dynamikę wprowadza obecna w tekstach figura konwertyty, ale wraz z przyjęciem wiary katolickiej przestaje on być postrzegany jako „obcy”). Konkretne wizerunki innowierców przedstawione zostaną w czterech punktach opartych na najczęstszych rolach, jakie odgrywają oni w fabule pieśni. Są to odpowiednio: konwertyta, bluźnierca, kat w rodzinie i tyran. Nie wykluczają się one nawzajem, a często różne wizerunki występują w tym samym tekście obok siebie, np. bluźnierca nawraca się w efekcie doświadczonego cudu lub konwertyta jest prześladowany przez swych bliskich za zmianę wyznania (wtedy nawrócona ofiara jest odbierana jako „swój”, a jej kat jako „obcy”). Ponieważ niektóre spośród wymienionych już grup etnokonfesyjnych są w korpusie szeroko reprezentowane (przede wszystkim protestanci – luteranie i kalwini, Żydzi, Turcy i nieokreśleni „poganie”), analizując obrazy innowierców w pieśniach kramarskich warto zastanowić się nad tym, czy ich poszczególne typy nie charakteryzują się jakimiś wyróżniającymi cechami lub odmiennym traktowaniem. W kolejnych podrozdziałach sprawdzał będę zatem, jak nakładają się na siebie te dwa podziały, by określić, czy wszystkie role mogą być spełniane przez dowolną grupę religijną, czy jednak są one w jakimś stopniu różnicowane i hierarchizowane. ⩶ 101 ⩶ �4.5.2. Konwertyta – innowierca oswojony Pierwszym motywem związanym z innowiercami, któremu warto się przyjrzeć, jest schemat nawrócenia obcego na jedyną prawdziwą w kramarskiej optyce wiarę – katolicyzm. Informacje o możliwości nawrócenia pojawiają się w tekstach religijnych, przytoczyć można tu choćby prośbę do Marii Křtinskiej z pieśni Nábožná píseň k Panně Marii, v Křtinském oudolí…: „přiveď Kristovu ovčinci kacíří a pohany” [„wiedź do owczarni Chrystusa pogan i kacerzy”], albo słowa o nawracaniu heretyków obecne w pieśni maryjnej Píseň nová nejsvětější Rodičce Boží Panně Maryi Frydecké: Vzbuzuje všechny křestiany, obrácí i lutryány, jenž svůj blud zanechávají, pravou víru uznávají, Maria Frydecká. [Wlewa ducha w chrześcijan, nawraca i luteran, co herezję swą rzucają, wiarę prawdziwą uznają, Maryja Frydecka]. ( J-518) Podobne informacje nie zawierają jednak szerszego kontekstu ani obrazu innowiercy jako osoby. Ukazują jedynie, że kategoria identyfikacji religijnej jest dynamiczna i potencjalnie zmienna – choć podkreślić należy, że w korpusie nie natrafiłem na opisy konwersji z katolicyzmu na inną religię, a zmiana wyznania możliwa jest wyłącznie w jedną, pożądaną stronę 33. Najciekawsze przykłady odnaleźć można bez wątpienia w utworach narracyjnych. O ile wszelkie pozostałe obrazy innowiercy mają wyłącznie negatywny charakter, w tym przypadku – wobec jego dobrowolnej przemiany – może on być przedstawiany pozytywnie. Zasadniczo z chwilą nawrócenia i konwersji przestaje on jednak być innowiercą, więc spójność wizji świata, stawiającej znak równości między katolicyzmem a dobrem oraz m.in. religiami a złem, nie zostaje naruszona. Wyróżnić możemy dwa podstawowe sposoby użycia tego motywu w pieśniach kramarskich, zależne od roli, jaką nawrócenie odgrywa w przedstawianej fabule. Pierwszy wariant to teksty, dla których poznanie i chęć oficjalnego przyjęcia wiary katolickiej przez bohatera pieśni stanowi punkt wyjścia do dalszych wydarzeń. W tym wypadku bohaterami są przedstawiane pozytywnie od samego początku 33 Porzucenie katolicyzmu wyjątkowo jest zasugerowane w druku J-1091, ale temat ten nie zostaje pogłębiony. Pomijam tu również częste postaci grzesznych i urągających Bogu katolików, którzy odrzucają zasady własnej wiary, ale nie zastępują jej inną religią. ⩶ 102 ⩶ �niewinne panny, młodzieńcy i dzieci. Drugi przypadek to grzesznicy i bluźniercy, którzy nawracają się dopiero po doświadczeniu spektakularnego wydarzenia, będącego karą za ich dotychczasowe postępowanie. Modelowym przykładem pierwszego typu użycia motywu nawrócenia jest znana z licznych przedruków pieśń o dwojgu żydowskich dzieciach ( J-1345/J-2165; por. Mętrak 2017: 94–95). Jej bohaterami są dziewięcioletni chłopiec i jego trzy lata młodsza siostra, którzy – bawiąc się z katolickimi dziećmi sąsiadów – postanawiają przyjąć ich wiarę. Obawiają się metafizycznych konsekwencji trwania przy judaizmie, zamykającym im drogę do zbawienia, w związku z tym nie dbają o swoje doczesne bezpieczeństwo i wyznają swoją decyzję rodzicom: Ten chlapec deviti léty, tůze Krista litoval, když na jeho obraz pohlíd, vždycky žalostně plakal. Nedbal na žádné rozkoše, hned chtěl pro Krista umřít, já to musím mému otci a máteři povědit Nechť se hněvají jak chtějí, já se předce pokřtit dám, neb jest naše víra na nic, již to já sám uznávám. [Ten chłopiec dziewięcioletni, bardzo Chrysta miłował, Skoro na ten obraz wejrzał, to się zaraz rozpłakał. Nie dbał na żadne rozkosze, chciał dla Chrystusa umrzyć, Ja to muszę Ojcu memu i maciczce oznajmić. [Niech się gniewają, jak chcą, ja i tak się ochrzczę, wiara nasza nic nie warta, ja sam to przyznaję]]. ( J-1345/J-2165, przekład polski [z wyjątkiem fragmentu w nawiasie] za niedatowanym drukiem Pieśń o żydowskich dzieciach z drukarni Franciszka Orła we Frydku, zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie im. Seweryna Udzieli, sygn. 3124) Deklaracja woli chrztu staje się punktem wyjścia do typowej hagiograficznej opowieści o męczennikach za wiarę, trwających w swoim postanowieniu pomimo tortur, jakie spadają na nich z rąk dotychczasowych współwyznawców, w tym najbliższej rodziny. Pieśń kończy się śmiercią dzieci, w tym ukrzyżowaniem chłopca, którego los staje się odtworzeniem losu Chrystusa (znana w hagiografii figura alter Christus). Dzięki interwencji katolickich sąsiadów, męczennicy przyjmują jednak przed śmiercią upragniony chrzest. Niemal identyczna, choć skrótowo potraktowana historia zawarta jest w druku zatytułowanym Hrůzoplná Píseň o strašlivém znamení, kteréž bylo k spatření na obloze nebeské… ( J-1256). Główna część pieśni (23 z 39 zwrotek) stanowi opis objawienia maryjnego, dokonującego się w kościele w mieście Manfredonis (możliwym do zidentyfikowania jako Manfredonia ⩶ 103 ⩶ �w należącej do Królestwa Neapolu Apulii). Tekst zamyka niezwiązana z resztą treści historia, w której pogańskie dzieci zostają ukarane przez rodziców za odmawianie katolickiej modlitwy, przekazanej im przez dzieci sąsiadki, pobożnej wdowy. Inaczej niż w historii o Żydach, w tym przypadku zakończenie jest szczęśliwe, bo wtrąceni do lochu i skazani na głodową śmierć konwertyci zostają cudownie uratowani. Nawróconym ukazuje się Maryja, która wręcza im list z cudowną modlitwą, a drzwi do więzienia otwierają się same. Na uwagę zasługuje fakt, że tekst, którego akcja lokalizowana jest w 1847 r., wyraźnie mówi o pogańskim wielobóstwie, co w połączeniu z włoskim miejscem akcji i użyciem istniejącej naprawdę nazwy świadczy być może o inspiracji tekstami o męczennikach z czasów rzymskich. Innym popularnym drukiem jest obecna w korpusie w kilku przedrukach pieśń o Vilimie, córce pogańskiego (wobec miejsca i deklarowanej daty wydarzeń – 1847 r. – być może protestanckiego?) bogacza z węgierskiej Budy (druki bez strony tytułowej J-138/J-615, druki J-934/J-1581/J-2404: Truchlivá Píseň o jedné panně, jménem Vilímě…). Panna – opisywana przymiotnikiem krásná, mogącym odnosić się zarówno do jej piękna fizycznego, jak i wewnętrznych cnót – od początku historii przedstawiana jest jako pobożna, choć do chwili chrztu ukrywa swoją wiarę. Chrzest, na którym przyjmuje imię Maria, przedstawiony jest w pierwszych 8 zwrotkach tekstu i zasadniczo stanowi oficjalną zmianę statusu bohaterki z obcej na swoją. Jej rodzicami chrzestnymi stają się bogaci katolicy, w których domu służy. Dziewczyna ginie z rąk własnego ojca, który realizuje hagiograficzny schemat pater furiosus, szczegółowo przedstawiony w punkcie 4.5.4. W pieśni o Vilimie motyw nawrócenia przyszłej męczenniczki za wiarę wydaje się istotniejszy od motywu ojca-okrutnika. Ten drugi dominuje jednak w znanej z dwóch wersji pieśni o parze zakochanych – katoliczce i poganinie. Druki J-35 (Nová píseň o lásce katolického milování) i J-1843 (Příkladná písnička všem postaveným v soužení o lásce) różnią się pierwszymi 3 zwrotkami: druk J-1843 umieszcza akcję w Rosji (Petrohrad, ruská krajina) a J-35 – w bliżej nieokreślonym, choć czeskobrzmiącym Bolehradzie i Milehradzie. Bohaterem pieśni jest syn bogatego poganina, który zakochany w katolickiej dziewczynie gorąco pragnie przyjąć jej wiarę. Ich miłość określana jest epitetami čístá, upřímná (‘czysta’, ‘szczera’), a w tytule druku nr J-35 nazywana jest wręcz „katolicką”. Okrutny ojciec nie zgadza się jednak z decyzją młodych i stosuje wobec nich szereg brutalnych prób rozbicia ich związku. Ostatni przykład podobnej historii przynosi pieśń z druku J-1091 (Smutný a žalostný opis o jedném bohaprázdném otci…), której akcja osadzona jest w Hiszpanii w 1844 r. Tekst opowiada historię córki bezbożnego kowala, którą na katolicyzm nawraca odwiedzający dom młody wędrowiec. Finał opowieści jest dramatyczny, kowal zabija bowiem ⩶ 104 ⩶ �swoją córkę, a na koniec wraz z żoną popełnia samobójstwo. Wymienione powyżej przykłady bezpośrednio wiążą się z innym schematem przedstawiania innowiercy, obrazem okrutnika znęcającego się nad członkami swojej najbliższej rodziny. Drugi wariant motywu nawrócenia obrazują pieśni, w których negatywnie nastawiony do katolicyzmu innowierca jest w zasadzie zmuszony przyjąć wiarę katolicką, widząc cuda, jakie przydarzają się za pośrednictwem świętych i Maryi. Motyw ten występuje zarówno indywidualnie, jak i w masowej skali, np. w druku Pravdivá píseň o zázračném zjevení Panny Marie, která se zjevila w polské krajině… ( J-1733) i niemal identycznym Pravdivá píseň o zázračném zjevení Panny Marie, která se zjevila w uherské krajině… ( J-2499), umieszczającym akcję tego samego zdarzenia w węgierskiej Budzie. Na skutek masowo oglądanego objawienia protestanci proszą o chrzest34: Tu hned mnoho protestantů, křtu svatého žádali, a ty svaté růženečky, každičky míti chtěli, poněvadž tento růženec, co duchovní obdržel, jest z dřeva agatového, co Kristus korunu měl. [Zaraz wielu protestantów, o chrzest święty prosili, a te święte różańce, wszyscy dostać chcieli, ponieważ ten różaniec, który duchowny dostał, z drzewa był akacjowego, co Chrystus koronę miał]. ( J-1733/J-2499) Podobny skutek ma wśród pogan cudowne uratowanie nawróconych dzieci w przytaczanej już pieśni oznaczonej numerem J-1256: „A hned nastalý den tito oba děti. / Též více pohanů na víru Kristovu dalo se pokřtiti” [„Zaraz dnia następnego obydwoje dzieci. / Oraz więcej pogan w wierze chrystusowej dało się ochrzcić”]. Grupowo nawracają się również luteranie służący w majątku katolickiego gospodarza w Saksonii, kiedy wezbrana rzeka porywa ze sobą cały dom wraz z jego mieszkańcami w pieśni Truchlivý příběh o velikém povětří ( J-1315). Gorliwa katolicka modlitwa ratuje ofiary żywiołu, co skłania dotychczas niechętnych katolicyzmowi służących do konwersji. Pieśń nie zawiera co prawda szczegółowych informacji o innowiercach, ale przedstawia obraz wsi, w której jedyny katolicki gospodarz jest 34 Co interesujące, motyw ten nie musi być świadectwem ignorancji autora co do zasad udzielania sakramentów w kościołach protestanckich. Choć według oficjalnych wytycznych, obowiązujących nawet w czasie najbardziej zażartej rekatolizacji, chrzest udzielony w innym odłamie chrześcijaństwa powinien być uznany przez Kościół katolicki za ważny, w praktyce często podważano poprawność ceremonii i chrzczono konwertytów po raz drugi. ⩶ 105 ⩶ �pogardzany przez protestanckich sąsiadów cieszących się z jego nieszczęścia. Z opisu nawrócenia wywnioskować można ponadto, że luteranie nie wierzą w Trójcę Świętą: Služebníci uvěrili svatou Trojici, a že víru katolickou chtějí příjmouti, když život zachováme, jináč neuděláme, než že víru katolickou všecky význáme. [Słudzy uwierzyli w Trójcę przenajświętszą, wiarę chcieli przyjąć świętą katolicką, jeśli życie ocalimy, nic innego nie zrobimy, tylko wiarę katolicką wszyscy oznajmimy]. ( J-1315) Ostatni podobny obraz nawrócenia niejako w podzięce za nadprzyrodzony ratunek w obliczu zagrożenia życia zawiera druk oznaczony numerem J-573/J-1686: Nábožná píseň o velkých [!] milosti Svaté Anny. Bohater pieśni, bogaty Szwed-kalwin, zostaje podczas morskiej podróży zaskoczony przez potężną burzę. Bojąc się śmierci, szuka wśród załogi katolika (określanego słowem křesťan [‘chrześcijanin’], co sugeruje niechrześcijański charakter kalwińskiej religii), wiedząc, że jego modlitwa jest szczególnie skuteczna: Ač ten jejich Pán švejdský kalvín byl, poručil hledat kdyby tu byl, z lidu křesťanského, aby pověděl jestli by věděl pomoc Boha svého. [Ten ich Pan szwedzkim kalwinem był, szukać kogoś przykazał z ludu chrześcijańskiego, by powiedział jak o pomoc prosić Boga swego]. ( J-573/J-1686) Jeden z marynarzy okazuje się być wyznawcą św. Anny, jego więc bogacz prosi o pomoc. Kalwin zwracając się do katolika mówi o „jego Bogu”, w domyśle innym niż Bóg protestantów: Ten Pán k němu hned smutně promluvil, pros Boha svého aby nás chranil, ať nezahyneme, zde abych já moh křestianem býti, a Bohu sloužiti. [Pan ów do niego wnet smutno przemówił, proś swojego Boga aby nas ochronił, ⩶ 106 ⩶ �byśmy tu nie zginęli, abym został ja chrześcijanem, i sługą Boga]. ( J-573/J-1686) Modlitwa całej załogi okazuje się skuteczna, a cudownie ocalony bohater pieśni przyjmuje chrzest, przedstawiany jako obcy kalwinom (lub przynajmniej niewłaściwie przez nich udzielany, por. przypis 34). Prawdziwość wiary katolickiej ukazuje również późniejsza scena, w której bohater po powrocie do domu zastaje swoją żonę umierającą z powodu komplikacji przy porodzie, jednak jej nawrócenie i gorliwa modlitwa przywracają jej zdrowie i pozwalają urodzić zdrowe dziecko. Pieśń buduje wyraźną opozycję między katolikami a protestantami, tylko tych pierwszych określając mianem chrześcijan. Poza wymienionymi już przykładami, opozycję dwóch religii wyraża jasno scena, w której bohater oznajmia swoją nową wiarę żonie: Ta jeho paní na něj hleděla, žeby byl křestian to nevěděla, až on k ni promluvil, já juž jsem křestian, nejsem víc kalvin, mé dítě rozmilý. [Ta jego żona na niego spojrzała, że jest on chrześcijaninem o tym nie wiedziała, aż on do niej rzecze, jestem chrześcijaninem, nie jestem już kalwinem, dziecię moje miłe]. ( J-573/J-1686) W dotychczas wymienionych tekstach przyszli konwertyci nie występowali aktywnie przeciwko katolickim świętościom. Często jednak motyw nawrócenia jest bezpośrednio związany z motywem bluźnierstwa, a skłaniający do konwersji cud jest wywołany niegodnym postępowaniem innowierców (por. 4.5.3.). Takie zdarzenia mają zazwyczaj jeszcze bardziej dramatyczny przebieg, bo często nawróconym innowiercą zostaje ostatni zachowany przy życiu. Tak dzieje się w pieśni Nová píseň o příběhu, jenž se stal v Slezku, při městě Těšině… ( J-672). Bohaterami utworu są dwaj luteranie, którzy strzelają z pistoletu do figury Jana Nepomucena. Gdy jeden z nich ginie od cudownie odbitej kuli, drugi uznaje prawdziwość kultu świętych i katolickiej doktryny: „Uminil sobě pevně že v Krista uvěří, / Jana Nepomuckého, též Pannu Marii […]” [„Postanowił mocno że w Chrysta uwierzy, / w Jana Nepomucena, i Pannę Maryję […]”]. Podobnie jak w przytaczanych wcześniej przykładach, tekst stawia protestantów w kontrze do katolików informując, że nie wierzą oni w Chrystusa, zaś mianem chrześcijan określa tylko wiernych Kościoła rzymskiego. ⩶ 107 ⩶ �Podobny schemat realizuje Nová píseň k svatému Jánu Nepomuckému. Všem rouhačům na světlo vydaná ( J-279) opisująca kilka cudownych zdarzeń, w tym karę boską, jaka spadła na trzech szwedzkich luteran naigrawających się z wiszącego w gospodzie obrazu Matki Bożej Hostyńskiej35. Kiedy innowiercy głośno żądają, by Chrystus dokonał cudu i użył trzymanego w dłoni gromu, dwaj z nich giną momentalnie rażeni piorunem, a jedyny pozostały przy życiu nawraca się na katolicyzm. Także w opisanym bliżej w punkcie 4.5.3. tekście Nová píseň o dvouch bohaprazdných lutriánach ( J-1478), po serii występnych czynów przeciw krucyfiksowi świętokradcy muszą ponieść nadprzyrodzoną karę, w efekcie której uznają prawdziwość katolickich dogmatów, przyjmują chrzest i dobrowolnie poddają się karze śmierci na stosie. Jak widać na tym przykładzie, samo nawrócenie nie wystarcza jako zadośćuczynienie za grzech tej rangi, a jego sprawcy – choć ratują dusze – nie zostają za życia dopuszczeni do katolickiej wspólnoty. Co interesujące, w analizowanym materiale nie odnalazłem tekstów opowiadających o nawróceniu Turków (inaczej niż ma to miejsce w przypadku Żydów i protestantów, ewentualnie niedookreślonych „pogan”). Motyw ten można co prawda odnaleźć w tekstach opisujących bliskowschodnie realia (zob. Klacek 2014: 82), ale są to legendy hagiograficzne dotyczące wydarzeń z zamierzchłej przeszłości, np. historia o św. Katarzynie nawracającej pogańskich mędrców. O współczesnych mieszkańcach Turcji można natomiast usłyszeć, że: „Mají srdce jako zhasnutá svíce, a nám víra svití, pravdou srdce sýtí” [„Mają serca jak zgasłe świece, a nam wiara świeci, prawdą serca syci”]. Sądzę, że może mieć to związek ze wspomnianym we wstępnych uwagach do niniejszego rozdziału nałożeniu się na siebie kategorii obcości religijnej i politycznej. Pomimo wyraźnej niechęci katolickiej większości do Żydów i protestantów, byli oni w pewnym zakresie sąsiadami spotykanymi w ramach tego samego państwa. Ideologiczna wizja świata z jasno rozłożonymi wartościami nie zawsze zbiegała się z doświadczeniem życia codziennego, wymuszającym pokojowy kontakt i pewien zakres współpracy z innowiercami (por. Potkowski 1978: 123, Jastrzębski 1989: 44–46). Wrogość religijna nie zawsze przekładała się więc na wrogość polityczną, choć oczywiście często szły one w parze, jak w przypadku pamięci o historycznych wojnach ze Szwecją i bieżących (XVIII i XIX-wiecznych) wojnach z Prusami. Jako jedyna z obecnych w tekstach grup religijnych Turcy (po35 Użycie tego wizerunku Maryi wynika z pewnością z popularności nie tylko Hostýna jako sanktuarium pielgrzymkowego, ale także z legendy go otaczającej – Matka Boża miała pomóc przełamać tatarskie oblężenie miasta w XIII w., rażąc wrogów chrześcijaństwa piorunami (w ikonografii Dzieciątko trzyma je w dłoni; zob. ilustracja 17 b. na tablicy X); por. Zuber 1992: 83, Štajnochr 2000: 156–157. ⩶ 108 ⩶ �mijam tu marginalnie wspominanych prawosławnych), pozostawali w zasadzie całkowicie nieznani z sytuacji innych niż kampanie wojenne36. 4.5.3. Bluźnierca i świętokradca Refleksję nad drugim z wizerunków innowiercy: bluźniercą37 podnoszącym rękę na świętości wiary katolickiej, warto rozpocząć od przywołania pieśni katechizmowej o dydaktycznym charakterze – Píseň o pravdě Krystově (druk J-431 i niekompletna kopia J-430). Zawarte jest w niej uzasadnienie kultu obrazów – jednej z najlepiej widocznych różnic między katolicyzmem a nurtami protestanckimi, ale również judaizmem, zakazującym tworzenia wizerunków ludzi. Z perspektywy katolika żyjącego w XVIII i XIX w. brak barokowego przepychu u innowierców był widoczny i niezrozumiały. Wrogość wobec kultu wizerunków, prowadząca w ekstremalnych przypadkach do niszczenia rzeźb i obrazów, uważana była za działanie na szkodę religii (por. Potkowski 1978: 134), zwłaszcza wobec ścisłej łączności świętego wizerunku z przedstawioną na nim postacią, na co zwraca uwagę tekst przytoczonej pieśni: Já Bůh tvůj jsem zapověděl modlam všem se klaněti, však nedovolil jsem tobě obrazy mé haněti. Na obraz jen vy hledíte, však v nich boží svatý ctíte […]. [Ja Bóg twój zakazałem bałwanom się kłaniać, ale nie pozwoliłem obrazów rozbijać. Choć tylko na obraz patrzycie, ale świętych Bożych czcicie […]]. ( J-430/J-431) Skoro więc cześć oddawana wizerunkowi jest interpretowana jako cześć oddawana bezpośrednio przedstawionej na nim postaci, przez analogię wywnioskować można, że atak na obraz czy figurę świętego jest w zasadzie równoznaczny z faktycznym atakiem na przedstawioną na nim osobę. Jest więc niebezpieczny dla wspólnoty, bo może sprowadzić na nią gniew potężnych sił niebiańskich: 36 Taki wniosek zgadza się ponadto z obserwacją historyka Janusza Tazbira dotyczącą wczesnonowożytnej propagandy religijnej, w myśl której pogan można (i należy) nawracać, Turcy zaś zasługują wyłącznie na zniszczenie (Tazbir 1981: 951–952). 37 Bluźnierstwo rozumiem szeroko – jako znieważanie Boga, osób i przedmiotów z nim związanych słowem i czynem, a w ramach tej kategorii świętokradztwo bardziej szczegółowo – jako akt fizyczny (zob. Encyklopedia katolicka 1976: 669–670). ⩶ 109 ⩶ �Probuďte se všichni rychle, jenž do bludů lezete, proti rozumu v obrazích Boha v svatých tupíte. Nechť na dlouze neb na krátce, přec nepravost dojde konce, Bůh to všechno vidí, ač nyní prohlíží, někdy trestati bude. Poďte sem vy nevěricí, já vám to hned dokažu, že se božskou moci staly zázraky u obrazů […] Na tolik tisíc tisíců co se stalo zázraků, to po celý římský církví, to u nás katoliků. Mezi vami to tak nejní, proto že vy nejste hodní, skrz vaše rouhaní a církve tupení, od Boha té milosti. [Obudźcie się zaraz wszyscy, co w herezję brniecie, Przeciw rozumowi święte obrazy Boga hańbicie. Może później może prędzej, ta nieprawość kres swój znajdzie, Bóg wszystko zobaczy, choć dziś tylko patrzy, w końcu karać będzie. Pójdźcie do mnie niewierzący, a ja wam pokażę, jakie cuda z Bożej mocy działy się pod obrazem […] Po tysiąckroć tysiąc cudów tyle się zdarzyło, a to w całym kościele rzymskim, to u nas katolików. Między wami tak nie bywa, bo nie jesteście godnymi, przez wasze bluźnierstwa i kościoła hańbienie, takiej Bożej łaski]. ( J-430/J-431) Jednocześnie, oprócz teologicznej wykładni, na silne przywiązanie do fizycznych znaków sacrum wpływał charakterystyczny dla kultury ludowej sensualizm. Mirakularna religijność ludowa bardzo mocno przywiązana była do obrazu, materialnego śladu cudownej obecności, który uważany był za najskuteczniejszą ochronę człowieka przed siłami nieczystymi. Brak szacunku dla wizerunków wiązał się zatem z podwójnym zagrożeniem. W pierwszym przypadku kara groziła ze strony pozytywnie wartościowanego sacrum, oczekującego czci i stosującego odpowiedzialność zbiorową, która nie szczędziła również pobożnych katolików. W drugim zaś, wobec braku poświęconych przedmiotów czy relikwii, człowiekowi groziły siły diabelskie, zyskujące ułatwiony dostęp do pozbawionego magicznej ochrony śmiertelnika. Skoro zatem wyróżnikami katolicyzmu w optyce prostego człowieka była wystawność nabożeństw, kult relikwii i cudownych obrazów oraz wysokie znaczenie pośredników między wiernymi a Bogiem – Maryi i świętych – odrzucenie tych elementów wiary przez heretyków (widoczne choćby w wystroju protestanckich świątyń), stanowiło zagrożenie dla całej społeczności i de facto widziane było jako służba diabłu (por. Tazbir 1981: 943). Z tymi przekonaniami wiązała się popularność legend opartych na motywie uszkodzenia świętego wizerunku związanych z ośrodkami kultu i ruchu pielgrzym⩶ 110 ⩶ �kowego, powstającymi masowo w okresie pobiałogórskim. Co ciekawe, o ile w położonych dalej na południe sanktuariach austriackich winnymi bluźnierstwa byli zazwyczaj Turcy, na ziemiach czeskich rolę świętokradców odgrywali przede wszystkim husyci i protestanci (Royt 2011: 108–110). Legendy takie obecne są w drukach kramarskich poświęconych konkretnym sanktuariom i cudownym wizerunkom, np. obrazowi Salwatora z Chrudimia, naznaczonemu cięciami szabli ( J-961, Nábožná píseň ke cti a chvále Svatého Salvátora…): „Co jest ten svatý obraz, jejž ruka kacířská / nevážně posekala, bezbožnost tyranská” [„Czym jest ten święty obraz, który haniebnie pocięła / ręka kacerska, bezbożność tyrańska”]. Wizerunek ten wspominany jest również w kontekście krzywd, jakie uszkodzenia obrazu wyrządzają osobie na nim przedstawionej, gdy w pieśni J-824, Nábožná píseň k Svatému Salvator [!]…, znieważenie obrazu przez Szwedów przedstawione jest jako kontynuacja cierpień Chrystusa na Golgocie: Nebs tryznění mnohé, svatý Salvatore, v tom bičování, a korunování, vystals pro mne. Pak v tmavém vězení, měls hrozné trápení, posledněs vylil svou krev vycedil v křížování. Však nemělo dosti, nad tou ohavnosti, lidské stvoření, po všem tryznění, tvé svatosti. Když v městě Chrudimi, obraz tvůj spanilý, vojáci vzali a posekali, švejdské vojny. [Boś udręki mnogie, święty Salwatorze, jak biczowanie, i koronowanie, cierpiał za mnie. Potem w lochu ciemnym, mękiś przeżył wielkie, w końcuś krew swą przelał na krzyżu wytoczył. Lecz ohydy całej, wciąż było za mało, ludzkiemu stworzeniu, po tym udręczeniu, osoby świętej. Gdy w mieście chrudimskim, obraz twój prześliczny, żołdacy cięli i ranili, za szwedzkiej wojny]. ( J-824) Z dzisiejszej perspektywy najmniej drastyczne przykłady bluźnierstwa wiążą się ze złorzeczeniem wizerunkom i podważaniem wiary w ich faktyczną moc. Tu ponownie przywołać można przytaczany już w poprzednim punkcie utwór pt. Nová píseň k svatému Jánu Nepomuckému. Všem rouhačům na světlo vydaná ( J-279). Zgodnie ze znanym już schematem, protestanci (tu luteranie), stawiani są w opozycji do chrześcijan (katolików), nie tylko przez samo opisywane zachowanie, słowne ⩶ 111 ⩶ �dystansowanie obydwu grup (protestanci vs. chrześcijanie), ale również na poziomie opisu przekonań religijnych innowierców, którym przypisywany jest nie tylko brak kultu świętych, ale również niewiara w samego Chrystusa: W jedný hospodě o tom rozmlouvali, kdež tu tři lutryání víno pili, ty nic nevěřili v panenku Marii, ani v Krista Pána a svatého Jána. Řkouc: žádný svatý nám nepomuže nic, my v takové věci nevěříme nic, že panna Maria křesťanům pomahá, to my nevěříme, to není pravda. Nad níma na stěně visel milostný obraz Matky Boží Svatohostejnský, oni řka: muželi nechť ať do nás uhodí hrom, který drží syn v ruce její. Na to slovo hnedky strašně zahřmělo, a plnýma oblaky se blejskalo, na to v krátké chvíli přítomní viděli, jak od hromový rány dva zahynuli. [W pewnej gospodzie o tym mówili, w której trzej lutrowie wino pili, oni nie wierzyli w panienkę Maryję, ani w Chrysta Pana ni w świętego Jana. Mówiąc: nam żaden święty nie pomoże nic, my w takie rzeczy nie wierzymy nic, że panna Maryja chrześcijanom pomaga, my w to nie wierzymy, bo to nie jest prawda. Na ścianie nad nimi wisiał obraz łaskawy Matki Bożej Świętohostyńskiej, oni mówią: jeśli może niech nas piorun strzeli, który w ręku syn jej trzyma. Na to słowo zaraz strasznie zahuczało, za gęstymi chmurami niebo się błyskało, i po krótkiej chwili obecni widzieli, jak gromem rażeni dwaj życie stracili]. ( J-279) Drugi wariant tego motywu to bezpośrednie fizyczne wystąpienie przeciwko wizerunkowi. O tego rodzaju postępek ponownie oskarżani są Szwedzi (tym razem nie identyfikowani z konkretnym odłamem protestantyzmu), którzy w pieśni Nábožná píseň k Panně Marii ( J-427) nie tylko urągają obrazowi Matki Bożej, ale w przypływie nienawiści do katolickich świętości strzelają do jej wizerunku z karabinów. Opis tego zdarzenia jest krótki, bo pieśń zawiera cały katalog cudów związanych z wyobrażeniami Maryi, akcja zaś lokalizowana jest w 1745 r. w Polsce, w fikcyjnej wsi Portowa niedaleko Warszawy. Dwaj szwedzcy żołnierze, podobnie jak w poprzednim przykładzie kpią z Maryi i domagają się cudu, a gdy ten nie następuje, strzelają do wiszącego w karczmie obrazu: Ten špás sobě událi, tak se jí rouhali, křesťane povidají, že jsi hodna chvály skrze tvoje zázraky, které máš činíti, a co za kunšty činiš, chcem tě prubovati. ⩶ 112 ⩶ �Když to dlouho trvalo, ze stolic svých vstavali, každy vzal karabinu, a do ní střilelí. Oba hned na zem padli, jako hovada řvali, od Boha potrestaní, jak psi zcepenělí. [Taką zabawę mieli, że ją obrażali, chrześcijanie mówią, żeś jest godna chwały a to przez cuda, które ty masz czynić, jakie robisz sztuki, chcemy wypróbować. Długo już to trwało, gdy ze stołków wstali, każdy karabin chwycił, i do niej strzelali. Obaj wnet na ziemię padli, jak zwierzęta wyli, przez Boga pokarani, jak psy pozdychali]. ( J-427) W tym wypadku obaj świętokradcy zostają ukarani przez Boga i konają nadprzyrodzoną śmiercią. Warto podkreślić, że po raz kolejny innowiercy porównani zostają do zwierząt – bydła i psów, zarówno bezpośrednio (jako hovada, jak psi) jak i poprzez semantykę użytych czasowników (řvat, zcepenět). Umierają w męczarniach również Szwedzi pragnący spalić obraz św. Walentego w Přiborze (Píseň nová o svatým Valentínu): Náš Přibor plesá, že tě Nebesa zachovaly, a nedaly ohní moci, by Švejda spálil, když se k nám zvalil, obraz vzacný tvůj zázračný. Tvi posmivačí, slavy rouhačí, v trestu byli hned v tu chvíli postavení, za mrtvé padli, vředem posedli, jak nemálo zde se stalo. [Nasz Przybór śpiewa, bo dobre Nieba cię zachowały, i nie dały ogniom siły, aby Szwed spalił, gdy się tu zwalił, obraz twój cudami słynny. Tamci co drwili, tobie bluźnili, w jednej chwili karą dotknięci, padli trupami, pokryci wrzodami, wiele tego było co się zdarzyło]. ( J-1110) Nawróceniem ocalałego bluźniercy kończy się natomiast wspominany już utwór Nová píseň o příběhu, jenž se stal v Slezku, při městě Těšině… ( J-672). Tu również narzędziem zbrodni jest broń palna, za pomocą której luteranie testują moc figury św. Jana Nepomucena. Po raz kolejny na poziomie języka pieśni pojawia się ponadto opozycja chrześcijanie – protestanci. Kiedy luteranie mówią o katolikach, używają w odniesieniu do nich określenia křesťane, sugerującego, że sami mówiący nimi nie są: ⩶ 113 ⩶ �Já nabiju pistoli a dám k němu ránu, budeli mně se branit, zvím jakou má sílu, neb křesťane řikají, když k němu volají, že jim z nouze spomahá, a chrání od hanby. Však v tom božském řizení hned trest boží spatřil, jak s pistole vystřelil, hned sám sebe zabil. Ten jeho kamarad, jak spatřil ten zázrak rychle před svatým Janem na svá kolena pad. [Nabiję swój pistolet i w niego wystrzelę, jeśli się będzie bronić, poznam jego siłę, chrześcijanie wszak mówią, gdy jego wzywają, że im w biedzie pomaga, i chroni od hańby. Wszak w tym Bożym wyroku karę boską poznał, gdy z pistoletu strzelił, zaraz sam się zabił. A jego towarzysz, kiedy cud ten ujrzał wnet przed świętym Janem na kolana upadł]. ( J-672) Obecna w korpusie w kilku egzemplarzach Nábožná píseň ke cti a chvále svatého Jána Nepomuckého ( J-448/J-567/J-673/J-700/J-944) przedstawia natomiast wydarzenia historyczne z czasów wojny trzydziestoletniej, gdy szwedzki garnizon rabował kompleks zamku praskiego38. Wydarzenie jest zorientowane w czasie bardzo ogólnikowo: „[…] co se stalo v pravdě, když tam Švějda ležel v Praze na hradě” [„[…] co naprawdę się działo, kiedy Szwedy na praskim zamku stały”], ale jasne jest, że profanacji niemal ulega jedno z miejsc najświętszych dla czeskiego katolika, praska katedra św. Wita, Wacława i Wojciecha: Ten začal luterstvo v Praze množiti, kněží vyhaněti, chrámy bořiti. Mnohé svaté těla a svatého Víta, z chrámu božího chtěl ven vyházeti. [Zaczęli luterstwo w Pradze pomnażać, księży wypędzali, by kościoły burzyć. 38 Historycznym pierwowzorem opisywanych w pieśni zdarzeń jest raczej udokumentowane niszczenie materialnych obiektów kultu katolickiego w katedrze, podjęte przed Bożym Narodzeniem 1619 r. z inicjatywy czeskiej szlachty protestanckiej i „Zimowego Króla” Fryderyka V (zob. Vlnas 1993: 57–63). ⩶ 114 ⩶ �Wielu świętych ciała i świętego Wita, ze świątyni pańskiej chcieli wyrzucić]. ( J-448/J-567/J-673/J-700/J-944) Gdy jednak w obrazoburczym zapale innowiercy zaczynają przekształcać ją w luterański zbór i usiłują wyjąć z grobu relikwie św. Jana Nepomucena, zatrudnieni do otwarcia krypty rzemieślnicy nie są w stanie się poruszyć. W końcu rozbicia krat podejmuje się szwedzki oficer, który za to bluźnierstwo „jako uhel zčernal, nešťastně skonal” [„niby węgiel zczerniał, nieszczęśliwie skonał”]. Cudownej interwencji w obronie świętości dopełnia cud, podczas którego zmarli pochowani w katedrze wstają z grobów i uczestniczą w mszy sprawowanej przez św. Jana przy anielskiej asyście. Podobny schemat realizuje Píseň horlivá o blahoslavené Panně Maryi Vartovské… ( J-712). Utwór przedstawia serię dramatycznych scen osadzonych prawdopodobnie w realiach toczącej się na czeskim terytorium II wojny śląskiej (1744–1745). Ponieważ znaczna część utworu opisuje okrucieństwa, jakich innowiercy dopuszczają się na ludności cywilnej, wpisuje się ona raczej w obraz tyrana, przedstawiony w punkcie 4.5.5., ale obfituje także w sceny świętokradztwa i bluźnierstwa. Akcja lokalizowana jest w prawdopodobnie fikcyjnych miejscowościach Klakov (ew. Klaková) i Mantlcuk. A rolę wroga religijnego tym razem odgrywają kalwińscy Brandenburczycy, określani m.in. jako rouhači (‘bluźniercy’) oraz zlopověstní lub zlostní kalvíni (‘niesławni’, ‘gniewni kalwini’). Innowiercy oskarżani są o burzenie kościołów lub zamienianie ich w stajnie, a wśród popełnianych występków wyliczyć można na przykład wjazd na koniu do kościoła: „Jeden rejtar brandenburský chtěl vjiti do kostela, / jak ta zlost toho kalvína velká býti musela” [„Jeden rajtar brandenburski wjechać chciał do kościła, / jakaż wielka musiała być złość tego kalwina”]. Gdy nawet samo zwierzę wzbrania się przed takim czynem, jeździec zmusza je przemocą, a za karę spada z wierzchowca i traci wzrok. Okrutna kara dosięga także bluźnierców, którzy kpią w świątyni z krucyfiksu i usiłują karmić figurę Chrystusa sianem: ślepną i pękają im brzuchy. Wreszcie najgorszy występek o jakim wspomina pieśń to próba profanacji Najświętszego Sakramentu: Brandenburczycy przerywają mszę wchodząc do kościoła, odmawiają zdjęcia kapeluszy przy podniesieniu, wyśmiewają księdza, a w końcu wyrywają mu monstrancję. Czyn ten, interpretowany jako wystąpienie przeciw samemu Chrystusowi fizycznie obecnemu w hostii, ściąga na nich nadprzyrodzoną śmierć: „Přijdouce v prostřed kostela, všech šest na zem upadli, / a jako uhel zčernali, jazyky vyplazili” [„Wszedłszy do środka kościoła, sześciu ich na ziemię padło, / jak węgiel poczerniało, języki wystawiło”]. ⩶ 115 ⩶ �Wymienione w pieśni czyny wymierzone w krucyfiks i Najświętszy Sakrament przywodzą na myśl antysemickie legendy o profanacji hostii znane w kulturze europejskiej od średniowiecza39. Co prawda w analizowanym korpusie nie odnalazłem pieśni z tym motywem, ale z pewnością były one dosyć popularne, zachowały się bowiem licznie w innych kolekcjach (por. Mętrak 2017: 94–98). W analizowanym zbiorze rolę bluźniercy odgrywają jednak wyłącznie protestanci. Ostatni przykład odnaleźć można w utworze Nová píseň o dvouch bohaprázdných Lutriáních jak nevážně s krucifiksem zacházeli…, oznaczonym numerem J-1478. Akcja pieśni umieszczona jest w mieście Varadin w Siedmiogrodzie (dzisiejsza Oradea/Großwardein w Rumunii, dawniej nazywana po polsku Wielkim Waradynem), a utwór znów opiera się na opozycji protestanci (luteranie) – chrześcijanie (np. „pojal bohatý lutrián křestianku” [„wziął za żonę bogaty luteran chrześcijankę”]), po raz kolejny przypisując protestantom niewiarę w Chrystusa („ona milujíc Krista, též on ctil svou víru” [„ona Chrystusa kochała, on też swą czcił wiarę”]). Obecne są tu również zwroty podkreślające okrucieństwo innowierców (tyráni, zlostný lutrián itp.) oraz porównywanie ich do psów. Pieśń otwierają zwrotki porównujące popełniane na świecie grzechy z cierpieniami zadawanym Chrystusowi przez Żydów na drodze krzyżowej, stanowiące kolejny przykład umieszczania wszystkich innowierców w jednej kategorii wrogów Chrystusa. Tekst opisuje rodzinę, w której mąż to luteranin, zaś żona to katoliczka. Ojciec syna, a matka córkę wychowują w zgodzie z zasadami własnej religii (co zgadza się z ówczesnym zwyczajem). Pod nieobecność żony, ojciec nie wpuszcza do domu proszącej o pomoc szwagierki, pobożnej katolickiej wdowy, i przegania kobietę, bijąc ją należącym do swojej małżonki krzyżem. Następnie postanawia sprawdzić wraz z synem rzeczywistą siłę wiary katolickiej, poddając próbie ołtarzowy krucyfiks40. Mężczyźni kłują figurę Chrystusa nożem i igłami oraz biczują ciernistymi gałęziami: 39 Legendy profanacyjne upowszechniają się po czwartym soborze laterańskim w 1215 r., wprowadzającym kult Eucharystii i precyzującym teologię transsubstancjacji (Tokarska-Bakir 2008: 138–139, Soukup 2016: 45). 40 Warto zwrócić uwagę, że część pieśni z motywem świętokradztwa dokonywanego przez protestantów mówi o chęci wystawienia katolickich świętości na próbę. W przypadku antysemickich „legend o krwi” narracje o profanacji hostii początkowo kończyły się nawróceniem żydów w obliczu cudu potwierdzającego prawdziwość wiary chrześcijańskiej, z czasem jednak zmieniły się w historie o bluźniercach świadomie i z rozmysłem występujących przeciw prawdziwemu Bogu (Tokarska-Bakir 2005: 143–148, Soukup 2016: 47). Być może zachowanie starszego schematu w historiach o protestantach i pozostawienie im szansy odpokutowania swych czynów interpretować należy jako znak świadczący o zróżnicowaniu obrazu innowiercy-chrześcijanina i niechrześcijanina. ⩶ 116 ⩶ �krucifiks s oltáře vzal a nožem ho píchal, když jsi ty tak mocný kříž, můžeš jim spomoct sám. Synu můj jdi uřízni čtyři pruty z trní a budem ho mrskati, tak-li nám poví, přijdem-li do nebe my lutriánove, a nebo katolici, jenž jej silně ctějí. [krucyfiks z ołtarza wziął i nóż w niego wbijał, jeśliś krzyż tak potężny, możesz ich ocalić sam. Synu mój idź natnij cztery rózgi z cierni chłostać go będziemy, wtedy nam powie, czy do nieba pójdziemy my luteranowie, czy raczej katolicy, co go mocno wielbią]. ( J-1478) Choć z krzyża zaczyna płynąć prawdziwa krew, ten cud nie wystarcza, by przekonać bluźnierców. O prawdziwości wiary katolickiej przekonuje ich dopiero boska kara, sprawiająca, że wszelki pokarm i napoje, jakie próbują spożyć, także zamieniają się w krew: Nechtěl jim Bůh odpustit jejich nepravosti poněvádž jsou neměli též nad ním litosti, znamení jim ukázal, že jest Kristus pravý, oni předce jako vztekli, nožma ho píchali. Za zlé činy zlá odměna v okamžení přišla, žena když na stůl jídla vařený přinesla, všecko se v krev změnilo cokoliv měli jíst, též se v krev obrátilo, cokoliv chtěli pít. [Nie chciał im Bóg odpuścić ichnich nieprawości albowiem oni nad nim też nie mieli litości, choć znaki ukazywał, Chrysta prawdziwego, oni wściekli, nie szczędzili mu noża ostrego. Za zło zła odpłata przyszła w okamgnieniu, kiedy żona na stół kładła gotowe jedzenie, wszystko w krew się zmieniło co spożywać mieli, także w krew się obróciło, cokolwiek pić chcieli]. ( J-1478) Mężczyźni nawracają się w końcu i – by odpokutować swój grzech – dobrowolnie oddają się władzom, które skazują ich na śmierć na stosie. ⩶ 117 ⩶ �Za historykiem literatury Danielem Soukupem (2016: 46–50) można przywołać przynajmniej dwa aspekty legend o profanacji hostii i krzyża. Z jednej strony usprawiedliwiały one przeszłą i potencjalną przyszłą przemoc wobec innowierców jako zasłużoną karę za ich niecne czyny. Z drugiej miały ważną funkcję dydaktyczną, w prosty sposób wykładając zasady katolickiej wiary i umacniając ją. Skoro bowiem poddawana próbom przez „obcych” hostia krwawiła, teologia katolicka głosząca fizyczną obecność Chrystusa w Najświętszym Sakramencie musi być prawdziwa. Wiara w fizyczną obecność Chrystusa w Najświętszym Sakramencie oraz łączność wizerunku z jego podmiotem sprawiają, że zwłaszcza czyny wymierzone bezpośrednio w Chrystusa zacierają granicę między atakiem na przedmiot (hostię, obraz czy rzeźbę), a napaścią na osobę. Obraz innowiercy dopuszczającego się zbrodni przeciwko żywym ludziom, zarówno własnym bliskim jak i szerszej społeczności katolickiej, przedstawiają dwa kolejne punkty. 4.5.4. Kat w rodzinie – pater furiosus Źródeł kolejnego obrazu nieprzyjaciela religijnego, ściśle związanego z motywem nawrócenia innowiercy, szukać można przede wszystkim w literaturze hagiograficznej. Od wczesnego średniowiecza znany jest w niej motyw członka bliskiej rodziny (zazwyczaj ojca, w przypadku męczenniczek także męża), który nie zgadza się ze sposobem życia przyszłej świętej lub świętego. Gdy inne próby wpłynięcia na zbuntowane dziecko zawodzą, posuwa się on do przemocy fizycznej, więzi je i torturuje, a w ekstremalnym przypadku zabija lub wydaje prześladującym chrześcijan władzom. Podobne wątki odnaleźć można w legendach o popularnych świętych z pierwszych wieków chrześcijaństwa: przede wszystkim zabitej przez ojca św. Barbarze, ale również czeskim patronie św. Wicie i innych: Anastazji, Małgorzacie czy nawet św. Franciszku (zob. Soukup 2009: 363). Również kontrreformacyjna propaganda religijna mogła mieć swój wpływ na ukształtowanie się obrazu innowiercy-kata swoich najbliższych. Wymierzone w heretyków pisma przedstawiały innowierców jako zagrożenie dla porządku społecznego, osoby łamiące normy etyki, w tym etyki seksualnej, niemające poszanowania dla hierarchii społecznej, więzi rodzinnych i miłości rodzicielskiej (zob. Potkowski 1978: 130, Tazbir 1981: 941–942). Z obu tych źródeł wyrasta obecny w twórczości kramarskiej wizerunek innowiercy jako osoby pozbawionej litości nawet wobec członków własnej rodziny, zazwyczaj osób fizycznie słabszych i – poza siłą swej wiary – bezbronnych. Skoro zatem nawet w takim kontekście nie można się po nich ⩶ 118 ⩶ �spodziewać szlachetnych uczuć, tym bardziej zakładać można ich nienawiść wobec innych przedstawicieli chrześcijańskiej wspólnoty. Modelowym przykładem użycia figury pater furiosus na terytorium Czech jest oparta na prawdziwym zdarzeniu z 1694 r. historia Szymona i Lazara Abelesów, która obiegła całą katolicką Europę (Pěkný 2001: 252–254). Relacjonowały ją także pieśni kramarskie, choć jest nieobecna w badanym korpusie41. Przez lata służyła budowaniu katolickiej tożsamości w opozycji do społeczności żydowskiej i była przyczyną antyżydowskich rozruchów: Abelesovská legenda měla sloužit k identifikaci křesťanského společenství, které se ostře vymezovalo vůči židovské komunitě. Jejím prostřednictvím se formulovalo a zárověň i formovalo protižidovské cítění doby. [Legenda o Abelesie miała służyć identyfikacji wspólnoty chrześcijańskiej, która ostro odcinała się od społeczności żydowskiej. Za jej pomocą kształtowały się i precyzowały antyżydowskie uprzedzenia tej epoki]. (Soukup 2009: 348) Praski Żyd Lazar Abeles został obarczony zarzutem zabójstwa swego syna Szymona, który nakłaniany przez jezuickich księży pragnął przyjąć wbrew woli ojca chrzest. Przyczyną śmierci chłopca mógł być co prawda nieszczęśliwy wypadek, ale historia zbyt dobrze wpisywała się w obecny w kulturze od pokoleń schemat, by oskarżony miał szanse na uczciwy proces. Lazar Abeles, który albo popełnił samobójstwo w areszcie, albo – co zapewne bardziej prawdopodobne – zmarł w wyniku tortur, jakim poddano go na przesłuchaniach, stał się pierwszą, ale z pewnością nie ostatnią ofiarą powstającej właśnie legendy. Opowieść o męczenniku Szymonie, żydowskim konwertycie, z dużym prawdopodobieństwem stanowiła źródło wspomnianej już w punkcie poświęconym nawróceniom pieśni numer J-1345/J-2165, opowiadającej o dwojgu dzieciach, zamordowanych przez własnego ojca za przyjęcie chrztu. Utwór wykorzystuje większość wspomnianych już sposobów obrazowania, m.in. przyrównując innowierców do psów: „Otec, matka když slyšeli od svých děti ty řečí, / Hned hořem na zem upadli, jako zteklí psi řvali” [„Ojciec i matka słysząc takie swych dzieci słowa, / Wnet w zgryzocie na ziemię padli, jak psy dzikie wyli”]. Przed sięgnięciem po przemoc Żydzi usiłują przekupić dzieci, co jednak nie przynosi skutku, następuje więc długi opis kaźni, jaką przechodzą mali męczennicy. Obrazy katowanych potajemnie w piwnicy dzieci wywołują ponadto 41 W literaturze przedmiotu odnalazłem informację o pieśni wydanej prawdopodobnie jeszcze w 1694 r., której strona tytułowa reprodukowana jest w pracy Pravoslava Kneidla (1983: 122). ⩶ 119 ⩶ �z antysemickiego imaginarium epoki skojarzenia z legendami o mordzie rytualnym (por. Mętrak 2017: 94–98): Zběhlo se tam židův množství, dětem dary dávali. Aby jen od naší víry křesťanské odstoupily. […] Otec se tuze rozhněval, hned popad syna svého, a šaty na něm roztrhal, nechal ho tak nahého. Tu hned ti nevážní židé bez litosti popadli, ruce a nohy roztáhli, na stěnu jej přibili. […] Hned židé popadli děvče nevážně obnažili, udicemi ji mrskali, náramně zkrvavěli. [Zbliżyło się tam kilka Żydów, dzieciom dary dawali, Ażeby ich od tej wiary katolickiej odwiedli. […] Wnet się też Ojciec rozgniewał, popadł syna swojego, Rozerwał na nim odzienie, zostawił tak nagiego. Tak bardzo go poranili, okrutnie pokrzywdzili, Ręce, nogi rozciągali i na ścianie przybili. […] Wnet porwali tę dzieweczkę, o ziemię uderzyli, Boleśnie ją poranili, okrutnie pokrwawili]. ( J-1345/J-2165, przekład polski za niedatowanym drukiem pt. Pieśń o żydowskich dzieciach z drukarni Franciszka Orła we Frydku, zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie im. Seweryna Udzieli, sygn. 3124) Również wspomniana już w punkcie 4.5.2. Hrůzoplná Píseň o strašlivém znamení, kteréž bylo k spatření na obloze nebeské… zawiera podobny opis reakcji pogańskich rodziców na nawrócenie swoich dzieci: Otec rozhněvaný tak jich tuze stryznil a hned bez prodlení celý skrvavený do žaláře vsadil. Jestli v naše bohy věřit nebudete, tedy tak ztryzněny nechám ve vězení až hladem zemřete. [Ojciec rozgniewany tak ich srogo dręczył i bez zwlekania skrwawionych do lochu wtrącił. Jeśli w naszych bogów wierzyć nie będziecie, udręczonych zostawię w więzieniu aż z głodu umrzecie]. ( J-1256) ⩶ 120 ⩶ �Trzy pozostałe z obrazów innowiercy-okrutnika także wiążą się z cytowanymi już pieśniami o nawróceniach – historią pobożnej Vilimy z Budy ( J-138/J-615/ J-934/J-1581/J-2404), hiszpańskiego kowala-bezbożnika ( J-1091) i Kudriška, syna pogańskiego bogacza ( J-35/J-1843). W pierwszej z nich ojciec początkowo przeklina swą córkę i grozi jej śmiercią, co opisują dwie analogicznie zbudowane zwrotki: Otec dceru proklínal, smrtí jí vyhrůžku dal, ona ale nedbala, jen se pokřtit nechala. […] Otec ji vyhrožoval, těžkou smrt představoval, ona ale nedbala, svou pobožnost konala. [Ojciec córkę przeklinał, groźbą śmierci ją straszył, ona na nic nie dbała, tylko ochrzcić się dała […] Ojciec ją prześladował, ciężką śmierć zapowiadał, ona na nic nie dbała, na modlitwach swych trwała]. ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404) Gdy jednak groźby nie przynoszą skutku, okrutnik wciela je w życie, usiłując zastrzelić dziewczynę podczas modlitwy przy przydrożnej kapliczce, a wreszcie napada w jej własnym pokoju i zabija, wbijając w serce miecz: Přišel k ní v noční době, když byla na modlitbě, flintu a meč v svéj ruce, takto pravi k dcerušce: Nechtělas poslechnouti, já tě musím zabiti, meč ji vrazil do srdce, převelice hluboce. [Przyszedł do niej w nocy, gdy trwała w modlitwie, w ręce miał miecz i flintę, tak odezwał się ku córce: Nie chciałaś mnie słuchać, muszę cię zamordować, miecz jej wbił prosto w serce, głęboko przewielce]. ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404) Morderstwo zostaje szybko wyjaśnione, bo władze doprowadza do sprawcy ślad plam niewinnie przelanej krwi. Ojciec nie okazuje jednak skruchy, a wręcz z dumą oznajmia, że swego czynu dokonał ex odio fidei: „Hned se vyznal s radosti, že mordoval ze zlosti, / ona se mnou hrdala, cizi víru přijala” [„Wnet przyznawał z radością, że mordował ze złością, / ona mną pogardzała, obcą wiarę przyjęła”]. Jest on określony w tekście jako pohanský zarputilec, hrozný tyran i duše zatvrzlá, zaskakująca może się więc wydać dodana mimochodem informacja o wyrażonej przez ⩶ 121 ⩶ �niego przed śmiercią woli chrztu. Obraz śmierci mordercy na szubienicy wskazuje jednak, że nie uzyskał on rozgrzeszenia: „Když ho katí věšeli, všichní lidé slyšeli, / jak duše zatvrzela, třikráte zavolala” [„Gdy go kaci wieszali, wszyscy ludzie słuchali, / jak dusza zatwardziała, po trzykroć zawołała”]. Także hiszpański kowal z pieśni Smutný a žalostný opis o jedném bohaprázdném otci… dopuszcza się morderstwa własnej córki, wcześniej drwiąc z jej gorliwej wiary w pomoc św. Barbary: Tento bezbožný otec dlouhý nůž vytáhl, do srdce ji ho vrazil, takto k ní promluvil: Řka: nechť tobě pomůže ta tvoje patronka, když ji tak věrně vzýváš, nechť tě uzdravuje. [Ten ojciec bezbożny długi nóż wyciągnął, wbił jej w samo serce i tak do niej mówił: Prawi: niechaj ci pomoże ta twoja patronka, którą tak wiernie wzywasz, niechaj cię uzdrowi]. ( J-1091) Śmiertelnie raniona dziewczyna, dzięki wstawiennictwu świętej, umiera dopiero po przyjęciu ostatniego namaszczenia. Kowal zleca również swojemu bratu zabicie katolickiego narzeczonego córki, ale na skutek boskiej kary ich plan zupełnie wymyka się spod kontroli. Ostatecznie wszyscy członkowie pogańskiej rodziny umierają lub trafiają do więzienia. Równie zajadły w swojej nienawiści do katolików jest ojciec Kudriška, który najpierw grozi synowi i usiłuje go przekupić, by w końcu zamknąć go w lochu i torturować: Nechceš-li poslechnouti, zlořečený proklatý, Tvá milenka mé ruce, smrti neuhne více. […] Otec ho za ruku vzal, poklad mu ukazoval, V sklepě při pokladě na řetěz ho ukoval. Zde když nechceš slyšeti, musíš mnoho trpěti. Mrskal syna pro víru, třikrát denně hodinu. [Jeśli nie chcesz mnie słuchać, nikczemniku przeklęty, twoja miła z mej ręki nie uniknie śmierci. […] Ojciec za rękę go złapał, skarby mu pokazał. W piwnicy przy skarbie w łańcuchy go zakuł. ⩶ 122 ⩶ �Jeśli mnie nie chcesz słyszeć, dużo musisz cierpieć. Za wiarę chłostał syna, co dzień trzykroć po godzinę]. ( J-35/J-1843) Oprawca nie poprzestaje jednak na uwięzieniu swego syna i postanawia wcielić w życie wygłaszane wcześniej pogróżki, mordując dziewczynę, która przywiodła go do przyjęcia katolicyzmu. Gdy wściekły oprawca wyrusza powozem, by zrealizować swój plan, sam ponosi śmierć w wypadku, spadając w przepaść: Otec syna mrskával, zlostí pomstu volával, Tebe zde usužuju, tvou milenku zabiju. Jel přes les zamyšlený, jak oumysl vyplní, Vraždu plnit pospíchal, krvožížnivě vzdychal. Koně se zdivočili, ze skály s ním skočili, Dvacet sáhu ze skály, do hlubiny propadli. [Ojciec syna chłostał, w złości zemstę ogłaszał, Ciebie tu zakatuję, miłą twoją zabiję. Jechał lasem i myślał, jak swój plan wykonać, mordować pośpieszał, aż żądzą krwi dyszał. Konie się spłoszyły, ze skały z nim skoczyły, dwadzieścia sążni ze skały, w przepaści zniknęli]. ( J-35/J-1843) Wszystkie wymienione przykłady realizują dość wiernie ustalony schemat. Brak w nich możliwości porozumienia z innowiercą, który w obronie swojej religii, a właściwie z czystej nienawiści do chrześcijaństwa, nie waha się popełniać najgorszych zbrodni. Po raz kolejny innowiercom przypisywane jest szczególne okrucieństwo i zajadłość. Co ciekawe nie napotkałem w korpusie utworów łączących figurę pater furiosus z obrazem bluźniercy i świętokradcy (o ile za bluźnierstwo nie uznamy samego drwienia z czyjejś konwersji). Przemoc i agresja tej postaci wymierzona jest wyłącznie w inne osoby, nie zaś symbole i przedmioty wiary. Jest ona również ograniczona do małej grupy ważnych dla narracji bohaterów – ofiarą staje się jeden lub dwoje bohaterów, kat działa samodzielnie, ewentualnie (jak w utworze o żydowskich dzieciach) przy wsparciu niewielkiej innowierczej wspólnoty. Znacznie większą skalę przyjmują prześladowania przypisywane „obcym” w utworach zaliczonych przeze mnie do ostatniej, czwartej kategorii. ⩶ 123 ⩶ �4.5.5. Tyran – prześladowca u władzy O ile poprzedni typ opisuje sytuacje rozgrywające się w niewielkim gronie bohaterów, zazwyczaj w rodzinie i bez większego udziału władz czy instytucji, a sprawca prześladowań reaguje bezpośrednio na akt konwersji ofiary, dalszy z motywów przedstawia represje na większą skalę, w której uczestniczy ogół niekatolickiego społeczeństwa. Również w tej kategorii wyróżnić można dodatkowe podtypy. Jako najprostszy podział proponuję opozycję pieśni historycznych (zazwyczaj hagiograficznych) i pieśni aktualnych. Z tej pierwszej podgrupy wydzielić można ewentualnie teksty zawierające niejako „wzorzec” wszystkich obrazów wroga religijnego – utwory relacjonujące wydarzenia nowotestamentowe, zwłaszcza niezwykle popularne opisy drogi krzyżowej, w których Chrystus jest szykanowany i katowany przez żydowski tłum. Różnica w czasie wydarzeń wydaje się istotna ze względu na dobór potencjalnych innowierców w obu grupach – hagiograficzne pieśni historyczne przedstawiają jako wrogów rzymskich cesarzy i pogan, a więc nie wpływały raczej na stosunek odbiorców do napotykanych w prawdziwym życiu „obcych”. Pieśni biblijne kształtowały i utrwalały antyżydowski stereotyp „chrystobójców”, zaś pieśni współczesne wzmacniały ksenofobiczne nastroje i zachęcały do walki z politycznymi wrogami Austrii, którymi byli przede wszystkim innowiercy – Turcy, protestanccy Szwedzi i Prusacy czy Francuzi (katolicy, ale w okresie wojen napoleońskich przedstawiani również jako „czciciele drzewa wolności” walczący z religią; zob. Klacek 2014: 81–82). Obraz prześladowcy przypisywany był rzecz jasna przede wszystkim grupom, które w rzeczywistości mogły wchodzić w kontakty z katolikami z pozycji władzy. Stąd poza tekstami historycznymi, brak takiego obrazu Żydów, nieposiadających własnego państwa, wojska czy możliwości narzucenia swojej woli innym. Wobec tego modelowym przykładem innowiercy-tyrana stają się Turcy, jedyna z grup etnokonfesyjnych na trwałe wiążąca kategorię wroga religijnego i politycznego. Figura Turka stała się symbolem okrucieństwa również w innych obszarach kultury ludowej42, a zamiłowanie do przemocy było im przypisywane w kulturze całej chrześcijańskiej Europy, także na obszarach będących z nimi w znacznie bliższym kontakcie niż ziemie czeskie (Szwat-Gyłybowa 1993: 72). Legendarne okrucieństwo mieli Turcy przejawiać między sobą nawzajem, w ramach relacji władzy i hierarchii społecznej, ale przede wszystkim wymierzone miało być ono w ludność 42 Por. Turcy-przebierańcy w pochodach zapustnych, których znakiem stają się skrwawione ręce (NEČMS 2007: 1078). ⩶ 124 ⩶ �chrześcijańską. Na terenach zagrożonych najazdami i obszarach nowo podbitych lokalizowano krwawe historie rzezi ludności cywilnej, zwłaszcza kobiet i dzieci. Przypisywano wówczas Turkom ustalony już w XVII w. repertuar zbrodni, skupiony na kaźniach zadawanych niemowlętom, kobietom ciężarnym i matkom karmiącym, przywołujący na myśl biblijny obraz rzezi niewiniątek (zob. Fiala 2014: 230–231). Na obszarach leżących w głębi Imperium Osmańskiego, w tym podbitej Ziemi Świętej, opisywano zaś brutalne represje wobec chrześcijan, zmuszanie ich do zmiany religii, rozbijanie rodzin i ucisk fiskalny (Rataj 2002: 263–265). Wobec zagrożenia, jakie przez kilka stuleci (zwłaszcza od XVI do XVIII w.) stanowiła dla chrześcijańskiej Europy ekspansja Imperium Osmańskiego, nie dziwi, że wojny z Turcją i prześladowanie chrześcijańskiej ludności podbitych terytoriów były tak popularnym tematem czeskich druków ulotnych i pieśni nowiniarskich już od czasu bitwy pod Mohaczem w 1526 r. (Fiala 2014: 227). Do pierwszych tekstów czeskich klasyfikowanych jako pieśni kramarskie należy więc np. Píseň o Turku (Novotný 1940: 7–8), w której odnaleźć można już znane z późniejszych tekstów epitety: Turek ukrutný i Turky zlé (‘okrutny Turek’, ‘źli Turcy’). Figura Turka zgodnie z ogólnoeuropejskim trendem stała się we wczesnonowożytnej kulturze czeskiej archetypem wroga, zarówno religijnego, jak i politycznego, i obraz ten odnajdujemy również w czerpiących z niej drukach kramarskich. Wobec tak silnego stereotypu nie powinno zaskakiwać, że inni innowiercy pojawiający się historycznie w tej samej co Turcy roli najeźdźcy i okupanta przedstawiani są z użyciem podobnych schematów. Zarówno Turcy, jak i heretycy stanowili bowiem potrójne zagrożenie (por. Tazbir 1981: 941) – dla państwa, Kościoła, ale również duszy ludzkiej, bo aktywnie zmuszając wiernych do porzucenia katolicyzmu, odbierali im perspektywę życia wiecznego. Informację o przymuszaniu do odrzucenia wiary pojawiają się np. w pieśni Píseň o pronásledování katolíků w Turcích ( J-57/J-139) z 1871 r., opowiadającej o prześladowaniu katolickiej rodziny w tureckim miasteczku Evina. Z tekstu dowiadujemy się m.in., że innowiercy odbierają chrześcijanom przedmioty kultu: „[…] obrázek a zlatý křížek Turci nám odebrali, / před kterým jsme se modlili a každý den klekali” [„[…] obrazek i krzyżyk złoty Turcy nam odebrali, / przed którym się modliliśmy i co dzień przyklękali”]. Podczas klęski głodu ojciec opuszcza dom w poszukiwaniu jedzenia, zostaje jednak wówczas schwytany przez Turków i przykuty łańcuchem przy posągu Mahometa, któremu ma oddać cześć: „Turci chtějí že se máme Mahometu klaněti” [„Turcy chcą, że się mamy Mahometowi kłaniać”]. Pobożny bohater nie ulega jednak przemocy i dzięki nadprzyrodzonej anielskiej interwencji cała rodzina ⩶ 125 ⩶ �zostaje ocalona przed więzieniem i głodem. Mniej szczęścia mają franciszkańscy mnisi z obecnej w korpusie aż w 4 kopiach pieśni Píseň jistá a pravdivá o ukrutnosti turecké, dla których karą za wierność Chrystusowi ma być rozszarpanie przez dzikie psy: Tu Tureckej císař vydal ortel přeukrutný, poněvádž tureckou víru nechtějí přijmouti, by je vydal bez meškaní, za živa englickejma psy těla k roztrhání. [Tu cesarz Turecki wydał wyrok przeokrutny, ponieważ tureckiej wiary przyjąć nie chcieli, wydał ich prędko, aby ciągle żywym psy angielskie ciała na strzępy porwały]. ( J-137/J-989/J-1035/J-1319) Gdy jednak, w zgodzie z hagiograficznym schematem, tortury nie odnoszą skutku, a zwierzęta obracają się przeciwko samym Turkom, mnisi zostają w końcu ukamienowani i ścięci, a ich dusze aniołowie zabierają prosto do nieba. Motyw prześladowania Kościoła obecny jest także w pieśniach wojennych, zachęcających do walki przeciw wrogom Austrii (np. J-559, Horlivý zpěv k Panně Marii): „Na Turka tyrana pojďme rádi, nebo chce potlačit církev naší” [„Na Turka tyrana idźmy wraz, bo chce on zniszczyć kościół nasz”], a narzucanie siłą obcej religii było również przypisywane Szwedom w przywoływanej już pieśni o cudach Jana Nepomucena ( J-448/J-567/J-673/J-700/J-944). Jak już wspomniano, okrucieństwo innowierców nie ogranicza się do przymusu religijnego. W narracjach przedstawiających islamskie i protestanckie podboje częsty jest obraz niezwykle brutalnych rzezi, jakie zdobywcy urządzają katolickiej ludności cywilnej. Cytowana już pieśń do Matki Bożej Bardzkiej, Píseň horlivá o blahoslavené Panně Maryi Vartovské… ( J-712), oprócz analizowanych już obrazów świętokradztwa przynosi także brutalne opisy kaźni zadawanych przez Brandenburczyków, którzy „jako vlk po krvi naší dychtí” [„jak wilk krwi naszej pragną”], katolickiej ludności cywilnej: „Všecky v půli dal přetínať, staré i mladé děti, / muže, ženy nelitoval, všecky chtěl pohubiti” [„Wszystkich wpół piłą rżnęli, starych i małe dziatki, / mężczyzn, kobiet nie szczędząc, wymordować chciał wszystkich”]. Doświadczane cuda, w tym śmierć świętokradców chcących sprofanować Najświętszy Sakrament, nie tylko nie skłaniają heretyków do zmiany postępowania, ale wręcz wzmacniają ich morderczy zapał: ⩶ 126 ⩶ �Skrz to se jejich komendant rozhněval na křesťany, poručil všem svým vojákům, by všecko mordovali, staré, mladé, velké, malé, nic jim neodpustili. [Przez to się ich komendant wściekł na chrześcijanów, aby wszystkich pomordować, posłał swych żołdaków, starzy, młodzi, duzi, mali, nikomu nie darowali]. ( J-712) Repertuar zachowań: mordowanie niemowląt, odcinanie kobietom piersi, zamykanie ludzi w kościołach i morzenie głodem czy grzebanie żywcem duchownych, odpowiada zbrodniom przypisywanym w europejskim folklorze Turkom43, których echa znaleźć można np. w polskiej pieśni dziadowskiej o odsieczy wiedeńskiej (por. Grochowski 2009: 349–352). Sądzę, że takie przedstawienie protestantów, o których licznych nawróceniach w obliczu cudu informowały przecież cytowane wcześniej teksty, wskazuje na dominację roli odgrywanej przez obcego w fabule nad jego identyfikacją etnokonfesyjną. Znaczy to, że konwersji w obliczu cudu może dokonać bluźnierca, ale nie tyran, mający w fabule ściśle przypisaną funkcję. Pochylając się nad podobnymi obrazami kaźni, warto zwrócić uwagę, że przedstawiani w nich innowiercy są zarazem okrutni i tchórzliwi. Ich skłonność do przemocy realizuje się bowiem wyłącznie wobec słabszych – brak opisów waleczności tureckich czy protestanckich żołnierzy na polu bitwy, co odpowiada również przedstawionemu w kolejnym rozdziale obrazowi wroga politycznego, sięgającego często po nieczyste i podstępne metody, by stawić czoła szlachetnym i honorowym Austriakom. 4.5.6. Wnioski Przedstawiony w powyższych punktach materiał potwierdza przypuszczenie, że bardziej od konkretnej identyfikacji etnokonfesyjnej obcego, dla jego przedstawienia liczyła się odgrywana przezeń w narracji rola. Najczęściej obecne w pieśniach grupy wyznaniowe (Żydów, Turków, protestantów i nieokreślonych „pogan”) można spróbować zestawić w tabeli wraz z czterema wydzielonymi schematami obrazowania innowiercy: 43 A także – wyjątkowo – prawosławnym Rosjanom, w pieśni nieobecnej w korpusie, ale znalezionej przeze mnie w zbiorach Muzeum w Ołomuńcu i w bazie Špalíček (KNM KP-105, Nová píseň o ruské revoluci, jak mnozí křesťané pro víru Ježíše zahynuli), opowiadającej o plądrowaniu Częstochowy przez kozaków podczas powstania styczniowego. ⩶ 127 ⩶ �Konwertyta Bluźnierca Kat w rodzinie Tyran Żydzi Turcy Protestanci Poganie + (+)44 + (+)46 – – – + + + – + + (–)45 + + Jak się wydaje, stereotyp Żydów, będących najbliższymi, bo żyjącymi obok Czechów innowiercami, jest najbardziej pojemny i dopuszcza wykorzystanie bohaterów tej religii w niemal wszystkich wariantach narracji o obcym religijnie. Obraz Turka/muzułmanina jest najmniej elastyczny, co dość łatwo wytłumaczyć ograniczonym kontaktem z „obcymi” tej narodowości i ich religią, ale także wzajemnym powiązaniem poszczególnych wizerunków obcego. Obraz kata w rodzinie wymaga wcześniejszej obecności konwertyty, więc nie występuje tam, gdzie dobrowolna konwersja nie jest możliwa do wyobrażenia (w więc wśród muzułmańskich „arcywrogów”). Podobnie nawrócenie bluźniercy dotyczy jedynie bluźniercy „sprawdzającego” prawdziwość katolickiej wiary, a nie tyrana systemowo szkodzącego katolikom także pomimo świadomości, że to ich religia jest prawdziwa. Kłopotliwa w interpretacji pozostaje kategoria pogańskości, bo być może niektóre jej wystąpienia należałoby – kierując się kontekstem pozajęzykowym, np. miejscem i czasem wydarzeń – zaliczyć do grupy protestantów, tym samym uzupełniając tę grupę innowierców o nieobecny w tabeli wizerunek kata w rodzinie. Obraz pogan dodatkowo zaciemnia fakt, że być może niektóre użycia określenia pohané odnoszą się nie tyle do wyznawcy jakiejś religii, co do osoby niewierzącej lub wrogiej katolicyzmowi (por. przypis 45). Jeżeli jednak uznać pogan przynajmniej w części tekstów za odrębną grupę, brak wizerunku poganina-bluźniercy tłumaczyć można tym, że większość odnalezionych w tekstach obrazów bluźnierstwa i świętokradztwa odwołuje się do niezbyt odległych wydarzeń historycznych. Nie mogą one zatem dotyczyć kultów pogańskich jako religii faktycznie nieobecnej w regionie Europy Środkowej w XVIII i XIX w. 44 Brak tekstów o profanacji hostii w korpusie, ale są one znane z innych źródeł. Pieśń z druku J-1009/J-2112 (Nová píseň o pravdivém příběhu, který se stal na hranicích prajských…), nazywa poganami bluźnierców kpiących z obrazu Chrystusa, ale wobec umiejscowienia akcji na terenie Czech tohoto roku (‘w tym roku’) (druk datowany na 1846 r.), kontekst skłania do interpretowania tego określenia jako synonimu dla ‘bezbożnika’, a nie określenia innowiercy wyznającego swoją własną, odrębną od katolicyzmu religię. Ponieważ bluźniercy giną rażeni piorunem, tekst został przedstawiony w punkcie 5.7.2. Ogień niebieski. 46 Wyłącznie w bardzo specyficznym charakterze – żydowscy kapłani i tłum skazujący na śmierć Chrystusa. 45 ⩶ 128 ⩶ �4.6. Wizerunki obcego – kryterium państwowe W przeciwieństwie do kategorii obcości religijnej, która jest w pieśniach kramarskich wyraźnie reprezentowana i bez wątpienia była bliska sposobowi kategoryzowania świata przez ich odbiorców, kryterium przynależności do konkretnego organizmu państwowego stosunkowo rzadko wiąże się z utrwalonym wizerunkiem obcego. W tym fragmencie pracy opieram się na kryterium politycznym, przyjmując zasadę, że za „swoich” uznawani byli obywatele cesarstwa habsburskiego, a za „obcych” mieszkańcy innych krajów oraz nielojalni poddani cesarza. Taką decyzję oparłem na wstępnej analizie korpusu, która spośród różnych interpretacji czeskiego patriotyzmu to właśnie tzw. patriotyzm ziemski, związany z lojalnością wobec państwa, pozwala uznać za najczęściej występujący (kwestia kramarskiego rozumienia „ojczyzny” omówiona jest szerzej w punkcie 4.8.1.)47. Przyjmując tę zasadę, wyróżniam dwa możliwe sposoby pisania o inności, choć tylko w jednym z nich – stosunkowo rzadkim w badanym materiale – faktycznie mowa jest o „obcym” obdarzonym konkretnym wizerunkiem. Pierwszy, najczęstszy sposób przywoływania inności przejawia się wyłącznie na poziomie nazwy. Zazwyczaj są to toponimy różnego rzędu (kraj, region, miejscowość) określające miejsce akcji. W takich przypadkach nazwy te nie wiążą się jednak zwykle z żadnymi konkretnymi skojarzeniami i obrazami, a służą jedynie uprawdopodobnieniu przedstawianej historii, zgodnie z przedstawioną wcześniej zasadą precyzyjnej (przynajmniej pozornie) lokalizacji wydarzeń pieśni w czasie i miejscu. Opisywane tak miejsca i postaci są zazwyczaj uniwersalne, odpowiadają codziennemu doświadczeniu odbiorców i autora48. Realia obcych krajów ulegają bohemizacji, zarówno jeśli chodzi o sposób ukazywania przedstawianego miejsca, jak i często jego nazwę. Choć akcja pieśni dzieje się np. w Hiszpanii, Rosji czy Turcji (i te choronimy odnoszą się do rzeczywiście istniejących miejsc), jednostki niższego rzędu są wymyślane przez autora w oparciu o własną wiedzę i wyobraźnię (co zgadza się z opisaną przez etnologów ideą ludowego sensualizmu; zob. Stomma 2002: 258–262). 47 Zważywszy na sygnalizowany już wcześniej komercyjny charakter druków kramarskich, konformizm i lęk przed cenzurą, oraz czas ich największej popularności wyprzedzający upowszechnienie czeskiego nacjonalizmu, kryterium etniczno-narodowe uważam za stosunkowo najmniej istotne dla czytelników i słuchaczy. 48 Mowa rzecz jasna o sytuacji wyjściowej, opisywane wydarzenia są często sensacyjne i szokujące, ale ta niezwykłość umiejscawiana jest w świecie odpowiadającym opisem środkowoeuropejskiej prowincji. ⩶ 129 ⩶ �Konkretne miejscowości noszą więc często nazwy czeskie, a przynajmniej ogólnosłowiańskie49, lub – równie swojskie dla mieszkańców monarchii habsburskiej – niemieckie50, bohaterowie zaś mają czeskie lub niemieckie nazwiska51. Choć w niektórych przypadkach można przyjąć, że nazwy te mogłyby rzeczywiście pojawiać się na opisywanym terytorium (np. niemieckobrzmiące nazwy w Polsce i Rosji), nie są typowe dla regionu wydarzeń. Podobnie opisywane są miasta i wsie, w których dzieje się większość historii. Nie posiadają one zwykle znaków charakterystycznych, a jedynie sztampowy zestaw elementów takich jak młyn, nienazwana karczma, kościół bez konkretnego wezwania czy las. Zwykle nie pojawiają się jednak elementy, które z dzisiejszej perspektywy świadczyć mogłyby o prawdziwym źródle informacji i autentycznej wiedzy autora na temat opisywanego miejsca. Znacznie rzadziej spotkać można druki odwołujące się do rzeczywistych wydarzeń w odległych krajach, w których nazwa – choć zniekształcona – odpowiada jakiejś istniejącej naprawdę i możliwej do zidentyfikowania (pieśni takie mogą zawierać informację o źródle, na jakim są oparte – np. wiadomości prasowej lub utworze obcojęzycznym52). Nawet takie utwory nazwę „obcego” przywołują jednak wyłącznie incydentalnie. Wszystkie opisywane wydarzenia muszą dziać się w jakimś określonym miejscu, a bohaterowie skądś pochodzić. Z przywoływaną nazwą zazwyczaj nie wiąże się jednak żaden konkretny stereotyp. Etnonimy są zresztą w tekstach znacznie rzadsze niż toponimy, a fakt, że wydarzenia – morderstwo, cud czy klęska żywiołowa – dzieją się w określonym miejscu nie oznacza, że postępowanie bohaterów wiąże się ze stereotypem dotyczącym mieszkańców tego kraju. Zdarzenie znacznie częściej służy nauce moralnej o uniwersalnym charakterze (kategoria obcości jest więc w tym przypadku właściwie neutralna). Oddzielną kategorię tworzą teksty odwołujące się do utrwalonych stereotypowych wyobrażeń pewnych nacji. Jest ich znacznie mniej i bez wyjątku wiążą się z kontekstem historycznym. Oprócz obecnych już w poprzednim rozdziale grup łączących identyfikację religijną z polityczną (muzułmańskich Turków i protestanc49 Np. bliżej nieokreślone Bolehrad i Milehrad ( J-35), Portova w Polsce ( J-427), Líbano(v) w Hiszpanii ( J-1091) czy odimienne Evin(a) w Turcji ( J-57/J-139), Fedrovec w Rosji ( J-1061), Jiřice w Bawarii ( J-120/J-364) i Petrov(a) w Polsce ( J-46). 50 Np. Frinzdorf i Rosenwald w Rosji ( J-2501), Grossdorf na Śląsku ( J-2111). 51 Mieszkający w Polsce Jan Elstner ( J-70/J-1260/J-1399), Rosjanie Kudriš(ek) ( J-35/J-1843, J-1061), Adam Fišer ( J-92/J-1011/J-1795/J-2503) i Jan Landmann ( J-2501), czy bawarski młynarz Anton Zaleský ( J-1012). 52 Np. Vytažená z varšavských novin (‘Wyjęta z gazety warszawskiej’) ( J-69), Vytažená z vídenských novin (‘Wyjęta z gazety wiedeńskiej’) ( J-181), Vytištěná z ratobořických novin (‘Wydrukowano z gazety ratoborzyckiej [raciborskiej?]’) ( J-1091). ⩶ 130 ⩶ �kich Szwedów), „obcy” o wyraźnym wizerunku to przedstawiciele narodów, które w XIX w. toczyły wojny z Austrią: przede wszystkim Francuzi i Prusacy. W zasadniczym rysie zgadza się to z badaniami pieśni ludowych innego charakteru niż twórczość kramarska, np. zbioru Čeňka Holasa z początku XX w., o którym pisze czeska onomastka Libuše Olivová-Nezbedová: „Etnonimy znajdujemy częściej tylko w pieśniach wojskowych, kilkakrotnie występuje Turek czy Tureček, pojedynczo Francuz i Prajzík. Związek z wyprawami wojskowymi nie ulega wątpliwości” (1993: 287). Sądzę, że na podział polityczny – inaczej niż na religijny – patrzeć należy jako na zewnętrzny dla adresatów pieśni kramarskich, niewiążący się z ich zwykłym doświadczeniem i postrzeganiem świata. Silny nacisk na informacje o przynależności państwowo-politycznej pojawia się wyłącznie w kontekście wojen, a więc sytuacji wyjątkowej53. W codziennym życiu kontakt z obcokrajowcami był znacznie ograniczony (por. Sirovátka 1996: 27–44, Lněničková 1999: 293–294) i pojedyncze okazjonalne spotkania podczas pielgrzymek, podróży handlowych itp. nie wystarczały do sformowania powszechnie podzielanego stereotypu. Do tego konieczny był masowy kontakt lub – ewentualnie – docierająca do ludności wiejskiej wieloma kanałami kampania propagandowa, budująca obraz wroga spiskującego przeciw państwu i cesarzowi. Jak już zaznaczono, wspólne dla dużych grup społeczeństwa doświadczenie kontaktu z obcokrajowcami miało miejsce jedynie w przypadku toczących się na czeskim terytorium kampanii wojennych. W czasie ich trwania „obcych” napotykali nie tylko żołnierze na polu bitewnym, ale również cywile mieszkający na trasie wojskowych przemarszów i obciążeni ekonomicznymi kosztami konfliktu. Podobnie jak przypadku innego religijnie przyjmuję, że większe znaczenie niż konkretne nazwy i jednostki narodowo-polityczne ma tu ogólny wizerunek obcego, do którego w zależności od potrzeb przyporządkowywane mogły zostać różne narody. Inaczej niż w poprzednim rozdziale, opisu nie rozpoczynam jednak od wymienienia nazw, jakimi określani są w tekstach pieśni „obcy”. Repertuar nazw własnych w drukach kramarskich jest bowiem bardzo szeroki, ale jednocześnie w większości przypadków są to nazwy geograficzne, które mają incydentalny charakter i nie wiążą się z utrwalonymi obrazami. Nazwy znaczące, związane ze stereotypem, pojawią się przy opisie poszczególnych obrazów obcości oraz w syntetycznym podsumowaniu tego zagadnienia (punkt 4.7.). W ostatnim podpunkcie niniejszego 53 Por. tekst dialektolożki i etnolingwistki Anny Tyrpy dotyczący wizerunku cudzoziemców w małopolskich pieśniach ludowych, gdzie kontakt z „innymi” w sytuacji wojny stanowi oddzielny punkt związany z ich przedstawianiem na równi z kategoriami tak podstawowymi jak wygląd czy typowe zajęcia cudzoziemców (Tyrpa 2007: 239–241). ⩶ 131 ⩶ �rozdziału (4.6.4.) zawarty jest natomiast komentarz do określeń funkcjonujących jako puste znaki w utworach przedstawiających „innego” w sposób pozbawiony konkretnego wartościowania. 4.6.1. Obcy – najeźdźca i okupant Pierwsza rola, w jakiej występują w pieśniach obcokrajowcy, ma swoje źródło w rzeczywistych wydarzeniach historycznych. W okresie popularności druków kramarskich mieszkańcy Czech, Moraw i Śląska kilkakrotnie doświadczali przemarszów wojsk i walk na własnym terytorium. Dwa konflikty dziewiętnastowieczne – wojny napoleońskie i wojna austriacko-pruska były na tym terenie szczególnie intensywne i wywarły najsilniejszy wpływ na obraz innego jako najeźdźcy i okupanta. W tej roli przedstawiani są najpierw Francuzi54, a następnie Prusacy55. Podobnie jak miało to miejsce w przypadku wizerunków „innego” religijnie, różne nacje wypełniające te same role były do pewnego stopnia utożsamiane ze sobą i przedstawiane jako współpracujące przeciw Austrii, nawet jeśli historycznie było to nieuzasadnione. Przykład takiego zaskakującego sojuszu odnajdujemy w pieśni Pozdravení z vojenského ležení 1866, sugerującej wspólny atak na Austrię ze strony Prusaków i Francuzów56: Tam jsou nepřátele potrestani, byli v nich Francouzové zmichani, v Čechách se jim zalíbilo, potom když skusili znechutilo. [Tam leżą wrogowie pokarani, byli wśród nich Francuzi wmieszani, w Czechach się im spodobało, lecz gdy spróbowali odwidziało]. ( J-58) Jako naród Francuzi najsilniej identyfikowany z agresorem, łączeni są w tekstach z większością negatywnych wydarzeń. Krótką wzmiankę o francuskiej pomo54 Obraz Francuza jako nieprzyjaciela Austrii sięga zapewne wcześniejszych konfliktów XVIII w.: wojen o sukcesję hiszpańską (1701–1714), polską (1730–1735) i austriacką (1740–1748). 55 Do wojny 1866 r. nawiązuje rozsławiona m.in. przez Haškowskiego Szwejka pieśń o kanonierze Jabůrku, stawiającym Prusakom czoła pomimo utraty kolejnych kończyn. Choć jest ona często przytaczana jako najsłynniejszy przykład pieśni kramarskiej (np. Tarajło-Lipowska 2010: 86), należy zaznaczyć, że była to parodia napisana kilkanaście lat po wojnie i z prawdziwie kramarską poetyką nie ma wiele wspólnego (zob. Scheybal 1990: 255–256). 56 Można więc przyjąć, że nie tyle Francuzi zostają całkowicie zastąpieni przez Prusaków w kategorii wroga politycznego, co raczej uwaga autorów i odbiorców koncentruje się zawsze na jednej z kilku nacji umieszczonych we wspólnym zbiorze „najeźdźców”, w zależności od sytuacji politycznej lub historycznej bliskości konkretnych wojen. ⩶ 132 ⩶ �cy dla wrogów Austrii: „Francouz na pomoc pospíchá králi sardinskému” [„Francuz na pomoc pośpiesza królowi sardyńskiemu”] znajdujemy w pieśni o wojnie z Sardynią w 1859 r. ( J-985, Nová píseň aneb prosba k Bohu v čas soužení), nieco więcej informacji w druku o powstaniu w Neapolu w 1848 r. ( J-27/J-47/J-894/J-1002, Žalostná píseň o reberií w Netalií) – w obu powyższych przypadkach są to zresztą informacje zgodne z rzeczywistą sytuacją polityczną: Tak hned Talijání Francozovi psali, by byl jejich králem za to jej prohlásili. Francouz k sardinskému králi psal z radosti, by pomoci přišel a z vojském tam dojel. [Wnet więc Italianie do Francuza piszą, że za swego króla chętnie go ogłoszą. Francuz do sardyńskiego króla rad pisał, by z pomocą przyszedł i z wojskiem tam pośpieszał]. ( J-27/J-47/J-894/J-1002) Obraz najeźdźcy budowany jest z dwóch perspektyw w pieśniach różnych gatunków – pierwsza z nich to punkt widzenia żołnierza, druga – cywilnego mieszkańca podbitego terytorium. Punkt widzenia żołnierza wyprawiającego się na wojnę z „obcymi” odnaleźć można w rekruckich pieśniach lirycznych i w pieśniach nowiniarskich opisujących konkretne kampanie i potyczki. Główną cechą „obcych” widzianych z perspektywy idącego na wojnę rekruta jest ich waleczność i odwaga połączone z okrucieństwem i brakiem litości. Tak na przykład w pieśniach z czasów wojen napoleońskich, np. utworze Nová píseň srdnatého vojina, odnajdujemy obraz wojska francuskiego jako nieustraszonego: Ta francouzská armáda, v širokém poli stoji, pojďte sem kamarádi, žadného se nebojí. [To francuskie wojsko, w szerokim polu stoi, śpieszcie towarzysze, nikogo się nie boi]. ( J-9) Z pozytywnie ocenianą odwagą często łączone jest jednak negatywne okrucieństwo. Bezlitosny na polu bitwy nieprzyjaciel ukazany jest w pieśni Píseň nová k Panně Marii, všem věrným křesťanům na světlo vydaná. Opowiada ona o cudownym ocaleniu przez Maryję trzech synów biednej wdowy podczas bitwy pod Dreznem w 1813 r. Zanim w wydarzenia włącza się nadprzyrodzona siła, ranni żołnierze ⩶ 133 ⩶ �wydają się być skazani na śmierć, ponieważ napoleońskie wojsko nie oszczędza nawet rannych nieprzyjaciół: Francouzové jsou k nám jeli, ty šavle v rukach měli, že my ještě tří živí jsme, hned nás rozsekat chtěli […]. [Francuzi na nas jechali, szable w rękach trzymali, że my trzej jeszcze żyjemy, więc nas porąbać chcieli […]]. ( J-469) Jako okrutni i groźni przedstawiani są Francuzi również w pieśni Nová píseň o loučení vlastence, która w sentymentalny sposób relacjonuje pożegnanie rekrutów ze swoimi bliskimi: Přehrozný pláč nařikání, v naších zemích nastaly, když ubozí rodičové své dítky dát musejí, před hrozného nepřítele Francouze ukrutného. [Okropny płacz i lamenty, przyszły do naszych ziemi, że strapieni rodzice swoje dziatki oddać muszą, przed strasznego przeciwnika okrutnego Francuza]. ( J-4) Taki dobór cech pozwala pieśniom wywrzeć odpowiedni skutek emocjonalny (podkreślanie niebezpieczeństw czekających na żołnierza wzmacnia sentymentalny wydźwięk pieśni przedstawiających pożegnania z rodziną), a ponadto wpływa na funkcję propagandową tekstów. Jeżeli bowiem wróg jest przedstawiany jako szczególnie potężny, pozytywny obraz armii i wodzów habsburskich zostaje zachowany, niezależnie od rzeczywistego wyniku walk. Zwycięstwo nad silnym przeciwnikiem jest powodem do dumy i wysławiania habsburskich wodzów i żołnierzy, ale również klęska nie staje się powodem do spadku morale, ponieważ wynika z nierównych sił lub wrogiego podstępu. Często w odniesieniu do wroga pojawia się informacja o jego przebiegłości, np. sformułowanie francouská chytrost w pieśni Píseň z příběhu této vojny vytažená ( J-3), albo słowa „[…] Prus dlouhy čas s chytrostí, škodil převelice naší vlasti” [„[…] Z przebiegłością Prus czas długi, państwu naszemu szkodził”] w pieśni Nová píseň o krutém boji Rakouska proti Prusům v Čechách…, oznaczonej numerem J-210/J-2411. Zarzucanie wrogom niehonorowego postępowania pozwalało bez ryzyka narażenia się cenzurze relacjonować także niepowo⩶ 134 ⩶ �dzenia austriackiej armii, np. w utworach opisujących bitwę pod Sadową, jak cytowany powyżej druk, mówiący o zdradzie planów: Bože dej, ať zradce vlasti zhyne, Ať tvá spravedlnost kyne, Snad plán boje je zrazeny, Prus jest s velkou sílu postaveny. [Boże spraw, niech kraju zdrajca sczeźnie, A sprawiedliwość twa kwitnie, Chyba plan nasz był odkryty, Prusaków siła staje do bitwy]. ( J-210/J-2411) Zasadniczo pieśni kramarskie, nawet te opisujące konkretne bitwy, nie dostarczają wielu informacji o ich faktycznym przebiegu. Zawierają raczej ogólnikowe opisy, często będące sztafażem dla nauk moralnych i sentymentalnych historii, jak w przytaczanej pieśni o cudem ocalonych rannych żołnierzach. W przypadku wojen napoleońskich, po ostatecznym zwycięstwie koalicjantów Habsburgów, postać samego Bonapartego staje się symbolem gniewu i pychy, a jego upadek widziany jest jako boska kara (podobne ujęcie w polskim folklorze przywołuje Janina Hajduk-Nijakowska, 1983: 30). W druku Píseň z příběhu této vojny vytažená57, czytamy więc, że Napoleon: […] chtěl dobyvat mnohých krajin Boha odpovrhl, a na tom přestat nechtěl, celý svět pod svou moc chtěl, a naše země loupiti, v lidskej krvi se broditi, Pán Bůh to mít nechtěl. [[…] chciał zdobywać wiele krajów Boga się wyrzekł, na tym się nie zatrzymał, świat cały w swej władzy chciał, i ziemie nasze spustoszyć, w ludzkiej posoce chciał brodzić, lecz mu Pan Bóg nie dał]. ( J-3) Stereotyp Francuza – bezlitosnego przeciwnika wszedł do folkloru i jest obecny także w tekstach niedotyczących bezpośrednio nowin wojennych i wiadomości politycznych. To, że mieszkańcy Europy Środkowej swój obraz Francuza budowali głównie w oparciu o doświadczenia zdobyte podczas konfliktów zbrojnych, wydaje się potwierdzać analiza polskich źródeł folklorystycznych dokonana przez 57 Przedruk pieśni opatrzony komentarzem umieszcza w swojej antologii Jiří Fiala (1989: 211–214). ⩶ 135 ⩶ �Annę Tyrpę, w której czytamy58: „Absolutną przewagę w zaświadczeniach gwarowych dotyczących Francuzów mają te, które odnoszą się do kolejnych wojen. Wojny te […] stawiały wielu polskich wieśniaków po przeciwnej niż Francuzów stronie frontu” (Tyrpa 2011: 192). Przykład pieśni lirycznej, w której stereotypowy wizerunek Francuzów pojawia się mimochodem, stanowi Kratochvilná píseň mládencům a pannám k potěšení vydaná, zaczynająca się od słów: „Kdybych já se nebál Andulko tvé zrády…” [„Gdybym ja się nie bał Andulko twej zdrady…”]. Zawiera on wierszowany dialog dwojga zakochanych, w którym Honzíček grozi, że jeśli rodzice Andulki nie pozwolą młodym na ślub, pójdzie on na wojnę z Francuzami i niechybnie na niej zginie: Ti francouští lidé, Ti jsou neustupní, Ti nedají pardon, Neb jsou jako vzteklí, Neb jsou jako vzteklí. [Ci francuscy ludzie, Są nieustępliwi, Nie dadzą pardonu, Bo są jako wściekli, Bo są jako wściekli]. ( J-1044/J-1057/J-1285) Obraz wroga jako okrutnego i nie zawsze postępującego honorowo bez wątpienia odgrywał znaczącą rolę propagandową – zagrzewał do boju i rozwiewał wątpliwości co do sensu walki w obronie państwa austriackiego. W odpowiedzi na obcą przemoc niektóre z pieśni zachęcały do równie bezlitosnego traktowania wroga. Nová píseň o myslivcích ( J-2403) opiewająca zalety służby w oddziałach jegrów, wzywa do zemsty na Francuzach, argumentując to ich poczynaniami w podbitych krajach: „Neb milosti žádné není, vyhubili tolik zemí, / zlato stříbro pobrali, dobytek, chleb vyžrali” [„Nie będziemy litowali, tyle krain wyniszczyli, / złoto, srebro zabrali, bydło, chleb wyżarli”]. Obrazy ucisku ludności cywilnej i plądrowania ojczystych krain przez nieprzyjaciół były drugim z elementów wzmacniających przekaz propagandowy. Informacje takie pojawiają się w pieśniach wojskowych, w tym na marginesie niektórych cytowanych już wcześniej utworów, np. w druku J-58: „Kolem Reichemberku Prajz rabuňk měl, sukna a peníze pro vojsko chtěl” [„Pod miastem Libercem Prusak rabował, sukno i pieniądze rekwirował”], albo w pieśniowym opisie bitwy pod Sadową: 58 W przypadku polskich chłopów do doświadczeń wojennych dodać należy również walkę przeciw Francji w szeregach armii pruskiej. O wizji Francuza-rabusia pustoszącego wsie pisze również folklorystka Janina Hajduk-Nijakowska (1983: 30). ⩶ 136 ⩶ �Prusové volají hlasem řádně, Ať žije pruský král, Bedřich59 slavně, Čechům chleb, peníze vzali, Města a vesnice zapalili. [Prusacy wielkim głosem wołają, Niech żyje Frydrych, król wiwatują Chleb, pieniądze Czechom wzięli, Wsie i miasta podpalili]. ( J-210) Przede wszystkim jednak znaleźć można je w specyficznej podgrupie pieśni przedstawiających obcą władzę w Czechach i na Morawach w satyrycznym ujęciu. Tworzą one drugą perspektywę, z której przedstawiani są „obcy” – punkt widzenia ludności cywilnej. Tu nacisk kładziony jest na trudności ekonomiczne i zagrożenia spadające na zwykłych mieszkańców podbitych terenów. Inaczej jednak niż w pieśniach wojskowych i w obrazie obcego religijnie-tyrana (zob. 4.5.5.), represje jakie spadają na Czechów z rąk „obcych” nie mają tak tragicznego i tak brutalnego charakteru. W przeciwieństwie do pieśni operujących kryterium religijnym, nie ma tu mowy o absolutnej kategorii walki dobra ze złem, a raczej o ścieraniu się rzeczywistych ludzkich interesów. Najeźdźcy przedstawiani są jako uciskający cywilną ludność, ale ich obraz jest znacznie bardziej realistyczny – wróg nie eksterminuje cywili, ale żyje na ich koszt, a w pieśniach mowa jest o wyjadaniu zasobów, obowiązku nocowania, prania i gotowania nieproszonym gościom – informacje te zgadzają się z narracjami wspomnieniowymi i statystykami przywoływanymi w opracowaniach historycznych (por. Vaňáček 1965: 43–45). Rekwizycje i rabunki stanowią główny temat całych utworów, np. druku J-2: Nová píseň60. Niemal cała pieśń poświęcona jest trudnościom doświadczanym przez morawskich chłopów, których domy i gospodarstwa zajmują francuscy żołnierze, traktujący prawowitych właścicieli jak służbę. Gości nie sposób przy tym zadowolić byle czym i bez ustanku oczekują oni kolejnych usług: Ach můj milý krajane, upřimný Moravane, […] dáváš Francouzům vinu, že od nich tuze soužený ani nemáš odlehčení, tvá žena i s čeledí moc trpěti musejí […] 59 Interesujące jest tu przywołanie imienia Fryderyka (Bedřich), mimo że w czasie wojny prusko-austriackiej królem Prus był Wilhelm I. Można na to patrzeć jak na kolejne potwierdzenie ahistoryczności twórczości kramarskiej (najsłynniejszym władcą Prus był Fryderyk Wielki, więc każdy król pruski jest z nim identyfikowany), ale pomyłka może wynikać również z faktu, że armią pruską w opisywanej bitwie dowodził książę koronny Fryderyk Hohenzollern. 60 Kopia nr J-2 ze zbiorów Muzeum Komeńskiego jest niekompletna, brak w niej kart ze zwrotkami od 3. do 12. i od 21. do 32., ale pieśń przedrukowana jest w całości (32 zwrotki) w antologii Fiali (1989: 139). ⩶ 137 ⩶ �Francouz za ním pospíchá, sedlák zas pryč utíká, chce mít vína lahodnější, kachny, husy jsou chutnější. Vem, sedláku, vem, kde vem, přines kachny, husy sem! […] Zas napadla mě starost, mám Francouzům prádla dost? Francouz praví: Du musst waschen, katě, Hemder und Kamaschen! Sedlák boty vixuje a jim všechno pucuje. Ach mój miły rodaku, poczciwy Morawiaku, [[…] Francuzów chcesz winić, że z nimi ciągłe skarania nie masz wcale odpocznienia, żona twa wraz z czeladzią wiele wycierpieć muszą […] Francuz za nim wciąż goni, wieśniak się nie uchroni, chce mieć wino przyjemniejsze, kaczki, gęsi najsmaczniejsze. Nie dbam o to, skąd je masz, kaczki, gęsi na stół dasz! […] Nie mam chwili wytchnienia, ma Francuz dość odzienia? Francuz mówi: Du musst waschen, portki, Hemder und Kamaschen! Wieśniak buty pastuje i wszystko im rychtuje]. ( J-2) Francuzi w pieśni swoje żądania wyrażają po niemiecku, co jest uzasadnione warunkami językowymi na terytorium monarchii habsburskiej, ale jednocześnie pozwala sądzić, że uciskający cywili żołnierze mogą być tak naprawdę dowolnej narodowości. Naprzeciwko „obcych” stawały w czasie wojny armie cesarskie i sojusznicze, które również zdobywały aprowizację we wsiach i choć oficjalnie ich broniły, tak samo jak wrogowie naprzykrzały się czeskim chłopom61. Brak informacji na ten temat bez wątpienia jest wynikiem cenzury, ale być może w pieśniach o obcym ucisku w niebezpośredni sposób pobrzmiewa również skarga na wojenne trudności wywoływane przez swoich. W podobnym, choć jeszcze bardziej satyrycznym duchu przedstawione są pruskie rządy w Czechach w 1866 r.62 (pieśń J-1906, Prusů jídlo a pítí do písně uvedené). Zawiera ona opis obcych żołnierzy, którzy niczym szarańcza dosłownie po61 Warto tu przywołać, nieobecną niestety w analizowanym korpusie, pieśń zachęcającą Czechów do goszczenia maszerujących przez kraj w 1799 r. wojsk Aleksandra Suworowa. Tekst stanowił propagandową odpowiedź na pogłoski o szczególnym okrucieństwie i dzikości Rosjan (zob. Scheybal 1990: 155–157). 62 W kontekście wojny austriacko-pruskiej istotną rolę satyrycznych, ale realistycznych w swym przekazie pieśni opisuje Václav Pletka (1966: 19). ⩶ 138 ⩶ �żerają wszystko na swojej drodze63. Tekst wymienia rozmaite produkty spożywcze odbierane czeskim chłopom, a pomimo swojego humorystycznego charakteru piętnuje zachowanie Prusaków, nie pozostawiając ich bez kary, łupieżcy umierają bowiem z przejedzenia: Na hodách jest hojnost masa piva To pruský žaludek rád užívá Tam jest hojnost kávy, vdolku, chleba To Prusům v Rakusku trhá střeva. […] Toho jsme se jistě přesvědčili, když u nás vojáci pruští byli, Ti jedli a pili podle vůle, mnozi došli smrtelného cíle. [Na biesiadzie w bród mięsa i piwa Pruski żołądek sobie używa Mnóstwo tam kawy, jest chleb i pączki Aż Prusom w Austrii rozrywa kiszki. […] O tym pewnie-śmy się przekonali, gdy tu Prusacy stacjonowali, Oni co chcieli pili i jedli, liczni na łożu śmiertelnym legli]. ( J-1906) Jak widać, choć pieśni opowiadają o zdarzeniach obiektywnie trudnych i uciążliwych dla Czechów, mają zupełnie inny charakter niż pieśni oparte na kryterium religijnym, gdzie nie do pomyślenia byłoby humorystyczne przedstawianie grasujących po kraju heretyków. Brak nienawiści w stosunkach między zdobywcami a pokonanymi sprawia, że w przypadku obcości politycznej możliwe i zrozumiałe bywają próby układania się z okupantem dla własnej korzyści. Humorystyczny przykład takiej narracji zawiera pieśń pt. Světulka, věkem sešlá udává pravdivou píseň64. Tekst opowiada o starej pannie, która wiąże się z pruskim żołnierzem, by czerpać z tego związku materialne korzyści, gdyż wybranek dzieli się z nią zrabowanymi od innych wieśniaków dobrami: O můj zlatý Martinek dobrý Prajz rozeny, on nosival domácí slaniny, uzeniny. Koláče marcipany mouku kafe vejce, a to jenom sesbíral kupcovi neb selce. [O mój złoty Martinek dobry rodak pruski, przynosił mi domowe słoniny, szyneczki. Ciasteczka marcepany mąkę jajka kawę, które zebrał kupcowi albo wiejskiej babie]. ( J-1507) 63 Podobne obrazy odnaleźć można w kilku innych utworach przedrukowanych w antologii Pletki (1966: 114–118, 127–131). 64 Przedruk z komentarzem – zob. Pletka 1966: 111–113. ⩶ 139 ⩶ �Bohaterka zostaje w pieśni wyśmiana, a w finale porzucona przez Prusaka, który po skończonej wojnie wraca z wojskiem do domu i odmawia zabrania markietanki ze sobą. Jej sukces jest więc krótkotrwały i traci ona wszystko, co zyskała w efekcie zdrady swojej ojczyzny. Nauka moralna jest więc jasna – zdrajczyni sama zostaje zdradzona: Starý panně růženec, ještě starší máry, to ti Prajzi za lásku všem zradám popřáli. Adie, můj Martinku! Měj se v Prajsku dobře, já zde musím zůstati, až mne práce dodře. [Starej pannie różaniec, jeszcze starszej mary, takie zdrajcom Prusacy zostawili dary. Adieu, mój Martinku! Miej się w Prusach pięknie, ja tu muszę pozostać, aż od pracy zdechnę]. ( J-1507) Całość pieśni utrzymana jest jednak w humorystycznym duchu, bez przywoływania wielkich idei i kategorii związanych z polityką, a bohaterka w swoim postępowaniu kieruje się przede wszystkim pragmatyzmem. Sugestia wspierania przez niektórych Czechów obcych wojsk pojawia się ponadto w pieśni J-3, Píseň z příběhu této vojny vytažená. Utwór wymienia Czechów czekających na Napoleona jako wyzwoliciela spod obowiązków pańszczyźnianych, wyśmiewając ich naiwną wiarę65: „Kde jste, vy hloupí proroci, a velcí uštípaci svého zeměpána? / Mluvili jste o svobodě, jak Bonapart do Čech přijde, že vám bude dána” [„Gdzie się podziali głupi prorocy, wielcy szydercy miłościwego pana? / Mówiliście o wolności, gdy Bonapart do Czech przyjdzie, że wam będzie dana”]. Także cytowana już pieśń o cierpieniach morawskich gospodarzy kontrastuje nakładane na nich przez okupanta obowiązki z marzeniami o wolności i równości, wyrażanymi wcześniej przez niektórych chłopów: Ty nešťastni sousedí v pekle to uslyšeli, že Francouz bude zde králem a sedlák desátku zbaven, že pominou roboty, zatím nemáte boty. […] Musím souditi taky, že má Bůh rád sedláky, hlas jejich brzo vyslyšel, král francouzský k každému přišel, 65 Pieśń cytowana jest przez historyka Michaela Vaňáčka (1965: 10). Na kolejnych stronach jego książki znaleźć można szczegółowe informacje o nastrojach politycznych na morawskiej wsi w okresie wojen napoleońskich, w tym o profrancuskiej agitacji. ⩶ 140 ⩶ �svobody udělil dost, stala se jim ta milost. […] Já se tě tážu světle, kde máš své bankocetle? Francouzi vám jich pobrali, stříbra, zlata hojnost měli, nyní tvůj dům prázdný jest, od Boha na všecky trest. [O nieszczęśni sąsiedzi w piekle-ście to słyszeli, że Francuz będzie nam władał podatków nie nakładał, zniosą na pańskim pracę, teraz butów nie macie. […] Prawdę jak sądzę powiem, Bóg sprzyja rolnikowi, głosy wasze usłyszał, u każdego francuski król zawitał, wolności dał wam dość, poznaliście łaskawość. […] Pytają mądre głowy, gdzie pieniądz papierowy? Francuzi je wam zabrali, srebrem, złotem się sycili, pusta twoja chałupa, to od Boga nauka]. ( J-2) Finał pieśni jasno wyraża procesarską propagandę i nakłania do posłuszeństwa legalnej habsburskiej władzy: Tuto píseň zavirám, vám, sedláci, povidám: Roboty pilně konejte, desátky patřicí dejte, císař pán je vaším králem na věčné věky – amen. [Tę pieśń swoją zamykam, wam, rolnicy powiadam: Pańszczyznę swą odrabiajcie, dziesięciny wypłacajcie, cesarz pan jest waszym królem na wieki wieków – amen]. ( J-2) Powyższy przykład pokazuje, że pieśni kramarskie bronią status quo – choć ich autorzy mają świadomość niezadowolenia chłopów z obowiązków pańszczyźnianych, uważają istniejący porządek świata za uświęcony tradycją i zgodny z Bożą wolą. Taka wizja świata obecna jest również w pieśniach opisujących wrogów wewnętrznych w obrębie państwa habsburskiego, gdzie bunt przeciw cesarzowi przedstawiany bywa jako reakcja na klęskę nieurodzaju czy zbyt wysokie podatki (4.6.3.). Przyczyna jest więc zrozumiała, lecz reakcja buntowników niewłaściwa, bo propagowany w większości pieśni fatalizm nakazuje znoszenie swego losu z pokorą. Nieoczywistą konsekwencją takiego postrzegania świata może być pozornie niespójne, zniuansowane przedstawianie przedstawicieli wrogich nacji. Wydaje się, że operowanie nazwami narodowości stanowiło pewne uproszczenie, którego ⩶ 141 ⩶ �świadomość mieli autorzy i czytelnicy. W przypadku pieśni o wojnach toczonych na czeskim terytorium Francuzi czy Prusacy to zawsze członkowie obcych wojsk, a więc osoby nastawione do czeskiej ludności wrogo i przedstawiane z niechęcią (i to ich dotyczy stereotyp). Z drugiej strony odbiorcy z własnego doświadczenia wiedzieli, że obowiązek wojskowy jest nieunikniony. Niechęć do obcych żołnierzy, których los postawił w roli okupantów, nie musiała więc stać na przeszkodzie współczuciu ich rodzinom, pozbawionym żywiciela, i ludności cywilnej w kraju agresora (sugeruje to przy autoidentyfikacji dominację kryterium klasowego nad państwowo-narodowym). W korpusie odnalazłem nieliczne teksty, które choć wydane w okresie wojny, opisują ze współczuciem wydarzenia we wrogich politycznie krajach. Dodatkowym czynnikiem, który odgrywa przy tym rolę, jest wspomniana już bohemizacja obcych realiów – mieszkańcy Francji czy Prus są przedstawiani identycznie jak Czesi, a ich wartościowanie w tekście zależne jest od indywidualnego postępowania. Konsekwentnie negatywny stereotyp najeźdźcy dotyczy jedynie żołnierzy tych państw obecnych na czeskim terytorium. Przykład tego, że wojenny stereotyp okupanta nie zawsze przekłada się na obraz całej narodowości stanowić może druk z okresu wojny z Prusami pt. Žalostná píseň o pěti sirotkách a zázračném pacholeti… Choć wszystkie postacie w historii to Prusacy, narrator sympatyzuje z doświadczonymi przez wojnę ubogimi ludźmi nawet we wrogim kraju: Krutá vojna, hrozná nemoc, jest veliký trest Boží, manžel musí být ve vojně, manželka s pětí dítky, čeká na svého manžela, až se z vojny navrátí, manželka v koleře právé, se světem se rozloučí. [Straszna wojna, ciężki mór, to wielka Boża kara, mąż przy wojsku być musi, żona z pięciorgiem dzieci, czeka na męża swojego, kiedy z wojny powróci, żona cholerą złożona, już ze światem się żegna]. ( J-79) Drugim przykładem podobnego zniuansowania (lub, co również możliwe, niekonsekwencji autora) jest pieśń pt. Příkladná píseň o přehrozné a ukrutné nynější francouské vojně…, która opisuje grabieże, jakich dopuszczają się źli francuscy żołnierze na własnych rodakach66: 66 Być może – co zdaje się sugerować pełny tytuł (Příkladná píseň […], kterak oni nás ti ukrutní tyrani sužujou…) – w pierwotnym zamierzeniu tekst dotyczyć miał morawskiej chłopki, ale wydrukowana pieśń akcję wydarzeń umieszcza we Francji, gdzie „Francouz zlé děla, neb má hroznou sílu lidů, nad žádnym lítost nemá” [„Francuz zło czyni, bo ma straszną rzeszę ludzi, nad nikim nie ma litości”]. ⩶ 142 ⩶ �Neb Francouzi zlé dělaji, žádného nelitujou, města pole i vesnice, všecko všudy plundrujou, lidi mordujou nevážně, tý ukrutné tyrané, aní děti nelituji maji srdce kamené. [Bo Francuzi źle czynią, nikogo nie oszczędzają, miasta pola nawet wioski, wszystko wszędzie plądrują, ludzi strasznie zabijają, ci okrutni tyrani, nawet dzieciom nie odpuszczą serca mają z kamieni]. ( J-194) Opisywany francuski żołnierz określany jest – zgodnie ze stereotypem – epitetami takimi jak hrozný, přeukrutný, rozsápaný Francouz (‘straszny’, ‘przeokrutny’, ‘rozjuszony Francuz’) i ukrutný bezbožník (‘okrutny bezbożnik’), a jego ofiarą pada biedna wdowa – postać wręcz archetypiczna, osoba najbardziej bezbronna i zawsze obdarzana w pieśniach kramarskich współczuciem (zob. punkt 4.9. przedstawiający wizerunki obcości w hierarchii społecznej). 4.6.2. Obcy – odległy wróg Swoisty łącznik między dwiema kategoriami, religijną i polityczną, stanowią grupy, w których przypadku identyfikacja religijna jest równoznaczna z identyfikacją państwowo-narodową. Są nimi dwie wspomniane wcześniej nacje, Szwedzi i Turcy. O ile jednak w tekstach mówiących o Szwedach – zapewne ze względu na ich historyczny charakter, dotyczą bowiem XVII w. – obraz zdecydowanie skupia się na wrogości religijnej (do tego stopnia, że o politycznym aspekcie wojny nie ma w ogóle mowy), wizja wojen z Turcją łączy argumentację religijną z polityczną67. Pieśni dotyczące wojen końca XVIII w., poświęcone m.in. triumfom Gideona Laudona, zdobywcy Belgradu w 1788 r., czasem dodają do motywów związanych z wojną z innowiercami także element walki politycznej, poprzez podkreślanie konfliktu cesarza z sułtanem i opisywanie zysków i strat terytorialnych Habsburgów (zob. Fiala 2014: 232). Za przykład posłużyć może utwór zatytułowany Nová píseň o slavným pánu jenerálu Gedeonu Laudonu, který Bělohrad dobyl, w którym odnajdujemy listę habsburskich terytoriów, dotkniętych przez wojnę z Turkami, oraz informację o odzyskaniu przez cesarza kontroli nad Serbią. Pieśń zamyka wezwanie do modlitwy o pomyślność Austrii i jej władcy, Józefa II: 67 A w okresie wojny rosyjsko-tureckiej 1875–1878 również etniczno-narodową, gdy Turek przedstawiany jest jako wróg Słowian (Klacek 2014: 76–77). ⩶ 143 ⩶ �Radůj se již země česká, rakouská, moravská, slezská, Laudon velká hrdina, zahání neznaboha Turka, zlého pohana. Uherská země již plesej, proto, že již ten soused zlej, od tebe se vzdaluje, k nám se zas připojuje, ta slavná zem Servie. Z toho vy servitšti pání, možete být dobře rádí, že Josefa druhého máte pána vašeho, děkujte Bohu z toho. […] Přitom též chraň dům rakouský, a v boji vypros vítězství, aby Turek nad námi nezvítězil svou zbraní, věřícími křesťany. [Raduj się ziemio czeska, austriacka, morawska, śląska, Laudon wielki heros, Turczyna poganina złego przepędził teraz. Węgierska ziemio bądź rada, bo już złego sąsiada, twego w dal przegnano, do nas zaś znów przydano, ów sławny kraj Serbię. Dlatego wy panowie serbscy, możecie być weseli, że Józefa drugiego macie za pana swego, za to Bogu dziękujcie. […] Chroń przy tym dom austriacki, w walce wyproś zwycięstwo, aby Turek nad nami wiernymi chrześcijanami, bronią nie zwyciężył]. ( J-13) Choć z wyjątkiem sporadycznych wypadów osmańskich harcowników na teren południowo-wschodnich Moraw ziemie czeskie nie zostały bezpośrednio dotknięte najazdem tureckim, ciężar prowadzonych przez Austrię wojen ponosili również ich mieszkańcy (zob. np. NEČMS 2007: 1078), a świadomość płynącego z południa zagrożenia towarzyszyła im przez kilkaset lat: „Po tři století [turecké války] tvrdě zatěžovaly střední a východní Evropu daní krve i peněz. Český podíl na této dani byl víc než značný” [„Przez trzy stulecia [wojny z Turcją] bezlitośnie wymagały od Środkowej i Wschodniej Europy daniny krwi i pieniędzy. Czeski wkład w tę daninę był bardziej niż znaczący”] (Kneidl 1983: 198). Figura Turka zgodnie z ogólnoeuropejskim trendem stała się archetypem wroga, zarówno religijnego, jak i politycznego, i obraz ten odnajdujemy również w drukach kramarskich68. W porównaniu z wizerunkami wrogów bliższych geograficznie, których obecność doświadczona została na ziemiach czeskich, obraz Turka jest jednak znacznie bardziej schematyczny. 68 Por. obraz Turka jako wroga na wojnie w polskim folklorze (Tyrpa 2011: 215–216). ⩶ 144 ⩶ �Bardziej zideologizowany i mniej realistyczny obraz Turka wydaje się związany z większą odległością geograficzną miejsca walk i wynikającą z niej mniejszą szansą osobistego spotkania z „obcym”. Ma także związek z propagandową rolą pieśni kramarskich o wojnach z Turcją, na którą zwracają uwagę historycy: „Pololidové písňové skladby s válečnou tematikou nepochybně fungovaly i jako součást válečné propagandy” [„Na poły ludowe utwory pieśniowe o tematyce wojskowej bez wątpienia funkcjonowały także jako element propagandy wojennej”] (Fiala 2014: 227). Inaczej niż narody okupujące ziemie czeskie, Turcy są ośmieszani i przedstawiani jako słabi. Podkreślanie siły i waleczności Francuzów czy Prusaków wiąże się z koniecznością usprawiedliwienia wrogiej obecności w samym sercu monarchii. W przypadku toczącej się daleko, na rubieżach cesarstwa wojny nie ma takiej potrzeby. Wręcz przeciwnie, obraz łatwego zwycięstwa mógł służyć jako zachęta dla potencjalnych rekrutów, kolejnym z czynników wpływających na odmienny obraz różnych wrogich nacji mógł być bowiem zmieniający się system poboru do habsburskiej armii. Obraz wojen z Turcją w folklorze, z którego czerpały pieśni kramarskie, ukształtowały bez wątpienia wcześniejsze konflikty, wojny XVII i XVIII w., kiedy zaciąg miał dobrowolny charakter i stanowił jedyną okazję wyrwania się z obowiązków pańszczyźnianych (Fiala 1989: 13). Reformy Józefa II wprowadziły w 1781 r. powszechny pobór, rekrutów walczących z Francuzami i Prusakami nie trzeba więc było zachęcać do dobrowolnej służby. Ukazywanie tych nacji jako szczególnie okrutnych i groźnych przeciwników mogło za to służyć jako dodatkowa motywacja do obrony państwa, własnych domów i rodzin. Turcy jako wrogowie polityczni Austrii przedstawiani byli jako tchórzliwi – dotyczy to zarówno osmańskich żołnierzy, jak i samego sułtana, który skontrastowany zostaje z cesarzem austriackim, osobiście prowadzącym wojsko do boju. Sułtan prowadzi wojnę zamknięty w swym pałacu, jest więc nie tylko bojaźliwy, ale również nieudolny, bo nie może sprawnie ocenić sytuacji na polu bitwy: Ten otec laskavý, svýma skutky vábí nás k udatnosti, sám komandiruje, srdce v nás vzbuzuje svoji moudrosti. Vždy při svých dětech stoji, neb se kulky nebojí. Sultan sedí v hradě, neví o armádě. [Ojciec dobrotliwy, wzór dla nas prawdziwy czynów dzielności, sam komenderuje, serca w nas raduje swoją mądrością. Obok swych dzieci stoi, bo kuli się nie boi. Sułtan w twierdzy siedzi, armii swej nie widzi]. ( J-14) ⩶ 145 ⩶ �Cytowany powyżej tekst, Nová píseň udatného vojáka, který proti tureckému vojsku k kurážnému táhu své spolukamarády vzbuzuje, ośmiesza również szeregowych żołnierzy, którzy w obliczu chrześcijańskiego ataku będą ze strachu wzywać na pomoc swojego boga – Mahometa (por. punkt 4.5.1.): „Budou kříčet veta! I na Machometa!” [„Zakrzykną: Nieszczęście! Ratuj Mahomecie!”], a odważna postawa austriackiej armii sprawi, że „široké kalhoty turecké holoty strachem naplníme” [„szerokie galoty tureckiej hołoty napełnimy strachem”]. Do pewnego stopnia znów widać tu nakładanie się kryterium politycznego z religijnym, cesarz jest bowiem przedstawiany nie tylko jako kochany przez swych poddanych świecki władca i obrońca interesów państwowych, ale również namaszczony przez Boga obrońca religii i przywódca chrześcijańskiego świata w walce z muzułmanami: Náš nejvyšší mocnář, Jozef Druhý Císař, s Bohem radu bral, svůj meč i své srdce, Boha žádajíce, dřív obětoval: jaký pláč naříkání, měli věrní poddaní, když z Vidně odjížděl, by své vojsko viděl, v svém spořádání. [Nasz najwyższy monarcha, cesarz Józef Drugi, Boga się radził, swój miecz i swe serce, Boga prosząc wielce, jemu ofiarował: jakiż płacz i rozpaczanie, mieli wierni poddani, kiedy z Wiednia odjeżdżał, by wojsko zobaczył, uszeregowane]. ( J-14) Stosunek do władcy i hierarchia społeczna zostaną bliżej opisane w kolejnych częściach pracy (podrozdział 4.9.), ale warto również przywołać padające w tej samej pieśni słowa umieszczające służbę państwu i monarsze w płaszczyźnie religijnej: „Nesmíme mít strachu, že vojna bez strátu nikde nebývá / takovou udatnost a k mocnáři věrnost sám Bůh odplatí” [„Nie wolno mieć strachu, bo wojna bez straty nigdy nie bywa / taką odwagę i wierność monarsze sam Bóg odpłaci”]. Element wierności władcy i szacunku dla zastanego porządku społecznego ma decydujące znaczenie w kolejnej grupie wizerunków obcego, czyli obrazie wroga wewnętrznego. 4.6.3. Obcy – wróg wewnętrzny Kolejne źródło obrazów obcego politycznie stanowią pieśni dokumentujące austriackie interwencje zbrojne w obrębie własnego państwa. „Innymi” stają się wówczas nielojalni poddani cesarza, którzy buntują się przeciw jego władzy, a tym samym sta⩶ 146 ⩶ �ją przeciwko habsburskiej armii – w tym służącym w jej szeregach Czechom i Morawianom. Zasadniczo opisy kampanii toczonych przeciw wewnętrznym wrogom nie różnią się zbytnio od tych prowadzonych z najeźdźcami zewnętrznymi. Utwory przedstawiane jako aktualne i niosące nowiny z placu boju jedynie w rzadkich przypadkach faktycznie dostarczają precyzyjnych informacji. Sentymentalne pieśni rekruckie są osadzane w konkretnym kontekście za pomocą pojedynczych słów i mogły być aktualizowane przy okazji kolejnych wojen dzięki drobnym korektom. Teksty takie jak Žalostné loučení rodičů, žen a dětí, pro bojovníky proti Sardinům przypominają więc cytowane już pieśni rekruckie z czasów wojen napoleońskich: Staří rodiče nebozí Své dítky dát musejí, Proti Vlachům na bojiště By naši vlast hájili. [Starzy rodzice nieszczęśni Dać muszą swoje dzieci, Przeciwko Włochom w pole Niechaj ojczyzny bronią]. ( J-1020/J-1934) Fatalistyczna wizja wojny i wielkiej polityki jako niezrozumiałego ponadludzkiego żywiołu, będącego tłem i przyczyną jednostkowych cierpień, zgadza się z obrazem przekazywanym przez młodsze, ale odpowiadające na podobne zapotrzebowanie odbiorcy druki polskie, o których pisze Piotr Grochowski: […] zupełnie brak tu perspektywy ogólnej, ponadjednostkowej, w której byłaby mowa o siłach politycznych, interesach państw czy narodów biorących udział w konflikcie. We wszystkich tego typu pieśniach pojawia się wyraźna nuta sentymentalizmu, często współwystępująca z elementami makabry. (Grochowski 2010: 334–335) Komentarz ten zgadza się również z zawartością większości pieśni nowiniarskich opowiadających o wojnie. Przekazywane w nich pozornie szczegółowe informacje są zazwyczaj zupełnie fantastyczne. Relacjonujący wydarzenia w Galicji w 1846 r. druk Nová a radostná píseň vojáka do Polska maršírujícího ( J-1023/J-1774) ma formę listu morawskiego rekruta do ukochanej. W tekście widoczne jest charakterystyczne dla twórczości kramarskiej pomieszanie sentymentalizmu i zamiłowania do makabry – walczący w Polsce Pepíček opisuje swojej ukochanej zbroczone krwią ciała, by w następnym wersie wymieniać z nią słodkie pocałunki. Pieśń, inspirowana zapewne niekompletnymi informacjami docierającymi na Morawy, łączy ze sobą szlacheckie powstanie krakowskie i wymierzoną przeciw niemu chłopską rabację. Jedyny szczegół odnoszący się do rzeczywistego zdarzenia zawarty jest w wersie ⩶ 147 ⩶ �„[…] krev hrozně stříkala, u města Tarnova” [„[…] krew strasznie tryskała, u miasta Tarnowa”] i świadczy o docierających z Galicji szczegółowych informacjach dotyczących przynajmniej lokalizacji rzezi. Ani sprawcy, ani ofiary, nie zostają jednak zidentyfikowani, a kolejna linijka („Netrvalo tří hodiny juž pokoj žádali, nebo jako dříví v lese v krve se váleli” [„Nie minęły trzy godziny już o pokój prosili, jak drzewa ścięte w lesie we krwi się tarzali”]) sugeruje raczej, że opisywane zdarzenie było porażką polskich rebeliantów walczących z cesarskim wojskiem, a nie inspirowanym przez władzę buntem chłopskim. Pochodząca z tego samego roku Píseň aneb novina z Polska do naší krajiny ( J-1356) również zawiera hiperbolizowane opisy okrucieństwa wojny („tisíc tisíce lidu zahynulo” [„tysiące tysięcy ludzi poginęło”]) i informacje o wielkiej bitwie, trwającej cały dzień „mezi dvěma vodama” [„między dwiema wodami”]. Rzeki, których woda na wiele mil miała zabarwić się krwią, nie zostają nazwane, co przywodzi na myśl raczej mityczną geografię folkloru niż rzetelną informację. W tekście ponownie występuje miasto Tarnów, w którym cesarz rozkazał chwytać rebeliantów, oraz Lemberk (Lwów), gdzie także dojść miało do nieopisanej bliżej rzezi. Sam opis wydarzeń jest niemal całkowicie ahistoryczny, odwołuje się m.in. do stereotypowych obrazów walnej bitwy „z kánonu stříleli, kartače lítaly, na tisíce protivniků ve krvi se válely” [„armaty strzelały, kartacze latały, a tysiące nieprzyjaciół we krwi się tarzały”]. W podobny sposób, mieszając skrawki prawdziwych wiadomości z bogatym repertuarem klisz i oczekiwanych przez odbiorców obrazów, pieśń J-27/J-47/ J-894/J-1002: Žalostná píseň o reberií v Netalií 1848 przedstawia powstanie w Mediolanie podczas Wiosny Ludów. Choć pojawia się w niej kilka nazw geograficznych i informacji o konkretnych potyczkach, podobnie jak w pieśniach o polskim powstaniu, całość ma bardzo ogólnikowy i schematyczny charakter. Brak na przykład nazwiska habsburskiego wodza Josepha Radetzky’ego, który określany jest wyłącznie jako ten jeneral (‘ten generał’)69. W przypadku pieśni o buntach wewnątrz państwa dodatkowymi – w porównaniu z narracjami o zewnętrznym wrogu – elementami stają się przypisane wrogowi spisek i zdrada, wynikające logicznie z treści tekstów. Pieśni te, co istotne, wskazują również na możliwość zmiany identyfikacji ze „swojego” (współobywatela) na „obcego” (zdrajcę), będącą konsekwencją podejmowanych działań politycznych. 69 Większa schematyczność i mniej szczegółów w tekstach dotyczących odległych od Czech i Moraw kampanii wynika zapewne stąd, że pieśni pisali autorzy pozostający w kraju, niemający dostępu do aktualnych informacji. Nazwisko Radetzky’ego przywołane zostaje w (równie schematycznej) pieśni z druku J-995. ⩶ 148 ⩶ �Opis trwających w Polsce walk zawiera więc fantastyczne informacje o spisku Polaków, chcących otruć stacjonujące w ich kraju cesarskie wojska oraz przygotowywanej przez 6 lat zatrutej broni. Naše regementy vojska co v Polsku leželi, o ty se uradili, moc jich otrávit chtěli. Považte křesťane tu jejich bezbožnost, co vojsko trpělo, skrz jejich nepravost. Šest let se chystali, a zbraň rychtovali, předivném jedem, kosy napouštěli. Neb jeden jeneral ruce k nebi složil, v Lemberku tej zbraně sto vozu naložil. Ta zbraň tak šikovna, že i chlapci malí s ni hrozné mordovat, staré lidí mohli. [Gdy regimenty nasze obozem stały w Polsce, oni postanowili, wytruć ich bardzo wiele. Zważcie chrześcijanie na tę ich bezbożność, co też wojsko cierpiało, przez ichnią nieprawość. Sześć lat planowali, broń swą gotowali, tajemniczą trucizną, kosy smarowali. Jeden pan generał ręce wzniósł ku niebu, gdy tej broni sto wozów odnalazł w Lemberku. Broń tak doskonała, że i chłopcy mali, dorosłego człowieka by zamordowali]. ( J-1356) Podstępnych metod w walce z austriackim wojskiem używają również buntownicy w Mediolanie, opisywani w przywoływanym już tekście Žalostná píseň o reberií v Netalií 1848: Jak jenom císař pán o tom zprávu dostal, hned do Netálie mnoho vojska poslal A jak naše vojsko do Mailandu přišlo, mailandští pání zlosti rozpálilo. Volovo a smolu rozpálenou měli a z oken na naše vojsko jí lili. [Gdy tylko pan cesarz o tym się dowiedział, wnet do Italiji wojska wiele posłał A gdy wojsko nasze do Majlandu przyszło, ⩶ 149 ⩶ �gniewem majlandskich panów rozpaliło. Ołów oraz smołę rozpaloną brali z okien na nasze wojsko wylewali]. ( J-27/J-47/J-894/J-1002) Wystąpienia przeciw władzy habsburskiej są często uzasadniane przyczynami, które powinny być zrozumiałe dla mieszkańców czeskiej prowincji – uciskiem fiskalnym w okresie nieurodzaju, klęskami żywiołowymi i epidemiami. Głód wymieniany jest jako przyczyna powstania w Sardynii w 1859 r. w tekście przywoływanej już pieśni Žalostné loučení rodičů, žen a dětí, pro bojovníky proti Sardinům ( J-1020/J-1934), a nieurodzaj wynikający z powodzi stanowi jedną z przyczyn niepokojów w Polsce w cytowanym wcześniej utworze Píseň aneb novina z Polska do naší krajiny ( J-1356). Obok słów: „Tato rebelije jak svůj začátek mněla, že voda šest krajů v Polsku vytopila” [„Owa rewolucja początek w tym miała, że woda sześć województw w Polsce zatopiła”], pojawiają się w nim także inne powody buntu: niechęć do płacenia podatków i wola posiadania własnego króla. Chęć uniezależnienia się spod władzy cesarskiej przypisywana jest także Włochom w druku Žalostná píseň o reberií v Netalií 1848 ( J-27/J-47/J-894/J-1002) i stanowi drugą, czysto polityczną przyczynę rebelii. O ile negatywna ocena moralna jawnego buntu przeciw władcy nie zaskakuje, dziwić może, że nawet w tekstach pomijających ten element i powołujących się jedynie na trudną sytuację w zbuntowanym regionie rzadko pojawia się współczucie wobec cierpiących i zrozumienie ich działania. Znacznie częściej wyrażają one jedynie strach przed tym, że to samo może spotkać ziemie czeskie. Sądzę, że działa tu specyficzny mechanizm sprzężenia zwrotnego. Buntownicy sprzeciwiający się cesarzowi zagrażają posłanym do stłumienia buntu żołnierzom, wśród których znajdują się „swoi”: rekruci z Czech i Moraw. Tym samym wrogowie cesarza stają się osobistymi wrogami odbiorców pieśni. Kategoria uzasadnionego buntu jest w twórczości kramarskiej nieobecna, propaganda i cenzura nie pozwalają na sprzeciw, czy choćby podjęcie refleksji o przymusie służby wojskowej albo o ustroju państwa70. Hierarchia społeczna ulega sakralizacji, a monarchia stanowi jedyny znany system władzy, więc tęsknota za sprawiedliwością społeczną przejawiać się może jedynie w postaci mitu dobrego cesarza (por. punkt 4.9.5.) i marzeń o idealnie funkcjonującym systemie (a nie jego odrzuceniu). Pieśń J-1023/J-1774 70 Nie znaczy to, że świadomość polityczna niższych warstw społeczeństwa nie dopuszczała takich idei, zwłaszcza w drugiej połowie XIX w., gdy czeski nacjonalizm zdążył się upowszechnić. Treści potencjalnie niebezpieczne nie były jednak głoszone tak otwarcie (por. Pletka 1966: 13–18). ⩶ 150 ⩶ �stwierdza wprost, że „kdo se císaři protiví, protiví se Bohu” [„kto cesarzowi się sprzeciwia, sprzeciwia się Bogu”]. Biblijną (Mt 22, 21) argumentację dla posłuszeństwa odnajdujemy także w druku Píseň aneb novina z Polska do naší krajiny: Bůh to sám přikázál, a to všemu lidu, plaťtě daň cisaři, co božího Bohu. V Polsku to přikázani boží přestoupili, mnoho tisic lidu jen sobě hověli. [Całej ludzkości sam Bóg dał przykazanie, płacić dań cesarską, a Bogu co boskie. W Polsce to przykazanie boże przekroczyli, całymi tysiącami sobie dogadzali]. ( J-1356) Łączenie zdrady politycznej z religijną pojawia się również w kontekście powstania węgierskiego w 1848 r. W pieśni Nábožná píseň k Pánu Ježíši ( J-667/J-1597), opisując zachowanie wojsk Kossutha, autor sięga po znany już skądinąd motyw bluźnierstwa: „Jak Košuta vojsko strašné přijelo, u Krista Ježíše se zastavilo, / jeho se nebáli a se rouhali, a s Krista Ježíše posměch dělali” [„Gdy Kossutha wojsko straszne przyjechało, przy Panu Jezusie się zatrzymało, / nic się go nie bali i bardzo bluźnili, z Jezusa Chrystusa się wyśmiewali”]. W tym przypadku powracają obrazy charakterystyczne dla wrogów religijnych, choć tekst nie mówi jasno o innowierczym charakterze Węgrów, a raczej o odrzuceniu chrześcijańskiej religii wraz z buntem politycznym. Bluźniercy deklarują bowiem, że jeśli Chrystus nie da im zwycięstwa, porzucą wiarę w niego: „jestli my všechny nezvítězíme, tak v Krista Ježíše nevěříme” [„jeśli my wszystkich nie pokonamy, to Chrystusowi już nie zaufamy”]. Nie zatrzymują się jednak na samych deklaracjach, ale dopuszczają się świętokradztwa, by sprawdzić rzeczywistą siłę katolickiej wiary. Zgodnie z przedstawionym w poprzednim podrozdziale schematem strzelają do kościelnego krucyfiksu, za co momentalnie ponoszą nadprzyrodzoną karę: Ježíš Maria Josef, křesťané milý, do kříže svatého jak jsou střelili, střelné rány se na spátek obrátily, a jich bohaprázdné z koňu svalily. [Jezus Maria Józef, mili chrześcijanie, oni w krzyż święty robili strzelanie, kule wystrzelone ku nim powróciły, i tych bezbożników z koni strąciły]. ( J-667/J-1597) Armia austriacka natomiast przedstawiona zostaje jako siła stojąca na straży wiary i porządku społecznego: ⩶ 151 ⩶ �Nedaleko vojsko naše leželo, nad střelnejma rány se zarazilo, hned kříži svatému všichni spěchali, tyto bezbožníky léžet spatřili. [Wojsko nasze blisko obóz rozbiło, wielce dźwiękami strzałów się zdumiało, do krzyża świętego wszyscy śpieszyli, bezbożników na ziemi zobaczyli. Neb Košuta vojsko je bohaprázdní, neb nad naším vojskem svítězit chtěli, z Krista Ježíše smích si dělali, taky božskou moci trestani byli. Bo Kossutha wojsko Bogiem wzgardziło, a nad naszym wojskiem zwyciężyć chciało, z Chrystusa Pana się wyśmiewali, więc boską mocą byli pokarani]. ( J-667/J-1597) W pieśni opisującej kampanię sardyńską w 1859 r. (Nová písen aneb prosba k Bohu v čas soužení, kilka wersji oznaczonych numerami J-985/ J-1483/J-1389), armia austriacka nazywana jest wręcz „chrześcijańską”, w pieśniach częste są również wstawki modlitewne, proszące o pomyślność dla wojska i władcy: Že se z boje navratime, srdečně troufame nebo Armadu křesťanskou tuze silnou mame a věrné komenda naše Jeneraly orlem silnym a rakouskym Sardina zmahaji. [Że z boju powrócimy, na to szczerze liczymy bowiem Wojsko chrześcijańskie bardzo mocne mamy i wierne oficery nasze Generały orłem mocnym austriackim Sardynów pogromią]. ( J-985/ J-1483/J-1389) Modlitwa i pobożność cesarza i jego żołnierzy odgrywają istotną rolę we wszystkich pieśniach o tematyce wojennej, sam cesarz przedstawiany jest zresztą jako wykonawca Bożej sprawiedliwości ( J-1356): „A tak Bůh nebeský dal tu moc cisáři, by ti rebelanti jenom skrotil brzy” [„Tak to Bóg niebieski dał moc cesarzowi, by tych rebeliantów prędko pogromił”]. Umieszczenie obrazu buntu w schemacie walki z boskim planem wpływa także na faktograficzną stronę pieśni. Wydaje się, że dla tekstów opisujących walki z buntownikami wewnątrz monarchii, charakterystyczny (i niezależny od prawdziwych wydarzeń) jest nacisk na całkowite unicestwienie nieprzyjaciół. Nie ma tu ukształtowanych obrazów poszczególnych nacji, ale sposób przedstawiania buntowników i ich losu jest podobny – podkreśla się bezlitosne i ostateczne zniszczenie wroga. Jest to uzasadnione z perspektywy wizji świata: skoro ktoś zdradził, zmieniając kategorię ze „swojego” na „obcego”, należy przywrócić porządek świata i pozbyć się ⩶ 152 ⩶ �burzącego ład elementu. O ile zewnętrzny najeźdźca może zostać przepędzony z powrotem do swojego kraju, wewnętrzny wróg musi zostać całkowicie zlikwidowany. Cytowane już pieśni o powstaniu krakowskim i Wiośnie Ludów obfitują w opisy miast równanych z ziemią za podniesienie ręki na osobę cesarza (cytat z druku Nová a radostná píseň vojáka do Polska maršírujícího): Jak jenom císař pán o tom zprávu dostal, rychle všemu vojsku přisně sám přikázal. By města, dědiny v jejich položení všechny vypálili, a lid pochytali. […] přes mnohonást tisíc lidí svou zkázu vzali […] a mnoho klášterů, čtyři města k tomu, co jsou nohama šlapali císářskou korunu. [Gdy tylko pan cesarz o tym się dowiedział, prędko wojsku swemu surowo przykazał. Aby wsie i miasta leżące w krainie spalili, a ludzi chwytali w niewolę. […] ponad kilkanaście tysięcy ludzi zginęło […] w tym wiele klasztorów, z czterema miastami, co cesarską koronę deptali nogami]. ( J-1023/J-1774) Pieśń Žalostná píseň o reberií v Netalií 1848 ( J-27/J-47/J-894/J-1002) opisuje natomiast zniszczenie Mediolanu, Wenecji i jeszcze dwóch niewymienionych z nazwy miast (co w interesujący sposób odpowiada czterem miastom rzekomo zniszczonym w Polsce, o których mówi wcześniejszy cytat), oraz zabicie wszystkich wrogich żołnierzy: Mailand v okamžení celej rozházeli […] hlavní města štyři rozstřileli, že malo poznal kde ty města stály. […] Ale ten jenerál pardon jím nedal, sardinský vojsko všechno pomordoval. [Majland w jednej chwili cały rozwalili […] cztery główne miasta rozstrzelali, gdzie dotąd stały byście nie poznali. […] Ale ten generał im pardonu nie dał, sardyńskie wojsko całe wymordował]. ( J-27/J-47/J-894/J-1002) ⩶ 153 ⩶ �Wizję całkowitej anihilacji wroga przedstawia również druk Nová píseň, o strašné vojně v uherské krajině ( J-1244, fragmenty pod numerem J-1575), gdzie sprawiedliwość wymierzają zbuntowanym Koszycom zaproszone przez austriackiego cesarza wojska rosyjskie: „celé dva dní a dvě noci do toho města bili, / tak že město i s tím vojskem v prach obrátili” [„Dwa dni całe i dwie noce w miasto to strzelali, / tak że miasto razem z wojskiem z ziemią zrównali”]. Wobec powyższych fragmentów przedstawiających konflikty wewnętrzne w czarno-biały sposób i nie pozostawiających mieszkańcom zbuntowanych terytoriów możliwości przebaczenia, wyjątkowy jest wers z pieśni J-1023/J-1774, w którym mowa o państwowej pomocy dla tych Polaków, którzy pozostali wierni cesarzowi: „A těm pozustalým, kteři dobrý byli, / těm napomocný byl, poslal jim obilí” [„A tym pozostałym, co byli dobrymi, / pomoc swą okazał, wspomógł ich ziarnami”]. Nie oznacza on jednak łagodnego traktowania winnych, a jedynie sugeruje, że – podobnie jak w tekstach opisujących ludność cywilną w Prusach czy Francji – nie wszyscy przedstawiciele danej nacji zaliczają się do tej samej grupy nieprzyjaciół. 4.6.4. Inny neutralny, relacja świata pieśni i świata pozatekstowego Oprócz kilku przedstawionych bliżej grup etnicznych, z których nazwami wiąże się w pieśniach kramarskich utrwalony obraz, teksty przywołują wiele toponimów – nazw państw, krain historycznych czy mniejszych jednostek administracyjnych. Zazwyczaj jednak, choć przedstawione są w nich działania mieszkańców tych regionów, nie mają one przełożenia na stereotypy narodowe czy etniczne. Potwierdza to odwoływanie się do kategorii politycznych czy administracyjnych, a nie szerszych tożsamości ponadregionalnych (brak np. pojęcia Niemiec, Niemców czy niemieckości, występują natomiast nazwy poszczególnych państw niemieckich: Bawaria, Saksonia, Szwabia itp.). Co się tyczy wiedzy geograficznej zawartej w badanym korpusie, sądzę, że wyróżnić można trzy zasadnicze „kręgi dystansu”, których zakres wpływa na treść pieśni i charakter opisywanych zdarzeń. W najbliższym, wewnętrznym kręgu, umieszczam Czechy, Morawy, Śląsk Austriacki, ewentualnie Górne Węgry – dzisiejszą Słowację – i dwa największe miasta monarchii: Wiedeń i Budapeszt71. Dla tego obszaru charakterystyczna jest precyzyjna lokalizacja miejsca wydarzeń (często podawany jest region, nazwa mająt71 Sporadycznie pojawiające się wieści z przygranicznych terytoriów niemieckich (przede wszystkim Śląska i Saksonii) również można włączyć do tej grupy. Są one prawdopodobnie oparte na źródłach prasowych lub przekładach niemieckich druków Bänkelsängerów. ⩶ 154 ⩶ �ku ziemskiego i konkretnej wsi) i stosunkowo wiarygodny, choć powierzchowny (w zgodzie z kanonami twórczości kramarskiej) opis. Na tym terenie lokalizowane są przede wszystkim pieśni o morderstwach – morytaty opisujące zazwyczaj prawdziwe wydarzenia (zob. Záloha 1975: 104–105), relacje o katastrofach naturalnych (powodziach, pożarach, wypadkach kopalnianych), pieśni wojenne o charakterze nowiniarskim opisujące innego-najeźdźcę, kameralne opowieści o współczesnych cudach, dotykających pojedynczych osób lub niewielkich grup, oraz bardziej spektakularne legendy założycielskie sanktuariów pielgrzymkowych (oddzielone od odbiorcy znacznym dystansem czasowym). Z tego kręgu dystansu informacje mogły docierać do odbiorców pieśni kramarskich także innymi kanałami. Odbiorca lub ktoś z jego bezpośredniego otoczenia mógł bowiem znać opisywane miejsca lub przynajmniej słyszeć o nich z wiarygodnych źródeł (np. podczas podróży handlowych), lub przeczytać na ich temat w gazecie. Zapewne dlatego nie znajdziemy tu właściwie spektakularnych opisów wielkich cudów ani innych łatwych do zweryfikowania fantastycznych zjawisk. Powoływanie się na wyraźnie nieprawdziwe zdarzenia przy jednoczesnym odwoływaniu się do ich autentyczności mogłoby zniechęcić potencjalnych odbiorców i naruszyć status druku kramarskiego jako źródła informacji. Przykładem „cudu” w bliskim językowo i geograficznie kręgu jest np. opis odkrycia jaskiń krasowych w Němčicach na Morawach ( J-2805: Opis haviřu, kteři od potopý světa chrám Páně mezi městečkem sloupem a dědinou Němčicema vydobyli), w którym rdzeń historii jest prawdziwy, ale opis ubarwiony w oparciu o kramarską poetykę, a naturalna jaskinia i jej dekoracyjne wnętrze przedstawione zostały jako ruiny starożytnej świątyni (zob. Skutil 1963: 181–182). Pieśni w drugim kręgu dystansu, do którego wliczam dalsze regiony Europy i Bliski Wschód, powołują się na nazwy rzeczywistych miejsc, choć często w zniekształconej postaci (np. sardinská zem z pieśni J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/ J-2224/J-2778 zostaje wydrukowana w nowszym wydaniu tego samego tekstu, J-218, jako ziemia šandiská), ale ich opis nie odpowiada rzeczywistości i jest nierzadko bardzo fantastyczny. Adresaci opisywane miejsca mogli znać jedynie z innych druków kramarskich, legend hagiograficznych czy historii biblijnych. Wyjątek stanowią jedynie pieśni wojenne dokumentujące kampanie austriackiej armii, choć również tutaj – jak zaznaczyłem w poprzednich punktach tego rozdziału – opis jest zazwyczaj bardzo powierzchowny i nie zawiera szczegółowych informacji o obcych realiach. To właśnie w odleglejszych i słabiej znanych lokalizacjach europejskich (Francji, Hiszpanii, Rosji, Włoszech itp.) umiejscawiane są w większości historie wymyślone i najbardziej fantastyczne. Teksty wskazują, że te choronimy były znane autorom i odbiorcom pieśni, ale funkcjonowały zwykle jako puste nazwy bez ⩶ 155 ⩶ �żadnych konkretnych konotacji, czyli swego rodzaju uniwersalna „zagranica”. Jak już wspomniałem, opis realiów odpowiada więc czeskim (nazwy miejscowe i osobowe) i choć niektóre historie relacjonują prawdziwe zdarzenia, zazwyczaj stanowią raczej mieszankę różnych znanych wątków i lokalizacji. Tak na przykład nowina o pożarze Moskwy w 1838 r. ( J-1304, Nová píseň o náramném sněhu w ruské zemi, a o strašném ohni w Moškvě…) stanowi prawdopodobnie reakcję na pożar Pałacu Zimowego w Petersburgu zimą 1837 r. (o którym informacje autor mógł zobaczyć na przykład w gazecie), ale opisywana cesarska rezydencja przeniesiona jest do Moskwy, zapewne w związku ze świadomością wielkiego pożaru tego miasta z 1812 r. Słuchacz nie miał możliwości skontrolowania prawdziwości wieści, dlatego mogą się w nich pojawiać najbardziej nawet fantastyczne motywy, takie jak spektakularne znaki na niebie i ziemi, istoty mityczne itp. (np. potwór morski w druku J-1312, Nová Píseň o divných dwou Příbězích, kteří se stali we Vlaské zemi…). Zauważalne jest podkreślanie różnic religijnych, czego przykładem są opisywani w poprzednim podrozdziale (4.5.) poganie żyjący rzekomo w niemal wszystkich krajach (co częściowo wyjaśnić można pochodzeniem legend jeszcze z antycznej tradycji). To w krajach należących do tej kategorii dzieje się większość spektakularnych cudów, na przykład historie o zbrodniarzach zamienionych w kamień ( J-113/J-1013 w Bawarii, J-209/J-1919 w Turcji), lub karze boskiej w postaci ognistego deszczu palącego całe miasta ( J-137/J-989/J-1035/J-1319). Lokalizowane są tu również nowiny polityczne i katastrofy naturalne, jedne rzeczywiste, inne całkiem fantastyczne. Przykładowy opisu kraju z tego kręgu stanowi historia szwedzkiego pielgrzyma do austriackiego Mariazell ( J-241/J-893/J-1136, treść pieśni przywołana jest również kilkakrotnie w rozdziale 5.), w myśl której nie tylko švejdská země lokalizowana jest 10 mil za pruską granicą, ale mają się w niej znajdować jedynie dwa miasta: jedno zamieszkane przez katolików, a drugie wyłącznie przez pogan. Ostatni, zewnętrzny krąg dystansu uznać można za najbardziej zaskakujący. Można by bowiem zakładać wzrost fantastyczności opowieści wraz z oddalaniem się od centrum, które stanowią ziemie czeskie. Jest jednak inaczej – historie dziejące się w odległych krajach pozaeuropejskich zazwyczaj odpowiadają w zasadniczym rysie rzeczywistości, choć są oczywiście przefiltrowane przez kramarską poetykę i wizję świata. Przyczyną tej wierności realiom jest zapewne pochodzenie informacji – wieści zupełnie fantastyczne nie mogły dotyczyć Chile ( J-731/J-2555: Pravdivá píseň o shoření chrámu Páně v zemi americké r. 1864…), Martyniki ( J-1185: Pravdivá píseň o strašlivém výbuchu sopky Mont Pelé dne 8. května 1902 na ostrově Martinique…), Meksyku ( J-42: Pravdivá zpráva o velectihodném císaři Maxmiliánu, o jeho přetěžké smrti…, J-215: Smutná udalost statečného pána mexikánské⩶ 156 ⩶ �ho císaře Maxmiliana 1) czy Peru ( J-217: Nová píseň o velikém zeměhnutí v zemi Americké, jež tam trvalo od 15. až do 16. srpna roku 1869…) z tej przyczyny, że nazwy te nie były obecne w kulturze i nie były szerzej znane autorom pieśni. Dotyczące ich wiadomości powstawały wyłącznie na podstawie artykułów prasowych i przekładów wiadomości z innych języków (z pewnością głównie niemieckiego), jedynie w reakcji na głośne sprawy. A zatem niemal wszystkie wiadomości z krajów pozaeuropejskich oparte są dość wiernie na prawdziwych informacjach. Są to głównie wieści z zakresu polityki i wojen (np. śmierć cesarza Maksymiliana Habsburga w Meksyku) oraz opisy wielkich katastrof (trzęsień ziemi, wybuchów wulkanów i pożarów). Wierność realiom jest oczywiście różna, ale podstawowe informacje są zgodne z rzeczywistością, a różnice znajdujemy przede wszystkim na poziomie interpretacji wydarzeń z ideologicznego i religijnego punktu widzenia. Osobną grupę tworzą jedynie teksty głównie satyrycznego charakteru dotyczące emigracji Czechów do Stanów Zjednoczonych, te jednak zazwyczaj mają charakter liryczny i nie zawierają właściwie informacji o amerykańskich realiach, a jedynie stanowią kliszowe sentymentalne lub humorystyczne opowiastki (por. Scheybal 1990: 293–300). Podsumowując, próba zobrazowania relacji między wiedzą pozatekstową a treścią druków mogłaby wyglądać jak parabola, w której stopień prawdziwości tekstów spada wraz z oddalaniem się od ziem czeskich, ale po osiągnięciu minimum w pieśniach dotyczących odległych krajów Europy z powrotem rośnie, a treść pieśni zbliża się od prawdy (zob. Mętrak 2019b: 160). Nie znajdziemy w pieśniach kramarskich również wiadomości o całkiem fantastycznych bajecznych krainach. Wartość informacyjna druków jarmarcznych była oczywiście – przy przyjęciu dzisiejszych kryteriów – stosunkowo ograniczona, ale niezależnie od ich rozrywkowo-sensacyjnego charakteru, komercyjnej roli i konformizmu, nie wolno nie doceniać wpływu, jaki miały na formowanie się wiedzy o świecie wśród swoich odbiorców. Świadczyć może o tym także cały szereg nazw geograficznych, jakie wynotować można z badanego korpusu tekstów. Ich reprezentatywną próbkę, podzieloną w oparciu o przynależność do konkretnych państw lub kręgów kulturowych przedstawia kolejny punkt. 4.7. Stereotypy dotyczące poszczególnych krajów i ich mieszkańców Niniejsza część opracowania służy usystematyzowaniu wszystkich wiadomości dotyczących 10 wybranych narodów i krain, których nazwy są w materiale poświadczone najczęściej, a opis pozwala na podjęcie próby rekonstrukcji ich wizerunku. ⩶ 157 ⩶ �Niektóre z przedstawionych poniżej informacji znalazły się już w rozdziałach dotyczących obrazów „obcych” z konkretnych punktów widzenia, teraz jednak zostaną one zebrane w całościowe opisy konkretnych grup etnicznych i ich ojczystych regionów. Przy doborze i klasyfikacji materiału kieruję się zarówno informacjami jednoznacznie obecnymi w tekście, jak i wiedzą pozatekstową, ponieważ u części nazw widoczne jest przesunięcie semantyczne lub wieloznaczność, a słownik potoczny XIX w. nie zawsze jest równoważny ze współczesnym pojmowaniem granic etnicznych i politycznych (por. Niewiara 1998: 174). Dążąc do możliwie pełnego obrazu, czerpię wiadomości przede wszystkim z tekstów o rzeczywiście informacyjnym charakterze (np. pieśni wojskowe i polityczne). Nie rezygnuję jednak z niektórych treści obecnych w tych drukach, które nazw geograficznych i etnonimów używają wyłącznie jako wymaganego przez konwencję uszczegółowienia opisywanych w tekście wydarzeń, zazwyczaj pozbawionych lokalnej specyfiki. W tym przypadku interesującą informacją są np. fakty społeczne uznawane za oczywiste (np. katolicyzm jako domyślna religia) i obecne w tekście nazwy własne, których forma świadczy o tym, czy autor miał jakieś wyobrażenie o opisywanej kulturze, czy też przenosił na nią doświadczenia (i zwyczaje językowe) z własnego otoczenia. Ponieważ znaczna część tekstów została przedstawiona w innych rozdziałach, w podsumowaniu nie podaję tytułów ani nie przedstawiam szczegółowo treści pieśni, numery druków można jednak odnaleźć w indeksie na końcu pracy i odszukać ich opisy w tekście72. Wybrane grupy etniczne/etnokonfesyjne są przedstawione w kolejności alfabetycznej w oparciu o polskie nazwy kraju/narodowości (w niektórych przypadkach kilka bardziej szczegółowych określeń ujętych jest pod jedną zbiorczą nazwą): Ameryka/Amerykanie, Francja/Francuzi, Polska/Polacy, Prusy/Prusacy, Rosja/ Rosjanie, Szwecja/Szwedzi, Turcja/Turcy, Węgry/Węgrzy, Włochy/Włosi i Żydzi. Struktura poszczególnych haseł zawiera listę leksemów nazywających dany kraj, listę wariantów nazwy danej grupy, a następnie wizerunek kraju i jego mieszkańców w tekstach, składający się z faset obejmujących kilka szczegółowych aspektów (nie wszystkie są możliwe do opisania dla każdej grupy). Przy doborze tych kategorii kierowałem się pracami Aleksandry Niewiary73 (2000: 45–46) i Zbigniewa 72 Starałem się wymienić poniżej wszystkie wystąpienia danej pieśni w całym korpusie Muzeum Komeńskiego, choć ze względów technicznych możliwe jest, że nie udało mi się dotrzeć do pojedynczych wystąpień danego tekstu w mocno uszkodzonych i niekompletnych drukach. 73 Klasyfikacja A. Niewiary zawiera kategorie dotyczące narodów: aspekt fizyczny (wygląd zewnętrzny); aspekt psychiczny (cechy charakteru, umiejętności i zdolności z nimi powiązane); aspekt ekonomiczny (zasobność i sposób gromadzenia dóbr); aspekt społeczny (pozycja w społeczeństwie, klasa, role społeczne); aspekt polityczny (polityka międzynarodowa); aspekt religijny (wyznanie i stosunek do katolicyzmu); aspekt kulturowy (obyczaje, ubiór, jedzenie i picie, rozrywki). ⩶ 158 ⩶ �Grenia74 (2004: 31–37, 2012: 64, 2016: 168), modyfikując podziały opracowane przez tych autorów tak, by najlepiej odnosiły się do badanego przeze mnie materiału. Ostatecznie wyodrębniłem 6 aspektów: a) psychiczno-charakterologiczny; b) społeczno-ekonomiczny; c) kulturowy; d) fizyczny; e) polityczny; f ) religijny. Niektóre z nich odpowiadają bliżej konkretnym przedstawionym już wcześniej punktom widzenia (katolika, poddanego habsburskiego, Czecha i chłopa), inne są istotne w kilku lub we wszystkich ujęciach. 4.7.1. Ameryka/Amerykanie (+ Meksyk/Meksykanie) 4.7.1.1. Nazwa kraju Podstawowym choronimem jest Amerika ( J-94/J-1334, J-731, J-2555), słowo używane w odniesieniu do konkretnego kraju – Stanów Zjednoczonych – jak i całości kontynentu, zarówno Ameryki Północnej jak i Południowej. Częsta jest również forma z przymiotnikiem: země americká ( J-217, J-731, J-2555). Nazwy poszczególnych państw Ameryki nie pojawiają się, z wyjątkiem Meksyku ( J-42, J-215: Mexik, J-42: Země mexikánská) oraz nazw z pieśni J-217 (Perun a Ekvádor), wymienianych przez autora jako miasta, choć w rzeczywistości odwołujących się do państw, Peru i Ekwadoru. 4.7.1.2. Nazwa grupy etnicznej Mieszkańcy Ameryki to Amerikáni ( J-94/J-1334), a Meksyku – Mexikáni ( J-42, J-215). 4.7.1.3. Obraz w tekstach Z analizowanych teksów wyraźnie wynika, że ich autorzy mieli świadomość odległego, pozaeuropejskiego położenia Ameryki (np. w druku J-1060 mowa o opuszczaniu 74 Klasyfikacja Z. Grenia zawiera kategorie dotyczące grup regionalnych i etnicznych (Greń 2004), następnie zmodyfikowane na potrzeby opisu grup religijnych (Greń 2016): psychospołeczną; ekonomiczną; socjopolityczną; religijną (stopień wiary, treść wierzeń, nazwa religii, zwyczaje religijne, zabobonność); fizyczną; kulturową. ⩶ 159 ⩶ �Europy). Ze względu na swoją odległość pozostaje ona obszarem niekonkretnym i różnorodnym, a pod wspólną nazwą umieszczane są często bardzo odległe i zróżnicowane miejsca, o których informacje są wybiórcze i związane zazwyczaj z wyjątkowymi wydarzeniami. Najczęściej Ameryka pojawia się w tekstach jako ogólna nazwa, rzadziej wymieniane są konkretne miejscowości – w drukach J-731 i J-2555 odnajdujemy miasto Santiago de Chile (město Santiago), w pieśni J-217 peruwiańskie miasta Arequipa (Arekvipa slavné město) i Arica (Arika/Arka75), jak również państwa Peru i Ekwador wymienione jako nazwy miast (město Perun a Ekvádor), oraz trudniejsze do zidentyfikowania miasta Isla76 i Arciga/Arcija77. W druku J-1185 pojawia się nazwa i informacja o położeniu Martyniki (Martinique, v souostroví Malé Antilly, v střední Americe) oraz wymienione zostają położone na niej miasto Saint-Pierre (město Piere, Saint-Piere) i wulkan Montagne Pelée (Mont Pelé). Ze względu na rzadkość i charakter docierających do Czech zza oceanu wiadomości, dotyczą one najczęściej dramatycznych klęsk żywiołowych, interpretowanych w kontekście nadprzyrodzonej kary. Ameryka stanowi więc w drukach kramarskich przede wszystkim miejsce katastrof, zwykle o egzotycznym charakterze – trzęsień ziemi ( J-217), wybuchów wulkanów ( J-1185) – czy, jak w przypadku druków J-731/J-2555, ogromnych pożarów. Tego typu pieśni są oparte na prawdziwych podstawach i lokalizowane w konkretnych miejscowościach. Bardziej ogólne wizje Ameryki, nie odwołujące się do faktów historycznych, podzielić można na trzy grupy: 1. obrazy wyidealizowane, sławiące bogactwo i zalety odległego kraju jako miejsca pozwalającego na lekkie i dostatnie życie; 2. wizje demitologizujące, opisujące Amerykę jako kraj taki jak inne, wymagający od mieszkańców ciężkiej pracy i poświęcenia dla osiągnięcia sukcesu; 3. obrazy zniechęcające do wyjazdu, przedstawiające odległy kraj jako niegościnny i odpychający. Pierwszy ze schematów przedstawiania odnajdujemy w pieśni z druku J-1060, w której znaleźć można następujące fragmenty: „Překrásná země Amerika; tam jest vína dosti, pokrmu hojnosti, nejsou lidé v žádné bídě, žijou tam v svornosti, v lásce, 75 Trudno rozstrzygnąć czy wymienione w tekście Arika i Arka to dwa różne miasta, czy dwukrotne przywołana ta sama nazwa w różnym zapisie. 76 Hiszp. ‘wyspa’, zapewne pozbawiona drugiego członu rzeczywista nazwa geograficzna, niemożliwa dziś do zidentyfikowania. 77 Nazwa pojawia się jeden raz, ale możliwe jest odczytanie litery g jako g lub jako j. Wariant Arciga odpowiada rzeczywiście istniejącemu hiszpańskiemu nazwisku, być może odnosi się więc do trudnej dziś do zidentyfikowania, ale rzeczywistej nazwy. ⩶ 160 ⩶ �upřimnosti, Bůh je žehná v každé době” [„Przepiękny kraj Ameryka; tam jest wina dość, pokarmów mnogość, nie tkwią ludzie w żadnej biedzie, żyją tam w zgodzie, w miłości, uczciwie, Bóg im stale błogosławi”]. Drugi schemat występuje w tekście druków J-94/J-1334, który zapewnia o perspektywach czekających na osadników gotowych do pracy w surowych warunkach: „Amerika je vlast velmi vznešená, jen není národem tak obsazená, / jako jsou jiný mnohé krajiny, kdo tam chce dobejvat ty pustatiny. / Muže tam nakoupit kolík chce akrů” [„Ameryka to kraina bardzo wspaniała, ale nie jest przez ludzi zbyt zamieszkała, / tak jak inne liczne ziemie, kto chce zdobywać pustynie. / Może tam nakupić akrów ile wola”]. Pieśń wymienia również pożądane cechy mieszkańca tej krainy: „Amerikán nesmí být lenošivý, tak jsou tam od práce jako zde živí, / Kdo dělat nechce, nechť je to kde chce, darmo se nenají ani v Americe” [„Amerykan nie może być leniwy, tam jak i tutaj praca ludzi żywi, / Kto robić nie chce, niech jedzie gdzie chce, za darmo się nie naje ani w Ameryce”]. Trzecia, negatywna wizja pojawia się w pieśni J-1128, przedstawiającej życie emigrantów jako pasmo nieszczęść i ciągłą pogoń za pieniądzem: „v té slavné Americe, každý jenom živoří, / o svůj život on málo dbá, jen když tolar vytěží” [„w tej sławnej Ameryce, ledwo co przeżywają, / o życie swoje nikt nie dba, tylko dolary gonią”]. Nawet przyroda nie może się równać z tą znaną z ziemi ojczystej: „V té přeslavné Americe, najdeš ptactva v hojnosti, / ozdobené krásným peřím, v lesích je jich tam dosti, / ti jsou ale všickni němí, líbezný zpěv neslyšíš, / když někteří začnou zpívat, uši si zacpat musíš” [„W tej przesławnej Ameryce, znajdziesz ptactwa mnogość, / zdobnego w piękne pióra, w lasach jest ich tam dość, / wszak są wszystkie nieme, miłego śpiewu nie usłyszysz, / gdy niektóre zaczną śpiewać, uszy zatkać musisz”]. Ameryka okazuje się gościnna jedynie dla zbiegłych z Europy przestępców: „Ten však najde tam útěchy, jenž svojí vlast opustil, / udělal v ní mnoho zlého, do Ameriky se pustil” [„Ten wszak znajdzie tam pociechę, co ojczyznę opuścił, / narobił w niej wiele złego, do Ameryki się wypuścił”]. Niewiele wiadomo o mieszkańcach Ameryki – przytaczaną już powyżej informację o konieczności ciężkiej pracy ( J-94/J-1334) – można również zinterpretować jako opis typowych Amerykanów w aspekcie psychologicznym jako pracowitych. Pieśni właściwie nie informują o aspekcie politycznym: ustroju, systemie władzy czy zagranicznych sojuszach Ameryki (zarówno w węższym znaczeniu, jako USA, jak i szerszym – innych państw regionu). Na podstawie informacji o wizycie w Pradze „Amerykańskich Czechów” ( J-1131), można zakładać, że Amerykę zamieszkują osadnicy pochodzący z różnych europejskich narodów. W taką wizję wpisują się nieliczne bardziej konkretne informacje, np. o rządzonym krótko przez Habsburgów Meksyku ( J-42, J-215), czy o statusie Martyniki jako posiadłości Francji ⩶ 161 ⩶ �( J-1185: „Pod francouzskou vládu patří tento ostrov Martinique” [„Pod francuską władzę podlega ta wyspa Martynika”]). Niewiele wiadomo również o kulturze i religii Amerykanów. Poza tym, że walutą jest tam dolar ( J-1128: tolar), pieśni informują także, że nawet w tak dalekich krajach żyją katolicy ( J-217: „v té zemi americké tam také žijou lidé víře katolícké” [„w tej ziemi amerykańskiej także żyją ludzie wiary katolickiej”]), a katolicka katedra płonie w pieśni znanej z druków J-731/J-2555. Pożar stanowi karę za grzechy, a zatem mimo formalnej przynależności do Kościoła katolickiego, Amerykanie nie są prawdziwie pobożni. Brakiem wiary tłumaczona jest również katastrofa na Martynice ( J-1185: „mnozí lidé nevěří, že je Pán Bůh nad námi” [„wielu ludzi nie wierzy, że jest Pan Bóg nad nami”]). Druki o Meksyku – miejscu śmierci brata austriackiego cesarza – informują o pogaństwie i dzikości jego rodzimych mieszkańców ( J-215: „nechtěl nechat to pohanstvo, chtěl je přivest na víru křesťanskou, / Lidí byli velmi zatvrzeli, proto že jsou sami divošiví” [„nie chciał tego pogaństwa zostawić, chciał ich ku chrześcijaństwu przywieść, / Ludzie byli wielce zatwardziali, bowiem są wszyscy bardzo dzicy”]). Druki nie dostarczają zatem wyczerpujących informacji, ale można wnioskować, że mieszkańcy Ameryki przed przybyciem Europejczyków byli poganami, a teraz mieszkają tam nawróceni tubylcy i katoliccy przybysze z Europy. 4.7.2. Francja/Francuzi 4.7.2.1. Nazwa kraju Kraj Francuzów określany jest opisowo jako francouzská země ( J-4, J-194, J-964/ J-1831) lub archaicznym leksemem Francouzy ( J-98/J-1845/J-1930, J-194). Współczesna forma Francie pojawia się w jednym druku ( J-2197), który opisuje również Belgię (belgická země), lokalizując ją obok Francji. 4.7.2.2. Nazwa grupy etnicznej Francuzi określani są niemal wyłącznie etnonimem Francouz/Francouzové ( J-1, J-2, J-3, J-4, J-27/J-47/J-894/J-1002, J-58, J-194, J-195/J-2776, J-469, J-985, J-1312, J-1343, J-2403), wyjątkowo obok formy podstawowej pojawia się forma dialektalna Francoz ( J-27/J-47/J-894/J-1002, nie jest jednak wykluczone, że chodzi tu o błąd drukarski), a w jednym (choć znanym z trzech druków) tekście opisowe określenie francouzští lidé ( J-1044/J-1057/J-1285). ⩶ 162 ⩶ �4.7.2.3. Obraz w tekstach Z pieśni J-804 wiadomo, że Francja posiada dostęp do morza (jako miejsce akcji tekst podaje francouzské přímoří [„francuskie pobrzeże”]). Znanym francuskim miastem jest Paryż ( J-3: slavné Paříž město, J-721: Paříž), przywoływany również w drukach J-98/J-1845/J-1930, których miejscem akcji jest wieś St. Francesko blíž Paříže (zapewne fikcyjna, choć można próbować rekonstruować nazwę jako zniekształcenie rzeczywiście występującej we Francji nazwy miejscowej Saint-François). W tej samej pieśni pojawia się ponadto nazwa Sevenna (być może związana z rzeką Sévenne w południowo-wschodniej Francji) odnosząca się do majątku podarowanego przez cesarza matce cudownie narodzonych pięcioraczków. Wreszcie w druku J-2192 relacjonującym objawienie w Lourdes pojawia się nazwa tego miasta (w oryginalnym zapisie Lourdes, a nie późniejszym zaadaptowanym do czeszczyzny wariancie Lurdy) oraz informacja o jego położeniu w „Górach Massavielskich” (Hory Massaviellské), stanowiąca bez wątpienia zniekształcenie przekazu o grocie Massabielle, w której ukazała się Maryja. W aspekcie psychiczno-charakterologicznym pojawiają się wyłącznie cechy związane z rolą Francuzów jako żołnierzy-najeźdźców. Niektóre z nich można interpretować jako pozytywne – Francuzi są więc przebiegli ( J-3: francouzská chytrost), waleczni i odważni ( J-9: „Ta francouzská armáda, v širokém poli stojí, / pojďte sem kamarádi, žadného se nebojí” [„To francuskie wojsko, w szerokim polu stoi, śpieszcie, towarzysze, nikogo się nie boi”]). Częściej jednak zamiłowanie i niewątpliwy talent do wojaczki wiążą się z okrucieństwem ( J-4: „ubozí rodičové své dítky dát musejí, před hrozného nepřítele Francouze ukrutného” [„strapieni rodzice swoje dziatki oddać muszą, przed strasznego przeciwnika, okrutnego Francuza”]) i brakiem litości wobec przeciwników ( J-1044/J-1057/J-1285: „Ti francouští lidé, ti jsou neustupní, ti nedají pardon, neb jsou jako vzteklí” [„Ci francuscy ludzie, są nieustępliwi, nie dadzą pardonu, bo są jako wściekli”]). Francuscy żołnierze stosują przemoc nie tylko w uczciwej walce wobec uzbrojonego nieprzyjaciela (np. J-195/J-2776: „Francouz jede proti mně, střílí do mne z pistole” [„Francuz z naprzeciwka jechał, strzelał do mnie z pistoletu”]), ale nie oszczędzają również rannych na polu bitwy ( J-469: „Francouzove jsou k nám jeli, ty šavle v rukach měli, / že my ještě tří živí jsme, hned nás rosekat chtěli” [„Francuzi ku nam jechali, w rekach szable trzymali, / że byliśmy trzej żywi, zaraz nas posiekać chcieli”]) i ludności cywilnej, w tym kobiet i dzieci (liczne cytaty z druku J-194, np.: „lidi mordujou nevážně, tý ukrutné tyrané, / aní děti nelituji maji srdce kamené” [„ludzi mordują bezlitośnie, ci okrutni tyrani, / ani dzieci nie litują, serca mają z kamieni”], „tam Francouz zlé ⩶ 163 ⩶ �děla, / neb má hroznou sílu lidů, nad žádnym lítost nemá” [„tam Francuz zło czyni, / bo ma straszną siłę ludzi, nad żadnym nie zna litości”], czy epitety takie jak hrozný – ‘straszny’, přeukrutný – ‘przeokrutny’ i rozsápaný Francouz – ‘rozjuszony Francuz’, lub określenie ukrutník – ‘okrutnik’. Taki obraz niewątpliwie wiąże się z aspektem społeczno-ekonomicznym, w którym Francuzi przedstawiani są głównie jako żołnierze, którzy żyją z rabunku okradając i plądrując podbite kraje (cały tekst druku J-2; fragmenty J-194: „Francouzi zlé dělaji, žádného nelitujou, města pole i vesnice, všecko všudy plundrujou” [„Francuzi zło czynią, nikogo nie litują, miasta pola i wsie, wszystko wszędzie plądrują”], cytowane już w punkcie 4.6.1. fragmenty J-2403: „zlato stříbro pobrali, dobytek, chleb vyžrali” [„złoto, srebro zabrali, bydło, chleb wyżarli”]). Brak w pieśniach informacji z domeny kulturowej wykraczających poza wspomniany już kontakt na polu bitwy i stosunek najeźdźcy do podbitego i zmuszonego do służby chłopa. Druk J-2 mówi więc m.in. o żarłoczności francuskich żołnierzy ( J-2: „Dům je prázdný od všeho vaření všelikého: / mastný krávy, ovce, drůběž, v domech není krajane věř” [„Dom opróżnili z wszelkiego jadła gotowanego: / tłustych krówek, owiec, ptaków, w domach nie ma, wierz rodaku”]) i ich wciąż rosnących oczekiwaniach, a także o lekceważącym i opartym na przymusie i przemocy stosunku do morawskich gospodarzy ( J-2: „po sedlce s botou hodil, / vyhnal ji ven na ulici, sedláka praštil s sklenici” [„w chłopkę rzucił butem, / wypędził na ulicę, chłopa trzasnął szklanicą”]). Oprócz wzmianki o niebieskich mundurach napoleońskiej armii ( J-2403: „budem vítat modré hosty” [„przywitamy niebieskich gości”]), pieśni nie zawierają właściwie żadnych informacji o aspekcie fizycznym, a więc wyglądzie zewnętrznym Francuzów. Należy jednak podkreślić, że poza wyjątkowymi przykładami matki pięcioraczków z pieśni J-98/J-1845/J-1930 i napadniętej przez żołnierza wdowy z druku J-194, brak jakichkolwiek informacji o postaciach kobiecych narodowości francuskiej, kramarski stereotyp obejmuje zatem przede wszystkim Francuzów-mężczyzn. Więcej powiedzieć można o domenie politycznej, w której wyjątkowy przykład druku J-1 wspomina, że dobrym władcą Francji był król Ludwik XVI, zabity przez zbuntowany lud. Inny wymieniony w tym samym tekście z imienia król to Dobrý Jindřich (trudny do zidentyfikowania, ostatní król Francji o tym imieniu to XVII-wieczny Henryk Burbon). Królem francuskim jest także Marcellus ( J-296/ J-595/J-650/J-1306: Marcellus král Francký) z historycznej legendy o św. Genowefie. Następcą Ludwika XVI jest krwiożerczy Napoleon, który toczy wojnę z cesarzem austriackim i występuje przeciw boskiemu porządkowi świata ( J-3: „chtěl dobyvat mnohych krajin, / Boha odpovrhl, a na tom přestat nechtěl, / cely svět pod svou ⩶ 164 ⩶ �moc chtěl, / a naše země loupiti, v lidskej krvi se broditi, / Pán Bůh to mít nechtěl” [„chciał zdobywać liczne kraje, / Boga porzucił, na tym się nie zatrzymał, / cały świat chciał mieć w mocy, / nasze ziemie złupić, w krwi ludzkiej brodzić, Pan Bóg tego nie chciał”]). W pieśni J-547, sławiącej austriacko-francuski traktat pokojowy jest on wyjątkowo określony bez negatywnych konotacji jako Bonaparte pán vzácný [‘Bonaparte możny pan’]. Napoleon III jako bezimienny cesarz francuski ( J-1343: Císař francouzský) pojawia się ponadto jako przeciwnik Habsburgów w druku opisującym wojnę Austrii z Królestwem Sardynii, oraz jako císař Napoleon w drukach opisujących narodziny cudownych pięcioraczków ( J-98/J-1845/J-1930). Francuzi, jako nieprzyjaciele Austrii, wspierają w walce z Habsburgami inne narody: Włochów ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „Francouz k sardinskému králi psal s radostí, / by pomoci přišel a z vojskem tam dojel” [„Francuz radośnie pisał do sardyńskiego króla, / by z pomocą przyszedł i z wojskiem przyjechał”]), Prusaków ( J-58: „Tam jsou nepřátele potrestani, byli v nich Francouzové zmichani, / v Čechách se jim zalíbilo, potom když skusili znechutilo” [„Tam są wrogowie pokarani, byli wśród nich Francuzi wnieszani, / w Czechach się im spodobało, gdy spróbowali odwidziało”]), a nawet wrogich katolikom Szwedów (w druku J-287 mowa o tym, że podczas oblężenia Częstochowy Szwedzi „z kusův franckých házeli” [„z dział francuskich miotali”]) i Turków (J-1001: „Francouz Turkům nápomocen bude” [„Francuz Turkom pomocny będzie”]). Informacje o aspekcie religijnym stereotypu Francuzów nie pojawiają się bezpośrednio (brak informacji o wyznawanej przez nich religii), można więc zakładać, że jest nią więc katolicyzm, stanowiący w kramarskim ujęciu religię domyślną. Sami Francuzi nie są jednak dobrymi katolikami, ale – jak wspomniany wyżej Napoleon – występują przeciw boskiemu porządkowi (czego pierwszym wyrazem jest królobójstwo z pieśni J-1). Mianem bezbožník – ‘bezbożnik’ określony zostaje również francuski żołnierz z druku J-194. Wyjątkowo w tekście znanym z druków J-964/J-1831 mowa jest o żyjących we Francji poganach, którzy nie oddają czci Matce Bożej – być może protestantach. Ponownie przywołać można tu również informację z literatury przedmiotu o tekstach opisujących francuskich rewolucjonistów jako pogan tańczących wokół „drzewa wolności” (Klacek 2014: 81–82). 4.7.3. Polska/Polacy 4.7.3.1. Nazwa kraju Najczęstsze określenie Polski to Polsko, odpowiadające współczesnemu czeskiemu leksemowi ( J-70/J-1260/J-1399, J-1023/J-1774, J-1356, J-1539). Licznie występują również nazwy dwuczłonowe z przymiotnikiem, np. polská krajina ( J-46/J-1246, ⩶ 165 ⩶ �J-1023/J-1774, J-1733), polský kraj ( J-1010), polská země ( J-135/J-2806, J-193, J-516/J-548/J-1591, J-1010, J-1258) i – trzykrotnie – polské království ( J-105, J-287, J-427). Mowa również niekiedy o miastach „w polskim położeniu” ( J-2235/J-2708: polské položení). W kilku przypadkach nazwy zawierają także informację o politycznym statusie ziem polskich jako podzielonych pomiędzy sąsiednie mocarstwa: w druku J-193 mowa o Galicji jako o ziemi „cesarsko-polskiej” (v Gallicyi, neb w Cýsařcko-Polské Zemi), w tekstach J-70/J-1260/J-1399 i J-1539 pojawia się natomiast określenie „Pruska Polska” (Pruské Polsko). 4.7.3.2. Nazwa grupy etnicznej W badanych tekstach etnonim określający Polaków wystąpił zaskakująco rzadko, w druku J-1738 pojawia się leksem Polák/Poláci oraz określenie opisowe lid polský – ‘lud polski’. Jednorazowo ( J-1023/J-1774) leksem Polsko uznać można za metonimię służącą jako zbiorowe określenie mieszkańców tego kraju. 4.7.3.3. Obraz w tekstach O Polsce wiadomo, że leży na północy ( J-135/J-2806 wymienia Polaków i Rosjan jako na půlnoci národy). Miejscowości lokalizowane w Polsce to przede wszystkim Warszawa, wymieniana w kilku drukach ( J-146, J-170/J-896: Varšava), niebezpośrednio obecna również w druku J-427, gdzie pojawia się fikcyjna wieś Portowa (Portova) pod Warszawą, i w J-1258, przywołującym fikcyjną miejscowość Nyszburg (?), również położoną w pobliżu Warszawy (Nyšpurk u Varšavy). Z dwóch różnych tekstów (prawdopodobnie nowsza pieśń nazwę miejscową przejęła ze starszej) znana jest ponadto Widawa ( J-70/J-1260/J-1399: pěkné město Vidava, J-1539: Vidava). Również dwukrotnie wymieniana jest niemiecka nazwa Lwowa, Lemberg: bezpośrednio w druku J-1356 (Lemberk) i niebezpośrednio w tekście J-46/J-1246, gdzie blíže Lemberka lokalizowana jest prawdopodobnie fikcyjna wieś Piotrowa (Petrova Ves). Również dwukrotnie w tekstach pojawia się Kraków ( J-1733, J-2235/J-2708), określany jako twierdza ( J-1733: Krakov festunk). W obecnym w korpusie w dwóch kopiach druku J-1023/J-1774 przywołana jest ponadto nazwa Tarnowa (Tarnov). Inne, trudniejsze do zidentyfikowania nazwy miejscowe to Prachów (?) koło Kamieńca Podolskiego ( J-105: blíž Kamence Podolského […] Práchov), Razbów (?) ( J-1010: Razbov), i tajemnicze město Filezy v polské zemi78 ( J-516/J-548/J-1591). 78 Zawarta w druku pieśń to stary tekst barokowy, być może czerpiący z egzemplów tłumaczonych z innych języków – ponieważ nazwa nie kojarzy się z żadnym polskim miastem, podejrze- ⩶ 166 ⩶ �Z Polską identyfikowane są ponadto sanktuaria w Częstochowie i Kalwarii Zebrzydowskiej (np. J-105: Kalvárie, Častochova). Teksty kramarskie nie dostarczają zbyt wielu informacji o mieszkańcach Polski. Z druków opisujących powstanie 1846 r. możemy wnioskować, że w domenie charakterologiczno-psychologicznej są oni skłonni do buntu i odważni (np. druki J-1023/J-1774 informują o niechęci do kapitulacji: „nechtělo se Polsko poddat” [„nie chciała się Polska poddać”]). Z buntem związane są również nieliczne informacje o aspekcie ekonomicznym, większość innych tekstów, których akcja umiejscowiona jest w Polsce, nie informuje bowiem o lokalnej specyfice. Według pieśni przyczyną rebelii miały być klęski żywiołowe i głód ( J-1010, J-1023/J-1774, J-1356), inne druki donoszą o pustoszącej Polskę epidemii cholery ( J-135/J-2806). O ile zatem uznamy je za reprezentatywne, można założyć, że Polska (a przynajmniej jej lepiej znana część związana z Cesarstwem Austriackim) kojarzona była z biedą i trudnymi warunkami życia (co zgadza się z rzeczywistą sytuacją ekonomiczną Galicji, zwłaszcza w porównaniu z lepiej rozwiniętymi gospodarczo ziemiami czeskimi, zob. np. McCagg 2010: 157–159). O politycznych relacjach Polaków z innymi narodami dowiadujemy się z tekstów jedynie tego, że historycznie Polska była królestwem, a obecnie znajduje się częściowo pod władzą pruską, a częściowo austriacką (odpowiednie cytaty zostały przytoczone w punkcie o nazwie kraju)79. W bliżej nieokreślonej przeszłości częstochowskie sanktuarium było ponadto oblegane przez Szwedów ( J-287), zdarzenie to nie jest jednak przedstawiane w szerszym kontekście. Wiadomo również, że w austriackiej części kraju Polacy buntują się przeciw władzy cesarskiej ( J-1023/J-1774: „nohama šlapali císařskou korunu” [„nogami deptali cesarską koronę”], ale nie jest to konsekwentne działanie całego narodu, a jedynie grupy rebeliantów, pieśń J-1356 mówi bowiem o oszczędzonych przez cesarza Polakach, „kteři dobří byli” [„którzy dobrzy byli”]. Pieśni nie dostarczają w zasadzie żadnych informacji o specyfice kulturowej Polski. W aspekcie religijnym, tak jak w pozostałych przypadkach, za domyślną wiarę uznawany jest katolicyzm, więc także w nowinach z Polski informacje o katolickim kulcie odnajdujemy najczęściej (np. figura św. Anny w J-70/J-1260/J-1399, procesja J-170/J-896 ku czci św. Prokopa). Jednocześnie kilkakrotnie to w Polsce wam, że może się ona odnosić do Śląska (łac. Silesia), gdzie przy wielokrotnym przepisywaniu długie s (ſ) zostało odczytane jako f. 79 Poza korpusem tekstów z Muzeum Komeńskiego znane są mi także druki osadzone w ‘rosyjskiej Polsce’ (ruské Polsko), jak przywołany w punkcie 4.5.5. druk o powstaniu styczniowym (druk z Muzeum Narodowego w Pradze nr KP 105). ⩶ 167 ⩶ �osadzone są wydarzenia związane z Żydami ( J-146, J-193, J-1258), co – o ile nie jest to przypadkowy zbieg okoliczności – może sugerować, że w oczach Czechów ziemie Polskie były widziane jako szczególnie gęsto zaludnione przez Żydów. Być może wiąże się to z odmiennością obyczajów postępowych Żydów czeskich i bardziej tradycyjnych Żydów w Galicji, gdzie rozwijał się m.in. ruch chasydzki (zob. np. Pěkný 2001: 232–233). Wyjątkowo dowiadujemy się o obecności w Polsce protestantów ( J-1733: „mnoho protestantů, křtu svatého žádali” [„wielu protestantów chrztu świętego prosiło”]), tekst ten jest identyczny z umiejscowionym w Budapeszcie (jedyną różnicę stanowi nazwa miasta), więc pierwotnie odnosił się zapewne do realiów węgierskich, gdzie odsetek niekatolickich chrześcijan był niewątpliwie większy niż w Polsce. Dodatkowo, bez określenia wyznania, pojawiają się informacje o bezbożności niektórych Polaków (np. J-1356: „V Polsku to přikázaní boží přestoupili, mnoho tisíc lidu jen sobě hověli” [„W Polsce to przykazanie Boże przekroczyli, całymi tysiącami sobie dogadzali”], „Považte křesťané tu jejich bezbožnost, co vojsko trpělo, skrz jejich nepravost” [„Rozważcie chrześcijanie tę ich bezbożność, co wojsko cierpiało przez ichnią nieprawość”]), wiązanej z wystąpieniem przeciw władzy politycznej cesarza. 4.7.4. Prusy/Prusacy (+ Brandenburczycy) 4.7.4.1. Nazwa kraju W nazwie kraju i jego mieszkańców występuje oboczność słowiańskiego rdzenia „prus-” i „prajs-”, zgodnego fonetycznie z niemieckim Preußen (dodatkowo pojawia się tu kilka wariantów ortograficznych). Kraj określany jest więc leksemami Prusko ( J-1136), Prajsko ( J-241/J-893/J-1136) i Praizsko/Praijsko ( J-1507). Pojawiają się również określenia dwuczłonowe: pruská země ( J-79, J-2179), prajská země ( J-1025/J-1352/J-2441) i prajské hranice ( J-1009/J-2112). Ponadto w dwóch tekstach ( J-70/J-1260/J-1399, J-1539) pojawia się wspomniane w poprzednim punkcie określenie Pruské Polsko na oznaczenie ziem polskich należących do zaboru pruskiego. 4.7.4.2. Nazwa grupy etnicznej Zamiennie stosowane są etnonimy Prus/Prusové ( J-210/J-2411, J-1906) i Prajz/ Prajzové ( J-58, J-1507), także w wariancie Prejsové ( J-27/J-47/ J-894/J-1002). Wyjątkowo pojawia się forma Prušáci ( J-79). Jednorazowo spotkać można informację, że Prusacy są zarazem Niemcami ( J-1906: Prusové jsou Němci). Do tej samej ⩶ 168 ⩶ �grupy etnicznej zaliczam również występujących w pieśni J-712 Brandenburczyków (Brandenburk, Brandenburci), których ojczyzna od początku XVIII w. stanowiła część Królestwa Prus, a których obraz pokrywa się z wizerunkiem Prusaków, choć nieco silniejszy nacisk położony jest w nim na obcość religijną. 4.7.4.3. Obraz w tekstach Prusy graniczą z Czechami – tekst J-1009/J-2112 umieszcza Chrudim i pobliskie Bořice niedaleko pruskiej granicy. Według pieśni J-241/J-893/J-1136 Prusy graniczą również ze Szwecją (można próbować odwoływać się tu do szwedzkich posiadłości nad Morzem Bałtyckim w XVIII i XIX w., choć zapewne jest to informacja czysto fikcyjna). Stolicą i najlepiej znanym miastem Prus jest Berlin ( J-1025/J-1352/ J-1886/J-1950/J-2059/J-2441: „V Prajské zemi vzácné město Berlín, však jest mnohým lidem dobře známý” [„W Pruskiej ziemi możne miasto Berlin, jest wszak wielu ludziom dobrze znany”]) pojawiający się także w drukach J-27/J-47/J-894/J-1002, J-55/J-157 i J-79, jego opis jest jednak zdawkowy. Wiadomo jedynie, że można w nim znaleźć most ( J-55/J-157), zamek królewski ( J-55/J-157, J-27/J-47/J-894/J-1002), czy kaplicę ( J-1025/J-1352/J-1886/J-1950/J-2059/J-2441) – elementy o uniwersalnym charakterze, których przywołanie świadczy raczej o braku bardziej szczegółowej wiedzy. Inne pruskie miasta to położone blisko ziem czeskich Racibórz ( J-1119, J-2179: Ratiboř) i sanktuarium w Wambierzycach ( J-2179: Vambeřice) oraz Opole ( J-79: Oppoli), określane jako hlavní město – ‘stolica’ w tekście przywołującym również nazwę Berlina, co świadczy być może o pewnej świadomości podziału administracyjnego Prus i stołeczności Opola w ramach rejencji opolskiej. W aspekcie psychiczno-charakterologicznym Prusacy – podobnie jak wcześniej Francuzi – przedstawiani są głównie jako żołnierze. W tekstach brak jednak w zasadzie informacji o związanych z tą profesją cechach charakteru, takich jak pozytywnie wartościowana odwaga, czy negatywne okrucieństwo. Pruskie zwycięstwa nad armią austriacką w 1866 r. przypisywane są za to przebiegłości ( J-210/J-2411: „Prus dlouhý čas s chytrostí, škodil převelice naší vlasti” [„Z przebiegłością Prus czas długi, państwu naszemu szkodził”]), zdradzie i intrygom ( J-210/J-2411: „Snad plán boje je zrazeny, Prus jest s velkou sílu postaveny” [„Chyba plan nasz był odkryty, Prusaków siła staje do bitwy”]) oraz przewadze liczebnej ( J-210/J-2411: „když jich padlo dvacet tisíc, přibylo jich vždycky víc” [„gdy poległo dwadzieścia tysięcy, zawsze przyszło jeszcze więcej”]). Pieśni – nawet opisujące austriackie porażki – wielokrotnie wspominają o ponoszonych przez wrogów stratach ( J-58: „v horách na pomezí deset tisíc Prajzů v krvi leží” [„w górach na granicy dziesięć tysięcy ⩶ 169 ⩶ �Prusów leży we krwi”]), inne przedstawiają pruskich żołnierzy jako słabszych niż habsburscy (np. węgierski huzar z pieśni J-55/J-157 sam pokonuje 12 Prusaków). Opisy wyjątkowego okrucieństwa (mordowanie kobiet i dzieci, tortury itp.) pojawiają się jedynie w pieśni o Brandenburczykach, w której są oni m.in. przyrównywani do krwiożerczych wilków ( J-712: „Brandenburk žádostivě po krvi naší dychtí, a jako vlk tak dychtivě chce nás všecky zkaziti” [„Brandenburczyk łakomie krwi naszej pragnie, i jak wilk spragniony chce nas wszystkich zgubić”]). Domena społeczno-ekonomiczna zawiera obrazy pruskich najeźdźców bogacących się kosztem mieszkańców podbitych terenów. Grabią oni miasta i wsie ( J-212: „Tenkrát se Prusy hnali, k městu sílou všecky” [„Wtenczas Prusaki gonili, do miasta całą siłą”], J-58: „Kolem Reichemberku Prajz rabuňk měl” [„Pod miastem Libercem Prusak rabował”]), okradają ludność cywilną ( J-210/J-2411: „Čechům chleb, peníze vzali, města a vesnice zapalili” [„Czechom chleb, pieniądze wzięli, miasta i wsie podpalili”], J-2411: „Někde rabují ti Prusi, občáne jím všecko dati musí” [„Gdzieś te Prusaki rabują, mieszkańcy im wszystko oddają”], J-1507: „Martinek dobrý Prajz rozeny […] sesbíral kupcovi neb selce” [„Martinek dobry rodak pruski […] zabrał kupcowi albo wiejskiej babie”] dobra, które przynosi swojej kochance w prezencie). Opisy te dotyczą wyłącznie pruskich żołnierzy, z nielicznych tekstów można się dowiedzieć, że wojna z Austrią szkodzi ludności cywilnej (rolnikom) po obu stronach konfliktu ( J-79). W aspekcie kulturowym pieśni zwracają uwagę na łakomstwo i żarłoczność Prusaków80. Są oni przedstawiani jako skupieni wyłącznie na materialnej wygodzie ( J-1906: „to jest pruská politika, salát, maso, k tomu mlíka” [„oto pruska polityka, sałata, mięso, do tego mleka”]) i nawykli do obżarstwa ( J-1906: „Kdo chce míti hody vždycky, musí mít žaludek pruský” [„kto chce zawsze mieć biesiadę, musi pruski mieć żołądek”]), choć pieśń unika nadmiernej generalizacji ( J-1906: „Ale všickní takoví nebyli, mnozí mírně jedli píli” [„Ale nie wszyscy tacy byli, liczni z umiarem jedli, pili”]). Podobnie jak w przypadku innych narodów, aspekt fizyczny jest w obrazie Prusaków niemal całkiem pominięty. Jedyna informacja, którą można do niego odnieść, to wskazówka, że Pruscy żołnierze noszą wąsy (podkręca je bohater pieśni J-1507: „fousama zatočil” [„zakręcił wąsami”]). Domena polityczna obejmuje informacje o władcy i stolicy Prus oraz ich stosunkach z Habsburgami. Słynnym królem pruskim był Fryderyk Wielki ( J-1385: 80 Podobne skojarzenie, utrwalone w formie powiedzenia ‘mieć pruskie strzewo’ opisującego żarłoka, znane jest również z gwar Śląska Cieszyńskiego (Tyrpa 2011: 171). ⩶ 170 ⩶ �Frydrych), który w swoim testamencie polecił poddanym utrzymywanie dobrych stosunków z Austrią ( J-1385: „milujte vždy císaře, totiž Josefa druhého” [„kochajcie zawsze cesarza, to jest Józefa drugiego”]), jego następcą był zaś Wilhelm ( J-1385). Imię Fryderyka powraca jako określenie władcy Prus także w innych czasach, niezależnie od prawdziwego panującego wówczas monarchy ( J-210/J-2411: „Prusové volají hlasem řádně, ať žije pruský král Bedřich slavně” [„Prusacy wielkim głosem wołają, niech żyje Frydrych król wiwatują”]). Stolicą Prus i siedzibą ich króla jest Berlin, w którym w 1848 r. doszło do rewolucji ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „Tuze jsou v Berlíně všecko potřiskali a krále z vojskem ven z burku vyhnali” [„Srodze w Berlinie wszystko rozbili, a króla z wojskiem z burgu wypędzili”]), ponieważ mieszkańcy Prus chcieli się podporządkować austriackiemu cesarzowi ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „nechtěji svýho krále míti, našemu císaři chcou poddaní býti” [„nie chcą swojego króla mieć, naszego cesarza poddanymi chcą być”]). Prusom są częściowo podporządkowane ziemie polskie ( J-70/J-1260/J-1399: „Leží v Pruském držaní pěkné město jedno, které patří do Polska, Widawa nazváno” [„Leży w pruskim władztwie piękne miasto jedno, co należy do Polski, Widawa nazwane”], J-1539: „V Pruském Polsku v jednom městě, Widawa nazvaná” [„W Pruskiej Polsce w jednym mieście, Widawa nazwanym”]) oraz część Śląska w okolicach Raciborza ( J-2179). Pieśni wymieniają ponadto dwa wydarzenia historyczne, podczas których wojska pruskie napadają na terytorium Czech: osiemnastowieczne wojny śląskie ( J-712) i będącą w żywej pamięci wojnę 1866 r. ( J-58, J-79, J-210/J-2411, J-212, J-1507, J-1906). W domenie religijnej znaleźć można informacje o naśmiewaniu się przez Prusaków z katolickich świętości, jak w cytacie podkreślającym ich butę i zaufanie w technikę, a nie modlitwę ( J-210/J-2411: „V Opavě Prusové když leželi, nám se z matky Boží posmívali, / že ji ku pomoci voláme, praví: Nám pomožou kvery nové” [„W Opawie Prusowie, gdy przebywali, z naszej Maki Bożej żartowali, / że ją na pomoc wzywamy, mówią: Nam pomaga karabin nowy”]). Postępowanie Prusaków wobec ludności cywilnej podbitych ziem przedstawiane bywa w perspektywie religijnej, jako bezbożność, czasem karana przez samego stwórcę ( J-2411: „Toho jsme se ani nenadali, žeby nás tak Prusi sužovali, / Přestupili zákon boží, nevážně jednali s naším zboží” [„Tegośmy się nie spodziewali, że nas Prusacy tak uciskali, / Przekroczyli prawa Boże, niegodnie czynili z naszym majątkiem”], „Začal Pan Bůh s Prusem bojovati, / začali v nahlosti umírati, / pro nestřidmé jídlo, pití, / museli někteří hned umříti” [„Zaczął Pan Bóg z Prusem walkę / zaczęli umierać nagle, / przez nieumiarkowanie w jedzeniu i piciu, / musieli niektórzy zaraz stracić życie”]). O ile jednak zazwyczaj podkreślany jest niekatolicki charakter religii wyznawanej przez Prusaków, można też znaleźć informacje o mieszkających ⩶ 171 ⩶ �w ich kraju pobożnych chrześcijanach-katolikach ( J-1025/J-1352/J-1886/J-1950/ J-2059/J-2441): pár […] nábožných křesťanů). Brandenburczycy z pieśni J-712 są natomiast jednoznacznie identyfikowani z kalwinizmem i protestantami ( J-712: kacíři zlopověstní – ‘kacerze niesławni’) oraz przedstawiani jako zajadli wrogowie religii katolickiej, kpiący z jej świętości i burzący kościoły ( J-712: „Brandenburk nešťastný dal zbořiti moc chrámů” [„Brandenburg nieszczęsny kazał zburzyć wiele kościołów”]). 4.7.5. Rosja/Rosjanie 4.7.5.1. Nazwa kraju Jednoczłonowe nazwy Rosji to zgodne z współczesną czeszczyzną Rusko ( J-2501) oraz archaiczne Rusy ( J-17/J-1293: „povandrujem […] do Rus” [„powędrujemy […] do Rosji”]). W niektórych przypadkach trudno jest jednoznacznie określić czy określenia te dotyczą Rosji jako kraju Rosjan, czy raczej bytu politycznego graniczącego z Austrią, a więc ziem polskich pod zaborem rosyjskim. Określenia dwuczłonowe to ziemia rosyjska ( J-69/88/665: ruská země, J-37/J-214/J-1003, J-1061, J-135/J-2806), kraina rosyjska ( J-1244: ruská krajina) i rosyjskie położenie ( J-92/ J-1011/J-1795/J-2503, J-219: ruské položení). 4.7.5.2. Nazwa grupy etnicznej Mieszkańcy Rosji to Rusové ( J-27/J-47/J-894/J-1002), dodatkowo w pieśni J-1061 pojawia się określenie Moskvan, niejasne jednak czy dotyczy ono konkretnie mieszkańca miasta Moskwy, czy całego kraju. 4.7.5.3. Obraz w tekstach Rosja leży na wschodzie ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „Z vejchodu krajiny Rus chce přitáhnouti” [„Ze wschodniej krainy chce Rus przybyć”]) i na północy (cytowane już w odniesieniu do Polaków druki J-135/J-2806 mówiące o narodach północy). Z Rosją kojarzony jest śnieg – pieśń J-1304/J-1685 cała poświęcona jest klęsce żywiołowej – ogromnej śnieżycy. Śnieżyca dotyka również bohaterów morytatu z druków J-92/J-1011/J-1795/J-2503. Dwa najlepiej znane rosyjskie miasta to Moskwa ( J-1061, J-1304/J-1685: Moškva) i Petersburg ( J-92/J-1011/J-1795/J-2503, J-1061, J-2501: Petrohrad), ich wzajemna relacja nie jest jasna, bo obydwa bywają podawane jako stolica kraju ( J-1304/J-1685: „Město Moškva v ruské zemi, jest ⩶ 172 ⩶ �velké kde císař bydlí” [„Miasto Moskwa w ruskiej ziemi, jest wielkie, gdzie cesarz mieszka”], J-2501: hlavní město Petrohrad). Inne nazwy wiązane z Rosją to prawdopodobnie fikcyjne miasto Wildoń lub Waldoń ( J-219: Wildoň) podawane czasem jako fałszywe miejsce druku kramarskich publikacji ( J-37/J-214/J-1003: Waldoň u Krásna) – w tym przypadku Ruská krajina ma więc prawdopodobnie oznaczać Polskę pod rosyjskim zaborem, jako miejsce, z którego druki mogłyby być dowożone do Czech. Inne rzekomo rosyjskie nazwy to niemal na pewno fikcyjne wsie Rosenwald i Frinzdorf ( J-2501) oraz wieś Fedrovec ( J-1061), mająca być może rzeczywisty odpowiednik, którego nazwa związana jest z imieniem Fiodor. W tekstach, w których Rosja jest po prostu schematycznie zarysowanym tłem wydarzeń, pojawiają się postaci o różnych cechach, trudno jednak mówić o obrazie Rosjan w ujęciu psychologiczno-charakterologicznym. Ewentualne źródło mogą tu stanowić jedynie pieśni o powstaniu węgierskim 1848 r., w których rosyjscy żołnierze opisywani są jako odważni ( J-1001: „Statně ruské vojsko silně se bránilo […] udátně přitahlo” [„Dzielne wojsko ruskie mocno się broniło […] odważnie przybyło”]) a ich wodzowie sławni, a więc sprawni w sztuce wojennej ( J-3: Ruský jenerálové, […] slavní hrdínové, J-1244: slavné ruské jenerály). Brak informacji o specyficznych cechach Rosjan w aspekcie ekonomicznym – bohaterowie pieśni to mieszczanie ( J-219), chłopi, młynarze ( J-92/J-1011/ J-1795/J-2503) i rzemieślnicy tacy jak w każdym państwie. W domenie politycznej Rosjanie występują jako żołnierze interweniujący w obcych krajach. Gdy na trasie ich przemarszu znajdują się ziemie czeskie, obraz może być pozytywny lub negatywny, zależnie od punktu widzenia autora – zgodnego z polityczną propagandą, lub bliskiego zwykłym mieszkańcom wsi. W datowanym na 1813 r. druku J-8 armáda ruská to (‘armia rosyjska’) obrońcy Czech i Moraw przed francuską agresją, ale już w pieśni wydanej w drukach J-27/J-47/J-894/J-1002 Rosjanie, idący prawdopodobnie na Węgry, chcą spustoszyć Morawy („Rus […] naší Moravu že chce vyhubiti” [„Rus […] że nasze Morawy chce zrujnować”]). Być może śladem pamięci o przemarszach rosyjskich wojsk podczas kampanii napoleońskich i Wiosny Ludów jest porównanie żarłoczności pruskich okupantów w 1866 r. do Rosjan ( J-1906: „Prusové víc jedli nežli Rusi” [„Prusacy więcej jedzą niż Rosjanie”]), pozwalająca sądzić, że to Rosjanie dzierżyli dotąd w tej kategorii palmę pierwszeństwa. Powszechnie wiadomo ponadto, że władzę w Rosji sprawuje car, określany uniwersalnym mianem cesarza ( J-1061: císař, J-1244: ruský císař dobrotivý, J-1304/J-1685: ruský císař), przedstawiany jako dobry władca, którego siedziba znajduje się w Moskwie lub Petersburgu. ⩶ 173 ⩶ �Informacje o Moskwie zaliczyć można dodatkowo do aspektu kulturowego, miasto opisywane jest bowiem jako całkowicie drewniane ( J-1304/J-1685: „Město Moškva […], To město z dřeva stavený” [„Miasto Moskwa […], To miasto z drewna wystawione”]), co sugeruje niski poziom rozwoju Rosji. Jako napój pity przez rosyjskich chłopów wymieniany jest miód ( J-1061: „Tu hned dcera chleb přinesla a medoviny k pití” [„Zaraz córka chleb przyniosła i miodu do picia”]). Poza tym brak właściwie informacji o Rosji odróżniających ją od innych krajów – obecne w tekstach nazwy i realia odpowiadają czeskim lub niemieckim, tak na przykład „rosyjski” bohater druków J-92/J-1011/J-1795/J-2503 to młynarz Adam Fišer/Fischer, w druku J-2501 pojawia się zaś Jan Landmann i wspomniane już wsie Frinzdorf i Rosenwald. Inne postacie noszą imiona František ( J-37/J-214/J-1003) i Pavel ( J-1061), dwukrotnie pojawia się jeszcze nazwisko Kudriš ( J-35/J-1843, J-1061). Takie bohemizowanie realiów sprawia, że nie dowiadujemy się niczego również o religii Rosjan, zaś w drukach pojawiają się nawiązania do katolickich świętych (np. J-37/J-214/J-1003). Wiadomo również, że także w tym kraju spotkać można bezbożników złorzeczących Chrystusowi ( J-219: „bohaprázdní syni […] se jemu rouhali” [„bezbożni synowie […] jemu bluźnili”]). 4.7.6. Szwecja/Szwedzi 4.7.6.1. Nazwa kraju Kraj Szwedów określany jest wyłącznie opisowo jako švejdská země ( J-241/J-893), lub – w nowszym wydaniu tej samej pieśni – švédská země ( J-1136). 4.7.6.2. Nazwa grupy etnicznej Szwedzi określani są najczęściej leksemem Švejda, lm. Švejdi ( J-427, J-448/J-567/ J-673/J-700/J-944, J-855, J-1009/J-2112, J-1110, J-2152), w pojedynczych przypadkach Švéda ( J-567) lub Švedi ( J-287). 4.7.6.3. Obraz w tekstach Brak informacji o kraju Szwedów, poza wzmiankami z pieśni J-241/J-893/J-1136, która lokalizuje ich kraj „deset míl za Prajskem” [„Dziesięć mil za Prusami”], a więc jako graniczący z Prusami, i wymienia leżące w nim dwa miasta, Petrohrad i Turemburg (lub – według zapisu z druku J-893 – Turnburg). Wiadomo również ( J-573/J-1686), że przynajmniej niektóre szwedzkie miasta leżą nad morzem. ⩶ 174 ⩶ �Niewiele informacji odnaleźć można w domenie psychiczno-charakterologicznej, zgodnie z przyjętym obrazem wszelkich nieprzyjaciół, Szwedzi są źli (np. J-855: zlostní) i zawzięci, by szkodzić katolikom. W aspekcie społeczno-ekonomicznym, podobnie jak w przypadku kilku innych narodów, mowa jest głównie o żołnierzach czy maruderach grasujących na obszarze objętym wojną. W pieśni J-573/J-1686 mowa ponadto o szwedzkich żeglarzach. Brak w tekstach wiadomości o kulturze Szwedów innych niż związane z kwestią konfliktu religijnego, nie ma również informacji dotyczących domeny fizycznej. W aspekcie politycznym wiadomo, że Szwedzi toczyli niegdyś wojny z Habsburgami na terytorium Czech, choć nie jest to wydarzenie lokalizowane dokładnie w czasie i należy raczej do odległej przeszłości ( J-2152: „Švédská válka zuřila, oltáře obraze chrámy všecky ničila, / Švédové jinověrci chtěli oni vlasť naši dostat pod moc a zničit víru nejdražší” [„Szwedzka wojna szalała, ołtarze, obrazy, kościoły wszystkie niszczyła, / Szwedzi innowiercy chcieli ojczyznę naszą wziąć we władzę i zniszczyć wiarę najdroższą”]). Sugestię współpracy szwedzko-francuskiej zawiera druk J-287, w którym francuskie armaty służą Szwedom do ostrzeliwania Jasnej Góry. Ten sam druk zawiera również informację o szwedzkim władcy z dawnych czasów ( J-287: kníže švedské Leo), który kazał przyozdobić częstochowski obraz złotem. Wydarzenie to umieszczane jest w czasach przed najazdem tatarskim i być może świadczy o świadomości późniejszej daty rozłamu religijnego w Europie, po którym Szwedzi stali się wrogami katolicyzmu. Domena religijna jest dla wizerunku Szwedów najistotniejsza. Są oni przedstawiani przede wszystkim jako protestanci (luteranie, wyjątkowo kalwini jak w J-573/J-1686: „ten jejich pán švejdský kalvín byl” [„ten ich pan szwedzkim kalwinem był”]), walczący z katolickimi obyczajami i bluźniący świętościom. Jako protestanci kpią z kultu świętych (w tym ich relikwii), Matki Bożej (także podczas objawień, np. J-893/J-1136: „jak byla snížená Panna Maria, od mnohých rouhačů, / když v karty hrali, jí se posmívali a proklínali” [„jak była poniżona Panna Maryja przez licznych bluźnierców, / gdy w karty grali, z niej się śmiali i przeklinali”]) i katolickich pielgrzymów ( J-2152: „Při krásnem zpěvu poutnicí se ubírali, […] Švejdi se posmívali, poutnicí strachem bledli” [„Z pięknym śpiewem pielgrzymi się wyprawiali, […] Szwedzi się śmiali, pielgrzymi ze strachu bledli”]). W popularnym tekście powielanym w drukach J-448/J-567/J-673/J-700/J-944, Szwedzi pragną „luterstvo v Praze množiti” [„mnożyć w Pradze luterstwo”] i w tym celu burzą katolickie kościoły lub przerabiają je na własne świątynie. Wielokrotnie przywoływane są legendy dotyczące łupienia przez Szwedów miejsc kultu i prób szkodzenia świętym wizerunkom. Szwedzkim atakom przypisywane jest uszkodzenie obrazu ⩶ 175 ⩶ �Najświętszego Zbawiciela z Chrudimia ( J-824: „obraz […] vojáci vzali a posekali, švejdské vojny” [„obraz […] żołdacy cięli i ranili za szwedzkiej wojny”], J-855: „svatý obraz […] byl od zlostných Švejdů tuze zran[ěn]ý” [„święty obraz […] był przez złych Szwedów ciężko zraniony”]) oraz św. Walentego z Přiboru ( J-1110: „Nebesa […] nedaly ohní moci, by Švejda spálil, když se k nám zvalil, obraz vzácný” [„Nieba […] nie dały ogniom siły, aby Szwed spalił, gdy się tu zwalił, obraz twój cudami słynny”]). Podobnie jak Żydzi, także Szwedzi bywają przywoływani jako symbol bezbożności, do którego przyrównywani są bohaterowie negatywni ( J-2152: „zapřel víru křesťanskou, že byl horší než sám Švejda” [„zaparł się wiary chrześcijańskiej, że był gorszy niż sam Szwed”]). Wyjątkowe są informacje o mieszkających w Szwecji prawowiernych chrześcijanach (katolikach), które znaleźć można w pieśni J-241/J-893/J-1136 („ve Švédské zemi stojí dvě města všem lidem známy, / v jednom jsou pohani, v druhém křesťani” [„w szwedzkiej ziemi stoją dwa miasta wszystkim ludziom znane, / w jednym są poganie, w drugim chrześcijanie”]) oraz J-573/J-1686, w której katolicki żeglarz ma przy sobie zaszyty w ubraniu obrazek św. Anny, co sugeruje dodatkowo, że musi on swoją religię ukrywać przed pozostałymi Szwedami. 4.7.7. Turcja/Turcy (+ Tatarzy) 4.7.7.1. Nazwa kraju Państwo Turków określane bywa jednym słowem jako Turky ( J-57/J-139, J-137/ J-989/J-1035/J-1319: v Turcích), lub opisowo jako turecká země ( J-91, J-203), turecká krajina ( J-209/J-1919), turecké hranice ( J-391, J-1001) i turecké položení ( J-2188). Brak informacji o ojczyźnie Tatarów. 4.7.7.2. Nazwa grupy etnicznej Turcy określani są niemal wyłącznie podstawowym leksemem Turek/Turci ( J-13, J-14, J-57/J-139, J-81, J-129, J-137/J-989/J-1035/J-1319, J-191/J-1411/J-2104, J-328, J-390/J-429, J-427, J-559, J-1001), wyjątkowo jako synonim pojawia się określenie religijne mahometáni ( J-13). W tym samym punkcie umieszczam również informacje o Tatarach ( J-287, J-289, J-370/J-660/J-1401, J-730, J-1486: Tatar/ Tataří, w J-2292 l.mn. Tatary, J-1738: tatarský lid), którzy zazwyczaj występują wyłącznie w kontekście dziejów średniowiecznych, ale w jednym z przykładów pojawiają się obok Turków jako synonim poganina ( J-129). ⩶ 176 ⩶ �4.7.7.3. Obraz w tekstach Turcja graniczy z Cesarstwem Austriackim, a tereny pograniczne to m.in. Węgry ( J-13: „Uherská země již plesej, proto, že již ten soused zlej, od tebe se vzdaluje” [„Węgierska ziemio bądź rada, bo już złego sąsiada twego w dal przegnano”]). Przynależność państwową w czasie toczonych z Turkami wojen zmieniały Serbia i Dalmacja ( J-13: „Servitští pání, možete být dobře rádí, / že Jozefa druhého máte pána vašého” [„panowie serbscy, możecie być weseli, że Józefa drugiego macie za pana swego”], „Dalmátska zem nápodobně” [„Dalmacka ziemia podobnie”], J-91: Bělohrad w zemi Turecké), turecka władza okresowo sięgała również Timișoary w Banacie ( J-390/J-429: Temešvár). W późniejszym okresie walki z Turcją toczyły się także w Bośni ( J-203: „Tam na východě v zemi Turecké, těká mysl má v kraje bosenské” [„Tam na wschodzie w ziemi tureckiej, myśl ma ulata do krainy bośniackiej”]). Wiadomo ponadto, że Turcja sprawuje kontrolę nad Ziemią Świętą, w tym Jerozolimą ( J-57/J-139, J-137/J-989/J-1035/J-1319, J-209/J-1919, J-2188) i Galileą ( J-209/J-1919), a inne miejscowości w tym rejonie to fikcyjne Evina ( J-57/J-139) i leżące rzekomo 6 mil od Jerozolimy miasto Karmech ( J-137/J-989/J-1035/J-1319). W domenie psychiczno-charakterologicznej bez wątpienia najważniejszą cechą Turków jest ich okrucieństwo. Są oni określani mianem morderców ( J-129: vrah), tyranów i okrutników ( J-559: ukrutník Turek; Tyran Turek; „žadného ten tyran nešanuje, napořád morduje nelituje” [„nikogo ten tyran nie szanuje, wciąż morduje nie żałuje”], J-137/J-989/J-1035/J-1319: ukrutné tyrany), a ich czyny zwykle opisywane są jak okrutne ( J-137/J-989/J-1035/J-1319: Turecká ukrutnost; wyrok sułtana to přeukrutný ortel). Druk J-14 dodaje, że nie jest to jedynie stosunek do nieprzyjaciół, ale zasada rządząca całym tureckim społeczeństwem („Boha neznají, a lásky k blížnímu i k národu svýmu žádné nemají” [„Boga nie znają, a miłości bliźniego i narodu swego żadnej nie mają”]). Figura Turka służy zatem jako wzorzec okrucieństwa, do którego przyrównywane są czyny mordercy z druków J-191/J-1411/J-2104 („Málo kdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme, / by tak nevážně mordoval, jaké mordy jsem já dělal” [„Rzadko kiedy o Turku wiemy, lub o poganach słyszymy, / by tak okrutnie mordował, jak robiłem ja”]) czy wręcz sama śmierć ( J-328: „Já jsem nad slunce rychlejší, nad Turka ukrutnější” [„Jam jest nad słońce szybsza, nad Turka okrutniejsza”]). Turcy są ponadto zawzięci ( J-14: zatvrzelý Turek) i określani negatywnie jako turecká holota ( J-14). Niewiele wiadomo o Turkach w domenie społeczno-ekonomicznej. W pieśni J-427 mowa jest o wielkiej biedzie i głodzie w Turcji, jest to jednak sytuacja wyjątkowa („maso koňské kupovali, rozličné travy jedli, tak bídný život vedli, / rodíče ⩶ 177 ⩶ �svoje dítky pobili, jich snědli” [„mięso końskie kupowali, rozmaite trawy jedli, takie biedne życie wiedli, / rodzice swe dziatki zabili, mięso ich zjedli”]), należy zatem przypuszczać, że żadnej z klas społecznych czy zawodów nie wiązano z Turkami stereotypowo. Kultura Turków cechuje się dziwnymi obyczajami – w pieśni J-81 mowa jest o tureckiej kąpieli („Jak živá jsem nevíděla, jak Turci mejou, strčí hlavu do škopička na krk jim lejou” [„Jako żywo nie widziałam, jak się Turcy myją, głowę wsadzą do skopeczka, wodę na kark leją”]). Wiadomo również, że mają oni swój własny niezrozumiały dla innych język, w druku J-137/J-989/J-1035/J-1319 czytamy bowiem o tłumaczu, który jest niezbędny dla porozumienia się katolickich mnichów z sułtanem („skrze tlumače dal se jich tázati” [„przez tłumacza kazał ich pytać”]). Z tekstów dowiadujemy się ponadto, że tureckim tytułem szlacheckim jest basza, a kobiety są w Turcji sprzedawane w niewolę ( J-440: „Tureckému bašovi ubohou prodali” [„Tureckiemu baszy nieszczęsną sprzedali”]). Charakterystycznym elementem ich kultury są tureckie szable, a znamię w tym kształcie ( J-2060: turecká šavlice), widoczne na ciele potwornego niemowlęcia zwiastuje bliską wojnę. Podobnym znakiem nadciągającego kataklizmu jest kometa, której pojawienie się oznacza turecki najazd ( J-129: „Tak před některýma lety, viděli lidé komety, / v království polském, uherském, přitáh Turek v času brzkem”; „Ta hvězda nám to znamená Tatara, Turka Pohana, / kterýž naší krvé žádá” [„Tak przed niektórymi laty, widzieli ludzie komety, / w królestwie polskim, węgierskim, nadszedł Turek w czasie krótkim”; „Ta gwiazda nam to oznajmia, Tatara, Turka, Pogana, / który krwi naszej pragnie”]). Elementem tureckiego stroju są szarawary ( J-14: šíroké kalhoty). Cechami charakterystycznymi Turków w domenie fizycznej są ogolone głowy i zarost ( J-14: holené hlavy; fousatý Turek). Władcą państwa tureckiego jest sułtan ( J-14), określany także jako turecki cesarz ( J-137/J-989/J-1035/J-1319: Tureckej Císař, J-91), a jego siedzibą jest Konstantynopol ( J-137/J-989/J-1035/J-1319: „Pak do Konštantynopoli vladář psal k císaři” [„Więc do Konstantynopola władca pisał do cesarza”]). W aspekcie politycznym relacje z Turcją kształtowały się podczas wieloletnich wojen toczonych na wschodnich granicach Cesarstwa Austriackiego i wiążą się nierozłącznie również z aspektem religijnym ( J-559: „na Turka tyrana pojďme rádí, nebo chce potlačit církev naší” [„Na Turka pogana pójdźmy radzi, on nasz kościół pragnie zgładzić”]). Turcy stanowili dla Austrii poważne zagrożenie i wielokrotnie zajmowali należące do niej terytoria ( J-13: „Koburg […] mnoho tisíci Turků z cisařských zemi vyhnal” [„Koburg […] wiele tysięcy Turków z cesarskich ziemi wygnał”]). W XIX w. charakter toczonych z Turcją wojen zmienił się z motywowanego reli⩶ 178 ⩶ �gijnie na polityczny. Niejasny jest więc stosunek Turków wobec Cesarstwa Habsburskiego w pieśni o rewolucji węgierskiej 1848, w której z jednej strony strzelają oni do Węgrów próbujących przekroczyć granicę, ale następnie zapewniają rebeliantom azyl i odmawiają wydania ich Austrii ( J-1001: „Košuta a více oficíru Turci mají, našemu císaři jej vydat nechtějí” [„Kossutha i więcej oficerów Turcy mają, naszemu cesarzowi nie wydają”]). Turków od pozostałych narodów wyraźnie odróżnia wyznawana przez nich religia. Bywają co prawda określani jako bezbożnicy i poganie ( J-13: neznaboh Turek, zlý pohan, ( J-209/J-1919: „křesťani […] od těch pohanů přehrozně mučeni” [„chrześcijanie […] przez tych pogan przeokrutnie męczeni”]), ale zważywszy na odwołania do religii muzułmańskiej często jeszcze w tym samym druku, „bezbożność” w tym kontekście oznacza po prostu, że nie wierzą oni w chrześcijańskiego Boga. W większości tekstów o tematyce tureckiej przywoływane jest imię Mahometa ( J-14, J-137/J-989/J-1035/J-1319: „Mahometu svému bohu počestnost činili” [„Mahometowi bogu swemu cześć oddawali”]), zazwyczaj przedstawianego jako bóstwo czczone przez muzułmanów. Teksty informują, że na terenie Turcji mieszkają również katolicy ( J-57/J-1919, J-2188), których Turcy aktywnie przymuszają do zaparcia się swojej wiary i oddania hołdu Mahometowi ( J-390/J-429: „Víru svou vychvalovali, jeho k ní nutili” [„Wiarę swoją wychwalali, jego do niej przymuszali”], J-57/J-139: „Turci chtějí že se máme Mahometu klaněti” [„Turcy chcą abyśmy Mahometowi się kłaniali”]). Prześladują ich również na rozmaite sposoby, a nawet organizują brutalne czystki etniczne ( J-209/J-1919)81. Z Turkami związani są ponadto Tatarzy, występujący w pieśniach rzadziej i niemal wyłącznie w kontekście historycznym. Są oni podobnie określani w domenie psychiczno-charakterologicznej jako tyrani ( J-1738: Tatarští tyrani; zlostný, ukrutný, tyran generál), okrutnicy ( J-289: roty ukrutné, J-730: Tatar ukrutný), potworni poganie ( J-370/J-660/J-1401: nestvorné pohany; przymiotnik ten odnieść można również do domeny fizycznej) popełniający niemoralne czyny ( J-370/J-660/J-1401: nectnostné činy), ludzie dzicy, obrazowo porównani do wilków ( J-730: divoch; vlci suroví). W zgodzie z wymienionymi cechami, jedyną informacją, jaką zaliczyć można do domeny kulturowej, jest wzmianka o tatarskim zwyczaju bezczeszczenia zwłok pokonanych chrześcijan i zbierania obciętych uszu 81 Stereotyp Turków (a zwłaszcza ich obraz w domenach politycznej, psychiczno-charakterologicznej i religijnej) dobrze koresponduje z ich wizerunkiem w dziewiętnastowiecznej prasie ze środkowoeuropejskiej części monarchii habsburskiej, który analizuje opierając się na materiale pochodzącym ze Śląska Cieszyńskiego, Zbigniew Greń (2019). ⩶ 179 ⩶ �w charakterze trofeum82 ( J-1738: „z křesťana každého uťali ucho jeho” [„z chrześcijanina każdego ucięli ucho jego”]). W aspekcie religijnym Tatarzy to poganie i bezbożnicy ( J-289: pohané, vpravdě bohaprázdné, J-730: Pohané, J-1738: tyrani a pohani), wrodzy m.in. wobec kultu Maryi ( J-1486: „Tataři […] naproti Marii vždycky se rouhali” [„Tatarzy […] wobec Maryi zawsze bluźnili”]). Jak wszyscy najeźdźcy, także Tatarzy trudnią się w domenie społeczno-ekonomicznej grabieżą ( J-1738: „plyndrovali, nenechali místa celého” [„plądrowali, nie szczędzili miasta całego”]), w aspekcie politycznym ich wodzem był Batu-Chan ( J-1738: král tatarský jménem Bathy), a wspomniane kontakty historyczne z Tatarami to przede wszystkim legendarne oblężenie Hostýna, stanowiące opowieść założycielską tamtejszego sanktuarium maryjnego83, oraz datowany na ten sam okres najazd na Śląsk, podczas którego zagrozili oni obrazowi Matki Bożej Częstochowskiej ( J-287). 4.7.8. Węgry/Węgrzy 4.7.8.1. Nazwa kraju Szeroko rozpowszechnione są 3 warianty nazwy kraju Węgrów, określenia Uhry ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110, J-240/413/463/713/2509/2663, J-427, J-1212, J-1244/J-1575, J-1401, J-1330), uherská krajina ( J-279, J-667, J-1244/J-1575, J-1322, J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404, J-1829/2808, J-2499, J-2596, J-2793) i Uheřská země ( J-13, J-153/J-558, J-1212, J-1244/J-1575, J-1330, J-1478). Wyjątkowo użyta zostaje nazwa informująca o statusie politycznym opisywanego kraju – Uherské Království ( J-115). Dokładne znaczenie wymienionych terminów nie jest jasne i zapewne niejednoznaczne. Pamiętać należy o tym, że najbliższym dla Czechów terenem Królestwa Węgier były zamieszkałe przez Słowian Górne Węgry – terytorium dzisiejszej Słowacji i to ich dotyczy znaczna część wieści z Uher. Nieokreślony jest również związek Węgier z Siedmiogrodem ( J-1577/J-2189: Sedmihradsko, J-1916: sedmihradská země). O ile nazwa tej krainy pojawia się zwykle w tekstach bez informacji o jej przynależności do Królestwa Węgierskiego, o tyle leżąca w Siedmiogrodzie Oradea/Waradyn określana jest w nich wyłącznie jako miasto węgierskie ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110, J-1478). Jako stolica Sied82 Motyw znany z czeskiego folkloru, do dziś pamiętany w legendzie o pochodzeniu tradycyjnych piernikowych wypieków z morawskiego Štramberku (štramberské uši). 83 Wzrost popularności kultu Matki Bożej Hostyńskiej w XVII i XVIII w. wynikał zresztą m.in. z obawy przed tureckim najazdem na Morawy (Zuber 1992: 83, Byrtusová 2011: 99–100). Wskazuje to również – na poziomie pozatekstowym – na to, że Turcy i Tatarzy postrzegani byli jako pokrewne grupy. ⩶ 180 ⩶ �miogrodu, niezgodnie z rzeczywistością, wymieniany jest ponadto serbski Belgrad ( J-1916: hlavní město Belegrad). 4.7.8.2. Nazwa grupy etnicznej Podstawowy etnonim to Uher (l. mn. Uhři) ( J-55/J-157, J-1001, J-1212, J-1738, J-2793). W pieśni znanej z druków J-1244/J-1575 pojawia się ponadto zbiorowe określenie Košuti oznaczające Węgrów zbuntowanych przeciwko austriackiej władzy. W tej samej pieśni użyte zostało także określenie Slovan od Košuta sugerujące, że Królestwo Węgierskie zamieszkują różne narody, także Słowianie (Słowacy). Również druk J-58 różnicuje pomiędzy Węgrami a Słowakami („Češi, Uhři a Slovani svou udatnost ukázali” [„Czesi, Węgrzy i Słowianie swą odwagę pokazali”]). 4.7.8.3. Obraz w tekstach Informacje o Węgrzech, jakie znajdujemy w pieśniach kramarskich, to fakt, że sąsiadują one z Turcją ( J-13), ale również z Morawami (druk J-1330 opisuje wyprowadzkę morawskich chłopów za granicę do Uher-Słowacji, skąd wracają oni niezadowoleni z sytuacji ekonomicznej w tym kraju), oraz że płynie przez nie Dunaj ( J-1001). Znane i łatwe do zidentyfikowania miasta węgierskie to Peszt ( J-75/ J-96/J-942/J-1321/J-2116, J-1001, J-1322: Pešt) i Buda ( J-1322, J-138/J-615/ J-934/J-1581/J-2404: Budín, J-2499: festunk Budín), Debreczyn ( J-1244/J-1575: Debrecin) oraz szereg miast należących dziś do Słowacji: Bratysława/Pressburg ( J-153/J-558, J-1322: Prešpurk), Bańska Bystrzyca ( J-1829/J-2808: Baňská Bystřice), Bańska Szczawnica ( J-1829/J-2808: Šťavnice), Koszyce ( J-1244/J-1575: Košitce), Trenczyn ( J-279: Trenčin). Jako węgierska określana jest również siedmiogrodzka Oradea/Waradyn ( J-1478: Vardajn, różne często zniekształcone warianty zapisu w wielokrotnie wydawanej pieśni z druków J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110: Vardajn, Vardaje, Vardají, Vardava). Inne nazwy miejscowe, trudniejsze w identyfikacji to słowiańsko brzmiące Starenice ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404), Pozeb ( J-2596), prawdopodobnie fikcyjne miasta Eperytus i Sakmar ( J-115) oraz klasztor franciszkanów znajdujący się w regionie określanym jako kraj Čalotecký lub Chalostenský ( J-240/413/463/713/2509/2663, J-427). W aspekcie psychiczno-charakterologicznym Węgrzy są odważni i waleczni ( J-55/J-157: „husar se […] nebál, neb byl udatné mysle” [„huzar się […] nie bał, bo był dzielnej myśli”]; „každý císařský husar čtyřiadvacet mužů porazí jediný sám: / oni jsou srdnatí a mysle hrdinské” [„każdy cesarski huzar dwudziestu czterech ⩶ 181 ⩶ �chłopa pokona sam: / oni są wielkiego serca i odważnej myśli”]), co przekłada się na obraz Węgra jako wyśmienitego żołnierza (zwłaszcza huzara) w domenie społeczno-ekonomicznej ( J-55: husar, J-1001: husáři, J-1244/J-1575: husaři). Wojsko węgierskie jest groźne dla nieprzyjaciół ( J-667: „Košuta vojsko strašné přijelo” [„Kossutha wojsko straszne przyjechało”], J-1244/J-1575: Košuta strašné vojsko). Oprócz tego odnajdujemy w tekstach standardowe obrazy ludzi różnych zawodów bez charakterystycznych związków z ich etniczną czy państwową przynależnością, np. karczmarzy i rzemieślników ( J-115). W domenie politycznej wiemy, że Węgry to królestwo ( J-115), zaś cesarz Austrii jest jednocześnie królem węgierskim ( J-55/J-157). Jednocześnie znaczna część druków dotyczących Węgier relacjonuje wydarzenia 1848 r., a zatem obok obrazu Węgra-wiernego żołnierza habsburskiego silny jest wizerunek Węgra-buntownika, identyfikowanego z osobą Ludwika Kossutha ( J-667/J-1597, J-1001, J-1212, J-1244/J-1575). Pieśń J-2793 informuje również o walkach Węgrów z Chorwatami (Kroboti), lecz brak w niej kontekstu dostarczającego więcej informacji. Z pieśni wiadomo ponadto, że w aspekcie kulturowym Węgrzy wyróżniają się językiem, znacznie odmiennym od czeskiego, którego przykłady odnaleźć można w wypowiedziach huzara z pieśni J-55/J-157, gdzie przeklina on słowami erdek teremtete i e basamteremtete84. Pieśni kramarskie przedstawiają Węgrów jako wyznawców różnych religii, są wśród nich katolicy ( J-1478, J-1829/J-2808), np. pielgrzymi odwiedzający morawskie sanktuarium na górze Hostýn ( J-1401), ale także ludzie „jinších vír” [„innych wiar”] ( J-1829/J-2808), opisywani jako protestanci ( J-2499), luteranie ( J-1478) i poganie ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404: pohanský zatvrzelec, objawienie J-2596: „mezi samýma pohanama” [„między samymi poganami”]). Poganami określani są również niektórzy mieszkańcy Siedmiogrodu, kpiący ze swych katolickich sąsiadów ( J-1916: „tam jest moc pohan, Krista nevěřijou” [„jest tam wielu pogan, w Chrystusa nie wierzą”]). Wreszcie buntownicy Kossutha określani są mianem bezbożników i opisywani jako bluźniercy przeciw religii katolickiej ( J-667: „strašné vojsko Boha spuštěný […] bezbožníky, bohaprázdní” [„straszne wojsko przez Boga opuszczone […] bezbożnicy, bezbożni”]). 84 Węg. érdek teremtette, baszom a teremtette – wuglaryzmy funkcjonujące w niektórych gwarach czeskich jako niezrozumiałe wtrącenia (zob. Šimečková 2015: 263–266). ⩶ 182 ⩶ �4.7.9. Włochy/Włosi 4.7.9.1. Nazwa kraju Ogólną nazwą obejmującą całe terytorium Półwyspu Apenińskiego jest vlaská země ( J-22/J-23/J-25/J-78/J-1034, J-1092/J-2348, J-1312) lub vlašská země ( J-1020/J-1934), również Vlachy ( J-89, J-1312, J-1777) – słowa pokrewne polskim Włochom, wywodzące się ze starszej czeszczyzny i będące jeszcze w użyciu w XIX w. (por. Jungmann 1839: 122). Obecną nazwę – Itálie – odnajdujemy w tekstach dwukrotnie ( J-48, J-2113), w innym zaś ( J-27/J-47/J-894/J-1002) pojawia się jej zniekształcona forma Netálie. Nie sposób określić, na ile powszechna była wiedza o przynależności poszczególnych królestw i regionów do włoskiej wspólnoty kulturowej i językowej, ale oprócz nazwy ogólnej pojawiają się też bardziej szczegółowe nazwy pojedynczych królestw i regionów: Piemontu ( J-48: piemontská země), Lombardii ( J-48: Lombardie), Wenecji ( J-1403/J-1576: fencyánská země), Sardynii ( J-985/J-1389/J-1483/J-1626/J-2415: sardinská krajiná, lub J-1004/J-1249/ J-1567/J-1804/J-2224/J-2778: sardinská země, w druku J-218 zniekształcona do formy Šandiská země) oraz nazwa římská krajina ( J-95, J-2189). 4.7.9.2. Nazwa grupy etnicznej Mieszkańcy państw włoskich określani są ogólną nazwą Vlaši ( J-1020/J-1934) lub Talijáni ( J-27/J-47/J-894/J-1002), pojawiają się także nazwy mieszkańców konkretnych regionów: Sardinové ( J-27/J-47/J-894/J-1002, J-1020/J-1934) oraz Neapolitán ( J-555). 4.7.9.3. Obraz w tekstach Najczęściej przytaczanym włoskim miastem, bez wątpienia w związku z austriacką historią militarną, jest Mediolan, zwykle w niemieckiej formie Mailand ( J-27/ J-47/J-894/J-1002: Mayland, J-995, J-1343: Mailand, J-1015/J-1325: Majland, J-1777: slavné město Majland), wyjątkowo w czeskiej Milán ( J-1138). Inne łatwe do zidentyfikowania nazwy także dotyczą przede wszystkim północnowłoskich miast znajdujących się w habsburskiej sferze wpływów. Oprócz Mediolanu druk J-1343 wymienia rownież podległy Austrii Triest i Montebello (miejsce bitwy w 1859 r.). W pieśni znanej z kilku druków ( J-27/J-47/J-894/J-1002) wspomniana jest Wenecja (w zbliżonej do niemieckiej postaci Benedik), miasto to, tym razem w czeskiej formie Benatky przywołują również druki J-1403/J-1576. ⩶ 183 ⩶ �Stosunkowo szczegółowe informacje o Turynie jako stolicy Królestwa Sardynii podaje druk J-555 („Turín velké hlavní město, […] též festung kolo něho: / v němžto pravidelné sídlo jestit krále Sardínského” [„Turyn wielka stolica, […] też twierdza wokół niego: / w nim to zwyczajna siedziba jest króla sardyńskiego”]) – według tekstu ma się w nim znajdować 5000 domów, a liczba mieszkańców miasta wynosi 85 600. Nazwę Turynu oraz Novary wymieniają również liczne kopie druku J-985/ J-1389/J-1483/J-1626/J-2415. Oprócz wspomnianego już określenia „rzymska kraina” miasto Rzym (Řím) wspomniane jest w pieśniach J-545/J-702/J-958/J-1836 i J-1297/J-1849. Trudna do zidentyfikowania pozostaje miejscowość Pardamia (?) w Sardynii ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778: městečko Pardamya, w przedruku J-218 nazwa w formie Pandamine) – niejasne pozostaje również, czy sardinská země oznacza tu wyspę Sardynię, czy raczej – co bardziej prawdopodobne – Królestwo Sardynii, w połowie XIX w. obejmujące również Ligurię, Piemont i Sabaudię, a z czasem większość Półwyspu Apenińskiego. Na południu Włoch znany jest Neapol ( J-440/J-2568, J-491, J-1777), o którym wiadomo, że leży nad morzem (akcja J-491 umiejscowiona jest „Blízko města Neapole, u moře velikého” [„Blisko miasta Neapolu, u morza wielkiego”]) oraz Manfredonia ( J-1256: „Manfredonis […] V neapolitanské rozkošné krajině” [„Manfredonis […] w neapolskiej krainie rozkosznej”]). Inne włoskie nazwy miejscowe to Pawia ( J-1312: Pavie město), o której wiadomo, że leży nad rzeką Ticino (řeka Tycyna), oraz wymieniane w tej samej pieśni miasto nadmorskie Porto Fera (być może zatoka Porto Ferro na wybrzeżu Sardynii) i Vila Franka (Villafranca di Verona?), gdzie rozgrywa się akcja pieśni o wyrodnym synu z druku J-22/J-23/J-25/J-78/J-103485. Informacje o Włoszech dotyczą głównie wojen toczonych z Austrią w drugiej połowie XIX w., niewiele wiadomo więc o aspekcie psychiczno-charakterologicznym i fizycznym ich mieszkańców. O aspekcie społeczno-ekonomicznym i kulturowym informują przede wszystkim teksty dydaktyczne, pozbawione zazwyczaj lokalnej specyfiki – ich bohaterami są zwykli ludzie, chłopi, mieszczanie i rzemieślnicy. Nieco więcej można dowiedzieć się z tekstów kramarskich o polityce: wiadomo, że Sardynia i Neapol to królestwa, a przyczyną buntu Włochów jest chęć wyzwolenia się spod władzy cesarza austriackiego. W tym celu szukają oni sojuszu najpierw z Państwem Kościelnym a następnie z Francją ( J-27/J-47/J-894/J-1002: „Proč se Talijáni zdvíhati počali, devatého papeže za krále mít chtěji. […] Tak hned Talijání Francozovi psali, by byl jejich králem za to jej prohlásili” [„Czemu się Ita85 Druk oznaczony numerem J-78 zawiera ten sam tekst, ale wyjątkowo lokalizuje miejscowość „Villa Franka v naší zemi” [„Villa Franca w naszej ziemi”], a więc w Czechach lub Austrii. ⩶ 184 ⩶ �lowie buntować poczęli, dziewiątego papieża za króla mieć chcieli. […] Więc zaraz Italowie do Francuza pisali, by był ichnim królem, jego obwołali”]). O francuskiej pomocy informują także druki J-985/J-1389/J-1483/J-1626/J-2415 i J-1343. Pieśni kramarskie przekazują również, że przynajmniej na części terytorium Włoch stacjonują wojska habsburskie ( J-48), a przy wsparciu przerzucanych z innych rejonów cesarstwa oddziałów Austria z powodzeniem toczy wojnę ze zbuntowanymi prowincjami ( J-1020/J-1934). Podobnie jak w innych przypadkach, gdy religia nie jest jasno określana, autorzy mają na myśli katolicyzm. Z pojedynczych pieśni dowiadujemy się jednak o poganach mieszkających pod Neapolem ( J-1256: děti pohanští) i – wyjątkowo w całym korpusie – o masonach (pieśń J-555 informuje, że w Neapolu „bydlí sami křesťaní” [„mieszkają sami chrześcijanie”], ale jeden z bohaterów, odrzucający kult maryjny, określany jest jako frajmaur). 4.7.10. Żydzi 4.7.10.1. Nazwa kraju Jako grupa etnokonfesyjna nieposiadająca własnego państwa Żydzi nie są wiązani z konkretnym miejscem zamieszkania. Historycznie kojarzeni byli z Ziemią Święta, ta jednak w czasach powstawania badanych tekstów znajdowała się w obrębie państwa tureckiego i to w tym kontekście była przedstawiana. 4.7.10.2. Nazwa grupy etnicznej W odniesieniu do Żydów najczęstszym określeniem jest neutralny leksem Žid/Židé ( J-6, J-24, J-82/J-884/J-999, J-103, J-146, J-193, J-219, J-227, J-229/J-347/J-420, J-282/J-327/J-1090, J-322/J-1777, J-375, J-501/J-1901, J-543/J-576/J-2732, J-609, J-751, J-867/J-1981, J-948, J-1215, J-1218, J-1365, J-1478, J-1727, J-1777, J-2360), jeden raz pojawia się dłuższa forma liczby mnogiej židové ( J-227). Poza tym opisowe lid židovský ( J-229/J-347/J-420, J-867/J-1981) i židovský národ ( J-867/J-1981). Rzadko spotykane są pejoratywne warianty židák86 ( J-875), a jako określenie zbiorowe również židostvo ( J-611). 86 W znanych mi drukach poza korpusem Muzeum Komeńskiego także židáček (Mętrak 2017: 100). ⩶ 185 ⩶ �4.7.10.3. Obraz w tekstach W licznych pieśniach religijnych (także kolędach) pojawiają się nazwy związane z historią Żydów, przede wszystkim znane z Nowego Testamentu: Betlejem, Jerozolima i Nazaret. Niektóre pieśni pasyjne podają także informacje o szczegółach jerozolimskiej geografii, wymieniając Górę Oliwną, Kalwarię i ogród Getsemani (np. J-325: Hora Olivetská, Kalvárie, Getsemani). Wiadomo również, że po dziś dzień w mieście tym znajduje się grób Chrystusa ( J-137/J-989/J-1035/J-1319, J-57/J-139: „u božího hrobu, byli v Jeruzálemě” [„przy Bożym grobie byli w Jeruzalem”]). Opis drogi krzyżowej z druków J-350/J-814 nie tylko wymienia jej kolejne stacje i miejsca związane z męką Chrystusa, ale również informację o odległości z Czech do Jerozolimy („Já uznávám, že z nás málo tam kdo může přijíti, / neb jest cesta přes pět set míl” [„Ja rozumiem, że z nas mało kto tam może iść, / bowiem drogi jest tam ponad pięćset mil”])87. Jerozolima służy w pieśniach także za symbol – pojawia się w kontekście sądu ostatecznego ( J-276: Jeruzalem; oudolí Jozafatské) i końca świata ( J-286: Nový Jeruzalem, J-2312: Nebeské Jeruzalem) oraz w pieśniach dydaktycznych jako przykład Bożego gniewu (uczą one, że kara spada na Żydów za odrzucenie Chrystusa). Druki J-543/J-576/J-2732 mówią o zniszczeniu miasta w 42 r., a jego los ma być przestrogą także dla dzisiejszych ludzi ( J-2179: „Nechť se lidé polepšejí, činěj pokání honem, Bůh nebeský na ně sešle, jako na Jerusalém” [„Niech się ludzie nawracają, prędko czynią pokutę, Bóg niebieski ich pokarze, tak jak Jerozolimę”]). Pierwszą z cech, jakie wymienić można, rekonstruując psychiczno-charakterologiczny aspekt kramarskiego stereotypu Żyda, jest tchórzliwość (por. Dunin 2004: 201). Przekonanie o braku odwagi Żydów wykorzystane zostaje w druku J-6, gdzie informacja o ich wstępowaniu do wojska ma stanowić zachętę dla innych mieszkańców ziem czeskich ( J-6: „Kamaráde […] ráděj se chystej s kuráži, jdou také Židí” [„Towarzyszu […] lepiej szykuj się z odwagą, idą nawet Żydzi”]). Złamanie stereotypu, ponownie przedstawiane jako coś wyjątkowego, odnajdujemy również w druku stawiającym za wzór żydowskich rekrutów, którzy dobrowolnie stawiają się do służby ( J-193: „budou udatně bojovati, zmužile se braniti” [„będą dzielnie wojować, mężnie się bronić”]). Jako ewentualny obraz tchórzostwa przywołać można ponadto druk J-1727, w którym żydowscy oprawcy ulegają panice w obliczu nadprzyrodzonych zjawisk (co częściowo usprawiedliwia 87 Mila austriacka w systemie miar wprowadzonym za panowania Marii Teresy liczyła ok. 7,6 km, a zatem informacja ta jest zasadniczo zgodna z przybliżonym dystansem lądowym między Czechami a Jerozolimą. ⩶ 186 ⩶ �ich gwałtowną reakcję) ( J-1727: „Ti židé jsou se zděsili, že tak jak smyslů zbavení, z toho sklepa utíkali” [„Ci Żydzi się wystraszyli, że jak zmysłów pozbawieni, z tej piwnicy zmykali”]). Drugą cechą, podkreśloną zwłaszcza w tekstach religijnych, jest okrucieństwo, zawziętość i brak litości, z jakimi Żydzi znęcają się nad prowadzonym na kaźń Chrystusem ( J-229/J-347/J-420: zlostní židové, žídé nemilostiví, katané, J-282/J-327/J-1090: zlá rota židovská, J-375: zlostní Židé, J-460: ukrutní kati, J-609: židovská sběř, J-751: židovská čelaď, J-867/J-1981: zlost židovská, katanové, zlostní židé a katané, J-948: katanové), a w tekstach opisujących wydarzenia współczesne nad chrześcijańskimi ofiarami – zwłaszcza w kontekście antysemickich narracji o mordzie rytualnym ( J-146: zlostný tyran; nevážní Židé, židé vzteklí, J-1727: ukrutní; „sužujou Křesťany” [„dręczą Chrześcijan”]). Wśród cech widocznych raczej w kontekście, niż wyrażonych bezpośrednio w języku, wymienić należy skłonność do spisków i spryt (explicite wymieniony w druku J-609: židovská fortel). W domenie społeczno-ekonomicznej wizerunek Żyda jest zasadniczo zgodny z ogólnoeuropejskim stereotypem: Żydzi to przede wszystkim handlarze i karczmarze. Obraz Żyda-karczmarza jest obecny w kilku tekstach, np. pieśni J-24, gdzie krytyka leniwych wieśniaków zawiera informację o tym, że przesiadują oni w gorzelni ( J-24: palírna) na piecu, skąd w końcu przegania ich Żyd. Alkohol bywa wręcz określany jako żydowski (np. J-1224: „židova kořalka podvedla šohajka” [„żydowska gorzałka zwiodła junaka”], J-87/J-1357: „Kořalka […] v židovnách ráda meškala, do ních lidi svolávala” [„Gorzałka […] w żydowniach przebywała, do nich ludzi zapraszała”]). Żydowski handel to przede wszystkim drobny handel domokrążny, sprzedają oni po wsiach tkaniny i elementy ubioru ( J-103: „Sedlka […] když žid po vsi chodí, co se nastará, aby mohla […] prým si koupiti” [„Chłopka […] gdy żyd po wsi chodzi, co się namęczy, żeby mogła […] galon sobie kupić”]), kupują od chłopów pierze ( J-82/J-884/J-999) i sprzęty domowe, zapewne na dalszy handel ( J-2360: „kams mou peřinu dal, snads mně ji dnes prodal mezi Židami” [„gdzieś moją pierzynę dał, pewnie żeś ją Żydom dziś sprzedał”] – pyta żona pijaka, który wyprzedaje majątek by mieć pieniądze na alkohol). Żydzi wiązani są także z paserstwem – w pieśni J-1777 diabeł przybiera postać żydowskiego handlarza by fałszywie zeznawać przeciwko oskarżonemu o kradzież szat liturgicznych malarzowi, przedstawiając się jako osoba, która kupiła kradziony majątek. Także miejscy Żydzi to handlarze ( J-1215: „šaty […] táta jí je přivezl z Prahy, z židovského města” [„suknię […] tata jej przywiózł z Pragi, z żydowskiego miasta”]), choć zapewne bogatsi niż ich wiejscy współbracia (np. J-146: žid bohatý). Prowadząc swoje interesy, Żydzi mieli odznaczać się szczególną chciwością i żądzą bogactwa, często więc są do nich porównywani chrześcijanie łamiący zasady współżycia społecznego („Jest to ⩶ 187 ⩶ �hůř než mezi židy” [„Jest to gorzej niż wśród żydów”] – piętnuje chciwość wśród Czechów tekst pieśni J-1218, a bezbożne dziewczęta opisywane w druku J-1365: „handlujou s tělem, jak s kramem žid” [„handlują ciałem, jak żydzi kramem”]). W aspekcie kulturowym teksty wyraźnie zaznaczają, że Żydzi posiadają własny język ( J-146: židovská řeč), którego elementy są znane i łatwe do zidentyfikowania. Jidyszyzmy służą często ubarwieniu wypowiedzi żydowskich bohaterów pieśni (np. J-193: vaj mir; tatele; mamele), obecna jest również stylizacja wypowiedzi czeskojęzycznych, mająca upodobnić je do czeszczyzny Żydów (np. zastępowanie głoski ř przez ž/š, v przez f, h przez ch; zob. Mętrak 2017: 105). Być może w związku z niezrozumiałym językiem pojawiają się w tekstach również obrazy Żydów jako hałaśliwych i wydających nieludzkie dźwięki ( J-146: „jako steklý psi řvali” [„jak wściekłe psy ryczeli”], J-1727: „hrozně […] křičeli” [„strasznie […] krzyczeli”]). Inne informacje dotyczące kultury Żydów to ich przywiązanie do starotestamentowych patriarchów i proroków (np. zawołania z J-193: „Mojžíši pomoz nám!; Kde jsi Abraháme!” [„Mojżeszu pomóż nam!; Gdzie ojciec Abraham!”]), świętowanie szabasu ( J-193: smutný šabes) oraz – zapewne poprzez kontaminację z obrazem innowiercy-muzułmanina – związek z Koranem ( J-193: Alkoran) jako świętą księgą. W aspekcie fizycznym cechą charakterystyczną wyglądu zewnętrznego Żydów są noszone przez nich brody ( J-82, J-193, J-884, J-999), które często stają się obiektem szykan, zwykle przedstawianych w komiczny sposób ( J-82: „Za bradu ho bere” [„za brodę go bierze”], J-193: „vousy nám pucujou, šnaucborty nechavají” [„brody nam pucują, wąsy zostawiają”]). W jednym z tekstów ( J-82) występuje również nawiązanie do stereotypu foetor judaicus (zob. Trachtenberg 1997: 52– 53: „žid ale náramně tuze smrděl” [„ale żyd bardzo wielce śmierdział”]). Stereotyp odrażającej fizyczności (kojarzący się z polskim pogardliwym określeniem Żydów jako Parchów; por. Cała 2005: 151) przywołuje również druk J-1215: „Dobře jsme se vyráželi, jak žid s prašivinou” [„Było nam tak dobrze, jak żydowi ze świerzbem”]. Wobec charakteru Żydów jako mniejszości wewnętrznej, opartej na kryterium religijnym i pozbawionej własnego państwa, w tekstach brak informacji o sferze politycznej z nimi związanej88. Rozbudowana jest natomiast domena religijna, w której, jak już wspominano, Żydzi stanowią wzorzec „antyreligii”, do którego porównywani są bluźniercy i źli chrześcijanie ( J-219: „jak při umučení židé, tak se jemu 88 Nie odnalazłem w korpusie znanych skądinąd (por. Mętrak 2017: 103–104) tekstów młodszych (z końca XIX i XX w.), dotyczących np. sprawy Hilsnera i reagujących na zmianę charakteru antyżydowskich uprzedzeń z dawnego religijnego antyjudaizmu na oparty na kryteriach politycznych i rasowych antysemityzm (zob. np. Tokarska-Bakir 2008: 59–63). ⩶ 188 ⩶ �rouhali” [„jak przy umęczeniu żydzi, tak mu bluźnili”], J-227: „Mnozi křesťanové horší než židové, / svatým se posmívají, jich si nevšímají” [„Liczni chrześcijanie gorsi niż żydowie, / ze świętych się śmieją, wcale nie szanują”], J-1478: chrześcijanie gorsi niż „židé zlořeční, židé vztekli” [„żydzi złorzeczni, żydzi wściekli”]). Postać Żyda przyjmuje także diabeł ( J-1777: „Ďábel v způsobu žida přišel k magistrátu” [„Diabeł na sposób Żyda przyszedł do magistratu”]), co wiąże się z rolą postaci, w którą się wciela, ale także niewątpliwie wypływa z negatywnego stereotypu Żyda jako bezbożnika. Sami Żydzi określani są jako niewierni i bezbożni ( J-282/J-327/J-1090: bezbožní Židé, J-322: židé nevěrní, J-751: pohani), a za odrzucenie Chrystusa czeka ich kara wiecznego potępienia ( J-146: „za ty vaše zlý skutky […] nebudete spasení” [„za te wasze złe czyny […] nie będziecie zbawieni”]), sami więc – w rzadkich przypadkach nawrócenia – stwierdzają, że ich dotychczasowa religia nie jest warta wyznawania ( J-146: „jest naše víra nanic” [„nasza wiara na marne”]). Wobec przedstawionych powyżej elementów stereotypu wyraźnie należy zaznaczyć, że większość obrazów Żyda dotyczy bohaterów płci męskiej – znaczące wydaje się tu na przykład oddzielne wymienienie „Żydów” i „kobiet i dzieci” w drukach J-543/J-576/J-2732 („Zhynulo v Jeruzalemě Židův jedenáct set tisíc […], žen pak a dětí mnohem víc” [„Zginęło w Jerozolimie Żydów jedenaście razy sto tysięcy […], kobiet i dzieci o wiele więcej”]). W rzeczywistości pozatekstowej wynika to zapewne z charakteru codziennych kontaktów, ograniczonych przede wszystkim do handlu i patriarchalnego porządku ówczesnych kultur, zarówno żydowskiej jak i czeskiej, który ograniczał szanse spotkania z kobietą należącą do innej społeczności. Obraz żydowskich kobiet jest niemal całkowicie ograniczony do tekstów opartych na motywach biblijnych, a zatem znacznie bardziej zniuansowany niż antysemickie druki dotyczące współczesności. Tak na przykład święta Anna w hymnie ku jej czci jednoznacznie nazywana jest Żydówką ( J-501/J-1901: „Svatá Anna Bohu milá, židovského rodu byla, / dcera Izachara Žida z čeledi krále Davida” [„Święta Anna Bogu miła z żydowskiego rodu była, / córka Izachara Żyda z plemienia króla Dawida”]), a opisy męki Chrystusa zawierają czasem informacje o świętej Weronice ( J-488: Veronika, J-751: židovská Verona) oraz rozpaczy kobiet żydowskich ( J-488: „Když šel na smrt skrvavený, plakaly židovské ženy” [„Gdy szedł na śmierć skrwawiony, płakały żydowskie kobiety”], J-2377: „Židovské ženy plakaly, vidouc bolest Pána” [„Żydowskie kobiety płakały, widząc boleść Pana”]). Wśród tych pieśni pojawia się również wyjątkowo określenie Chrystusa mianem żydowskiego króla ( J-488: „Zdráv buď židovský králi” [„Bądź zdrów królu żydowski”]), niewątpliwie należy jednak rozgraniczyć obraz Żydów w tekstach dotyczących czasów biblijnych i współczesności. ⩶ 189 ⩶ �4.8. Wizerunki obcego – kryterium etniczne i regionalne Przedstawiona w punkcie 4.6. kategoria obcości opiera się na kryterium politycznej przynależności do państwa Habsburgów. Jak już wspomniano, jest to jedynie jedna z kilku konkurencyjnych koncepcji tożsamości czeskiej w XVIII i XIX w., okresie stopniowego odradzania się języka czeskiego wśród wyższych warstw społecznych i popularyzacji tez narodowych – zjawisk reagujących na szersze ogólnoeuropejskie trendy. Niniejszy rozdział poświęcony jest pozostałym koncepcjom, znacznie rzadziej obecnym w twórczości kramarskiej, ale możliwym do odszukania w konkretnych drukach. Kategorie te mają zarówno charakter węższy: regionalny, jak i szerszy: ponadpaństwowy i ponadnarodowy. Kategorię najwyższego rzędu stanowi utopijna idea jedności słowiańskiej i wspólnej słowiańskiej tożsamości, przebiegająca w poprzek zewnętrznych podziałów politycznych i przekraczająca granice państwowe. Jej bardziej ograniczoną formą jest koncepcja narodu czesko-słowackiego (nazywanego wówczas „czeskosłowiańskim”), obejmującego sąsiednie i bliskie językowo etnosy austriackich Czech, Moraw i Śląska, oraz należącej do Królestwa Węgier Słowacji. Obie wspomniane kategorie oparte są na kryterium pokrewieństwa językowego. Bazuje na nim także czeska koncepcja patriotyzmu etniczno-językowego rozwijana przez elity w okresie po 1848 r. w atmosferze rosnącego konfliktu między słowiańskimi a niemieckimi mieszkańcami ziem czeskich. W swojej najostrzejszej formie, rozwiniętej dopiero pod koniec XIX w., domagała się ona niepodległości dla ziem czeskich, częściej jednak bardziej pragmatycznie oznaczała deklarowanie przywiązania do rodzinnego kraju i kultury w ramach większej wspólnoty cesarstwa austriackiego. Wszystkie te koncepcje odwoływały się do pojęcia patriotyzmu i patriotycznych uczuć czeskiego społeczeństwa, korzystając z różnych odcieni, jakie zawrzeć można w czeskich pojęciach vlast i vlastenec. Większość z powyższych idei miała przede wszystkim elitarny charakter i choć treści polityczne pochodzące z kultury wysokiej przenikały do popularnych wydawnictw, miało to miejsce raczej w schyłkowym okresie popularności twórczości kramarskiej, w drukach przeznaczonych dla publiczności miejskiej lub wyjątkowo w okresie politycznych burz, takich jak Wiosna Ludów (zob. Václavková 1948: 7–10). Ich obecność w analizowanym zbiorze jest marginalna. Dla szerszych grup odbiorców twórczości kramarskiej dostępne były głównie opisana już koncepcja lojalizmu habsburskiego oraz do pewnego stopnia tożsamości lokalne: czeska i morawska. Te były jednak w znacznej mierze ograniczane przez chęć zachowania uni⩶ 190 ⩶ �wersalnego charakteru druków, których potencjalny rynek zbytu zmniejszał się wraz ze specjalizacją treści. Różne wymienione powyżej koncepcje przedstawione zostaną w kolejnych punktach poświęconych odpowiednio obliczom kramarskiej „ojczyzny”, czeskiemu nacjonalizmowi oraz koncepcji pansłowiańskiej i tożsamościom regionalnym, opartym na podziale historycznym i terytorialności kultu poszczególnych świętych. 4.8.1. Patriotyzm państwowy a „inne patriotyzmy” Przedstawiony w punkcie 4.3.3. wstęp do identyfikacji etniczno-regionalnej dość szczegółowo wymienia możliwe do zadeklarowania w tekstach kramarskich wybory tożsamościowe. Kluczowe dla ich rozróżnienia jest zinterpretowanie tego, w jakim znaczeniu jest w nich użyte słowo vlast (‘ojczyzna’). Pojęcie „kraju rodzinnego” bez wątpienia stanowi dobry przykład tego, jak różne kultury wartościują pozornie równoważne pojęcia. Różnym wizjom ojczyzny przyglądała się m.in. Anna Wierzbicka w znanej pracy opartej na materiale języka niemieckiego, polskiego i rosyjskiego89 (Wierzbicka 2007: 295–357). W przypadku czeskim słownikowych ekwiwalentów polskiej „ojczyzny” jest co prawda kilka90, ale jedynie vlast możemy rozpatrywać w kategorii pojęcia istotnego dla czeskiej kultury. Etymologicznie związane jest ono z posiadaniem, władzą (por. polska ‘własność’ i ‘włość’), ale od średniowiecza posiada szersze znaczenie nie tylko władzy państwowej, ale i obszaru nią objętego (Damborský 1993: 168). Decydującym okresem kształtowania się tego pojęcia był XIX w. i czeskie odrodzenie narodowe (Macura 1995: 139–152). Ze względu na purystyczne poglądy ówczesnych językoznawców i literatów, czeszczyzna była w tej epoce oczyszczana z obcych zapożyczeń i rekonstruowana w oparciu o renesansowy ideał języka. Szereg derywatów słowa vlast uzupełnił więc słownictwo obce dotyczące patriotyzmu (czes. vlastenectví) zarówno o wyrazy pozostające do dziś w powszechnym użyciu (vlastivěda – ‘krajoznawstwo’, vlastizrada – ‘zdrada stanu’ itp.), jak i przykłady silnie nacechowane i związane z konkretnymi zjawiskami kulturowymi tego okresu91. 89 Praca Słownictwo jako klucz do zrozumienia historii, narodu i społeczeństwa. „Ojczyzna” w językach: niemieckim, polskim i rosyjskim wydana była po polsku dwukrotnie, w tym jako fragment większej całości w książce Słowa klucze. Różne języki – różne kultury (Wierzbicka 2007). 90 Obecny w tytule czeskiego hymnu domov (ew. domovina), otčina i vlast. 91 Przytoczyć można choćby ideę dziewiętnastowiecznych imion patriotycznych dodawanych przez czeskojęzyczne elity do swoich zwykłych imion i nazwisk, np. Vlastimil/-a, Vlastislav/-a, Vlastibor (por. Damborsky 1993: 171). ⩶ 191 ⩶ �We współczesnym znaczeniu, jak stwierdza Jiří Damborský w swojej pochodzącej z ostatniej dekady XX w. analizie, vlast kojarzona jest z krajem w sensie terytorialnym a nie politycznym, z miejscem czyjegoś urodzenia oraz z miejscem bliskim kulturowo i – co istotne – językowo (Damborský 1993: 175). To podkreślenie wagi języka wydaje się wyrastać właśnie z jego historycznej roli jako wyznacznika czeskiej tożsamości. Dla myśli romantycznej przełomu XVIII i XIX w. język stanowił podstawę tożsamości, jako byt trwały, łączący przeszłość z przyszłością, inaczej niż zmienne podziały polityczne i państwowe. Jego rolę podkreślano zwłaszcza we wspólnotach, które nie posiadały państwa, z którym mogły się w pełni identyfikować (por. Lněničková 1999: 126–127). Przewaga identyfikacji kulturowo-językowej i geograficznej nad polityczną, podobnie jak w przypadku polskiej ojczyzny (por. Bartmiński 1993: 11), wydaje się być śladem długotrwałego podporządkowania ziem czeskich innemu organizmowi państwowemu. Wobec braku niezależności politycznej, w okresie odrodzenia narodowego ścierały się w Czechach różne koncepcje patriotyzmu i identyfikacji narodowej. Vlast mogła więc początkowo oznaczać zarówno całość monarchii habsburskiej, jak i teren historycznego Królestwa Czeskiego (jako część Austrii lub jako postulowany niezależny byt polityczny). Mogła wreszcie – w ujęciu panslawistycznym – obejmować „wielką” ojczyznę, całość ziem zamieszkałych przez Słowian (por. Kořalka 1996: 16–19). Niejednoznaczność tego pojęcia w okresie czeskiego odrodzenia narodowego oddaje zawierająca aż 6 różnych znaczeń definicja zawarta w słowniku Josefa Jungmanna92, który sam zasłynął jako propagator koncepcji narodu językowego. Jak zauważa historyk literatury Vladimír Macura, wraz z popularyzacją czeskiego nacjonalizmu, słowo to zyskiwało coraz mocniejszy antypaństwowy charakter, który można było jednak maskować jego wieloznacznością: „Z hlediska rakouského státního patriotismu bylo nicméně české pojmenování „vlast” vždy natolik nejednoznačné, že nutně skrývalo politický osten” [„Z perspektywy austriackiego patriotyzmu państwowego, czeskie określenie „vlast” było jednal zawsze na tyle niejednoznaczne, że musiało skrywać polityczne ostrze”] (Macura 1995: 140). 92 W słowniku ( Jungmann 1839: 125) odnotowane są znaczenia: „1. mocnost, vláda; 2. země neb město, kdež něco ve své vládě máme; 3. dům, kdež někdo doma jest, kdež narozen a odchován, kdež manželku, dítky a živnůstku svou má, země otcovská, otčina […], 4. krajina, země, 5. krajina, v kteréž rostlina která doma jest; 6. oddělení” [„1. moc, władza; 2. ziemia lub miasto, w którym coś mamy we władzy; 3. dom, gdzie ktoś jest u siebie, narodzony i wychowany, gdzie małżonkę, dziatki i utrzymanie ma swoje, ziemia ojczysta, ojczyzna […], 4. kraina, kraj, 5. kraina w której roślina jaka jest u siebie; 6. wydział”]. ⩶ 192 ⩶ �Choć trudno zarzucić pieśniom kramarskim wywrotowy charakter, ich autorzy również, świadomie lub nie, korzystali z pojęcia vlast w kilku różnych kontekstach, często bez możliwych do uchwycenia granic. Pojęcie to odnosiło się zwykle do całości cesarstwa austriackiego (zwłaszcza w pieśniach wojennych opisujących boje poza granicami Czech i Moraw), lub ziem czeskich w obrębie monarchii austriackiej (gdy mowa o wojnach na terenie czeskim). Wydaje się, że pewna zmiana nastąpiła również z czasem. Starsze pieśni – np. te dotyczące wojen napoleońskich – częściej odwoływały się do wspólnej habsburskiej ojczyzny (mimo że boje toczyły się również na czeskim terytorium), a nowsze – z czasów wojny 1866 r. – mówiły raczej o ojczyźnie czeskiej (choć widzianej jako część Austrii). Takie spostrzeżenie zgadza się z ogólnym trendem, zachodzącym wraz z rozwojem nacjonalizmów i świadomości poszczególnych grup narodowych oraz klęskami politycznymi Austrii na arenie międzynarodowej. Ideę monolitycznego absolutystycznego państwa, bezwzględnie poddanego osobie cesarza, zastępować zaczął wówczas pomysł wspólnej wieloetnicznej ojczyzny połączonej ideą austriacką (por. Efmertová 1998: 41–42). Opierając się na trzech antologiach książkowych zawierających przedruki tekstów dotyczących konkretnych wydarzeń historycznych: wojen napoleońskich (Fiala 1989), Wiosny Ludów (Václavková 1948) i wojny austriacko-pruskiej (Pletka 1966), można pokusić się o orientacyjne porównanie zmiany wizji kramarskiego patriotyzmu93. I tak w antologii Fiali, zawierającej 49 tekstów, słowa vlast lub vlastenec występują w 8 utworach (16% całości), w tomie Vaclávkovej w 29 z 80 pieśni (36%), a zbiorze Pletki w 19 z 46 tekstów (41%). Zauważalny jest więc wzrost popularności tych pojęć około połowy stulecia, co zgadza się z popularyzacją tez odrodzenia narodowego wśród szerszych warstw społeczeństwa. Jednocześnie, choć najwięcej haseł patriotycznych obecnych jest w drukach związanych z wojną 1866 r., tezy jednoznacznie narodowe obecne są wyłącznie w pieśniach przedrukowanych przez Václavkovą94. Wydaje się, że znaczenie słowa vlast zmieniło w tekstach znaczenie, w okresie napoleońskim obejmując całość państwa habsburskiego, 93 Wyliczenia opieram na niepublikowanym referacie Poslechněte mě, Čechové, mí upřímní vlastencové… Ojczyzna i patriotyzm w czeskiej twórczości kramarskiej, który wygłosiłem 12 września 2018 r. podczas konferencji EUROJOS XIV w Nałęczowie. 94 Należy mieć na względzie, że książka Vaclávkovej nie zawiera szczegółowych informacji o charakterze źródeł – były nimi druki ulotne i starsze antologie, ale nie wszystkie odpowiadają swoją formą pieśniom kramarskim. Autorka opracowania podkreśla, że w większości były one dziełem inteligenckich działaczy, a nie oddolną twórczością ludu (Václavková 1948: 10). Zestawianie praskich druków politycznych z bardziej tradycyjnymi pieśniami w dwóch pozostałych antologiach niesie ryzyko niewymierności wyniku i pozwala jedynie na orientacyjne porównanie. Pamiętać należy o głównie mieszczańskim charakterze czeskiego nacjonalizmu w tym okresie. ⩶ 193 ⩶ �zaś w rewolucyjnym 1848 r. odnosząc się wyłącznie do ziem czeskich. Wraz z przywróceniem cenzury i powrotem absolutystycznej władzy, ostrość niepodległościowego dyskursu została złagodzona, a kramarska „ojczyzna” połączyła w sobie dwie wcześniejsze koncepcje i oznaczała ziemie czeskie, ale widziane jako nieodłączna część większej austriackiej wspólnoty. 4.8.2. Elementy czeskiego nacjonalizmu Nieliczne w analizowanym korpusie utwory, w których pojawiają się czeskie treści narodowe, nie są datowane. Graficzna forma druków i stosowane czcionki wskazują jednak na lata 60.–70. XIX w. We wcześniejszym okresie odbiorcy pieśni nie byli raczej zainteresowani agitacją narodową, ponieważ jako mieszkańcy wsi i małych miast nie angażowali się politycznie do czasu, gdy zmiany społeczne i ekonomiczne zaczęły wpływać również na ich życie. Za Lněničkovą (1999: 129) można stwierdzić, że: „Většina obyvatelstva i většina měšťanstva v českých zemích byla však do poloviny 19. století národně (i politický) neidentifikovaná” [„Większość populacji i większość mieszczaństwa na ziemiach czeskich była jednak do połowy XIX w. narodowo (i politycznie) nieokreślona”]. Połowa XIX w. przyniosła w kręgach czeskich elit narodowych zmianę orientacji politycznej, która stopniowo zaczęła oddziaływać na całe społeczeństwo. Odwrócenie się od starszej, feudalnej koncepcji na rzecz idei narodowej przypieczętowały klęski militarne we Włoszech w 1859 i 1866 r. oraz w wojnie z Prusami 1866 r. Zlekceważenie czeskich aspiracji przez Wiedeń w ugodzie austriacko-węgierskiej z 1867 r. wzmocniło czeskie dążenie do niezależności politycznej wewnątrz cesarstwa lub na jego gruzach (Zarek 2000: 49). Trzecia tercja XIX w. to jednak okres stopniowego zamierania twórczości kramarskiej, tezy narodowe są więc w analizowanym zbiorze obecne jedynie w kilku drukach. Zawarte w nich teksty nie były oryginalnymi tworami kramarskich autorów, ale można je odnaleźć także w ówczesnych i późniejszych śpiewnikach patriotycznych. Oprócz cytowanych poniżej tekstów ze zbiorów Muzeum Komeńskiego, znane są mi również kramarskie wydania takich pieśni jak przyszły czeski hymn Kde domov můj? czy hymn wszechsłowiański (Hej, Slované) w różnych adaptacjach i parafrazach. Były to głównie przedruki pieśni popularnych wśród wyższych warstw społeczeństwa, choć nierzadko stylizowanych na ludowe (zob. Karbusický 1968: 112–128). Pierwszy z utworów patriotycznych należących do analizowanego korpusu to druk oznaczony numerem J-1139, zawierający znany z kilku wydań wiersz pt. Narodní pomněnka na posvatné bojište jež pěje rolník u Hradce Králového (zob. Pletka ⩶ 194 ⩶ �1966: 138–140, Kneidl 1983: 187)95. Utwór, w sentymentalny sposób wspominający klęskę militarną Austrii pod Sadową, interpretować można również jako reakcję na ugodę austriacko-węgierską lekceważącą czeskie ambicje (w tekście brak odwołań do patriotyzmu państwowego, wojna z Prusami przedstawiana jest jako obrona ziem czeskich). Ostatnie wersy cytowanej zwrotki odczytać można jako skargę na niedocenianie przez Wiedeń czeskiego poświęcenia i ofiarności dla cesarza i habsburskiej ojczyzny. Nagrodzić Czechów za ich wierność może bowiem nie austriacki władca, ale jedynie sam Bóg: Každá ta hrouda, co se přes pluh valí, byla krví mých bratrů zbrocená, an zde šťastně život dokonali, snad Bůh to pole za ně požehná, neb ono jestiť krví vykoupeno, a zpečetěno českou věrností, snad nám přece bude Bohem odměněno snad aspoň tam se najde milosti. [Każda z grud ziemi, które pług mój przetnie, była krwią pobroczona mych braci, oni swe życia oddali tu chętnie, Bóg im błogosławieństwem zapłaci, bowiem to pole krwią jest wkupione, i czeskiej niesie pieczęć wierności, przez Boga wszak będzie nam wynagrodzone przy nim zaznamy tej łaskawości]. ( J-1139) Utworem o jednoznacznie narodowym charakterze jest zawarty w druku oznaczonym numerem J-1144 wiersz Můž bez slzí. Choć jego wydana w Pradze kramarska kopia jest anonimowa, tekst znany jest skądinąd jako utwór napisany przez poetkę Antonię Melišovą-Körschnerovą przy okazji obchodów 40 urodzin Karela Havlíčka Borovskiego. Tytułowy mężczyzna, mimo spadających na niego nieszczęść, przez całe życie nie uronił ani jednej łzy, aż do chwili, gdy ujrzał kondycję języka czeskiego i swojej ojczyzny: Když ale národ uzřel v mdlobě, an na řeč, vlasť svou metá kal, A v duševní že dlí porobě, Tuť ponejprvé zaplakal. [Kiedy wszak naród ujrzał zemdlony, co kala mowę i kraj ojczysty, A duch jest jego zniewolony, Wtenczas pociekły pierwsze łzy]. ( J-1144) Tekst przyjąć należy za przykład patriotyzmu językowego, który czeską tożsamość jednoznacznie wiąże z używaniem języka czeskiego. Ojczyzna w tym kontekście 95 Pieśń w analizowanym druku jest anonimowa, ale w niektórych wydaniach jako autor podawany bywa Jan Rohlíček z Ribnice. ⩶ 195 ⩶ �to bez wątpienia wyłącznie ziemie czeskie, a „obcymi” są w takim ujęciu także ci ich mieszkańcy, którzy posługują się innymi językami. Podobnie jak słowo vlast mogło w zależności od sytuacji świadczyć o habsburskiej lojalności lub czeskim patriotyzmie etnicznym, również określenie władcy słowem král niosło dodatkowy przekaz ideologiczny. Określanie cesarza jako króla czeskiego używane było jako wyznacznik orientacji patriotycznej, oznaczało bowiem, że cesarz Austrii nie jest dla Czechów ich monarchą, o ile nie koronuje się również w Pradze (Lněničková 1999: 128). Władca rozumiany był jako przywódca narodu czeskiego, ale to naród był gospodarzem ziem korony św. Wacława. Taka „selektywna lojalność” (Kobylińska, Falski, Filipowicz 2016: 123–124) nie wiązała się z ryzykiem oskarżenia o antypaństwową agitację. Dodatkowo – z perspektywy ludowych odbiorców literatury kramarskiej – lojalność wobec władcy znajdowała swoją podbudowę w micie dobrego cesarza, podtrzymującym opozycję monarcha – struktury władzy (zob. podrozdział 4.9.). Cesarz habsburski jako król czeski wymieniony jest na przykład w pieśni J-203, Truchlivá píseň pod názvem: Hrob v Bosně, w której do czeskiego żołnierza, służącego bez wątpienia w austriackiej armii, odnoszą się słowa: „pro krále, padl v krutém boji, pro otčinu milenou” [„za króla, padł w boju krwawym, za miłą ojczynę”]. Tym samym kodem posługuje się również pieśń z druku J-1138, Nová píseň vojenská, oparta na pansłowiańskim hymnie Hej, Słowianie, w której wielokrotnie przywoływane są czeskie symbole, również odwołanie do słowiańskości Czechów. Zważywszy na użycie określenia král, słowo vlast również w tym utworze interpretować można przede wszystkim jako ziemie czeskie: Hej Slované, branci vlasti, strážci země, krále, čest a slávu roznášíte po všech zemích dále. […] český vojín s českým mečem věren vlasti, králi […]. [Hej Słowianie, swego kraju, i króla obrońcy, cześć i chwałę roznosicie po wszech świata końcach. […] czeski żołnierz mieczem strzeże, króla i ojczyznę […]]. ( J-1138) Pieśń zawiera jednocześnie wyraźne deklaracje lojalności wobec monarchy i nawiązuje do konkretnych wydarzeń niedalekiej historii – wojen Austrii toczonych na Półwyspie Apenińskim w 1848 i 1859 r.: ⩶ 196 ⩶ �Otce nemá – otcem krále vojín vždy nazyvá, místo bratra, místo sestry jen šavličku mívá; […] Nedaleko od Milána hrob je vykopaný, pod ním Čech je osiřelý vojín pochovaný; povinnosti králi, vlasti povždy věrně konal: hrom a peklo – v bitvě kruté jak český lev skonal. [Ojca nie ma – ojcem króla żołnierz zawsze nazwie, zamiast brata, zamiast siostry ma u boku szablę; […] Niedaleko Mediolanu grób jest wykopany, Pod nim Czech samotnie leży żołnierz pochowany; dla ojczyzny wykonywał wiernie króla wolę: grom i piekło – w bitwie krwawej jak lew czeski poległ]. ( J-1138) 4.8.3. Słowiańskość, ludowość, regionalizm Choć w cytowanym w powyższym punkcie utworze pojawiła się kategoria słowiańskości, wynika to raczej z oparcia tekstu na innym utworze i wykorzystaniu jego fragmentów, niż świadomego nawiązania do kollárowskiej koncepcji wspólnoty słowiańskiej. Ta, podobnie jak wyraźne elementy czeskiego nacjonalizmu, przenikała do pieśni kramarskiej wyjątkowo, jedynie z tekstów kultury elitarnej. Słowiańskość i ludowość odrodzenia narodowego były w rzeczywistości oderwane od prawdziwych mieszkańców wsi i opierały się raczej na mieszczańskim konstrukcie ludu, pasującym do ideologicznych założeń walki o „prawdziwą” czeskość96: Zatím získané údaje nasvědčují tomu, že se často značně přeceňuje sepětí vlastenecké společnosti s vesnicí a že bude obtížné ji nadále vysvětlovat jako ideologický hřeben vlny českého venkova vpadajícího do silně poněmčených velkých měst, neboť z měst většina vlastenců pocházela. [Zebrane dotąd dane świadczą o tym, że często znacznie przecenia się więź wspólnoty patriotycznej ze wsią i trudne byłoby dalej ukazywać ją jako wierzchołek fali wpadającej z czeskiej wsi do zniemczonych dużych miast, ponieważ to właśnie z miast pochodziła większość działaczy patriotycznych]. (Macura 1995: 118) 96 Na poziomie ogólniejszej refleksji mit ludowości kultury słowiańskiej jest podważany przez samo istnienie i popularność zjawiska twórczości kramarskiej – obecne w niej treści są zazwyczaj uniwersalne, bez lokalnego charakteru, a mimo to docierały do jak najszerszych kręgów ludu. Jednocześnie były lekceważone przez „ludowo” zorientowanych intelektualistów jako bezwartościowe (por. Bobrownicka 1995: 15–16). ⩶ 197 ⩶ �O braku poczucia słowiańskiej jedności świadczą niebezpośrednio przytaczane we wcześniejszych rozdziałach utwory, opisujące np. Polaków jako wrogów politycznych, a Rosjan jako sojuszników, w obu przypadkach bez zwrócenia uwagi na językową bliskość tych narodów z Czechami97. W pieśniach wojennych jedynie kwestia słowacka występuje sporadycznie jako czynnik komplikujący czarno-białe relacje polityczne. Cytowana już pieśń J-1244 zawiera wzmiankę o słowiańskich żołnierzach Kossutha, którzy przyłączają się do czeskiego wojska: „Slovan od Košuta k našému vojsku se dal, / a dvakrát stotisíc vojska od Košuta sebou vzal” [„Słowianin od Kossutha ku naszej armii przyszedł,/ i dwakroć sto tysięcy wojska od Kossutha zabrał”]. Świadomość bliskości językowej i kulturowej ze Słowakami, wyraźna zwłaszcza na morawskim pograniczu, odbijała się zatem zarówno na zawartości druków kramarskich, jak i na ich formie – choćby wspomnianych incipitach wymieniających w jednym szeregu Czechów, Morawian i „Uhrów”, czy też w warstwie językowej druków wydawanych w Skalicy jednocześnie na rynek morawski i zachodniosłowacki. W odniesieniu do innych narodów słowiańskich kryterium wspólnoty językowej raczej się w tekstach nie pojawia. Jedynym drukiem sięgającym po słowiańską tożsamość (w domyśle w opozycji do niemieckiej i węgierskiej) jest ulotka J-51 zawierająca dwa teksty, sentymentalną piosenkę miłosną (strona tytułowa, Hájek jako mléko kvetl98) i stylizowany na ludowy utwór popularny w odrodzeniowych śpiewnikach, Slovan jsem a Slovan budu, tu zatytułowany po prostu Píseň národní: Slovan jsem a Slovan budu, Černé čižmy nosit budu, Černé čižmy od čižmára, Ostruhenky od kovára. […] Šablenka brušená, Na obě dvě strany, [Jam Słowianin, nim zostanę, buty noszę poczerniane, Od szewca mam buty, Od kowala ostrogi. […] Szabelka ostrzona, Na obydwie strony. 97 Z powodu rusofilskiej orientacji wielu działaczy czeskiego odrodzenia narodowego stosunek uświadomionej politycznie części opinii publicznej do Polaków był znacznie bardziej skomplikowany niż do innych narodów słowiańskich. 98 Co interesujące, autorem anonimowej w tym wydaniu pieśni był Karel Havlíček Borovský. W jego zamyśle utwór stanowił parodię pretensjonalnej poetyki popularnych w środowisku miejskim pieśni stylizowanych na ludowe, zwłaszcza twórczości Václava Jaromíra Picka (pieśń opublikowana była pierwotnie pod tytułem Citlivá večerní à la Picek). Publiczność nie rozpoznała jednak ironicznego zamysłu autora, a utwór zyskał znaczną popularność m.in. dzięki drukom kramarskim (Krejčí 1972: 694, Thořová, Traxler, Vejvoda 2011: 53). ⩶ 198 ⩶ �Ona mně vyseká, Z Uher do Moravy. Drogę mi wysiecze, Z Uher na Morawy]. ( J-51) Ciekawe jest tu wykorzystanie słowackich form zastępujących głoskę ř przez r oraz odwołanie się geograficzne do wschodniej części czesko-morawsko-słowackiego obszaru językowego, zapewne postrzeganego jako najbardziej wierny tradycyjnym obyczajom (samo określenia Slovan może tu zresztą oznaczać tak Słowianina w ogóle, jak i Słowaka). Obraz prawdziwego Słowianina w utworze powołuje się na ludowy ubiór, wojowniczość i odwagę, a także wierności tradycji i przywiązanie do swojego pochodzenia. Oprócz tekstów przejętych z wyższego obiegu, w korpusie znalazła się także interesująca polemika z nacjonalizmem prowadzona z pozycji religijnej. Utwór Nábožná píseň pod názvem touha po vlasti nebeské zawarty w druku nr J-734 wydaje się wskazywać, jakie kategorie były dla pieśni kramarskiej naprawdę istotne. Utwór stanowi trawestację pieśni Kde domov můj, jednoznacznie odpowiadając na postawione w czeskim hymnie pytanie: Kde vlasti má, kde domov můj? Kde Bůh Tvůrce na nebesku, Ježíš Kristus stkví se v lesku, A kde sídlí svatý Duch, V trojici kde jeden Bůh, Na nebi tam jest vlast moje, U Boha jest domov můj. [Gdzie kraj jest mój, gdzie dom jest mój? Gdzie Bóg Stwórca na niebiosach, chwała Jezusa Chrystusa, Tam gdzie mieszka święty Duch, W trójcy tam jedyny Bóg, W niebie jest ojczyzna moja, Z Panem Bogiem jest mój dom]. ( J-734) Każda kolejna zwrotka zaczyna się od powtórzenia tego samego pytania i rozwija odpowiedź sugerującą, że polityczne i etniczne podziały na ziemi nie są w perspektywie metafizycznej istotne (zob. punkt 4.9.6.). Poza powyższym przykładem chrześcijańskiego uniwersalizmu, w oparciu o kryterium religijne można próbować doszukiwać się w korpusie także elementów tożsamości regionalnej oraz patriotyzmu ziemskiego. Przejawiają się one w doborze świętych oraz miejsc kultu, którym poświęcone są druki religijne. Oprócz postaci wspólnych dla całej Austrii lub wszystkich katolików, ważną rolę odgrywają w nich bowiem święci lokalni oraz sanktuaria pielgrzymkowe położone w Czechach i na Morawach (por. Mikulec 2013: 76–93, więcej szczegółów w podrozdziale 5.4.). ⩶ 199 ⩶ �Wśród świętych z terenu ziem czeskich bez wątpienia największą popularnością cieszył się Jan Nepomucen, określany w niektórych tekstach (np. J-655: Nová píseň k svatému Janu Nepomuckému) jako svatý vlastenec (‘święty patriota’). Jego kult był popularny w całej Europie Środkowej, ale ojczyzną męczennika były zachodnie Czechy i to w Czechach był on szczególnie poważany (Vlnas 1993). Ziemie czeskie podzielone były jednak na dwie archidiecezje, obejmujące dwie główne krainy historyczne, i na Morawach w odpowiedzi na popularność czeskiego świętego propagowana była postać innego św. Jana, Sarkandra ze Skoczowa (Palas 1964: 61). Obaj przywoływani są np. w druku J-408, Píseň o blahoslaveném Janu Sarkandru Skočovském […] v Margrabství Moravském v utiskání a zármutku patronu obzvláštnímu, która już w tytule odwołuje się do regionalnej specyfiki kultu. W przerowskim korpusie popularnymi patronami morawskimi są ponadto święci Cyryl i Metody (interesująca od strony językowej pieśń J-24299: Nová piseň který a chvale k svatemu Cyrylu a Methudu na tisic leto pamatků…, oraz J-1691: Píseň o tisícáté ročnici ůmrtí svatého Cirilla, w której pojawiają się apostrofy takie jak Slyš to Moravo), określani również czeskimi imionami jako Crha i Strachota – J-976: Vroucná píseň ke cti a chvále svatých Crhy a Strachoty, patronů moravských, J-2088: Horlivá píseň ke cti svatého Crhy a Strachoty, w której pojawia się m.in. określenie vlast moravská oraz ponownie apostrofa „Otce světla zvelebujme dnešní den Moravcové” [„Ojca światła uwielbiajmy w dzień dzisiejszy Morawcy”]. Przywiązanie do regionu przejawiało się także w wyborze miejsc odwiedzanych przez pątników i w ich kulcie. W okresie baroku pielgrzymki stały się ogólnodostępne i tanie, ponieważ były zazwyczaj ograniczone geograficznie do bliskich sanktuariów tworzących na ziemiach czeskich gęstą sieć (Royt 1993: 110–111). Co ciekawe pielgrzymkowy patriotyzm wytworzył wyraźną granicę między Czechami a Morawami i jak pisze Josef Zuber, pielgrzymki z Moraw docierały raczej do Polski, Węgier czy Austrii niż do Czech (Zuber 1992: 79). Zasadniczo jednak w pieśniach pielgrzymkowych zróżnicowanie regionalne nie odgrywa roli – widoczne jest jedynie na poziomie incipitów lub śródtekstowych wezwań do pobożności, np. „Pospíchejte poutníčkové, Moravci, Češi, Uhrové…” [„Pośpieszajcie pielgrzymi, Morawiacy, Czesi, Uhrzy…”] ( J-693: „Pobožná píseň Panne Marii Svatokopecké) lub „Chvátejte na svatou horu všickni bez meškání, z Moravy, z Uher, ze Sleska, Češi, Rakušani…” [„Śpieszcie na świętą górę by czasu nie tracić, z Moraw, z Węgier, ze Śląska, Czesi, Austriacy…”] i „Probuďte se Moravane…” [„Przebudźcie się Mo99 Liczba i charakter błędów sugerują, że tekst do druku składała osoba nieznająca języka cze- skiego. ⩶ 200 ⩶ �rawianie…”] ( J-370/J-660/J-1401: Nová Píseň k Panně Marii Hostýnské). Czesi i Morawianie, nieco rzadziej Słowacy, a sporadycznie pozostałe narody katolickie, wymieniani są w nich razem bez różnicowania. Choć więc dowodzi to, że odbiorcy pieśni mieli świadomość różnic między poszczególnymi grupami, ten sam tekst można było sprzedawać wszystkim czeskojęzycznym pielgrzymom100. Podobny schemat realizowały utwory świeckie, w tym wspominane już pieśni rekruckie. One także bywały adresowane do odbiorców z konkretnego regionu, ale przejawiało się to jedynie na poziomie pojedynczych przymiotników i nazw, wymienianych wedle potrzeby na inne. Tak na przykład w wydrukowanej w Pradze pieśni Nová píseň. Truchlivé a žalostné loučení […]. Pro nové bojovníky proti Uhrům ( J-1212) odnajdujemy sformułowania takie jak „Ach my Čechové ubozí”, „[…] po celé zemi české do zbraně se svolává”, czy „Vale vám milí Pražané […]” [„Ach my Czesi nieszczęśni”, „[…] w całej ziemi czeskiej pod broń się zwołuje”, „Vale wam mili Prażanie”]. W przytaczanej już pieśni Žalostné loučení rodičů, žen a dětí, pro bojowníky proti Sardinům ( J-1020/J-1934), wydanej kilkanaście lat później w Ołomuńcu przy okazji kolejnej wojny, czeskość zastąpiona została morawskością, widoczną np. w wersach „Ach my Moravci ubozí”, „[…] po celé zemi moravské do zbraně se svolává” i „Vale vám milí krajané […]” [„Ach my Morawcy nieszczęśni”, „[…] w całej ziemi morawskiej pod broń się zwołuje”, „Vale wam mili rodacy”]. Co ciekawe obie wersje wymieniają jako orędowniczkę żołnierzy Pannę Marię ze Svatej Hory w środkowych Czechach. Fakt, że autor morawskiej przeróbki nie zadbał o zmianę sanktuarium na bardziej adekwatne, dobitnie świadczy o powierzchowności podobnych regionalnych adaptacji. Jako ostatni element świadczący o regionalnej tożsamości zawartej w pieśniach kramarskich można rozpatrywać obecność w tekście form dialektalnych, przybliżających drukowany tekst do żywej mowy regionu. Jest to jednak kryterium o tyle kłopotliwe, że choć w niektórych ołomunieckich drukach pojawiają się formy zgodne z gwarami hanackimi, norma języka druków kramarskich była bardzo rozchwiana i trudno zakładać na ile świadome wybory stały za zastosowanymi wariantami (zob. Michálková 1961). Sytuację dodatkowo komplikuje funkcjonowanie drukarni obsługujących rynek morawski i słowacki (Škarniclowie w Skalicy) oraz wydawanie druków słowackich w Budzie słowacyzowaną czeszczyzną (zob. Droppová, Krekovičová 2010: 35). 100 Dodatkowo – jak w przypadku pielgrzymek na Velehrad w tysięczną rocznicę misji cyrylometodejskiej – mogły mieć one charakter patriotyczny dla wszystkich słowiańskich mieszkańców ziem czeskich (Zuber 1992: 86). Przy tym w elitarnym odbiorze postaci Cyryla i Metodego łączą regionalną tożsamość morawską z szeroką wspólnotą wszystkich Słowian (Bobrownicka 1995: 21). ⩶ 201 ⩶ �Jedynym przykładem druku konsekwentnie i jednoznacznie sięgającego do tożsamości regionalnej zarówno na poziomie treści jak i formy językowej jest pieśń J-2443, Píseň Hanáka veselého. Wychwala ona cnoty Hanaków, morawskiej grupy etnograficznej, w kontraście z sąsiednimi grupami etnicznymi i narodami: Węgrami (lub Uhrami-Słowakami), Ślązakami, Czechami, Austriakami i Polakami. Utwór zawiera pochwałę ich pracowitości, piękna lokalnego stroju i bogatych tradycji (w tym wyrobu słynnych serów). Anonimowy autor tekstu konsekwentnie zapisuje tekst z zachowaniem dialektalnej fonetyki środkowomorawskiej, m.in. zapisując przesunięcie samogłosek y do e i u do o (w tekście np. opíc zamiast upéct, dceroške zamiast dcerušky) czy stosując formy czasowników 3. osoby liczby mnogiej zakończone na -ó/-jó (w tekście m.in. dělajo zamiast dělají, omijo zamiast umí, vozejo zamiast vozí). 4.8.4. Podsumowanie Jak widać z przytoczonych powyżej przykładów, tezy nacjonalizmu językowego i sposoby konstruowania tożsamości inne niż tradycyjna identyfikacja religijno-feudalna nie były raczej rozpowszechnione wśród autorów i odbiorców druków kramarskich. Stanowiły raczej rzadki przejaw przenikania do szerszego obiegu dyskusji toczonych w mieszczańskich salonach działaczy odrodzeniowych. Bez wątpienia czytelnicy i słuchacze pieśni na wsiach i w małych miasteczkach mieli świadomość przynależności do większej czeskojęzycznej wspólnoty – język stanowił bowiem najprostszy wyznacznik granic społecznych (Lněničková 1999: 128). Bardziej jednak niż na abstrakcyjnej idei narodowej, ich tożsamość regionalna opierała się na przynależności administracyjnej i kościelnej do konkretnego terytorium, a w mniejszej skali na przywiązaniu do rodzinnej miejscowości, które nie mogło znaleźć odbicia w drukach rozpowszechnianych na szerokim obszarze. Podzielana przez nich koncepcja ojczyzny i narodu zmieniała się w czasie, reagując na sytuację polityczną w całym kraju, ale sądzę, że nie była nigdy precyzyjnie określona. Można ją raczej przyrównać do „intuicyjnego” rozumienia narodu i ojczyzny przez przedświęceniową historiografię (por. Maur 1998: 8), wymagającego jedynie pewnego stopnia odrębności kulturowej (w tym również językowej) oraz samodzielności politycznej czy odgraniczenia administracyjnego. W zależności od kontekstu ojczyznę mogło więc stanowić całe cesarstwo austriackie, historyczny obszar ziem Korony Czeskiej jako całość, lub Królestwo Czech i Margrabstwo Moraw jako jednostki niższego stopnia. Kryterium etnicznej i regionalnej tożsamości, ze względu na swoją powierzchowność, nie wiąże się jednak zwykle z konkretnymi wizerunkami inności. ⩶ 202 ⩶ �Kwestią ważną ze względu na jej nieobecność w analizowanym korpusie są relacje czesko-niemieckie w tak rozumianej ojczyźnie. Brak jakichkolwiek informacji o czeskich Niemcach skłania do refleksji, zważywszy na fakt, że w połowie XIX w. stanowili oni ponad 1/3 ludności Czech i ponad 1/4 ludności Moraw101. Świadomość rozbicia społecznego na dwa etnosy102 pojawiła się powszechnie dopiero w XIX w., a emancypacja Czechów nie miała początkowo antyniemieckiego charakteru (Richter 1999: 81–82). Nastroje zradykalizowały się dopiero po 1848 r. i ostatecznym porzuceniu przez najważniejszych działaczy czeskich koncepcji narodu ziemskiego (Zarek 2000: 48). Od połowy XIX w. narastała wzajemna izolacja obu narodów, a od lat 80. konflikt stał się coraz wyraźniejszy, dając początek właściwie dwóm rozwijającym się równolegle kulturom (Efmertová 1998: 128–129). W sytuacji konfliktu kulturowego nieobecność drażliwej kwestii niemieckiej w drukach można by tłumaczyć kwestiami cenzury i bezpieczeństwa, jednak w okresie, z którego pochodzi większość badanego korpusu, polaryzacja ta nie była jeszcze tak wyraźna. Druga możliwość to nieporuszanie tematu, który nie wymagał komentarza ze względu na swoją oczywistość. Takie założenie dotyczy jednak raczej druków powstających w środowisku miejskim, gdzie znajomość obu języków i wzajemne kontakty były powszechne, a granice polityczne i etniczne nie musiały się nakładać103. Trzecie rozwiązanie – które moim zdaniem jest najbliższe prawdy – to przyjęcie wspomnianej już w punkcie 4.3.3. względnej zgodności kryterium etnicznego i klasowego. Dla odbiorców i autorów z prowincji mniej istotne niż przynależność etniczna były role społeczne wypełniane przez osoby niemieckiego pochodzenia. Niemcy zamieszkiwali przede wszystkim miasta, otoczone etnicznie czeskimi wsiami (na Morawach i Śląsku Austriackim m.in. Brno, Ołomuniec, Opawę i Ostrawę), a na wsiach byli właścicielami ziemskimi lub docierali tam jako cesarscy urzędnicy. Być może zatem więcej o ich obrazie powiedzieć może kolejny rozdział, w którym przedstawione zostaną obrazy poszczególnych grup społecznych. 101 Statystyki z 1846 r. mówią o 60% Czechów, 39% Niemców i 1,6% Żydów w Czechach oraz 70,2% Czechów, 27,7% Niemców i 2,1% Żydów na Morawach (Kořalka 1996: 141). Wcześniej na Morawach słowiańskojęzycznych mieszkańców nie traktowano zbiorczo jako narodu czeskiego, ale jako mniejsze grupy etnograficzne: Hanaków, Wołochów i Słowaków (Lněničková 1999: 247). 102 Żydzi – których obraz przedstawiony został w rozdziale o innowiercach – nie byli traktowani jako trzeci naród, ale grupa religijna, asymilująca się do większościowej kultury: w Czechach – po odrodzeniu narodowym – zazwyczaj czeskiej, a na Morawach i Śląsku do niemieckiej (Efmertová 1998: 127). 103 Niemcy na ziemiach czeskich nie zawsze byli lojalnymi poddanymi Habsburgów, zwłaszcza na zachodzie kraju ciążąc politycznie ku Berlinowi (Efmertová 1998: 127). Osoby o liberalnych poglądach mogły również wspierać niezależność kulturową Czech w kontrze do habsburskiego absolutyzmu. ⩶ 203 ⩶ �4.9. Wizerunki obcego – hierarchia społeczna W połowie XIX w. przeważającą większość – około 80% – mieszkańców ziem czeskich stanowiła ludność wiejska, zamieszkująca gminy poniżej 2000 mieszkańców (Lněničková 1999: 291). Spośród tej grupy ponad 90% stanowili rolnicy różnej zamożności, od bogatych kmieci po komorników. Pozostałą część ludności tworzyli młynarze (wyróżniający się majętnością), rzemieślnicy, a z czasem również sezonowi pracownicy fabryk. Większość wykonywanych przez nich obowiązków stanowiła praca fizyczna, więc osoba pracująca inaczej lub niepracująca była z perspektywy chłopa zjawiskiem sprzecznym z codziennym doświadczeniem, a przez to podejrzanym. Wszelkiego rodzaju bogacze, arystokraci i osoby żyjące z posiadanego majątku, w naturalny sposób widziane były z perspektywy twórczości ludowej jako obce, a więc niegodne zaufania i nierzadko otwarcie wrogie. Poza wspomnianymi incipitami, które czasem zwracają uwagę na wspólną wiejską tożsamość (zob. 4.1.), najwięcej o klasowej identyfikacji odbiorców i autorów mówią opisywane w tekstach narracyjnych realia. Pieśni przedstawiają zwykle wydarzenia z życia niższych warstw społecznych – dobry przykład stanowi wydana w 1854 r. w Hranicach Nová píseň o posvícení, opisująca zabawę odpustową odbywającą się w wiejskiej karczmie i stosunkowo wiarygodnie prezentująca przekrój społeczny tego typu wydarzenia. Wspólnie bawią się zatem chłopi, rzemieślnicy i mieszczanie: Měšťaní a řemeslníci s námi hoduji, se sedláky u muziky též se radují, že jich sedlák přijal rád, nechali sobě tuš hrát, až se také podnapijou, budou tancovat. [Mieszczanie i rzemieślnicy z nami się bawią, z wieśniakami muzyki sobie używają, chłop ich przyjął u siebie, gra orkiestra tusz, będą chętnie tańczyć, gdy wypiją już]. ( J-1239) Wyjątek od powyższej reguły stanowią głównie teksty legendowe i historyczne (często przenikające z kultury wysokiej), w których mowa o bohaterach z wyższych sfer. O ile jednak druk kramarski nie dotyczy żywotu świętego, wodza czy władcy, bohaterami pozytywnymi są przeważnie osoby znajdujące się w hierarchii społecznej na podobnym poziomie co autorzy i odbiorcy druków, a postacie wyróżniające się majętnością i wpływami odgrywają w nich często role antagonistów. ⩶ 204 ⩶ �Na początku niniejszego podrozdziału należy zaznaczyć, że informacje o podziałach społecznych mają zazwyczaj w tekstach kramarskich specyficzny charakter. Służą one przede wszystkim zwiększeniu sentymentalnego wydźwięku pieśni (spełniają więc funkcję emocjonalną) oraz pozwalają na zawarcie w tekście pouczenia moralnego wygłaszanego z perspektywy religijnej. Brak natomiast właściwie pieśni poruszających tematy społeczne i kontestujących zastany porządek dla osiągnięcia konkretnych celów politycznych. Charakter pieśni kramarskiej jest bowiem zasadniczo zgodny z opisem pieśni ludowej proponowanym przez Karla Čapka w jego uwadze o piosenkach ludu praskiego: Celkem vzato však tzv. uvědomělé politické přesvědčení není zrovna zdrojem zpěvné inspirace; lidová poezie bude vždy spíše mluviti o červeném šátečku než o rudém praporu a bude spíše opěvovati nešťastnou lásku než třídní nenávist. [Na ogół jednak tzw. uświadomienie polityczne nie jest głównym źródłem śpiewnej inspiracji; poezja ludowa będzie zawsze raczej mówiła o czerwonej chusteczce niż o czerwonym sztandarze i będzie chętniej opiewała nieszczęśliwą miłość niż nienawiść klasową]. (Čapek 1984: 69, przekład polski Haliny Janaszek-Ivaničkovej za: Čapek 1981: 56) Z wyjątkiem tekstów jednoznacznie zaangażowanych w walkę polityczną – przenikających nieraz do folkloru ustnego, ale w przypadku twórczości kramarskiej skutecznie blokowanych przez cenzurę – popularna twórczość pieśniowa nie podejmuje sama tego tematu. 4.9.1. Teksty dydaktyczne – twórczość kramarska jako narzędzie kontroli społecznej? Nauki moralne dotyczące bogactwa i porządku społecznego pojawiają się w tekstach pieśni kramarskich zarówno w utworach narracyjnych, jak i w tekstach o charakterze dydaktycznym, zwykle bezpośrednio odwołujących się do nauk Kościoła katolickiego. Zdecydowana większość utworów dotykających tej kwestii służy petryfikacji ładu społecznego. Pomimo współczucia wobec słabych i biednych brak w nich bowiem prób podważania porządku społecznego. Jako przyczyna nierówności przedstawiane są grzechy jednostki (w przypadku złych bogaczy dręczących ubogich) lub boskie wyroki (w przypadku szlachetnych biedaków, nagradzanych często za swoją pokorę i cierpliwość). W tekstach brak refleksji o krzywdzie wynikającej z działania systemu społecznego, popularne są natomiast utwory sentymentalne ⩶ 205 ⩶ �o biedzie, które – jak podkreśla Janusz Dunin (2004: 134): „mogły liczyć na zrozumienie u słuchaczy, a równocześnie nie stawały się podejrzane o wywrotową propagandę”. Obrazy relacji bogatych i biednych pełne są więc sentymentalizmu bez ryzyka wzbudzenia niepokojów społecznych, co utwierdza dodatkowo religijna motywacja wizji świata: bieda i skromność widziane jako cnota, a bogactwo wiązane z grzechem i ryzykiem zepsucia. W korpusie odnaleźć można teksty bezpośrednio odwołujące się do nauk biblijnych, budujące w oparciu o fragmenty ewangelii system nauk etycznych. W zbiorach Muzeum Komeńskiego bardzo popularny jest druk zatytułowany Píseň z zákona božího vytažená všem křesťanům…, którego kilka różnych wydań dostępne jest pod numerami J-313, J-562, J-619, J-905, J-1490, J-1557, J-1853 i J-1864. Pieśń opiera się na wersach ewangelii św. Mateusza (Mt 6, 24) mówiących o służbie dwóm panom: „Žádny nemůž časem jedným dvoum pánům sloužit nestejným, / Bohu také mamoně. Bůh vede k milosrdenství, mamona k nemilosrdenství, / jak o tom psáno máme” [„Nikt naraz nie może dwóm panom różnym służyć, / Bogu oraz mamonie. Bóg prowadzi ku miłosierdziu, mamona ku niemiłosierdziu, / jak jest napisane”]. Oprócz jasno zaznaczonego nawiązania do nauk Kościoła katolickiego, pieśń interpretować można również w myśl zasad rządzących tradycyjną kulturą ludową (por. Michajłowa 2010: 104–109), w której bieda jest zarazem oznaką Bożej łaski, a osoba uboga widziana jest jako prawa i uszlachetniona przez swoją sytuację życiową. Wydawca druku zabezpiecza się jednak przed możliwą cenzurą i oskarżeniami o krytykę warstw uprzywilejowanych, wprowadzając uszczegółowienie powyższej zasady: bogactwo połączone z miłosierdziem jest zgodne z Bożą wolą, a przykład takiego postępowania daje m.in. cesarz, oraz wszystkie osoby, które swoją wysoką pozycję łączą z troską o ubogich: Bohatství nezatracuje, kdo chudých neutiskuje, činí milosrdenství, ale kdo tvář od chudého odvrací v potřebě jeho, dochází zlořečenství. Byli jsou mnozí bohatí, ti patriarchové svatí, císařové, králové, ale byli milosrdní, byli k chudým nakloněni slouli dobrodincové. [Bogactwo nie potępia, gdy kto biednych nie uciska, czyni miłosierdzie, ale kto twarz od biedaka odwraca w potrzebie, popełnia złorzeczenie. Wielu było bogatych, patriarchów świętych, królów, cesarzy, ale byli miłosierni, ku biednym zwróceni, dobroczyńcy to znani]. ( J-313/J-562/J-619/J-905/J-1490/J-1557/J-1853/J-1864) Podobnie jak w przypadku pozostałych kategorii identyfikacji, również w ujęciu klasowym możliwa jest zmiana swojego statusu. W przeciwieństwie jednak do ⩶ 206 ⩶ �kategorii religijnej i politycznej, gdzie wynika ona z aktywnego wyboru, zmiana sytuacji materialnej jest często przedstawiana jako wynik Bożego zamysłu lub kary za grzechy: „Umíť Pán Bůh z bohatého učiniti snad chudého, skrze divné prostředky: / Jakž to kolikrát vidíme, že mnozí velcí dvořané byli potom žebráci” [„Umie Pan Bog z bogatego zrobić zaraz biednego, cudownymi środki: / Ileż to razy widzimy, że się liczni wielcy dworzanie stali żebrakami”]. Dodać należy, że o ile awans społeczny następuje w trakcie opisywanej historii, a nie jako jej szczęśliwe zakończenie, bogactwo jest zazwyczaj przedstawiane jako demoralizujące, a świeżo wzbogacony bohater staje się często bezlitosny, niemiłosierny i pyszny. Wobec tak przedstawionej kwestii zmiany statusu, teksty kramarskie służą petryfikacji porządku społecznego, zniechęcają bowiem do aktywnego starania się o swój majątek oraz każą z perspektywy zaświatów znosić biedę i nieszczęście z pokorą, jako znak Bożej miłości. Dodatkowym czynnikiem konstytuującym kramarski fatalizm jest częsta w porządku kultury ludowej „zasada odwrócenia” w zaświatach (por. Di Nola 2004: 30–31, Wasilewski 1985: 127). W przypadku bogactwa i hierarchii społecznej przekłada się ona na wiarę w naprawienie krzywd po śmierci, kiedy biedni na ziemi staną się bogaci w niebie i odwrotnie – chciwych i bogatych spotka w zaświatach kara. Wiara w ostateczne zwycięstwo uciśnionych zmniejsza potrzebę sprawiedliwości społecznej na ziemi: „W folklorze ubóstwo, bieda jest jako kategoria zawsze przeciwstawiane bogactwu, przy czym zazwyczaj odnosi nad nim triumf, jeśli nie na tym, to na tamtym świecie” (Michajłowa 2010: 104). Inne pieśni dydaktyczne również zawierają wezwania do pokory, skromności i pogodzenia się z losem, np. Nová píseň lidem pomlouvačným k polepšení vydaná, w której przyjęcie trudnego losu jest równoznaczne z osiągnięciem szczęścia: Pokoro, pokoro, v tobě se těším, cokoliv pyšného, všeho se děsím. Chci sedět skloněný v poniženosti, nechci se vynášet v rozpustilosti. […] Štěstí se vždy vštípí s ponížeností, důstojenství tupí, kde není ctnosti. [Pokoro, pokoro, weselę się w tobie, cokolwiek jest pysznego, tego się boję. Chcę siedzieć schylony w pokornym ukłonie, nie dla mnie rozpusta i wywyższenie. […] Szczęście zawsze wzrasta z poniżenia, bez cnoty nie ma namaszczenia]. ( J-1801) Również tekst zatytułowany Nová píseň o ošemetnosti světa tohoto, przynosi informacje o religijnym aspekcie biedy i prostoty życia: ⩶ 207 ⩶ �Bůh miluje poníženost, a ty jseš krutý, Bůh miluje taky sprostnost, a ty jseš hrdý, […] Člověk chudý jest nešťastný, však šťastný velice, jest od lidí opuštěný, a Bůh ho má v ruce, všem lidem je protivný a však Bohu je milý […]. [Pan Bóg kocha uniżonych, a tyś jest okrutny, Pan Bóg kocha także prostych, a ty jesteś butny, […] Ubogi jest nieszczęśliwy, lecz szczęśliwy wielce, choć go ludzie opuścili, Bóg go trzyma w ręce, jest w pogardzie u ludzi lecz Boga miłość budzi […]]. ( J-582) Jedno- lub dwuwersowe morały o podobnym wydźwięku odnaleźć można w większości tekstów poruszających kwestie majętności i biedy. Podivná píseň k rozjimání ( J-104) interpretuje cudowne znaki na niebie jak zapowiedź boskiej kary, ale jednocześnie uspokaja biednych, którzy nie muszą bać się o swoje życie niczym ewangeliczne „ptaki niebieskie”: „Chudobní lidé nestejskejte sobě, / Bůh vás živit bude na to spomeňte” [„Biedni ludzie nic nie pragnijcie, / Bóg was wyżywi, to pamiętajcie”]. Podobne stwierdzenia wskazują, że również twórczość kramarska operowała tradycyjnymi ludowymi schematami, w myśl których: „W tekstach folklorystycznych charakterystyka biedaka jest zawsze nacechowana pozytywnie. Biedni, ubodzy jako ludzie Boży są przedstawieni w folklorze w aureoli dobroci, skromności, pracowitości i piękna” (Michajłowa 2010: 108). Konkretne przykłady postaci realizujących stereotypy różnych grup społecznych przedstawione zostaną w kolejnym punkcie. 4.9.2. Bogaci i biedni w tekstach narracyjnych Oprócz tekstów religijnych o charakterze dydaktycznym, opozycja biedy i bogactwa często pojawia się w pieśniach narracyjnych, zarówno o charakterze historycznym jak i nowiniarskim, przedstawianych jako relacje z aktualnych wydarzeń. Do pierwszej kategorii zaliczyć można treści czerpiące z kolejnej biblijnej inspiracji – przypowieści o bogaczu i Łazarzu (Łk 16, 19–31). Jest ona m.in. zaadaptowana do obszernej wierszowanej wersji (Píseň o Lazarovi), która w zakończeniu wyraźnie głosi potrzebę pomocy biednym: ⩶ 208 ⩶ �Hned čerti boháče jali, do pekla s ním pospíchali. […] Chtěls dobré víno píti, měls na světě lép činiti, a s chudými se zděliti. [Diabły bogacza schwytały, do piekła z nim pośpieszały. […] Dobre wino pijać chciałeś, a za życia źle czyniłeś, z biednymi się nie dzieliłeś]. ( J-1112) Postacie Łazarza i bogacza występują także w komentarzu do innych wydarzeń ( J-102/J-122: Novina velmi žalostivá, která se stala w horních Rakousích blíž města Lince…). Pieśń wykorzystuje popularny w drukach kramarskich motyw pokrewieństwa bohaterów104. Wzmacnia to dramatyczny wydźwięk sytuacji, prezentując bogacza jako osobę bezlitosną, nie szanującego nawet więzów krwi, szczególnie istotnych dla społeczności wiejskich. W przytaczanym utworze biedak prosi swego bogatego brata o zboże na chleb dla głodujących dzieci, oferując w zamian wszystkie swoje pieniądze. Bezlitosny i okrutny bogacz nie zgadza się jednak wesprzeć brata, ponieważ do pełnej wartości zboża brakuje jednej monety i nie chce zgodzić się nawet na tak małą zniżkę: Co mám peněz, všecky ti dám, Sedm a dvacet zlatých mám; Ostatní mi hleď zleviti, Bych moh děti obživiti. [Pieniądze ci wszystkie oddam, Dwadzieścia siedem złotych mam; Resztę długu racz odpuścić, Bym mógł dzieci swe nakarmić. Jeden zlatý mu chyboval, Však se boháč neslitoval Nad chudobou bratra svého, By ten zlatý zlevil z něho. Jeden złoty brakowało, Bogacza to nie wzruszało Bieda wielka brata jego, Aby dług darował jego]. ( J-102/J-122) Bogacz w okrutny sposób drwi następnie z biedaka, nakłaniając go do morderstwa i kanibalizmu: Když je [děti] nemáš čím živiti, Však můžeš jedno zabiti, [Jak ich [dzieci] nie masz czym nakarmić, Zawsze możesz jedno zabić, 104 Niektóre ludowe wersje legendy o Łazarzu również widzą w bogaczu jego niemiłosiernego brata, w drukach kramarskich podobna interpretacja się jednak nie pojawia (por. Michajłowa 2010: 147). ⩶ 209 ⩶ �Druhým dětem je snísti dej, Na mne sem více neběhej. Reszcie ich do zjedzenia daj, Mnie już głowy nie zawracaj]. ( J-102/J-122) Ostatecznie dzieci w cudowny sposób zapadają w sen, z którego budzą się dopiero gdy mija groźba głodu. Choć, co nietypowe, w narracji nie zostaje poruszona kwestia losu skąpca (nie spadają na niego doczesne kary), pieśń kończy się przywołaniem losu bogacza i Łazarza oraz wezwaniem do pomocy najbiedniejszym: Bůh lidi chudé miluje, A lakomce zavrhuje; Chudým dává své milosti, Lakomcům platí propastí. [Pan Bóg ludzi biednych kocha, A zachłannego ma za nic; Biednym łaskę okazuje, Chciwcom odpłaca w otchłani. Chudých lidí nesužujte, Sirotky, vdovy milujte. Dá vám Pán Bůh požehnání, Potom v nebi přebývání. Biednych ludzi nie nękajcie, Sieroty, wdowy kochajcie. Pan Bóg was pobłogosławi, Potem w niebie was postawi]. ( J-102/J-122) Podobny motyw chciwego brata pojawia się ponadto w pieśni Žalostný příběh v píseň uvedený co se stalo w polském položení v městě Krakově… Podobnie jak w poprzednim przykładzie także tutaj osoba uboga – dla silniejszego efektu sentymentalnego jest nią wdowa – zwraca się o pomoc do swego brata, w zamian otrzymując jedynie przekleństwa i razy: Sam ze stěny hned popadnul přenáramný karabáč a svou vlastní chudou sestru s krabáčem zašlehal, kdo pro tebe ty žebračko, ráčil pro tě poslati, já tě musím s tvýma děckama v mojím domě zabíti. [Sam prędko ściągnął ze ściany biczysko przeogromne i tym biczem począł chłostać własną ubogą siostrę, kto wymyślił, by cię tutaj ty żebraczko sprowadzić, muszę ja ciebie teraz w mym domu razem z dziećmi zabić]. ( J-2235/J-2708) Postać bogacza przedstawiona jest w jeszcze gorszym świetle niż we wcześniejszym tekście: nie tylko wygania on kobietę z domu, ale podąża za nią, chcąc ją zabić, by nie przynosiła mu więcej wstydu. W chwili, gdy skąpiec mierzy do wdowy ⩶ 210 ⩶ �z pistoletu, dosięga go jednak boski gniew i ginie rażony gromem z jasnego nieba. Kara spada także na gromadzony przez niego majątek, który obraca się w zgliszcza: Tenkráte lidé viděli strašlivou metlu Páně, že ho musel Bůh potrestat za tyto skutky hrozné, že si nevšímal sirotků a vdovy osiřele, a chudobou že pohrdal, na bohatství si zakládal. [Widzieli wówczas ludzie straszną miotłę Bożą, co za grzechy jego od Boga jest karą, że nie pomógł sierotom i samotnej wdowie, ich ubóstwo wyśmiewał, miał majątek w głowie]. ( J-2235/J-2708) Wątek sprzeniewierzenia się zasadom solidarności w rodzinie, tym razem na płaszczyźnie relacji między dziećmi a rodzicami, podejmują również pieśni Příkladná píseň o nevděčných dvanácti dítek ( J-128) i Píseň pravdivá o jednom bohaprazdném synu ( J-120/J-364). W pierwszej z nich najmłodszy syn mieszkającego w Saksonii małżeństwa podstępem przejmuje majątek rodziców, których następnie wypędza z domu. Staruszkowie są kolejno przeganiani przez każde ze swych licznych dzieci, a gdy w końcu umierają z głodu pod oknem jednego z synów, niewdzięczni potomkowie zostają w spektakularny sposób ukarani przez demoniczne zwierzęta (zob. punkt 5.6.3.). Drugi z utworów już we wstępie przywołuje upadek obyczajów: Bohatý proti chudému jest velmi zatvrzely, bratr proti bratru svému jest velice hněvivý. Nic bratr bratra chudého v ničemž neulituje, ani mnohy otce svého sobě nic nešanuje. [Bogaty przeciw biednemu pełen jest zawziętości, brat przeciw bratu swemu pełen wielkiej złości. Nic brat brata biednego w niczym nie lituje, a wielu i ojca swego wcale nie szanuje]. ( J-120/J-364) Tekst opowiada o dwóch synach ubogiego małżeństwa z Bawarii, z których jeden wżenił się w bogatą rodzinę, zdobywając tym samym wielki majątek, drugi zaś pozostał biedny. Bogacz nie zadowala się jednak swoim majątkiem, ale staje się chciwy i pragnie go powiększać, także kosztem własnej rodziny, której odmawia wsparcia: „Starší bratr se oženil, velký bohatství dostal […] / Nedbaje na to, ještě ⩶ 211 ⩶ �chtěl víc a více míti” [„Starszy brat się ożenił, wielki dostał majątek […] / Nie dbając o to, jeszcze więcej i więcej pragnął”]. Gdy starzy rodzice proszą o pomoc materialną, bogacz przepędza ich ze swego domu i szczuje psami. Biedak bez wahania zgadza się przyjąć rodziców pod swój dach, mimo że wiąże się to z dalszym pogorszeniem jego sytuacji życiowej: Chudobný s radostí je vzal, řka tatičku rozmilý, já vás předce živit budu krásně, že jsem chudobný. Budu s manželkou pracovat, bych vás moh obživiti, tak do smrti matku i vás já při sobě chci míti. [Ubogi z radością ich przyjął, prawi tatku kochany, ja was przecie wyżywię, chociaż jestem biedny. Będziemy z żoną pracować, żeby was móc utrzymać, aż do śmierci was z matką przy sobie chcę mieć]. ( J-120/J-364) Bohater pozytywny jest w lesie kuszony przez diabła, który oferuje mu bogactwo w zamian za duszę. Biedak nie daje się jednak namówić do podpisania cyrografu i przepędza demona modlitwą, zdobywając porzucony przez niego skarb. Zazdrosny o jego nagłe wzbogacenie się zły brat oskarża go o kradzież i doprowadza do procesu, w którym sąd skazuje biedaka na śmierć. Zostaje on jednak cudownie ocalony podczas egzekucji dzięki pomocy anioła stróża, podczas gdy na bogacza spadają boskie kary, w tym plaga myszy niszczących jego dom. Lekceważąc ostrzeżenia i znaki, zły brat urządza wystawne przyjęcie. Gdy jednak nikt z zaproszonych gości się nie pojawia, w bluźnierczym akcie wzywa w ich zastępstwie diabły, które porywają go żywcem do piekła. Ten sam schemat wypełnia się w pieśni J-140 Příkladná píseň o jednom lakomém muži, której bohaterami są biedna wdowa i chciwy młynarz105. Bogacz nie tylko odmawia potrzebującej wsparcia, ale – gdy dzięki nadprzyrodzonej pomocy kobieta odnajduje w lesie zakopane pieniądze – próbuje ją okraść. Młynarz napada na kobietę w nocy w przebraniu diabła, żądając wydania znalezionego skarbu. W domu wdowy zjawia się wówczas pod postacią wędrowca prawdziwy diabeł i – gdy nie105 Określanego w pieśni jako mlynář převelmi bohaty (‘młynarz przewielce bogaty’). Postać młynarza jako lokalnego bogacza uciskającego ubogich powraca w tekstach kramarskich kilkakrotnie, zwłaszcza w opowieściach o bogatych rodzicach zakazujących swoim dzieciom małżeństwa poniżej własnego statusu majątkowego. Jest to zapewne odbicie rzeczywistej hierarchii ekonomicznej na wsi, w której właściciel młyna stał ponad chłopem-rolnikiem (por. Adamczewski 2005: 185– 186, Piotrowski 2021: 46–50). ⩶ 212 ⩶ �godziwy młynarz ponownie domaga się pieniędzy – zabiera go ze sobą do piekła. Pieśń kończy wezwanie do szacunku wobec potrzebujących: „O křesťane rozmilí! Vemte příklad nyní, / žert sobě nedělejte nikdy z chudých lidí” [„O chrześcijanie najmilsi! Bierzcie z tego nauki, / żartów nigdy nie róbcie sobie z ubogich ludzi”]. Ostatnim przykładem historii opartej na podobnym motywie wizyty diabłów wypełniających wyroki bożej sprawiedliwości (szerzej zob. punkt 5.6.2.) jest los bogacza, określanego epitetem soused velmi možný w pieśni Pravdivý příběh, který se stal na pomezí Saském, v Žitavě… ( J-154/J-568/J-1779). Również ten skąpiec odmawia pomocy własnej siostrze, ubogiej wdowie z sześciorgiem dzieci, którą przepędza spod drzwi swego domu: „Bratr domů přišel, sestru uhlídal řka: / »Čertliž tě sem přines? Jdiž kurvo do pekla!«” [„Brat do domu wrócił, siostrę dostrzega: / »Czart sam cię tu przyniósł? Idź kurwo do piekła!«”]. Wieczne potępienie, na jakie bogacz sam skazuje się przez swoje okrucieństwo i pychę, przestrzega przed łamaniem zasad gościnności i solidarności: A tak bratří, sestry příklad sobě vemte, bohatí chudému z nouze pomáhejte. Vdovám a sirotkům, těm neubližujte, tak věčné radosti, slávy nabudete. [Tak więc bracia, siostry przykład z tego weźcie, bogaci biedakom w nędzy pomagajcie. Wdowy i sieroty nigdy nie ukrzywdźcie, a wiecznej radości, chwały dosięgniecie]. ( J-154/J-568/J-1779) 4.9.3. Kramarski sentymentalizm – miłość ponad podziałami Specyficzny rodzaj tekstów poruszających kwestię nierówności społecznych stanowią pieśni o nieszczęśliwej miłości, które z perspektywy genologicznej zaliczyć można do ballad ludowych106. Utwory z tej kategorii wykorzystują w fabule aktywność sił nadprzyrodzonych (w większości zatem zostaną ponownie przywołane w ostatnim rozdziale pracy, zwłaszcza punkcie 5.7.4.), a równość w hierarchii społecznej uznają za warunek szczęśliwej miłości dwojga zakochanych (por. Jagiełło 1975: 36–37). Ich bohaterowie nie mogą osiągnąć szczęścia w życiu doczesnym 106 Osobną kwestią, nie podejmowaną przeze mnie, ale wartą zbadania, jest pochodzenie tego typu tekstów wobec wielokierunkowej relacji między twórczością kramarską, ustną literaturą ludową, a artystyczną poezją epoki romantyzmu. Ballady kramarskie mogą bowiem stanowić zarówno zapis tekstów krążących ustnie wśród czeskiego ludu, jak i przetworzenie motywów ludowych obecnych w niemieckiej i czeskiej poezji romantycznej. ⩶ 213 ⩶ �ze względu na przynależność do różnych warstw społecznych – w obrębie hierarchicznie uporządkowanej społeczności wiejskiej (np. córka młynarza i ubogi rzemieślnik), lub międzyklasowo (arystokrata i chłopka) – a ich miłość osiąga spełnienie dopiero po śmierci. Sztandarowym przykładem tego typu opowieści jest niezwykle popularna (znane jest około 30 wydań) ballada o hrabim Fridolínie i ubogiej Wilhelmínie (Historická píseň o hraběti Fridolínu, przedruk np. w: Beneš 1983: 37–39), w korpusie dostępna aż w 7 drukach ( J-165/J-1016/J-1017/J-1839/J-1931/J-1999/J-2039). Utwór wyjątkowo nie jest anonimowy, wiadomo bowiem, że napisany został ok. 1850 r. przez słynnego śpiewaka praskiego Františka Haisa (Ryšavá 1985: 28–29). Tekst – jeden z rozpoznawalnych do dziś „stereotypowych” utworów kramarskich (znany też po incipicie jako „Na hranicích města něměckého…”) korzysta z istniejącej melodii, a jako pieśń historyczna jest niedatowany, więc mógł być sprzedawany niezależnie od czasu i miejsca. Fabuła zawiązuje się, gdy hrabia Fridolín spotyka mieszkającą pod jego zamkiem piękną Wilhelmínę i oboje zakochują się w sobie: V té chaloupce dívka přebývala, nejkrásnější z toho údolí, ta se Wilhelmína jmenovala, nejchudší však byla z vůkolí. [W tej chałupce panna przebywała, najpiękniejsza w całej dolinie, co się Wilhelminą nazywała, najbiedniejszą była w sąsiedztwie. Hrabě Fridolín ji zamiloval. Hořel pro ni láskou nejprudší, to si ale nepřipamatoval, že se pro jeho stav nesluší. Hrabia Frydolin się w niej zakochał. Najżarliwszą płonął miłością, lecz z początku tego nie rozpoznał, że to sprzeczne z jego godnością. Uznal ji však za nevěstu sprostou, hrabě Fridolín se zastyděl, Wilhelmínu v jejím krásném věku opustil, by jí víc neviděl. Poznawszy jej proste pochodzenie, hrabia Frydolin się zawstydził, młodziutkiej i pięknej Wilhelminy porzuciwszy, już nie odwiedził]. ( J-165/J-1016/J-1017/J-1839/J-1931/J-1999/J-2039) Zmuszony konwenansami, hrabia wiąże się z arystokratką, zaś porzucona Wilhelmína umiera z żalu. W noc poślubną hrabiego duch Wilhelmíny odwiedza go, by przekazać swoje błogosławieństwo i poinformować, że dziewczyna przebaczyła mu zdradę. Tej samej nocy hrabia umiera dręczony wyrzutami sumienia i żalem, by w zaświatach połączyć się ze swą prawdziwą ukochaną. Niemal identyczną historię mezaliansu zawiera ballada z druku J-1132, Historická píseň o knížeti Arnoštovi a Bělince, bez wątpienia napisana na fali popularności utworu Haisa, korzystająca ⩶ 214 ⩶ �nawet z tej samej melodii. W niej również uboga dziewczyna nie może być razem z księciem, ale historia przybiera jeszcze bardziej dramatyczny obrót, gdy Bělinka sama decyduje się odebrać sobie życie. Wypowiadane przez bohaterkę słowa wyraźnie kierują uwagę czytelnika na kwestię nierówności społecznej: Pěj slavíčku, brzy svou milenku k sobě na větvičku přivoláš, já nešťastná v světě, v mladém věku nemohu Arnošta milovat. Ach proč nejsi rodu sprostického třeba syn nuzného pástýře, pak bych zažila času blahého, po boku tak sličného muže. [Śpiewaj ptaszku swoją pieśń słowiczą, wnet kochaną swoją przywołasz, ja nieszczęsna w świecie w młodym wieku, nie mogę z Arnosztem szczęścia znać. Ach dlaczegóż nie z prostego rodu choćbyś synem miał pasterza być, wtedy u boku męża pięknego, czas rozkosznie mogłabym pędzić]. ( J-1132) W powyższych pieśniach to różnica w statusie nie pozwala zakochanym być razem, ale na drodze ich szczęścia nie stają osoby trzecie. Częstszym schematem fabularnym są jednak historie o surowych rodzicach, którzy nie zgadzają się na małżeństwo swojego dziecka z ukochanym lub ukochaną niższego stanu. Taki motyw pojawił się już w przytaczanej w podrozdziale o innowiercach (4.5.) pieśni o poganinie Kudrišku ( J-35/J-1843). Główny nacisk położony jest w niej na dystans religijny między zakochanymi – zgodnie z kluczem wiążącym bogactwo z niemoralnością, bogacz jest przedstawiony jako zajadły wróg wiary katolickiej – ale na drodze szczęśliwej miłości stoi również nierówny status społeczny: „Roztomilý synáčku, neber sobě žebračku, / vem si bohatou nyní, máš miliony jmění” [„Najmilejszy syneczku, nie bierz sobie żebraczki, / weź sobie bogatą zaraz, miliony majątku masz”]. Kolejnym, modelowym wręcz przykładem narracji o różnicach majątkowych będących przyczyną tragedii jest Nová píseň všem bohatým rodičům na světlo vydaná, która oparta jest na znanym motywie baśniowo-balladowym, określanym od imienia bohaterki słynnej ballady Gottfrieda Augusta Bürgera motywem Lenory (SFP 1965: 202). W kramarskim wariancie pieśni, matka – bogata młynarka – zakazuje Agnešce małżeństwa z jej ukochanym, biednym rymarzem Wilhelmem107: 107 Co ciekawe imię bohatera męskiego zgadza się z jego imieniem w balladzie Bürgera. Ludową balladę ze Śląska, w której bohaterami są biedny rzemieniarz i córka bogatej młynarki, podaje natomiast w swoim katalogu Elżbieta Jaworska (1990: 263–264) – geograficzna bliskość czesko-polskiej granicy bez wątpienia każe łączyć tę wersję z tekstem czeskiego druku, jak zwykle kierunek przepływu pozostaje jednak nieznany. ⩶ 215 ⩶ �Byla společní láska přetuhá, jenž jej rodiči překážku čiňá. Příčinu měli, že on chudobný, Nemoh převýšit bohatství její. [Wspólnej miłości ich niezachwianej, jej rodziciele przeszkodę czynią. Przyczynę mieli, że on ubogi, Nie mógł przewyższyć jej majętności]. ( J-101/J-124) Chłopak wyrusza w świat za pracą, a chciwa młynarka, chcąc pozbyć się niechcianego zalotnika, informuje go niezgodnie z prawdą, że córka wyszła już za mąż. Wilhelm umiera z żalu za granicą, jednak jako duch powraca do swojej ukochanej i zabiera ją na wesele, które odbywa się na cmentarzu. O ile finał trudno nazwać szczęśliwym zakończeniem, nie ma on równie makabrycznego charakteru jak wiele innych realizacji motywu Lenory, w tym ballada Karela Jaromíra Erbena Svatební košile („Ślubna koszula”). Ludowe ballady, które czeski romantyk przywołuje jako źródło inspiracji (Erben 1957: 123–124), zawierają fragment identyczny z zawartym w powyższym druku. Pozwala to przypuszczać, że druk kramarski czerpał z starszego tekstu lub pierwotnie kramarska ballada dostała się do ustnego obiegu. Jak pisze o polskim wariancie tego tekstu folklorystka Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska: […] sytuuje się właściwie na pograniczu dwóch wzorów – […] wzoru miłości, w którym rozdzieleni kochankowie wychodzą z próby zwycięsko, łącząc się w miłości wbrew przeszkodom oraz wzoru, w którym rozdzielenie nie jest próbą jakości uczucia, lecz wiedzie miłość i kochanków ku nieszczęściu. (Wężowicz-Ziółkowska 1991: 74–75) Postać złej i chciwej matki, która zabrania swemu synowi związku z ubogą dziewczyną pojawia się także w pieśni O jistém mládenci který chudobnou pannu si oblibil ( J-121/J-707/J-2102): „matka se ptala hned, musím věděti, s kterou chceš míti zavázaný svůj svět. / Žadná bohatá blízko zde nejní, s chudou ti nedám já dovolení” [„matka pytała zaraz, muszę wiedzieć, z którą chcesz swój zawiązać świat. / Żadnej bogatej w pobliżu nie ma, z biedną ja nie dam ci przyzwolenia”]. Zdesperowana dziewczyna za wszelką cenę pragnie zdobyć zgodę na ślub, sprzedaje więc swą duszę diabłu w zamian za skarb. Bogata matka zgadza się na małżeństwo syna z zamożną teraz dziewczyną, ta jest jednak w małżeństwie nieszczęśliwa i wyjawia mężowi cenę swojego rychłego wzbogacenia się: „Nešťastná matka mého milého, že mně nedala vzíti si jeho, / ona je přičina, že jsem duši svou skrz lakomost zlou přesmutná zadala” [„Nieszczęsna matka mego miłego, że mi nie dała poślubić jego, / ona tego przyczyną, że przez złą chciwość duszę swoją smutna oddałam”]. ⩶ 216 ⩶ �Pobożny chłopak prosi jednak o pomoc św. Barbarę, za której wstawiennictwem dziewczyna odzyskuje cyrograf i zrywa pakt z diabłem, co prowadzi do szczęśliwego zakończenia (zob. 5.6.2.3.). Wreszcie ostatni przykład ukazujący całkowitą demoralizację bogacza, to jeden ze starszych druków w korpusie, Žalostná a příkladná novina kteráž se stala w uherském království v městě Eperytus… ( J-115). Ponownie bohaterami są tu ubogi rzemieślnik (złotnik) i córka bogacza, którą ojciec chce wydać za zamożnego młynarza. Razem z preferowanym kandydatem postanawiają pozbyć się ukochanego dziewczyny i trują go podczas pitego za jej zdrowie toastu. Zarówno bogaty ojciec, jak i bogaty kandydat na męża pokazani są jako bezlitośni mordercy. Duch zabitego pokazuje się dziewczynie po 3 dniach od śmierci i z zaświatów pomaga jej doprowadzić sprawę przed ziemski wymiar sprawiedliwości. Wszystkie powyższe teksty kończą się tym samym morałem skierowanym do rodziców: Ach pro Bůh křesťané, zvlašť vy rodičové, vemte sobě příklad z této písně nové. Jak jest zlé zbraňovat dítkám v poctivosti, kdo má chuť přistoupit k svatému manželství. Nechť jesti v chudobě anebo v bohatství Láska však přemáhá v světě všechny věci. [Ach na Boga chrześcijanie, zwłaszcza wy rodzice, bierzcie sobie przykład z tej piosenki nowej. Źle jest zakazywać dzieciom uczciwości, jeśli jest ochota wstąpić stan małżeński. Niech żyją ubogo albo i w bogactwie Miłość wszystkie w rzeczy pokonuje w świecie]. ( J-115) Z toho rodiče příklad si vemte, nikdy svým dítkám v tom nezbraňujte. Nemohli býti za živa svoji, nyní pak spolu v tom hrobě spějí. [Z tego rodzice przykład bierzcie, nigdy swym dzieciom tego nie brońcie. Nie mogli w życiu być z sobą razem, wspólnie więc leżą pod grobu głazem]. ( J-101/J-124) ⩶ 217 ⩶ �Protož o dítky i rodičové, nebraňte nikdy věci poctivé, manželstva svatého, ujdete zlého Bůh vás povolá do království svého, amen. [Dlatego dzieci i rodziciele, sprawie uczciwej nie brońcie wcale, święte małżeństwo, uniknie złego Bóg was powoła do królestwa swego, amen]. ( J-121) Takie wezwania do szanowania wyborów dzieci niezależnie od statusu majątkowego mają wyłącznie symboliczny charakter. Po pierwsze odbiorcami druków kramarskich nie były raczej wiejskie elity, a podobne małżeństwa poniżej statusu nie wydają się problemem, z którym często się spotykali. Nie zawsze również kryterium majątkowe było decydujące przy wyborze partnera (Wiślicz 2012: 123–127). Przede wszystkim jednak historie takie jak powyższe przedstawiane są jako wyjątkowe i zasługujące na uwagę, a zatem standardowe (i pożądane) stosunki opierały się raczej na zasadzie „równy z równym” ( Jagiełło 1975: 36–37). Przedstawiane w balladach historie, choć bez wątpienia ciekawe i oddziałujące emocjonalnie na odbiorców, nie były wzorami do naśladowania. Wszystkie bez wyjątku wiązały się z tragiczną śmiercią, a ich częściowo pozytywne zakończenia wynikają z udziału sił nadprzyrodzonych. 4.9.4 „Uprzywilejowani” w biedzie – wdowy, sieroty, żebracy W przeciwieństwie do kwestii mezaliansów i burzliwej romantycznej miłości ponad podziałami stanowymi, doświadczenia sieroctwa i wdowieństwa zaliczały się do znacznie powszechniejszych aspektów życia XVIII i XIX-wiecznej prowincji, gdzie co trzecie dziecko doświadczało osierocenia (zob. Skořepová 2017: 175). Na wagę kwestii sieroctwa i wdowieństwa wskazują liczne fragmenty modlitewne zawarte w drukach religijnych, skierowanych zazwyczaj do Maryi, św. Anny, a zwłaszcza Jana Nepomucena, według legendy hagiograficznej piastującemu za życia urząd jałmużnika i określanego w pieśniach tytułem tatiček sirotků [‘tatuś sierot’] (np. J-358: Nová píseň k sv. Janu Nepomuckému). Pieśni te nie tylko zawierają modlitwy w intencji najsłabszych, ale także bywają skierowane bezpośrednio do nich, w duchu przedstawionego już kramarskiego fatalizmu (np. Píseň nová k svatému Janu Nepomuckému, všem věrným ctítelům…): ⩶ 218 ⩶ �Ubohý sirotek zarmoucený, co počít mám, měl jsem mé rodiče k potěšení, již je nemám. Zastávali mne v ouzkosti, teď nechali mne v žalosti a těžkosti. Nebozí sirotci opuštění, zarmoucení, snášíte v tom světě velké křivdy a soužení, trpte mile a snášejte, všecko Bohu poroučejte co trpíte. [Biedna sierota zrozpaczona, co począć mam, miałem rodziców swych ku pociesze, już ich nie mam. Chronili mnie w trudności, teraz zostałem w żalu i boleści. Wy biedne sieroty opuszczone, zrozpaczone, wielkie krzywdy i trudności w świecie wam sądzone, radośnie cierpiąc czekajcie, Bogu polecajcie cierpienia]. ( J-319) Sieroty i wdowy są postaciami archetypowymi, jako jednostki słabe, bezbronne i wymagające opieki, ale jednocześnie – przez swoją niewinność – obdarzone szczególną opieką Boga i skupiające wokół siebie zdarzenia o cudownym charakterze. Podobnie jak historie nieszczęśliwych kochanków, także opowieści o wdowach i sierotach wzbogacone są często o element nadprzyrodzony. Historie te oparte są na powszechnym w kulturze ludowej przekonaniu o bliskim kontakcie sierot z zaświatami, zwłaszcza ze zmarłą matką, która w momencie zagrożenia przychodzi im z pomocą (por. Kalniuk 2014: 70). Pobożne wdowy i pokorne sieroty stanowią w tekstach ludowych ucieleśnienie niewinności, a wobec tego stanowią często narzędzie boskiej woli, a ich prześladowców spotyka nadprzyrodzona kara (zob. Bielińska-Gardziel 2012). W tym miejscu jako dodatkową kategorię wymienić można również żebraka, figurę znaną z folkloru i związaną ze światem nadprzyrodzonym przez legendy o wędrówkach Boga i świętych po świecie (por. punkt 5.3.3.). W punkcie 4.9.2. przywołane zostały już przykłady obecności wdów i sierot występujących jako kontrapunkt dla niegodziwych bogaczy. Poniżej przedstawione zostanie kilka schematów związanych stereotypowo wyłącznie z nimi. 4.9.4.1. Kategoria wdowieństwa i sieroctwa w tekstach Kategorie wdowieństwa i sieroctwa w świecie pieśni kramarskiej nie są równoznaczne ze słownikowymi definicjami tych pojęć. Stereotyp wdowy realizują wyłącznie kobiety, które straciły mężów, będąc już matkami. Bezdzietność widziana jest zazwyczaj jako znak Bożej kary (Staškivová 2008: 104–105), a zatem kobieta po ⩶ 219 ⩶ �stracie męża, o ile nie osierocił on wspólnych dzieci, jest wdową w znaczeniu prawnym, ale nie mieści się w archetypie wdowy jako ucieleśnienia niewinności i słabości. Podobnie wykracza poza stereotyp wdowa, która ponownie wyszła za mąż (np. Nova píseň o hrozném mordu který se stal bliž Lemberka města v polské krajině, J-1246). Może ona stać się postacią negatywną jako macocha, faworyzująca swoje dzieci kosztem stereotypowych, „prawdziwych” sierot. Także postać wdowca nie wiąże się z pozytywnymi uczuciami, a raczej staje się on obiektem żartów, przez nawiązanie do ludowych piosenek o związkach starszego mężczyzny z młodą kobietą (por. Wężowicz-Ziółkowska 1991: 123–126). Słowo vdovec, choć obecne w sentymentalnych tekstach moralizatorskich (np. Nová píseň o přehrozném zázraku jednoho děvčátka, které 200 dní nic nejedlo…, J-112), pojawia się częściej w tekstach humorystycznych i w odniesieniu do bezdzietnych mężczyzn (mężczyzna opiekujący się samotnie dziećmi określany jest często po prostu jako biedak). Miało to uzasadnienie w realiach pozatekstowych, ponieważ większość wdowców zawierała ponowne małżeństwa, zwykle z wolnymi partnerkami, po roku od śmierci żony, wdowy zaś wychodziły za mąż rzadziej i głównie za wdowców. Budzące litość samotne wdowy były więc częstszym zjawiskiem niż wdowcy, a mężczyzna niemogący znaleźć partnerki, jako niezaradny, stawał się raczej przedmiotem żartów (Lněničková 1999: 300). Tak na przykład w druku J-998, Nová písen vypovězený vdovec. Veselý spěv, w odniesieniu do wdowca pojawia się m.in. sformułowania takie jak „starý kozel chce děvče mladý” [„stary kozioł chce dziewkę młodą”], czy wręcz epitet starý ďábel [‘stary diabeł’]. Podobne porównania użyte zostały w pieśni zawartej w druku J-1329, Píseň nová o starém vdovci, který po mladém děvčeti toužil až se celý usoužil, w której adorowana przez starca dziewczyna zwraca się do niego słowami „ty osle, starý kozle; dej mne pokoj starý děde, já tě nechci milovat” [„ty ośle, stary koźle; daj mi spokój stary dziadu, nie chcę ciebie miłować”], czy „ty netopejre starý, dyť celý visíš nad hrobem” [„ty gacopyrzu stary, wszak całkiem wisisz nad grobem”]. Podobnie ma się rzecz ze stereotypowymi sierotami. Przede wszystkim zauważyć należy, że sierotami (sirotky) określane są przede wszystkim półsieroty, właściwie brak w korpusie historii opowiadających o dzieciach pozbawionych obojga rodziców108. Różnią się natomiast narracje dotyczące dzieci osieroconych przez matkę 108 Zgadza się to z uwagami Piotra Grochowskiego na temat polskich pieśni kramarskich opowiadających o sierotach. W materiale polskim inna jest natomiast interpretacja sieroctwa – jako sieroty widziane są przede wszystkim dzieci pozbawione matczynej opieki (por. Grochowski 2010: 302–303). W drukach czeskich równie często są to dzieci żyjące z matką, niemogące utrzymać się samemu i uzależnione od męskiej pomocy. Skargę samotnej matki zawiera np. przywoływany już ⩶ 220 ⩶ �i tych osieroconych przez ojca. W pierwszym przypadku opierają się zazwyczaj na konflikcie pobożnych i pokornych sierot z niechętną im okrutną macochą i ojcem. W drugim sieroty stanowią niejako dodatek do postaci wdowy, zwiększający sentymentalny wydźwięk tekstów i wprowadzający dylematy etyczne związane z niemożnością zadbania o dzieci. Warto tu zauważyć, że „prawdziwa” wdowa określana jest często przymiotnikiem sirá (‘opuszczona’, ‘osierocona’), który również od strony czysto językowej łączy ją z sierotami we wspólną kategorię. Sieroty nie występują właściwie jako pojedyncze postaci, ale jako bohater zbiorowy. Pieśni mówią zazwyczaj o kilkorgu bezimiennych dzieciach podążających posłusznie za matką. Dobitny przykład stanowi pieśń z druków J-2235/J-2708, w której są one przyrównane do kurcząt drepczących za kwoką: „Tyto dítky jak kuřátka s radosti jsou běžely, svoji maminku na cestě neustále těšily” [„Te dzieciątka jak kurczęta z radością ku niej biegły, swoją mamę na drodze nieustannie pocieszały”]. Ten i podobne obrazy sprawiają, że dzieci stanowią w zasadzie jeden z atrybutów wdowy, a nie samodzielnych i aktywnych bohaterów narracji. Oczywiste jest również, że określenie sierota dotyczy wyłącznie małych dzieci nie będących w stanie się o siebie zatroszczyć. 4.9.4.2. „Osiřelo dítě…” – motywy sieroce z elementem nadprzyrodzonym Z przedstawionym we wcześniejszym punkcie (4.9.3.) motywem mezaliansu wiąże się historia przedstawiona w druku J-2179, Pravdivá píseň o vraždách a zázracích, v Pruské zemi všem katolickým křesťanům k polepšení života vydaná. Tekst ten stanowi dobre wprowadzenie do obrazów sieroctwa zawartych w pieśniach kramarskich, zawiera bowiem szereg elementów, które powtarzają się w korpusie w różnych konfiguracjach. W przeciwieństwie do pieśni o nieszczęśliwej, ale moralnie czystej miłości zakochanych z różnych grup społecznych, w tym przypadku sztywna hierarchia staje się przyczyną tragedii i upadku głównych bohaterów. Pochodzący z bogatej chłopskiej rodziny Naciček nie może wziąć za żonę swojej ukochanej, biednej wcześniej druk J-194, opowiadający o napaści francuskiego żołnierza na wdowę: „Jako se tam jistě stalo, že jedná smutná vdova, / po svym můži sama jedná ubohá osiřela, / často srdečně plakala, manželi nejmilejší, / vstaň z hrobu patř na mou ouzkost, kterou mám čas nynější. / Nebo nevím co mám s níma sirotkama si počit, / ach já matka zarmoucená, kterak je budu žívit, / ach mé mílé nebožátka, mí zlatí sirotkové, / kde jest se váš otec podil, který vás živil prve” [„Jak się tam pewnie stało, że jedna smutna wdowa, / po mężu swoim sama jedna pozostała, / często serdecznie płakała, mężu mój najdroższy, / wstań z grobu i patrz na mą biedę w czas bieżący. / Bo nie wiem sama co mam począć z sierotkami, / ach matka zrozpaczona, jak je będę karmić, / ach moje niebożątka, złote me sierotki, / gdzie się podział ojciec, co was dotąd żywił”]. ⩶ 221 ⩶ �Mariánki: „[…] když byla dospělejší, chtěl ji za manželku mít, / že byla z rodu chudého, proto to nemohlo být” [„[…] gdy była już dorosła, chciał ją za żonę brać, / że była z biednej rodziny, nie mogło się tak stać”]. Rodzice przymuszają go do małżeństwa z wybraną przez nich dziewczyną, młodzieniec zdradza ją jednak ze swoją wybranką, a w końcu, by uciec z niechcianego związku, morduje żonę za pomocą trucizny. Za swój czyn na kilka lat trafia do więzienia, lecz po jego opuszczeniu może wreszcie wziąć ślub z Mariánką. Nowa żona nie akceptuje jednak czwórki jego dzieci z poprzedniego związku. Jako macocha znęca się nad dziećmi, określanymi konsekwentnie jako sieroty (sirotci), oraz podburza przeciw nim ojca. Bite i głodzone dzieci modlą się o pomoc na grobie zmarłej matki: Sirotci na svou matičku často vzpomínali, chodili na krchov plakat, na hrobě se modlili, zvlášť pak nejstarší dceruška, jenž po berli chodila, každodenně na krchově na matičku volala. [Sierotki swą mamusię często wspominały, na cmentarz płakać chodziły, u grobu się modliły, zwłaszcza najstarsza córka, co o kuli chodziła, co dzień na cmentarzu mamusię wzywała]. ( J-2179) Scena modlitwy sieroty na grobie matki należy do najczęstszych obrazów sieroctwa w folklorze, na gruncie czeskim znana jest m.in. z ballady Sirotek, stanowiącej adaptację ogólnoeuropejskiego motywu109. Podczas pobytu na cmentarzu sieroty zasypiają, a najstarszej córce – okaleczonej wcześniej przez ojca – objawia się wówczas Maryja, która przekazuje kartkę z tekstem modlitwy opisującej męki Chrystusa, zapisaną złotymi literami, które przeczytać może jedynie ksiądz. Motyw „listu z niebios”, materialnego śladu kontaktu z sacrum, który można bez trudu powielić w druku, to bardzo częsty element kramarskiej pobożności. Matka Boska ostrzega, że na niegodziwych rodziców spadnie wkrótce zasłużona kara. Ojciec i macocha giną w pożarze wraz z całym majątkiem, a dzieci udają się na pielgrzymkę do Wambierzyc, gdzie najstarsza córka cudownie odzyskuje sprawność w złamanej przez ojca nodze. Co istotne, do druku dołączona jest modlitwa odpowiadająca treścią tej opisanej w tekście, przekazanej dzieciom przez Maryję. Stanowi to interesujący sposób zwiększenia atrakcyjności druku przez umożliwienie współudziału w cudzie wszystkim czytelnikom. 109 Zob. Hranice českých a polských verzí balady o sirotkovi, w: Sirovátka 1996: 191–198. ⩶ 222 ⩶ �Opozycja pobożnych i bezbronnych sierot i ich zdeprawowanej macochy występuje w tekstach znacznie częściej. Zwykle w obronie sierot staje zmarła matka, z którą dzieci utrzymują pewien rodzaj kontaktu. Przykłady nadprzyrodzonej interwencji, w których zmarła matka powraca, by pomóc dzieciom niegodziwie traktowanym przez złą macochę, pokazują, że kwestia „wdowieństwa” i „sieroctwa” jest względna. W pieśni Žalostná píseň o pěti sirotkách a zázračném pacholeti… ( J-79), tytułowa macocha określana jest na początku jako mladá vdova. Kobieta wychodzi ponownie za mąż za wdowca z gromadką dzieci, a ponieważ się nad nimi znęca, zostaje ukarana przez Boga i jej własne dziecko rodzi się potworne. Mimo określenia jej jako wdowy, kobieta jest początkowo bezdzietna, co wydaje się potwierdzać ogólną zasadę mówiącą, że złe kobiety zazwyczaj nie mają w pieśniach kramarskich dzieci 110. W tym przypadku nadprzyrodzona interwencja matki sprowadza się do modlitwy, która ściąga na macochę Boży gniew. Inaczej ma się rzecz w tekście Nová Píseň o přehrozném zázraku, jednoho děvčátka, které 200 dní nic nejedlo…, w którym po modlitwie na grobie matki głodzona przez macochę sierota zyskuje cudowną umiejętność życia bez pokarmu: Když to tak dlouho trvalo, děvčátko šlo k mamince, tam na hrobě žalovalo bolestně a od srdce, na hrob slze kapávaly, hladem děvče sužovaný, staňte z hrobu matičko, dejte chleba soustičko. […] Uslyší hlas od mrtvoly: navrať se dítě domů, a poslouchej svého otce a novou matku k tomu, já jsem tobě vyžádala, bys jest nepotřebovala jenom vodu na píti, užívej až do smrti. [Gdy to już długo trwało, dziewuszka szła do mamy, na grobie rozpaczała serdecznymi łzami, na grób w bólu kapały, dziecko głód cierpiało, powstań z grobu mateczko, daj choć chleba kromeczkę. […] Wtem usłyszy głos trupa: wróć dziecię do chałupy, posłuchaj ojca swego matki nowej do tego, jam już tobie wyprosiła, abyś nie potrzebowała nic prócz do picia wody, tak aż do samej śmierci]. ( J-112) 110 Choć nie jest to żelazna reguła w przypadku postaci złej macochy, która swoje potomstwo faworyzuje kosztem stereotypowych sierot, np. w tekście Nová píseň o hrozném mordu který se stal bliž Lemberka města v polské krajině ( J-1246). ⩶ 223 ⩶ �Pieśń, zgodnie z przedstawionym już ogólnym schematem, zachęca do cierpliwego znoszenia swego losu, ponieważ wszelkie cierpienia doświadczone w życiu doczesnym zostaną zrekompensowane w niebie, poucza również o potrzebie litowania się i pomocy słabszym: Že jednou ze světa zejdem ví to každé stvoření, že děvčátko taky přijde tam za maminkou svojí, bohatství budou slzičky, co cedila u matičky, když na hrobě klečela a žádala o chleba. O vy bratři, kteří tuto divnou zprávu slyšite, a máte takové děti, ať jich tak nesoužíte, odjímá Bůh požehnání, když jest závist mezi námi, přízeň, láska, růže, květ, závist hubí celý svět. [Że kiedyś świat opuścimy wie to każde stworzenie, że dziewuszka także za mateczką swoją przyjdzie, bogactwem jej będą łezki, wypłakane dla matki, gdy na grobie klęczała i chleba wypraszała. O wy bracia, którzy tej historii dziwnej słuchacie, nie dręczcie dzieci waszych, jeśli takie macie, odbiera Bóg swoje łaski, gdy są między nami niesnaski, przyjaźń, miłość, róża, kwiat, zawiść niszczy cały świat]. ( J-112) Wreszcie ostatni z przytaczanych utworów, J-1096: Píseň pravdivá o jednom smutným příběhu, který se stal w městě Šartynu v Bavorské Zemi, znów wskazuje na kontekstualność „sieroctwa”, a jednocześnie kieruje uwagę na motyw dzieciobójstwa, który ma szczególną wagę dla tekstów kramarskich (por. Mętrak 2019a: 91– 92). Pieśń opowiada o sierocie przygarniętej przez bogate małżeństwo, która osiągnąwszy dorosłość uwodzi swego przybranego ojca i namawia go do zabicia żony. Dziewczyna tylko raz określona jest słowem sirotek, później konsekwentnie schovanka (‘wychowanka’). Nie wypełnia ona roli stereotypowej sieroty, ale staje się złą macochą dla „prawdziwych” sierot – pięciorga dzieci zamordowanej: Schovanku sobě vzal, sirotky šidila, tuze je mrskala, a hladem mořila. [Wychowankę przygarnął, sierotom kłamała, okrutnie je chłostała, głodem katowała. Často sirotkové, na krchov chodili, na svou paní mámu, žalostně volali: Często sieroteńki, na cmentarz chodziły, a swoją panią matkę, żałośnie wołały: ⩶ 224 ⩶ �Naše paní mámo pro Boha vstávejte, nás v naši ouzkosti, pro Bůh politujte. Nasza pani mamo powstań w imię Boże, zlituj się na Boga, bo cierpimy srodze]. ( J-1096) Duch matki wyjawia w pieśni dzieciom, że to ojciec z macochą są winni jej śmierci. Czworo starszych dzieci pyta o to ojca, ten zaś postanawia pozbyć się niewygodnych świadków z pomocą swojej nowej żony. Gdy sieroty modlą się na grobie matki, zdemoralizowani rodzice podrzynają im gardła. Zbrodniarzy dosięga jednak sprawiedliwość, gdyż jedyne ocalałe dziecko – niemowlę – cudownie ogłasza prawdę ludziom. Nadprzyrodzona interwencja w finale historii sprawia, że zamordowane sieroty zostają odnalezione żywe, cudownie uzdrowione przez anioła, który włożył im na szyje złote opaski. Przytaczany fragment jest w pełni zgodny z modelem kramarskiego świata – winni dzieciobójstwa ponoszą surową karę – widziane było ono bowiem jako najstraszniejsza zbrodnia – a Boża sprawiedliwość przywraca sieroty-niewinne ofiary do życia (w tekście mowa również o własnych dzieciach macochy zabitych przez nią od razu po narodzeniu, one jednak nie zmartwychwstają). Szczególną grupę narracji stanowią historie o wdowach, które doprowadzone do granic wytrzymałości przez trudną sytuację same postanawiają zabić swoje dzieci, by oszczędzić im cierpienia. Takie historie przynajmniej częściowo wyłamują się ze standardowego schematu cierpliwości i pokory w cierpieniu prezentowanego przez większość bohaterek. Dzieciobójczynie z rozpaczy traktowane są w porządku metafizycznym inaczej niż pozostałe morderczynie. W ich historiach zachodzi bowiem kolizja dwóch modeli – stereotypu wdowy jako postaci uniwersalnie pozytywnej, z którą odbiorca powinien się identyfikować, i wizji dzieciobójstwa jako największej możliwej zbrodni. Pieśń ku czci św. Anny zawarta w drukach J-417/J-984: Nábožná píseň ke cti svaté matky Anny relacjonuje kilka cudów, jakie dokonały się za wstawiennictwem przywoływanej patronki – opisy są tu zdawkowe, ale pojawia się wśród nich m.in. opowieść o wdowie, która z rozpaczy zabija dwoje z czwórki dzieci, których nie jest w stanie wykarmić. Za wstawiennictwem świętej dzieci zostają jednak cudownie ożywione. Bardziej szczegółowo podobną narrację przedstawia lokalizowana w Polsce pieśń Smutný žalostivý příběh, v novou píseň uvedený, kterak se stal v pruském Polsku… ( J-1539). Jej bohaterką jest pobożna wdowa, która za diabelską namową decyduje się zabić swoje dzieci, za co ma zostać nagrodzona potrzebnymi jej do życia pieniędzmi. Kobieta popełnia zbrodnię, mordując w pobliskim lesie czworo dzieci, ale głos z nieba powstrzymuje ją przed zabiciem piątego. W ten ⩶ 225 ⩶ �sposób w wydarzenia włącza się św. Jan111, którego cała rodzina czciła dotąd jako swego patrona. Święty objawia się kobiecie w anielskiej asyście i nakazuje wyznać winy władzom w pobliskim mieście. Gdy grzesznica wraz z żandarmami wraca na miejsce zbrodni, cudownie wskrzeszone przez świętego dzieci wybiegają jej naprzeciw. Ponieważ waga zbrodniczego czynu zostaje w całości unieważniona przez nadprzyrodzoną interwencję, spójność wizji świata zostaje zachowana, wina sprawczyni zostaje całkowicie zmazana i nie ponosi ona żadnych – ziemskich ani metafizycznych – konsekwencji swego działania. Wytłumaczeniem tego zaskakującego w kontekście surowej kramarskiej moralności zakończenia jest być może fakt bezpośredniego włączenia się mocy niebieskich w naprawę wyrządzonych krzywd, przywracające świat do stanu sprzed popełnienia zbrodni. Całość fabuły wywołuje przy tym skojarzenia z historiami biblijnymi – zatrzymaną przez Boga ofiarą Izaaka (Rdz 22, 1–18) oraz ożywieniem przez proroka Eliasza syna wdowy z Sarepty Sydońskiej (Krl 17, 8–24)112. 4.9.4.3. Wędrowni żebracy Obok sieroty i wdowy trzecią „uprzywilejowaną” postacią folkloru jest wędrowny żebrak. Stosunek do tej postaci opiera się z jednej strony na wątkach „biblii ludowej”113 opisujących wędrówki Jezusa i Maryi jako żebraków (Zowczak 2013: 327–328), z drugiej zaś na jeszcze dawniejszym prawie gościnności i wizji obcego jako bóstwa lub boskiego wysłannika (Grochowski 2009: 38–44, Mianecki 2010: 64–65). O ile kilka historii opisuje świętych wędrujących po świecie, obraz Chrystusa lub świętego jako żebraka proszącego o jałmużnę i w ten sposób sprawdzającego ludzkie miłosierdzie jest bardzo rzadki. Udało mi się go odnaleźć w jednym tekście, zawartym w druku pt. Píseň nová a pravdivá, co se stalo w uherské zemi blíž Prešpurku v jedné vsi hospodini…, opisującym kary, jakie spadają na chciwą gospo111 Jednoznaczna identyfikacja świętego jest w tym przypadku kłopotliwa. Użyte w tekście określenie miláček Pána Ježíše odnosić się może do św. Jana Ewangelisty, ale grafika na stronie tytułowej przedstawia Jana Nepomucena, który – zważywszy na jego patronat nad wdowami i sierotami – wydaje się tu bardziej na miejscu. Może to jednak sugerować „spłynięcie” różnych świętych noszących to samo imię w jedną postać (zob. Baranowski 1970: 103). 112 Warto wspomnieć o podobnym motywie w pieśni hagiograficznej z druku J-677, również dotyczącej Jana Nepomucena, w której przyszły święty jeszcze za życia ożywia tragicznie zmarłego syna biednej wdowy. 113 Pojęcie to rozumiem za folklorystą Adrianem Mianeckim (2010: 23) jako „zharmonizowane połączenie wizji świata właściwego chrześcijaństwu i procedur myślowych charakterystycznych dla światopoglądu tradycyjnego”. ⩶ 226 ⩶ �dynię, która odmawia żebrakom jałmużny (tekst był już wspomniany, szerzej przedstawiony zostanie w rozdziale 5.): Když k ni žebráčkové často chodivali, za svatou almůžnu velice žádali. Ach nechoďte ke mně milí žebráčkové, já nemám kus chleba celý tejden v domě. […] Když ji rok vycházel ty jeji almužny, přišel k ni stařeček velmi přešedivý. Za dveřma pak stojí, modlí se velice by mu ale dala jenom jedno vejce. [Kiedy do niej żebracy często zaglądali, o świętą jałmużnę gorliwie pytali. Ach żebraczkowie marne u mnie odwiedziny, w domu tydzień nie miałam chleba okruszyny. […] Kiedy takiej jałmużny mijał już rok cały, przyszedł do niej staruszek całkiem posiwiały. Wielce rozmodlony przed drzwiami jej staje, prosi, by mu dała chociaż jedno jaje]. ( J-153) Przekonanie o nieziemskim charakterze wędrownych dziadów ma swoje korzenie w folklorze oralnym – narracje tego typu stanowiły rodzaj autoreklamy dla zawodowych żebraków. Słuchacze wierzący, że osoby związane z sacrum mogą chodzić po świecie jako żebracy, nie ryzykowali przepędzenia ze wsi włóczęgi, który przypominał im podobne historie swoim śpiewem. Sądzę, że niezwykle popularny w twórczości kramarskiej motyw listu z nieba z napisanym tekstem modlitwy, który następnie może być reprodukowany w druku, stanowi odpowiednik tej strategii, uaktualniony na potrzeby społeczności o większym stopniu piśmienności. Kupno kramarskiej ulotki umożliwia bowiem odbiorcy bezpośredni kontakt z cudem, opiewanym i potwierdzanym jednocześnie w treści kupowanego druku. 4.9.5. Obrazy władzy – ludowy monarchizm Dla odbiorców druków kramarskich, podobnie jak dla większości dziewiętnastowiecznych Środkowoeuropejczyków, monarchia była jedynym znanym systemem władzy i organizacji państwa. Nie powinno zatem dziwić, co podkreśla m.in. antropolog Bohuslav Šalanda, że jako idealny porządek państwa wyobrażali sobie oni taki, w którym to monarcha był ideałem władcy, nie zaś inne warianty ustroju (1990: 34). Propagowany w pieśni kramarskiej patriotyzm państwowy kazał myśleć o Austrii jako o takim właśnie kraju, a o habsburskim cesarzu jak o doskonałym władcy. Idealizacja monarchy wynikała z jednej strony z patriarchalnego charakteru tradycyjnej kultury (Šalanda 1990: 49), w której autorytet wieku i symboliczne „ojcostwo” cesarza nad swoim ludem były wystarczającym argumentem zapewniającym ⩶ 227 ⩶ �mu szacunek (por. autorytet wieku na wsi – Pietraszek 1976: 526). Z drugiej strony sakralizacja władzy wyrastała z państwowej propagandy, częściowo zarysowanej w dwóch poprzednich podrozdziałach. Deklaracje lojalności pojawiały się w drukach kramarskich celowo, jako element gry z cenzurą, oraz nieświadomie, jako powtarzanie utartych schematów i informacji pochodzących z innych źródeł. Taki obraz był wzmacniany przez brak rzeczywistego kontaktu z najwyższymi instancjami władzy, ograniczonego – w najlepszym razie – do oglądania z daleka cesarskiego orszaku podczas świąt i publicznych wystąpień (Šalanda 1989: 115–116). Podobnie jak w przypadku odbiorców innych gatunków twórczości ludowej, także dla czytelników i słuchaczy pieśni kramarskiej osoba władcy pozostawała maksymalnie oddalona i niedostępna, a wszelkie informacje na jej temat zapośredniczone: Příslušníci nižších společenských vrstev, kteří mimochodem tvořili většinu obyvatelstva, si sami nemuseli osobu vladaře nikterak idealizovat, nýbrž žili v prostředí, jež jim takový obraz panovníka předkládalo jako samozřejmou a jednou provždy danou věc. [Przedstawiciele niższych warstw społecznych, stanowiący zresztą większość populacji, sami nie musieli w żaden sposób idealizować osoby monarchy, ponieważ żyli w środowisku, które taki obraz władcy stawiało jako rzecz oczywistą i daną raz na zawsze]. (Mikulec 2004: 365) Wokół osoby cesarza narósł zespół wierzeń i wyobrażeń, które wynosiły go ponad świat zwykłych śmiertelników, a postać władcy rozpalała wyobraźnię poddanych. Całość tych przekonań określić można mianem naiwnego, czy raczej ludowego monarchizmu, który przejawiał się w sposobie myślenia o najwyższej instancji władzy114: Panovník byl vždy nejlepší. Kdo vystupuje jako první, má být i nejlepší po všech stránkách. Panovník představuje i symbol moci představující základ pro nápravu 114 Z często spotykanym określeniem „naiwny monarchizm” polemizuje historyk Jiří Mikulec (2004: 365), pisząc, że naiwnym jest on jedynie ze współczesnej perspektywy: „[…] Z hlediska barokní společnosti o nic naivního nebo neracionálního nešlo, jako naivní je tento pohled příslušníků nižších společenských vrstev na panovníka vnímán pouze historiky 19. a částečně i 20. století” [„[…] z punktu widzenia społeczeństwa baroku nie było to nic naiwnego czy nieracjonalnego, spojrzenie przedstawicieli niższych warstw społecznych na władcę jest naiwne jedynie w odbiorze historyków XIX i – częściowo – XX w.”]. Dla człowieka oddzielonego od władcy znacznym dystansem w hierarchii społecznej i w fizycznej przestrzeni, do którego docierały wyłącznie odpowiednio sformułowane treści, idealizowanie władcy było czymś naturalnym. ⩶ 228 ⩶ �křivd a nedostatků. K panovníkovi se lidé obracejí jako k poslední instanci, kde mohou nalézt zastání. Panovník má údajně moc změnit poměry nebo napravit křivdy. [Władca był zawsze najlepszy. Ten, kto występuje jako pierwszy, musi być najlepszy w każdym aspekcie. Władca stanowi również symbol siły, stanowiący fundament naprawienia krzywd i niedostatków. Do władcy ludzie zwracali się jako do ostatniej instancji, w której mogli znaleźć podporę. Władca miał posiadać moc, by zmienić warunki społeczne lub naprawić krzywdy]. (Šalanda 1990: 29) Taki stosunek do autorytetu cesarza wynikał również z potrzeby sprawiedliwości. Odpowiedzialnością za nierówności społeczne i krzywdy obarczano niższych urzędników, których działania dotykały lud bezpośrednio, a w przypadku decyzji dworu – złych doradców (por. Hajduk-Nijakowska 1983: 22–23, Šalanda 1989: 119–120, Kowalska-Lewicka 1999: 149). Odległa władza cesarska była idealizowana do tego stopnia, że uczestnicy buntów chłopskich w wielu krajach podpierali swoją walkę z miejscowymi feudałami autorytetem cesarza. Podobny sposób myślenia towarzyszył m.in. czeskim rebeliom u schyłku XVII w., takim jak powstanie Chodów115 (por. Mikulec 2004: 363–364). Zasadniczo władca przedstawiany był w sztuce ludowej w dwóch głównych rolach – jako zwycięski wódz wojskowy (na wzór bohatera antycznego) i jako mędrzec: sprawiedliwy sędzia i opiekun poddanych (z jednym z wzorców w biblijnym Salomonie). Trzecia wizja władzy – tyran uciskający swoich poddanych, została już krótko przedstawiona w rozdziale poświęconym innowiercom (punkt 4.5.5.), jako że najczęściej dotyczyła wrogiego władcy, często przeciwnika religijnego (Burke 2009: 184–189). Promowaniu pozytywnego obrazu cesarza pomagały również motywy od stuleci żyjące w opowieściach ludowych, znane m.in. z narracji bajkowych, takie jak wędrówki króla incognito wśród swoich poddanych, sfingowana śmierć i ukrywanie się sprawiedliwego monarchy, który powróci w momencie największej potrzeby, czy mitologiczne przekonanie o sympatii króla do chłopów i o jego związku z ziemią (Hajduk-Nijakowska 1983: 229–231) – w Czechach żywe choćby dzięki legendzie dynastycznej o Przemyśle Oraczu, chłopie i zarazem założycielu królewskiego rodu. 115 Chodowie, grupa ludności czesko-bawarskiego pogranicza od średniowiecza ciesząca się licznymi przywilejami w zamian za służbę królowi czeskiemu, zbuntowali się przeciw uderzającym w ich prawa rządom niemieckiego rodu arystokratycznego Lamingerów. Rebelianci usiłowali zyskać przychylność cesarza wysyłając w 1692 i 1693 r. delegacje do Wiednia. Powstanie zakończyła w 1695 r. egzekucja przywódcy buntowników, Jana Koziny. ⩶ 229 ⩶ �Wobec wszystkich wymienionych powyżej czynników, każdy władca darzony był ogromnym kredytem zaufania, który stracić mógł jedynie w wypadku niepodważalnego i kompromitującego go osobiście skandalu (Šalanda 1990: 42–43). Cesarz niósł szereg boskich cech: podobnie jak chrześcijański Bóg odbierany był jako sprawiedliwy i współczujący opiekun, odległy, ale czuwający nad biegiem wydarzeń. Nie dysponował jednak boską wszechwiedzą, co stało na drodze do zaprowadzenia sprawiedliwego porządku w państwie: […] Kdyby Nejvyšší věděl, co jeho lid říká, okamžitě by zlo vymýtil a život by byl rázem lepší. Lstiví rádci kolem něho před svým pánem všechno tají, a proto je všude tolik špatností, proto je život tak nesnesitelný, ubohý a nešťastný. [[…] Gdyby Najwyższy wiedział, co mówi jego lud, momentalnie zniszczyłby zło, a życie zaraz stałoby się lepsze. Kłamliwi doradcy wokół niego tają wszystko przed swym panem i dlatego wszędzie jest tyle niegodziwości, dlatego życie jest nieznośne, biedne i nieszczęśliwe]. (Šalanda 1990: 28) W ludowych narracjach odnajdujemy więc opowieści, które opisują osobiste starania władcy, by dotrzeć do prawdy. O ile cesarze habsburscy okresu najgorliwszej rekatolizacji nie byli raczej obiektem idealizacji w folklorze, wzorem ludowego „dobrego cesarza” stał się Józef II, uznawany przez ludność wiejską za oswobodziciela od ucisku pańszczyźnianego (por. Kowalska-Lewicka 1999: 151–153). Cesarz ten stał się bohaterem licznych legend rozpowszechnianych różnymi kanałami, przeznaczonych dla odbiorców z różnych grup społecznych. W jego osobie skupiały się wszystkie tradycyjne motywy folklorystyczne, m.in. wędrówki incognito po kraju i osobiste pomaganie poddanym – np. popularna opowieść o Józefie II wyręczającym starego chłopa lub biedną wdowę w oraniu pola (Šalanda 1989: 121, Kowalska-Lewicka 1999: 144), czy mesjanistyczne proroctwa o markowanej śmierci i przyszłym powrocie władcy. Ludowy monarchizm przetrwał na wsiach do XX w., a za jego transformację uznać można międzywojenny kult prezydenta Masaryka, a wcześniej cesarzowej Elżbiety, która swoją popularnością wśród poddanych znacznie wyprzedziła małżonka, Franciszka Józefa, stanowiącego w narracjach ludowych raczej obiekt anegdot116 (Šalanda 1989: 125–128). 116 Należy jednak dodać, że stosunek do władzy i władcy nie był jednakowy w folklorze miasta – gdzie częściej bywał podszyty ironią, i wsi – gdzie częściej pozostawał pozytywny (por. Kowalska-Lewicka 1999: 142). Sam Franciszek-Józef I w folklorze wiejskim przejmował nieraz pozytywną legendę Józefa I (Hołda 2008: 159–161). ⩶ 230 ⩶ �Obecność władcy i rodziny cesarskiej w codziennym życiu poddanych ilustrują bardzo częste kramarskie druki modlitewne, w których wśród licznych intencji związanych z najważniejszymi i bliskimi dla odbiorców zagadnieniami, znaleźć można niemal zawsze zwrotkę poświęconą monarsze – np. prośba do Maryi Křtinskiej z pieśni J-230/J-414/J-535/J-574: „Též Císaře Pána měj v své ochraně, celý dům rakouský, Tebe žádame” [„Też Cesarza Pana miej w swojej obronie, cały dom austriacki, prosimy Ciebie”]. Kwestie, w jakich niebiosa mają wesprzeć cesarza, dobrze pokazują jak konstruowany był całościowy obraz władcy. Przykładem może być pieśń maryjna z druków J-307/J-311 (Píseň k panně Marii), która wymienia dwa główne aspekty cesarskiej działalności – prowadzenie wojen z wrogami Austrii i ojcowską opiekę nad poddanymi, co jest zgodne z przedstawionym powyżej dwupodziałem cesarskiego wizerunku na wodza wojskowego i mądrego ojca: Vzhlédni z nebe na císaře, našého zeměpána, vypros mu milost u Boha, ať mu zbraně požehná: By přemohl nepřátele, potěšil zarmoucené, by zachoval jeho země, po smrti mu dal nebe. [Spojrzyj z niebios na cesarza, naszego monarchę, wyproś mu łaski Boże niech błogosławi mu oręż: By nieprzyjaciół pokonał, pocieszył strapionych, by zachował jego ziemie, a po śmierci przyjął w niebie]. ( J-307/J-31) 4.9.5.1. Cesarz austriacki a inni władcy Cesarz w powyżej cytowanych pieśniach nie jest określany imieniem, mają więc one uniwersalny charakter. Często druki były jednak bardziej precyzyjne i zawierały aktualizowane prośby o pomyślność dla konkretnego monarchy, zwykle w kontekście prowadzonych wojen. Cesarz widziany jest w nich jako uosobienie interesu całej monarchii, a wśród obecnych w korpusie utworów odnaleźć można m.in. nawiązania do walk z Francją za panowania Franciszka II ( J-432: Pobožná píseň k Panně Marii Cellenské, všem věrným ctítelům k nábožnému spívání vydaná), czy wojen 1866 r. ( J-754: Píseň prosebná k Bohu a k panně Marii za šťastné vitězství): O Maria Cellenská! Ty ochrana všeho, ach zastaň císaře pána, i celé vojsko jeho, Kriste dej pomoc všem pánům, vůdce vojska našeho, císaře pána Františka, ochraň korunu jeho. ⩶ 231 ⩶ �[O Maryjo Celeńska! Tyś obroną wszego, ach wesprzyj cesarza pana, całe wojsko jego, Chryste pomoc okaż panom, wodzom wojska naszego, cesarza pana Franciszka, chroń koronę jego]. ( J-432) Zeměpánu našemu, císaři nábožnému, Františkovi Jozefovi milovanému Propůjč vítězství šťastné, jeho armádě krásné, blaho vládné familijí, habsburgské jasné. [Monarsze naszemu, cesarzowi pobożnemu, Franciszkowi Józefowi umiłowanemu Użycz zwycięstwa szczęsnego, dla wojska jego pięknego, łaski dla rodu cesarskiego, habsburskiego]. ( J-754) W interesujący sposób aktualną politykę włącza w modlitwę Píseň nová o svatým Janu Sarkandru, wydana w 1723 r., w momencie wprowadzania przez Habsburgów w Królestwie Węgierskim Sankcji Pragmatycznej, zapewniającej tron Marii Teresie wobec braku męskich potomków cesarza Karola VI: Ochraňuj císaře pána požehnej dům Rakouský, aby Bůh ráčil potěšít celou Evropu naší, by císař zplodil dědiče to mužského pohlaví, na tom záleží nejvíce, aby jej Bůh oslavil. [Ochraniaj cesarza pana Austrii dom błogosław, by całą naszą Europę Pan Bóg uradował, aby cesarz pan dziedzica męskiej płci spłodził, jest to sprawa najważniejsza, by Bóg go nagrodził]. ( J-332) Zgodnie z ludowymi schematami wyidealizowane przedstawienia władcy nie dotyczyły jedynie cesarza austriackiego. Również obcy królowie byli ukazywani zgodnie z przytoczonymi już zasadami, o ile nie przeszkadzała w tym bieżąca sytuacja polityczna (otwarty konflikt danego kraju z Austrią). W pieśni politycznej pochodzącej z okresu rewolucji francuskiej Velmi pěkná píseň aneb smutné loučení Ludvíka Šestnáctého s Francouzama królem jest zgodnie z prawdą historyczną Ludwik XVI, przedstawiany tu jako łagodny i dobry dla poddanych ojciec narodu. Sakralna strona władzy monarszej jest w tym przypadku podkreślona wyjąt⩶ 232 ⩶ �kowo mocno przez włączenie do monologu króla wielkopiątkowego improperium „Ludu, mój ludu”: O lide můj! Ó lide můj! Co jsem ti učinil? Nevinnost mou jen ulitůj, zdáž jsem co provinil. Já spravedliv po všecken čas Boha jsem miloval, v srdci vždycky jsem slyšel hlas, bych štěstí tvé hledal. [Ludu mój! Ludu mój! Cóżem ci uczynił? Nad niewinnością się zlituj, czyżem czymś zawinił. Jam sprawiedliwie cały czas Boga wiernie kochał, w sercu głos słyszałem, bym twego szczęścia szukał]. ( J-1) Paralele między idącym na śmierć władcą a Chrystusem widać w kolejnych zwrotkach, które zapewniają o niedocenianej trosce króla o poddanych oraz o wybaczeniu, jakim Ludwik obdarza swoich katów. W podobny sposób przedstawiany jest Maksymilian Habsburg w drukach J-42 (Pravdivá zpráva o velectihodném císaři Maxmiliánu, o jeho přetěžké smrti…) i J-215 (Smutná udalost statečného pána mexikánského císaře Maxmiliana 1). W pierwszym z nich w odniesieniu do zabitego cesarza użyte zostaje m.in. porównanie do baranka prowadzonego na rzeź – „On nevinný jak beránek, kráčel k popravě” [„On niewinny jak baranek szedł na egzekucję”], czy wyraźnie kojarząca się z pasją Chrystusa wzmianka o tym, że został on sprzedany – „byl jak zločinec prodaný, k smrti hrozné odsouzen” [„Był jak złoczyńca sprzedany, na śmierć straszną skazany”]. Maksymilian jest też wielokrotnie określany jako sprawiedliwy ( J-42: spravědlivě chtěl vládnout), miłościwy ( J-42: přemilostný velký pán) i łagodny ( J-215: dobrotivý pán). Historia obalonego władcy pozwala zawrzeć w pieśni uniwersalną naukę dotyczącą władzy z boskiego namaszczenia i niemoralności występowania przeciwko monarsze: Bože rač lásku vlíti národům všem do srdce, by víra svatokřesťanská panovala nejvíce, uděl pokoj mezi všemi boháči i chudými, by se nikdy proti svému mocnářovi nezdvihli. [Boże racz miłość wlać ludom wszystkim w serce, by wiara święta chrześcijańska panowała wszędzie, i pokój między wszystkimi bogatymi i biednymi, by nigdy się przeciw swemu władcy nie burzyli]. ( J-42) ⩶ 233 ⩶ �W odniesieniu do folkloru ustnego mówić można o różnej roli władców w bajkach i w legendach – w bajkach król jest nieokreślony, jest figurą spełniającą swoją – zwykle drugoplanową – rolę w fabule. W legendach mowa zawsze o konkretnym monarsze, jest on główną postacią opowieści, a z jego osobą wiązane są motywy często znane skądinąd i powtarzalne (Šalanda 1989: 115). Podział na teksty bajkowe i podania nie daje się zaaplikować do materiału pieśni kramarskich. W ich przypadku ma raczej zastosowanie inny mechanizm – teksty (niezależnie od pochodzenia i formy) dotyczące władców austriackich podają zazwyczaj konkretne imię cesarza (zwłaszcza teksty dotyczące wojen), natomiast teksty opisujące królów obcych pozostawiają ich zazwyczaj bezimiennymi. W rzadkich przypadkach pojawia się rzeczywiste imię króla lub stereotypowe imię wiązane z władcą danego kraju. Dla Prus takim władcą stał się Fryderyk Wielki, którego imię pojawiło się już w przywołanej w punkcie 4.6.1. pieśni dotyczącej wojny 1866 r. ( J-210/J-2411), a który jako wzór władcy występuje w druku J-1385 (przedruk z komentarzem w: Scheybal 1990: 136–139) Testament, aneb kšaft prajského krále, będącym adaptacją niemieckiej pieśni o incipicie „Paulus sagte, ich muß sterben”. Król jest w nim przedstawiany jako skromny i oddany swoim poddanym, nad którymi nie chce się wywyższać również po śmierci: Já chci mezi sprostým lidem bez kardy, zbraně usnout, víc jsem rovně nezasloužil, než aby mohl hryznout ze mne červ, jako z sedláka, potravu v hrobě zažil, po mých hnátech sem tam lezouc tělo žerouc se plazil. [Ja chcę wśród prostego ludu bez warty, broni spać, na nic nie zasłużyłem, niż by mnie mógł kąsać robak, tak jak i z chłopa posiłek miał w mym grobie, po kościach moich tam i sam żarłoczny pełzał sobie]. ( J-1385) Interesujące jest również obecne w czeskim przekładzie napomnienie Prusaków, aby szanowali cesarza Austrii. Można w nim widzieć pouczenie, że wszyscy władcy są godni szacunku i posłuszeństwa ludu jako rządzący z Bożego nadania, bez względu na stosunki polityczne między państwami: Vy nový Wilhelma dětí! Milujte vždy císaře, totiž Jozefa druhého, té svaté římské říše. S tím hrdinou se srovnejte, on jak já vás zastane, když proti vám zlý nepřítel jakýkoliv potáhne. ⩶ 234 ⩶ �[Wy nowe Wilhelma dzieci! Kochajcie zawsze cesarza, to jest Józefa drugiego, świętego cesarstwa rzymskiego. Z tym śmiałkiem się pogódźcie, on was jak ja osłoni, gdy jakiś zły nieprzyjaciel przeciw wam powstanie]. ( J-1385) W przypadku Francji, po okresie wojen napoleońskich miejsce króla w zbiorowej wyobraźni zajmuje Napoleon Bonaparte, którego imię przywoływane jest przez cały XIX w., zarówno w pieśniach historycznych jak i aktualnych. Te drugie mogą się odwoływać również do rządów cesarskich Napoleona III, np. J-98 Nová píseň o pěti zázračných dětěch, které jedna chudá panna na svět přivedla…, w której – zgodnie z ludowym schematem – milostivý císař Napoleon zostaje ojcem chrzestnym cudownie narodzonych dzieci biednej dziewczyny117. 4.9.5.2. Wizerunki monarchy – odważny wódz i obrońca wiary Niezależnie od pozornego dążenia do aktualności, wszyscy władcy austriaccy ukazywani są przez pryzmat dwóch wspomnianych już ról – wodza i „ojca” swojego ludu. Pierwszym z obowiązków cesarza jest więc (często nierozłączne) szerzenie wiary katolickiej i obrona interesu Austrii. Modelowym przykładem są tu przedstawione już wcześniej szczegółowo wojny z Turcją, które oprócz doraźnych celów politycznych służyły według propagandy również odbiciu i zabezpieczeniu świętych miejsc chrześcijaństwa. Fragment poświęcony cesarzowi w tekście Nová píseň udatného vojáka, který proti tureckému vojsku k kurážnému táhu své spolukamarády vzbuzuje ( J-14) był już cytowany przy okazji opisu Turków jako nieprzyjaciół (4.6.2.). Cesarz Józef II został w nim przedstawiony jako odważny wódz, który idzie na czele swej armii, nie lękając się kul, co kontrastuje z tchórzliwym zachowaniem tureckiego sułtana. Pieśń opiewa również wymarsz wojsk cesarskich z Wiednia i towarzyszącą mu rozpacz poddanych, którzy żegnają się z ukochanym monarchą, nazywanym ojcem. Cesarska modlitwa przed wyruszeniem do boju zostaje w tekście określona jako „narada z Bogiem”: 117 Nie udało mi się odszukać informacji o prawdziwości tego zdarzenia, ale Scheybal (1991) przedrukowuje w nienumerowanej wkładce ilustracyjnej drzeworyt z druku o pięcioraczkach narodzonych w Montpellier w 1820 r. Zgodność kraju i widoczne na grafice cudowne znaki na ciałach dzieci pozwalają przypuszczać, że u źródła obu tekstów leży ta sama historia. ⩶ 235 ⩶ �Náš nejvyší mocnář, Jozef Druhý císař, s Bohem radu bral, svůj meč i své srdce, Boha žádajíce, dřív obětoval. Jaký pláč naříkání měli věrní poddaní, když z Vídně odjížděl, by své vojsko viděl, v svém spořádání. [Nasz najwyższy monarcha, cesarz Józef Drugi Boga się radził, swój miecz i swe serce, Boga prosząc wielce, jemu ofiarował, Jakiż płacz i rozpaczanie mieli wierni poddani, kiedy z Wiednia odjeżdżał, by wojsko zobaczył, uszeregowane]. ( J-14) Podobnie nierozłączne są aspekty religijny i państwowy władzy cesarskiej w utworze Nová píseň o slavným pánu jenerálu Gedeonu Laudonu, který Bělohrad dobyl: Jozefa poslouchejme, v Bohu stále doufejme […]. Přitom též chraň dům rakouský, a v boji vypros vítězství, aby Turek nad námi nezvítězil svou zbrání, věřícími křesťany. Posilň císaře našého, Jozefa jménem druhého, Skrze milého syna, Ježíše Krista Pána, buď mu sílná obrana. [Józefa się słuchajmy, Bogu ciągle ufajmy […]. Chroń przy tym dom austriacki, w walce wyproś zwycięstwo, aby Turek nad nami, wiernymi chrześcijanami, bronią nie zwyciężył. Wzmocnij cesarza naszego, a to Józefa drugiego, Przez twego syna miłego, Jezu Chrysta świętego, bądź mu silną obroną]. ( J-13) Cesarz – mimo podkreślanej przy każdej okazji odwagi i waleczności jest jednocześnie niechętny niepotrzebnemu przelewowi krwi i w przypadku pieśni nowiniarskich opisujących wojny, zwykle to austriacki władca dąży do zawarcia pokoju. Taką informację niesie oznajmująca koniec wojny z Francją (pokój w Lunéville z 1801 r.) Radostná píseň po obdržení svatého pokoje ( J-547, przedruk w: Scheybal 1990: 158–160). Z tekstu wynika ponadto, że to cesarz jest osobiście odpowiedzialny za zwycięstwo i podpisanie pokoju, i to on ogłasza go poddanym: Císař pán milostivý nařídil hned v tu chvíli, pokoj lidu ohlásiti, jenž jest dychtivý, by se každý radoval, Pánu Bohu děkoval, že naši vlast od nepřátel šťastně zachoval. ⩶ 236 ⩶ �[Cesarz pan łaskawy rozkazał w tej chwili, pokój ludziom ogłosić, za którym tęsknili, by się każdy radował, Panu Bogu dziękował, że nasz kraj od nieprzyjaciół szczęśliwie zachował]. ( J-547) Względami humanitarnymi tłumaczony jest także pokój zawarty przez Franciszka Józefa po przegranej wojnie z Prusami (choć sama wojna nie jest w tekście jednoznacznie przedstawiona jako porażka) w pieśni Nová píseň o ukrutným boji Rakouska proti Prusům v Čechách […] tež poražka Prusů u Vídně: Pan cisař rakusky vždycky pravi, Já nechci byt vinu tejto krvi, Žada pokoj, pojednani, Ať neslyši smutne nařikani. [Pan cesarz austriacki zawsze mówi, Nie chcę być winien przelewu tej krwi, Pragnie zgody, pojednania, By nie słyszał rozpaczania]. ( J-2411) Zgodnie z przekonaniem o wadze osobistej interwencji władcy, naprawiającej błędy podległych mu urzędników, wiele tekstów opisujących wojny wymienia cesarską wizytację jako znak, że zdarzenia w kraju zaszły za daleko i wymagają przywrócenia porządku. Nová píseň aneb žálostný příběh který se díl při prohrání Košutovém ( J-1001) opisuje podróż cesarza na Węgry, którą można w myśl pierwszych wersów cytowanego fragmentu interpretować dwojako: władca jako genialny wódz jedzie zakończyć konflikt zbrojnie, lub jako mądry polityk wypracuje pokojowe rozwiązanie konfliktu. Bez wątpienia podkreślane jest poszanowanie cesarza dla ofiarności zwykłych żołnierzy, wyraźna jest również religijna interpretacja wydarzeń historycznych – wojna widziana jest jako kara za grzechy, którą powstrzymać może modlitwa: Sam milost císař pan do Uher pospěchal aby strašné vojně již konec udělal. Když u Peštu císař pan k armádě přijel jak plezirovaného moc vojska viděl. Jeden křičí Ježíš Maria kamaráde pro pět rán Ježíše poď vraz pagnet do mě. Císař sám tu z koně hnedky dolů stoupil a svůj kord vytahl do země ho vrazil. ⩶ 237 ⩶ �A z hlavy svůj klobouk na ten kord pověsil na kolena padl skroušně se modlil. Ach Kriste Ježíši chtěj mě uslyšeti na tou nevinou krev nechtěj se divati. Sam otec císař pan ty mrtvé požehnal a na koně sedl k armádě pospíchal. Tak milost císař pan armádě pefel dal modleme se všichni neb je to trest na nás. [Łaskawy cesarz pan na Węgry pośpieszył by sam tę straszną wojnę wreszcie zakończył. Gdy pod Pesztem cesarz pan z wojskiem się spotkał ilu tam poranionych żołnierzy zobaczył. Jeden krzyczy Jezus Maria towarzyszu na pięć ran Chrystusa dobij mnie bagnetem. Cesarz sam z konia zaraz na dół skoczył szpadę swą wyciągnął i w ziemię ją wbił. Z głowy zdjął kapelusz na szpadzie powiesił na kolana upadł pokornie się modlił. Ach Jezu Chryste zechciej mnie usłyszeć na tę krew niewinną nie chciej dłużej patrzeć. Sam ojciec cesarz pan martwym błogosławił na konia wsiadł i ku wojsku pośpieszył. Dlatego cesarz pan wojsku befel dał módlmy się wszyscy bo to kara dla nas]. ( J-1001) Cesarz ukazany jest w chwili modlitwy za poległych również w tekście Nová píseň o krutém boji Rakouska proti Prusům v Čechách… ( J-210) i jego nieco dłuższym wariancie Nová píseň o ukrutným boji Rakouska proti Prusům v Čechách […] tež poražka Prusů u Vídně ( J-2411), co z jednej strony wskazuje na jego głęboką religijność, a z drugiej na troskę o poddanych: Císař pan zvolal k Bohu otci, Bože kde jsou moji bojovníci, Kteři jak lvi bojovali, A v náhlosti život dokonali. [Cesarz pan zawołał ku Bogu ojcu, Boże, gdzie są moi wojownicy, Którzy jak lwy wojowali, A nagle życia dokonali]. ( J-210/J-2411) ⩶ 238 ⩶ �Obraz cesarskiej modlitwy odnaleźć można także w tekstach religijnych, np. licznych wydaniach pieśni maryjnej zaczynającej się słowami „Ze všech nejkrásnější já milou mám…” (np. J-249/J-261: Vroucná píseň o Panně Marii, J-913: Píseň složená ku větší chvále Panně Marii), która w swoiście demokratyczny sposób przedstawia Maryję jako ulubioną świętą zarówno cesarza i arystokratów, jak i zwykłych mieszkańców państwa Habsburgów, co prowadzi do refleksji zawartej w ostatnim punkcie niniejszego rozdziału, że wobec sacrum wszyscy ludzie są równi. Troskę władcy o stosunki w państwie, widziane przez pryzmat służby wojskowej, wyczytać można ponadto z dwóch interesujących druków opisujących zmiany w systemie rekrutacji do habsburskiej armii (wprowadzenie powszechnego poboru w miejsce względnie dobrowolnego werbunku). Teksty Píseň nová o nynějších sedlských časech ( J-183) i Krátochvilná píseň o veselém rekrutirování ( J-5/J-1218) chwalą decyzje władz, jako zrównujące bogatych i biednych, a tym drugim oferujące szansę godziwego zarobku. Pieśni te, gorzko wspominające dawne porządki, to teksty najbliższe otwartej krytyce społecznej, jakie odnaleźć można w badanym korpusie. Zwracają one bowiem uwagę na problemy ludu, ale krytykę warstw uprzywilejowanych łączą z poparciem dla polityki cesarskiej: Jaké nastalo nové řizení, že musíme jit na vojnu všichní, jak bohatý tak žebrák, nevymluví se sedlák. Již ty časy jsou vám uplynuly, když jste vaše syny ukryvali, za sedlaka šel žebrák, za něj svou krev vylejvat. [Przyszło nam nowe pisanie, każdemu do wojska wezwanie, bogacz tak samo jak żebrak, nie wykpi się gospodarz. Już się te czasy skończyły, kiedyście synów swoich kryli, za gospodarza szedł żebrak, za niego krew wylewać]. ( J-138) Než tam přišli dva bohatí, chudých bylo jako smetí, musím říc veřejně: bohatí zde hodují, chudí za ně bojují […] Teď to není takové, jak bohatí, tak chudí, musejí na vojnu jíti, udatně svou vlast hájiti, neb již jest to tudy. [Zanim przyszło dwóch bogatych, biednych było tam bez liku, muszę to powiedzieć głośno: bogaci się tu bawią, biedni za nich wojują […] ⩶ 239 ⩶ �Teraz jest już inaczej, i biedni, i bogacze, muszą do wojska iść, ojczyzny swojej bronić, tak to już zrobiono]. ( J-5/J-1218) Opiekunem ubogich w takiej interpretacji staje się sam cesarz jako wódz wojska i jako osoba decydująca o działaniu państwa: Nežli bych byl takovým sedlákem, lepší mně byt tu chvili vojákem, císař se o mně stará, žadnou bidu mně nedá. Chodim sobě jako křida bílý, vyložení mám pěkný, jménuj jaky chceš, císař pán mne vyplaci, v kursu střibrnou minci. Chleb dostanu, tabak laciný mám, kontribuci císaři nedávám, na robotu nejezdím, v hospodě si posedim. [Zamiast gospodarzem takim, wolę być w tych czasach wojakiem, cesarz się o mnie troszczy, zła do mnie nie dopuści. Chodzę sobie jak kreda biały, wyłogi mam wspaniałe, jakie tylko chcesz, cesarz pan mi srebrem płaci, moneta ceny nie traci. Chleb dostanę, tytoń tanio kupię, kontrybucji cesarskich nie płacę, z pańszczyzną się nie biedzę, za to w karczmie sobie siedzę]. ( J-138) 4.9.5.3. Wizerunki monarchy – ojciec poddanych i sprawiedliwy sędzia Ojcowska funkcja cesarza poza kontekstem militarnym przejawia się w znacznie bardziej różnorodnej puli tekstów. Widać to zarówno na płaszczyźnie językowej – do cytowanych już fragmentów określających cesarza słowem otec czy epitetami otec vlasti, otec laskavý dodać można fragment poświęcony powstaniu w Mediolanie zawarty w druku Velmi příkladná píseň našem milým vlastencům věnované od Ftáčka, w którym powtarza się, znane już z punktu 4.9.5.1., oskarżenie niewiernych poddanych o niedocenianie dobrych intencji władcy: Vzdychal císař pán žalostně nad celou Italii, když tam všechny jeho dítky proti otci jednají, a on jako otec vlasti dobrotu jim zvěstoval, že jest svět ďáblem posedlý nikdy se neponadal. ⩶ 240 ⩶ �[Wzdychał cesarz pan z żalem nad całą Italią, że wszystkie jego dziatki ojcu się sprzeciwiają. Sam jako ojciec ojczyzny łagodność im ogłaszał, że świat diabeł opętał, nawet nie przypuszczał]. ( J-2113) Władca karząc swoich wrogów, pochyla się nad problemami wiernych mu poddanych, czego przykład stanowił cytowany w punkcie 4.6.3. tekst dotyczący powstania w Galicji ( J-1023/J-1774), informujący o pomocy dla cierpiących głód Polaków. Problemem znacznie powszechniejszym niż bunty i konflikty zbrojne były jednak klęski żywiołowe, nieurodzaj i katastrofy. Należały one do codziennego doświadczenia ludzi XVIII i początku XIX w. i to w tym kontekście najpełniej realizuje się stereotyp cesarza-gospodarza i opiekuna. Pieśni podejmujące te tematy opisują zarówno systemową pomoc, jak i jednostkowe interwencje monarchy. Nová píseň když nedostatek chleba k očekávání jest ( J-1289) chwali więc władcę za organizację systemu spichlerzy i pożyczek ziarna pod zasiew: „Vzdejme čest a chválu naši vrchnosti, že jest v zásobě obilí dosti, / že o své poddany věrně pečuje, obilí nám půjčuje” [„Oddajmy cześć i chwałę naszej zwierzchności, że jest w rezerwie zboża dosyć, / że o swoich poddanych wiernie się troszczy, zboże nam pożyczy”]. Druk Nowá Píseń o zkáze Města a Chrámu Maryecell zawiera z kolei opartą na faktach opowieść o pożarze miasta Mariazell w listopadzie 1827 r. Tym razem cesarz obecny jest na miejscu zdarzenia osobiście i to w jego usta kramarski autor włożył porównania do ojca troszczącego się o poddanych-dzieci: Když přišel před ten chrám Páně, Padl na svá kolena Slzy mu z očí kapaly, Ríkal: Zdrávas Marya! [Gdy przyszedł pod ten dom Boży, Upadł na kolana Łzy mu z oczu płynęły, Mówił: Zdrowaś Maryja!] Nermuťte se moje děti, Přestaňte již plakati Já jakožto věrný otec Chci se o vás starati. [Nie martwcie się moje dzieci, Przestańcie już płakać Chcę się wami jak ojciec Wiernie opiekować]. ( J-529) Monarcha wzrusza się również losem pokrzywdzonych przez powódź mieszkańców Budy i Pesztu w pieśni J-1322: „Ten sám nejosvícenější císař Ferdinand nynější, s palatýnem zaplakal, / oni ho hnedky prosili, by jim nějakou pomoc dal” ⩶ 241 ⩶ �[„Ten sam jaśnie oświecony cesarz Ferdynand obecny, z palatynem zapłakał, / oni go wnet poprosili, by im jakąś pomoc dał”]. Cesarz pochyla się także nad jednostkowymi sprawami, jak w druku J-181, Nová píseň o přehrozném mordu, který se […] v hlavním městě Vídni vykonal, gdzie osobiście angażuje się w rozwiązanie sprawy popełnionego w Wiedniu morderstwa. Władca wyznacza nagrodę za schwytanie sprawcy i – zgodnie ze znanym już schematem podkreślającym jego pobożność – modli się wraz z dworzanami za duszę ofiary. Także w druku J-91, Příběh který se stal w turecké zemi o přezbožných raubiřích, cesarz szczodrze obdarowuje bohatera, który przyczynił się do rozbicia szajki rozbójników118: „Toho Manoše císař pan štedře obdaroval, / že mu troje krásné panství co si vyvolil dal” [„Tego Manoša cesarz pan hojnie obdarował, / że mu trzy piękne majątki które wybrał dał”]. Powyższe przykłady, choć bez wątpienie idealizują monarchę, prezentują go jako działającego oficjalnie i z pozycji autorytetu. Z folkloru ustnego znamy jednak bogatą grupę opowieści o władcy działającym z ukrycia, co pozwala zatrzeć granicę między „swoim” (ubogim chłopem) a „obcym” (cesarzem): Ve světovém folklóru jsou frekventováná podání o tom, jak panovník inkognito navštěvuje své poddané. Demokratické prvky panovníka vystihuje i to, že se sníží ze svého důstojného úřadu a chodí v přestrojení mezi lid. [W światowym folklorze częste są legendy o tym, jak władca incognito odwiedza swoich poddanych. Demokratyczne cechy przypisywane władcy wyraża również to, że zniża się ze swojego wysokiego stanowiska i wchodzi między lud w przebraniu]. (Šalanda 1989: 123) W tym przypadku nie sposób nie zauważyć paraleli między opowieściami o władcy wędrującym incognito, a legendami religijnymi o ziemskich wędrówkach Boga i świętych, jest to więc dalszy przykład idealizacji zbliżającej monarchę do reprezentantów sfery sacrum (Hajduk-Nijakowska 1983: 228–229). W analizowanych drukach kramarskich nie natrafiłem na historie o najpopularniejszym czeskim monarsze ukazywanym w ten sposób – Józefie II, ale wariant znanego motywu bajkowego, w którym król zostaje kumem biedaka (T750G, por. Hajduk-Nijakowska 1983: 90–91, Kowalska-Lewicka 1999: 143–144) pojawia się w odniesieniu do władcy obcego. Druk J-1061: Pravdivý příběh který se stal v ruské zemi blíže města Moškvy zawiera opowieść o ubogim parobku Pavle, którego chałupę odwiedza przebrany 118 Akcja lokalizowana jest co prawda w okolicy Belgradu w zemi turecké, ale tekst nie przywiązuje większej wagi do realiów i mowa w nim o bliżej nieokreślonym cesarzu, nie zaś tureckim sułtanie. ⩶ 242 ⩶ �car (określany w tekście jako ruský císař). W zamian za nocleg i skromną, ale szczerą gościnę, wędrowiec zobowiązuje się przyprowadzić wkrótce bogatych chrzestnych dla nowo narodzonego syna swego gospodarza. Dziecka do chrztu nie chce bowiem trzymać bogaty sąsiad Kudriš119, ponieważ Pavel jest u niego zadłużony. Gdy dzień po odejściu tajemniczego gościa wściekły Kudriš odbiera córce Pavla złoty krzyżyk na konto długu jej ojca, do wsi wjeżdża cesarski orszak. Władca hojnie nagradza swego gospodarza, zgodnie z mechanizmami bajki powierzając mu władzę nad całą wsią i odwracając dotychczasowe stosunki biednych i bogatych, dotrzymuje również obietnicy i staje się ojcem chrzestnym chłopskiego dziecka: „Císař řekl: toto dítě bude mít jméno moje, protože mu za kmotra stál a to ruský císař sám” [„Cesarz rzekł: to pacholę będzie mieć moje imię, bowiem mu za kuma stał rosyjski cesarz sam”]. 4.9.6. Władza cesarska a „inne władze” – kondycja człowieka i obcość w ujęciu metafizycznym Wymienione typowe postaci występujące w twórczości kramarskiej tworzą porządek świata ludzkiego o najbardziej uniwersalnym charakterze – władca, biedacy i osoby należące do różnych klas społecznych występują zarówno w tekstach dotyczących realiów czeskich jak i innych krajów czy innych religii. W ramach tych kategorii w pewien sposób uprzywilejowane są osoby z samego dołu i samego szczytu hierarchii – zarówno sieroty, wdowy i żebracy, jak i cesarz znajdują się najbliżej sacrum, z którego namaszczenia działają w świecie śmiertelników. Ubodzy jako wysłannicy Boga, świętych lub zmarłych, pośredniczący w kontakcie z rzeczywistością nadprzyrodzoną, cesarz zaś (a w mniejszym stopniu kler katolicki – w tekstach obecny marginalnie, ale zawsze przedstawiany w dobrym świetle) jako osoby konstytuujące boski porządek, przeciw któremu nie należy występować. Chrześcijańska legitymizacja wszelkiej władzy jako pochodzącej od Boga sprawia, że sprzeciw wobec władcy jest buntem przeciw boskiemu porządkowi (Roux 1998: 227–228). Jako symbol metafizycznego porządku władca niesie nadludzkie cechy (Sznajderman 1997: 125), ale od stwórcy odróżnia go jednak brak boskich atrybutów – jest potężny, ale nie wszechmocny, brak mu wszechwiedzy, jest również śmiertelnikiem jak każdy człowiek. Analogia Bóg-władca działa w obu kierunkach, co pokazuje 119 Interesujące – i świadczące o wzajemnym zapożyczaniu z różnych tekstów kramarskich – jest tu ponowne wykorzystanie tego samego nazwiska dla bohatera mieszkającego w Rosji. Nazwisko Kudrišek nosili pogański bogacz i jego nawrócony syn z cytowanej w punktach 4.5.2. i 4.5.4. pieśni J-35/J-1843. ⩶ 243 ⩶ �przedstawiony w kolejnym rozdziale wizerunek odległego Boga: obaj działają w świecie głównie przez pośredników – otwarte interwencje są wyjątkami (dlatego teksty na ich temat są interesujące), ale w szerszym ujęciu potwierdzają one jedynie regułę. Porównanie antropolożki Moniki Sznajderman, w myśl którego, jeżeli Bóg jest królem, cały kosmos widzieć należy jako podległe mu państwo (1997: 126), proponuję rozszerzyć z Boga na wszystkie pozytywne moce sacrum. Wówczas można stwierdzić, że tak jak niekompetentni pośrednicy sprawiają, że władza dobrego cesarza nie zawsze przynosi dobre skutki, tak człowiek jako „pośrednik” wcielający w życie objawiony w religii katolickiej boski porządek często działa niekompetentnie i jest winny cierpieniom i krzywdzie na ziemi. Niezależnie od miejsca zajmowanego w hierarchii społecznej, elementem ludzkiej kondycji jest poczucie niepokoju i braku, na które odpowiedzieć może wyłącznie kontakt z porządkiem nadprzyrodzonym. Cytowane już we wcześniejszych punktach tego podrozdziału pieśni opisujące postaci wypełniające konkretne role społeczne zawierają wiele wzmianek o trwale związanym z ziemską egzystencją niezaspokojeniu i równości wszystkich ludzi wobec spraw ostatecznych. Druk J-112, Nová píseň o přehrozném zázraku, jednoho děvčátka, které 200 dní nic nejedlo… jasno stwierdza, że nikt na świecie nie może być zupełnie szczęśliwy: „[…] ale v světě jak se vidí, žádný nejni spokojený, / sedlák, řemeslník a pán, stavové ba ani král” [„[…] lecz na świecie jak widać, nikt pełni szczęścia nie ma, / wieśniak, rzemieślnik i pan, możni ani król sam”]. Przypomina to wizję niepełności świata zawartą w druku J-734, Nábožná píseň pod názvem touha po vlasti nebeské, szukającym ojczyzny człowieka w niebie. Śmierć widziana jest jako ostateczne wyrównanie statusu wszystkich ludzi, niezależnie od zajmowanej za życia pozycji i wpływów. Jak głosi pierwsza z pieśni zawartych w jednym z najstarszych w przerowskim zbiorze druków, zatytułowanym Písničky velmi pobožné, kteréž vedou hřišního člověka k pobožnému životu: Všech věcí smrt nasycení, života činí ztracení zbaví člověka radosti, psoty, bídy, vší žalosti. I ten chudáček nemocný, nejsa v světě slavný, vzáctný, trpí od mocných bezpráví, všeho toho konec zbaví. [Wszech rzeczy śmierć nasycenie, znaczy życia zatracenie pozbawi człowieka radości, biedy, nędzy, wszech żałości. Nawet chory biedaczyna, który w świecie sławy nie ma, od silnych cierpi bezprawie, wszystkiego go kres pozbawi]. ( J-361) ⩶ 244 ⩶ �Podobne wanitatywne obrazy pojawiały się w tekstach wielokrotnie przez kolejne dwa stulecia. Utwór Píseň o živobytí člověka, posługuje się licznymi kontrastami, opisując ludzi różnych profesji i stanów leżących na jednym cmentarzu: Tento hrob jest živý obraz naši spráchnělivosti, v něm spočívá král i žebrák, maličký v své velikosti. […] Ten, jenž chléb svůj v slzích smáčel, zbaven jest tam soužení, tu leží chudý s bohatým, podle sebe složeni. Nechtěj mít na světě slávu, neb víš, že jsi prach a popel, přikreje tvůj hrobek tráva, to jest tvůj jistý ortel. [Grób ten jest obrazem żywnym naszej spróchniałości, spoczywa w nim król i żebrak, mały w swej wielkości. […] Ten, kto chleb swój łzami zraszał, męki tam nie czuje, tu leżą biedak z bogaczem, złożeni obok siebie. Nie goń w świecie za sławą, wiesz wszak, żeś popiół i proch, grób twój trawa przykryje, oto twój pewny wyrok]. ( J-213) Dla najuboższych śmierć przedstawiana jest jako koniec cierpień w świecie doczesnym. Widmo czekającego na wszystkich końca służy jako kolejny element utrwalający zastany ład społeczny, skoro bowiem śmierć zrówna wszystkich, nie warto walczyć o pozycję za życia. Nie tylko bogactwo, ale także przynależność do wymienionych grup uprzywilejowanych w kontakcie z sacrum nie wpływają na ostateczną sytuację śmiertelników, co dobitnie pokazuje Píseň o smrti, všem k rozjímání na světlo vydaná ( J-328/J-1518), przywołując samego papieża, oraz Nová píseň jenž představuje moc smrti nad jedným každým člověkem ( J-379), w której wymienione zostają dzieci (obraz ten przenieść można na opisane wcześniej sieroty): Na můj rozkaz pápež římský klade dolu infulu, císařové a králové kladou z hlavy korunu. [Na mój rozkaz papież rzymski odłoży swą infułę, cesarze i królowie z głowy zdejmą koronę]. ( J-328, J-1518) Netrpí papeži, ani císářovi, povolá knížete, zemana hraběte, před sebe. […] Povolá sedláka, pastýře žebráka, i ty malé dítky, jako vonné kvítky, též bére. ⩶ 245 ⩶ �[Nie służy papieżowi, ani cesarzowi, wezwie przed siebie księcia, włościanina, hrabiego. […] Wezwie rolnika, pasterza żebraka, nawet małe dziatki, niby wonne kwiatki, zabierze]. ( J-379) Pocieszeniem, ale i przestrogą dla grzeszników jest informacja, że śmierć stanowi jedynie element wyższego porządku i podlega Bogu, który wszystkich ludzi sądzić będzie według swoich kryteriów niezależnie od ich pozycji i majątku w świecie. Jedynie Boga jako gwaranta zbawienia wymienia eschatologiczny Zpěv o hrobníkovi: Na krchově zdám se býti, panovitým vládařem, nebo mne se podrobíti, musí žebrák s mocnářem, žádný nemůže se skryti, před smrti a hrobářem. Tolikeré jsou zde stavy, rozličného umění, každý doufal dle své hlavy, naleznouti spasení, žádný je zde nerozsoudí, nežli Bůh sám na nebi. Lopata mně z ruky padá, obě nohy klesají, rejč můj farář odevzdává novému hrobníkovi, ouve! ouve! co se stává, beru svoje skončení. [Na cmentarzu ja się czuję, panem samowładcą, bo mnie się musi poddać, żebrak z mocnym monarchą, nikt się ukryć nie może, przed grabarzem i śmiercią. Tu ludzie różnych stanów, różnego uzdolnienia, każdy w swój rozum ufny, sam szukał zbawienia, nikt ich tu nie osądzi, jeno sam Bóg w niebie. Łopata z rąk mi wypada, łamią się nogi obie, motykę moją proboszcz daje nowemu grabarzowi, biada! biada! cóż się dzieje, znalazłem swój koniec]. ( J-1778) Sama śmierć, obecna w antropomorfizowanej postaci w tekście Píseň přikladná o pyšným mládenci […], deklaruje, że jest jedynie wykonawczynią Bożej woli: Neb já činím poručenství Boha svrchovaného, nemysli si že já dělám, co proti vůli jeho, koho mně Bůh zaznamená, nechť on se kde přesková, třebas on kraj světa utek, má šipka ho vyhledá. ⩶ 246 ⩶ �[Bowiem czynię poruczenia Boga najwyższego, nie myśl że robić mogę, coś wbrew woli jego, kogo mi Bóg wskaże, nawet gdy się skryje, choćby na kraj świata uciekł, ma strzała go nie minie]. ( J-134/J-152) Wizji Boga, jego udziału w wydarzeniach na świecie, aktywności boskich pośredników i narzędziom metafizycznej sprawiedliwości poświęcony jest ostatni rozdział niniejszej książki. ⩶ 247 ⩶ ��porządek 5 Kramarski wertykalny porządek świata 5.1. Teksty kramarskie o tematyce religijnej – uwagi ogólne Jak wspomniano w poprzednich rozdziałach, granica między tekstami świeckimi a religijnymi drukowanymi w postaci jarmarcznych ulotek jest możliwa do wyznaczenia głównie na podstawie gatunku, a więc funkcji tekstu. Wśród wierszowanych utworów religijnych, które pojawiają się w drukach kramarskich, da się wyróżnić dwa zasadnicze typy pieśni, a mianowicie pieśni kontemplacyjno-modlitewne oraz pieśni narracyjne (Grochowski 2007: 29), w których przypadku granica między tekstem świeckim a religijnym jest szczególnie płynna. Przyjmując taką klasyfikację, należy zatem pamiętać, że wszelkie proponowane przez badaczy podziały są prawdopodobnie wtórne wobec sposobu funkcjonowania tekstów w okresie ich popularności1. Choć przewaga jednego z elementów pieśni jest zazwyczaj wyraźna, to elementy narracyjne bywają obecne w modlitwach, a wstawki modlitewne (prośby o Boże zmiłowanie i zachęty do poprawy moralnej) niemal zawsze pojawiają się w tekstach narracyjnych jako zamknięcie opisywanej historii. Ponadto niektóre druki zawierające teksty narracyjne bywają uzupełnione jedno- lub dwustronicową modlitwą dodaną na końcu publikacji. Mając na względzie wymienione kwestie, za podstawowy materiał do analizy uznaję druki narracyjne, ale uwzględniam w niej również modlitwy, traktując je jako źródło pomocnicze. 1 Świadomość różnic w temacie i formie tekstów przejawiała się niewątpliwie w sposobie ich prezentacji i reklamy – pieśni religijne nie były śpiewane przy tablicy, ponieważ bardziej rozrywkowe sposoby reklamy były zarezerwowane dla druków świeckich (Beneš 1995: 181). O stosowanym czasem tematycznym porządkowaniu druków przez odbiorców świadczą również niektóre zachowane špalíčki. ⩶ 249 ⩶ �5.2. Motywacja religijna w tekstach kramarskich Światopogląd religijny, oparty na popularnych adaptacjach wiary chrześcijańskiej, obecny jest niemal we wszystkich tekstach, przynajmniej w formie otwierającej pieśń inwokacji lub końcowego pouczenia moralnego. W przypadku tekstów narracyjnych, światopogląd religijny i motywacje świeckie idą w parze, wspólnie budując obraz świata oparty zarówno na naukach rzymskiego katolicyzmu (oficjalnych i przenikających z wyższych warstw społeczeństwa szczególnie intensywnie od czasów rekatolizacji), jak i przeżytkach dawniejszych systemów wierzeniowych. W przypadku czeskim religijne opisanie świata po rekatolizacji tworzyły nakładające się na siebie religijność ludowa (zbožnost lidová) i religijność elitarna (zbožnost elit): Současně se barokní zbožnost obvykle člení s přihlédnutím k prostředí, v němž je studována, na zbožnost lidovou a zbožnost elit. Ta první, charakteristická pro široké vrstvy nevzdělaného venkovského obyvatelstva, propojovala katolický náboženský život se složkami kosmologicko-přírodního magického systému, které církev v průběhu staletí akceptovala a začlenila do svých rituálů […]. [Współcześnie religijność barokową dzieli się zazwyczaj z uwagi na środowisko, w którym jest badana, na religijność ludową i religijność elit. Ta pierwsza, charakterystyczna dla szerokich warstw niewykształconego społeczeństwa wiejskiego, łączyła katolickie życie religijne z elementami kosmologiczno-przyrodniczego systemu magicznego, które Kościół przez stulecia istnienia zaakceptował i włączył do swoich rytuałów […]]. (Mikulec 2013: 28–29) Choć ze względu na cenzurę w tekstach raczej nieobecne są treści jawnie sprzeczne z oficjalnymi naukami Kościoła, elementy dawniejszych wierzeń pozostają obecne w całościowej konstrukcji świata. Konserwatyzm i powielanie ustalonych schematów jest w przypadku druków o tematyce religijnej jeszcze silniejsze niż w tekstach świeckich (Beneš 1995: 181). Pomimo często rozrywkowo-sensacyjnego ujęcia tematu i komercyjnego charakteru druków z pewnością nie należy umniejszać ich wpływu na kształtowanie światopoglądu odbiorców. Słowa, które filozof i historyk religii Mircea Eliade odnosi do religijnego folkloru w ogóle, odnoszą się zatem również do pieśni kramarskiej: „[…] owe mity i legendy z pewnością nie stanowiły tematów filozoficznych ani teologicznych. Ale też nie można powiedzieć, jakoby były one dla nich [odbiorców] jedynie rozrywką służącą do zabicia czasu. Folklor religijny zawiera zawsze pewną naukę” (Eliade 2017: 190). ⩶ 250 ⩶ �Wykonawca (autor) pieśni i społeczność jej odbiorców należeli do tej samej grupy społecznej i posiadali te same podstawy światopoglądu. Pieśni posługiwały się zatem wątkami i schematami powszechnie znanymi, odtwarzały i podtrzymywały istniejącą wizję świata, jedynie niekiedy uzupełniając ją o nowe elementy (zob. Beneš 1995: 181). Wizja świata przedstawiana w tekstach pieśni kramarskich, a więc również jego „mapa”, rozciąga się w dwóch kierunkach. Całość świata, obejmująca jego trzy poziomy – niebiosa, ziemię i krainy podziemne – zorganizowana jest według hierarchicznie uporządkowanej osi wertykalnej, z Bogiem-Stwórcą zasiadającym w niebiosach na szczycie hierarchii i przynależnym diabłu piekłem znajdującym się na jej spodzie. Ten kierunek porządkowania świata przypisany jest wyraźnie do motywacji religijnej (po części starszej niż chrześcijańska, ale przez chrześcijaństwo przyjętej i uzupełnionej; por. też trójpoziomowy podział kosmosu w opracowaniach, np. SSiSL I-I 1996: 86–87, Szyjewski 2003: 69–73, Eliade 2017: 62–66). Świat dostępny zwykłemu ludzkiemu poznaniu obejmuje wydarzenia rozgrywające się na środkowym poziomie, jego organizacji można zatem przyglądać się również w płaszczyźnie horyzontalnej2, której opisowi poświęcone były fragmenty poprzedniego rozdziału pracy. Teksty kramarskie przekazują opisy interakcji niebios i podziemi ze światem ludzkim, jednak opisy rzeczywistości tych krain są obecne w bardzo ograniczonym zakresie. Wizje hierofanii nie służą raczej przedstawieniu rzeczywistości pozazmysłowej. Przede wszystkim zamykają one wątki rozgrywające się w realistycznym kontekście. Poza nielicznymi wyjątkami, w pieśniach kramarskich brak opisu zaświatów, nagrody dla sprawiedliwych w niebie czy kar piekielnych, znanych z innych gatunków twórczości ludowej (przede wszystkim pieśni dziadowskiej lub pism stricte religijnych; por. Michajłowa 2010: 168–193). Wiedza o pośmiertnym losie bohaterów pieśni przypisywana jest często wyłącznie Bogu, stosunkowo częste jest np. sformułowanie mówiące, że tylko Jezus wie, co się stało z ukaranymi grzesznikami. W przypadku pieśni kramarskich moce niebieskie i piekielne wkraczają w świat śmiertelników na chwilę, w momencie wymierzenia sprawiedliwości, ukarania zła, dopisania puenty do inaczej nierozwiązanej historii. Porządek 2 Zgodnie z niektórymi tekstami religijnymi również zaświaty można by rozrysować w płaszczyźnie poziomej, tworząc ich szczegółową topografię, umieszczającą w konkretnych miejscach poszczególne elementy niebios i piekła (kręgi piekielne itp.). Zaświaty – w myśl barokowej teologii – składają się nie tylko z symetrycznie sobie odpowiadających nieba i piekła, ale także z czyśćca i tzw. limbus puerorum, w którym przebywają dusze nieochrzczonych dzieci (zob. Mikulec 2013: 237). Także wyobraźnia ludowa precyzuje strukturalny układ niebios i piekła (por. Bartmiński, Niebrzegowska 1999: 199–200). W przypadku tekstów kramarskich dane na ten temat są jednak właściwie nieobecne i założyć można względną jednorodność przestrzeni pozaziemskich. ⩶ 251 ⩶ �metafizyczny ujawnia się w sytuacjach, które w codziennym życiu skończyłyby się inaczej, nie zaspokajając potrzeby sprawiedliwości w świecie doczesnym. Wstawiennictwo sił nadprzyrodzonych, jak pokazały już przywoływane w poprzednim rozdziale przykłady, przyczynia się np. do uratowania wdów i sierot czy ukarania chciwych bogaczy i bezlitosnych przestępców. Jednocześnie zjawiska nadprzyrodzone są w pieśni kramarskiej namacalne i bardzo konkretne, często pozostawiają po sobie materialne ślady – list z modlitwą, cudowny przedmiot niestworzony ludzką ręką itp. Wyraźnie wskazuje to na barokowe lub starsze korzenie przytaczanych historii, co odróżnia czeskie pieśni kramarskie np. od ich polskich odpowiedników, w których nadprzyrodzony charakter zjawiska jest często jedynie zaznaczany przez narratora i sprowadza się zwykle do szczególnie skutecznego działania ziemskiego wymiaru sprawiedliwości (por. Grochowski 2010: 255–271). Teksty czeskie są znacznie bardziej fantastyczne, a diabły, aniołowie, święci i potwory występują jako realnie obecne w świecie istoty. Niniejszy rozdział poświęcony będzie opisowi wertykalnego porządku świata pieśni kramarskich. Składają się na niego dwie zasadnicze części: opis aktywnych i osobowych bytów należących do porządku religijnego – istot świętych – oraz opis elementów świata o znacznie lub całkowicie ograniczonej sprawczości, sił niebiańskich i piekielnych konstytuujących porządek świata, ale podlegających bytom aktywnym i obdarzonym sprawczością (elementy porządku świata i przynależne im zjawiska – niebiosa, ziemia i podziemie – ale również byty osobowe o niższym statusie, aniołowie i diabły, pełniące przede wszystkim rolę wykonawców Bożej woli i poleceń istot świętych). 5.3. Bóg chrześcijański Dogmat o trójjedynej istocie Boga, nieobecny w księgach Pisma Świętego w przyjętej przez współczesne kościoły postaci, ale oparty na interpretacji biblijnych przesłanek, stanowi jedno z głównych założeń chrześcijaństwa. Zagadnieniu wzajemnych relacji trzech osób boskich poświęcone zostały setki stron teologicznych traktatów, kwestia ta pozostaje jednak jednym z najmniej intuicyjnych elementów religii katolickiej: Existence jednoho Boha ve třech osobách byla stejně jako ve starší době i v barokní zbožnosti vnímaná jakožto velké a lidským rozumem prakticky nepochopitelné tajemství. ⩶ 252 ⩶ �[Istnienie jednego Boga w trzech osobach było, tak samo jak w dawniejszych czasach, również przez barokową religię przedstawiane jako ogromna i właściwie niepojęta dla ludzkiego rozumu tajemnica]. (Mikulec 2013: 33) Nic więc dziwnego, że sensualistyczna, nakierowana na konkret ludowa religijność z trudem przyswoiła sobie ten dogmat, co podkreślają m.in. autorzy encyklopedii kultury ludowej Czech, Moraw i Śląska: „Definice dogmatu byla přijata na koncilu v Konstantinopoli 381; jeho obsah však pro široké vrstvy věřících zůstával dlouho obtížně pochopitelný” [„Definicja dogmatu była przyjęta przez sobór w Konstantynopolu w 381 r.; jego treść pozostawała jednak przez długi czas trudno zrozumiała dla szerokich warstw wiernych”] (NEČMS 2007: 620; zob. Mianecki 2010: 60). Ludowe wizerunki Trójcy Świętej nierzadko odwoływały się do niekanonicznych przedstawień i wątków, sięgających być może głęboko do jeszcze pogańskiego imaginarium (np. wielotwarzowe lub wielogłowe wyobrażenia bóstw; por. Štajnochr 2005: 15–20). Nurt oficjalnego katolicyzmu kontrreformacyjnego stawiał Trójcę Świętą na samym szczycie hierarchii kultów, jako najwyższą niebiańską instancję przywoływaną w sytuacjach największego zagrożenia. Przykładem mogą być obecne w wielu miastach (w tym Ołomuńcu, duchowej stolicy Moraw) kolumny wotywne poświęcone Świętej Trójcy. Barokowe tradycje religijne mogły zarazem wprowadzać wśród wiernych pewne zamieszanie co do składu Trójcy, promując koncepcję Trójcy ziemskiej (Dzieciątko Jezus, Maryja i św. Józef ) jako odbicie Trójcy niebiańskiej (Štajnochr 2005: 63–66, Royt 2007: 175). Kulty związane z Trójcą Świętą były ponadto uniwersalne dla katolików i protestantów, więc ich popularyzacja nie wiązała się z utwierdzaniem kontrreformacyjnej tożsamości i jako takie nie miały one propagandowej wagi podobnej do kultów maryjnych czy tych związanych z Najświętszym Sakramentem (Mikulec 2013: 36). Biorąc pod uwagę wszystkie te czynniki, analizę wertykalnej struktury świata twórczości kramarskiej warto rozpocząć od przyjrzenia się obrazowi Trójcy Świętej i poszczególnych osób do niej należących: Boga Ojca, Syna-Chrystusa i Ducha Świętego. 5.3.1. Trójca Święta W przypadku druków kramarskich trudno odnaleźć pojęcie Trójcy Świętej poza tekstami modlitewno-kontemplacyjnymi. W analizowanym materiale czeskie określenie Svatá Trojice pojawia się zaledwie w kilku tekstach narracyjnych. Zazwyczaj nie precyzują one jednak, jaka jest jej rola ani kto do niej należy, choć w kontrreformacyjnej ⩶ 253 ⩶ �teologii każda z osób boskich dysponowała rozdzielnymi kompetencjami i sposobami działania, których zakres w ówczesnej interpretacji przedstawić można za Jiřím Mikulcem następująco: „Bůh Otec je »stvořitel všech věcí«, Syn Kristus »vykupitel lidského pokolení« a Duch svatý »posvětitel a řiditel církve« [„Bóg Ojciec jest »stworzycielem wszech rzeczy«, Syn Chrystus »odkupicielem pokolenia człowieczego« a Duch święty »uświęca i prowadzi kościół«”] (Mikulec 2013: 33). Wydaje się, że niektóre terminy religijne funkcjonowały w kramarskiej pobożności po części jak pojęcia z innego kręgu kulturowego, przeniesione z katechizmów i kościelnych kazań bez refleksji nad ich znaczeniem. Spośród niezwykle bogatego świata barokowych kultów związanych z konkretnymi osobami Trójcy Świętej (Mikulec 2013: 37–42) w analizowanych tekstach obecne są przede wszystkim informacje o cudownej mocy Najświętszego Sakramentu jako ciała Chrystusa, a więc uwaga poświęcona jest temu aspektowi religii katolickiej, który dystansuje ją od innych odłamów chrześcijaństwa. Jako wezwanie modlitewne wielokrotnie przypominany jest także kult pięciu ran Chrystusa. Przykłady przywołania terminu svatá Trojice/Trójca Święta w badanym korpusie przynosi m.in. Píseň pravdivá o ukrutnosti turecké ( J-137/J-989/J-1035/J-1319), która stawia Trójcę w opozycji do Mahometa (opisywanego jako bóg Turków), podkreślając prawdziwość tylko jednego z systemów religijnych słowami „Svatá Trojice Bůh pravý, s tímť my se budem radovat” [„Święta Trójca Bóg prawdziwy, z nim się będziem radowali”]. W innych tekstach: J-1009/J-2112: Nová píseň o pravdivém příběhu, který se stal na hranicích prajských […], J-1237: Vroucná píseň ke ctí a chvále Panně Marii za odvracení nakazlivé nemoce, i J-2188 Nová zpráva o podivném příběhu, který se stal w tureckém položení […], Trójca Święta wspominana jest w zawołaniach modlitewnych „slituj se svatá Trojice” [„zmiłuj się Święta Trójco”] ( J-2188), „v třech osobách nerozdilná a svatá Trojice / račte při nás pevně stati v poslední hodince” [„w trzech osobach nierozłączna i Święta Trójco / raczcie przy nas pewnie stać w ostatniej godzinie”] ( J-1237), oraz w wezwaniu do pobożności „věřte všecky též (v) svatou Trojici” [„wierzcie wszyscy i w Trójcę Świętą”] ( J-1009/J-2112). Znacznie częściej niż całość Trójcy, niemal w każdym z analizowanych utworów, przywoływane są natomiast osoby Boga Ojca i Chrystusa, nierzadko trudno od siebie odróżnialne. Takie połączenie wiąże się zapewne z zasadami religijnymi dotyczącymi przedstawiania poszczególnych osób boskich, związanych z ich popularnymi wyobrażeniami. Bóg Ojciec w Biblii pojawia się wyłącznie symbolicznie i bezcieleśnie jako płonący krzew, głos z niebios itp. (Royt 2007: 170), a zatem człowiek nie ma z nim bezpośredniego kontaktu. Jego istoty nie da się opisać, pozostaje „wielki i nieznany” (Lurker 2011: 455). Duch Święty nie tylko nie pojawia ⩶ 254 ⩶ �się pod ludzką postacią (w Piśmie Świętym jego obecność oznaczają płomienie lub biała gołębica), ale jego antropomorficzne przedstawienia były w katolicyzmie zakazane papieskim dekretem (Royt 2007: 177). Jako najbardziej abstrakcyjny Duch Święty właściwie nie pojawia się w większości zjawisk z kręgu środkowoeuropejskiej kultury ludowej, z wyjątkiem niektórych przedstawień plastycznych i zaklęć (Zowczak 2013: 70). Od tej zasady nie odbiegają również teksty większości druków kramarskich, w których pojęcie Duch Svatý, jeśli w ogóle obecne, pojawia się w parafrazach wezwania modlitewnego „w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego”, ale nie jest on widziany jako aktywny podmiot. Ponieważ jedyną spośród osób boskich bezpośrednio i cieleśnie obecną w ludzkim świecie był Chrystus, to głównie jego przedstawienia oddziaływały na wyobraźnię i mogły łatwo dominować nad pozostałymi bytami Trójcy. Wyjątkowe na tym tle są pojedyncze utwory modlitewne (np. J-836, w którym każdej z osób Trójcy poświęcona jest osobna zwrotka-apostrofa3) i dydaktyczne, jak Mravná píseň všem ctnostným novo-manželům k potěšení vydaná ( J-283/J-308/J-911/J-2223). W tej przeznaczonej dla nowożeńców pieśni przywołane są wszystkie osoby Trójcy (określanej jako rozkošná Svatá Trojice), przedstawione jako uczestnicy wesela Adama i Ewy. Ojciec, Syn i Duch Święty pełnią na nim każdy inną rolę – „Za družbu byl Bůh Otec sám, knězem jeho byl Kristus Pán, Duch Svatý rukojmě” [„Za drużbę był sam Bóg Ojciec, księdzem jego Chrystus Pan, Duch Święty poręczał”], i w tym charakterze uczestniczyć mają w każdym małżeństwie jako jego opiekunowie. Tekst identyfikuje także Boga-Ojca jako Stwórcę wszechrzeczy (Bůh Stvořitel), a Ducha Świętego jako osobę Trójcy, której udział umożliwia ziemskie wcielenie Syna – „Kristus Pán […] počat jest z Ducha Svatého” [„Chrystus Pan […] począł się z Ducha Świętego”]. 5.3.2. Pan Bůh Ze względu na wspomniane powyżej niejasności terminologiczne dotyczące Trójcy Świętej, najwyższa istota świata pieśni kramarskiej – nominalnie Bóg chrześcijański – nazywana jest zazwyczaj podstawowym czeskim określeniem Bůh, często dopełnianym stałym epitetem všemohoucí – ‘wszechmogący’ ( J-22/J-23/J-25/J-78/ J-1034, J-105, J-135, J-1009/J-2112, J-1237, J-1397, J-1401), rzadziej milý – ‘miły’ ( J-26, J-105), nejmilejší – ‘najmilszy’ ( J-75/J-96/J-942/J-1321/J-2116), dobrotivý – 3 Druk, choć niedatowany, pochodzi prawdopodobnie z XVIII w. (lata 60.?) i zawiera tekst napisany bez wątpienia przez osobę o dobrej znajomości nauk kościelnych. Świadczy o tym wyjątkowe w całym korpusie określanie Boga hebrajskim imieniem Sabaoth, „Pan Zastępów”. ⩶ 255 ⩶ �‘dobrotliwy’ ( J-60), převeliký – ‘przeogromny’ ( J-2505) i nebeský – ‘niebiański’ ( J-1315), które nie precyzują jednak jego pozycji w obrębie Trójcy. Obok szeregu pozytywnie wartościowanych epitetów, Bóg jako surowy sędzia bywa również określany przymiotnikiem rozhněvaný – ‘rozgniewany’ ( J-194, J-1237, J-1567). Najczęściej określenie Pan Bůh może odnosić się zarówno do Boga Ojca, jak i do Chrystusa (por. niejasny stosunek Jezusa i Boga Ojca w narracjach folklorystycznych, kiedy stosowane jest określenie Pan Bóg, Zowczak 2013: 63), postaci te mogą występować wymiennie, bądź nie jest określane, o którą z nich chodzi w tekście (Zowczak 2013: 65). Zasadniczo możliwe i obecne w tekstach są trzy sposoby przedstawiania relacji między Ojcem i Synem: 1. Nieokreślone zlanie się tych postaci w jedną, określaną pojęciem Pan Bůh – najbliższe ludowemu podejściu niepróbującemu przyswoić trynitarnej koncepcji. Tak konstruowane pojęcie Boga bliższe jest wówczas raczej Bogu-Ojcu (w tekstach występują także określenia takie jak Otec ( J-1315), Otec Nebeský ( J-138/J-615/J-934/J-1581/J-2404) i Tatíček ( J-1397) czy Tatíček Nebeský ( J-296/J-595/J-650/J-1306). 2. Wyraźne utożsamienie Ojca z Synem, np. poprzez synonimiczne stosowanie słów Ježíš i Bůh w tym samym zdaniu czy strofie pieśni, co w tekstach występuje stosunkowo rzadko, np. w pieśni J-26: „Pane Kriste Ježíši […], cos nám Bože z nebe slíbil” [„Panie Jezu Chryste […], coś obiecał Boże z nieba”], albo J-74: „O Pane Ježíši! […] Bože na vysosti” [„O Panie Jezu! […] Boże na wysokościach”]. W przypadku tekstów opisujących boskie decyzje i wybory zazwyczaj następuje utożsamienie Chrystusa z Bogiem Ojcem, a bóstwo przedstawione zostaje jako surowy władca karzący grzeszników. 3. Wyraźne przeciwstawienie Ojca i Syna poprzez przypisanie im konkretnych, oddzielnych sfer działania i kompetencji. Do tej grupy należą przede wszystkim teksty odwołujące się do ludzkiego życia Chrystusa na ziemi lub jego wędrówek incognito, którym poświęcony jest oddzielny podpunkt. Rozróżnienie Ojca i Syna wyraźnie widoczne jest ponadto w nielicznych tekstach akcentujących synostwo Chrystusa i jego mediacyjny charakter między ludźmi a Stwórcą, np. określeniami synáček Boží ( J-69, J-88), „Bože Otče z Nebe […], Syn tvůj jednorozený” [„Boże Ojcze z Nieba […], Syn twój jednorodzony”] ( J-352), Jednorozený Syn Jeho (Boha) ( J-1185). Interesujące na tym tle jest sformułowanie użyte w tekście J-2499: „Já Ježíš Kristus, syn Boha živého a pravý otec váš” [„Ja Jezus Chrystus, syn Boga żywego i prawdziwy ojciec wasz”], które jednocześnie rozróżnia Ojca i Syna jako odrębne osoby, ale to Chrystusowi przypisuje ojcostwo nad ludzkością. ⩶ 256 ⩶ �Stosunkowo rzadkie, ale interesujące jako ukazanie teologicznych założeń, są ponadto teksty zrównujące Boga i osobę Chrystusa z materialnie obecnym podczas opisywanych wydarzeń Najświętszym Sakramentem. W druku J-712 hostia określona jest słowami Pán Bůh, podobnie w pieśni J-1004/J-1249/ J-1567/J-1804/ J-2224/J-2778 w odniesieniu do księdza odwiedzającego umierających z wiatykiem użyte są sformułowania, takie jak: „kněz s Pánem Bohem šel” [„ksiądz z Panem Bogiem szedł”] czy „zde Pána Boha nemám” [„tu Pana Boga nie mam”]. 5.3.3. Wędrówki Chrystusa po świecie Postać Jezusa jako wyraźnie odrębna od Boga Ojca występuje przede wszystkim w tekstach opowiadających o jego ziemskim życiu, dotyczących narodzin i dzieciństwa Chrystusa (np. ucieczka do Egiptu, J-244) oraz jego męki i zmartwychwstania (np. droga krzyżowa, J-325, J-350/J-814). Zgadza się to z ogólną obserwacją dotyczącą „biblii ludowej” o wątkach i sytuacjach pozwalających odróżnić obecnego na ziemi Chrystusa, syna Maryi, od niebiańskiego i odległego Boga Ojca (por. Zowczak 2013: 65–66). Ponieważ teksty te dotyczą konkretnego krótkiego okresu należącego do przeszłości, nie zaś obecnego sposobu interakcji Chrystusa ze światem, zostaną ponownie przywołane w punkcie poświęconym narracjom historycznym o życiu świętych (5.4.2.). Kilka przykładów operuje ponadto schematem znanym z tradycyjnych opowieści ludowych, według którego wędrujący po świecie żebrak, niepozorny starzec, to w rzeczywistości zamaskowany Chrystus, który osobiście przygląda się życiu ludzi i interweniuje, pomagając potrzebującym lub karcąc grzeszników4. Pierwszy z takich tekstów, dokładniej opisywany w punktach dotyczących obcowania z zaświatami (5.7.4.) i zwierzęcych istot demonicznych (5.6.3.), to Píseň nová a pravdivá, co se stalo w Uherské Zemi blíž Prešpurku w jedné vsi hospodyni […] ( J-153), w której proszący o jałmużnę wędrowiec-Chrystus zostaje zlekceważony przez chciwą gospodynię, za co spadają na nią nadprzyrodzone kary. Inna z pieśni, J-1092/J-2348 z 1847 r., zatytułowana Pravdivá píseň o velkém zázraku5, opowiada o klęsce głodu panującej we Włoszech i losach biednej wdowy, umierającej z powodu ciężkiej choroby. Najstarsza z jej trzech córek wyrusza do lasu szukać korzonków do zjedzenia, 4 Nieznane są natomiast typowe dla bajek ludowych narracje ajtiologiczne, w których wędrującemu w ludzkiej postaci Stwórcy (niedookreślonemu „Panu Bogu” lub Chrystusowi) towarzyszy postać trickstera, odgrywana przez diabła lub św. Piotra. 5 Ten sam tekst w nowszym wydaniu (prawdopodobnie z lat 60. XIX w.), znany z druku J-1119, umieszcza wydarzenia w okolicy Raciborza. Poza jednym zmienionym wersem, historia jest identyczna. ⩶ 257 ⩶ �po drodze zatrzymuje się przed kaplicą i modli do pięciu ran Chrystusa. Wówczas na jej drodze pojawia się kulawy starzec, który pozdrowiony wręcza dziecku chleb i kartkę z modlitwą: „Když tak naříkala, osmi letá panna, / viděla stařečka sem z daleka kráčí s dvouma berličkama” [„Gdy tak rozpaczała, ośmioletnia panna, / ujrzała staruszka co z daleka idzie o dwóch kulach”]. Spożycie chleba cudownie uzdrawia chorą matkę, a dziewczynka uświadamia sobie, kogo tak naprawdę spotkała na swej drodze: „Ach to nebyl stařec, to byl sám Kristus Pán, / on mně tu modlitbu i chlebiček sám do ruky podal” [„Ach to nie był starzec, lecz sam Chrystus Pan, / on mi tę modlitewkę i chlebuś sam do ręki dał”]. Ostatnim przykładem historii opisujących obecność Chrystusa w świecie po przedstawionym w Piśmie Świętym okresie jego ziemskiego życia, jest znany już w połowie XVIII w. druk Píseň historická o jedné bohabojne dceři v Uhřích městě Várdajnu zrozené ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110). Zawiera on historię pobożnej dziewczyny, która zostaje uratowana przed niechcianym małżeństwem przez cudowną interwencję Chrystusa i przenosi się wraz z nim do ziemskiego raju (zob. poświęcony temu miejscu punkt 5.7.3.). 5.3.4. Metla Páně Świat pieśni kramarskich jest przesycony cudownością i nadprzyrodzonymi zjawiskami. Teksty nie podają w wątpliwość obecności osobowego Boga, tożsamego z Bogiem religii katolickiej. Jednocześnie rzeczywistość jarmarcznych narracji jest bliska światu, jakiego doświadczali ich autorzy i odbiorcy – brutalna i niesprawiedliwa, a cierpienia dotykają w nim także osób niewinnych i niezasługujących na swój los. Utwory folklorystyczne nie kwestionują zazwyczaj sensowności rzeczywistości, a zatem również teksty kramarskie musiały w jakiś sposób odpowiadać na pozorną sprzeczność między aktywną obecnością w świecie sił sprzyjających człowiekowi a brakiem zabezpieczenia przed złem (por. Mianecki 2010: 121). Sposób interpretowania tej pozornej sprzeczności nazwać można za Eliadem (2017: 245) „negatywną teofanią”, gdy obok cudów o stricte religijnej naturze (np. objawień), dowodem aktywności Bożej w świecie pozostają przede wszystkim wydarzenia historyczne o dramatycznym charakterze: wojny, epidemie i klęski żywiołowe. Wewnętrzna logika świata tekstów pieśni kramarskich stanowi odpowiedź na uniwersalne pytanie o pochodzenie zła. Bóg jest w tym systemie gwarancją ładu i ostateczną przyczyną istnienia świata. Jednocześnie pozostaje siłą stosunkowo pasywną, to znaczy nie angażuje się w działalność człowieka osobiście, ale poprzez aktywnych pośredników lub siły natury – podlegające mu elementy porządku me⩶ 258 ⩶ �tafizycznego świata. Kramarska teodycea widziała w cierpieniu spotykającym człowieka przede wszystkim narzędzie dyscyplinowania stworzenia przez Stwórcę. W ludowym obrazie boskiej kary nie ma zatem nienawiści, ale bezwzględna potrzeba utrzymania hierarchii i ustanowionego u zarania dziejów porządku (por. Mianecki 2010: 66). Metafizyczny porządek świata z surowym i karzącym Bogiem pozwalał widzieć w złu naturalnym – wydarzeniach takich jak epidemie, klęski żywiołowe i wypadki – narzędzie jego władzy i odpowiedź na postępowanie śmiertelników. Potwierdzające to cytaty odnajdujemy w wielu pieśniach dotyczących klęsk żywiołowych, np. Píseň o hrozné povodni, […]: Bůh sám, dobrota nesmírná, který všecko v své moci má, promění vše v okamžení, jak se jeho vůli líbí. Svou božskou moc ukazuje, že nás přísně trestat může, pro nemravosti nás tresce, Bůh se na nás dívat nechce. [Bóg sam, dobroć niezmierzona, który wszystko ma w swej mocy, wszystko zmieni w okamgnieniu, by służyło jego woli. Swą boską moc ukazuje, nas surowo karać może, karze nas za nieprawość, Bóg już na nas nie chce patrzeć]. ( J-190) Taka próba wyjaśnienia niezawinionego cierpienia nadawała mu sens i ujawniała przyczynę, a niedole doświadczane przez odbiorców pieśni kramarskiej w ich własnym życiu stawały się bardziej znośne, gdy włączane były w pewien porządek świata (por. Eliade 2017: 240). Tym samym pomimo istnienia w ramach tego światopoglądu koncepcji osobowego zła (Szatana i diabłów), odpowiedzialnością za zło naturalne obarczony jest sam Bóg (por. Rożek 1993: 15). Akty te stanowią jednak próbę dyscyplinowania ludzkości i jako takie mogą być oceniane pozytywnie, gdy za cenę krzywdy jednostek skłaniają ogół do poprawy. Człowiek odpowiada natomiast za obecne na świecie zło moralne, popełniając je czasem z powodu własnej niedoskonałej natury, a czasem za namową diabła (por. punkt 5.6.2.). Klęski i cierpienia, jakie spadają na ludzkość, nie są więc wynikiem Bożego zaniedbania czy opuszczenia świata przez Stwórcę, ale efektem jego planów i jako takie mają nieznaną człowiekowi wartość. Stosunek Stwórcy do swojego stworzenia dobrze oddają słowa obecne w pieśni nowiniarskiej Žalostný příběh, který se stal skrze velikou povodeň w cís. král. městě Vidně ( J-130): „Třeba že na vás dopustí, Však vás nikdý neopustí” [„Może na was dopuści, Ale nigdy was nie opuści”]. Podobne sformułowania operujące rymowanym kontrastem dopustí – neopustí (Bóg ‘dopuści’ ⩶ 259 ⩶ �zło, ale ‘nie opuści’ człowieka) są również częste w pieśniach religijnych, np. poularnym utworze o incipicie „Vesel se dcero sionská…” [„Wesel się córko syjońska…”] ( J-1395/J-1970/J-2075), głoszącym znaną już z utworów opisujących ład społeczny naukę, że cierpienia i próby stanowią tak naprawdę znak Bożej miłości: Jestli na tě Bůh dopustí na světě jakou starost, nikdy tebe neopustí, vymaže tvou nepravost, nebo čím větší soužení, tim blíž jest Bůh u tebe, jen poznej dcero sionská ouzkou cestu do Nebe. [Jeśli Bóg na cię ześle w świecie jakieś strapienia, nigdy cię nie opuści, zmaże twe przewinienia, bo im większa udręka, tym bliżej Bóg jest ciebie, pamiętaj córo syjońska ścieżka ta kończy się w Niebie]. ( J-1395/J-1970/J-2075) Niezwykle częste jest w narracjach kramarskich pojęcie „miotły bożej”. Wizja świata druków kramarskich przesycona jest widmem rychłej kary Bożej, która spaść może w każdej chwili w postaci moru, wojny lub głodu. Charakterystyczne, że Boża ingerencja w świat zazwyczaj odbywa się niebezpośrednio, bez oznak cudowności, a za pomocą sił natury. Przykładów dostarczają teksty, takie jak pieśń o epidemii Truchlivý příběh o velikém povětří: Bůh Otec náš všemohoucí jest se rozhněval, po zahradách a po lesích moc škod nadělal, Božský trest ukázaný by sme se polepšili, ach křesťane roztomilý, čiňme pokání. [Bóg nasz Ojciec wszechmogący okrutnie się rozgniewał, po ogrodach i po lasach szkód wiele uczynił, Boską karę oglądamy byśmy się poprawili, ach mili chrześcijanie, pokutę czyńmy]. ( J-1315) Przestroga przed konsekwencjami grzechu w pieśni pojawia się również w utworze Píseň o velkém zázraku který se stal w švabskej zemi blíž města Tittenhamu: Jistě na nas Pán Bůh hroznou metlu sešle prosme Krista Ježíše, též Pannu Marii […] aby Bůh odvrátil hlad, mor, též i vojnu […]. ⩶ 260 ⩶ �[Na pewno Pan Bóg na nas groźną miotłę ześle prośmy Jezusa Chrystusa, oraz Pannę Marię […] aby Bóg odwrócił głód, mór oraz wojnę […]]. ( J-74) Również boską wolą tłumaczony jest nieurodzaj w pieśni Píseň o pronásledování katolíků v Turcích: Bůh divy činí […] dopustil Bůh slunce parné, zem užitky zmařila. [Bóg cuda czyni […] spuścił Bóg słońce parne, ziemia pożytek straciła]. ( J-57) Znacznie rzadziej pojawiają się jednoznacznie cudowne interwencje, choć i w takich przypadkach narzędziem kary stają się siły przyrody, nie zaś osobista interwencja istoty świętej, jak w pieśni Opravdivý příběh který se stal v Vlaské zemi i jej wariantach ( J-22/J-23/J-25/J-78/J-1034), w której zapadnięcie się grzesznika w ziemię opisane jest słowami: „Bůh Všemohoucí, strestal toho syna” [„Bóg Wszechmogący, pokarał tego syna”]. 5.3.5. Podsumowanie Poszczególne osoby Trójcy Świętej pojawiają się w tekstach kramarskich z różną częstotliwością i przedstawiane są w odmienny sposób. Chrystus, choć zazwyczaj bywa ukazywany jako równoważny z Ojcem surowy prawodawca, karzący ludzkość za jej grzechy, ma też w pieśniach kramarskich łagodniejszą, ludzką twarz, która w najbardziej folklorystycznej wersji przekłada się na ludowy wątek jego wędrówek po świecie. W takich wypadkach rolę surowego i niedostępnego absolutu odgrywa Bóg Ojciec, Chrystus zaś jako bliski człowiekowi staje się jednym z pośredników, proszących u Ojca o łaskę dla ludzkości, podobnie jak Maryja i pozostali święci. Bóg Ojciec natomiast zawsze jest figurą surowego i karzącego starotestamentowego władcy. Duch Święty – osoba Trójcy Świętej najtrudniejsza do zidentyfikowania i umieszczenia w schemacie świata – w narracyjnych tekstach kramarskich jest właściwie zupełnie nieobecny. Także teksty modlitewne nie posługują się tym pojęciem często, zazwyczaj jedynie w kontekście dziewiczego poczęcia Chrystusa. Teksty kramarskie niemal nigdy nie posługują się charakterystycznym dla chrześcijaństwa konceptem Bożego miłosierdzia, a obok pozytywnie nacechowanych epitetów, Bóg bywa też określany jako gniewny. W takim ujęciu pełna władza ⩶ 261 ⩶ �nad światem, w tym nad dziejącym się na nim złem, stanowi dowód Bożej potęgi i chwały, co bezpośrednio stwierdza np. Nová píseň o kroji neslušném z druku J-103, słowami: „Máme Boha mocného, pochází dobré i zlé od něho” [„Mamy Boga potężnego, dobre i złe pochodzi od niego”]. Przypadki przebłagania Stwórcy wydają się wyłącznie efektem próśb potężnych orędowników (święci, Maryja i sam Chrystus), nie zaś decyzją wynikającą z charakteru samej istoty boskiej, która jednak na poziomie deklaracji pozostaje absolutnym sprawcą wszystkiego, co dzieje się na świecie: „v Boha doufajme, onť mor odvrátí, onť co nechce, to se nestane” [„Bogu ufajmy, on mór odwróci, czego on nie chce, to się nie stanie”] ( J-135). 5.4. Pośrednicy: Maryja i święci Kult świętych oraz stanowiący jego szczególną część kult maryjny odgrywały istotną rolę w kontrreformacyjnym katolicyzmie, także w jego ludowym wydaniu. Stanowiły wyraźny i jednoznaczny wyznacznik przynależności do Kościoła rzymskiego w opozycji do kościołów protestanckich, uznających cześć oddawaną pośrednikom między Bogiem a człowiekiem za nieuzasadnioną przez Pismo Święte i bałwochwalczą. W tradycji katolickiej bliskość i namacalność była istotna dla przybliżenia człowiekowi odległego i niepojmowalnego trójjedynego Boga chrześcijaństwa, w kontrreformacyjnej teologii przedstawianego jako surowy i karzący Stwórca. Postacie kobiecych świętych, zwłaszcza Maryi, a w mniejszym stopniu św. Anny, wprowadzały ponadto żeński element do wyraźnie męskiej i patriarchalnej religii (por. Mikulec 2013: 31). Poszczególne żywoty świętych, ich kompetencje oraz związane z ich kultem obrzędy i zwyczaje miały synkretyczny charakter, nierzadko łącząc elementy oficjalnego kultu, przekazy apokryficzne nieuznawane przez zwierzchność kościelną oraz tradycje przedchrześcijańskie6. W kulturze ludowej kult świętych stanowił swego rodzaju automatyczny system zabezpieczający przez nieszczęściem – święty, który był czczony i szanowany zapewniał swoje wstawiennictwo przed Bożym tronem i stawał się patronem danej osoby, miejscowości czy grupy zawodowej: Svatí představovali pojítko mezi lidmi a Bohem, u něhož plnili přímluvnou roli, věřící se na ně obraceli jako na prostředníky, kteří jejich prosby Bohu předají a svou přímluvou je podpoří. 6 Powszechnie uznanym faktem jest utożsamienie konkretnych istot z pogańskiego panteonu Słowian z postaciami biblijnymi i świętymi (Moszyński 1967: 707–710). ⩶ 262 ⩶ �[Święci stanowili łącznik między ludźmi a Bogiem, przed którym pełnili rolę orędowników, wierni zwracali się do nich jako pośredników, którzy przekazują ich prośby Bogu i wspierają je swoim orędownictwem]. (Mikulec 2013: 69) 5.4.1. Święci w tradycji Kościoła Chociaż kult chrześcijańskich męczenników rozwijał się już w IV w., przez pierwsze stulecia naszej ery nie był on zorganizowany i uporządkowany w znany dziś sposób. Współczesny kult świętych ma swoje korzenie w średniowieczu, a dzisiejsze rozumienie terminów święty i błogosławiony sięgają XII w., od kiedy możliwość kanonizacji i beatyfikacji została przyznana wyłącznie Rzymowi (Kosowska 1985: 63–64). Dydaktyczne przekazy o życiu świętych pełne fantastycznych elementów znane były jednak już wcześniej. Ich elementy mają związek z rozwojem apokryfów biblijnych, które po ustaleniu na przełomie II i III w. oficjalnego kanonu Pisma Świętego zaczęły funkcjonować własnym życiem w nieoficjalnym, choć często niezakazanym przekazie (tamże: 65). Uzupełniały one przekaz czterech ewangelii Nowego Testamentu o historie dzieciństwa Maryi i Jezusa, proroctwa, listy apostolskie i interpretacje świętych ksiąg. Legendy religijne powstające długo po opisywanych wydarzeniach, pomimo krytycznego stosunku elit Kościoła, zdobywały popularność jako sensacyjne i emocjonujące opowieści dla ludu: Często pozbawione większych wartości literackich, ze względu na rażąco fikcyjny charakter wzbudzały niejednokrotnie sprzeciw oficjalnych władz kościelnych. Ganione za nieprawdziwość, brak logiki i nieuzasadnione poszerzanie repertuaru cudów, znajdowały żywy oddźwięk w plebejskich kręgach wiernych. (Kosowska 1985: 66) W tekstach legendowych wyróżniano rozmaite kategorie świętych (Kosowska 1985: 69–70). W barokowym katolicyzmie dwie główne kategorie świętych to wyznawcy (confessores) – święci zmarli śmiercią naturalną i męczennicy (martyres) – święci zamordowani za wiarę (Mikulec 2013: 69). W poniższej analizie wizerunki świętych pogrupowane zostały według sposobu ich obecności w opowiadanej historii, nie według konkretnych imion świętych lub formalnych grup, do których można ich zaliczyć7. Interesujące może być jednak również zbadanie frekwencji 7 Tym bardziej że w przypadku życiorysów świętych w ich popularnych adaptacjach te same schematy są często stosowane w odniesieniu do różnych postaci (Żabski 1993: 57–60). ⩶ 263 ⩶ �występowania poszczególnych postaci oraz zastanowienie się na ile kult świętych stanowił przejaw katolickiego uniwersalizmu i internacjonalizmu (w którym dowolny święty był wzorem dla wszystkich katolików), a na ile był powiązany z lokalną tożsamością i patriotyzmem (por. Beneš 1995: 181–182). Kolejnym faktem wartym uwagi jest niejednorodny stosunek do poszczególnych postaci, być może zauważalny w tekstach, ponieważ – jak stwierdza etnolog Jan Vít Trčka (1995) – w kulturze ludowej nie każdy święty może działać w ten sam sposób. Niektóre postacie służą jako przykłady życia, inne pełnią rolę „usługową” w konkretnych sytuacjach, jeszcze inne występują w ludowych narracjach jako sąsiedzi wędrujący po okolicy (por. Żabski 1993: 60–61). By w dalszej części pracy uwzględnić wymienione zastrzeżenia, przed szczegółowym opisem roli świętych w narracjach kramarskich krótko opisane zostaną podstawowe grupy bohaterów z tej kategorii, jakich spotkać można w tekstach pieśniowych. Postaci świętych obecnych w drukach kramarskich można przyporządkować do trzech typów – są to patroni lokalni (czescy i morawscy), święci popularni w tradycji ludowej (patroni rzemiosł i opiekunowie chroniący przed konkretnymi zagrożeniami) i święci kontrreformacyjni (zwłaszcza związani z jezuitami, oficjalnie propagowani przez Kościół). Spośród bohaterów „Czeskiego Nieba” – urodzonych lub działających na ziemiach czeskich, a przez późniejszy kult na stałe związanych z czeską państwowością (Wacława, Wojciecha, Ludmiły, Prokopa, Cyryla i Metodego czy Jana Nepomucena) – bez wątpienia najczęściej przywoływany jest św. Jan Nepomucen (choć konkretna identyfikacja może być w jego przypadku kłopotliwa; zob. przypis 111 w rozdziale 4.). Pozostali pojawiają się sporadycznie, wyjątek stanowią jeszcze Cyryl i Metody, których kult był silnie promowany w latach 60. XIX w. ze względu na rocznicę tysiąclecia misji cyrylometodejskiej przypadającą na 1863 r. Święci ludowi to przede wszystkim postacie, których kulty popularne były już w średniowieczu – osoby z najbliższego otoczenia Chrystusa (np. św. Anna, św. Józef, zob. Baranowski 1970) oraz wspomożyciele i orędownicy o praktycznych patronatach (np. św. Barbara, św. Katarzyna i św. Florian) i patroni morowi (św. Roch, św. Rozalia i św. Sebastian). Trzecia kategoria – święci kontrreformacyjni – to postacie, których kult był silnie promowany przez oficjalne władze kościelne i świeckie jako element polityki rekatolizacji. Niektórzy święci mogą należeć do kilku kategorii jednocześnie, jak ma to miejsce w przypadku Jana Nepomucena (świętego czeskiego, którego kult rozpoczął się w baroku), Jana Sarkandra (urodzonego na Śląsku Cieszyńskim i zabitego na Morawach przez protestantów) czy św. Izydora (kontrreformacyjnego świętego propagowanego jako patron i obrońca chłopów, którego kult popularyzowały m.in. właśnie pieśni kramarskie). ⩶ 264 ⩶ �Poza tymi kategoriami znajduje się postać Maryi, która pomimo ziemskiego pochodzenia, ze względu na tytuł Matki Bożej i wiążący się z tym fakt mistycznego współdziałania z Bogiem Ojcem (por. Lurker 2011: 474), była traktowana jako ważniejsza i posiadająca większą moc od pozostałych świętych (por. Trójca niebiańska i ziemska w punkcie 5.3.1.). Maryja zajmowała w hierarchii kultów pozycję zaraz za Trójcą Świętą, a jako Regina Angelorum miała władzę nawet nad niebiańskimi stworzeniami (tytułem svatá nebes královna ‘święta królowa niebios’ nazywana jest np. w pieśni modlitewnej J-1237). Maryja uznawana była za najlepszą orędowniczkę ludzkich spraw u Boga Ojca i Chrystusa (Mikulec 2013: 57), a jej życie ziemskie stanowiło idealny wzór do naśladowania: „je zosobněním pokory, poslušnosti a oddaní Kristu […] nejbližší prostřednici k Bohu” [„jest personifikacją pokory, posłuszeństwa i oddania Chrystusowi […] najbliższą pośredniczką z Bogiem”] (Royt 2007: 189). Kult maryjny cieszył się ogromną popularnością i upowszechniał się bardzo szybko już w początkach chrześcijaństwa. Zajmowała ona miejsce żeńskiego elementu panteonów pogańskich, pełniąc funkcję bogini-matki (Lurker 2011: 472). W środowisku wiejskim i wśród uboższych grup społecznych identyfikacja z Maryją była szczególnie silna ze względu na wysoką dzietność i wysoką umieralność dzieci. Osoba Matki Bożej stawała się niebieską matką-opiekunką, która rozumie i współczuje, znając ból straty syna. O popularności tego aspektu kultu maryjnego świadczyć może ponad 30 pieśni modlitewnych skierowanych do Matki Bożej Bolesnej, na jakie natrafiłem przeszukując całość kolekcji Muzeum Komeńskiego. Maryja stanowiła ponadto najważniejszy punkt odniesienia dla znajdujących się zazwyczaj na marginesie instytucjonalnego życia religijnego kobiet. Określana tytułem Mater Misericordiae, stanowiła łagodniejsze oblicze niebiańskich potęg, łagodząc surowość przedstawień Boga-Ojca i Chrystusa. 5.4.2. Święci w literaturze jarmarcznej Teksty, w których obecne są postacie świętych, podzielić można według kilku kryteriów. Piotr Grochowski (2007), badając repertuar polskich tekstów legendowych w drukach jarmarcznych, wyróżnia ich cztery typy na podstawie podejmowanej przez utwór tematyki. Trzy główne kategorie to legendy apokryficzne, dotyczące postaci znanych z przekazów ewangelicznych, ale opisujące wydarzenia nieujęte w Piśmie Świętym (np. teksty o ucieczce Świętej Rodziny do Egiptu), legendy hagiograficzne opisujące życie świętych i legendy maryjne (przede wszystkim pieśni o objawieniach i pochodzeniu znanych sanktuariów). Jako osobną kategorię ⩶ 265 ⩶ �wyróżnia on ponadto teksty sensacyjne z elementem sacrum ingerującym w przebieg wydarzeń (święty lub cudowne zdarzenie pozwala wyjaśnić zbrodnię, osobistą interwencją zapobiega klęsce żywiołowej itp.). Ten typ charakteryzuje również historyczka i muzealniczka Markéta Skořepová: Zvláštní místo mají písně o zázracích, které stojí na pomezí nábožných textů a senzačních vyprávění o neštěstích, mordech a podivuhodných úkazech. Obsahují nezřídka velmi vypjatý sled událostí, jenž je zakončen a vyřešen zásahem některého svatého, P. Marie či samotného Krista. [Szczególne miejsce mają pieśni o cudach, które lokują się na pograniczu tekstów religijnych i sensacyjnych narracji o wypadkach, morderstwach i niezwykłych zjawiskach. Zawierają często bardzo napięty ciąg wydarzeń, zakończony i rozwiązany interwencją jednego ze świętych, P. Marii lub samego Chrystusa]. (Skořepová 2016: 247) Inne kryterium proponuje Bohuslav Beneš w swoim artykule, stanowiącym jak dotąd jedyne, wstępne studium kramarskiej hagiografii. Wyróżnia on cztery role, jakie święty odgrywa w narracji, i łączy poszczególne rodzaje tekstów z ich świeckimi paralelami (Beneš 1995: 180). Pierwszą rolą, jaką odgrywać może święty, jest bycie aktywnym podmiotem cudownych zdarzeń (aktivní aktér zázraků). Takie teksty odpowiadają świeckim sensacjom, a święty przejawia w nich chęć pomocy i pozytywne nastawienie do człowieka. Drugi model to święci aktywnie pomagający uciśnionym bądź karzący grzeszników (aktivní pomocnici nebo vykonavatelé trestů). Ten typ pieśni odpowiada świeckim narracjom o zbrodni i sprawiedliwości, a jego granica z pierwszym typem nie jest ostra. Trzecia kategoria to święci jako pasywni męczennicy (pasívní martyrové), pieśni nieposiadające świeckiego odpowiednika (opisy kaźni częściowo odpowiadają tym z pieśni o zbrodniach i egzekucjach przestępców, ale święty jest niewinny i moralnie nieskazitelny). Ostatni sposób przedstawiania świętego to pasywny obiekt adoracji (pasívní objekt adorace), ponownie bez odpowiednika świeckiego, ponieważ ta kategoria obejmuje wyłącznie teksty modlitewno-kontemplacyjne, w których funkcję wpisany jest religijny charakter. Jak widać, oba przedstawione podziały częściowo się na siebie nakładają, ale granice tematyczne nie pokrywają się. Proponuję zatem próbę połączenia powyższych schematów tak, by uwzględniały one charakterystykę zbadanego materiału, a więc odpowiadały przede wszystkim tekstom narracyjnym, a typy przedstawień odnosiły do konkretnych obszarów tematycznych. W ten sposób wyróżnić można cztery kategorie: ⩶ 266 ⩶ �1. 2. 3. 4. Pieśni apokryficzne, biblijne i historyczne, Pieśni hagiograficzne (obejmujące Benešovską kategorię 3. oraz opisy cudów dokonanych przez świętego za życia), Pieśni o objawieniach (święty po śmierci pojawia się z własnej inicjatywy by przekazać ludziom naukę lub ostrzeżenie o ogólniejszym charakterze), Pieśni o aktywnych interwencjach (święty po śmierci pojawia się w reakcji na konkretne wydarzenia w świecie ludzkim, by dokonać aktywnej ingerencji w rzeczywistość). 5.4.2.1. Pieśni historyczne, biblijne i apokryfy W pierwszej grupie znajdują się teksty opisujące życie postaci biblijnych zgodnie z treścią Pisma Świętego lub uzupełniające je o treści nieprzyjmowane przez oficjalny Kościół (apokryfy). W porównaniu z repertuarem pieśni wędrownych dziadów, znanym z opracowań Piotra Grochowskiego i Katii Michajłowej, tematy biblijne pojawiają się w tekstach drukowanych stosunkowo rzadko. Wśród tematów podejmowanych przez druki kramarskie wymienić można dzieje Tobiasza (por. Royt 2007: 280–281), historię Marii Magdaleny czy relację o zniszczeniu Jerozolimy ( J-543/J-576/J-2732: Příkladná píseň o hrozné zkáze města Jeruzalema, k rozjímání vydaná), ale przede wszystkim teksty dotyczące życia i śmierci Chrystusa (np. J-325: Nábožná píseň o umučení Páně, J-350/J-814: Písnička horlivá, rozjímání cesty Pána Ježíše do Jeruzaléma). Najbardziej klasycznym przykładem apokryficznej narracji historycznej, znanej także z licznych przekazów ustnych, jest jednak Píseň o oné žalostné cestě svatých tří osob Ježíše, Marie a Jozefa, z Nazaretu do Egypta ( J-244), oparta na znanych od średniowiecza motywach (por. Royt 2007: 300– 301, Grochowski 2009: 323–330). Święta rodzina: Maryja, Józef i Chrystus, uciekają przed prześladowaniami Heroda do Egiptu. Po drodze napadają ich zbójcy, ale cudowna moc Dzieciątka, objawiająca się nieziemskim blaskiem, każe im się przed nim ukorzyć. Dziecko herszta bandytów zostaje cudownie uleczone z choroby skóry dzięki kąpieli w wodzie, w której wcześniej kąpano Jezusa, przed Dzieciątkiem padają na kolana dzikie zwierzęta, a drzewa opuszczają gałęzie z owocami lub osłaniają uciekinierów przed prześladowcami. Moc Chrystusa rozbija także pogańskie świątynie i wypędza demony z miejsc kultu. Co interesujące, w przypadku tej pieśni św. Józef i Maryja sami nie dokonują żadnych nadzwyczajnych czynów, ponieważ całość mocy objawia się w osobie Jezusa. ⩶ 267 ⩶ �5.4.2.2. Hagiografia Niezbyt częste są również teksty o charakterze legend hagiograficznych. Najczęściej spotkać je można wśród najstarszych, XVIII-wiecznych druków o kontrreformacyjnej proweniencji. W przeanalizowanej puli tekstów przykładem tego typu narracji może być pieśń o Izydorze Oraczu ( J-517/J-831/J-1951), lokalnym hiszpańskim świętym zmarłym ok. 1130 r., którego kult został w okresie kontrreformacji rozszerzony na całą Europę jako próba rekatolizacji wsi8. Treść pieśni pokrywa się z oficjalną hagiografią i propaguje chłopskie cnoty takie jak wierność panu, pobożność, pracowitość i szczodrość (zob. Tazbir 1969: 96–97). Przedstawione w pieśni cuda, jakie towarzyszyły jego życiu, opisane zostały w podpunkcie 5.5.2.3. poświęconym anielskiej pomocy. Inaczej niż pozostali patroni rolników (np. św. Wacław, opiekun winnic, ale zarazem potomek szlachetnego rodu), Izydor wyróżniał się chłopskim pochodzeniem, co potencjalnie czyniło go szczególnie bliskim wiejskiemu odbiorcy. Inni święci, których ziemskie losy stanowią podstawę pieśni kramarskich, to zwykle postaci związane z ziemiami czeskimi ( Jan Nepomucen, Jan Sarkander, Cyryl i Metody) lub święci niedawno wyniesieni na ołtarze, których popularyzacja miała zapewne odgórny charakter (np. kanonizowana w 1837 r. św. Filomena, którą opiewa pieśń z druków J-861/J-1875). 5.4.2.3. Objawienia Kolejna kategoria to teksty, w których postaci świętych pojawiają się w świecie ludzi po swojej cielesnej śmierci, by przekazać pewną naukę moralną lub ostrzeżenie przed karą Bożą za grzechy ludzkości. Od grupy aktywnych interwencji odróżnia je charakter cudownej obecności na ziemi. Święci (najczęściej Maryja) objawiają się w wybranym przez siebie momencie osobom szczególnie na to zasługującym (dzieci, pobożni starcy itp.), a wygłaszane przez nich pouczenia mają dość ogólny charakter (piętnują grzechy całej ludzkości, a nie konkretne zachowania jednostek). Święty zazwyczaj nie oczekuje również konkretnej reakcji, ale prosi o poprawę wszystkich ludzi. Objawieniu mogą towarzyszyć cudowne zjawiska na niebie, ale jedynym materialnym śladem nieziemskiej wizyty są symboliczne pamiątki pozostawiane przez świętego obserwatorom – zazwyczaj list z modlitwą, różaniec lub obrazek z podobizną świętego. Przykładem może być rozmowa Maryi z dzieć8 Izydor z Madrytu został kanonizowany w 1622 r. razem z jezuickimi świętymi kontrreformacyjnymi. Niedługo później (w 1630 r.) na ziemiach czeskich pojawiają się pierwsze teksty o jego żywocie, a po nich pieśni i literatura dydaktyczna przeznaczona dla najbiedniejszych (Mikulec 1992: 66–69). ⩶ 268 ⩶ �mi w niekompletnym druku oznaczonym numerem J-964, po której mali słuchacze otrzymują od Matki Bożej kartkę z modlitwą: spatřili na skále státi krásnou paní. […] V jasnost [!] veliké na hlavě korunu, to byla Královna z nebeského trůnu. Bůh jest rozhněvaný na nepravost lidskou míni vás vyhubit, svoji rukou Božskou. Již já prosím dávno Synáčka milého, uprosit nemohu, již jest toho mnoho. Kdybych já každý den za vás neprosila, dávno by vás Boží ruka vyhubila. [ujrzeli że na skale stoi piękna pani. […] W jasności ogromnej na głowie korona, to była Królowa z niebiańskiego tronu. Bóg jest rozgniewany na nieprawość ludzi zgubę wam planuje, z Boskiej swojej ręki. Ja od dawna proszę Syneczka mojego, wyprosić nie mogę, bo zbyt wiele tego. Gdybym ja za wami co dzień nie prosiła, dawno ręka Boska by was wygubiła]. ( J-964) Inny z tekstów, Nová píseň o zazračném zjevení Panny Marye svato-růženecké v Sardynském […] ( J-555), zawiera opis objawienia maryjnego w Turynie, podczas którego o północy we wszystkich kościołach rozdzwoniły się dzwony, a cudowna figura Maryi była spowita nieziemskim blaskiem. Rano Matka Boża w asyście aniołów udzielała zaś ludziom pouczeń, zachęcając do odmawiania różańca, który pozostawiła po sobie na pamiątkę wiernym. Podobne przykłady obecne są także w pieśni nr J-1916 (Nová píseň o přehrozném zázraku, který se stal w sedmihradské zemi…), w której podczas mszy Maryja objawia się ministrantom, ostrzega przed boską karą i wręcza księdzu list z modlitwą, czy wspomnianym już w podpunkcie 4.9.4.2. druku Pravdivá píseň o vraždách a zázracích v Pruské zemi všem katolickým křesťanům k polepšení života vydaná ( J-2179), w której Maryja objawia się o północy na cmentarzu sierotce proszącej o pomoc zmarłą matkę. Najmniej typowe ⩶ 269 ⩶ �objawienie opisuje Nábožná píseň o Pánu Ježíši ( J-545/J-702/J-958/J-1836), mimo mylącego tytułu poświęcona Matce Bożej Bolesnej. W pieśni Maryja objawia się na cmentarzu w Rzymie, podczas mszy zadusznej odprawianej przez samego papieża. Towarzyszy jej siedem duchów, symbolizujących ludzkie grzechy i czekające świat kary, ale żadna z niezwykłych postaci nie odzywa się i nie pozostawia ludzkości przesłania, z wyjątkiem tego, co odczytać można z trzymanych przez nie atrybutów (por. znaki na niebie w punkcie 5.7.2.). 5.4.2.4. Aktywne interwencje Ostatnia grupa to teksty, w których święty aktywnie włącza się w życie ludzi by uratować niewinnie cierpiących lub przeszkodzić grzesznikom. Pierwszy z przykładów znaleźć można w tekście Nový příběh, který se stal w pruském Polsku, v městě Vidavě, roku 1820 ( J-70/J-1260/J-1399). Mieszkający w Widawie Jan Elstner za poduszczeniem diabła zabija swoje dzieci, a zakrwawiony nóż podrzuca śpiącej żonie, która zostaje zatrzymana jako pozornie winna zbrodni i staje przed sądem. Gdy w obliczu przedstawionego dowodu kobieta zostaje skazana na śmierć, przed trybunałem pojawia się nieznana nikomu staruszka, która przyprowadza ze sobą dzieci Elstnerów ożywione w cudowny sposób: K tomu se jedna paní stará najít dala, ty zmordované dítky živé jest přivedla; Ona promluvila, řkouc: páni poctiví! Dovolte oznámím vám příběh této ženy. […] Já jsem patronka její, matka svatá Anna, každého se ujímám, kdo mne věrně vzývá; I při jeho smrti chci přítomná býti, nechci spravedlivého nechat zahynouti. [Do tego się znalazła pewna stara pani, która żywe przywiodła dzieci zamordowane; Tymi słowy przemówiła: panowie dobrzy! Pozwólcie, że przedstawię losy tej kobiety. […] Ja jestem jej patronka, święta matka Anna, nad każdym się zlituję, gdy jestem wzywana; Także przy jego śmierci chcę być jak najbliżej, nie pozwolę, by zginął marnie sprawiedliwy]. ( J-70/J-1260/J-1399) ⩶ 270 ⩶ �Dzięki interwencji świętej skazany na śmierć zostaje prawdziwy sprawca, zaś dzieci otrzymują od świętej złote naszyjniki, które zasłaniają ślady po podcięciu gardła pozostałe na ich szyjach. W tym samym polskim mieście lokalizowana jest akcja pieśni Smutný žalostivý příběh, v novou píseň uvedený, kterak se stal w Pruském Polsku […], streszczonej już w punkcie 4.9.4.2. Tekst ten także opowiada o cudownej interwencji, tym razem świętego Jana, która przywraca życie zamordowanym przez zrozpaczoną matkę sierotom i pozwala ocalić duszę zbrodniarki. Przed zabiciem ostatniego z piątki dzieci kobietę powstrzymuje głos z nieba: Toho posledního chtěla také zmordovati, ale skrz svatého Jána nemohlo to býti, velká hrůza ji sklíčila, jak z kamene stát zůstala, hlas hrozný slyšela. [I tego ostatniego chciała zamordować, ale Jan święty nie pozwolił jej tego wykonać, lęk ją wielki ogarnął, stała jak skamieniała, głos straszny słyszała]. ( J-1539) Następnie na spotkanie wychodzą jej tajemniczy starzec i piękny młodzieniec – są to święty Jan (Nepomucen?) i anioł stróż, którzy nakazują morderczyni przyznać się do winy przed świeckim wymiarem sprawiedliwości. Gdy powraca ona wraz z przedstawicielami władz na miejsce zbrodni, na ich spotkanie wybiegają cudownie ożywione dzieci: Ach, matičko milá, máme krásné modlitbičky, dal nám jich svatý Ján, byli jsme od něj skříšeni, umřít jsme ještě neměli, mnoho peněz nám dal. [Ach, matulu miła, mamy piękne modlitewki, co nam dał je święty Jan, przez niego myśmy wskrzeszeni, umrzeć jeszcześmy nie mieli, pieniędzy dużo nam dał]. ( J-1539) Oprócz nietypowego kontrastu między współczuciem dla wdowy a szczególną wagą grzechu dzieciobójstwa, analizowanego już w części poświęconej wdowom i sierotom, w pieśni po raz kolejny odnaleźć można motyw przekazania przez świętego cudownych modlitw zapisanych na papierze. ⩶ 271 ⩶ �Na pograniczu objawienia i aktywnej interwencji znajduje się historia opisana w pieśni Nová píseň o Panně Marii Cellenské, která se zjevila jednomu starečkovi ve švejdské zemi… ( J-241/J-893/J-1136), opowiadające o studwunastoletnim starcu pragnącym pielgrzymować do grobu św. Jana w Pradze i do Mariazell. Zaraz po wyruszeniu z rodzinnego miasta objawia mu się Maryja i Jan Nepomucen, którzy zawracają go z niebezpiecznej drogi: Pannenka Maria k němu pravila, proto jsem se tobě tady zjevila, já jdu naproti nebo jseš starý, vím že bys nepřišel z Marii Celli. [Panienka Maria do niego mówiła, dlategom się tobie tu objawiła, idę ci naprzeciw bo jesteś już stary, wiem że nie wróciłbyś już z Maria Zell. Když Panna Maria řeč dokonala, tu se zase druhá jasnost udala, svat. Jan Nepomuck se mu představil, já ti jdu naproti zdalekých krajin. Kiedy Panna Maria mówić skończyła, zaraz druga jasność tam spłynęła, św. Jan Nepomuk tu przed nim staje idę ci naprzeciw z dalekiego kraju]. ( J-241/J-893/J-1136) Pielgrzym wraca do domu otrzymawszy cudowną modlitwę, ludzie zbiegają się na miejscu objawienia i odnajdują cudowne figury Maryi i św. Jana, które zabierają do miasta. Obecni w nim „poganie” grają w karty i drwią z Maryi, zachęcając ją do interwencji: „jesli je tak mocná ať nás potrestá, / teprv uvěříme, že pravda jistá” [„niechaj nas ukarze jeśli jest potężna, / wtedy uwierzymy, że to prawda pewna”]. Wówczas w dom, w którym się znajdują, uderza piorun, zabijając część ze zgromadzonych. Pozostali niewierni giną w wywołanym w ten sposób pożarze. Następnego dnia cudowny charakter zdarzenia stwierdza oficjalna komisja, a nieprzekonani dotąd „poganie” zabiegają o katolicki chrzest. W wątek pożaru wpleciona zostaje dodatkowo modlitwa pobożnych do św. Floriana, powszechnie znanego patrona chroniącego przed ogniem (Witecka 2003, NEČMS 2007: 217–218). Maryja stosunkowo często pojawia się jako obrończyni pobożnych, ratująca ich przed zbójcami, jak w pieśniach Nový a pravdiwý příběh v píseň uvedeny ( J-1012), Píseň nová a přikladná, která se stala w Tyloříich blíž města Inšpruku […] ( J-1314) i Smutný a pravdivy příběh ( J-1311). Dwa pierwsze przykłady zawierają podobne historie o pobożnych młynarkach, modlących się gorliwie do Maryi, które od napaści ratuje piękna pani w świetlistych szatach ( J-1012: v bílém rouše paní, J-1314: krásná panna). W trzecim tekście Maryja uwalnia rodzinę wziętą przez zbójców do niewoli: ⩶ 272 ⩶ �Když mládenec byl v svém spaní, spatřil jednu krásnou paní, která k němu mluvila; vstaň mládenče i s tvou matkou, já jdu bych tě vysvobodila. […] Ta Paní k nim promluvila, já sem matka Krista pána […]. [Kiedy młodzian we śnie leżał, jakąś piękną panią dojrzał, która do niego mówiła; wstań młodzieńcze wraz z twą matką, idę abym cię uwolniła. […] Tak ta Pani przemówiła, jestem matką Chrysta pana […]]. ( J-1311) Podobną rolę odgrywa w tekstach także święta Anna. Jej interwencja w pieśni Píseň nová o přeukrutném mordu ( J-1786) paraliżuje morderczynię i pozwala doczekać śmiertelnie rannej staruszce ostatniego namaszczenia, a w tekście Píseň nová o zázraku svaté Anny, jenž se stal v Polsku s jedným synáčkem prýmasovym ( J-1258) ratuje chrześcijańskiego chłopca przed mordem rytualnym planowanym przez żydowskich porywaczy (ponieważ świętej towarzyszą aniołowie, pieśń zostanie bardziej szczegółowo przedstawiona w poświęconym im punkcie 5.5.2.). Ostatnia grupa aktywnych interwencji to opowieści o świętym włączającym się do walki ludzkiego bohatera z diabłem i ratującym życie lub grzeszną duszę człowieka przed potępieniem (motyw podjęty także w punkcie 5.6.2.). W tej kategorii wymienić można tekst Píseň truchlivá o bečváři ( J-554/J-1078/J-2460), oparty na ludowym motywie zaprzedania nieznajomemu (diabłu), tego co bohater – w pieśni leniwy bednarz – ma w domu, ale jeszcze o tym nie wie. Zapisane diabłu w zamian za skarb dziecko zostaje w tekście uratowane dzięki pobożności swojej matki. Kobieta, nieświadoma zagrażającego niemowlęciu niebezpieczeństwa, wstępuje do kapliczki i zasypia podczas modlitwy. Wówczas jej postać przybiera Maryja, która wraz z bednarzem udaje się na miejsce spotkania z diabłem i samą swoją obecnością przepędza demona: Její způsob nejsvětější rodička na sebe vzala, a to dítě na svou ruku, za tím mužem chvátala. Ďábel jak zdaleka viděl, nejsvětější královnu, přešeredným hlasem křičel, co to vedeš za ženu. […] Hned se v okamžení propad, teď bečvář si poklad vzal, a rodičce nejsvětější, za to vroucně děkoval. [Jej postać Przenajświętsza Rodzicielka na się wzięła, A to dziecię na swe ręce, za tym mężem bieżyła. ⩶ 273 ⩶ �Diabeł, jak ją z daleka widział, Przenajświętszą Królową, Przeokrutnym głosem krzyczał: „Z jaką to idziesz żoną”? […] Wnet się w okamgnieniu przepadł, te pieniądze bednarz wziął, a Rodzicielce Przenajświętszej za to mile dziękował]. ( J-554/J-1078/J-2460, wersja polska za: Nyrkowski 1973: 298) Na poziomie walki duchowej rozgrywają się natomiast wydarzenia przedstawione w utworze Vroucná píseň ke cti a chvále svaté Panny Barbory, mučedlnice, w którym święta bez trudu pokonuje diabła czyhającego na duszę umierającej w grzechu kobiety. Interwencja patronki dobrej śmierci pozwala grzesznicy na spowiedź i tym samym ratuje ją przed ogniem piekielnym: V tom svatá panna ďábla rychle uchytila, pod svou nohou na jeho hrdlo jest vstoupila: Řkouc: pekelný ďáble, proč ty mé ctitele zprzňuješ hříchami? Dí ďábel: Svatá panno! Tvých věrných ctitelů, co svět světem bude, pokoušet nebudu! [Wtedy święta panna diabła prędko schwyciła, pod swoją stopę i na gardło mu wstąpiła: Prawiąc: piekielny diable, czemu mych czcicieli hańbić chcesz grzechami? Na to diabeł: Święta panno! Twych wiernych czcicieli, pokąd świat światem będzie, ja kusić nie będę!]. ( J-516/J-548/J-1591) 5.4.3. Podsumowanie Dobór świętych, których imiona są przywoływane w pieśniach kramarskich, wydaje się stosunkowo ograniczony, zwłaszcza w porównaniu z bogactwem postaci zaludniających barokowe kościoły, patronujących bractwom religijnym czy obecnych na ludowych obrazach na szkle. Obok najczęściej przywoływanych Maryi i św. Anny w pieśniach przeważają albo starsze i tradycyjnie uznane kulty patronów o konkretnych, „praktycznych” funkcjach – Florian, Barbara itp. (można przypuszczać, że ich kult był powszechny wśród ludu i byli oni dobrze rozpoznawalni), albo święci kontrreformacyjni: Jan Nepomucen, Jan Sarkander, św. Izydor i święci jezuiccy (co oznaczać może raczej przejmowanie odgórnych wzorów o ograniczonym oddziaływaniu). Wyjątkowa jest w tej grupie postać Jana Nepomucena, który łączy w sobie kontrreformacyjną siłę kultu, poczucie czeskiej swojskości i prak⩶ 274 ⩶ �tyczność jako obrońca przed powodzią i patron sierot, dzięki czemu dorównuje popularnością św. Annie. Maryja pojawia się w pieśniach przede wszystkim jako pośredniczka między Bogiem a ludźmi. Objawiając się, ogłasza gniew Boży i stawia ultimatum dla całej ludzkości. Jeżeli śmiertelnicy nie poprawią swojego postępowania, wojna, mór i prześladowania są już przez Boga zaplanowane i przygotowane. To Maryja sama prosi Stwórcę o litość, ale nie może bez ludzkiej poprawy wszystkiemu zapobiec. Taki obraz Matki Bożej przedstawia więc ją jako postać opiekuńczą i współczującą, ale o ograniczonych możliwościach i raczej pasywną, jeśli chodzi o zdarzenia o większej skali. Aktywne interwencje Maryi ograniczają się zwykle do wpływu na życie pojedynczych bohaterów, a najbardziej spektakularne (choć wciąż rozgrywające się w niewielkim gronie postaci) cuda, np. ożywianie zmarłych, przypisywane są św. Annie i św. Janowi. W analizowanym korpusie nie występują ponadto wątki ajtiologiczne, wyjaśniające pochodzenie zjawisk i obiektów materialnych. Nieobecne są historie zawierające motyw Bożej wędrówki po świecie u zarania dziejów, konstytuującej porządek świata, w tym narracje w których święty jest swoistym oponentem Stwórcy (przeszkadza świadomie lub nieświadomie, nie rozumie boskiej logiki, dopytuje się i błądzi). Pomimo że w niektórych tekstach święci bywają zestawieni w grupy lub asystuje im anioł albo grupa aniołów, nie ma między nimi żadnej dynamiki ani różnic w działaniu. Istoty święte po prostu wspólnie objawiają się, głosząc te same nauki moralne i udzielając jednakowych instrukcji. Święci, Maryja i Chrystus nie wymierzają kary grzesznikom osobiście, funkcję karzącą pełnią wyłącznie diabły i siły przyrody, stanowiące mechanizm przestrzegania boskiego porządku świata. Podobnie jak dziadowie wędrowni swoim repertuarem zapewniali sobie pozycję i byt (przez śpiewanie o Bogu-wędrowcu oraz o zaletach gościnności i jałmużny), tak kramarze drukowanych ulotek umieszczali w tekstach elementy „autopromocyjne”. Wielokrotnie powtarzane przekazy o cudownych modlitwach, listach z nieba itp. wraz z zaleceniem ich rozpowszechniania i regularnego odmawiania dla zapewnienia magicznej skuteczności działania mogły nierzadko stanowić reklamę druków sprzedawanych przez tego samego kramarza (por. Grochowski 2003: 125–126). 5.5. Aniołowie i moce niebieskie Koncepcja uskrzydlonych posłańców łączących świat ludzki z rzeczywistością nadziemską była popularna już w wierzeniach starożytnego Wschodu (Lurker 1989: 31, Royt 2007: 16) i stamtąd przedostała się również do wywodzących się z tego ⩶ 275 ⩶ �regionu trzech wielkich religii abrahamicznych. Aniołowie judaizmu, chrześcijaństwa i islamu to istoty bezcielesne, choć mogące wchodzić w interakcje ze światem materialnym, których zasadniczym zadaniem jest „służba jedynemu Bogu: wojowanie z jego wrogami, oddawanie mu czci, oznajmianie jego woli żywiołom i ludziom” (Brzozowska-Krajka 2004: 419). Aniołowie Starego Testamentu aktywnie, często fizycznie, interweniują w sprawy śmiertelnych. W Nowym Testamencie pełnią przede wszystkim rolę zwiastunów przekazujących wiadomości i ogłaszających ludziom Bożą wolę (Royt 2007: 17–19). Na tych biblijnych podstawach role aniołów oparła późniejsza teologia chrześcijańska, wprowadzająca hierarchiczny podział anielskich zastępów oraz koncepcję osobistego anioła stróża przydzielonego każdemu człowiekowi. Myśliciele wczesnochrześcijańscy przypisywali ponadto aniołom rolę przy wcieleniu duszy ludzkiej w momencie narodzin oraz jej wędrówce w zaświaty po śmierci (Royt 2007: 28–29). Człowiek pozostawał na ziemi nieustannie narażony na działanie Szatana, a teologowie ze św. Tomaszem na czele właśnie w anielskim wstawiennictwie widzieli szansę zwycięstwa w tym nierównym boju. Aniołowie z legend średniowiecza i późniejszych epok pośredniczą więc między Bogiem a śmiertelnikami, chronią i strzegą ludzi, ale również obiektów takich jak kościoły, mosty czy bramy, które uroczyście poświęcano anielskiej opiece (zob. Royt 2007: 25). Wobec ogromnej roli, jaką w postbarokowej pobożności ludowej odgrywał kult świętych, znaczenie aniołów jako Bożych wysłanników pośredniczących między niebem a ziemią uległo jednak pewnemu osłabieniu. Rola aniołów w tekstach kramarskich jest więc ograniczona i zdaje się odpowiadać ogólnej obserwacji dotyczącej ich pozycji w folklorze, sformułowanej przez antropologa kultury Ryszarda Tomickiego (1981: 45–46): „Zdecydowanie uboczne miejsce w hierarchii świata nadnaturalnego zajmowały anioły, których funkcje ograniczały się niemal wyłącznie do głoszenia chwały Boga, jeśli nie liczyć wiary w anioła stróża”. Podobnie jak w przypadku diabłów, także aniołowie pojawiają się fizycznie w świecie przedstawionym pieśni kramarskich, zazwyczaj jednak nie działają samodzielnie, ale towarzyszą objawianiu się potężniejszej istoty nadnaturalnej – świętego, Matki Bożej lub samego Chrystusa9. Z tego względu w niniejszej pracy zostali oni włączeni do kategorii mocy niebieskich bezpośrednio związanych z Bogiem, służących oznajmianiu lub realizacji jego woli, nie zaś faktycznych ziemsko-nie9 Teksty, w których aniołowie towarzyszą Chrystusowi, to przede wszystkim pieśni dotyczące jego ziemskiego życia. Zgodnie z przekazem ewangelicznym zwiastują oni jego narodziny pasterzom w pieśniach o charakterze kolędowym, opłakują mękę w tekstach pasyjnych i głoszą jego zmartwychwstanie w pieśniach wielkanocnych. ⩶ 276 ⩶ �bieskich pośredników o własnej podmiotowości i funkcji mediacyjnej, mających rzeczywisty wpływ na boże decyzje. Używając określenia etnografki Elżbiety Berendt (2005: 397) można takie anioły scharakteryzować jako „bardziej uosobioną posługę niż samą osobę”. Wyobrażenia chrześcijańskich aniołów czerpały ze sztuki antycznej, zdaniem badacza ikonografii chrześcijańskiej Jana Royta (2007: 27) odwołując się do przedstawień posłańca bogów Hermesa/Merkurego czy rzymskich Geniuszów. Przez całe średniowiecze dominowało wyobrażenie anioła jako pięknego, oskrzydlonego młodzieńca, ale sztuka nowożytna sięgnęła po inny znany wczesnym chrześcijanom obraz, przedstawiając zastępy anielskie pod postacią skrzydlatych dzieci (Royt 2001: 20–23). Putta (często określane biblijnym mianem cherubinów) zaroiły się wokół ołtarzy oraz na obrazach w barokowych i rokokowych kościołach, a stąd przeniknęły także do ludowej wyobraźni, w tym druków kramarskich: Z reguły niewidzialne ludowe anioły w przebłysku objawień najczęściej jednak przybierały postać ludzką. W czerpiącej bezpośrednie wzory przede wszystkim z ikonografii baroku sztuce ludowej były one pulchnymi dziećmi (według powszechnych przekonań anielskie szeregi zasilały zmarłe dzieci), rzadziej stawały się młodzieńczymi istotami o nieokreślonej płci. (Berendt 2004: 402) Równolegle z dwoma plastycznymi formami przedstawiania aniołów wyróżnić możemy także dwa podstawowe sposoby charakteryzowania ich relacji z ludźmi i roli pełnionej w ludowych narracjach (zob. Kaczan 2005: 561). Anioł literatury ludowej bywa zatem obcy człowiekowi, doskonały i wyniosły – jako taki pełni przede wszystkim rolę głosiciela Bożej woli, objawiając się często w atmosferze numinotycznej fascynacji wśród innych nadprzyrodzonych znaków i zjawisk. Ta wizja pozostaje bliska religijnej interpretacji anielskiego posłannictwa, jednak w przypadku sztuki ludowej częstsza jest zapewne druga postać, w której anioł staje się według słów Elżbiety Berendt (2004: 398) „w większym stopniu posłańcem człowieka do Boga niż Boga do człowieka”. Anioł pełni więc rolę pomocnika i pocieszyciela, uczłowieczanego i pozbawianego nieziemskiego majestatu, czasem aż do granic desakralizacji (np. w tekstach pastorałek, przedstawiających anioły psotne czy popełniające błędy, będące odpowiednikiem pociesznych diabłów z ludowych bajek; zob. Kaczan 2005: 557). W niektórych tekstach folkloru występowały także anioły zoomorficzne (Berendt 2004: 402), których istnienie wiązało się zapewne z przenikaniem do ludowej religijności starszych wierzeń pogańskich. W przypadku ⩶ 277 ⩶ �druków kramarskich wspomniane nadmierne uczłowieczanie aniołów raczej nie występuje, a motywy zwierzęce ograniczone są do jednego (choć kilkakrotnie wznawianego) tekstu Nová píseň k Panně Marii, mówiącego o anielskim ptaku wyśpiewującym chwałę Matki Bożej: Ej slyším jednoho ptáčka překrásného, ten sobě vesele zpívá […]. Vidím není ptáček, než je anjelíček, před Matičkou cellenskou, on zpívá píseň anjelskou […]. [Hej słyszę ja ptaszka przepięknego, który śpiewa wesoło […]. Widzę to nie ptaszek, ale aniołeczek, przed Mateńką celleńską, śpiewa pieśń anielską […]]. ( J-234/J-443/J-464) 5.5.1. Anioł w języku pieśni kramarskiej Pieśni, w których odnotowano motyw anielskiej obecności, nazywając te istoty posługują się niemal wyłącznie czeskimi wariantami łacińskiego terminu angelus (greckiego ἄγγελος), pierwotnie oznaczającego posłańca i będąca przekładem hebrajskiego mal’ach (Royt 2007: 16). Najczęściej spotykaną formą jest staroczeska postać anjel, rzadziej współczesna anděl (w niektórych tekstach obie formy stosowane są zamiennie). Wyróżnionym typem anioła jest ponadto anjel/anděl strážce, a więc osobisty anioł stróż przypisany każdemu człowiekowi. W kilku tekstach (np. J-57, J-752, J-836) obok standardowego określenia użyte zostało słowo cherubín (zlatynizowana postać hebrajskiego keruvim), pieśni nie precyzują jednak znaczenia tego terminu, który według chrześcijańskiej angelologii powinien oznaczać jednego z aniołów najbliższych Bożego tronu (Royt 2007: 21). Cherubini przywoływani w tekstach pełnią raczej poboczną rolę i – wobec braku opisu – nie odpowiadają budzącym grozę, wieloskrzydłym i wielogłowym istotom z ksiąg Starego Testamentu (por. Lurker 1989: 31–32). Użycie tego słowa wynika zapewne z niejednoznaczności terminu, służącego także do opisu dziecięcych aniołków baroku. W dwóch przykładach ( J-194, J-1103) niebiańscy pomocnicy określani są jedynie słowem pacholátko (‘pacholątko’, ‘chłopczyk’), ponownie przywodzącym na myśl barokowe putta. Wyjątkowo (w XVIII-wiecznym druku J-836) występuje również nazwa serafin (hebr. serafim), ponadto wszyscy mieszkańcy niebios określeni bywają zbiorczo jako nebešťané (‘niebianie’, np. J-510). ⩶ 278 ⩶ �Najczęściej spotykane określenia aniołów to nebeský anděl, anděl boží, określające pochodzenie aniołów i miejsce ich normalnego przebywania (niebo) oraz służbę Bogu. Dalsze anielskie epitety to krásný anděl (także zdrobnione krásný andělíček), w których użyte przymiotniki określają niezwykłe piękno zewnętrzne, anjel slavný ‘wspaniały’ i svatý anděl ‘święty’, dotyczące ogólnej oceny i wartościowania etycznego (świętości) tych istot, odpowiadające reprezentowanemu przez nie absolutnemu dobru. Pochodzący od czeskiej nazwy anioła przymiotnik andělský/ anjelský niesie podobne nacechowanie, a pojawiające się w tekstach określenie anjelský hlas (‘anielski głos’) jest następnie dookreślone jako líbezný, a więc ‘wdzięczny’, ‘rozkoszny’, lub pochodne od tego słowa přelíbezný ‘przecudowny’ i líbý ‘miły’. Jako symbolu piękna i dobra do aniołów bywają ponadto przyrównywani ludzie prowadzący szczęśliwe i pobożne życie, np. J-301/J-2468/J-2711: manžele […] jako dva anjele [„małżonkowie […] jak dwaj aniołowie”]. 5.5.2. Aniołowie w fabule pieśni W myśl przedstawionego już podziału na dwa typy przedstawień anielskich: obecny w ludzkim życiu jedynie z dystansu oraz bezpośrednio zaangażowany i bliższy człowiekowi, rozpatrywać można także wątki angelologiczne w pieśniach kramarskich. Pierwszemu typowi odpowiadać będą pieśni, w których aniołowie towarzyszą objawieniom Maryi lub innym cudownym zdarzeniom i de facto zostają sprowadzeni do roli stereotypowego sztafażu, istot oddających cześć potężniejszym mieszkańcom katolickich niebios. Drugi typ to przede wszystkim aktywność aniołów stróżów, którzy włączają się w przedstawione w pieśni dramatyczne wydarzenia, by wspomóc pokrzywdzonych bohaterów pozytywnych. W żadnym z tekstów aniołowie nie wymierzają kary grzesznikom czy postaciom negatywnym – ta rola zarezerwowana jest dla demonów, co zostanie opisane w następnym podrozdziale. 5.5.2.1. Aniołowie – niebiańska asysta Aniołowie towarzyszący objawieniom i podobnym aktom hierofanii nigdy nie występują w tekstach w pojedynkę, zazwyczaj mowa jest albo o nieokreślonej, ale znacznej liczbie istot, albo – najczęściej – widoczna jest para aniołów10. Ich obecność 10 Rolę tak przedstawianej anielskiej asysty na otoczonych kultem świętych obrazach tłumaczy Vítězslav Štajnochr w swoim studium ikonografii maryjnej: „Patrně základní je sestava milostného obrazu či sochy se dvěma anděly. Anděle buďto vynášejí Pannu Marii na nebesa – přímo obraz, např. za rám, sochu, např. za ruce, vynášejí trůn Panny Marie, vynášejí Pannu Marii na oblaku jako ⩶ 279 ⩶ �odpowiada wyobrażeniom plastycznym, na których postaciom świętych często towarzyszą aniołowie w charakterze orszaku, pomocników trzymających ikonograficzne atrybuty, czy po prostu dekoracji (zob. Royt 2007: 27). W pieśni Nová píseň o Panně Marii Cellenské, která se zjevila jednomu starečkovi ve Švejdské zemi […] ( J-241/J-893/J-1136), aniołowie towarzyszą objawieniu Maryi, która zatrzymuje pobożnego starca w drodze do Mariazell, by oszczędzić mu trudów pielgrzymki. Anielską obecność oznajmia najpierw nieziemski głos witający wędrowca: Když slunce nebeské zacházet mělo, tu se nad nim v lese hrozné zatmělo, slyšel Anjelský hlas, líbezně zpívat, zdrávas buď Poutníku tebe jdem vítat. [Gdy słońce na niebie zachodzić już miało, ponad nim w lesie strasznie pociemniało, słyszał głos Anielski, rozkoszne śpiewanie, zdrowaś Mario Pielgrzymie tobie przywitanie]. ( J-241/J-893/J-1136) Podstawową cechą określającą wygląd aniołów wydaje się jasność rozumiana jako silne światło lub niezwykle czysta biel (Berendt 2004: 402). Także w cytowanej pieśni las ogarnia więc światłość, w której widoczne są postacie aniołów i Matki Bożej: Jasnost převeliká nad lesem byla, v ni svati Anděle Panna Marya s přelíbeznym hlasem na něj volali, padni na kolena patř do oblohy. [Jasność przeogromna nad lasem była, w niej święci Aniołowie i Panna Maryja rozkosznymi głosami wołali do niego, padnij na kolana popatrz w górę w niebo]. ( J-241/J-893/J-1136) poslové Boží, zprostředkovatelé Boží vůle. Dvojice andělů přidržuje korunu, od Boha udělenou, nad hlavou Panny Marie. Andělská dvojice se Panně Marii klaní. Andělská dvojice vždy vyjadřuje stálé svědectví Nanebevzetí Panny Marie; k dosvědčení skutků je potřeba nejméně dvou svědků. Andělská dvojice vyjadřuje i neustálou služebnost Boží vůli” [„Podstawową zdaje się kompozycja słynącego łaskami obrazu lub rzeźby z dwoma aniołami. Aniołowie mogą wynosić Pannę Marię do nieba, podnosić bezpośrednio obraz, np. za ramę, figurę za ręce, wynosić tron Panny Marii, unosić Pannę Marię na chmurze jako Boży posłańcy, wykonawcy Bożej woli. Para aniołów podtrzymuje koronę, daną od Boga, nad głową Maryi. Para aniołów kłania się Maryi. Para aniołów daje bezustannie świadectwo Wniebowzięcia NMP; jako świadectwo zdarzenia konieczni są co najmniej dwaj świadkowie. Anielska para symbolizuje także bezustanne posłuszeństwo Bożej woli”] (Štajnochr 2000: 87). ⩶ 280 ⩶ �Anielska asysta przy objawieniach Maryi, przejawiająca się także jako cudowna muzyka, wydaje się w tekstach kramarskich standardowym motywem – wątek ten obecny jest również w pieśni J-2192 o objawieniu w Lourdes („zjevila se Maria za zvuků andělských” [„zjawiła się Maria przy dźwiękach anielskich”]) czy druku J-1256, Hrůzoplná píseň o strašlivém znamení, kteréž bylo k spatření na obloze nebeské […], opisującym cud w Italii, podczas którego mała dziewczynka była świadkiem niezwykłej mszy, odbywającej się o północy w kościele. W czasie nabożeństwa, zakończonego objawieniem maryjnym, aniołowie grają na organach i służą przy ołtarzu. Niezwykłym zjawiskom ponownie towarzyszy światłość, a dziecko nie boi się cudu i jest nim oczarowane: „Dva krásní anjele jsou posluhovali, / ostatní na choře, ke cti chvále Boží, na varhany hráli” [„Dwaj aniołowie piękni do mszy służyli, / inni na chórze, ku chwale Bożej, na organach grali”]. Dalszy przykład podobnej sceny pochodzi z zachowanej w kilku wydaniach pieśni, której akcja umieszczana jest w Krakowie lub Budapeszcie, a tytuł zaczyna się od słów Pravdivá píseň o zázračném zjevení Panny Marie ( J-1733 – Kraków, J-2499 – Budapeszt). Podobnie jak w poprzedniej pieśni cud dzieje się w nocy (dwie godziny po północy), a niebo rozświetlają niebieskie gwiazdy i krwawoczerwone słońce, na których tle widoczna jest postać Maryi i dwaj aniołowie. Tym razem jednak świadków ogarnia groza: […] staly se věci hrozné, slunce jako krev červené, pět hvězd promodralých, lidé strachem omámené, hrůzou na zem padali. […] V tom slunci bylo k vidění v prostřed Pannu Maryi, a dva krásné anjelové, jak jí posluhovali. [[…] stały się rzeczy straszne, słońce jak krew czerwone, pięć gwiazd posiniałych, ludzie omamione, z przestrachu na ziemię padli. […] W słońcu oglądana była w samym środku Panna Maryja, i dwaj aniołowie piękni, którzy jej służyli]. ( J-1733/J-2499) Opis dwóch aniołów towarzyszących innym znakom na niebie przywołuje ikonograficzne przedstawienia tych istot na kramarskich drzeworytach (zob. ilustracja 17a. na tablicy X), sprowadza więc ich rolę do heraldycznych trzymaczy zapewniających odpowiednią oprawę cudownemu zdarzeniu (por. Berendt 2004: 401). ⩶ 281 ⩶ �Takie wyobrażenie zostało bezpośrednio opisane w pieśni J-219 pt. Pravdivý příběh, který se stal w ruské zemi, skrz 3 bezbožné rouhače proti Kristu Ježíši, w której bluźniercom niszczącym przydrożny krucyfiks objawia się sam Chrystus, podtrzymywany na krzyżu przez dwóch aniołów: „viděl jasnost převelikou, na obloze svatý kříž, / který nesli dva andělé, na něm krásný Pán Ježíš” [„widział jasność przeogromną, a na niebie święty krzyż, / który dwóch aniołów niosło, na nim piękny Pan Jezus”]. Jest ono widoczne również w pieśni J-731 Pravdivá píseň o shoření chrámu Páně v zemi americké r. 1864 všem katolickým křesťánům ku polepšení vydaná, w której po tragicznym pożarze katedry w ruinach widoczni byli dwaj aniołowie, którzy podarowali ludziom niebiański list z modlitwą: Všecko v kostele shořelo okolo oltáře, Nad tím chrámem na obloze stála velká záře, V ní bylo k spatření Dva krásné anděle, Bylo slyšet líbým hlasem ctít Pannu Marii. Ty se v oblakách vznášeli, list v rukou drželi, […]. [Wszystko w kościele spłonęło wokół ołtarza, Nad świątynią na niebie stała wielka zorza, W niej widać było Dwóch pięknych aniołów, Głosem rozkosznym czciło Pannę Marię. Wśród chmur się unosili, kartkę w rękach trzymali, […]]. ( J-731) W pieśni znaleźć można wymienione wcześniej nieziemski blask i cudowny śpiew. Dodatkowo podkreślone zostało unoszenie się przez anioły w chmurach, a więc ich zdolność latania. Co ciekawe żaden z analizowanych przeze mnie tekstów nie informuje wprost o posiadaniu przez nie skrzydeł, choć w tekstach krytycznych są one często wymieniane jako najbardziej oczywisty wyróżnik anielskości11 (np. Berendt 2004: 403, Kaczan 2005: 554). Brak takiej informacji można jednakże zinterpretować jako potwierdzenie jej powszechnej znajomości, która sprawia, że nie potrzeba przywoływać oczywistych faktów. Taka interpretacja wydaje się prawdopodobna, ponieważ opisy fizycznego wyglądu postaci w pieśniach kramarskich są zazwyczaj bardzo zdawkowe i oparte na utartych schematach, zaś drzeworyty ilustrujące druki 11 Por. pierwsze zdanie hasła Anděl w encyklopedii kultury ludowej Czech, Moraw i Śląska: „Nadpřirozena bytost s křídly, boží posel” [„Nadprzyrodzona istota ze skrzydłami, Boży posłaniec”] (NEČMS 2007: 27). ⩶ 282 ⩶ �kramarskie regularnie korzystają z wizerunków skrzydlatego anioła (a w tekstach wyjątkowo obecny był też wspomniany już motyw anioła-ptaka, J-234/J-443/J-464). Podobne do już opisanych motywy objawienia maryjnego i towarzyszącej mu ludzko-anielskiej interakcji przedstawia Nová píseň o zjevení panny Marie, která se zjevila blíž města Říma v jednom velkém lese… ( J-1297/J-1849) z 1847 r. Tekst opisuje historię sanktuarium maryjnego pod Rzymem, w którym święty obraz został przez ludzi zapomniany. Aby przypomnieć o miejscu kultu okolicznym mieszkańcom objawia się więc sama Maryja. Towarzyszą jej zastępy anielskie, których rolą jest odnowienie cudownego, nieludzką ręką stworzonego obrazu, co stanowi kolejny aspekt anielskiej działalności – troskę o miejsca i obiekty kultu religijnego: Po třikrát nad tímto lesem bylo vidět v té záři veliké Andělé nebeští dolu stupovali. […] Ten obrázek svatý, co byl zavržený, od svatých Andělův, snad nebeskou barvou byl obnovený. Zástup velký stál nebeských Andělův, malovali čtyří bolestný obrázek Panenky Marie. [Po trzykroć nad tym lasem widziane było w światłości wielkiej Aniołowie z nieba na dół zstępowali. […] Ten obrazek święty, co był porzucony, przez Aniołów świętych, niebieską był farbą odnowiony. Zastęp wielki stał niebieskich Aniołów, malowali we czterech bolesnej Panny Marii obrazek]. ( J-1297/J-1849) Jeden z aniołów dodatkowo poucza i ostrzega ludzi przed karą Bożą: „Anděl nebeský stál napomínal lidé, / hleďte se polepšit, Bůh jest rozhněvaný, ať nezahynete” [„Anioł niebieski stał ludzi napominał, szukajcie poprawy, Bóg jest rozgniewany, byście nie zginęli”]. Analogiczną historię przekazuje pieśń z druków J-610/J-1259 (Píseň nová o podivném zázraku svatej Anny, všem věrným ctitelům na světla vydaná), w której aniołowie przynoszą cudowny obraz do zniszczonej przez trzęsienie ziemi kaplicy w Portugalii: „Nad tou svatou kaplu, obraz svatej Anny, / drželi v povětří anjele nebeští, krásně malovaný” [„Nad tą świętą kaplicą, obraz świętej Anny, / trzymali w powietrzu aniołowie niebiescy, pięknie malowany”]. ⩶ 283 ⩶ �Oprócz fizycznej opieki nad świątyniami, za inny przejaw troski aniołów o miejsca kultu uznać można ponadto modlitwę i śpiew przy grobach świętych, o czym informuje np. Nábožná píseň ke cti svatého Izidora Vyznavače: U hrobu jeho zpívání anjelské bylo plésání: To slyšelo lidu mnoho, chválic Pána Boha z toho. [Przy grobie jego śpiewanie anielskie było radowanie: Ludzi wielu to słyszało, Pana Boga wychwalało]. ( J-517/J-833/J-1951) 5.5.2.2. Aniołowie – aktywni obrońcy pobożnych W dotychczas przedstawionych przykładach aniołowie druków kramarskich przypominają aniołów sztuki ludowej w definicji Elżbiety Berendt (2004: 399): „Najczęściej wydają się przebywać w niebie, a na ziemi tylko wśród tych, którzy do nieba są przeznaczeni. Z ziemią łączą je także liczne cudowne objawienia; głównie maryjne”. W nielicznych przykładach tekstów aniołowie pełnią rolę większą niż jedynie nadnaturalnej dekoracji. Najbardziej spektakularnym przykładem jest tekst pieśni Příběh strašlivý který se stal blíž města Vindyše, když jedna matka dětem svým zlé vinšovala ( J-945/J-2225), w którym przywołane modlitwą 9 chórów anielskich przepędza diabły, więżące uprowadzone podstępem dzieci (więcej uwagi fabule pieśni poświęcono w rozdziale o demonach, por. punkt 5.6.2.). Warto jednak zauważyć, że tekst nie zawiera opisu niebiańskiej interwencji, a jedynie opisuje grzmot (por. ogień niebieski w punkcie 5.7.2.), po którym po diabelskiej obecności nie pozostaje żaden ślad. Tekst obfituje ponadto we fragmenty opisujące zwyczajową działalność aniołów i zasady organizacji anielskich chórów. Liczba 9 chórów anielskich (dzielonych dalej na 3 triady) zgadza się z interpretacją większości teologów średniowiecznych, czerpiących z pism twórcy angelologii chrześcijańskiej, Pseudo-Dionizego Areopagity (zob. Kaczan 2005: 561, Royt 2007: 20; szerzej: Royt 2001: 10–18): Tam okolní lidé všickní devět kůrův anjelských ctí, devět modliteb říkají, tak anjelův pozdravují. Kdo ctí ty kůry anjelské, obsáhne radosti rajské: když kračíme k přijímání, anjele nás doprovází Kdo se k nim bude modliti, v poslední hodince smrti, od každého kůru jeden anjel má býti přítomen. ⩶ 284 ⩶ �Ďíbla pryč od nás zaženou, duši naši k sobě vezmou, k Bohu ji donesou slavně, bude se radovat věčně. [W okolicy ludzie wszyscy dziewięć czczą chórów anielskich, dziewięć modlitw odmawiają, tak aniołów pozdrawiają. Kto czci chóry anielskie, dosięgnie radości rajskiej: gdy do komunii kroczymy, aniołowie nas prowadzą Kto się do nich modlić będzie, w ostatniej śmierci godzinie, z każdego chóru jeden anioł obecny będzie. Diabła od nas precz odpędzą, duszę naszą z sobą wezmą, Bogu ją zaniosą sławnie, radować się będzie wiecznie]. ( J-945/J-2225) Aniołowie zatem towarzyszą pobożnym ludziom podczas sakramentu komunii (por. przekonanie o anielskiej obecności w uroczystości pierwszej komunii, Berend 2004: 411) oraz w chwili śmierci, kiedy towarzyszą zbawionej duszy w drodze do nieba: „Kierując się swym powołaniem boskich posłańców, ludowe anioły przebywały w pobliżu człowieka. Zjawiały się w momencie jego narodzin i towarzyszyły mu do śmierci” (Berend 2004: 407). Szczególnie wyraźna jest anielska obecność w życiu świętych – teksty hagiograficzne, np. znana z kilkunastu różnie zatytułowanych kopii pieśń o świętej Katarzynie, rozpoczynająca się incipitem „Na sionské hoře kvítek kvete…” [„Na syjońskiej górze kwitnie kwiat…”], wspominają o aniołach czuwających przy zwłokach świętej, witających jej duszę w niebie i wręczających palmę męczeństwa. W żywocie świętej Filomeny (Píseň k uctění svaté panny a mučedlnice Filumeny) mowa dodatkowo o opatrywaniu przez anioła ran męczennicy: Anjel hojí rány bolestné, přiblíživ se k panně v nočním čase, těší srdce její žalostné. [Anioł goi rany bolesne, zbliżywszy się ku pannie w nocnej porze, serce jej w żalu pociesza. Káže tyran Filumenu stít, Anjel spěcha palmou ozdobiti […]. [Tyran Filomenę ściąć nakazuje, Anioł pośpiesza palmą honoruje […]]. ( J-861/J-1875) Pieśni kramarskie (np. przywoływany wielokrotnie tekst J-945/J-2225) sugerują ponadto popularną, choć błędną interpretację teologii chrześcijańskiej, zakładającą, że aniołami mogą stać się po śmierci dusze zbawionych: „Kdo se modlí ty ⩶ 285 ⩶ �modlitby, ten bude skrz anjely / Do slávy večné přiveden, v anjelském kůru postaven” [„Kto się modli tymi modlitwami, będzie przez aniołów / Do wiecznej chwały wprowadzony, w chórze anielskim postawiony”]. Informację o duszach dołączających do chórów anielskich, wyśpiewujących Bożą chwałę w niebie, odnaleźć można także w pieśni Novina velmi žalostivá, která se stala v horních Rakousích blíž města Lince s jedným nemilosrdným lakomcem…, która jako pouczenie moralne przytacza biblijną przypowieść o bogaczu i ubogim Łazarzu (Łk 16, 19–31): Lazar pak chudý v radosti Štastné požívá věčnosti: V nebi se s Bohem radujé, S anjely si prozpěvuje. […] Dá vám Pán Bůh požehnání, Potom v nebi přebývání. [Łazarz zaś biedny w radości Szczęśliwej zażywa wieczności: W niebie się z Bogiem raduje, Z aniołami wyśpiewuje. […] Tak wam Pan Bóg błogosławi, Potem w niebie pozostawi]. ( J-102) 5.5.2.3. Anioł stróż Obecna w cytowanej pieśni o 9 chórach anielskich idea anioła fizycznie stającego w obronie śmiertelników jest związana z koncepcją aniołów stróży, która początkowo odnosiła się przede wszystkim do walki duchowej i obrony przed grzechem. Z czasem – wraz z popularyzacją tego kultu w baroku – powszechną stała się bardziej namacalna interpretacja anielskiej opieki również jako ochrony przed zagrożeniami świata fizycznego. Taka dowolność interpretacji koncepcji anioła stróża ułatwiła adaptację chrześcijańskiej mitologii do lokalnych warunków, dzięki powiązaniu jej ze znanymi w całej Europie pogańskimi duchami przeznaczenia i domowymi duchami opiekuńczymi. W niektórych przypadkach, w tym na obszarze Słowiańszczyzny, popularyzacja kultu anioła stróża służyła walce z reliktami pogańskich wierzeń jeszcze w XVIII i XIX w. (Berendt 2004: 410, Brzozowska-Krajka 2004: 420). Aniołowi stróżowi poświęcona jest cała pieśń O svatém Anjelu Strážci mająca charakter pierwszoosobowej modlitwy. Tekst zawiera informację o tym, że anioła, który chroni przed diabłem i ziemskimi nieprzyjaciółmi, posyła do człowieka sam Bóg w chwili narodzin: ⩶ 286 ⩶ �Buď pozdravený Anjele slavný, Jenž k ostříhání mně jsi poslaný od Boha mocneho: byls mi přítomen, jak jsem narozen, až do dne dnešního. [Bądź pozdrowiony Aniele sławny, Który by strzec mnie byłeś posłany przez Boga mocnego: byłeś obecny, kiedym się rodził, aż do dnia dzisiejszego]. ( J-360/J-467) Tekst ten jako jedyny przyznaje aniołowi możliwość proszenia Boga o łaski w imieniu człowieka, co wynika zapewne z jego modlitewnego charakteru. Jest to jedyny przypadek, w którym anioła można zaliczyć do pośredników pełniących funkcję mediacyjną, a nie jedynie wykonawców czyichś poleceń. Pojęcie anioła stróża wykorzystano również w tekście pieśni nr J-57, Píseň o pronásledování katolíků v Turcích. Uwięzionych przez tureckie władze katolików w cudowny sposób wyswobadza z więzienia anděl strážce w asyście dwóch cherubinów, momentalnie przenosząc uwolnionych do położonej w odległości 200 mil Jerozolimy. Anielskiej interwencji znów towarzyszy nieziemski blask: „Ozářilo se vězení všem lidem k podivení, / anděl strážce sem přichází ze dvouma cherubíny” [„Rozjarzyło się więzienie ludziom wszystkim do ujrzenia, / anioł stróż tam przybył i dwaj cherubini”]. W podobny sposób wątek anielskiej opieki przedstawia popularna pieśń o udaremnionym mordzie rytualnym, zatytułowana Píseň nová o zázraku svaté Anny, jenž se stal v Polsku s jedným synáčkem prýmasowym. Porwanego przez Żydów katolickiego chłopca od śmierci ratuje w niej interwencja św. Anny, której towarzyszą dwaj aniołowie uzbrojeni w ogniste miecze, broniący oprawcom wejścia do piwnicy, w której niedoszła ofiara została uwięziona: jak vešli do dveři, spatřili div Boži, dva anjele tam stáli s ohnivýma meči. […] Svatá Anna mila, ta tam semnou byla, dva krásné anjeličky, také sebou měla. [cud Boży ujrzeli, gdy drzwi przekroczyli, z mieczami ognistymi dwaj aniołowie stali. […] Święta Anna miła, ona tam ze mną była, i dwóch pięknych aniołków, przy sobie miała]. ( J-1258) O ile jednak w poprzednim przykładzie aniołowie działają samodzielnie, tutaj aktywnym podmiotem jest bez wątpienia święta, a niezwykli opiekunowie stanowią raczej emanację jej mocy i realizują jej wolę. Aniołem jest też z pewnością młodzieniec w białych szatach, który pomaga wypędzonym przez wyrodnego syna rodzicom z tekstu Nová píseň na příklad rodičům a dítkám na světlo vydaná ( J-113/J-1013/J-1053). Pieśń opisuje go słowami: ⩶ 287 ⩶ �„přišel jest k ním mládenec, a ze sna je zbudil, měl roucho celé bílé” [„przybył ku nim młodzieniec, ze snu ich obudził, szatę miał całkiem białą”]. Motyw anioła stróża pomagającego bohaterowi przezwyciężyć rozmaite przeciwności pojawia się także w tekstach opartych na legendach hagiograficznych lub przekazach biblijnych. Pieśni przedstawione w niniejszym punkcie należą do tekstów najwięcej (choć wciąż niewiele) uwagi poświęcających wyglądowi zewnętrznemu aniołów. Oprócz wspomnianego powyżej opisu śnieżnobiałej anielskiej odzieży, jako młodzieńcy w białych szatach, pojawiają się aniołowie pomagający św. Izydorowi w pracy na roli w tekście Nábožná píseň ke cti svatého Izidora Vyznavače ( J-517/J-833/J-1951): „Spatřil dva krásné mládence, / Jenž s čtyřmi voly vorají, / A bílé oděvy mají” [„Ujrzał dwóch pięknych młodzianów, / Którzy w cztery woły orali, / A odziani byli w bieli”]. Młodzieńcem określony jest ponadto anioł stróż z pieśni-modlitwy O svatém Andělu Strážci ( J-360/J-467). Ostatni, najmniej jednoznaczny sposób przedstawiania anielskiej interwencji odnaleźć można w dwóch pieśniach, które nadprzyrodzoną interwencję pozbawiają dotychczas zawsze obecnej oprawy z cudownych znaków i muzyki. Teksty Píseň žalostivá o jedné paní ve Vlaších, která jako mrtvá pochovaná byvši, devět dní v hrobě ležela ( J-1103) i Příkladná píseň o přehrozné a ukrutné nynější francouzké vojně… ( J-194) opisują różne historie, ale w obydwu kobiecą bohaterkę przed śmiercią ratuje pomoc cudownego dziecka (określanego słowem pacholátko). Pierwsza z pieśni to historia uznanej za zmarłą i pochowanej żywcem ciężarnej kobiety, która zamknięta w grobowcu rodzi zdrowe dziecko. Podczas 9 dni, jakie upłynęły zanim została ona uwolniona, wraz z noworodkiem była odwiedzana przez chłopczyka, który karmił ją cudownym pokarmem: Každý večer, též i v noci, Každé ráno, o poledni Pokrm pacholátko milé Nosilo mi každé chvíle [W każdy wieczór, oraz w nocy, W każde rano, i w południe Pokarm pacholątko miłe Przynosiło w każdą chwilę]. ( J-1103) Wątek ten jest bliski historiom o eucharystii lub cudownym pokarmie dostarczanym przez anioły świętym (por. Berendt 2004: 405) i choć niezwykły obrońca nie jest jednoznacznie nazwany aniołem, można przypuszczać, że jego dziecięca postać wynika z wpływu, jaki postbarokowa sztuka religijna, przedstawiająca anioły jako pulchne putta, wywarła na ludową wyobraźnię (zob. ilustracje 16c., 17a. i 18a. na tablicach X i XI). Piękny chłopczyk pomaga również bohaterce drugiej z wymienionych pieśni, która przez złego żołnierza została wrzucona do jeziora: ⩶ 288 ⩶ �Však v té době přišlo krásné, maličké pacholatko, z té vody ji pomahalo, tyto slova pravilo: hleď ženo proto tvůj život skrz mně ochráněný máš, že se za duše v očístci každodeně modliváš. [Ale w tym czasie przyszło piękne, małe pacholątko, z wody wyjść jej pomogło, te słowa mówiło: Pokarm pacholątko miłe zważ kobieto że za mą sprawą życie ocaliłaś, bo za dusze czyśćcowe co dzień się modliłaś]. ( J-194) Przykład anioła aktywnego i obdarzonego wielką mocą przynosi również przedstawiona w punkcie 4.9.4.2. pieśń J-1096, Píseň pravdivá o jednom smutným příběhu, který se stal w městě Šartynu v Bavorské Zemi, w której zamordowane przez ojca i macochę dzieci zostają przez anioła stróża cudownie przywrócone do życia. 5.5.3. Podsumowanie Obraz anioła wyłaniający się z tekstów pieśni kramarskich jest bliski uproszczonym interpretacjom doktryny Kościoła katolickiego i stosunkowo odległy od jego czysto folklorystycznych przedstawień (por. Niedźwiedź 2004). Anioł pieśni kramarskiej jest piękny, święty, przybywa z nieba, jest sługą Boga, a jego własna podmiotowość jest dosyć ograniczona. Teksty nie informują o tym, w jaki sposób aniołowie pojawili się na świecie, ale przynajmniej w niektórych przypadkach aniołem może stać się po śmierci człowiek żyjący zgodnie z zasadami wiary katolickiej. Fizycznemu pojawieniu się aniołów towarzyszy zazwyczaj cudowny blask i jasność, budzący u ludzi fascynację, ale mogący także wywoływać lęk. Fizyczne ciała aniołów zazwyczaj przypominają nieziemsko pięknych młodzieńców, odzianych w nadzwyczajnie białe szaty, ale mogą oni również pojawiać się jako cudowne dzieci, również płci męskiej, a wyjątkowo jako pięknie śpiewające ptaki. Aniołowie mogą unosić się w powietrzu, choć teksty nie informują szczegółowo o sposobie w jaki latają. Posiadają piękny głos i używają go do śpiewu, potrafią również grać na instrumentach i oddają cześć Bogu także przez muzykę. Mogą w zrozumiały sposób porozumiewać się ze śmiertelnikami, ostrzegając ich przed grzechem i jego konsekwencjami. Występują często w grupie, ale przynajmniej niektórzy aniołowie mają swoje imiona i indywidualną osobowość. Wszystkie anioły tworzą 9 chórów, wśród których istnieje hierarchia i podział obowiązków, choć nie są one precyzyjnie opisane w tekstach. Aniołowie towarzyszą ludziom przy przyjmowaniu sakramentów, bronią duszy (a w przypadkach krytycznych również ciała) przed ⩶ 289 ⩶ �diabłem oraz ziemskim złem, także fizycznie za pomocą ognistych mieczy lub piorunów. Mogą przynosić pokarm cierpiącym i wybawiać ich z kłopotów, w tym wyswobadzać z niewoli i leczyć rany, nawet śmiertelne. Szczególnie aktywnie działają w życiu świętych. Służą jako przewodnicy dusz, pomagając duszy dziecka wcielić się przy narodzinach oraz towarzysząc zbawionym w drodze do nieba. Wspierają świętych w ich działaniach na ziemi, troszczą się o materialne obiekty kultu i adorują relikwie, oraz obdarowują ludzi przedmiotami o niezwykłej mocy, by pomóc im w dobrym przeżyciu życia doczesnego. 5.6. Diabły i moce piekielne Postać diabła – fizyczna personifikacja sił zła – występuje w kulturze ludowej chrześcijańskiego kręgu kulturowego często i pełni w niej kilka charakterystycznych funkcji, stając się, jak pisze Bohdan Baranowski (1981: 189), „najbardziej reprezentatywną postacią demonologii ludowej”. Demonologia taka jest zazwyczaj efektem przenikania się idei i wyobrażeń stworzonych przez akademicką teologię z archaicznymi wątkami obecnymi w wyobraźni najniższych warstw społecznych (Di Nola 2004: 315). W przypadku folkloru narodów słowiańskich, postacie diabłów łączą więc w sobie zarówno przetworzone i zaadaptowane do ludowej wrażliwości wątki mitologii chrześcijańskiej, jak i wcześniejszy substrat pogańskich wierzeń. Ze względu na niejednorodne pochodzenie tych treści, ludowa wizja diabła nie jest wewnętrznie spójna, a pisać można o nim jako o „[…] postaci symbolicznej, będącej reprezentantem ciemnych mocy zagrażających człowieczemu bytowaniu, a zarazem uosabiającej zło tkwiące w samym człowieku” (Ługowska 1998: 5). Obecne w twórczości ludowej wyobrażenia diabła są różnorodne i często kontrastowe – postać ta bywa przedstawiana jako zły i podstępny nieprzyjaciel rodzaju ludzkiego, złośliwy choć w zasadzie nieszkodliwy trickster, ale także stróż porządku i sprawiedliwości społecznej, wymierzający zasłużoną karę grzesznikom, czy wreszcie naiwny komiczny diabeł z bajek ludowych, dający się oszukiwać i wykorzystywać ich sprytnym bohaterom (por. Baranowski 1981: 203). Wątki demoniczne w folklorze – schemat walki dobra ze złem, wiara w piekło i diabły – służą wyjaśnieniu porządku świata, oswojeniu obecnego w nim zła poprzez odpowiedź na pytanie o jego pochodzenie. Ludowy wizerunek diabła, ze względu na wspomniane już oparcie go na kilku różnych tradycjach, nie stanowił konsekwentnej i jednorodnej wizji. Jak zauważa m.in. literaturoznawczyni i folklorystka Jolanta Ługowska, przy próbie jego opisu należy uwzględnić podział genologiczny opowieści o diable oraz intencje nadawcy. W przypadku narracji ludowych ⩶ 290 ⩶ �postać diabła występuje „we właściwie wszystkich podstawowych odmianach prozy ludowej, a więc: w opowiadaniach ajtiologicznych, edukacyjnych powiastkach, podaniach wierzeniowych, bajkach magicznych, a także w humoreskach i anegdotach” (Ługowska 1998: 8). Należy przy tym pamiętać, że pomimo pozornych sprzeczności, opowieści o diabłach groźnych i diabłach komicznych były opowiadane i słuchane przez tych samych ludzi, a narracje o wyprowadzanych w pole głupich demonach służyły złagodzeniu strachu wywołanego przez opowieści o diabłach strasznych, wpływających na ludzkie losy (Ługowska 1998: 16). Diabły pojawiają się także w tekstach pieśni kramarskich, jak się jednak wydaje ich rola i pochodzenie zbliżają je raczej do kontrreformacyjnych egzemplów kaznodziejskich niż tradycyjnych opowieści ludowych. Ze względu na wskazany wcześniej w pracy brak symetrii między aktywnością mocy boskich i piekielnych (paralele polskie; por. Grochowski 2010: 259), teksty kramarskie przywołują osobowe zło (w postaci biblijnego Szatana czy pospolitych diabłów i demonów różnego rodzaju) znacznie rzadziej niż Boga, przypominanego – choćby powierzchownie – w niemal każdym tekście. System świata pieśni kramarskiej odbiega więc zarówno od ściśle pojmowanej doktryny Kościoła katolickiego (z aktywnym i zagrażającym ludziom Szatanem), jak i tradycyjnych wizji słowiańskiej kultury ludowej, w swoich mitach często odwołującej się do dualistycznego porządku: stwórcy i jego przeciwnika, wykonującego lustrzane odpowiedniki dzieł Bożych (zob. Tomicka, Tomicki 1975: 28–39, Zowczak 2013: 79–94). Diabeł ukazywany w drukach kramarskich to raczej podlegający Bożej mocy wykonawca poleceń, element metafizycznego porządku kary i dyscypliny. Teksty pieśni kramarskich nigdy nie podają w wątpliwość sprawczości i władzy Boga, który decyduje o losach całego świata. W takiej wizji diabeł nie jest dla niego istotnym przeciwnikiem, ale raczej podległym mu narzędziem dyscyplinowania. Poniższy opis skupia się na kilku aspektach występowania wątków demonicznych w pieśni kramarskiej: nazwie i ściśle językowych konotacjach związanych ze słowami używanymi w tekstach do opisu osobowego zła (także kwestii magicznej roli słowa oraz diabelskich imion i określeń), roli w fabule, jaką diabły spełniają, oraz elementach świata z nimi związanych – fizycznej postaci diabłów (także w kontekście podziału „swój – obcy”), demonicznych przestrzeniach i metodach ochrony przed piekielnymi mocami. ⩶ 291 ⩶ �5.6.1. Čert, ďábel, Lucifer – diabelskie imiona i sprawcza moc słowa W przeanalizowanych tekstach pieśni kramarskich diabły pojawiają się zazwyczaj w grupie jako pospolici przedstawiciele swego rodzaju, nie zaś jednostkowe bardziej spersonalizowane demony12. Diabły najczęściej określane są stosowanymi synonimicznie słowami ďábel (w pieśni J-121/J-707/J-2102 wyjątkowo w formie diábel) lub čert, pisanymi małą literą. Do ich opisu służy więc zarówno rdzennie słowiańskie określenie wywodzące się z psł. *čьrtъ, jak i nowsza nazwa obcego pochodzenia wywodząca się z greckiego διάβολος. W kilku pieśniach demon określony jest ponadto opisowo słowami zlý duch ( J-1607, J-1777), jednoznacznie określającymi jego charakter. Znacznie rzadziej, przede wszystkim w tekstach modlitewnych, których poetycki język wskazuje na pochodzenie z wyższego obiegu, występują w tekstach nazwy konkretnych demonów. Spośród znanych czeszczyźnie imion, takich jak Satan, Lucifer, Beelzebub czy Belial (por. Royt 2007: 62), są to głównie warianty imienia Satan (np. J-588), Šatan (np. J-360/J-467) i Satanáš ( J-253/J-419/J-631/J-938/ J-1261/J-2370), rzadziej Lucifer (np. J-104, J-516/J-548/J-1591, J-1015/J-1325, J-1112)13,. W analizowanych tekstach praktycznie nieobecne jest pojęcie Szatana czy Antychrysta jako głównego adwersarza Boga i istoty odpowiedzialnej za pojawienie się na świecie zła (por. Royt 2007: 65). Dwa teksty – wspomniana już historia Fausta (Vypsání dalece rozhlášeného a známého doktora Fausta…, J-1015/J-1325) i Nábožná píseň ke cti svaté panny Barbory, mučedlnice ( J-516/J-548/J-1591) – wyjątkowo poświęcają więcej uwagi diabłom jako osobom. Pierwszy z nich przywołuje dodatkowe imiona Mefistofelesa i Auerhána14, w drugim zaś pojawia się informacja o piekielnej władzy i hierarchii (rada pekelná) oraz o tytułach poszczególnych diabłów: Lucyfer to książę piekieł (Lucifer kníže hlubiný pekelné), Lokvencius to ich sekretarz, a Tartarus – doktor praw. Głównym diabelskim bohaterem pieśni, bez 12 Skrajny przypadek przedstawiający diabły jako podmiot zbiorowy stanowi kramarska adaptacja historii Fausta ( J-1015/J-1325), w której początkowo mowa jest aż o czterdziestu tysiącach bezimiennych demonów na usługach czarnoksiężnika – „čtyrydecet tisíc zlých duchův povolal on jest k sobě” [„czterdzieści tysięcy złych duchów przywołał ku sobie”], choć później wymienione są w niej również konkretne nazwane diabły. 13 Imię Lucyfera jako wynalazcy alkoholu przywołuje także antyalkoholowa pieśń Kořalka pekelná (Scheybal 1990: 194–196), której wariant (niestety bez zwrotki o diable) zawierają druki J-87/J-1357 (Nová píseň o kořalce výborné). 14 Tekst pieśni stanowi zapewne przekład z języka niemieckiego, gdzie Auerhahn oznacza głuszca, ptaka ze względu na czarno-czerwone ubarwienie wiązanego z siłami demonicznymi. ⩶ 292 ⩶ �trudu pokonanym przez św. Barbarę, jest natomiast Junarius, który trudni się odbieraniem ludziom wstydu, by grzeszyli bez poczucia winy15. Nazwa diabła występuje w połączeniu z innymi wyrazami, tworząc związki takie jak ďábel pekelný ( J-107, J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778, J-1777) – przywołujące piekło jako miejsce jego pochodzenia (odwołanie obecne także w opisowym określeniu pekelný host z pieśni J-170/J-896), ďábel strašlivý ( J-516/J-548/J-1591), strašný, rozsápaný ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/ J-2224/J-2778) – podkreślające, że budzi on w ludziach grozę, a złość stanowi ważną cechę jego charakteru, czy ďábel šeredný ( J-554/J-1078/J-2460, J-1015/ J-1325) – mówiące o jego fizycznej szpetocie. Ponadto przymiotnikiem ďábelský określone jest słowo chytrost ( J-1777), a więc jest on mądry, sprytny – jest potężnym i przebiegłym przeciwnikiem, a nie naiwną postacią bajkową. Człowiek może być ponadto ďáblem posedly – demon posiada zatem zdolność opętania człowieka, który popełnia wówczas najstraszniejsze wyobrażalne grzechy. Jako „opętany” określani są np. bluźnierca z pieśni J-554/J-1078/J-2460, czy morderczyni z druku J-1786 (ďáblem posedlá žena). Również świętokradcze zachowanie postaci z pieśni J-219 i złorzeczenie Chrystusowi przyrównane są do działania człowieka opętanego, choć w tym wypadku nie ma mowy o faktycznym opętaniu, a zwrot ten służy raczej podkreśleniu zła samego grzesznika, który nawet bez piekielnej ingerencji zachowuje się jak kierowany przez demoniczne moce. Wątki związane z czarownictwem i opętaniem przez diabła, choć znane w najstarszych pieśniach, po reformach józefińskich były zwalczane przez cenzurę ze względów ideologicznych jako zabobonne i potencjalnie groźne dla porządku społecznego. W analizowanym korpusie udało mi się dotrzeć do trzech kopii tekstu zawierającego informacje o czarownicach ( J-301/J-2468/J-2711), w którym pojawiają się określenia, takie jak ‘diabelskie sztuki’ (ďábelské kunšty) i ‘konszachty z diabłem’ (čarodějnice […] s ďáblem spolky měla), diabeł (zapewne demon osobisty, chowaniec) nazywany jest również ‘pomocnikiem’ czarownicy (můj pomocník ďábel). Z nazwą i imionami diabłów związany jest wyraźnie widoczny w tekstach motyw sprawczości słowa. Podobnie jak w przekazywanych ustnie historiach ludowych (por. Baranowski 1981: 204), diabły uzyskują przystęp do świata śmiertelników w chwili nierozważnego sformułowania przez ludzi zaproszenia czy nawet tylko wypowiedzenia ich nazwy. Przykłady świadomego przyzywania ciemnych mocy 15 Oba nietypowe teksty bez wątpienia nie są utworami pierwotnie kramarskimi. Pieśń ku czci św. Barbary wymienia np. Josef Vašica (1939: 284–285) w artykule poświęconym poezji barokowej. Na podstawie całości zbadanego korpusu przyjmuję, że jedynym powszechnie znanym kramarskim autorom i odbiorcom diabelskim imieniem był Lucyfer. ⩶ 293 ⩶ �znajdujemy w tekstach J-121/J-707/J-2102 (Píseň o jistém mládenci, který chudobnou pannu si oblíbil…) i J-1607 (Nová píseň všem pravověřícím křesťanům vydána), których bohaterki, chcąc zdobyć majątek, wypowiadają słowa zaproszenia – J-121/ J-707/J-2102: „Diábla k sobě zvala, že za peníze svou duši jemu by zapsati chtěla” [„Diabła przyzywała, że za pieniądze duszę by mu zapisała”], J-1607: „Ten obyčej měla, ty slova mluviti, čertu za peníze duši chce prodati” [„Miała we zwyczaju, mówić takie słowa, że czartu za pieniądze duszę dać gotowa”]. Częściej demoniczny gość przybywa jednak na skutek lekkomyślności bohaterów negatywnych i rzucanych przez nich niefortunnych sformułowań. Występujący w pieśni Pravdivý příběh, který se stal na pomezí saském, v Žitavě niewdzięczny brat, odmawiający gościny owdowiałej siostrze z sześciorgiem dzieci, wypowiada na jej widok następujące słowa: Radsbych sedm ďáblů hned viděl v svém domě, než tebe žebráčko, a ty pancharty tvé. [Wolałbym siedem diabłów zobaczyć w swym domu, niż ciebie żebraczko, i twoich bękartów]. ( J-154/J-568/J-1779) Wezwane siedem diabłów wkrótce przybywa i podkreślając, że przyszły na wezwanie, porywa go do piekła wraz z równie niegodziwą małżonką. W podobny sposób zaprasza diabły zły bogacz z przedstawionego w punkcie 4.9.2. tekstu Píseň pravdivá o jednom bohaprazdném synu ( J-120/J-364), który – gdy zaproszeni przyjaciele nie zjawiają się na jego przyjęciu – przeklina ich słowami sprowadzającymi do jego domu piekielnych gości: „přiďte aspoň čerti z pekla, chci z vámi hodovati, / když pozvaní hosti ke mně, nechtějí se najíti” [„przyjdźcie chociaż czarci z piekła, chcę z wami biesiadować, / skoro goście zaproszeni, nie chcą mnie odwiedzić”]. Karę za grzechy ściągają na siebie również młodzieńcy z pieśni Pravdivá píseň o jednom strašlivém příběhu který se stal w sardinské zemi na den narození Krista Pána, domagający się partnerek do tańca, choćby z piekła rodem: Chceme míti kořalku, muziku veselou, každý svou tanečnici třebas z pekla danou, nechť se ďábly ustrojí za ženské osoby, my budem tancovati, a budem veselí. [Chcemy mieć gorzałkę, muzykę wesołą, każdemu tancerkę choćby z piekła daną, niechaj diabły przybiorą kobiece postaci, my będziemy tańczyć, i będziem weseli]. ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778) ⩶ 294 ⩶ �Zgodnie z logiką opowieści, życzenie bluźniących w dzień Bożego Narodzenia spełnia się i diabelska karoca odwozi ich do piekła przy wtórze szatańskiej muzyki. Podobny los spotkał pijaka z pieśni Píseň nová o jistých příbězích, které se w minulých časech staly o římském pozdravení, nierozważnie proponującego sprzedaż tekstu papieskiej modlitwy choćby diabłu: V okamžení na dvéře zatloukli dva pání, řkouc my jsme velký kupci z daleké krajiny, co na prodej máte, brzo nám oznamte, dobře vám zaplatíme, sami to seznáte. […] Hned v rychlosti ožralce propadli tí kupci, naplnili jsou smradem, plamenem světnici, tělo roztrhali a duši jsou vzali, s nešťastným prodavačem do pekla se brali. [Do drzwi w okamgnieniu dwóch panów pukało, mówiąc myśmy kupcy z kraju dalekiego, co macie na sprzedaż, prędko oznajmijcie, dobrze wam zapłacimy, sami to poznacie. […] Zaraz prędko pijaka ci kupcy porwali, płomieniami, smrodem izbę napełnili, ciało rozszarpali a duszę zabrali, z nieszczęsnym sprzedawczykiem w piekle zawitali]. ( J-197) Kolejny z przykładów działania tego mechanizmu to opowieść o ubogiej kobiecie, pod nieobecność męża nieradzącej sobie z utrzymaniem 8 dzieci: Příběh strašlivý který se stal blíž města Vindiše, když jedna matka dětem svým zlé vinšovala ( J-945/J-2225). W akcie desperacji wypowiada ona słowa: „Kdyby čert přišel s penězy, dala bych mu dvě nebo tří [děti]”. [„Gdyby przyszedł czart z pieniędzmi, dałabym mu dwoje lub troje [dzieci]”]. Wieczorem tego samego dnia w jej domu zjawiają się piękni państwo proszący o oddanie 3 dzieci na służbę. Inaczej niż we wcześniej przytoczonych przykładach – być może dlatego, że diabły nie porywają osoby wypowiadającej słowa, ale niewinne dzieci, historia kończy się dobrze dzięki interwencji duchownych i przywołanych modlitwą anielskich zastępów (zob. podpunkt 5.5.2.2.). Za inną realizację motywu przyzywania diabła własnym działaniem uznać można historię o prześladowanym przez diabła malarzu, opisaną w tekście Žalostná ⩶ 295 ⩶ �píseň o jednom majlandském malíři, jenž ukrutně pronasledován byl. W tej pieśni kuszenie przez fizycznie obecnego demona odbywa się podczas malowania w kościele fresku przedstawiającego sąd ostateczny: A když on zlého ducha v tom právě maloval, ohlídnul se na stranu, za sebou uhlídal, […] jako ňaký kavalír byl ďábel pekelný. [W chwili, gdy złego ducha dokładnie malował, na bok oczy obrócił, zobaczył za sobą, […] niczym kawaler jakiś był diabeł piekielny]. ( J-1777) Podobnie jak wypowiedzenie diabelskiego imienia, także namalowanie jego podobizny może zatem stanowić akt przyzywający diabła do świata ludzi. Zgodnie z tym kluczem można interpretować zapewne także wspomniany w punkcie 4.9.2. motyw przebierania się przez bohatera negatywnego za diabła, by nastraszyć i okraść biedną wdowę (druk J-140: Příkladná píseň o jednom lakomém muži). Igranie z mocami piekielnymi, nawet bez zamiaru ich przyzwania, i wykorzystywanie diabelskiego wizerunku sprowadzają na chciwego młynarza karę, którą wymierza prawdziwy diabeł przybyły z piekła16. Co interesujące, teksty pieśni kramarskich nie określają jednak diabła eufemistycznymi określeniami znanymi z kultur ludowych (por. Krawczyk-Tyrpa 2001: 44–58, Di Nola 2004: 324–325), a zatem pomimo działającego w świecie przedstawionym pieśni mechanizmu wywoływania diabła jego imieniem, autorzy, drukarze, a zapewne także śpiewacy i odbiorcy pieśni nie traktowali nazw demonów jako niewymawialnego tabu, tym samym dystansując się od zawartego w tekstach przekazu. Słowa čert i ďábel pojawiają się bowiem nie tylko w cytowanych wypowiedziach postaci (co można usprawiedliwić, zakładając, że konsekwencje tego czynu ponieśli już bohaterowie pieśni), ale także w odautorskiej narracji. W rzadkich przypadkach (np. J-99) wyrazem ďábel, użytym jako obelga, bywa również określany nieprzyjemny i odpychający człowiek (co stanowi analogię z porównywaniem ludzi szlachetnych i dobrych do aniołów). 16 Wybór młynarza na bohatera negatywnego jest nieprzypadkowy, przedstawicieli tej profesji w kulturze ludowej wiązano często z ciemnymi mocami, a także nadużywaniem swojej pozycji przez oszukiwanie biednych na mierze; dodatkowo w odbiorze chłopów efekt obcości zwiększało wykonywanie nierolniczego zawodu (por. Adamczewski 2005: 126–153, Piotrowski 2021: 120–131). ⩶ 296 ⩶ �5.6.2. Diabeł w fabule – rola diabła w schemacie funkcjonowania świata Mechanizm przyzywania diabła przez śmiertelników to jeden z charakterystycznych elementów jego funkcjonowania w świecie druków kramarskich. Z postacią tą wiąże się w nich także kilka innych wątków, podporządkowanych roli, jaką demon pełni w fabule opowieści. Za Jolantą Ługowską warto przytoczyć kilka sposobów przedstawiania diabła w tekstach ludowych, a następnie opisać ich wykorzystanie w analizowanych tekstach pieśniowych. Wizerunki diabła w folklorze podzielić można zatem na 5 kategorii (Ługowska 1998: 8–16). Są to odpowiednio: 1. diabeł – kreator, 2. diabeł – siła nieczysta, 3. diabeł – strażnik normy moralnej, 4. diabeł – niezwykły przeciwnik, 5. diabeł ośmieszony. Pierwsza z kategorii, diabeł-kreator, obejmuje opowieści ajtiologiczne, w których przebrzmiewają zapewne echa dualistycznej kosmologii Indoeuropejczyków, zawierającej mity kreacyjne o udziale diabła w stwarzaniu świata. W przypadku tekstów kramarskich nie ma takich wątków, brak w nich również wykładni teologicznej, wyjaśniającej pochodzenie samego Szatana i demonów (co również w Biblii przedstawione jest niebezpośrednio lub w tekstach apokryficznych; por. Royt 2007: 62–63). Pieśni kramarskie zgodnie z deklarowaną rolą nowin częściej opisują aktualny świat, niż wyjaśniają jego pochodzenie (wyjątek stanowią żywoty świętych i niektóre wątki biblijne powtarzane jako pieśni historyczne). Drugi wariant demona to diabeł jako siła nieczysta – istota nadprzyrodzona, ukazująca się ludziom, zawsze ze złymi intencjami. Może on funkcjonować jako mniej groźne, choć wciąż negatywnie usposobione straszydło, ale też jako potężny napastnik, potwór, atakujący i zabijający ludzi. Do tej grupy zaliczyć można także wątki o porywaniu dzieci (w przypadku opowieści stricte ludowych zapewne wynikające z nałożenia się chrześcijańskiego diabła na wierzenia o demonach słowiańskich) oraz o diable-kusicielu, oferującym dobra materialne za zaprzedanie duszy. Wariantem tego wątku jest opowieść o diable bezinteresownie nakłaniającym do grzechu, tak by w jego konsekwencji zdobyć panowanie nad duszą grzesznika po jego śmierci. Taki diabeł jest – jak zauważa Ługowska (1998: 11) – podwójnie antropomorficzny, nie tylko bowiem ukazuje się w zbliżonej do ludzkiej postaci, ale także charakteryzuje się zrozumiałymi dla człowieka intencjami, takimi jak złośliwość, chęć szkodzenia czy okrucieństwo. W pieśniach kramarskich motyw ⩶ 297 ⩶ �diabła-kusiciela pojawia się często w realistycznych tekstach o morderstwach, jako wzmianka, że czyn – choć wykonany przez człowieka i pozbawiony nadprzyrodzonego charakteru – był wynikiem szatańskiego podszeptu, np. J-31: „ďábel […] toho muže k zlému jest poňoukal” [„diabeł […] tego męża ku złemu nakłaniał”], J-32: „ďábel mu do uši šeptal aby ji zmordoval” [„diabeł mu w ucho szeptał aby ją zamordował”], J-148/J-881: „[…] ďábel mne přinutil, méj vlastní manželky abych nelitoval” [„[…] diabeł mnie przymusił, bym swej żony nie litował”], J-954: „ďábel […] každy den toho muže k zlému jest ponoukal” [„diabeł […] co dzień męża tego ku złemu namawiał”], J-1786: „on […] skrze ní ze světa sešel, co jí čert poňoukal” [„on […] przez nią świat opuścił, jak ją diabeł nakłonił”]. Wyjątkowo kusiciel obecny jest fizycznie pod ludzką postacią, jak we wspomnianej już pieśni o malarzu ( J-1777), utworze Píseň pravdivá o jednom bohaprazdném synu ( J-120/J-364), w której nieskutecznie kusi pieniędzmi pobożnego biedaka, oraz w tekście Píseň truchlivá o bečváři ( J-554/J-1078/J-2460), opowiadającym o gnuśnym bednarzu. Mężczyzna, namówiony przez spotkanego w lesie czarta, obiecuje w zamian za skarb przynieść mu następnego dnia coś, co ma w domu, ale jeszcze o tym nie wie. Rzeczoną niespodzianką okazuje się nowo narodzone dziecko, które na szczęście zostaje ocalone dzięki pobożności żony bednarza. Przede wszystkim demony pełnią jednak trzecią rolę – strażników normy moralnej i reguł współżycia społecznego, służących jako mechanizm wymierzania boskiej kary (Ługowska 1998: 12–13). Poza sytuacjami kuszenia, których przykłady zostały wymienione w poprzednim akapicie, negatywni bohaterowie pieśni kramarskich popełniają często grzechy bez piekielnej inspiracji, wyłącznie z własnej inicjatywy. Za uczynione zło spotykają ich zasłużone konsekwencje. Jak pokazują przykłady motywu sprawczej mocy wypowiedzenia nazwy diabła, grzesznik często sam ściąga na siebie karę, demon zaś nie musi nawet nakłaniać do czynienia zła, bo złe intencje wychodzą od samego człowieka. Demon pełni jedynie rolę mechanizmu kontrolnego, wcielającego w życie niejako „mechaniczny” system religijny, w którym grzechem staje się często drobne niedopatrzenie czy niestosowne zachowanie, nieraz popełniane nieświadomie i bez wcześniejszego wyrażenia złych zamiarów. Motyw diabła-strażnika moralności często służy – pozornie paradoksalnemu – przypomnieniu o przestrzeganiu zwyczajów religijnych, dyscyplinowaniu naruszania porządku kościelnego (por. Baranowski 1965: 61). Są to wątki opowiadań ludowych o diabłach napominających leniwych księży czy ludzi nierespektujących dni świętych, postów itp. W materiale kramarskim dobitnym przykładem jest ponownie pieśń o grzesznych młodzieńcach, oddających się niestosownym rozrywkom w dzień Bożego Narodzenia ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778), czy ⩶ 298 ⩶ �tekst o rozpustnikach tańczących i pijących podczas mszy świętej ( J-119). Postać diabła może ponadto służyć jako stróż sprawiedliwości dbający o biednych i pokrzywdzonych (Baranowski 1965: 51) oraz istota dyscyplinująca za naruszenia porządku seksualnego i obyczajowego (Baranowski 1965: 58–60). Diabeł – niezwykły przeciwnik (Ługowska 1998: 13) to przede wszystkim wróg do pokonania przez przebiegłego bohatera w bajkach magicznych. W tak przedstawionym wątku demonicznym napotkać można motywy cyrografu czy paktu z diabłem ostatecznie kończącego się oszukaniem demona i tryumfem śmiertelnego bohatera. Obraz taki stanowi opowieść grozy przedstawioną à rebours. Ukazanie wyższości bohatera ludzkiego nad demonicznym nie pojawia się jednak w tekstach pieśni kramarskich (np. opowieść o Fauście z druków J-1015/J-1325 kończy się porwaniem czarnoksiężnika do piekła, zgodnie z pierwotną wersją tej historii). Jedyne przypadki pokonania diabła obecne są w historiach kończących się interwencją sił niebiańskich lub przynajmniej zastosowaniem szczególnie efektywnych przedmiotów poświęconych i modlitw o antydemonicznym charakterze. W świecie pieśni kramarskiej człowiek nie jest w stanie sam przechytrzyć złych mocy i musi się przed nimi strzec. Zapewne z tej samej przyczyny nie występują w pieśniach kramarskich obrazy diabła ośmieszonego, przechytrzonego czy przedstawianego jako ofiara. Wątek diabła pokonanego (znany w katalogach motywów bajkowych m.in. pod numerem T1060: Chłop i diabeł) wywodzi się ze średniowiecznych opowieści o potworach (olbrzymach, ograch), sięgających przedchrześcijańskich wierzeń, np. staroskandynawskiej Eddy. Występujące w nich postacie zostały wtórnie utożsamione z diabłem religii chrześcijańskiej, powodując rozziew między obrazem diabła ówczesnej religii a diabłem folkloru (zob. SFP 1965: 80, Röhrich 1966: 20–21, Tazbir 1981: 948). 5.6.2.1. Obcowanie z diabłem – wygląd demona Wielość ról, jakie diabeł może odgrywać w fabule utworów folklorystycznych, sprawia, że również jego fizyczna postać może się znacznie różnić pomiędzy poszczególnymi tekstami. Jako zły duch jest on bowiem niematerialny i obcując ze śmiertelnikami, może przybierać różne kształty: „Chociaż w rzeczywistości bezcielesny, może swą wewnętrzną mocą, powołać do życia każdy rodzaj ciała, w jakim spodoba mu się zamieszkać, albo – jaki najlepiej przyczyni się dla realizacji jego zamierzeń” (Milewska 2010: 50). Dwa przeciwstawne bieguny przedstawiania diabłów ukształtowały się jeszcze w antyku, a utrwaliły w okresie średniowiecza (Röhrich 1966: 18, Royt 2007: 63). ⩶ 299 ⩶ �Jest to, z jednej strony, wizerunek potworny, na wpół zwierzęcy, wyobrażający diabła jako pokrytego futrem, rogatego i szpetnego, bazujący na mitologicznych postaciach satyrów (Di Nola 2004: 318–319). Zestaw koźlich cech, takich jak rogi, ogon i kopyta uzupełnia piekielny zapach siarki lub smoły (Baranowski 1981: 190). Z drugiej strony postawić można wizerunek diabła-kusiciela, przedstawianego – jak pisze historyk religii Alfonso di Nola (2004: 322) – już w czasach antycznych jako piękny młodzieniec. Nawet jednak diabeł piękny otoczony był aurą niezwykłości i obcości. Ludowe przedstawienia demona w tej postaci zazwyczaj odpowiadają wizerunkowi obcego. Kusiciel ubiera się po pańsku, w strój miejski lub szlachecki (Baranowski 1965: 41, 1981: 202), a często charakterystyczny dla grupy obcej etnicznie, sąsiada nielubianego w danym regionie etnograficznym lub przedstawiciela grupy obcej dla całego kręgu kultury europejskiego chrześcijaństwa – Maura bądź Żyda (zob. Baranowski 1965: 33–36, Tazbir 1981: 944, Di Nola 2004: 309–312). Z wyjątkiem kilku tekstów, w których fizyczny opis diabła jest całkiem pominięty (lecz jego zachowanie pozwala przypuszczać, że występuje w potwornej postaci), diabły w analizowanych tekstach pojawiają się w ludzkiej formie. W większości przykładów zawierających opis fizyczny diabła przyjmuje on postać bogato i elegancko ubranego mężczyzny. Demon zazwyczaj określany jest słowem pán (‘pan’) lub kavalír (‘kawaler’). Dwa przypadki opisują ponadto diabły w postaci kobiecej – jako piekielne tancerki z pieśni J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778 oraz diablicę-szlachciankę towarzyszącą diabłu występującemu pod postacią możnego pana w pieśni J-945/J-2225. W tekście J-197 diabły przybierają postać bogatych kupców (velký kupcy z daleké krajiny), a więc osób obcych nie tylko z punktu widzenia pozycji społecznej, ale również przynależności etnicznej, zaś w pieśni J-554/J-1078/J-2460 diabeł pojawia się w postaci myśliwego (v tom způsobu myslivce, ukazal se mu ďábel), co również odpowiada jednemu z jego wizerunków, dobrze znanemu z czeskich bajek ludowych. Obraz diabła jako bogatego i eleganckiego wpasowuje się w oczywisty dla odbiorcy tekstów kramarskich schemat opozycji „swój – obcy”, w którym odbiorca nie jest osobą bogatą, elegancką czy pięknie ubraną, a więc uwydatnienie tych cech służy budowaniu dystansu i podkreśleniu obcości, choć jednocześnie są one atrakcyjne i mają kusicielski potencjał. Podkreślane są często szamerowane i wyszywane szaty diabła, jak w pieśni J-1607 („pekelný duch příšel. / V šatech přemovaných, knihu velikou nese, na stůl ji položí a celý se třese” [„duch piekielny przyszedł. / W szatach wyszywanych, księgę wielką niesie, na stół ją położył i cały się trzęsie”]), czy J-945/J-2225 („krumplované šaty drahé, měli pásování zlaté” [„szaty szychem wyszywane, złotym sznurem opasane”]). W drugim z przywołanych ⩶ 300 ⩶ �tekstów w podobnie bogatych szatach pojawiają się dzieci, porwane przez diabły i pozostające na służbie w ich siedzibie, co odpowiada popularnemu w kulturach ludowych przeświadczeniu, że nagłe wzbogacenie się wynikać może jedynie z pomocy nieczystych sił (Röhrich 1966: 19–20). Tekst pieśni J-1777 dodatkowo zwraca uwagę na pychę i próżność samego demona, który pragnie być przedstawiony na obrazie pięknie, tak by podobał się ludziom: V šatech premovaných, zlatem krumplovaných, jako ňaký kavalír byl ďábel pekelný […] Řekl ďábel k malíři: Maluj mne pěkného, tak jak mne tu vidíš stát zapremovaného […]. [W sukniach wyszywanych, złotą nicią tkanych, niczym kawaler jakiś był diabeł piekielny. […] Rzecze czart malarzowi: Maluj mnie pięknego, takiego jak tu widzisz w złoto odzianego […]]. ( J-1777) W tym samym tekście diabeł przybiera również postać Żyda (ďábel v způsobu žida), by złożyć przed sądem fałszywe zeznanie. Taki wizerunek jest spójny z antysemickim stereotypem, przypisującym Żydom związki z Szatanem, i mieści się w schemacie obcości zła: projektowany odbiorca to katolik, a Żyd, jako wyznawca innej religii, jest zatem jego opozycją i modelowym „obcym” (por. Mętrak 2017). Można jednak zakładać, że skoro ludzki, „pański” wygląd diabłów bywa specjalnie zaznaczany, nie jest to domyślna postać, w jakiej demona wyobrażali sobie słuchacze i czytelnicy tekstów kramarskich. W przypadku pieśni, które nie podają opisu demonów (lub fragmentów, w których ukryty dotąd w ludzkiej postaci diabeł ujawnia się), ich zachowanie (porywanie w powietrze i rozszarpywanie grzeszników, groźby wymagających nadludzkiej siły tortur w pieśni J-945/J-2225 itp.) pozwala przypuszczać, że pojawiają się one w potwornej postaci, odpowiadającej tradycyjnym wyobrażeniom folkloru i religijnej ikonografii17. Jak już wspomniano, demony bywają określane ‘szpetnymi’ (np. J-120/J-364: šerední hosti, J-554/ 17 Choć w ilustracjach do druków kramarskich wizerunki diabła występują niezwykle rzadko (być może w związku z przekonaniem o zagrożeniu płynącym z posiadania w domu jego obrazu), wyjątkowym źródłem graficznym ukazującym demona (zarówno incognito pod postacią rogatego szlachcica, jak i w prawdziwie piekielnej, skrzydlatej i zionącej ogniem postaci) jest XVIII-wieczna plansza śpiewaka kramarskiego, ilustrująca niezidentyfikowaną pieśń, przechowywana obecnie w Archiwum Morawskim w Brnie (zob. Mętrak 2022: 221, 226). ⩶ 301 ⩶ �J-1078/J-2460: ďábel šeredný, J-1015/J-1325: šerední ďáblové), a wykorzystywana przez nie umiejętność lotu, np. J-1777: „ďábel v povětří letěl” [„diabeł w powietrzu leciał”], pozwala zakładać, że w swojej naturalnej postaci diabeł to rogaty i skrzydlaty potwór. Inną potworną cechą diabłów jest wydzielany przez nie zapach siarki lub smoły – w tekście kramarskim połączony z piekielnym ogniem pojawiającym się w pomieszczeniu w chwili pojmania przez diabły grzesznika: „napluli jsou smradem, plamenem svetnici” [„płomieniami, smrodem izbę napełnili”] ( J-197). Zamiłowanie do ognia i gorąca można także wywnioskować z rozpalonych narzędzi tortur, którymi grożą śmiertelnikom diabły w pieśni J-945/J-2225. Częstym atrybutem kramarskich diabłów występujących w ludzkiej postaci jest bogata karoca (krytý vůz, šeza, kočár), którą przyjeżdżają na wezwanie i równie szybko znikają, najczęściej odwożąc swoje ofiary w zaświaty (np. pieśń J-1004/J-1249/ J-1567/J-1804/J-2224/J-2778). Podobnie dzieje się w pieśni J-945/J-2225, w której magiczny powóz przenosi bohaterów do diabelskiej siedziby w ruinach zamku: Tá čtvrtá drahá šeza, je pro vás zchystaná, ta je pro pyšné lidi, zlatem ukovaná […] a tak se s velikým hřmotem, odtud pryč ztratili. Ve veliké prudkosti za město vyjeli, sám Ježíš Kristus to ví, kam jsou se poděli. [Ten czwarty drogi powóz dla was przygotowany, on to dla pysznych ludzi, złotem okuwany […] i tak z ogromnym hukiem, precz odjechali. Z ogromną szybkością precz stąd odjechali, sam pan Jezus Chrystus wie, gdzie się podziali] ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778) S kočarem pro ně přijeli, Na devět míl v okamžení V jednom pustém hradu byli. [Karocą po nich zajechali, Dziewięć mil w chwilę przebyli V pustym zamku się znaleźli]. ( J-945/J-2225) Żywotnym wątkiem w kulturze jest ponadto przypisywanie diabłu zamiłowania do muzyki, zwłaszcza rozrywkowej, skłaniającej do niestosownego tańca (zob. Röhrich 1966: 19, Rudwin 1999: 282–287, Piotrowski 2017: 3–12). Motyw tańca z diabłem, kończącego się śmiercią lub porwaniem grzeszników do piekła, stanowi swoistą realizację starego obrazu danse macabre (Ługowska 1998: 14). W pieśni J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778 piekielnym wysłannikom towarzy⩶ 302 ⩶ �szą orkiestra oraz tancerki, w tekście J-945/J-2225 także obecny jest motyw diabelskiego tańca: „Po jídle muziku brali, divně všickni tancovali” [„Po jadle muzykę mieli, dziwnie wszyscy tańcowali”]. Powyższe przypadki mówią o tańcu i muzyce towarzyszącej diabelskiej aktywności – niejako lustrzanym odbiciu anielskich dźwięków towarzyszących objawieniom pozytywnego sacrum. Bogacza w tekście J-120/J-364, opisanym bliżej w punkcie 4.9.2., odwiedzają diabły w towarzystwie czterech trębaczy, którzy każą mu się weselić („nedbej nic a buď veselý” [„nie dbaj na nic i bądź wesół”]). Piekielny taniec, którego nie można przerwać, bywa również przedstawiany jako makabryczna kara za grzechy, jak w tekście zatytułowanym Píseň k ustrnutí o rozpustilých tanečníků [!] ( J-119). Demoniczni muzykanci pojawiają się w opisywanej historii, by przygrywać do tańca rozpustnikom, którzy zamiast wraz z całą wsią udać się na mszę, postanowili zabawić się w karczmie. Gdy grzesznicy zlekceważyli wszelkie ostrzeżenia udzielane im przez pobożnych rodziców i duchownych, stali się obiektem Bożej kary, w myśl której muszą tańczyć aż do śmierci: Muzikanti pořád hrají, oni posavad tancují, jak šípky pořád běhají, odpočinutí nemají. Od tance z noh krev jim střiká, zem celá krví politá, […] Od šatů litají kusy, z rukou z nohouch kůže visí, až jim vidět z těla kosti, v tej nešťastné veselosti. [Muzykanci ciągle grają, oni po dziś dzień tańcują, jak strzały wkoło biegają, odpoczynku nic nie mają. Od tańca krew im z nóg tryska, krwią zalana cała ziemia, […] Strzępy fruwają z odzienia, z rąk i z nóg im skóra zwisa, aż z ciała błyskają kości, w tej nieszczęsnej wesołości]. ( J-119) 5.6.2.2. Piekło i przestrzenie demoniczne W związku z charakterem występowania diabłów w pieśniach – zazwyczaj przybywaniem na wezwanie lub w reakcji na ludzkie czyny, trudno mówić o przestrzeniach jednoznacznie z nimi związanych. Jak dowodzi motyw przywoływania diabła po imieniu, w większości przypadków lokalizacja zdarzenia nie jest tak istotna, jak konkretna sytuacja, która umożliwia demonom działanie w świecie śmiertelników. Naturalną sferą przebywania diabłów jest, rzecz jasna, chrześcijańskie piekło, tradycyjnie lokalizowane pod ziemią w opozycji do umieszczonego w niedostępnych ⩶ 303 ⩶ �niebiosach boskiego tronu: „V návazanosti na antickou tradici podsvětní říše Hádovy umisťovali také křesťáné peklo do útrob země, jako protiklad k Boží říši na nebesích” [„Nawiązując do antycznej tradycji podziemnego królestwa Hadesa, także chrześcijanie umieszczali piekło we wnętrzu ziemi jako przeciwieństwo Bożego królestwa w niebiosach”] (Royt 2007: 64). Piekło, przedstawiane najczęściej jako ogniste morze, doczekało się szczegółowych opisów w wizjach chrześcijańskich mistyków i pismach teologów (zob. Royt 2007: 63–64). W przypadku tekstów kramarskich niemal całkowicie brak opisów piekła jako takiego. Do nielicznych wyjątków należy historia Fausta przedstawiona w drukach J-1015/J-1325, w której piekło opisane jest jako ‘gorące’ (horoucí peklo). Częściej w pieśniach kramarskich odnaleźć można natomiast jego krótkotrwałe emanacje w świecie śmiertelników. W chwili porywania dusz potępionych ziemia otwiera się, ukazując piekielne płomienie, jak w tekście Píseň pravdivá o dvouch bohaprázných synech […], w której ojcobójców pochłania bijący z dna rzeki piekielny ogień: […] voda rozmrštila, oheň ze sebe vydala. Ty dva bratry pohltila, v okamžení se zavřela, to sám Pán Bůh nebeský ví, kam jsou se oni dostali. [[…] woda się rozstąpiła, ogień z siebie wypuściła. Tych dwóch braci pochłonęła, w okamgnieniu się zamknęła, to wie tylko Pan Bóg w niebie, gdzie też oni skończyli]. ( J-107) Piekło w świecie pieśni kramarskiej jest rzeczywistym miejscem, a dusze potępionych są do niego odnoszone przez diabły, jak np. w przytaczanej już pieśni J-197, mówiącej, że demony „s nešťastným prodávačem do pekla se brali” [„z nieszczęsnym sprzedawczykiem w piekle zawitali”], czy w drukach J-1015/J-1325, w których Faust „s tělem i s duši do pekla musel se stěhovati” [„z ciałem i duszą do piekła musiał się sprowadzić”]. Słowa używane do opisu piekła (hlubina – ‘głębia’, np. J-516/J-548/J-1591, czy propast – ‘przepaść, odchłań (np. J-170/J-896: „chraň tu duši i tělo od propasti věčné” [„chroń tę dusze i ciało od wiecznej otchłani”]) sugerują, że znajduje się ono pod ziemią, a nieliczne opisy piekielnej rzeczywistości (jak w zakończeniu pieśni J-102 o biblijnym Łazarzu) przywołują obrazy karzącego ognia, sięgające swoimi korzeniami jeszcze Starego Testamentu i mitologii hebrajskiej (por. Royt 2007: 63): ⩶ 304 ⩶ �Bůh lidi chudé miluje, a lakomce zavrhuje: chudým dává své milosti, lakomcům platí propastí. Boháč podnes silně hoří v pekelném ohnivém moři: trápí se, a trápit bude, té bolesti nepozbude. [Bóg kocha ludzi ubogich, ale w pogardzie ma chciwych: ubogich darzy łaskami, chciwych wtrąca do otchłani. Bogacz płonie ogniem mocnym w piekła morzu płomienistym: cierpi tam, i cierpieć musi, swej boleści nie porzuci]. ( J-102) Wiadomości o mękach piekielnych dostarczają ponadto dusze potępionych nawiedzające śmiertelników w dwóch z przytaczanych już pieśni o porwanych do piekła grzesznikach. W tekście J-107 potępieńcy zjawiają się po 14 dniach, by ostrzec żywych przed wieczną karą za grzechy: Čtrnáctý den se zjevili, jedné děvečce chudobný, a takto k ní promluvili, že jsou oba zatraceni. že se trápěj ve dne v nocy, žádný nám nemuž spomocy, to trápení míti máme, co Bůh Bohem věčně bude. [Zjawili się w dniu czternastym, przed ubogą niewiastą, i tak do niej powiedzieli, że są obaj potępieni. męczymy się we dnie w nocy, nie ma nam znikąd pomocy, nasza męka nie przeminie, póki Bóg Bogiem zostanie]. ( J-107) W pieśni J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778 grzeszni młodzieńcy objawiają się księdzu w bliżej nieokreślonych, ale przerażających piekielnych szatach: […] čtyři z těch bezbožníků se mu představili, strašný pekelný mundur na ních byl k spatření. Zem se třásti počala, hrůza převeliká, byla na ních k spatření, ty muka pekelná. O ty otče duchovní, popatř na nás nyní, jak za naše rouhání, sme hrozně trestaný. Přehrozně nás pořád, v pekle trápit budou, všechny muka očistcová, na nás se valijou. Těla naše po horách jsouce roznešený, a naše hříšné duše, tak budou trápeny, mukama pekelnýma, až do dne soudného. ⩶ 305 ⩶ �[[…] czterej z tych bezbożników się mu pokazali, w straszne piekielne barwy byli przyodziani. Aż się ziemia zatrzęsła, straszliwe zdarzenia, było po nich widać, piekielne cierpienia. O ojcze duchowny, spójrz jak wyglądamy, jak za nasze bluźnierstwa strasznieśmy skarani. Bez przerwy przeokrutnie, w piekle nas katują, wszystkie męki czyśćcowe na nas wylewają. Ciała nasze po górach były rozrzucone, a nasze grzeszne dusze, tak będą męczone, piekielnymi karami, aż do dnia sądnego]. ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778) Co ciekawe, inaczej niż w poprzednim cytacie, wypowiedź zjaw zdaje się mieszać ze sobą kontrreformacyjne koncepcje wiecznej kary piekielnej i ograniczonego czasowo pobytu w czyśćcu, zakładając, że męki potępionych zakończą się w dniu Sądu Ostatecznego. Tradycyjny folklor siedziby diabłów w ludzkim świecie umieszcza w opuszczonych budynkach, niedostępnych leśnych ostępach i na bagnach (Milewska 2010: 52). W ten nurt opisu demonicznych przestrzeni wpisuje się pieśń J-945/J-2225, w której diabelska siedziba mieści się w ruinach zamku, oraz teksty J-120/J-364, J-121/J-707/J-2102 i J-554/J-1078/J-2460, w których kuszenie i spotkania z diabłem następują w lesie, często nocą (por. Adamowski 1999: 226). Dalszym miejscem wiążącym się być może silniej z aktywnością sił nieczystych jest karczma, w której następuje kuszenie mordercy z pieśni Nový příběh, který se stal w Pruském Polsku, v městě Vidavě, roku 1820 ( J-70/J-1260/J-1399). Opis zdarzenia jest na tyle zdawkowy, że jego szczegółowy przebieg pozostawiony jest wyobraźni słuchacza. Można go interpretować dosłownie i wyobrażać sobie obecnego na miejscu diabła, choć raczej jest on tu metaforą dla alkoholu, nakłaniającego bohatera do złego18. Sprzedaż alkoholu w tekstach pieśni ( J-87/J-1357; por. Scheybal 1990: 194–196) bywa utożsamiana z diabelską aktywnością (dzięki temu przez stereotyp Żyda-karczmarza podkreśla się ponadto niebezpośrednio sataniczność Żydów). Związki diabła z alkoholem podkreślały w XIX w. teksty wydawane przez 18 Warto zaznaczyć tu różnicę między tekstami czeskich pieśni kramarskich a ich polskimi analogami opisywanymi przez Piotra Grochowskiego (2010) – w tekstach czeskich diabeł jest często obecny fizycznie i uczestniczy aktywnie w przebiegu wydarzeń. W przypadku pieśni polskich „sam szatan ani żadne inne złe duchy nigdy nie pojawiają się w obrębie świata przedstawionego pieśni nowiniarskich, funkcjonują wyłącznie w obrębie narratorskich komentarzy” (Grochowski 2010: 259). ⩶ 306 ⩶ �rozmaite stowarzyszenia abstynenckie i antyalkoholowe. Takie utwory były przekładane na kilka języków europejskich, nie jest zatem zaskoczeniem, że pieśń zawierająca bezpośrednie stwierdzenie „kořalka pochází od zlého ducha” (Scheybal 1990: 196) ma swój odpowiednik w języku polskim w druku ulotnym zatytułowanym Kwaternica piekielna reprodukowanym często w literaturze, m.in. w tomie Krakowskie Oskara Kolberga (1962: 349)19. Ostatnia możliwa do wyodrębnienia kategoria miejsc demonicznej aktywności to miejsca sacrum, a więc te, w których w jakiś sposób naruszona jest ciągłość świata (por. Adamowski 1999: 227), a rzeczywistość pozazmysłowa objawia się w świecie śmiertelników20. Zazwyczaj są to miejsca, w których łatwiej nawiązać kontakt z mocami niebiańskimi, ale swoisty dualizm religijności ludowej sprawia, że mogą one stanowić furtkę także dla przedstawicieli piekieł, jak w pieśni o malarzu ( J-1777), w której scena kuszenia odbywa się w kościele (zatem nawet miejsca święte nie są dla diabła niedostępne) lub wokół przydrożnego krzyża, jak w pieśni J-219 (w tym wypadku jest to bezpośrednia reakcja na bluźniercze postępowanie bohaterów, w myśl motywu diabeł-strażnik moralności). 5.6.2.3. Ochrona przeciw diabłu Ponieważ śmiertelnik nie jest w stanie samodzielnie pokonać czy przechytrzyć diabła ani oprzeć się jego pokusom, zdany jest na pomoc potężniejszych sił. Dwa teksty wyjątkowo opisują osobiste interwencje świętych – pieśń J-516/ J-548/J-1591, opisująca walkę św. Barbary z diabłem o duszę umierającej, i tekst J-554/J-1078/J-2460, w którym Maryja ratuje zapisane diabłu dziecko i przepędza demona (oba przedstawione w punkcie 5.4.2.4.). Znacznie częściej ochroną przed diabelskimi zakusami jest jednak ludzka modlitwa. Bohatera pieśni J-1777, niesłusznie skazanego na śmierć za świętokradczą kradzież w kościele, przed egzekucją ratuje gorliwe odmawianie różańca, które zmusza diabła do przyznania się do winy. Wznoszona przez duchownych modlitwa do 9 chórów anielskich w utworze J-945/J-2225 powoduje interwencję sił niebieskich (zob. rozdział 5.5.2.2.), które ratują porwane przez demony dzieci. Wcześniej w tej samej pieśni diabelska uczta i bal znikają, 19 Więcej informacji i konkretne legendy o piekielnym pochodzeniu alkoholu (zob. Baranowski 1965: 28, Rożek 1993: 207–210, Zowczak 2013: 330). 20 Ponadto w dwóch tekstach diabeł pojawia się w ludzkim świecie w dzień Bożego Narodzenia ( J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/J-2778, J-1607), który zgodnie z ludowymi wierzeniami stanowi jako święto moment przełomowy, kiedy kontakt między światem ludzi a światem nadprzyrodzonym jest szczególnie łatwy. ⩶ 307 ⩶ �kiedy uczestniczący w niej rodzice porwanych dzieci odmawiają modlitwę przy stole. Odpowiednie modlitwy (których tytuł odwołuje się zapewne do konkretnego druku z asortymentu wydawcy pieśni) są nawet w stanie zmusić diabła do oddania podpisanego przez człowieka cyrografu, jak dzieje się w tekstach J-121/ J-707/J-2102 i J-1607. Także bohater pieśni J-120/J-364 odpędza kusiciela, padając na kolana i wznosząc swe prośby ku niebu, a porwaną przez diabła grzesznicę w pieśni J-170/J-896 wyzwala spod jego władzy modlitwa zgromadzonego tłumu (skierowana do św. Prokopa, ale nie ma w tekście mowy o jego osobistej interwencji): Ďábel popad dívčici, a hodil s ní na znak, až celá zmrtvěla, jak uhel zčernala […] po zemi s ni smejkal, do povětří ji vzal, tři hodiny pořádě v povětří s ni lítal. Lidé strachem zděšení na kolena padli, s pláčem velkým k svatému Prokopu volali, […]. Nedpousť na tu duši, by byla zmařena, nebo jest krví Krista Pána vykoupená […]. [Diabeł chwycił dziewczynę, rzucił ją na plecy, aż cała zmartwiała, jak węgiel sczerniała […] po ziemi nią miotał, w powietrze ją porwał, całe trzy godziny w powietrzu z nią latał. Ludzie przerażeni na kolana padli, z płaczem wielkim świętego Prokopa wzywali, […]. Nie pozwól, by ta dusza była pohańbiona, wszak jest ona Chrystusa Pana krwią wykupiona […]]. ( J-170/J-896) Imię Chrystusa służy w pieśniach jako najprostszy dostępny wiernym egzorcyzm. Przykład stanowi fragment z pieśni J-1015/J-1325, w którym Faust rozkazuje demonom namalować obraz przedstawiający ukrzyżowanie. Diabły czynią to posłusznie, ale nie są w stanie napisać na krzyżu liter INRI. Także druk J-588, wychwalający cudowną moc chrześcijańskiego pozdrowienia „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”, przedstawia te słowa jako broń przed zakusami Szatana: Těch slov trpět nemůže zatracený Satan, jsou mu k nesmírné hrůze, i hned bývá zahnan: dokud duše v těle, vždycky neustále, pochválen buď Pán Ježíš, zpívejme vesele. ⩶ 308 ⩶ �[Słów tych Szatan przeklęty nie może wytrzymać, lęka się ich niezmiernie, mogą go odegnać: póki dusza w ciele, ciągle bez ustanku, śpiewajmy wesoło, pochwalon bądź Panie Jezu]. ( J-588) Czasem pieśni podkreślają jednak, że nie w każdych ustach modlitwa ma jednakową moc, a wypędzenia diabła dokonują osoby duchowne obdarzone specjalnymi kompetencjami. Podkreślanie ich szczególnej prawości można wiązać ze znanym z folkloru motywem wyśmiewania przez diabła zbyt słabych przeciwników. Wypędzić go z ciała opętanego mogą jedynie najczystsi i najsilniejsi duchowni (Röhrich 1966: 19), tak więc opętanego i miotanego szatańską mocą grzesznika opisanego w zakończeniu druku J-554/J-1078/J-2460 ratuje dopiero modlitwa dwóch dominikanów wyposażonych w różańce i krzyże św. Benedykta. Modlitwa pobożnych mnichów powoduje również uwolnienie grzesznej dziewczyny od prześladującego ją demonicznego kocura w pieśni J-1397 (zob. 5.6.3.), choć nikt inny nie był w stanie jej pomóc: Tu se zběhlo lidu mnoho, jak světských tak duchovních, nemohl ji žádný pomocti, až dva pobožní mníchy. Tu modlitbu se modlili, to k Pěti Ranám Krista, ten kocour se od ní ztratil, to jest v pravdě věc jistá. [Wtem się zbiegło ludzi wielu, świeckich i duchownych, nikt jej pomóc nie mógł, tylko dwaj mnisi pobożni. Tę modlitwę odmawiali, ku Chrystusa Pięciu Ranom, kocur ów wtedy zniknął, jest to wszystko prawdą]. ( J-1397) Drugi środek antydemoniczny stanowią tradycyjnie poświęcone przedmioty – medaliki, krzyżyki, szkaplerze, woda święcona, czy wreszcie wykonany w powietrzu znak krzyża (Milewska 2010: 52). Druki J-301/J-2468/J-2711 poświęcone są w całości krzyżowi św. Benedykta, medalikowi zawierającemu skrócone formuły egzorcyzmu, uznawanemu w katolicyzmie za szczególnie skuteczne remedium na zagrożenia związane z czarami i diabelskimi pokusami. W tekście pieśni czytamy zatem, że „[…] co ďábel smyšlet a působit může, / to vše ten svatý kříž zruší a přemůže” [„[…] co diabeł uknuć i wykonać może, / wszystko ten krzyż święty zniszczy i przemoże”]. O mocy pokładanej przez twórców pieśni kramarskiej w tym i podobnych symbolach może świadczyć przyczyna diabelskiej wizyty w przedstawionej już ⩶ 309 ⩶ �pieśni J-1777. Malarz odwiedzany przez kuszącego go demona sam wystawił się na pastwę piekielnych mocy, ponieważ – pomimo wielkiej pobożności – wyruszając w podróż, zapomniał zabrać z domu poświęconego krzyżyka św. Benedykta. Cała historia zaczyna się więc od niedopełnienia rytuału, które naraża go na diabelskie próby. Zatem, pomimo że śmiertelny człowiek jest zbyt słaby, by o własnych siłach przeciwstawić się demonom, teksty pieśni kramarskich zapewniają także o słabości diabła, który nie ma dostępu do katolika przestrzegającego wszystkich zasad swej religii i wyposażonego w odpowiedni zestaw traktowanych jak przedmioty magiczne modlitw i amuletów. Takie ujęcie uzupełnia ponadto naszkicowany w poprzednim rozdziale obraz Boga, który nie interesuje się intencjami czy dotychczasowym postępowaniem ludzi, ale ścisłym i mechanicznym przestrzeganiem ustalonych reguł. Ogólnym wnioskiem wypływającym ze wszystkich tekstów, w których występują istoty demoniczne jest fakt niemożności szkodzenia człowiekowi przez diabła ludzkimi niedopatrzeniami bez uprzedniego umożliwienia mu działania w świecie śmiertelnych. Dotrzymujący tradycji i odpowiednich rytuałów katolik jest przed diabelską mocą zabezpieczony. 5.6.3. Zoomorficzne piekielne moce Ostatnią grupą tekstów wiążącą się z działalnością nieczystych sił w ludzkim świecie są pieśni zawierające motyw zwierząt w cudowny sposób karzących grzeszników za ich przewinienia. Ponieważ w świecie przedstawionym w pieśniach kramarskich sam diabeł jest często jedynie realizatorem boskiego zamysłu i utwierdza porządek społeczny, trudno nieraz określić, które z nadprzyrodzonych motywów zwierzęcych uznać można za działalność piekieł, a które stanowią karę Bożą wymierzaną za pomocą sił przyrody (podobną do piorunów i innych katastrof naturalnych). Dobór zwierząt, które najczęściej występują w tych utworach, pozwala jednak skłonić się do „piekielnej” interpretacji większości wystąpień przedstawianego w tym punkcie motywu. Wśród zwierząt pojawiających się jako narzędzie nadprzyrodzonej kary wymienić można węże, ropuchy, żaby i skorpiony oraz czarne psy, ptaki, kozły i koty – wszystkie znane z tradycji chrześcijańskiej jako symbole złych mocy. Kategorie boskiej i diabelskiej kary nie wykluczają się zresztą wzajemnie: pieśń z druku J-128 (Příkladná píseň o nevděčných dvanácti dítek) jednoznacznie demoniczną aktywność przedstawia jako karę spadającą na grzeszników właśnie z Bożej woli: „Nemohl se Bůh dívat na nepravost velkou, / ráčil je potrestat metlou velmi hroznou” [„Nie mógł się Bóg patrzeć na nieprawość wielką, / raczył ich ukarać chłostą wielce straszną”]. ⩶ 310 ⩶ �Utwór ten zawiera bez wątpienia najbogatszy przegląd zwierzęcych demonów. Tytułowe dwanaścioro dzieci w okrutny sposób przepędza swoich proszących o pomoc starych rodziców, a następnie każde jest karane w nieco inny sposób przez kilka rodzajów piekielnych bestii. Niektóre – jak bliżej nieokreślone „straszne zwierzęta” i czarny kozioł – rozszarpują ciała grzeszników w sposób podobny do diabłów z poprzednich przytaczanych przykładów: Dvá zas šli do pole, zvířata přehrozné jsou je roztrhali, ty syny bezbožné. […] Druhou [dceru] černý kozel vynesl v povětří, na kusy roztrhal, tak vzala skončení. [Dwaj zaś szli na pole, zwierzęta przeokropne na strzępy ich rozdarły, tych synów bezbożnych. […] Drugą [córkę] w powietrze wyniósł kozioł czarny, i rozerwał na sztuki, to jej koniec marny]. ( J-128) W przypadku kilkorga pozostałych zadawane im tortury są jednak bardziej finezyjne i mają związek z jedzeniem, którego niewdzięcznicy odmówili proszącym o pomoc. Jeden z synów zostaje uwięziony w ziemi (por. ziemia jako narzędzie kary w punkcie 5.7.5.) i pilnowany przez piekielnego ptaka, innemu pożywienie zabiera diabelski pies, zaś dwie córki dławią się żabami, które materializują się podczas ich posiłku: Mladší syn se propad, pod pás v zemi vězel. Hrozný pekelný pták na hlavě mu seděl. Druhému černý pes hrozný nedal nič jíst, vždycky za nim chodil: a tak musel umřít. […] Dvě pak, když jsou byly spolu večeřely, hrozné žáby obě udavily. [Młodszy syn się zapadł, po pas ugrzązł w ziemi. Straszny ptak piekielny na głowie mu siedzi. Drugiemu czarny pies straszny nic zjeść nie pozwalał, i wciąż za nim chodził: tak więc umrzeć musiał. […] Dwie zaś, kiedy razem były wieczerzały, okropnymi żabami się pozadławiały]. ( J-128) ⩶ 311 ⩶ �Na ostatnią z grzesznych córek spada kara w postaci półzwierzęcego potomka (co przypomina o zasadzie bezdzietności bohaterek negatywnych lub o posiadanych przez nie potwornych dzieciach): „Dcéra porodila předivnou potvoru / kterážto na sobě měla koňskou hlávu” [„Córka urodziła przedziwnego stwora / który miał na sobie głowę jakby konia”]. Motyw ten powraca w pieśni Gruntovní zpráva, a pravdivá relace, kterák […] jedna smilná žena, misto dítěte strašlivého hada, a to z božího dopuštění porodila. Jej bohaterką jest cudzołożnica pokarana przez Boga potwornym dzieckiem: Pět dni pořád se trápila, nežli vůle Boží byla, však místo lidského plodu, urodila hroznou potvoru. V způsobu hada jest byla, člověčí hlavu měla, proto žalostně kvílila, mnohé ku pláči přivedla. [Pięć dni się wciąż męczyła, aż przyszła Boża wola, ale miast płodu ludzkiego, porodziła strasznego potwora. W kształcie był on wężowym, lecz miał człowieczą głowę, dlatego żałośnie kwilił, wielu do płaczu zmusił]. ( J-2111) Choć w powyższym przypadku piekielny charakter noworodka nie jest jednoznacznie podkreślany, o jego więzi ze światem nadnaturalnym bez wątpienia świadczy fakt, że stwór wygłasza proroctwa, a po 14 dniach znika (por. Navrátilová 2004: 40). Figura mówiącego węża przywodzi również na myśl postać przyjętą przez Szatana w biblijnej Księdze Rodzaju oraz Apokalipsie (Lurker 1989: 256– 257). Jako symbol sił nieczystych zwierzę to pojawia się w analizowanych tekstach częściej. W tekście J-153, Píseň nová a pravdivá, co se stalo w uherské zemi blíž Prešpurku v jedné vsi hospodyni […], kiedy skąpa gospodyni jałmużnę przeznaczoną dla potrzebujących chowa do skrzyni na strychu, produkty spożywcze zamieniają się w niej w odrażające zwierzęta: „Nebo ta almužna, kterou tam dávala, / v hady, žáby, štírý, se jest obrátila” [„Bowiem ta jałmużna, którą tam dawała, / w węże, żaby, skorpiony się pozamieniała”]. W ramach pokuty kobieta, pouczona przez samego papieża, zamyka się w skrzyni, gdzie jej ciało zostaje pożarte przez robactwo, ale dusza otrzymuje rozgrzeszenie, symbolizowane przez białą gołębicę siadającą na meblu. Wymienione w pieśni zwierzęta już w Starym Testamencie służą jako ustalone symbole: żaby oznaczają nieczystość i rozkład (Lurker 1989: 284–285), skorpion śmierć (Lurker 1989: 216), a zgodnie ze słowami Mądrości Syracha służy także jako boskie narzędzie karania grzeszników: „Kły dzikich zwierząt, skorpiony i żmije, miecz mściwy – ku zagładzie bezbożnych” (Syr 39, 30). Wszystkie one, jak za⩶ 312 ⩶ �uważa badacz symboli Manfred Lurker (1989: 284), w kontekście biblijnym uznawane są za „uosobienie demonicznych mocy, które mogą być jednak wykorzystane także przez Boga Jedynego”. W przypadku pieśni kramarskich ropuchy, węże, skorpiony i pająki służą szczególnie jako narzędzie kary grzesznych kobiet (Staškivová 2008: 105–107, Bydžovská, Klacek 2012: 47–48). Ostatnim gatunkiem demoniczngo zwierzęcia jest kot, od średniowiecza symbol czarownictwa i czarnej magii (zob. Rożek 1993: 94–96). W pieśni J-1397: Píseň strašlivá o opovážlivosti jedné děvečky, která kocoura za dítě k prsům vzala […], występuje on jako narzędzie kary wobec dziewczyny naśmiewającej się z cnoty macierzyństwa. Grzesznica, kpiąc ze swojej leżącej w połogu pani, przystawia do piersi kocura, udając, że jest on jej dzieckiem. Zwierzę przemawia wówczas ludzkim głosem i wpija się pazurami w ciało kobiety, deklarując, że będzie go ona musiała nosić przez tradycyjny w kulturze ludowej okres 6 tygodni (40-dniowy okres nieczystości obrzędowej po porodzie; zob. Moszyński 1967: 714, Navrátilová 2004: 106–114): Kocour se ji prsu chytil, ona hrozně kříčela, ach běda nastojte, je tu metla od Boha. Kocour k ní hnedky promluvil, nedavej mě od sebe, až tobě šest neděl vyjde, nespustím já se tebe. [Kocur się jej piersi chwycił, ona strasznie krzyknęła, ach biada gwałtu rety, oto kara od Boga. Kocur wnet ku niej rzecze, zatrzymaj mnie przy sobie, nim sześć niedziel nie minie, nie puszczę się ja ciebie]. ( J-1397) Ostatecznie, dzięki modlitwom pobożnych mnichów potworny kot na powrót staje się zwykłym zwierzęciem, ale dziewczyna po trzech dniach umiera. Węże, smoki i pokrewne im potwory pojawiają się ponadto w tekstach opowiadających o cudownych znakach i proroctwach głoszących rychłe nadejście Bożego gniewu. Sensacyjny tekst Nová píseň o ukrutném příběhu ( J-186), znany z literatury także w innych wydaniach (Scheybal 1990: 161–163, Bydžovská, Klacek 2012: 49), opowiada o olbrzymim wężu, określanym zwrotami hrozná potvora (‘straszny potwór’) i náramně hrozný had (‘wielce groźny wąż’), pożerającym podróżnych w lesie pod Pragą (lub – w innych wariantach – Hamburgiem). Potwór, choć ostatecznie pokonany świeckimi metodami dzięki wojskowej interwencji, przejawia pewne cechy istoty nadprzyrodzonej: ze swej nory wypełza codziennie w południe, w porze wiązanej tradycyjnie z aktywnością nieczystych mocy, a jedyny ⩶ 313 ⩶ �ocalały z napaści potwora przeżył dzięki temu, że przegnał go za pomocą modlitwy. Nieziemskie pochodzenie podobnych stworzeń sygnalizują także znaki obecne na ich ciałach, np. w pieśni J-1312, Nová píseň o divných dvou příbězích, kteří se stali ve vlaské zemi […], w której wyłowiony z morza potwór – hybryda kilku gatunków zwierząt obdarzona dodatkowo ludzką twarzą – zwiastuje mór i wojnę. 5.6.4. Podsumowanie Diabeł w pieśni kramarskiej rzadko posiada indywidualne cechy, zazwyczaj jest jednym z wielu złych duchów przybywających z piekła, by karać grzeszników. Jako taki jest dla ludzi przerażający, bywa rozjuszony i dziki, ale jest też przebiegły i korzysta z podstępu, a nie wyłącznie z siły. Naturalna postać diabła nie jest szczegółowo opisana, ale można się domyślać jego potworności. W takiej formie może on latać i dysponuje ogromną siłą, umożliwiającą fizyczne krzywdzenie śmiertelnych. Pojawia się wśród płomieni i zapachu siarki, a jego nadnaturalne moce wiążą się z żywiołem ognia. Częściej jednak przybiera ludzką postać, odpowiednio do sytuacji, ale zazwyczaj schlebiającą jego próżności – człowieka obojga płci pięknego i bogato ubranego. Rzadziej pojawia się jako przedstawiciel grupy obcej dla osoby, której się ukazuje. Może także pozostawać bezcielesny i popychać do złych czynów ludzi o słabej woli, zwłaszcza zamroczonych alkoholem lub oddających się zabawie. W każdej postaci diabeł stanowi dla człowieka poważne zagrożenie, może opętywać śmiertelników lub nakłaniać ich do złego. Niegodziwi lub zdesperowani ludzie mogą zawrzeć z diabłem pakt, sprzedając duszę za materialne korzyści. Do świata śmiertelników demony przybywają zazwyczaj na wezwanie lub wykorzystując jakiś rodzaj zaproszenia, także nieświadomego i nieumyślnego. Przebywając w ludzkim świecie, najczęściej mają swoje siedziby w miejscach odludnych i opuszczonych, ale żadne miejsce, nawet obiekty sakralne, nie jest całkowicie bezpieczne od diabelskiej obecności. Działanie diabła służy zazwyczaj wypełnieniu bożej woli i dyscyplinowaniu grzesznych ludzi, nie jest on zatem w stanie zaszkodzić pobożnemu chrześcijaninowi przestrzegającemu wszelkich zaleceń i zasad wiary. Najlepszą ochroną przed diabłem jest ścisłe przestrzeganie nakazów religii katolickiej, a w razie bezpośredniego zagrożenia – posiadanie apotropeicznych przedmiotów o szczególnej sile i gorliwa modlitwa. Moce nieczyste mogą się w świecie śmiertelników objawiać także w postaci zwierząt i potworów teriomorficznych. ⩶ 314 ⩶ �5.7. Pozostałe przestrzenie i moce 5.7.1. Niebo W języku i folklorze czeskim, podobnie jak w przypadku języka polskiego, pojęcie ‘niebo’ (czes. nebe) występuje w podwójnym znaczeniu – jako fizycznie istniejąca przestrzeń opozycyjna wobec ziemi oraz koncepcja religijna: miejsce przebywania Boga i dusz zbawionych (SSiSL I-I 1996: 85, Bartmiński, Niebrzegowska 1999: 197). Nawet jednak fizyczne niebo ma w sobie zawsze pewien metafizyczny czy religijny pierwiastek, wynikający zapewne z ogólnoludzkiego doświadczenia przyrody: „Zwykłe wpatrywanie się w nieboskłon wystarcza, aby wywołać doświadczenie religijne. Niebo objawia się jako bezkresne, transcendentne. Jest ono par excellence »czymś całkiem innym« w stosunku do tego, co przedstawia człowiek i jego otoczenie” (Eliade 2017: 119). Wizja świata zawarta w folklorze obdarza zatem niebo pewną sprawczością, podobnie zresztą jak pozostałe elementy świata przyrody (por. symbolika nieba, Eliade 2017: 127). Pojęcie nieba w tekstach ludowych można – za Jerzym Bartmińskim – uznać nie tylko za metonimiczne określenie chrześcijańskiego Boga, ale także echa przedchrześcijańskiej „wizji naturalno-religijnej z jej podstawową ideą kosmicznej solidarności życia” i nałożenie się „wyobrażeń i watościowań pochodzących z dwu »częściowo niezależnych« typów wierzeń, pogańskiego i chrześcijańskiego […]” (Bartmiński 1988: 102–103). Także w pieśniach kramarskich zjawiska związane z przestrzenią nieba interpretowane są jako aktywność rzeczywistości nadprzyrodzonej w ludzkim świecie. W pieśni pasyjnej z druku J-510 Chrystus zwraca się więc osobowo m.in. do fizycznego nieba i związanych z nim żywiołów: „Nebe, oblakové, povětří, živlové, se dívejte: / ještě-li mne znáte, a za Pána máte, povídejte” [„Niebo, obłoki, powietrze, żywioły, spojrzyjcie: / jeśli wciąż mnie znacie i za Pana macie, odpowiedzcie”]. Jako najczęstsze przejawy cudownej aktywności w przyrodzie wymienić można wszelkie wystąpienia niebieskiego ognia, a więc przede wszystkim błyskawice oraz komety i rozmaite znaki towarzyszące objawieniom świętych. Ściśle chrześcijańsko postrzegane niebiosa są natomiast zaludnione przez aktywne, osobowe byty, którym przynależy odpowiedni kult i z którymi ludzkość może kontaktować się bezpośrednio lub z pomocą pośredników w modlitwie. Istoty te, od samego Boga po świętych i anioły, uporządkowane są hierarchicznie w zależności od swojej mocy i kompetencji, co w ogólnym zarysie odpowiada strukturze katolickich kultów epoki rekatolizacji: ⩶ 315 ⩶ �Členění katolických kultů doby baroka je hierarchické, založené na principu vyšší-nižší, na němž v podstatě spočívalo uspořádání celé tehdejší společnosti. Nejvýše se nalézal Bůh ve třech osobách jako Bůh Otec, boží Syn Ježíš Kristus a Duch svatý. Významnou roli hráli také andělé a samozřejmě v horním patře katolického nebe nalezla místo i Panna Maria. Jen o něco níže pak byli jednotliví světci a světice. [Podział kultów katolickich w okresie baroku jest hierarchiczny, oparty na zasadzie władzy i poddaństwa, z której wyrastała organizacja całego ówczesnego społeczeństwa. Najwyżej znajdował się Bóg w trzech osobach, czyli Bóg Ojciec, Syn Boży Jezus Chrystus i Duch Święty. Ważną rolę odgrywali również aniołowie, a w najwyższej części katolickiego nieba swoje miejsce miała rzecz jasna także Panna Maria. Jedynie nieco niżej znajdowali się konkretni święci i święte]. (Mikulec 2013: 33) Różnica między niebem-ideą religijną a niebem fizycznym bywa przy tym trudna do uchwycenia, tak jak w wielokrotnie już przywoływanym tekście Píseň pravdivá o ukrutnosti turecké ( J-137/J-989/J-1035/J-1319), w którym pobożni zakonnicy tłumaczą swoją wiarę Turkom, wskazując na nieboskłon jako siedzibę Boga: „Ukázali vzhurů k nebi tamtoť náš Bůh bydlí” [„Pokazali w górę w niebo tamże Bóg nasz mieszka”]. Stwierdzenia podobne do tego uzasadniają przyjęty w niniejszej pracy model świata, w którym obszary podporządkowane dobremu i złemu sacrum orientowane wobec świata ludzkiego są dosłownie jako „góra” i „dół”. Poszczególnym zaludniającym niebiosa bytom, a więc trójjedynemu Bogu, Maryi i świętym oraz duszom zmarłych i aniołom poświęcone zostały oddzielne podrozdziały. W tym miejscu przeanalizowane będą jedynie obrazy nieba jako takiego, jako obszaru działalności sił przyrodzonych i ponadnaturalnych oraz wszelkich miejsc i obiektów z nim związanych. 5.7.2. Ogień niebieski Ogień niebieski – uderzające z nieba pioruny – stanowił symbol boskiej interwencji zarówno w tekstach religii chrześcijańskiej, od Starego Testamentu po Apokalipsę św. Jana, jak i w starszych wierzeniach Indoeuropejczyków, w tym Słowian. W niemal każdym systemie wierzeniowym, jak zauważa Eliade (2017: 121), „pewne uprzywilejowane struktury kosmosu – niebo, powietrze – stanowią ulubione epifanie najwyższej istoty; istota ta objawia swą obecność przez to, co jest jej właściwe: majestas niebieskiego bezmiaru, tremendum burzy”. Nie dziwi zatem, że zwyczaje i wątki folkloru związane ze zjawiskami atmosferycznymi przetrwały w wyobraźni ludowej szczególnie długo. Także w tekstach kra⩶ 316 ⩶ �marskich „(o)ślepiające światło błyskawic i przerażająca siła grzmotów to złowrogie znaki zwiastujące karę sądu niebios” (Lurker 1989: 26). W analizowanych tekstach motyw gromu z jasnego nieba powraca kilkakrotnie, zwykle z wyraźnym zaznaczeniem Bożej sprawczości zdarzenia (także z folkloru ustnego znane jest określenie pioruna nazwą boží posel – ‘boży poseł’; por. NEČMS 2007: 59; czy obawa przed piorunem jako karą za nieprzestrzeganie świąt religijnych; por. np. NEČMS 2007: 620). W analizowanych tekstach kramarskich piorun stanowi najczęściej narzędzie wymierzenia sprawiedliwości. Jako zjawisko następujące bez ostrzeżenia nie tylko służy ukaraniu grzesznika po dokonanej zbrodni, ale często niebieska interwencja w postaci gromu z jasnego nieba udaremnia zły czyn i pozwala ocalić ofiarę – pozytywnego bohatera utworu. Takie zdarzenie ma miejsce w tekście wielokrotnie przywoływanej pieśni Příkladná píseň o přehrozné a ukrutné nynější francouzké vojně […], w której francuski żołnierz prześladujący ubogą wdowę zostaje zabity piorunem: Přeukrutný Francouz hrozný, rozsápaný velmi byl, tu hned vdovu zarmoucenou do rybníka jest vhodil, od ní rychle pryč pospíchal, však se toho nenadal hrom do něj z jasna uhodil, tak ho Pán Bůh potrestal. [Przeokrutny straszny Francuz, wielce był rozjuszony, prędko wrzucił do stawu wdowę zrozpaczoną, już się od niej oddalał, lecz się nie spodziewał grom go trafił z jasnego nieba, tak go Pan Bóg ukarał]. ( J-194) Podobny los spotyka także krakowskiego bogacza, usiłującego zastrzelić proszącą go o pomoc siostrę-wdowę w przedstawionej już w punkcie 4.9.2. pieśni Žalostný příběh v píseň uvedený co se stalo w polském položení v městě Krakově…: Ach Ježíš na nebesích, nemoh déle hleděti, na tohoto bezožníka, musel ho potrestati, v tom se strašlivě zablesklo, a v domě udeřilo, tak že ho to na té zemi, na kusy rozsekalo. [Ach Jezus na niebiosach, nie mógł dłużej patrzeć, na tego bezbożnika, musiał go ukarać, wtem straszliwie błysnęło, a w domu zagrzmiało, tak że go na podłodze, na sztuki rozerwało]. ( J-2235/J-2708) ⩶ 317 ⩶ �Podobnie jak w poprzednim przykładzie, także tutaj jako bezpośredni sprawca kary wymieniony jest Chrystus. Gniew Boży spada przy tym nie tylko na osobę sprawcy, ale i na cały jego majątek, a burzy towarzyszy dalszy znak z nieba – gradobicie: Při tom velký též hněv Boží. přišel na dům veliký, že lidé ruce spinali, ó Bože převeliký, přišla též strašlivá bouře i hrozné hromobití, že se jeho dům rozmetal, i s jeho služebníky. [Do tego wielki gniew Boży, spadł na ten dom ogromny, że ręce ludzie wznosili, o Boże przeogromny, przyszła też straszna burza i groźnie gromy biły, aż dom jego wraz ze służbą, w drzazgi rozwaliły]. ( J-2235/J-2708) Ostatni z przykładów, Nová píseň o pravdivém příběhu, který se stal na hranicích Prajských… ( J-1009/J-2112) przypomina narrację z przedstawionego w punkcie 4.5.3. tekstu o bluźnierczych luteranach kpiących z Maryi ( J-279). Choć tekst nie zaznacza bezpośrednio udziału istot świętych w zdarzeniu, opisuje karę spadającą na bluźnierców naśmiewających się z cudownego obrazu Chrystusa Zbawiciela (a więc przyczyna niezwykłego zjawiska bez wątpienia pozostaje religijna): A hned v okamžení z čistého jasna, jak byla nebeská obloha krásná, strašně udeřilo, rouhače zdrtilo, na důkaz všem lidem čtyři zabilo. [Wnet w okamgnieniu bez ostrzeżenia, z czystego błękitnego nieba, strasznie uderzyło, bluźnierców skruszyło, wszem ludziom na naukę czterech zabiło]. ( J-1009/J-2112) Piorun może być także anielską bronią przeciw demonom (jak w pieśni J-945/J-2225; por. punkt 5.6.2.), wątek ten znany jest także ze źródeł folklorystycznych (por. NEČMS 2007: 59). Jedyny przykład opisanego w pieśni uderzenia pioruna, niezwiązany z boską karą za grzechy, znajduje się w tekście J-1265/J-2356/ J-2362, Pravdivý příběh který se stal v městě Mohuči tohoto roku, w którym rażona gromem zostaje niewinna młoda dziewczyna: ⩶ 318 ⩶ �Jednou při ranní procházce, od hromu omráčeno, Bylo to spanilé děvče, a domu přinešeno. […] Jako nebeská nevěsta od stříbra, zlata se leskla, Kdo se na ni podíval, každý slze proléval. [Raz jeden przy spacerze, gromem ogłuszone, Było to piękne dziewczę, do domu wniesione. […] Niby niebiańska panna srebrem, złotem lśniła, Ktokolwiek na nią spojrzał, łzami się zalewał]. ( J-1265/J-2356/J-2362) W tym wypadku zdarzenie nie kończy się jednak jej śmiercią. Dziewczyna, choć uznana za zmarłą, w cudowny sposób wraca do zdrowia, gdy złodziej chcący ukraść pierścienie, z jakimi została złożona do grobu, usiłuje odciąć jej palec. Tekst ten nie narusza zatem schematu postrzegania pioruna jako kary boskiej, ponieważ nie przynosi śmierci porażonej osoby21. Pieśń nie podkreśla w tym przypadku niezwykłości i nadprzyrodzonego charakteru zjawiska – cudem jest powrót porażonej do życia, a nie samo uderzenie pioruna. Funkcjonalnie bliskim błyskawicy motywem związanym z ogniem niebieskim jest także ognisty deszcz, nawiązujący do starotestamentowych losów Sodomy i Gomory. Podobnie jak piorun uderza on w grzeszników, lecz nie wymierza kary jednostkowo, a całym miastom czy krainom. W kontekście pieśni kramarskich ten rodzaj kary spada wyłącznie na grupę „obcych”, uznaną w rozdziale 4. za najbardziej antagonistyczną – Turków i Tatarów. Najstarszym w czeskim folklorze wzorcem wydaje się legenda o oblężeniu Hostýna przez Tatarów, wspominana w każdym z druków poświęconych Maryi Hostyńskiej (zob. Byrtusová 2011: 99). Jej najczęstsze warianty mówią o strasznej burzy i gradobiciu, które przepędziło najeźdźców, co wspomina np. druk J-730, Nová píseň k hostýnské Panne Marii słowami: „Zahučel hrom, vláha hojná prší, oživil se pramen vysoký, / Na Tatara zatím blesky srší, příval unáší ho divoký” [„Zahuczał grom, deszcz gęsty pada, ożyło źródło wysokie, / Na Tatara piorun spada, fale unoszą go dzikie”]. Mniej 21 Pewna ambiwalencja w stosunku do piorunów obecna jest zresztą także w tradycyjnym czeskim folklorze – z jednej strony błyskawice mają zabijać grzeszników (zwłaszcza kłamców i krzywoprzysięzców) jako Boża kara, z drugiej jednak strony wierzono, że piorun zabija także prawe osoby wybrane przez niebiosa, których dusza trafia prosto do nieba (NEČMS 2007: 59). Podobnie dwojako waloryzuje ogień piorunowy Słownik stereotypów i symboli ludowych: „ogień wywołany uderzeniem pioruna jako pochodzący z nieba jest uznawany za święty, za boskie narzędzie kary lub łaski” (SSiSL I-I 1996: 291). ⩶ 319 ⩶ �popularna wersja legendy ( J-2292: Nová píseň k Panně Marii Hostýnské…) przedstawia ją mniej jako karę wymierzaną przez siły przyrody, a bardziej jako aktywną interwencję Maryi (por. 5.4.2.4.): „V tom se znikla veliká tma Maria stupla dolu, zastínily blankýtovou nebeskou oblohu, / pod duhou ohnivé sloupy, krev, kamení spolu kroupy, padaly v tu dobu” [„Wtedy się ciemność rozwiała Maria w dół zstąpiła, zasłoniły błękitny obszar nieboskłonu, / pod tęczą ogniste słupy, krew i z gradem kamienie, padały w tym czasie”]. Płonące kamienie spadają również na fikcyjne miasto Karmech, w którym Turcy zamordowali franciszkańskich mnichów w popularnym tekście Píseň pravdivá o ukrutnosti turecké: V tom z nenadání Božská moc Se jest ukázala, Že se nebeská obloha Na kříž rozstoupila; Dolů ohnivé kamení Padalo s nebe mezy ty Ukrutné tyrany. [Wtem bez zapowiedzi moc Boża Się ukazała, Że się sklepienie niebieskie Na krzyż rozstąpiło; W dół głazy rozpalone Padały z nieba między tych tyranów Okrutnych]. ( J-137/J-989/J-1035/J-1319-137/J-989/J-1035/J-1319) W odniesieniu do wszelkich aktów kary Bożej wymierzanych za pomocą klęsk żywiołowych, takich jak ognisty deszcz, powodzie, trzęsienia ziemi itp. (por. gniew Boży przedstawiony w punkcie 5.3.4.), ma zastosowanie zasada wyrażona przez Ewę Masłowską w kontekście ingerencji żywiołów w świat człowieka: „Energia pochodząca z Boskiego źródła ma moc życiodajną, nawet w wypadku, gdy pośrednim etapem jest kataklizm, bo ostatecznym celem jest przywrócenie Boskiego porządku, zapewniającego dalsze trwanie” (Masłowska 2012: 61). Nieszczęścia i zło, odpowiedzialnością za które obarczyć można by samego wszechmocnego i wszechdobrego Stwórcę (z dzisiejszej perspektywy tworząc logiczny paradoks), w optyce autorów i odbiorców pieśni kramarskiej są zawsze środkiem służącym większemu dobru ogółu. Inne przejawy niebieskiego ognia, wszelkie niezwykłe zjawiska astronomiczne – komety, tańczące słońce czy świecące w dzień gwiazdy i księżyc – mogą ponadto służyć jedynie ostrzeżeniu, zwiastując niezwykłe (i przerażające) zdarzenia: wojny, katastrofy czy wreszcie koniec świata (SSiSL I-I 1996: 236, 292–294). Nie stanowią wówczas bezpośredniego zagrożenia dla ludzi, ale niesiony przez nie przekaz i tak napełnia śmiertelników paraliżującym strachem. Pieśń J-69, Strašlivá píseň o přehrozném znamení, které bylo k vidění na obloze nebeské […], opisuje takie zjawisko widziane w Rosji w 1844 r.: wizja składała się ⩶ 320 ⩶ �z trumny i trzech czaszek zwiastujących zarazę, dwóch ognistych kolumn (biblijnego symbolu Bożej obecności), zionącego ogniem węża, korony i mieczy, miotły symbolizującej Bożą karę oraz krucyfiksu i figury Maryi. Tak niezwykłemu spektaklowi towarzyszyły ponadto zjawiska astronomiczne: „Slunce měsíc krásný, nad tím se zatměli, / a hvězdy o osmi hodinách svítili” [„Słońce księżyc piękny, nad tym się zaćmiły, / a gwiazdy o ósmej godzinie świeciły”]. Podobny repertuar symboli (dwie trumny, trzy armaty i miecze, sześć czaszek i krucyfiks) towarzyszy objawieniu maryjnemu z pieśni J-1297/J-1849, bliżej analizowanej w punkcie poświęconym aniołom. Także w przytaczanych już tekstach J-1733 i J-2499, mówiących o identycznych objawieniach w Krakowie i Budapeszcie, słońce świeci na czerwono w środku nocy i wędruje po nieboskłonie w otoczeniu pięciu niebieskich gwiazd, a w utworze Píseň o velkém zázraku který se stal w švabskej zemi blíž města Tittenhamu ( J-74) objawieniu Maryi w Szwabii towarzyszy zaćmienie słońca i widoczne na niebie cztery ogniste słupy. Znaki na niebie zwiastujące koniec świata przypomina także czerpiąca z Nowego Testamentu pieśń o upadku Jerozolimy ( J-543/J-576/J-2732). Wszystkie te utwory interpretują opisywane cuda jako zapowiedź mających nastąpić kar. Interesująca wydaje się ponadto pieśń J-217 o trzęsieniu ziemi w Ameryce Południowej w 1869 r. W tym tekście – spisanym po relacjonowanej tragedii – również wspomniane zostały poprzedzające ją znaki: spadające gwiazdy i dwa ogniste słupy. Autor zaznacza jednak, że były one przez miejscową ludność zlekceważone. Bezpośrednio przed katastrofą dzień miał się natomiast zmienić w noc za sprawą niezwykłych czarnych chmur. 5.7.3. Raj ziemski Niebo jako element zaświatów w światopoglądzie ludowym zazwyczaj nakłada się na obraz biblijnego raju, a więc cudownego ogrodu, który pierwsi ludzie zmuszeni byli opuścić przez swą grzeszną naturę (Brzozowska-Krajka 2004: 423). W tekstach folklorystycznych, obok lokalizacji nadziemskiej niebios, odnaleźć więc można także obrazy raju ziemskiego, znajdującego się w niejasnej relacji do świata ludzi, ale w wyjątkowych sytuacjach dostępnego śmiertelnikom. Motyw ten nie jest częsty w pieśniach kramarskich, ale można go odnaleźć m.in. w znanym już w połowie XVIII w. tekście Píseň historická o jedné bohabojne dceři v Uhřích městě Várdajnu zrozené ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110), operującym wątkami znanymi z żywotów świętych (np. Katarzyny Aleksandryjskiej). Pieśń opowiada o Terezii, córce komendanta siedmiogrodzkiego Wielkiego Waradynu (w tekście Vardajn/Vardají), która ślubowała swoje dziewictwo ⩶ 321 ⩶ �Chrystusowi22. Mimo złożonej przysięgi ojciec chce ją wydać za mąż, dziewczyna modli się zatem do swego mistycznego małżonka: Neopusť mne v čas nynější, nebs ty sám můj nejmilejší, v tom se ji zjevil překrásný, mládenec co slunce jasný. [Nie opuszczaj mnie w tej porze, boś ty sam moje kochanie, wtem się jej ukazał śliczny, młodzieniec jak słońce jasny]. ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110) W odpowiedzi na modły piękny młodzieniec-Chrystus prowadzi Terezię do cudownego ogrodu: Za ruku ji hnedky pojal, laskavě se s ní odsud bral, vocitli se spolu v zahradě, kdež bylo kvítečko krásné. [Za rękę ją zaraz chwycił, łaskawie w dal poprowadził, znaleźli się razem w ogrodzie, gdzie było prześliczne kwiecie]. Ta panna plná radosti, vidouc ovoce v hojnosti, ptáctvo líbezné spívati, muziku líbezně hráti. [Ta panna radości pełna, owoców mnóstwo ujrzała, ptactwo rozkosznie śpiewało, muzykę rozkoszną słyszała]. ( J-131/J-388/J-461/J-957/J-2110) Choć na przechadzce po rajskim ogrodzie mijają im dwie godziny, dziewczyna wraca do rodzinnego miasta i nie zostaje rozpoznana przez wartowników na bramie – wkrótce wyjaśnia się, że w świecie śmiertelników upłynęło 200 lat, nikt zatem nie pamięta o zaginionej pannie, która tym samym unika niechcianego małżeństwa. Terezia szybko starzeje się i umiera przyjąwszy Najświętszy Sakrament. Rajski ogród opisany w pieśni znajduje się na ziemi23, lecz nie jest objęty zwykłymi prawami natury. Informacje o rajskim ogrodzie pojawiają się także mniej bezpośrednio, np. w pieśni o znalezieniu krzyża Pańskiego ( J-1255), informującej o pochodzeniu drzewa, z którego wykonano krzyż Chrystusa: wyrosło ono z gałązki rajskiego drzewa po22 Polska pieśń o Terezyi, opisująca tę samą historię, pojawia się w tomie Mazury Pruskie z Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (1966: 387–389), co świadczyć może o jej niemieckim pochodzeniu. Obie pieśni różnią się formą i bez wątpienia nie są przekładem tego samego pierwowzoru. 23 Gdyby treść pieśni interpretować dosłownie, raj jest w zasięgu pieszej wędrówki z opisywanego węgierskiego miasta. Oznacza to jednak nie tyle jego konkretną lokalizację, co fakt, że raj dostępny jest człowiekowi z każdego miejsca na ziemi, pod warunkiem, że drogę do niego wskaże sam Chrystus. ⩶ 322 ⩶ �znania dobra i zła, którą archanioł Michał przekazał synowi Adama, Setowi (znów zatem pomimo materialnego istnienia raju, dostęp do jego fragmentów musi być dla śmiertelnego człowieka zapośredniczony przez moce niebieskie). Opisy raju, zarówno w kontekście raju ziemskiego, jak i niebios, są w tekstach kramarskich skąpe. Wiemy jedynie (z utworów opisujących anielskie chóry), że dusze zbawionych i chóry anielskie oddają w nim cześć Bogu śpiewaniem. Jak zauważa Jiří Mikulec (2013: 226), opisy raju nie były dla barokowej dydaktyki (a więc i czerpiących z niej tekstów kramarskich) tak interesujące, jak przerażające wizje piekła i mąk czyśćcowych. Obrazy rajskich łąk, pachnących kwiatów i chórów zbawionych w białych szatach znacznie słabiej przyciągały uwagę odbiorcy niż makabryczne i emocjonujące opisy kar (choć i te w tekstach kramarskich pojawiają się jedynie w ograniczonym zakresie). 5.7.4. Obcowanie ze zmarłymi Dusze zmarłych to kolejna z kategorii istot przynależnych do zaświatów, zarówno niebiańskich, jak i piekielnych24. Katoliccy święci de facto zaliczają się do większej grupy dusz zbawionych, ale ze względu na szczególną rolę i ich znaczenie kultowe zostali już opisani w odrębnym podpunkcie. Powracające do świata doczesnego dusze nie będące oficjalnie uznanymi świętymi bez wyjątku przynależą do ludzi zmarłych w sposób tragiczny i nagły, którzy nie zrealizowali pewnych zobowiązań podjętych za życia lub muszą zakończyć rozpoczętą przed śmiercią działalność. W zasadniczym rysie odpowiada to wyobrażeniom słowiańskiej demonologii ludowej dotyczącym istot demonicznych powstających z dusz zmarłych, „którzy wyszli w sensie obrzędowo-magicznym i weszli w sensie biologicznym do stanu następnego; czyli innymi słowy: tych, którzy usytuowali się poza jakimkolwiek określonym stanem i […] w paru stanach jednocześnie” (Stomma 2002: 197). Zmarli pojawiają się w świecie żywych albo jako przestroga, by napominać ludzi i odwodzić ich od grzechu, albo by zaprowadzić sprawiedliwość i odbudować porządek, który został naruszony przez ich śmierć (por. Navrátilová 2004: 118). Szereg sytuacji potencjalnie umożliwiających zaświatom kontakt ze śmiertelnymi wylicza w swojej analizie mitologii słowiańskiej Zdeněk Vaňa: Do zvláštní skupiny představ o záhrobí patří duše předčasně či násilně zemřelých, udušených, utopených, vrahů, sebevrahů, nekřtěňátek, čarodějů a čarodějnic. 24 Kwestia dusz potępionych i ich emanacji w śmiertelnym świecie została poruszona w rozdziale poświęconym diabłu (podpunkt 5.6.2.2.). ⩶ 323 ⩶ �[Szczególną grupę wyobrażeń o życiu pozagrobowym tworzą dusze przedwcześnie lub tragicznie zmarłych, uduszonych, topielców, morderców, samobójców, dzieci nieochrzczonych, czarowników i czarownic]. (Vaňa 1990: 138) Funkcję napominania żywych i ostrzegania przed konsekwencjami grzechu pełnią najczęściej dusze potępionych, jak w przytaczanych w dotyczącym piekła i diabłów podrozdziale 5.6. pieśniach J-107 i J-1004/J-1249/J-1567/J-1804/J-2224/ J-2778 (zob. podpunkt 5.6.2.2.), lub dusze pokutujące w czyśćcu. W tym drugim przypadku, jak w pieśni Příkladná píseň o jedné duši očistcovy… ( J-505/J-986/J-1570/ J-2083), żywi mogą swoim działaniem pomóc zmarłym. Utwór opowiada o bogatej pani, która nie wypłaciła uczciwej pensji służącej, za co przez 12 lat cierpi w czyśćcu męki, od których wyswobadza ją modlitwa pobożnego biedaka w sanktuarium Mariazell. Nauk moralnych mogą jednak udzielać także nawróceni grzesznicy, jak skąpa gospodyni z tekstu Píseň nová a pravdivá, co se stalo w uherské zemi blíž Prešpurku v jedné vsi hospodyni… Kobieta poprzez swoją niezwykłą śmierć (zob. 5.6.3.) odpokutowuje grzechy, więc przekaz głoszony przez jej ducha jest optymistyczny. Widmo, zjawiając się przed mężem dwa tygodnie po śmierci, oznajmia, że należy już do grona zbawionych. Następnie prosi go by napominał grzeszników, bo na pobożnych czeka w niebie nagroda: Ve dvouch pak nedělich ona se zjevila svému manželovi takto promluvila. Já jsem oslavená před Kristem Ježíšem, prosím tě manželi oznam lidem všechněm. Napominej lidi, aby se modlili. […] O duše křestianské přestaňte hřešíti, skrz tu modlitbičku Pět Rán Krista ctítí. Budem zde v svornosti v lásce přebývati, po smrti se s Kristem, budem radovati, AMEN. [Ona zaś po dwóch niedzielach się zjawiła swemu małżonkowi i tak powiadała. Jestem uwieńczona przed Panem Jezusem, proszę cię mój mężu oznajm wszystkim ludziom. Napominaj ludzi, aby się modlili. […] ⩶ 324 ⩶ �O dusze chrześcijańskie grzeszyć zaprzestańcie, przez tę modlitewkę Pięć Ran Chrysta czcijcie. Będziemy tu w zgodzie i miłości mieszkać, po śmierci z Chrystusem będziem się radować, AMEN]. ( J-153) Druga wspomniana kategoria – duchy, które dopilnowują zamknięcia niedokończonych spraw w świecie doczesnym, zawiera przede wszystkim teksty o przedwcześnie zmarłych matkach, powracających by opiekować się dziećmi, jak w pieśni J-79, Žalostná píseň o pěti sirotkách a zázračném pacholeti, které jedna macocha na svět přivedla w městě Oppoli w zemi Pruské dne 30. listopadu roku 1866, w której za wstawiennictwem obcującej z dziećmi zmarłej matki ukarana zostaje zła macocha: Když sobě tak hořekuje, uslyší hlas u hrobu, odejdi dceruško milá! Z krchova v tuto dobu, já jsem prosila již za vás Matku Krista Ježíše, v krátkém čase to uvidíš, co se s macechou stane. [Gdy tak sobie rozpaczała, głos usłyszy przy grobie, odejdź córeczko ma miła! Z cmentarza w tej porze, ja za was prosiłam Matkę Jezu Chrysta, za krótki czas zobaczysz, co macochę spotka]. ( J-79) Podobną rolę odgrywa duch matki, który przybywa, by zaopiekować się jedynym synem ocalałym ze zbrodni popełnionej przez złą macochę w pieśni J-1246, Nova píseň o hrozném mordu který se stal blíž Lemberka města v polské krajině: K večeru k desate hodině, když domu přichazel, přes zahradu mu jit přišlo, by si nezachazel, přenaramný strách ho pojal, ženu bylu tam uhlidal, s chlapcem malým stati. Ještě tuto řeč zaslechl když k němu mluvila, modli se tu modlitbičku, co sem ti učila, tak se ti nic nema stati, dyž se ji budeš modlit, pak se mu stratila. [Wieczorem ku dziesiątej godzinie, gdy do dom się wracał, przez ogród iść mu wypadło, by drogi nie nadkładać, strach go obleciał wielki, żonę byłą ujrzał, z chłopcem małym stojącą. ⩶ 325 ⩶ �Jeszcze te słowa usłyszał co ku niemu mówiła, módl się tą modlitewką, którą cię uczyłam, a nic ci się nie stanie, gdy się tak modlić będziesz, potem zniknęła]. ( J-1246) Pojawienie się ducha przeraża męża (nie jest on jednak w pieśni pozytywnym bohaterem, bo sam mści się na bezbronnych dzieciach swojej drugiej żony), ale niewinne i czyste dziecko nie wydaje się bać nadprzyrodzonego zjawiska. W tym samym schemacie co opowieści o matkach, które powracają by dopilnować przerwanych zobowiązań, mieści się także oparta na motywie Lenory historia nieszczęśliwie zakochanych ( J-101/J-124), przedstawiająca powrót kochanka zza grobu, by złączyć się z ukochaną w zaświatach. Ponieważ została szczegółowo przedstawiona w punkcie 4.9.3. dotyczącym mezaliansów, nie poświęcam jej jednak dodatkowej uwagi. Ostatni, najmniej typowy przykład obcowania z zaświatami przynosi pieśń Žalostná a příkladná novina, kteráž se stala w Uherském Království, v městě Eperytus […] (J-115). Utwór opowiada historię pary narzeczonych, w których szczęście ingeruje ojciec dziewczyny. Nie zgadza się on na ślub córki z ubogim złotnikiem, więc wraz z wybranym przez siebie kawalerem dokonują zabójstwa chłopaka. Duch zabitego ukazuje się jednak ukochanej i wyjawia jej prawdę, doprowadzając do ukarania zbrodniarzy: Po smrti třetí den duch jeho se zjevil svoji nejmilejší všeckno ji vyjevil. [Po śmierci dnia trzeciego duch jego się ukazał swojej ukochanej wszystko jej przekazał. Probudíc se ze sna hnedky jej poznala o tom nevědouce na příčinu ptala. Zbudziwszy się ze snu zaraz go poznała nie wiedząc o niczym przyczyny pytała. Všecko ji oznamil kterak se s nim dálo kdeby jeho tělo bylo zakopáno. Wszystko jej oznajmił co się mu zdarzyło i gdzie zakopane było jego ciało]. ( J-115) Przytoczone przykłady, nieliczne w całym korpusie badanych tekstów, pokazują, że tematyka powrotów dusz zza grobu nie była w ramach kramarskiej wizji ⩶ 326 ⩶ �świata równie popularna co w tradycyjnej demonologii ludowej (por. Navrátilová 2004: 299–310, Navrátilová 2005). Wydaje się, że również popularność motywów związanych z duchami w literaturze romantycznej nie miała wpływu na treść popularnych druków. 5.7.5. Ziemia Ziemia (czes. země) stanowi środkowy poziom w wertykalnej strukturze kosmosu i określa całość świata ludzkiego, przyrodzone miejsce przebywania człowieka (SSiSL I-II 1999: 19, 27). W języku czeskim pojęcie země oznacza także kraj lub region (ziemia czeska, polska, włoska itp.) i w takim znaczeniu często występuje w tytułach pieśni kramarskich, lokalizując miejsce akcji w konkretnym obszarze ludzkiego świata. Te przykłady zostały już opisane w podrozdziale 4.7., poniżej poruszone są więc jedynie wątki dotyczące umiejscowienia i wartościowania ziemi w strukturze wertykalnej, a więc w relacji ze światem nadprzyrodzonym i jego porządkiem. Tak postrzegana ziemia, jako obszar środkowy, pozostaje w opozycji zarówno do nieba (jest czymś niższym, a więc mniej wartościowym), jak i podziemi (jest miejscem życia, w opozycji do podziemnego, nieludzkiego świata, przynależnego zmarłym i siłom nieczystym). Charakterystyczne dla tradycyjnej kultury ludowej było postrzeganie ziemi w kontekście rolniczym jako rodzicielki, istoty żywej, cechującej się świętością i płodnością (por. Masłowska 2012: 121–122 i dalej). W przypadku tekstów kramarskich brak w zasadzie podobnych motywów. Można zatem uznać, że elementy archaicznego rolniczego spojrzenia na świat są w czeskiej twórczości kramarskiej stosunkowo rzadkie (por. SSiSL I-II 1999: 18). Zgadza się to z charakterem postępujących zmian gospodarczych na nowożytnych ziemiach czeskich i nie stoi w sprzeczności z faktem, że większość odbiorców literatury popularnej stanowili mieszkańcy wsi. Wciąż jednak ziemia jako element boskiego porządku świata reaguje w tekstach kramarskich na działania ludzi. Podobnie jak niebo poprzez zjawiska atmosferyczne, także ziemia może okazać wolę Bożą i wartościowanie moralne ludzkich czynów. Analogicznie jak w tradycyjnym folklorze, „ziemia oburza się na zbrodnię popełnioną na jej powierzchni” (Bartmiński 1998: 102). Nie przyjmuje do swego łona ciał grzeszników, lub przeciwnie – pochłania ich za życia, przerywając ich haniebne działania. Dobitnym przykładem jest pieśń Opravdiwý příběh který se stal v vlaské zemi ( J-22/J-23/J-25/J-78/J-1034), opowiadająca o niewdzięcznym synu, który znęca się nad starym ojcem, odmawiając mu pożywienia. Gdy pod jego nieobecność żona lituje się nad starcem i karmi go, bohater negatywny zabija kobietę i usiłuje ⩶ 327 ⩶ �zastrzelić również ojca. Wówczas następuje boska interwencja, a morderca zapada się po szyję w ziemi i tak uwięziony pozostaje na łasce swojej niedoszłej drugiej ofiary: Ruku k pistoli stáhnul, v tu chvíli se popad, pod krk hlavu ma venku je podnes v zemi tak. Tak ho Bůh všemohoucí, strestal toho syna, že svého otce nectil, však je jeho vina, žádný ho ven z ty zemi nemůž vytahnuti ačkoliv okolo něj, začali kopati. Zem tvrdá jak železo jest okolo něho […] on žádného jidla nemůže zažíti, krom co mu otec podá, s tim musí živ býti. [Ręką po pistolet sięgnął, w tej chwili się zapadł, po szyję głowa na wierzchu do dziś tkwi w ziemi tak. Tak go Bóg wszechmogący, syna tego pokarał, że ojcem swoim wzgardził, była jego wina, nikt go nie poradzi wyciągnąć z tej ziemi chociaż wokół niego, kopać próbowali. Ziemia wokół niego twarda jak żelazo […] on nie może przyjmować pokarmu żadnego, prócz tego, który jeść mu poda ojciec jego]. ( J-22/J-23/J-25/J-78/J-1034) Ziemia pochłania również bluźniercę z pieśni Nová piseň o přehrozném zázraku, který se stal v sedmihradské zemi ( J-1916). Bohater uprzednio zostaje na trzy dni sparaliżowany, a informacja o buchającym z jego ust ogniu zbliża ten opis pochłonięcia przez ziemię do historii o grzesznikach żywcem porwanych do piekła: On tak strašně zařval, do země se propad, […] On z té země křičel přes čtyři hodiny, lidé napomínal, by se nerouhali, raděj se lepšili. [On strasznie zakrzyknął, pod ziemię się zapadł, […] On z tej ziemi krzyczał przez cztery godziny, ludzi napominał, aby nie bluźnili, lepiej się poprawili]. ( J-1916) ⩶ 328 ⩶ �Przeciwny wątek odnaleźć można natomiast w pieśni Nová píseň o pravdivém příběhu, který se stal na hranicích prajských, kterak šest rouhačů bezbožných svatému Salvatoru se rouhali […] ( J-1009/J-2112), w której ziemia trzykrotnie wyrzuca z siebie pochowane ciała bluźnierców, zabitych uprzednio przez piorun w akcie Bożej kary: Ti mrtví když byli pochovávaní, množství lidu bylo tenkrát přitomných, ani ta svatá zem přijmout jich nechtěla po třikráte na vrch jich vyhodila. [A ci martwi, kiedy ich chowano, mnóstwo ludzi na to patrzyło, poświęcona ziemia ich nie przyjęła na powierzchnię trzykroć wyrzuciła]. ( J-1009/J-2112) Obydwa wspomniane motywy (pochłaniania i wyrzucania przez ziemię złych ludzi) przeczą sobie tylko pozornie – stojąca za nimi idea sprawczości przyrody i obecnego w niej pierwiastka oceny moralnej pozostaje wspólna. 5.7.6. Trzęsienie ziemi W myśl interpretacji biblijnych wstrząsy ziemi są znakiem od Boga, a „zjawiska sejsmiczne objawiają samo bóstwo” (Lurker 1989: 251) zarówno w Starym jak i Nowym Testamencie. Podobnie jak inne klęski żywiołowe, także ta odbierana była przede wszystkim jako wyraz Bożego gniewu, stanowiąc rozszerzenie motywu pochłaniania grzeszników przez ziemię, obejmujące całe miasta i krainy a nie pojedyncze jednostki. W tekstach kramarskich brak jednoznacznego podkreślania Bożej sprawczości przy opisie tego zjawiska, ale jest ona oczywista w kontekście całości utworów. W pieśni J-217, Nová píseň o velikém zeměhnutí v zemi Americké, […], stosunkowo realistycznemu opisowi tragedii towarzyszy porównanie losu miast Ameryki Południowej do biblijnej Sodomy i Gomory oraz scena cudu, w którym trzęsienie ziemi uspokaja się podczas podniesienia na mszy świętej: Když bouřlivé země hnutí třetí noc už trvala, u obrazu svaté Trojice Mše svatá se konala, když duchovní tělo a krev Ježiše pozdvihoval, zem i moře se stišilo jako by mu přikázal. [Gdy gwałtowne ziemi wstrząsy trzecią już noc trwały, przy obrazie świętej Trójcy Msza się odprawiała, gdy duchowny ciało i krew Jezusa podnosił, ziemia i morze umilkły jakby im rozkazał]. ( J-217) ⩶ 329 ⩶ �„Trzęsienie ziemi i nieba” jako znaki zbliżającego się końca świata wymienia Příkladná píseň o hrozné zkáze města Jeruzalema, k rozjímání vydaná ( J-43), opisująca zniszczenie Jerozolimy przez Rzymian. Zgodna z ewangelią św. Mateusza (Mt 27, 51) wzmianka o trzęsieniu ziemi towarzyszącym ukrzyżowaniu Chrystusa pojawia się także stosunkowo często w pieśniach pasyjnych. Być może na skutek inspiracji tym biblijnym obrazem, wizjom trzęsienia ziemi w pieśniach kramarskich towarzyszą zawsze dodatkowe elementy podnoszące poczucie grozy i niesamowitości: znaki na niebie, zmiana dnia w dzień itp., jak w utworze Píseň nová o podivném zázraku svatej Anny, všem věrným ctitelům na světla vydaná ( J-610/J-1259): „Vznikla se velká tmá, a země třesení, / byli strašlivé mlhý, šífy rozkotaný, na moři spatření” [„Zapadła wielka ciemność, ziemia dygotała, / mgła była straszna wkoło, statki roztrzaskane, na morzu widziano”]. Można założyć, że trzęsienie ziemi jako zjawisko niespotykane często na ziemiach czeskich, a więc zasadniczo nieznane autorom i odbiorcom pieśni kramarskich z własnego doświadczenia, opisywane było w oparciu o znane im teksty kultury, przede wszystkim Biblię (zob. Lurker 1989: 252). Co interesujące, akcja wspomnianej powyżej pieśni umiejscowiona jest w Portugalii, co może stanowić dalekie echo wiadomości o słynnym trzęsieniu ziemi w Lizbonie w 1755 r. 5.7.7. Podziemie Podziemie rozpatrywać można w dwojakim kontekście. Z jednej strony pod powierzchnią ziemi umieszczone są pewne elementy przynależne wciąż do świata ludzkiego (jaskinie, piwnice, lochy itp.), z drugiej zaś strony także w podziemiach (głębiej, niedostępne śmiertelnikom) umieszczane są ujemnie wartościowane rejony zaświatów – piekło i czyściec, pośmiertne siedziby dusz grzeszników. Mówić więc można o dwóch rodzajach „podziemia”: bliższym, z którym w kontakt wchodzą śmiertelnicy, działając na poziomie świata naturalnego, i dalszym – nadprzyrodzonym, które objawia się w świecie ziemskim wyjątkowo, w specjalnych magiczno-religijnych okolicznościach (por. obcowanie z diabłem w podpunkcie 5.6.2.1.). Należy przy tym pamiętać, że nawet bliższe, „naturalne” podziemie często wiąże się w narracjach ludowych, w tym pieśniach kramarskich, z elementami niezwykłości – można tu wspomnieć o strzeżonych nierzadko przez diabła skarbach, które bohaterowie przedstawionych w poprzednich rozdziałach pieśni odnajdują w piwnicy ( J-121/J-707/J-2102) lub zakopane w lesie ( J-140). Podziemie w kulturze ludowej jest identyfikowane jako cudowny i bogaty „inny świat”, dostępny człowiekowi w wyjątkowych okolicznościach, albo jako miejsce ⩶ 330 ⩶ �śmierci i aktywności mocy demonicznych. W języku religijnym synonimem podziemia jest piekło (por. SSiSL I-II 1999: 466), co zgadza się z używanym na określenie piekła w pieśniach kramarskich słowem propast, ‘otchłań’. W narracjach ludowych „zapadają się w podziemie całe osiedla ludzkie i budynki, a także ludzie występni, przeklęci, nieszczęśliwi” (SSiSL I-II 1999: 465). Motyw ten występuje również w tekstach kramarskich (por. wspomniane pieśni z wątkiem pochłaniania grzesznika przez ziemię za karę lub trzęsienia ziemi). Chyba najciekawszą realizacją motywu pochłoniętych przez ziemię obiektów, w której poniekąd łączą się obydwa schematy przedstawiania podziemi, są dwa druki dotyczące rzeczywistego zdarzenia, jakim było odkrycie jaskini krasowej w Němčicach na południu Moraw w 1862 r.: pieśń Podivný přiběh! Který se stal letošího roku. Na Panství Boskofském blíž vesnice Němčic… ( J-964), i jej wariant uzupełniony prozatorskim komentarzem: Opis haviřů, kteři od potopy světa chrám Páně […] vydobyli ( J-2805). Wydarzenie w relacji kramarskiej obrosło znamionami niezwykłości i cudowności, a sama jaskinia została przedstawiona jako stworzona przez ludzi świątynia, pochodząca z czasów przed biblijnym potopem. W takiej interpretacji obecne są zatem obydwa elementy – znajdująca się 33 sążnie pod ziemią świątynia jest niezwykle bogata i pełna przepychu (jak pełne skarbów jaskinie z bajek ludowych): Stěny od vrchu až dolu třipjejí se od zlata a střibrne perle k tomu spusobu diamanta. Jest to oltař stěny vzácne sou perlami posété Poslechnete o Křestane jak se to dál dovite. [Ściany z góry aż na sam dół mieniące się od złota a srebrne perły do tego na kształt diamentów. Jest to ołtarz ściany drogie perłami wykładane Posłuchajcie Chrześcijanie co tam było widziane]. ( J-964) Zarazem jaskinia w pewien sposób przynależy do zaświatów. Skoro jej twórcami byli grzeszni ludzie ukarani przez Boga potopem, stanowi ona część świata umarłych i potępionych: ⩶ 331 ⩶ �Tam sou videti zviřata lide se jim klaněli na Boha Otce pro smilstvo na čisto zapomněli. [Widoczne są tam zwierzęta im się ludzie kłaniali rozpustni o Bogu Ojcu całkiem zapomnieli. Tam sou spatřeny ty sloupy které pan Bůh na zemi, Na pohrušku všemu lidu ukazoval na nebi. Widziano tam i te słupy które pan Bóg na ziemi, Na postrach wszystkim ludom pokazywał na niebie]. ( J-2805) Němčicka jaskinia jest więc fragmentem krainy zmarłych, zakonserwowanym wycinkiem minionego świata. Podobne podwójne wartościowanie podziemi – jako miejsca wydobycia cennych kruszców i bogactw oraz jako obszaru śmierci i zagrożenia życia – obecne jest w utworach dotyczących katastrof kopalnianych, np. tekście Nová píseň o velikém zázraku, který se stal u města Sťavnice a Baňské Bystřice v krajině uherské […] ( J-1829). Opisana w niej katastrofa przydarza się w kopalni drogich kruszców: „Tam jest moc havířu, co rudu kopají / hluboko pod zemi, zlatou a stříbrnou samou dobývají” [„Jest tam wielu górników, rudę wykopują / głęboko pod ziemią, złotą i srebrną tylko odnajdują”]. Pieśń opowiada o tąpnięciu, które uwięziło pod ziemią 760 górników. Z tej grupy po 8 dniach od zasypania bez szwanku wychodzą jedynie katolicy, którzy przez cały czas modlą się do swojej patronki, św. Barbary, i Maryi. Innowiercy (protestanci) wyśmiewają ich naiwną wiarę i za karę zostają zabici w kolejnym wstrząsie, katolikom zaś otuchy dodaje świetlista postać Matki Bożej. Podziemie, jako miejsce dla człowieka nienaturalne, stanowi zatem rejon obcowania z zaświatami czy sacrum, choć w tym wypadku dla gorliwych katolików jest to kontakt pozytywny. Gośćmi z tego innego, obcego świata są także opisani w druku J-2109 widmowi żołnierze w czarnych mundurach (vojsko velmi strašlivý [‘wojsko ogromnie straszne’]), wychodzący spod ziemi w Lhocie niedaleko Náchodu. Zjawy, oglądane przez miejscowych, rozpłynęły się we mgle, gdy na miejsce przybyli sceptyczni przedstawiciele lokalnej władzy. Pieśń przedstawia zdarzenie jako proroczą wizję, zapowiadającą nadchodzące katastrofy (por. punkt 5.7.2.), ale może być też interpretowane jako spotkanie z duchami zmarłych (por. punkt 5.7.4.). Wpisuje się ono ponadto w dobrze znany z czeskiej motyw tradycji legendarny uśpionego wojska (por. Hajduk-Nijakowska 1980: 105). Podziemiem może być także grób, jak w pieśni J-89 (Píseň žalostivá o jedne paní ve Vlaších, která jako mrtvá pochovaná byvši devět dni hrobě [!] ležela) – w za⩶ 332 ⩶ �chowanych pod numerem 1707 fragmentach tekstu o pozornie zmarłej, która rodzi w grobie dziecko i wraca do życia, czy wspomnianej już pieśni o cudownie ożywionej dziewczynie trafionej przez piorun ( J-1265/J-2356/J-2362). We wszystkich tych przypadkach grób czy krypta, w których zakopane są ciała, staje się miejscem niezwykłego zdarzenia, w pieśni J-89 o jednoznacznie cudownym charakterze, bo pochowaną żywcem kobietę odwiedza cudowne pacholątko przynoszące jej pożywienie (cała treść przedstawiona jest w punkcie 5.5.2.). 5.7.8. Podsumowanie Na świat pieśni kramarskich składają się umiejscowione w osi pionowej przestrzenie: niebo, ziemia i podziemie. Porządek świata naturalnego poddany jest woli Boga i służy realizacji jego zamysłów i woli. Poszczególne żywioły i siły natury mogą – zgodnie z Bożą wolą – przejawiać pewną sprawczość, przede wszystkim karząc grzech i występek przeciwko świętościom wiary katolickiej i zasadom współżycia społecznego. Najwyżej rozciąga się niebo, w swojej niedostępnej części zamieszkałe przez pozytywnie wartościowane istoty nadprzyrodzone. Jego emanacją w świecie śmiertelnych może być raj ziemski, znajdujący się co prawda na ludzkim, ziemskim poziomie świata, lecz ze względów magiczno-religijnych, niedostępny śmiertelnikom bez wstawiennictwa sił boskich. Widzialna, fizyczna część nieba jest przestrzenią, w której ujawniają się znaki Boga i bytów mu podległych, przede wszystkim Maryi. Samo niebo przy pomocy sił natury (piorunów, zjawisk atmosferycznych) może uczestniczyć w wydarzeniach ludzkiego świata. Przestrzenią naturalnie przynależną człowiekowi jest ziemia, na której życie toczy się zgodnie z naturalnym porządkiem, z wyjątkiem momentów interwencji i ujawniania się rzeczywistości ponadnaturalnej związanej z zaświatami pozytywnymi (niebo) i negatywnymi (piekło). Sama ziemia, podobnie jak niebo, obdarzona jest pewną sprawczością, może bowiem np. rozstępować się lub zamykać w obecności grzeszników. Pod ziemią znajduje się częściowo dostępne człowiekowi podziemie, obszar podlegający porządkowi naturalnemu, lecz otwarty na działania sił metafizycznych i nasycony większą niż ziemia dawką niezwykłości i cudowności, związaną z utrudnionym dla śmiertelników dostępem. Głęboko pod ziemią i poniżej naturalnego podziemia znajdują się zaświaty wartościowane negatywnie, miejsce ognia i mąk spadających na dusze grzeszników, które mogą mieć charakter czasowy w czyśćcu lub wieczny w piekle. ⩶ 333 ⩶ ��6 Zakończenie Niniejsze opracowanie dzieli się na dwie zasadnicze części – pierwsza (rozdziały 2. i 3.) poświęcona jest twórczości kramarskiej jako wieloaspektowemu zjawisku w kulturze czeskiej XVIII i XIX w. i oparta jest na dostępnej w Czechach i Polsce literaturze przedmiotu. Druga część (rozdziały 4. i 5.), poświęcona jest analizie materiału źródłowego w oparciu o przedstawione we wstępie (rozdział 1.) założenia teoretyczne. Część analityczna pracy prezentuje dwa kierunki, w których rozciągała się mapa świata opisywanego w pieśniach i drukach. Kierunek „poziomy” to porządek świata ludzkiego z różnymi kręgami swojskości i obcości, zaś „pionowy” – porządek metafizyczny z obecnymi w nim siłami nadprzyrodzonymi. Za cel pracy postawiłem sobie możliwie całościowe przedstawienie tematu niepodejmowanego dotąd właściwie przez polską bohemistykę. Zdaję sobie sprawę, że niemal każde z poruszonych zagadnień mogłoby zostać rozszerzone i przeanalizowane bardziej szczegółowo w oparciu o inny korpus tekstów lub przy przyjęciu innych metod doboru źródeł1, sądzę jednak, że sposób przedstawienia poruszanych w pracy kwestii pozwala na wyciągnięcie ogólnych wniosków i podsumowanie całości tematu. Niechęć czeskojęzycznych elit XIX w. do twórczości kramarskiej i jej późniejszy negatywny i podszyty ironią obraz można próbować tłumaczyć przynajmniej dwoma powodami. Język pieśni – jak dowodzą choćby cytowane w niniejszej pracy fragmenty – był daleki od renesansowego ideału budzicieli narodowych (por. Szczepańska 2004: 45–56). Teksty był pisane i adaptowane przez lud i dla ludu żywą czeszczyzną okresu pobiałogórskiego, zawierającą wiele germanizmów, form dialektalnych czy zmian zbliżonych do obecné češtiny, m.in. takich jak przejście ý do ej i é do í, końcówka -ma w narzędniku liczby mnogiej, czy uproszczenia 1 Zgodnie z przyjętym na wstępie założeniem, że nawet jednostkowy przykład ma znaczenie dla całości obrazu, wiele interesujących – być może nieznanych – materiałów wciąż może znajdować się w innych kolekcjach. Również zbadany przeze mnie korpus może nadal skrywać interesujące przykłady, do których nie udało mi się dotrzeć ze względu na specyfikę materiału i zły stan techniczny niektórych druków. ⩶ 335 ⩶ �grup spółgłoskowych, zwłaszcza w wygłosie2. Z drugiej strony twórczość kramarska w niewielkim stopniu opierała się na tradycyjnym folklorze ustnym, faworyzowanym i idealizowanym przez ówczesnych ludoznawców jako dokument autentycznej słowiańskiej przeszłości. To co ludowe, miało być w ich mniemaniu czyste, wzniosłe i przepełnione słowiańskim duchem. Motywy obecne w pieśniach kramarskich należą jednak głównie do ogólnoeuropejskiego repertuaru sięgającego jeszcze czasów średniowiecza, a zapośredniczonego przez okres kontrreformacji i rekatolizacji ziem czeskich. Były więc raczej lokalną adaptacją ponadnarodowego zjawiska i jako takie nie mieściły się w kanonie kultury narodowej (por. Bobrownicka 1995: 15–18). Wreszcie sama forma druków kramarskich (brak zainteresowania ich trwałością i niespełnianie wymogów elitarnej estetyki) i ich komercyjny charakter (w tym pogoń za sensacją i opisy przemocy) nie pozwalał przedstawicielom elit dostrzec ich prawdziwej wartości, jaką stanowiły dla odbiorców, ale również dla całości kultury czeskiej, m.in. jako medium podtrzymujące przekaz języka. Potrzeby słuchaczy i czytelników, na które pieśni i druki jarmarczne reagowały, były wcześniej zaspokajane przez inne teksty kultury. Twórczość kramarska, stanowiąca wyjątkowo bogaty, złożony z kilku elementów fenomen, nie powstała w pustce jako zupełnie nowa jakość, oddzielona od innych zjawisk kultury, i nie zniknęła bez śladu. Stanowiła raczej swoistą syntezę dawnej oralnej formy i nowoczesnego medium drukowanego. Jej rozwój wiązał się z postępami techniki i rosnącym poziomem wykształcenia – teksty różnych gatunków przekazywane dotąd ustnie mogły być utrwalane w piśmie i połączone wspólną fizyczną formą drukowanej ulotki. „Zamknięcie” tekstu w druku oznaczało jego wyrwanie z relacji osobistego kontaktu autora i odbiorcy (por. Ong 2011: 199–200) i wymusiło zmiany, takie jak przynajmniej powierzchowna dbałość o aktualność przekazu. Próba zaspokojenia ponadczasowych, ogólnoludzkich potrzeb za pomocą fizycznie istniejącego, ale ulotnego medium przyniosła interesujące zjawiska na styku sacrum z technolo2 Załamanie naturalnego rozwoju czeskiego języka literackiego, wynikające z XVII-wiecznej sytuacji politycznej, zaowocowało w kolejnych stuleciach daleko idącym rozwarstwieniem języka. Oficjalny język literacki po okresie stagnacji odtwarzany był podczas odrodzenia narodowego w oparciu o archaiczny już styl XVI-wiecznych humanistów, równolegle jednak naturalnie rozwijał się język potoczny (obecná čeština), bazujący głównie na dialektach środkowoczeskich i różniący się o standardu nie tylko na poziomie leksyki, ale również fonetyki i składni (Szczepańska 2004: 11– 34, Szczepańska 2011: 60–61). Obecná čeština przez długi czas wartościowana była silnie negatywnie jako język najniższych warstw społecznych i do XX w. była właściwie nieużywana w twórczosci literackiej (por. Szczepańska 2004: 35–44). Współczesny język czeski nadal charakteryzuje się głębokim zróżnicowaniem i zazwyczaj wyróżnia się w nim 3 odmiany: język piśmienniczy i mówiony w sytuacjach oficjalnych (spisovná čeština), potoczny język mówiony inteligencji (hovorová čeština) i nieoficjalny język ogólny wszystkich warstw społecznych (obecná čeština). ⩶ 336 ⩶ �gią i komercją, takie jak wyrażany w tekstach nacisk na namacalność cudu czy mechaniczne powielanie acheiropoietów technikami drukarskimi (por. Tokarska-Bakir 2000: 357–373). Wspomniane we wcześniejszych rozdziałach „listy z nieba” czy magiczne modlitwy były odpowiedzią na pisemny charakter kramarskiego medium, a ich popularność przekładała się na sukces finansowy drukarza. To co było dla tej twórczości wyjątkowe, to względnie spójne połączenie w jednym zjawisku i jednym medium różnorodnych funkcji wymienionych w czeskim kontekście przez Bohuslava Beneša (1970: 19–20), a na szerszym tle literatury jarmarcznej przez Tomasza Żabskiego (1993: 18–21). Pieśni kramarskie pozwalały porządkować świat i wiedzę o ludziach go zamieszkujących, wyznaczać granicę własnej wspólnoty i grup obcych. Dostarczały rozrywki, przeżyć estetycznych i pouczenia moralnego. Zawarte w nich opisanie rzeczywistości obejmuje odpowiedzi na pytania o strukturę świata i rządzące nim siły, o pochodzenie i przyczyny zła i cierpienia, o miłość i szczęście doczesne, a wreszcie o śmierć i pośmiertny los człowieka. Twórczość kramarska opisywała świat całościowo, co jak sądzę było możliwe tylko w stosunkowo krótkim momencie w historii kultury. Konieczny był do tego rozwój techniki, umożliwiający masowe upowszechnianie ujednoliconych treści. Z drugiej strony, świat przeciętnego odbiorcy musiał być wciąż wystarczająco mały i zamknięty, by wizje dostarczane w pieśniach nie były w ostrym konflikcie z jego codziennym doświadczeniem. Dezaktualizacja kramarskiej „mapy świata” była jednak nieunikniona wraz z rozwojem czeskiej kultury i społeczeństwa (zob. Tyllner 2010: 72). Zmiany społeczne wymusiły podział funkcji spełnianych dotąd przez druki i pieśni kramarskie na różne gatunki: przekazywaniem informacji zajęła się prasa, dostarczaniem rozrywki drukowane kuplety i piosenki kabaretowe, edukacją religijną i filozoficzną wydawnictwa kościelnych drukarni opatrzone oficjalnym imprimatur (Kafka 2009: 203). Skrajny konserwatyzm pieśni kramarskich, widoczny choćby w powielaniu tekstów sprzed kilkuset lat jako ciągle aktualnych, oraz krytyka nowych mód i zmian społecznych były więc formą samoobrony. Stanowiły próbę zachowania świata, w którym wszystko jest na swoim miejscu i w którym nowiny nie dostarczają tak naprawdę obiektywnych informacji, ale stanowią element trwałego systemu opisu świata. Różne punkty widzenia, jakie wyróżniłem w pieśniach kramarskich (punkt widzenia katolika, poddanego austriackiego, Czecha/Morawianina i chłopa), bez kłopotu dają się ze sobą łączyć. Wynikają one nie tyle z odrębnych tożsamości patrzących, co z treści tekstów, wymuszającej skupienie się na konkretnych elementach rzeczywistości. Im bliżej XX w. tym trudniej o taką zgodność – odbiorców mediów cechuje bowiem większa różnorodność polityczna (i świadomość różnic ⩶ 337 ⩶ �w poglądach) i większa różnorodność zawodowa (zwłaszcza wobec postępującej urbanizacji), a polaryzacja narodowa w kontaktach między Czechami a Niemcami i Żydami rośnie. Po 1848 r., a zwłaszcza w ostatnim trzydziestoleciu XIX w., podział na „swoich” i „obcych” przestał być idealnym systemem porządkującym świat, rzadko doświadczanym osobiście, i stał się w znacznie większym stopniu codziennym doświadczeniem mas. Przechodzący radykalne zmiany świat późnego XIX w. nie dawał się już zamknąć w kramarskim špalíčku, a twórczość kramarska, nadal próbująca samodzielnie odpowiadać na wszystkie potrzeby swoich odbiorców, w nieunikniony sposób stała się w ich oczach śmieszna i naiwna, co tłumaczy późniejsze parodystyczne nawiązania do pieśni jarmarcznych obecne w czeskiej kulturze. Obok powyższych wniosków o ogólnym charakterze, podsumować należy również drugą część pracy poświęconą analizie konkretnego materiału źródłowego. Wśród wydzielonych przeze mnie czterech punktów widzenia i czterech odpowiadających im kryteriów obcości bez wątpienia można zauważyć hierarchiczny układ: jedne są ważniejsze i szersze od innych. Kryterium religijne, polityczno-narodowe i etniczne tworzą właściwie coraz mniejsze koncentryczne kręgi – przynależność do językowo-kulturowego etnosu czeskiego jest (poza wyjątkowymi sytuacjami) równoznaczna z przynależnością polityczną do monarchii austriackiej, ta zaś stanowi idealny przykład państwa należącego do wspólnoty katolickiej. Jedynie kryterium klasowe przebiega w poprzek pozostałych podziałów – w jego ramach „swój” to każdy chłop-katolik, także spoza monarchii austriackiej. To kryterium religijne jest więc decydujące dla poczucia swojskości i obcości – każdy „obcy” w tym aspekcie zawsze wyróżnia się jakimś dodatkowym czynnikiem obcości (na przykład Turcy i protestanci to jednocześnie obcy religijni i polityczni, zaś Żydzi to obcy religijni i klasowi). W czterech grupach tekstów, przedstawiających ziemskich „obcych” według różnych kryteriów oraz w tekstach dotyczących religii można próbować doszukiwać się różnego stopnia inspiracji kulturą elitarną, piśmiennictwem religijnym czy folklorem ustnym. Z tym ostatnim najwięcej wspólnych motywów mają teksty dotyczące obcości klasowej. Zgodność obrazu relacji międzyklasowych z ludowym obiegiem ustnym (ale zarazem podpieranie go autorytetem Biblii) wydaje się uzasadnione, bo nie był to temat podejmowany przez literaturę elitarną w przekonujący dla chłopów sposób. Obcość religijna, państwowa i etniczna są zasadniczo wspólne z przekazem kultury wysokiej – kontrreformacyjnym katolicyzmem i dydaktyczną państwową propagandą. Pieśni kramarskie oferowały wizję świata opartą w znacznej mierze na barokowych przekazach religijnych (choć prostszą niż erudycyjne pisma katechizmowe i teologiczne przeznaczone dla elit). Były również kompatybilne z tradycyjnym wiejskim folklorem, choć znacznie od niego uboższe, jeśli chodzi o obraz ⩶ 338 ⩶ �świata nadprzyrodzonego. W tekstach brak ponadto regionalnej specyfiki na najniższym poziomie – mają one zbyt uniwersalny charakter, by zajmowały się legendami czy podaniami związanymi z konkretną wsią czy mniejszym regionem (choć dużo uwagi poświęcone jest miejscom pielgrzymkowym o ponadlokalnej sławie). We wstępie przyjąłem, że twórczość kramarską można rozpatrywać jako element kultury ludowej, powołując się przy tym m.in. na prace Piotra Bogatyriewa. Jak twierdził ten wybitny folklorysta: „Popularne w Europie pieśni jarmarczne i pieśni pielgrzymkowe są bardzo interesujące z punktu widzenia związanych z nimi funkcji. […] Pieśni te – pochodzenia miejskiego – tworzą przy tym integralną część repertuaru wiejskiego i jako takie muszą być badane” (1979: 322). Sądzę, że to wstępne założenie oparte na popularności zjawiska można uzasadnić także na podstawie przeprowadzonej w pracy analizy zawartych w nim treści. Choć bezpośrednie źródła tekstów czy poszczególnych motywów są zazwyczaj nieludowe, w tworzonym przez nie systemie odnaleźć można szereg cech, którymi kulturę typu ludowego charakteryzuje np. antropolog kultury Ludwik Stomma. Przede wszystkim wyraźnie widoczne jest konserwatywne podejście przejawiające się w reinterpretacji nowych zjawisk tak, by znalazły one swoje miejsce w istniejącym systemie bez konieczności jego modyfikowania (Stomma 2002: 169–170). Włączanie do znanego już schematu widać w sposobie konstruowania stereotypów „obcego”: decydujące znaczenia mają w tym procesie funkcje, jakie „obcy” spełniają w treści utworu, nie zaś konkretna identyfikacja religijna, etniczna czy polityczna. Ponadczasowe role „obcych” są znacznie ważniejsze niż odgrywający je w konkretnym momencie historycznym „aktorzy”. W kontekście religijnym są to role konwertyty, bluźniercy, kata w rodzinie i tyrana, a w kontekście politycznym najeźdźcy, wroga wewnętrznego i wroga odległego. Zbiorcze przedstawianie przedstawicieli różnych narodów i grup religijnych, a więc traktowanie „obcości” w spoisty sposób (Stomma 2002: 177) widoczne jest także na płaszczyźnie języka, np. gdy Turcy określani są jednocześnie mianem pogan i mahometan, czy Francuzi i Prusacy wymieniani jako równoważni wrogowie Austrii. Takie przytaczane w pracy utożsamianie różnych grup „obcych” ze sobą nawzajem jest w ludowym ujęciu uzasadnione, bo wszystko co nie „swoje” jest zasadniczo jednakowe w swojej inności. Choć teksty deklarują aktualność i pozornie relacjonują zmienność świata, wszystko to ma jedynie powierzchowny charakter i empiryczne doświadczenia są przykrawane tak, by pasowały do schematu, a nie schemat aktualizowany jest w oparciu o doświadczenia. Historyczność pieśni – także nowiniarskich – jest więc często powierzchowna i w rzeczywistości operują one raczej bezczasowymi schematami. Charakterystyczną dla kultury wsi zasadę mówiącą, że nie tylko „jest tak, jak ma ⩶ 339 ⩶ �być” ale również „ma być, tak jak jest” (Stomma 2002: 104–110) wzmacnia wizja porządku religijnego świata. Skoro bowiem Bóg jest jego absolutnym władcą i źródłem zarówno dobrych, jak i złych wydarzeń (Szatan zaś, jak pokazują pieśni, spełnia jedynie rolę posłańca bożej kary), bunt przeciwko własnemu losowi jest buntem przeciw Bogu i nie ma szans powodzenia. W ten sam sposób uzasadnić można skrajny konformizm polityczny i brak działań zmierzających do zmiany własnej pozycji społecznej. Hierarchia społeczna jest bowiem uświęcona przez tradycję i autorytet Kościoła, a wielka historia dzieje się niejako poza zasięgiem pojedynczych ludzi i bez ich wpływu. Wojny wymieniane są więc w jednym szeregu z klęskami żywiołowymi i epidemiami, nie jako efekt polityki władców, ale niezrozumiała i niepowstrzymana siła przyrody, skutek boskiego gniewu. Na koniec warto zauważyć, że choć od odbiorców druków kramarskich oddziela nas przeszło półtora stulecia, potrzeby jakie zaspokajali słuchając, kupując i czytając jarmarczne pieśni i sensacje, są w zasadzie wspólne z potrzebami dzisiejszych ludzi. Dziś jednak odpowiedzi szukamy gdzie indziej, w bardziej różnorodnych źródłach, brak bowiem podobnego medium aspirującego do opisu całości świata. Myśląc o wybranych fragmentach rzeczywistości również współcześnie opieramy się jednak często na uproszczonych i schematycznych obrazach, nie weryfikując ich pomimo powszechnego dostępu do względnie obiektywnych informacji. Jak pisze folklorystka Janina Hajduk-Nijakowska: Środki masowego przekazu zmieniły tradycyjne społeczności, które poszukując stabilnej wizji świata, mogą sięgać teraz zarówno po tradycyjne wątki (odświeżone z „podświadomości”, z pokładów pamięci zbiorowej), jak i korzystać z koncepcji podpowiadanych przez media, a nawet funkcjonujących w obiegu pogłosek. Ważne jest to, że nadal mamy do czynienia z sensualnie pojmowanym światem, nazywanym popularnie tradycyjnym myśleniem ludowym. (Hajduk-Nijakowska 2010: 19) Tak jak stereotyp sam w sobie nie jest zjawiskiem negatywnym, ale nieodłącznym elementem myślenia potocznego, tak sama tęsknota za prostą i spójną wizją świata nie świadczy wcale o prymitywizmie czy niedojrzałości. To brak chęci do zmiany swojej wizji świata w obliczu przeczących jej faktów i powielanie informacji potwierdzających oczekiwania odbiorcy bez względu na ich prawdziwość mogą wywoływać demony ksenofobii, nienawiści i przyzwolenia na przemoc wobec innych. Odpowiednie przykłady dostrzec możemy zarówno w czasach popularności pieśni kramarskich, jak i dziś w świecie fake news i mediów społecznościowych. ⩶ 340 ⩶ �7 Lista druków Przyjęte zasady zapisu: numer katalogowy, informacja o melodii (czes. nápěv), tytuł z zachowaniem oryginalnej ortografii, w tym błędów drukarskich, impressum z zachowaniem oryginalnej ortografii, incipit. Pionową kreską (|) oddzielone są informacje zawarte na różnych stronach druku (zwykle pierwszej i ostatniej w przypadku impressum, rzadziej pierwszej i drugiej w przypadku rozbitego na dwa fragmenty tytułu). Znakiem łamania (/) oddzielone są melodie, tytuły i incipity w drukach zawierających kilka pieśni, lub (wyjątkowo) jeden wpis katalogowy składający się z fragmentów kilku druków. Wykropkowania w nawiasie kwadratowym oznaczają nieczytelne fragmenty tekstu (zazwyczaj plamy, pociemniały papier lub drobne ubytki). Poważniejsze uszkodzenia, uniemożliwiające odczytanie większej partii tekstu, zostały oznaczone informacją „druk uszkodzony” przy numerze katalogowym. Uwaga „druk niekompletny” oznacza, że pozycja katalogowa nie zawiera wszystkich stron, ale zachowane karty są we względnie dobrym stanie. J-1 Zpívá se jako: Truchlivý sen Vilhelma. Welmi pěkná Pjseň a neb Smutné laučenj Ludwjka Ssestnáctého s Francauzama. W Pardubicých wytisstěná. Incipit: O lide můj! Ó lide můj! Co jsem ti učinil? J-2 Má svou notu. Nowá Pjseň. Wytisstěná roku 1806. Incipit: Ach můj milý krajane, upřimný Moravane… J-3 Jako: Maličko mně poslechněte. Pjseň z přjběhu této wogny wytažená. — Incipit: Žádám vás vlastenci milí, abyste nelitovali zde se zastáviti… ⩶ 341 ⩶ �J-4 Zpívá se jako: O srdce nejfalešnější, etc. Nowá Pjseň o laučenj Wlastence wssech mužů a synů genž na nyněgssj Franzauskau wognu gj musegj, a se Bohu odewzdáwagj. — Incipit: Ach žalostní a litostní časové nám nastali… J-5 Zpívá se jako: Maličko mně poslechněte, etc. Nowá pjseňo Rekrutyrowánj. — Incipit: Alou pání muzikanti, hleďte na mně pozor dáti… J-6 Zpívá se jako: Proč pak ty mně má panenko, etc. Nowá Pjseň Udatného Regruty, wssem mladým Wogákům k Potwrzenj udatné Mysle wydaná. — Incipit: Proč se bojíš kamaráde, čeho se lekáš? J-8 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo etc. Pjseň wogenská. 1813. Incipit: Jaro se otvírá, kvítí květe… J-9 — Nowá pjseň srdnatého wogina. Tisk S. Pospissila w Chrudjmi, 1862. Incipit: Má panenko jak se máš? Ty se mě falešná zdáš. J-13 — Nowá Pjseň o slawným Pánu Generálu Gedeonu Laudonu, který Bělohrad dobyl. Wytisstěná toho Roku. Incipit: Aj vivat Laudon Jenerál, že jsi již Belohrad dostal… J-14 Zpívá se jako: V tom Jičinským Zámku, etc. Nowá Pjseň Udatného Wogáka, který proti tureckému Wogsku k kurážnému Táhu swé Spolukamarády wzbuzuge. Wytisstěná tohoto Roku. ⩶ 342 ⩶ �Incipit: Bratří co nového? Neptejme se mnoho… J-17 — Nowá pjseň pro mládency a panny pro ukrácenj chwjle wydaná. Tiskem Ant. Augusty w Litomyssli, 1858. Incipit: O jak krásné, jaro jasné… J-22 — Oprawdiwý Přjběh. který se stal w Wlaské Zemi. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-23 — Oprawdiwý Přjběh. který se stal w Wlaské Zemi. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-24 — Nowá pjseň Obraz Lenocha na wýstrahu wssem práce se ssťitjcjm. W Olomauci, 1859. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (33) Incipit: Poslechněte lenoši, jak vám troubí do uši… J-25 Zpívá se jako: Černěť já se přistrojím, etc. Prawdiwý Přjběh, který se stal 1752. we wlaské Zemi, s newděčným Synem, který pro neuctěnj swého Otce trestáný, což lepeg s Pjsně wyrozuměti se může. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-26 — Smutný přjběh který se stal w městě Wjdni, kdežto geden sstudent, čtyry přehrozné mordy spáchal. K wsseobecné wýstraze. Wytisstěna w Litomissli, 1849. Inicipit: Co pak se v tom světě děje, Pane Kriste Ježíši… J-27 — Žalostná Pjseň o Reberij w Netalij. ⩶ 343 ⩶ �1848. Incipit: Poslyšte křesťane co budu zpívati, o tý Netalií chci vypravovati. J-31 — Krásný přjklad wssem manželům a djtkám, to gest o mordu, ktery se stal na Morawě roku 1862. Tisk S Pospjssila w Chrudjmi, 1863. Incipit: Maličko se pozastavte křesťané rozmilí… J-32 — Nowá pjseň o hrozné wraždě, kterou spáchal geden rolnjk na swé manželce. Tisk S. Pospjssila w Chrudjmi, 1864. | Wydal Josef Chládek. Incipit: Poslechněte o křesťané mé smutné zpívání… J-35 — Nowá pjseň o lásce katolického milowání. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1865. Incipit: Slyšte milí krajani, z Bolehradu noviny… J-37 — Pjseň o hrozném mordu. Wytisstěná Waldoně u Krásna, z cýs. král. powolenjm, 1846. Incipit: Ke cti a chvále svatý Jene, my k tobě voláme… J-42 — Prawdiwá zpráwa o welectihodném cjsaři Maxmiliánu, o geho přetěžké smrti, kterou od swých newěrných poddaných podstoupiti musel w Mexiku roku 1867. Tisk Jozefa Groáka w Olomouci. Incipit: Ach my ubozí vlastenci, čeho jsme se dočkali… J-46 — Nowa Pjseň o chroznem mordu který se stal blyž Lemberka města wpolske kragině. Wýtisstěna roku 1846. Incipit: Poslechněte o křesťané, co se v pravdě stalo… ⩶ 344 ⩶ �J-47 — Žalostná Pjseň o Reberij w Netalij. 1848. Incipit: Poslyšte křesťane co budu zpívati… J-48 — Pjseň nawracugjcjho se wogjna. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1871. Incipit: V kvetoucím věku mojí mladosti… J-51 (2 pieśni w druku) — Hágek gako mléko kwetl./Pjseň národnj. Tiskem Jos. Berger-owé w L[…] Incipit: Hájek jako mléko kvetl… / Slovan jsem a Slovan budu… J-55 — Wogenská pjseň o gednom cjsařském husaru, který dwanáct pruských wogáků přemohl. Tiskem a nákladem Jos. Bergrowé w Litomyssli, 349. Incipit: Zemřelý císař Franz poslal od své armády jednoho husara… J-57 — Pjseň o pronásledowánj katoljků w Turcých. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1871. Incipit: Poslechněte křesťanové jaké Bůh divy činí… J-58 Nápěv: Tisíckrát pozdravujem Tebe, o Matičko Krista Ježíše! Pozdrawenj z wogenského leženj. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1866. Incipit: Skoro ráno přišlo poručení, hned se mám dostavit do té vojny… J-60 — Nowá pjseň mládencům a pannám. Tisk a náklad S. Pospjssila w Chrudjmi. Incipit: Jaro se otvírá Pepinko, všechno se zelená… ⩶ 345 ⩶ �J-69 — Strassliwá pjseň o přehrozném znamenj, které bylo k widěnj na obloze nebeské, w ruské zemi k welikému ustrnutj, wssem prawowěřicým křesťanům na swětlo wydaná. Roku 1844, po Božjm narozenj. | Wytažená z warssawských nowin. Incipit: Poslyšte křesťané, strašlivé noviny, co k nám sem to přišly… J-70 — Nowý přjběh, který se stal w Pruském Polsku, w městě Wydawě, Roku 1820. — Incipit: Křesťané bohabojní zastavte se nyní chci vám vypravovati dnes příběh strašlivý. J-74 — Pjseň o welkém zázraku který se stal w sswabskey zemi bljž města Tittenhamu. W Praze, 1849. Incipit: Budu vám zpívati píseň žalostivou, hleďte poslouchati novinu pravdivou… J-75 — Nowá Pjseň o welkém nesstěsti, které se stalo w Uherské zemi, w hlawnjm městě Pesstu, skrze náramnau powodeň, genž přes 2000 domů zbořila, a přes 2000 lidu o žiwot připrawila, měsyce Března 1838. — Incipit: Ach ustrňte se křestiane, poslechněte věci hrozné… J-78 Jako: O lásko rozkoš oči, etc. Prawdiwý přjběh. který se stal w Nassý zemy s newděčným synem, který pro neuctěnj swého otce od Boha trestan, což lépé s pjsně wyrozumět se může, roku 1818. Wytisstěná pro uwarowánj zlého. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-79 — Žalostná pjseň o pěti sirotkách a zázračném pacholeti, které gedna macocha na swět přiwedla w městě Oppoli w zemi Pruské dne 30. listopadu roku 1866. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1867. Incipit: Slyšte zprávy jenž přichází nám do naší krajiny… ⩶ 346 ⩶ �J-81 — Nowá Pjseň aneb Mazur-Polka. W Hranicjch, 1858. Incipit: Poslechněte mně panenky, který láskou hrajete… J-82 Zpívá se jako: Poslechněte vy mne tabáčníci, něco vám zazpívám pro lekraci, etc. Pjseň nowá pro wyraženj mysle. Wytisstěná roku 1850. Incipit: Poslyšte mne muži malou chvíli, abyste svým ženám nevěřili… J-87 — Nowá Pjesň o Kořalce wýborné. W Skalicy, 1844. S powolením c. k. Cenzury. Incipit: Já sedláček bratří milí, slyšte co zpívám v té chvíli… J-88 — Strassliwá pjseň o přehrozném znamenj, které bylo k widěnj na obloze nebeské, w ruské zemi k welikému ustrnutj, wssem prawowěřicým křestanům na swětlo wydaná. Roku 1844, po Božjm narozenj. Incipit: Poslyšte křesťané, strašlivé noviny, co k nám sem to přišly… J-89 — Pjseň žalostiwá o gedne Pani we Wlassich, která gako mrtwá pochowaná bywssi dewět dni hrobě ležela. — Incipit: Pozastav se, o Křesťane! Slyš o divném skutku Páně… J-91 — Přjběch který se stal w turecké zemi o přezbožných raubiřých. Wytissťena w Bystřici. Incipit: Ach poslechněte křesťane, jen malou chvílčíčku… J-92 — Truchliwý přiběh w nowau pjseň uwedený. | Mord ukrutný, který se stal w ruské zemi 1842, w pjseň uwedený. Witisstěná w roku 1843. ⩶ 347 ⩶ �Incipit: Poslechněte o křesťane, věci hrozné neslychané… J-94 Zpívá se jako: Rád bych se oženil, jde mně to těžce. Nowá Pjseň o Americe. W Olomauci, 1856. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: Poslyšte lidičky směšné zpívání… J-95 — Nowá Pjseň, gak se stalo w Řjmské země roku 1844, geden každý z tégto strassliwé nowiny wyroznmý. Wytaženo s Wjdenckych nowyn. Incipit: Poslyšte křesťané milí, pro Kristovo umučení… J-96 — Nowá pjseň o welkem nesstěsti, které se stalo w uherský zemý, w hlawnjm městě Pestu skrze welikau wodu, genž přes dwa tisyce domu zbořila, a přez dwa tisyce ljdu o žiwot připrawila 1838 měsyce Března. — Incipit: Ach ustrnte se křesťane, poslechněte věci hrozné… J-98 — Nowá pjseň o pěti zázračných dětěch, které gedna chudá panna na swět přiwedla we wsi St. Francesko bljž Pařjže 3. ledna 1864. Tisk a sklad R. Škarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Podivný příběh poslyšte, jenž se ve Francouzích stal… J-101 — Nowa Pjseň wssem Bohatým Rodicům na swětlo wydaná. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1874. Incipit: Poslyšte panny, také mládenci, co se jest stalo v městě Jimnici… J-102 Zpíva se obecní notou. Nowina welmi žalostiwá, která se stala w hornjch Rakausých bljž města Lince s gednjm nemilosrdným Lakomcem, který s swým nuzným a chudým Bratrem nelidský zacházel. — Incipit: Poslouchejte, ó křesťané! Věci divné, neslýchané… ⩶ 348 ⩶ �J-103 Zpívá se jako: Vále márný světě. Pjseň nowá o Krogi neslussném, a Bohu protiwné Peysse. — Incipit: Ach! Co jest to slyšet za naříkání, v těch nynějších létech… J-104 — Nowá podiwná Pjseň, k Rozgjmánj na swětlo wydaná. — Incipit: Každý pobožný Křesťan, rozumně poslyšte, též mého zpívání… J-105 — Žalostný Přjběch Který se stal w Králowstwj polském we Wsy Práchowě, kterak Bůh wssemohaucý Neuctiwost proti welebné Swátosti Oltářnj trestati ráčil, skrze gedno Djtě které na Stole přirostlo, což se z Pjsně wirozumj. — Incipit: Žalostně vám chci zpívati, ó křesťane rozmilý… J-106 — Nowá pjseň o welkem nesstěsti, které se stalo w uherský zemý, w hlawnjm městě Pestu skrze welikau wodu, genž přes dwa tisyce domu zbořila, a přez dwa tisyce ljdu o žiwot připrawila 1838 měsyce Března. — Incipit: Ach ustrnte se křesťane, poslechněte věci hrozné… J-107 Jako: Žalostně budu zpívati, etc. Pjseň prawdiwá dwauch bohaprázných Synech, kterak na Pomezy slezkém bljže Města Opawy Leta 1733. práwě w masopustnj Neděli swýcho wlastnjho Otce a Matku gsau newážně zamordowali: genž se z této Pjsně lépe wyrozumj. Předně w Praze, nynj w Litomyssli. Incipit: Přistupte sem ó křesťane, poslechněte věci divné… J-112 — Nowá Pjseň o přehrozném zázraku, gednoho děwčátka, které 200 dnj nic negedlo, a při zdrawém žiwobytj zustalo. Wytisstěná w Hranicjch. Incipit: Svatá zlatá spokojenost, kdo ji v světě miluje… ⩶ 349 ⩶ �J-113 — Nowá Pjseň, na Přjklad Rodičům a Djtkám, na swětlo widaná. — Incipit: Poslyšte manželové, kterí dítky máte tuto žalostnou píseň… J-115 Zpívá se jako: Jaká přišla rána, etc. Žalostná a přjkladná Nowina/kteráž se stala w Uherském Králowstwj/w Městě Eperytus tam bydljce geden Ssenkýř/welmi Bohatý/kterýž mněl Dcerku gedinau welmi překrásnau/kteraužto sobě namlauwal usslechtilého Stwořenj Mládenec Kunstu Zlatnického/Otec gegj w tom wssak zbraňugjce/geho sobě gj wzýti nedal/ co z toho dále posslo/gedenkaždž přespjwagjc Nowinu gruntowné Sprawy se dočte. Wytisstěno Léta Páně, 1717. Incipit: Poslyšte Křesťané, co budu zpívati, žalostnou novinu, vám vypravovati. J-119 Zpívá se jako: Barboro panenko svatá, etc. Pjseň k ustrnutj O rozpustilých Tanečnjků Gak od BOha trestánj k weystraze se takowým giným předstawuge. Wytisstěná Roku 1753. Incipit: Pozastavte se křesťané, slyšte věci neslychané… J-120 Zpívá se jako: Ukrutná smrt, etc. Pjseň prawdiwá o gednom Bohaprazdném Synu. S Dowolenjm Duch. Wrchnosti. Wytisstěná w Hradcy Králowé u Wáclawa Jana Tybély leta 1718. Incipit: O jak přeukrutné lidé, na ten svět povstávají… J-121 Zpívá se jako: o Theofilovi. Pjseň o gistém Mládency, který chudobnau Pannu sy oblibyl, což se diwného při tom přihodilo, z této Pjsně se wyrozumj. — Incipit: Poslechněte dív křesťane milý, co jest se stalo věci pravdivý… J-122 Zpívá se obecní notou. Nowina welmi žalostiwá, která se stala w hornjch Rakausých bljž města Lince s gednjm nemilosrdným Lakomcem, který s swým nuzným a chudým Bratrem nelidský zacházel. — ⩶ 350 ⩶ �Incipit: Poslouchejte, ó křesťané! Věci divné, neslýchané… J-124 — Nowa pjseň mládencům a pannám na swětlo wydaná. W Praze. Incipit: Poslyšte panny tež i mládenci, co jest se stalo v městě Jemnici. J-128 — Přjkladná Pjseň o newděčných dwanácti Djtek. — Incipit: Synové a dcéry maličko poslyšte… J-129 Obecní notou. Pjseň Welmi žalostiwá, o Hwězdě Ocasaté, genž se Kometa gmenůge, ta byla spatřjna na Obloze nebeské prawě w Wánočnj Swátky, kteráž gest widjná od množstwj Lidu, gak daleko ten gegi hrozný Ocas zasáhl a co znamená, přezpjwagjc každý tomu wyrozumj. — Incipit: Každý věrný v Kristu Pánu, ponachyl se k hlasu mému… J-130 — Žalostný Přjběh, který se stal skrze welikau Powodeň w cýs. král. městě Wjdně. — Incipit: Rozpukni se srdce v těle, které niviny strašlivé… J-131 — Hystorycká Pjseň o gedné Bohabogné Panně, která panenstwj swé Bohu zasljbyla. W Skalicy, S powol. c. k. Cenzury. Incipit: Ach slávo, slávo, nebeská, lásko velká Jezu Krista! J-134 Jako: Ach já nešťastná šenkyřka, etc. Piseň Nowá přikladná o pyssným Mládency, který sobě w Pannách wybyral, jak potom sobě přebral, to gedenkaždý z následugicy Pjsně wyrozuměti mocti bude. Wytisstěná tohoto Roku. Incipit: Poslechněte mně mládenci, kteří s láskou hrajete… ⩶ 351 ⩶ �J-135 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím etc. Pjseň za času rozmáhagjcý se morowé rány nazwané Cholera, genž w zemi Ruské a Polské mnoho tisýc lidj zahubila. — Incipit: Zachraň nás, o Bože všemohoucí… J-137 Jako: Z hlubokosti mé těžkosti, etc. Pjseň gistá a prawdiwá, O ukrutnosti Turecké. — Incipit: V Krista věřicí křesťané maličko poslyšte… J-138 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: Sem pospěšte křesťane, poslechnout slovo Páně… J-139 — Pjseň o pronásledowánj katoljků w Turcých. Tisk w Hranicjch. Incipit: Poslechněte křesťankové jaké Bůh divy činí… J-140 Má svou zvlaštní notu. Přjkladná Pjseň o gednom lakomém Muži. — Incipit: Poslechněte novinu, křesťané rozmilí… J-146 Jako: Kvílit musím přenáramně, etc. Pjseň nowá, o gednom Přjběhu, který se stal w polské Zemi Městě Warssawě, kdežto gednoho bohatého Žida malý Synáček a Dcerusska nassý Wjru přigmauti chtjce, od swých Rodičů ukrutně trýzněnj byli, co se dále s njma přihodilo, z této Pjsně lépe wyrozumjss. — Incipit: Maličko se pozastavte, zpívání poslechněte… J-148 Zpívá se povědomou notou. ⩶ 352 ⩶ �Pjseň w nowě wydaná o Mordu ukrutným, který se stal w Morawě w krági Brněnském, na panstwj Boskowskem w dědjně Bukowy, roku 1818, což každý z této pjsně lepe wyrozumj. — Incipit: Poslyšte věc přehroznou, co se letos stalo… J-152 Jako: Ach já nešťastná šenkyřka, etc. Pjseň Nowá přikladná o pyssným Mládency, který sobě w Pannách wybjral, jak potom sobě přebral, to gedenkaždý z následugicy Pjsně wyrozuměti mocti bude. Wytisstěná tohoto Roku. Incipit: Poslechněte mně mládenci, kteří s láskou hrajete… J-153 Zpívá se jako: Poslysste Křesťané. Pjseň Nowá A Prawdiwá, co se stalo w Uherské Zemi bljž Presspurku w gedné Wsy Hospodiny, která od BOha nawsstiwená byla pro Záwist a Skaupost. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Křesťané rozmilý, poslechněte málo, budu vám povídat co se v pravdě stalo. J-154 Jako: Přišla rána od Boha. Prawdiwý Přjběh, který se stal na pomezý Saském, w Žitawě. Wssem pobožným Křesťanům pro odwrácenj takowého skutku zlého w nowě na swětlo wydaný. — Incipit: Křesťané rozmilí maličko poslyšte… J-157 — Nowá Pjseň o gednom cýsářským Husaru, který dwanáct Preyských wogáků přemohl. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Římský Císař Franz poslal od své armády, jednoho husara… J-165 — Historická píseň o hraběti Fridolínu. Tiskem a nákladem Teslika a Neumann-a. Incipit: Na hranicích města německého, stojí tam skvostný hrad na skále… J-170 Zpívá se jako: Pozdraven buď Františku, etc. Prawdiwá pjseň o gisté mladé diwčicy, která skrze rauhánj Swatým od Boha potrestaná byla. ⩶ 353 ⩶ �— Incipit: Maličko se zastavte křesťane rozmilí… J-181 — Nowá Pjseň. o přehrozném mordu, který se od jednoho Boha prázdného Pána v hlavnjm městě Wjdni wykonal. Stalo se roku 1842. Wytažená z Wjdenských nowin. Incipit: Poslechněte přehrozný mord, křesťané rozmilí… J-183 Zpívá se jako: Kdybych věděl potěšení moje etc. Pjseň nowá o nyněgssjch Sedlských Cžasech. Wytisstěná o nynějssjch časech. Incipit: Jaké nastalo nové řizení, že musíme jit na vojnu všichní… J-186 — Nowá pjseň o ukrutném přjběhu. — Incipit: Poslyšte Křesťane co budu zpívati, o hroznej potvoře chci vypravovati. J-190 — Pjseň o Hrozné Powodni, nessťastných Obywatelů na Panstwj Buchlowském, Welehradském, y Bzeneckém. — Incipit: O křesťane se ustrňte… J-191 (druk uszkodzony) […] namau notau. […] o Mordu přehrozném, který wykonal gistý Kornet nad swau neymilegssý Manželkau, a dwauma Djtkama to gednom Lese; w této Pjsnj lépe se dočte. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Málo kdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme, by tak nevážně mordoval… J-191 […] namau notau. […] o Mordu přehrozném, který wykonal gistý Kornet nad swau neymilegssý Manželkau, a dwauma Djtkama to gednom Lese; w této Pjsnj lépe se dočte. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Málokdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme… ⩶ 354 ⩶ �J-193 Zpívá se jako: Žalostně zpívati kdybych pro žalost moh. Nowá Pjseň. Kterak w Gallicyi, neb w Cýsařcko-Polské Zemi Židj k woganskému Stawu se wyzdwjhugi, a měřegi. — Incipit: Nastojte co jest to? Na smutné Židy přišlo… J-194 Zpívá se známou notou. Přjkladná Pjseň O přehrozné a ukrutné nyněgssý francauzké Wogně, kterak onj nás ty ukrutný Týranj sužugau, přespjwage tu Pjseň wycegi se z nj wyrozumi. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Zastavte se ó křesťane, co vám budu zpívati… J-195 (druk uszkodzony) Zpívá se obzwláštní notou. […] o Freykhoru misliweckém, pro Obweselenj Mysle na Swětlo wydaná. — Incipit: Myslivci, myslivci! Vy verbujete… J-197 Jako: Pozdraven buď Františku. Pjseň nowá o gistých přibězých, které se w minulých časech stali o Ržjmském pozdrawenj, které Geho Swátost Papežská Benedykt 13 do Cýsařských Katolických prowincyi ku potěssenj, a wěrným dussem k spasenj wyslati ráčila; a gak ty časy newěřjcý, falessnj a bezbožnj Křestiané, od Boha hrozně trestanj gsau byli, genž se tomu swatému pozdrawenj wysmjwali, a tupili, přespjwagjce tuto pjseň, lépegi každý wyrozumj. — Incipit: Pospěšte sem s vroucnosti, vy všichni křesťane… J-202 — Nová píseň pod názvem: „Muž bez slzi”. Tiskem a nákladem J. Spurného v Praze. Incipit: Hle muž zde leží v rakvi tmělé, jenž vlasť nad všecko miloval… J-203 Zpívá se jako: „Harfenice”. Truchlivá píseň pod názvem: Hrob v Bosně. Tiskem Jana Spurného v Praze. Incipit: Hle, co statných synů ztrácí česká vlast… ⩶ 355 ⩶ �J-209 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh o ukrutnosti Pohanské, gak katolické křestane mordowany byli roku 1860. Wytisstěná w Hranicjch, 1861. Incipit: Zastavte se zde maličko křesťané milí, jake nám došly žalostné smutné noviny… J-210 — Nowá pjseň o krutém boji rakouska proti prusům w Čechách, kdežto od Jozefowa a Králowého Hradce přes Swiňarky, Chlum až do Pardubic krew s wlastenců tékla. Tisk Jozefa Groáka w Olomouci. Nákladem Palamařenky. Incipit: Ach Ježíš Marya o křesťané, poslechněte věci neslychané… J-212 — Pjseň. — Incipit: Co se stalo, poslechněte křesťané rozmilí a to právě letošního roku… J-213 — Pjseň o žiwobytj člowěka. W Olomouci. Wytisstěna u Antonjna Halousky. Složil: Jozef Machat. Incipit: O jak sladce spočívají v tomto tmavém údolí… J-214 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo, etc. Žalostná pjseň o ukrutné wraždě. — | Wydánjm a nákladem F. Skotáka. Tiskem Jos. Bergrowé w Litomyssli, 1228. Incipit: Ke cti chvále svatý Jene, my k tobě voláme… J-215 — Smutná udalost, statečného pána mexikánského cjsaře Maxmiliana 1. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1867. Incipit: Poslysste lidé milí co se stalo, co se toho roku vykonalo… J-217 (druk uszkodzony) — Nowá pjseň o welikém zeměhnutj w zemi Americké, gež tam trwalo od 15. až do 16. srpna roku 1869, což sepsal a wydal Josef Ter. ⩶ 356 ⩶ �Náklad Josefa Hunka […] Tisk u Alf. […] Incipit: Ach, pro Boha o křesťané polepšme […] náš… J-218 — Nowá píseň o jednom zázraku, který se stal w Šandiské zemi. W Uh. Skalici, tiskem Teslik a Neumann-a. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané! J-219 — Prawdiwý přjběh, který se stal w ruské zemi, skrz 3 bezbožné rouhače proti Kristu Gežjssi. Gak potrestáni byli w městě Wildoně, dne 1. ledna tohoto roku. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1869. Incipit: Pozastavte se křesťané, a chtějme poslouchati… J-227 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále Swatého Prokopa. W Skalicy, u F. X. Škarnycla Synů, 1865. Incipit: Maličko se zastavte křesťané rozmilí, budu vám něco zpívat všem ku podivení. J-229 Má známou notu. Nábožná pjseň aneb žalostné wzdychánj Panny Marye, nad smrti Krysta Pána. W Litomyssli, 1812. Incipit: Proč Marya proč si tak naříkáš, a tak smutně vždycky vzdycháš… J-230 Zpívá se, jako: Jest ve štýrské zemi pěkný chrám. Nábožná Pjseň o blahoslawené Panně Maryi Křtinské. — | S powolenjm cýs. král Cenzury. W Skalicy, 1836. Incipit: Slyším hlas slavíčka v jednom oudolí… J-234 — Nowa pjseň k Panně Maryi. Wytisstěná w Litomyssli, 1812. Incipit: V tomto jarním čase, projdu se po lese… ⩶ 357 ⩶ �J-240 — Pjseň nábožná o zazračném obrazu Swaté Matky Božj w králowstwj Uherském w kragi Cžaloteckém. Wytisstěna w Hranicjch, 1851. Incipit: Probuď se ze sna hříšníku, všech márnosti milovníku… J-241 — Nowá Pjseň o Panně Maryi Cellenské, která se zgewila gednomu starečkowi we Sswegdské zemi, který byl starý 112 let, a gesstě chtěl putowat do Marye Cell a do Prahy, a tam nawsstjwit hrob sw. Jana. Dálegi se z této Pjsně dozwjš. W Litomyssli, 1850. Incipit: Zas nová dobrota boží nastala, ta musí probudit taky křesťana… J-242 — Nová piseň který achwale k swatemu cyrylu a methudu na tisyc leto pamatků plnomocne odpustky 1863. roku. Tisk u Hynka Rottbergera w Prostějowě. Incipit: Sem o pospěš duše křestanska ne lituj kroku… J-244 — Pjseň o oné žalostné Cestě swatých třj Osob Gežjsse, Marye a Jozefa, z Nazaretu do Egypta. — | W Skalicy, 1839. Incipit: Ach veliká lásko boží, velká poníženosti Ježíše, Marie, Jozefa… J-249 Zpívá se jako: Adié mé dítě, již se loučím. Wroucná Pjseň o Panně Marii. W Olomouci 1856. Wytisstěno a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: Ze všech nejkrásnější já milou mám, jenom že k ní cestu dalekou mám. J-253 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. — | W Skalicy, 1842. S powolenjm cýs. král. Cenzury. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… ⩶ 358 ⩶ �J-261 Zpívá se jako: Adié mé dítě, již se loučím. Wroucná Pjseň o Panně Marii. Wytisstěná w Hranicjch 1856. Incipit: Ze všech nejkrásnější já milou mám… J-276 — Přjkladná Pjseň o strassliwém Saudném Dni, k rozgjmánj wydaná. — Incipit: Každý křesťan polsyš nyní o dni soudném ty noviny… J-279 — Nowá Pjseň k swatému Jánu Nepomuckému. Wssem Rauhačům na swětlo wydaná. — Incipit: Poslyšte křesťane, malou chviličku, chci vám zazpívati novou písničku… J-282 — Nábožná Pjseň o Umučenj Pána Gežjsse Krysta. Wytisstěná w Skalicy. Incipit: Již jsem dost pracoval pro tebe člověče, tři a třidceti let… J-283 — Mrawná Pjseň wssem ctnostným Nowo-Manželům k potěssenj wydaná. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch. Incipit: Přeušlechtilé manželství, hned v ráji vštípeno… J-286 Zpívá se jako: Žádnej neví co je radost etc. Bolestná pjseň k Pánu Gežjssi. — Incipit: Ach nebesa se ustrňte, plačte se mnou Anjele… J-287 — Pjseň nowá o blahoslawené Panně Maryi Cžastochowské. Wssem wěrným Křestianům ku Po-těssenj složená a wydaná, má swau Notu. — Incipit: Zastavte se prosím málo, oznamím vám co nového, který jste vědět žádali… ⩶ 359 ⩶ �J-289 Má svou známou notu. Pjseň horliwá o blahoslawené Panně Maryi Hostinské, w Markhrabstwj Morawském. — Incipit: Pohledněte Moravcové proti východu slunce… J-296 Jako: Běda že jsem v věku mladém. Hystorická pjseň o swaté Genowefě, genž wzatá gest z žiwota gegjho, w krátkosti wssem milownjkům k spjwánj na swětlo wydaná. Tisk a sklad A. Škarniclowe w Hranicjch. 1865. Incipit: Z knížecího rodu panna Jenovefa jest byla… J-301 — Pjseň o mocnostech Křjže swatého Benedykta. — Incipit: Hle věrní křesťané poslechněte pilně… J-307 Zpívá se známou notou. Pjseň k Panně Maryi. — Incipit: Chci být poutník mariánský, chci také jít putovat… J-308 Jako: Pokoj, zdraví, požehnání. Aneb: Zavitej k nám dítě. Mrawná Pjseň, wssem ctnostným Nowo-Manželům k potěssenj wydaná. — Incipit: Přeušlechtilé manželství hned v ráji vštípeno… J-311 Zpívá se známou notou. Pjseň k Panně Maryi. — Incipit: Chci být poutník mariánský, chci také jít putovat… J-313 Zpívá se jako: Poslechněte o křesťané o strašlivém, etc. Pjseň Z Zákona Božjho wytažená, wssem Křestianům k Nasledowánj dobrých Skutků na Swětlo wydaná. W Litomissli wytisstěná. Incipit: Kdo má uši k slyšení slyš, hlasitě volá Pán Ježíš… ⩶ 360 ⩶ �J-319 Jako: Kvítečku majový vspo. Pjseň nowá k Swatému Janu Nepomuckému, Wssem wěrným Ctjtelům Swato-Janským k Duchownjmu Potěssenj wydaná. Wytisstěná w Holomaucy, 1790. Incipit: Mé srdce plápolá láskou ve mně, žíly hrajou… J-322 (3 piesni w druku) Zpívá se obecní notou. / Má swou notu. / Zpívá se jako: Poslyš smutné matky lkání, etc. Pjsnicky Duchownj, Každému Cžlowěku kagjcýmu spjwati prospěssné a užitečné, nynj w nowě složené, a wytisstěné. Wytisstěné w Holomaucy, 1777. Incipit: Kdež mám hledat Ježíše, jehož jsem ztratila… / Mdlím Kriste smrt jest za dveřmi, pomož srdce jenž v tě věří… / Tak tehdy lásko jediná, ode mě jsi rozloučená… J-325 Má swou obzvláštní notu. Nábožná Pjseň o Umučenj Páně. S Powolenjm Duchownj Wrchnosti. Wytisstěná w Holomaucy, 1770. Incipit: Proč Maria proč si tak nařjkáš… J-327 Jako: Již jsem dost světu, etc. Horliwá Pjseň O Krystu Pánu na Křjži pro nás hřjssné umjragjcým. Wtisstěná w Holomaucy, 1759. Incipit: Již jsem dost pracoval, pro tebe člověče, tři a třidceti lét… J-328 Zpívá se jako: Drahá perlo srdce mého. Pjseň o Smrti, Wssem k Rozgjmánj na swětlo wydaná. Roku 1760. Incipit: Stůj na rozkaz mej jasnosti, pokloň se velebnosti… J-332 Zpívá se jako: Přijdiž přijdiž můj Jezu, etc. Pjseň Nowá O Swatým JANU Sarkandru, S přiwtělenau Motlidbyčkau wssem geho Ctitelům ku potěssenj w nowě na Swětlo wydaná. S Dowolenjm Duchownj Wrchnosti. Wytisstěná w Holomaucy, u Jana Adama Auingera, 1723. Incipit: Dovol ó svatý Sarkandr, dovol tebe pozdravit… ⩶ 361 ⩶ �J-347 Má swou obzvlaštní notu. Nábožná Pjseň O Umučenj Páně. S Powolenjm Duchownj Wrchnosti. Wytisstěná w Holomaucy, 1778. Incipit: Proč Maria proč si tak naříkáš, a tak smutně vždycky vzdycháš. J-350 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, když si etc. Pjsnička Horliwá, Rozgjmánj Cesty Pána GEžjsse do Geruzaléma. Wytisstěná w Holomaucy, 1776. Incipit: Pospěšme k Jeruzalému, všickní věrní křesťané… J-352 (2 pieśni w druku) Zpíva se známou notou. / Má swou známou notu. Pjsničky welmi pěkne, a pobožné w nowě složené. Wytisstěné w Holomaucy. Incipit: Vímť já jeden stromeček… / Tak Bůh nebeský, tento svět miloval… J-358 Jako: Kvítečku májový vspom. Nowá Pjseň k Swatému Janu Nepomuckému, Wssem wěrným Ctjtelům Swato-Janským k Duchownjmu Potěssenj wydaná. Wytisstěná w Holomaucy, 1787. Incipit: Mé srdce plápolá láskou ve mně, žíly hrajou… J-360 Píseň k anjelu strážci, též ranní. Zpívá se jako o Teoffilovi. / Píseň o Tuřanské Panně Marii. Pjseň o Angelu Strážcy, spolu s připogenau Pjsni k Paně Marygi Tuřanské. W Holomaucy, u Jana Adama Auingera, 1722 Incipit: Buď pozdravený anjele slavný… / Zdravá budiž pozdravená Královno Tuřanská… J-361 (5 pieśni w druku) — / Jako: Bůh věčný vás požehnej, etc. / Jako: Ach jak jsem já se staral, etc. / — / Zpívá se jako: O blahoslavený člověk, etc. Pjsničky Welmi Pobožné, kteréž wedau hřissného Cžlowěka k Pobožnému Žiwotu. Wytisstěné w Holomaucy, u Ignácya Rosenburga, 1704. Incipit: Marnost na všem znám a vidím, nechť pak nač chci v světě hledím… / Jak mnozi nepřátelé povstali proti mně: / O Bože můj milostivý, na lid svůj laskavý… / Marnost jsou nad marnosti, Šalomoun pověděl… / Pán blahoslaví nevinné, v komž není srdce zprzněné… ⩶ 362 ⩶ �J-364 Zpívá se jako: Ukrutná smrt, etc. Pjseň prawdiwá o gednom Bohaprázdném Synu. S Dowolenjm Duch. Wrchnosti. Wytisstěná w Hradcy Králowé u Wáclawa Jana Tybély leta 1718. Incipit: O jak přeukrutné lidé, na ten svět povstávají… J-370 — Nowá pjseň k Panně Marii Hostýnské. Tatarské obleženj w roku 1249. a kterak ten chrám Páně w roku 1842 k oprawenj a k zwelebenj přissel. — | Nákladem Jiřího Rady. Tiskem B. Augusty, dřjwě Jos. Bergrowé w Litomyssli. Incipit: Probuďte se Moravané všickni z tvrdého snu… J-375 (2 pieśni) Má svou známou notu. / Jiná. Dwě nowé Pjsničky O Pánu GEŽJSSY Každému nábožnému Kčestianu k spjwánj užitečné. Wytisstěná w Holomaucy, 1775. Incipit: Ježíši můj, ó poklade můj, skrvavený… / Ježíši přemilý, k toběť na každou chvíli… J-379 Zpívá se jako: Pán Bůh jest síla má, všecka, etc. Nowá Pjseň Genž předstawuge Moc Smrti nad gedným každým Člověkem. Wytisstěná Roku 1794. Incipit: Dnes zejtra jak včera, čekej do večera… J-388 Zpívá se povědomou notou. Hystorycká Pjseň o gedné bohabogné Dceři w Uhřjch Městě Wardagnu zrozené, která swé Pannenstwj Bohu slibila, gak dálé se s nj přjhodilo, z té Pjsně se wyrozumj. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Ach slávo, slávo nebeská, lásko velká Jezu Krista… J-390 Jako: Z hlubokosti své těžkosti. Pjseň nábožná ke cti Swaté Anny, Báby Krista Pána. — Incipit: Ach, ach rozmilí křesťané! Nechtějte hřešiti… J-391 — Pjseň truchliwá, wssem wěřjcým křesťanům k wýstraze wydaná. ⩶ 363 ⩶ �— Incipit: Zastavte se křesťané, slyšte mne v krátkosti… J-413 Zpívá se známou notou. Pjseň nábožná o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherském, w Kragi Čaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťané, plačme nad hříchy srdečně. J-414 Zpívá se jako: Jest v štýrské zemi pěkný chrám Páně, etc. Horliwá Pjseň K Panně Maryi Křtinské. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Slyším hlas slavíčka v jednom oudolí… J-417 Má svou známou notu. Nábožná Pjseň ke cti Swaté Matky Anny. — Incipit: Pospěšte sem všickni, ach pospěšte křesťané! J-419 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, zpjwánj spasytedlná. W Skalicy, S powolenjm c. kr. Cenzury. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-420 — Pobožná Pjseň o Umučenj Pána Gežjsse Krysta. W Skalicy. S powolenjm cjs. kr. Cenzury. Incipit: Proč Maria proč si tak naříkáš, a tak smutně vždycky vzdycháš? J-427 — Nábožná pjseň k Panně Maryi. — Incipit: Zde můj milý poutničku, na svá kolena padej… J-429 Jako: Z hlubokosti mé těžkosti, volám k tobě. Pjseň nowá k swaté Anně. Wssem pobožným Křesťanům k spjwánj na swětlo wydaná. ⩶ 364 ⩶ �— Incipit: Ach! Ach! Rozmilí křesťané, nechtějte hřešiti… J-430 (druk niekompletny) Zpívá se jako: Proč mne sužuješ a mé srdce trapíš, etc. Pjseň o Prawdě Krystowé. Wytisstěná k Potěssenj Wěrným. Incipit: Proč se sužuješ, a pořád přemejšliš, co pak nevíš co jsem já. J-431 Zpívá se jako: Proč mne sužuješ a mé srdce trapíš, etc. Pjseň o Prawdě Krystowé. Wytisstěná k Potěssenj Wěrným. Incipit: Proč se sužuješ, a pořád přemejšliš, co pak nevíš co jsem já. J-432 Zpívá se známou notou. Pobožná Pjseň k Panně Maryi Cellenské, wssem wěrným Ctjtelům k nabožnému Spjwánj wydaná. Wytisstěná tohoto Roku. Incipit: Zdrávas buď nebes královno, ó Marya Cellenská! J-440 Jako: Buď pozdraven swatý Jan. Pjseň o welikém Zázraku, který se stal na přjmluwu Sw. Jana Nepomuckého s gednau sslechetnau Panj w městě Neapolis. — Incipit: Křesťané roztomilí málo poslechněte, kterak lid ošemetný jest na tomto světě. J-443 Zpívá se jako: Odcházím šťástně pryč, etc. Nowá pjseň o blahoslawené Panně Maryi kopecké, wssech k tomu zázračnému obrazu putugjcým Křestianum k potěssenj na swětlo wydaná. — Incipit: V tomto jarním čase, projdu se po lese… J-448 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále sw. Jána Nepomuckého. — Incipit: S velikou radostí, sem pospíchejte, na slavný hrad pražský, pilně se ptejte… ⩶ 365 ⩶ �J-460 Zpívá se: jako Vále márný světě, vále ti, etc. Postnj Pjseň o Ukřjžowanému GEžjssy Wssem wěrným Ctjtelům w nowě wydana. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Již Ježíše vede židovská rota, na smrt k odsouzení to před Piláta. J-461 Zpívá se povědomou notou. Hystorycká Pjseň o gedné Bohabogné Panně, která swé pannenstwj Bohu zasljbila. — Incipit: Ach slávo, slávo nebeská, lásko velká Jezu Krista! J-463 Zpívá se známou notou. Nábožná Pjseň o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherském, w Kragi Cžaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťané, plačme nad hříchy srdečně. J-464 Zpívá se jako: Odcházím šťástně pryč, etc. Nowá Pjseň o blahoslawené Panně Maryi — | Wytisstěná w Holomaucy. Incipit: V tomto jarním čase, projdu se po lese… J-467 Píseň k anjelu strážci, též ranní. Zpívá se jako o Theoffilovi. / Jiná o Tuřanské P. Marii. Pjseň Nowá k Swatému Angelu Strážcy, spolu s připogenau Pjsni K Panně Maryi Tuřanské. Wytisstěná w Holom […]. Incipit: Buď pozdravený anjele slavný… / Zdravá budiž pozdravená ó Královno Tuřanská… J-469 Má známou notu. Pjseň nowá k Panně Maryi, wssem wěrným křesťanům na swětlo wydaná. — Incipit: Pozastavte se maličko, ctítelové rozmilí… J-488 (2 pieśni) Zpívá se jako: O lásko má nejmilejší, můj Ježíši nejlíbější, etc. / Jako: Kde jest Ježíš moje žá. etc. Pjseň nowá o Umučenj Pána GEžjsse Krysta, gedné každé Křestianské Dussy spjwati potřebné. ⩶ 366 ⩶ �Wytisstěná w Holomaucy, léta 1772. Incipit: Umučení a tryznění, beze všeho provinění… / O Kriste můj spasiteli, hle já oplzlý hříšník… J-491 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, etc. Pjseň o Zázraku Sw. Anny. — Incipit: Poslyšte křesťané milí, co vám budu zpívati… J-501 — Wraucná Pjseň ke cti a chwále Swaté Matky Anny. — | W Skalicy. S powolenjm král. Cenzur. Incipit: Svatá Anna Bohu milá, židovského rodu byla, dcera Izachara Žida… J-505 Jako: Kvílet musím přenáramně. Přjkladná pjseň o gedné dussi očistcowy, kteráž pro zadrženau mzdu děwečky swé těžce trápená byla. — Incipit: Žalostnou věc poslechněte křesťané rozmilí… J-510 Zpívá se známou notou. Pjseň a neb Pláč Krysta Pána. Wytisstěná w Holomaucy. Incipit: Poďte sem hříšnici, vy spůrní zlostnici… J-516 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo etc. Nábožná pjseň ke cti swaté Panny Barbory, mučedlnice. — Incipit: V Kristu věrní křesťane, maličko poslyšte… J-517 — Nábožná Pjseň ke cti Swatého Izydora, Wyznáwače. W Skalicy S powol. cýs kr. Cenzury. Inicpit: Zastav se sedláčku milý… ⩶ 367 ⩶ �J-518 Zpívá se jako: Poďte chvalte ó křesťané, etc. Pjseň nowa negswětěgssý Rodičce Božj Panně Maryi Frydecké. Wytisstěna toho roku. Incipit: U Frydku jest krásné místo, blahoslavené zajisto… J-529 Zpívá se jako: Vyrostla mně bílá růže. Nowá Pjseń o zkáze Města a Chrámu Maryecell. — Incipit: Mariecell milovnici! Poslechněte noviny… J-535 Zpívá se jako: Jest ve štýrské zemi pěkný chrám. Horliwá Pjseň o blahoslawené Panně Maryi Křtinské, Putugicým k potessenj wydaná. — Incipit: Slyším hlas slavíčka v jednom oudolí… J-543 — Příkladná Pjseň o hrozné zkáze Města Geruzalema, k rozgjmánj wydaná. W Skalicy. S powolenjm cjs. kr. Cenzury. Incipit: Považiž sobě každý z nás, co se již děje tento čas… J-545 — Nábožná Pjseň o Pánu Gežissi. Tisk Amalie Skarniclowé w Hranicjch. Incipit: Pro Krista vás prosím, všickni křesťane… J-547 Zpívá se jako: Radujte se sedláci, etc. Radostná Pjseň po obdrženj swatého Pokoge. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Poslyšte vlastencové, upřímní krajanové… J-548 — Nábožná Pjseň ke cti Swaté Panny Barbory, Mučedlnice. — Incipit: V Kristu věrni křesťané, maličko poslyšte… ⩶ 368 ⩶ �J-554 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, když si ten svět rozjímám, etc. Pjseň truchliwá o Bečwářj. — Incipit: Mariánští ctítelové, maličko se zastavte. J-555 — Nowá Pjseň o zazračném zgewenj Panny Marye swato-růženecké w Sardynském kragj nedaleko Města Turýna. — | W Skalicy. S powolenjm cýs. kr. Cenzury. Incipit: Přistupte věrní křesťane, co se stalo slyšte… J-558 Zpívá se jako: Poslyšte Křesťané. Pjseň Nowá A Prawdiwá, co se stalo w Uherské Zemi bljž Presspurku w gedné Wsy Hospodiny, která od BOha nawsstiwená byla pro Záwist a Skaupost. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Křesťané rozmilí, poslechněte málo, budu vám povídat… J-559 Zpívá se jako: Že všichni zemřeme víme jistě, etc. Horliwý Spěw k Panně Maryi, obzwlásstně w nebezpečným Cžase za Patronku k Zastánj žádegjce. — Incipit: Jak smutné truchlivé časy máme, jeden víc než druhý vždy stejskáme… J-562 Zpívá se jako: Poslechněte o křesťané o strašlivém, etc. Pjseň Z Zákona Božjho wytažená wssem Křestianům k Nasledowánj dobrých Skutků na Swětlo wydaná. W Litomissli wytisstěná. Incipit: Kdo má uši k slyšení slyš, hlasitě volá Pán Ježíš… J-567 — Nábožná Píseň ke cti a chwále Sw. Jana Nepomuckého. — | W Uh. Skalici, u dědičů J. Škarnicla. Incipit: S velikou radostí sem pospíchejte, na slavný hrad pražský pilně se ptejte. ⩶ 369 ⩶ �J-568 Jako: Přišla rána od Boha. Prawdivý Přjběh, který se stal na pomezy Saském w Zitawě, wssem pobožným Křesťanům pro odwrácenj takowého skutku zlého w nowě na swětlo wydaný. — Incipit: Křesťané rozmilí maličko poslyšte, co budu zpíváti… J-573 Zpívá se jako o Theofilovi. Nábožná Pjseň O welikých Milosti Swaté ANNY. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Pozastavte se milí křesťané, budu vám zpívat o svaté Anně… J-574 Zpívá se jako: Jest v štýrské zemi pěkný chrám Páně, etc. Horliwá Pjseň K Panně Maryi Křtinské. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Slyším hlas slavíčka v jednom oudolí… J-576 Zpívá se známou notou. Pjseň pobožná O Zkáze Geruzalema, wssem pobožným Křestianům k Rozgjmánj na Swětlo wydaná. Wytisstěná toho Roku. Incipit: Powažiž sobě každý z nás, co již se děje… J-582 — Nowá Pjseň O Ossemetnosti Swěta tohoto. — Incipit: Ach! Světě, světě spuštěný, celý převrácený… J-588 (2 pieśni) Zpívá se jako: Pozdraven buď Františku, všech ctnosti etc. / Zpívá se známou notou. Dwě pobožné Pjsně: prwnj k Pánu Gežjssi, a druhá k neysw. Swátosti Oltářnj. W Těssině wytisstěný. Incipit: Pochvalen buď Pán Ježíš, vždycky až na věky… / Miluji tebe Ježíši, lásko má nejmilejší… J-590 Zpívá se jako: O Maria Matko Boží, k tobě se utíkáme. Nábožná Pjseň k Panně Maryi, w Křtinském audolj ctěgj křesťany. — ⩶ 370 ⩶ �Incipit: Již se přiblížil čas jarní, srdce mé plesá v těle… J-595 Zpívá se, jako: Běda! že jsem v věku mladém, etc. Hystorycká Pjseň o Swaté Genowefě, wytažená z žiwota gegjho. W Skalicy. Incipit: Z knížecího rodu panna Jenovefa jest byla… J-609 — Wraucná Pjseň o Umučenj Pána Gežjsse Krysta. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1855. Incipit: Když večer deváta hodina byla; Ach! Duše Kristová truchlivá byla. J-610 — Pjseň Nowá o Podiwném zázraku swateg Anny, wssem wěrným Ctitelum na swětla widaná. Wytisstěná w Roku 1847. Incipit: Přistupte sem bliže pobožní křesťané, jenž máte nachylné své srdce… J-611 (druk niekompletny) — Dwě kagjcý Pjsně o Swaté Mařj-Magdalené. W Skalicy, 1848. Incipit: Maria Magdalena v světě se kochala, jsouc veliká hříšnice… / — J-615 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: Sem pospěšte křesťané, poslechnout slovo Páně… J-619 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] W Skalicy Roku 1831. Incipit: Kdo má uši k slyšení, slyš, hlasitě volá Pán Ježíš… J-631 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1854. ⩶ 371 ⩶ �Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-650 Jako: Běda že jsem v věku mladém. Hystorycká Pjseň o Swaté Genowefě. Genž wzatá gest z Žiwota gegjho, w krátkostj wssem milownjkům k spjwánj na swětlo wydaná. W Olomauci, 1859. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (45) Incipit: Z knížecího rodu panna Jenovefa jest byla… J-655 — Nowá pjseň k swatému Janu Nepomuckému. Tisk St. Pospjssila w Chrudjmi, 1858. Incipit: Výborných ctností příklade, Jene svatý vlastenče… J-660 — Nowá Pjseň k Panně Marii Hostýnské. Tatarské obleženj w roku 1249, a kterak ten chrám Páně w roku 1842 k oprawenj a k zwelebenj přissel. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranjcjch, 1868. Incipit: Probuďte se Moravané všickni z tvrdého snu… J-665 — Strassliwá pjseň o přehrozném znamenj, které bylo k widěnj na obloze nebeské w ruské zemi k welikému ustrnutj, wssem prawowěřicým křestanům na swětlo wydaná. Roku 1844, po Božjm narozenj. Incipit: Poslyšte křesťane, strašlivé noviny… J-667 — Nábožná pjseň k Pánu Ježjssi. Tisstěná w Skalici, 1851. Incipit: Pro Krista Ježíše, poslyšte křesťané, jak truchlivý časy jsou nastali… J-672 Zpívá se jako: Pozdraven buď Františku, etc. Nowá Pjseň o Přjběhu, genž se stal w Slezku, při Městě Těssyně stála Sstatue swatého Jana z Nepomucku, co se při nj stalo s dwauma Lutryánama, ze Spěwu se wyrozumj. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Nastokrát buď pozdraven Jene Nepomucký, Maria Boleslavská drž nad námi ruku… ⩶ 372 ⩶ �J-673 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále Swatého Jana Nepomuckého. — Incipit: S velikou radostí sem pospíchejte, na slavný hrad pražský pilně se ptejte. J-677 Zpívá se jako: O milý svatý Jene! Žádám. Pjseň o Zázraku Sw. Jana Nep. Wytjsstěná w tomto Roce. Incipit: Poslechněte křesťane, věci divné neslychané… J-686 Zpívá se jako: Pozdraven buď Františku, etc. Nábožná pjseň k swatému Janu Nepomuckému, Patronu wssech opusstěných Syrotkůw a Wdow. W Litomyssli wytisstěná u Wacl. Turečka. Incipit: Pozdraven buď svatý Jan, zrozen z Nepomuku… J-693 Zpívá se obecní notou. Pobožná Pjseň Panně Maryi Swato-Kopecké. — Incipit: Pospíchejte poutníčkové, Moravci, Češi, Uhrové… J-700 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále swatého Jána Nepomuckého. Wytisstěná u Wáclawa Turečka. Incipit: S velikou radostí sem pospíchejte, na slavný hrad pražský pilně se ptejte. J-702 — Nábožná Pjseň o Pánu Gežjssi. W Praze. Incipit: Pro Krista vás prosím, všickni křesťane… J-707 Zpívá se jako: O Theofilovi, etc. Pjseň o gistým Mládency, který chudobnau Pannu sy oblibyl, což se diwného při tom přihodilo, z této Pjsně se wyrozumj. — Incipit: Poslechněte dív křesťané milí, co jest se stalo věci pravdivý… ⩶ 373 ⩶ �J-712 Zpívá se, jako: Ukrutná smrt, etc. Pjseň horliwá o blahoslavené Panně Maryi Wartowské. Gegj Ctitelům k duchownjmu potěssenj na swětlo wydaná. — Incipit: Ach křesťané roztomilí! Poslechněte mne málo… J-713 Zpívá se známou notou. Pjseň nábožná o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherském w Kragi Cžaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťane, plačme nad hříchy srdečně. J-721 — Hystorycká zpráwa o půwodu a učincých nowé památnj mince Neposskwrněného Početj Marye Panny, w Pjseň uwedená. — Incipit: Zas nové dobrota Boží nám lidem prokázala… J-730 — Nowá píseň k Hostýnské Panně Marii. Tiskem u dědičů I. Škarnicla. Incipit: Usedla si holubice čista na temeno hory zelene… J-731 — Pravdivá píseň o shoření chrámu Páně v zemi americké r. 1864 všem katolickým křesťánům ku polepšení vydaná. — | Nákladem a vydáním Anny Bílohlávkové. Tiskem V. Augusty v Litomyšli. Incipit: Jaká hrůza k poslouchání rozmilí křesťané… J-734 — Nábožná píseň pod názvem Touha po vlasti nebeské. — | Vydáním a nákladem Jana Dvořáka z Osíka. Tiskem Jos Bergrové v Litomyšli, 1139. Incipit: Kde vlasti má, kde domov můj? J-751 — Nowá Pjseň o křjžoweg Cestě Pána Gežjsse Krysta. ⩶ 374 ⩶ �S powolenjm cýs. král. Cenzury, W Skalicy, 1846. Incipit: O hříšný člověče, pamatuj na sebe, co Kristus Pán trpěl na křjži pro tebe. J-752 (2 pieśni) — Pjseň k Maryi Panně, matce milosrdenstwj. / Pjseň k blahoslawené Panně Maryi pomož! — | Tisk Fr. Slawjka w Kroměřjži, 1859. Incipit: O Maria, matko milá! / Rač sprovodit skrz vlny… J-754 Zpívá se jako: „Pojďte chvalte v pokloně”. Pjseň prosebná k Bohu a k Panně Marii za ssťastné wjtězstwj. Tisk Fr. Slawjka w Kroměřjži, 1859. Incipit: Pojďme Boha vzývati, vroucně Jeho žádati… J-804 — Nowá příkladná píseň o Panně Marii, kterak swou mocnou přímluwou diw weliký učinila we přístawu francouzského přímoří s jedným kajícím hříssníkem 19. století. W Skalici, u dědičů J. Škarnicla, 1887. Incipit: Svatá Panno Maria! Matko Krista… J-814 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, když si, etc. Pjseň Horliwá Rozgjmánj Cesty Pána Gežjsse z Geruzaléma. — Incipit: Pospěšme k Jeruzalému, všickni věrní křesťané… J-824 Jako: Ej s velkou rychlosti, etc. Nábožná pjseň k swatému Salwator, kteréhož zázračné wyobrazenj w městě Chrudimi se k uctěnj wynacházy, a rozličné milosti denně uděluge. Witisstěná w Pardubicých. Incipit: Roznítil se oheň, mého srdce plamen, láska mne nutí k Chrudimi jíti… J-833 Zpívá se jako: Barboro Panenko Svatá, etc. Pjseň nowá pobožná k Swatému Yzydorowi, Wyznáwači, Z Žiwota geho wytažená, wssem wěrným Ctitelům, a ku Potěssenj ubohým Sedlákům na Swětlo wydaná. S Dowolenjm Wrchnosti. Wytisstěná w Holomaucy, Roku 1781. Incipit: Zastav se sedláčku milý, pozorůj maličkou chvíli… ⩶ 375 ⩶ �J-836 — Djkůzpěw swatého Ambrože a swatého Augustýna. Te Deum laudamus. — Incipit: Bože chválíme Tebe, Pane moc tvou velebíme. J-855 — Nábožná Pjseň k swatému Salwatoru. W Litomyssli wytisstěná u W. Turečka, 1815. Incipit: Budiž od nás všech zveleben Ježíši milý, který se ctíš v svatém chrámem… J-861 Zpívá se jako: Tisíckrát pozdravujem tebe, o Matičko Krista Ježíše. Pjseň k uctěnj swaté panny a mučedlnice Filumeny. — Incipit: Sláva rozlehá se po všem světě… J-867 Zpívá se jako: Jak z žalosti a s bolesti Panna Maria. Pjseň horliwá o umučenj Pána Ježjsse Krista kterážto se spjwati může při wssech sstacjch na hoře Kalwárii. Wytisstěná a k dostánj w Těssyně. Incipit: Ach pospěšme, nemeškejme k Jeruzalému… J-875 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: — J-881 Zpívá se povědomou notou. Pjseň w nowě wydaná o Mordu ukrutným, který se stal w Morawě w krági Brněnském, na panstwj Boskowskem w dědjně Bukowy, roku 1818, což každý z této pjsně lepe wyrozumj. — Incipit: Poslyšte věc přehroznou, co se letos stalo… J-884 Zpívá se jako: Poslechněte vy mně tabáčníci, něco vám zazpívám pro lekraci, etc. Pjseň nowá pro wyraženj mysle. W Znogmně 185[…] ⩶ 376 ⩶ �Incipit: Poslyšte mně muži malou chvíli, abyste svým ženám nevěřili… J-893 — Nowá Pjseň o Panně Marii Celenské, a gednom stařečkowy. Tisk w Znogmě u M. […] fmanna, 1852 Incipit: Zas nová dobrota Boží nastala, ta musí probudit taky křesťana… J-894 — Žalostná Pjseň o Reberij w Netalij. 1848. Incipit: Poslyšte křesťane co se bude zpívati… J-896 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: Maličko se zastavte křesťane rozmilí… J-905 Zpívá se jako: Poslechněte o křesťané o strašlivém, etc. Pjseň z Zákona Božjho wytažená k následowánj dobrých skutků. W Skalicy, u Škarnicla Synů, 1864. Incipit: Kdo má uši k slyšení, slyš, hlasitě volá Pán Ježíš… J-911 — Mrawná Pjseň wssem ctnostným Nowo-Manželům k potěssenj wydaná. — | W skalicy, u Škarnicla Synů, 1873. Incipit: Přeušlechtilé manželství, hned v ráji vštípeno… J-913 — Pjseň složená ku wětssj chwále Panně Maryi. W Skalicy u Fr. X. Škarnicla Synů, 1868. Incipit: Ze všech nejkrásnější já milou mám… J-934 — Truchliwá Pjseň o gedné panně, gménem Wiljmě, která s pohanské wjry na wjru Krysta Gežjsse přestaupila, rodem Starenice uherské kragině, pokřtěná w městě Budjně, tam též od swého otce zamordowaná byla roku 1847. ⩶ 377 ⩶ �W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1861. Incipit: Sem pospěšte křesťané poslechnout slovo páně… J-938 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. — | W Skalicy, 1842. S powolenjm cýs. král. Cenzury. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-942 — Nowá Pjseň o welkém nesstěstj, které se stalo w Uherské zemi, w hlawnjm městě Pesstu, skrze náramnau powodeň, genž přes 2000 domů zbořila, a přes 2000 lidu o žiwot připrawila, Měsýce Března 1838. — Incipit: Ach! Ustrňte se křesťané, poslechněte věci hrozne, jaké neštěstí se stalo… J-944 (druk uszkodzony) — […] ke cti a chwále Swatého Jana Nepomuckého. — Incipit: S velikou radostí sem pospíchejte, na slavný hrad pražský pilně se ptejte. J-945 Jako: Barboro Panenko svatá. Přjběh strassliwý, který se stal bljž města Windissj, když gedna Matka swým dětem Zlé winssowala. — Incipit: Rozvažme milí křesťané tyto věci velmi divné, které se v Vindiši staly… J-948 — Pobožná Pjseň k Pánu Gežjsse. — Incipit: Křestianská duše, rozvažuj sobě, jake milosti Ježíš dal tobě… J-954 — Pjseň žalostná Přespjwagic tuto pjseň každy znj lépe wyrozumi. Wytissťená w Praze. Incipit: Maličko se pozastavte křesťane rozmilí… ⩶ 378 ⩶ �J-957 Má povedomou notu. Hystorická Pjseň o gedné bohabogné Dceři w Uhřjch Městě Wardagnu zrozené, která swe Pannenstwj Bohu slibila, gak dále se s nj přihodilo, z te Pjsně se wyrozumj. Wytisstěná w Litomyssli. Incipit: Ach slávo slávo nebeská, lásko velká Jezu Krista… J-958 — Nábožná Pjsen o Pánu Gežissi. Tick A. C. Zanneta w U. Hradissti. Incipit: Pro Krista vás prosím, všickni křesťane… J-961 Má známou notu. Nábožná Pjseň ke cti a chwále Swatého Salwátora. Wssem wěrným Křesťanům k pobožnému rozgjmánj wydaná. — Incipit: Kam cílíš, můj krajane? Kam chvátá mysl tvá? J-964 (2 druki pod jednym numerem) Podiwny Přiběh! Kteri se Stal letossicho Roku. Na Panstwi Boskofskem bliž Wesnice Němčic kterak skrzewá Hawiře odpotopi Swéta Chram Paně naležeei bil. / [brak strony tytułowej] Tisk u Hynka Rottbergera w Prostějowě / — Incipit: Slyšte krajané rozmilí o přikladu v Moravě… / — J-976 — Wraucná Pjseň ke ctj a chwále swatých Crhj a Strachoty, Patronu morawských. Wytisstěna w Hranicjch, 1851. Incipit: Probuď se křesťanská duše, popatř k východu slunce… J-984 Má svou známou notu. Nábožná Pjseň ke cti Swaté Matky Anny. — Incipit: Pospěště sem všickni, ach pospěšte křesťané! K matce svaté Anně. J-985 — Nowa Pjseň a neb prozba k Bohu w čas sauženj. W Znogýmě, 1859. Wytisstěna a k dostánj u M. F. Lenka. ⩶ 379 ⩶ �Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni zpívání! J-986 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně etc. Pjseň O Dussy očistcowy, Která pro zadrženou Mzdu těžce trápená byla. K Weystraze wssem na Swětlo wydaná. Wytisstěno Roku 1780. Incipit: Žalostnou věc poslechněte, křesťané roztomilí… J-989 Jako: Z hlubokosti mé těžkosti, etc. Pjseň gistá a prawdiwá, O ukrutnostj Turecké. — Incipit: V Krista věricí křesťané maličko poslyšte, o ukrutnosti tyranské zpívat uslyšte… J-995 — Nowá Pjseň o smutném laučenj rekruty s rodiči a bratry. 1851. Incipit: Panímámo hezkou dceu máte… J-998 — Nowá Pjseň wypowězený wdowec. Weselý spěw. W Praze, 1847. Incipit: Pásla beránky na našem poli, je jetelinkou setí zvoraný… J-999 Zpívá se jako: Poslechněte vy mně tabáčníci, něco vám zazpívám pro lekraci, etc. Pjseň nowá pro wyraženj mysle. Tyskem wdowy Rud. Rohrera w Brně. Incipit: Poslyšt mně muži malou chvíli, abyste svým ženám nevěřili, jako já jsem věřil… J-1001 — Nowá Pjseň aneb žalostnj přiběch který se dil při prohránj Kossutowem. Tiskem wdowy Rudolfa Rohera w Brně. Incipit: Poslyšte křesťané žalostné zpívání o nynějších časech přesmutné ve vojně. J-1002 — Žalostná Pjseň o Reberij w Netalij. 1848. ⩶ 380 ⩶ �Incipit: Poslyšte křesťané co se bude zpívati, o tý Netalií chci vypravovati. J-1003 — Pjseň Nowá o přehrozném mordu. W Znogmě, 1850. Incipit: Ke cti a chvále svatý Jene… J-1004 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krista Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W Skalicy. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťane… J-1009 — Nowá Pjseň o prawdiwém přjběhu, který se stal na hranicých Pragských, kterak ssest rauhačů bezbožných swatému Salwatoru se rauhali, co se s njma stalo 2ho unora w roku 1846, geden každý z této pjsně wyrozumj. W Praze, 1846. Incipit: Pro Boha vás prosím všickni křesťané, hleďte poslouchati příběh pravdivý… J-1010 — Nowá Pjseň aneb podiwný přjběh, který se stal skrze hroznau drahotu a hlad w Polské zemi roku 1847. S powolenjm c. k. Cenzury. Wytisstěná w Lemberku. Incipit: Zdrav buď Kriste nejmilejší… J-1011 — Mord ukrutni w pjseň uwedený který se stál ruské zemi w roku 1838. — Incipit: Poslechněte o křesťane, věci hrozné, neslychané… J-1012 — Nowý a prawdiwý Přjběh w pjseň uwedeny. Witisstěná w Hradissti, 1842. Incipit: Pozastavte se chvílčičku, poslyšte novou písničku… ⩶ 381 ⩶ �J-1013 — Nowá Pjseň k přjkladu Rodičům a Djtkám na swětlo wydaná. — | Tiskem w Těssině. Incipit: Poslyšte manželové, kterí dítky máte tuto žalostnou píseň… J-1015 — Wypsánj dalece rozhlásseného a známého Doktora Fausta, Předně z Španihelské řeči na německau opšt z Německé na Českau řeč přeložené. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Slyšte křesťané pobožní, o příběhu přehrozném… J-1016 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá Pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. W Olomauci 1858. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (49) Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-1017 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemi. Tisk u Josefa Groáka w Olomouci, 1864. Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-1020 Zpívá se jako: „Srdce nejfalešnější”. Žalostné loučenj rodičů, žen a dětj, pro bogownjky proti Sardinům. W Olomauci 1860. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (1) Incipit: Ach žalostní a litostní časové nám nastali, my nevíme co dočkáme… J-1023 — Nowá a radostná Pjseň Wogaka do Polska marssjrugjcýho. W Skalicy, S powolenjm […]. Incipit: Když tu nowinu slyšela, třaslo se jí srdce, vojnu v Polsku vykládali mé zlaté Mariance. J-1025 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý přjběh, který se stal w pragské zemy w hlawnjm městě Berljně w roku 1851. Tisk w Znogmě u M. Hofmanna, 1851. ⩶ 382 ⩶ �Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-1034 — Oprawdiwý Přjběh. který se stal w Wlaské Zemi. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Žalostně musím kvíliti nad tu ukrutnou zlosti, mnohých nezbedných dětí… J-1035 Zpívá se, gako: Z hlubokosti své těžkosti, etc. Pjseň pr[…] o Ukrutnosti Turecké. — Incipit: V Krista věřící křesťané maličko poslyšte, o ukrutnosti tyranské zpívat uslyšíte. J-1044 (druk uszkodzony) — [brak strony tytułowej] — Incipit: Kdybych já se nebál Andulko tvé zrády, šel bych na jablíčko do vaší zahrady… J-1052 — Nowa Pjseň wssem Bohatým Rodicům na swětlo wydaná. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1874. Incipit: Poslyšte panny, také mládenci, co se jest stalo v městě Jimnicy… J-1053 — Nowá pjseň na přjklad rodičům a djtkám na swětlo wydaná. — | Tiskem w Těssině. Incipit: Poslyšte manželové, kterí dítky máte tuto žalostnou píseň… J-1057 — Kratochwilná Pjseň Mládencům a Pannám k potěssenj wydaná. — | Wytisstěná w Skalicy, 1837. Incipit: Kdybych já se nebál Andulko tvé zrady… J-1060 Zpívá se jako: Jaro nám nastává, kratochvíle. Weselá Pjseň o holčickách w Americe. W Olomouci 1859. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (52) Incipit: Ty překrásná země Ameriko, kdybys ty nebyla tak daleko… ⩶ 383 ⩶ �J-1061 — Prawdiwý přjběh který se stal v ruské zemi bljže města mosskwy. Tisk Fr. Slawjka w Kroměřjži, 1860. Incipit: V ruské zemi blíže Moškvy, je Fedrovec dědina… J-1078 — Truchliwá Pjseň o gednom marnotratném Bečwáři, genž swé Djtě Ďáblu zaprodal, kteréž skrze přjmluwu blah. Panny Marye oswobozeno gest. — Incipit: Mariánští ctítelové! Maličko se zastavte… J-1090 Zpívá se povědomou notou. Horliwá Pjseň Pánu Gežjssi, w njž celý weytah umučenj obsahuge, hned od poslednj wečeře, až do skonánj žiwota na hoře Kalwarye. — Incipit: Již jsem dost pracoval, pro tebe člověče, tři a třidceti let… J-1091 — Smutný a zalostný opis o gedném Bohaprazdném Otcy, genž swau wlastnj dceru newážně zamordowal, poněwadž wjru katolickau přigati chtěla. — | Wytisstěná z Ratobořických Nowin, 1844. Incipit: Zastavte se maličko mládenci a panny… J-1092 — Prawdiwá Pjseň o welkém zázraku. 1847. Incipit: Poslyšte mě křesťané co budu zpíváti, o matičko božská královno nebeská… J-1096 Zpívá se jako: Amen staniž se tak všemohoucí Pane, etc. Pjseň prawdiwá o gednom smutným přjběhu, který se stal w městě Ssartynu w Baworské Zemi. — Incipit: Manželové všichní, i také manželky, poslechněte můj zpěv… ⩶ 384 ⩶ �J-1103 Zpívá se povědomou notou. Pjseň žalostiwá o gedné Panj we Wlassjch, která gako mrtwá pochowaná bywssi, dewět dnj w hrobě ležela. — Incipit: Pozastav se, ó křesťane! Slyš od divném skutku Páně… J-1110 — Pjseň Nowá o Swatým Valentínu, Patronu proti padaucy Nemocy. Ktery se wynacházy u Welebných Pánu Pátru Piarystů w Městě Přiboře. W Těssině wytisstěná. Incipit: Svatý Valentine tys naše jediné, ve všech ouzkosti… J-1112 — Pjseň o Lazarowi. — Incipit: Ležel Lazar v nemoci, ležel Lazar v nemoci, žádal od Boha pomoci. J-1119 — Prawdiwá píseň o welkém zázraku. Tiskem a nákladem Jos. Bergrowé w Litomyssli, 782. Incipit: Poslyšte mne křesťané! Co budu zpívati… J-1128 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo, etc. Nowá píseň o AMERICE, aneb: Smutné wzpomínání na swou otčinu, krásnou to českou wlast. Tisj a náklad Jos. Bergrowé w Litomyssli, 722. Incipit: Ach tam daleko za mořem… J-1131 Jako: Když jsem k vám chodíval tak jsem vám říkaval panimámo, etc. Nová píseň pod názvem: „Touha po vlasti”, k návštěvě „Amerických Čechů” v Praze. Patisk se zakazuje. Do tisku podal a nákladem F. Novotného. Tiskem Jana Spurného v Praze. Incipit: Milá vlasti má, ty’s vzdálená… ⩶ 385 ⩶ �J-1132 Zpívá se jako: „V samotě když sedím a se soužím”. Historická píseň o knížeti Arnoštovi a Bělince. Nákladem Jakla Františka. Tiskem Jana Spurného v Praze. | (Patisk se vyhražuje.) Incipit: Před lety v té naši české zemi, bydlel kníže Arnošt přeslavný… J-1136 — Nowá pjseň o Panně Marii Cellenské, která se zgewila gednomu stařečkowi we Šwédské zemi, který byl starý 112 let, a gesstě chtěl putowat do Maria Cell a do Prahy, aby nawsstjwil hrob sw. Jana. — | W Skalici, u dědičů J. Škarnicla. Incipit: Zas nová dobrota Boží nastala, ta musí povzbudit taky křesťana… J-1138 Zpívá se jako: „Hej Slované!”. Nová píseň vojenská, Sepsáná ku potěše českých vojínů na pochodech a v leženích. Patisk se zakazuje. Tiskem a nákladem Jana Spurného v Praze. Incipit: Hej Slované, branci vlasti, strážci země, krále… J-1139 — Národnj pomněnka na poswátné bogisstě, gež pěge rolnjk u Hradce Králowého. Tiskem Jana Spurného w Praze. | Patisk se zakazuge. Sepsal I. Z. Nákladem F. Haisze. Incipit: Kde že mám pevně můj pluh zasaditi, kde že mám první brázdu zaorat… J-1144 — Nová píseň pod názvem: „Muž bez slzí”. Patisk se zakazuje. Tiskem a nákladem J. Spurného v Praze. Incipit: Hle muž zde leží v rakvi tmělé, jenž vlasť nad všecko miloval… J-1185 — Pravdivá píseň o strašlivém výbuchu sopky Mont Pelé dne 8. května 1902 na ostrově Martinique, v souostroví Malé Antilly, v střední Americe. Jak v městě Saint-Piere na ostrově Martinique bezbožní rouhači posměch sobě činili z umučení Páně a kterak potom přes 40.000 lidí zahynulo následkem vybuchnutí sopky. Vyňato ze spolehlivých časopisů. Sepsáním a nákladem Antonína Svobodníka z Ježova. | Patisk se zapovídá. / Tiskem Jul. Janů v Praze. Incipit: O křesťané, poslechněte tyto smutné noviny, na ostrvě Martinique, které se přihodily. ⩶ 386 ⩶ �J-1212 Zpíwá se jako: Srdce nejfalešnějš […]. Nowá pjseň. Truchliwé a žalostné laučení rodičů, žen a dětj. Pro nové bogownjky proti Uhrům. W Praze, 1849. / […] dostánj u Bedřicha Stybla, w knihařském / […] ámě na přikopech (w Kolowratské střjdě) č. 958. Incipit: Ach žalostní a lítostní časové nám nastali, my nevíme o dočkáme… J-1215 Zpívá se jako: Všichni panenky z pole jdou. Nowá pjseň pro zasmánj. Sedlské námluwy. W Kroměřjži 1848. Tiskem a nákladem Fr. Slawjka. Incipit: Jede Janek z pole domu, voly vypřahuje… J-1218 — Kratochwilná Pjseň o weselém Rekrutyrowánj. W Skalicy. S powolenjm cýs. k. Cenzury. Incipit: Alou páni muzikanti! Hleďte na mne pozor dáti, hrajte mně nahoru. J-1224 — Kratochwilná Pjseň, Mladencům a Pannám pro obweselenj na swětlo wydaná. W Skalicy, S powolenjm c. k. Cenzury. Incipit: Pršelo, bylo tma, žežhulenka zmokla… J-1237 — Wraucná Pjseň ke ctj a chwále Panně Marii za odwracenj nakazliwé nemoce. Tiskem wdoy Rudolfa Rohrera, w Brně, 1849. Incipit: Pozastavte se křesťane a poslyšte písně… J-1244 — Nowá Pjseň, o strassné wogně w uherské kragině. W Brně 1849. | Tiskem wdowy Rudolfa Rohrera. Incipit: Poslechněte o křesťané co vám budu zpíváti strašný a truchlivý příběh… J-1246 — Nowa Pjseň o chroznem mordu ktery se stal blyž Lemberka města wpolské kragině. Witisstěná roku 1846. Incipit: Poslechněte o křesťané, co se vpravdě stalo, a to v polske krajině v skutku vykonalo… ⩶ 387 ⩶ �J-1249 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krista Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W Praze, 1849. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané, ustrň se duše věrná slyš věci pravdive… J-1255 Zpívá se jako: V moci moudrosti dobrého. Pjseň hystorycká o Nalezenj swatého Křjže, na kterémž Pán Gežjš Krystus pro spasenj násse umřjti ráčil. Incipit: Když Adam, první otec náš, roznemoh se na onen čas. J-1256 — Hrůzoplná Pjseň o strassliwém znamenj, kteréž bylo k spatřenj na obloze nebeské a zázrak který se stal w Neapolitanskeg zemi w hlawnjm městě Manfredony we farnjm kostele to Roku 1847. — | S powolenjm c. k. Censury. Incipit: Strachem velkou hrůzou krev probíhá srdce. J-1258 — Pjseň nowá O Zázraku Swaté Anny, Genž se stal w Polsku s gedným Synáčkem Prýmasowym. Wytisstěná Roku 1846. Incipit: Pozastavte se malo křesťane rozmilí… J-1259 — Nowá Pjseň o podiwnem zazraku, o swaté Anně, wssem wěrnjm křesťanům na swětla wydaná. Wytisstěna w Hradissti. Incipit: Přistupte sem bližej pobožní křesťané, jenž máte nachylné své srdce… J-1260 — Nowý přjběh, který se stal w Pruském Polsku, w městě Wydawě, Roku 1820. — Incipit: Křesťané bohabojní zastavte se nyní, chci vám vypravovati dnes příběh strašlivý. ⩶ 388 ⩶ �J-1261 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. — | W Skalicy, 1842. S powolenjm cýs. král. Cenzury. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-1265 Zpívá se jako: „Vímť já jeden krásný zámek” atd. Prawdiwý přjběh který se stal w městě Mohuči tohoto roku. W Olomauci 1860. Wytisstěná a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: O jak podivné neštěstí ve světě lidé potkává, bez nadání, bez návěští, kde nás smrt očekává… J-1285 — Kratochwilná Pjseň Mládencům a Pannám k potěssenj wydaná. — | Wytisstěná w Skalicy, 1837. Incipit: Kdybych já se nebál Andulko tvé zrady… J-1293 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: O jak krásné, jaro jasné… J-1297 — Nowá Pjseň o zgewenj panny Marye, která se zgewila bljž města Řjma w gednom welkém lese; při tom zgewenj bylo k spatřenj strassliwé znamenj na obloze nebeské, gak geden každý z pjsně této gak náležj wyrozumj. S swolenjm c. k. Cenzury / Wytisstěná w Těssině roku 1847. Incipit: Zastav se křesťane, a chtěj poslouchati, neb jest Pán Bůh náš tuze rozhněvaný… J-1304 — Nowá Pjseň o náramném sněhu w Ruské zemi, a o strassném ohni w Mosskwě, kdežto nyněgssjho roku 1838 tak mnoho sněhu napadlo, že w dědinách zároweň se střechama byl. Pák wypuk w městě Mosskwy tak strassnj oheň, že w celém městě ani gediného obydlj nepozůstalo, poněwadž wssecky takřka ze dřewa stawenj gsau, při čemž mnoho lidu djlem zymau, djlem ohněm o žiwot přisslo, též y cýsařská Rezydency celá w prach a popel obrácená gest. — Incipit: Poslechněte o křesťane, jak se dotkla ruka Páně, to Ruské země přetěžce… ⩶ 389 ⩶ �J-1306 — Hystorycká Pjseň o Swaté Genowefě, wytažená z žiwota gegjho. S powolenjm králowské Cenzury. W Skalicy, 1834. Incipit: Z knížecího rodu panna Jenovefa jest byla… J-1311 — Smutný a prawdiwy přiběh. — Incipit: Každý pobožný křesťan slyš, zde přesmutné noviny zvíš… J-1312 — Nowá Pjseň o diwných dwau Přjbězých, kteřj se stali we Wlaske zemi, Prwnj: gak w městě Pawyi na mostě Štatue swatého Jana Nepomuckého suché Lilium se zazelenalo a rozkwetlo. Druhý: gak gedna Potwora w moři chycena byla, na které rozličné znamenj se wýnacházeli: z písně lépe vyrozumíš. — Incipit: Ach čiňte lidé pokání, dokavád čas máme nyní, neb se Pán Bůh tuze hněvá… J-1314 Zpívá se jako: Kvílit musím přenaramně, etc. Pjseň nowá a přikladna, která se stala w Tylořjich bljž města Insspruku, s gednau mlinařkau, wssak ale skrze Orodowánj neyswětěgssy Rodičky Swato cellenske, kteražto gi každodenně swau modlitbau pobožně ctjwala, od toho nebezpečenstwj wyswobozená byla, přespjwagjce geden každý tuto Pjseň lépegi wyrozuměti mocti bude. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Ach křesťané roztomili, maličko se zastavte, co nového zpívat budu, divnou věc uslyšte. J-1315 Má známou notu. Truchliwý přjběh o welikém powětřj. — Incipit: Ach křesťané roztomilí, slyšte chvílčičku, a uslyšte zpívati novou písničku… J-1319 Zpívá se, jako: Z hlubokosti své těžkosti, etc. Pjseň prawdiwá o Ukrutnosti Turecké. — Incipit: V Krista věřící křesťané maličko poslyšte, o ukrutnosti tyranské zpívat uslyšte… ⩶ 390 ⩶ �J-1321 — Nowá Pjseň o welkém nesstěstj, které se stalo w Uherské zemi, w hlawnjm městě Pesstu, skrze náramnau powodeň, genž přes 2000 domů zbořila, a přes 2000 lidu o žiwot připrawila, Měsýce. Března 1838. — Incipit: Ach! Ustrňte se křesťané, poslechněte věci hrozne, jaké neštěstí se stalo… J-1322 — Nowá Pjseň, o hrozné Powodni, která se stala w městě Pesste a Budjně. Roku 1838. — Incipit: Poslechněte o křesťané, věci divné neslýchané… J-1325 Jako: Ukrutná smrt, přehrozná. […] á Pjseň O dalece rozhlásseném, a dobře znamém Janu Doktoru Faustu. W Litomyssli wytisstěná. Incipit: Slyšte křesťane pobožní, o příběhu přehrozným… J-1329 — Pjseň swětská o starém Wdowcy, který po mladém děwčeti taužil až se cely usaužil. — Incipit: Tluču tluču otevři mně než mně láska umoří… J-1330 — Pěkný sspas aneb cesta do Uher, co se s teto pjsně wyrozumi. — Incipit: Přenešťastná je ta zem, Uherská těm… J-1334 Zpívá se jako: Rád bych se oženil, jde mně to těžce. Nowá Pjseň o Americe. W Olomauci 1856. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (3) Incipit: Poslyšte lidičky směšné zpívání… J-1343 — Cestá wogáka do wlachské wálky w roku 1859. Tisk M. F. Lenka w Znogmě, 1861. Incipit: Jaké boleti v srdce těžkosti… ⩶ 391 ⩶ �J-1345 (druk uszkodzony) — […] o dwau židowských dětech. Tisk Fr. Slawjka w Kroměřjži, 1859. Incipit: […] J-1352 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý přjběh, který se stal w pragské zemy w hlawnjm městě Berljně. Tisk w Znogmě u M. Hofmanna, 1848. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-1356 — Pjseň a neb novýna s Polska do nasse kragjny. Wytisstěná w Lewočy s powolenjm cys. Censury, 1846. Incipit: Složme ruce k nebi, nábožní křesťané, ať jest odvrácená těžká metla Páně. J-1357 — Nowá Pjesň o Kořalce wýborné. W Skalicy, 1844. S powolením c. k. Cenzury. Incipit: Já sedláček bratří milí, slyšte co zpívám v té chvíli… J-1365 Jako: Ani to sobě moje rodičové nemyslete. Nowá Pjseň Mládencům a Pannám pro obweselenj a ukracenj času na na swětlo wydaná. — Incipit: Přeškoda má milá, že jsem já přiložil srdce k tobě, žes mně podwáděla… J-1385 Zpívá se jako: Smutnou vám začnu muziku, etc. Testament, aneb Kssafft pragského Krále. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Pavel řka: že umřít musím, já pak dědice nemám… J-1389 — Nowá Pjseň aneb prosba k Bohu w čas souženj. Wytisstěná w Hranicích, 1859. Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni zpívání! ⩶ 392 ⩶ �J-1395 — Pjseň nowá o dcery syonské, wssem wěrným křesťanům na swětlo wydaná. W Kroměřjži, 1855. Incipit: Vesel se dcero sionská… J-1397 Jako: kvílit musím přenáramně, etc. Pjseň Strassliwa o Opowážliwosti gedné Děwečky, která Kocaura za Djtě k prsum wzala, gak za to strestaná, s Pjsně každý wyrozumj. W Olomouci 1859. Wytisstěna a k dostánj u Antonjna Halausky. (85) Incipit: Pozastavte se maličko, co vám budu zpívati, věci divné však pravdivé chci vám vypravovati. J-1399 Zpívá se jako: Pozdraven buď svatý Jan. Nowý přjběh, který se stal w Pruském Polsku, w městě Wydawě. — Incipit: Křesťané bohabojní, zastavte se nyní, chci vám vypravovati dnes příběh strašlivý. J-1401 — Nowá Pjseň k Panně Marii Hostýnské. Tatařské obleženj w roku 1249, a kterak nyni ten chrám Páně w roku 1842 k oprawenj a k zwelebenj přissel. Wytisstěná w Hranicjch, 1857. Incipit: Probuďte se moravané všickni z tvrdého snu… J-1403 — Smutný Přjběh. — Incipit: Každý pobožný křesťan slyš… J-1406 Zpívá se jako: Barboro Panenko Svatá, etc. Pjseň Hystorýcká O gedné Bohabogne Dceři, w Uhřjch Městě Wardagnu zrozené, která swé Pannenstwj Bohu přisljbila, a co přediwného se s nj stalo, ku přjkladu wssem Pannám w nowě na swětlo wydaná přespjwagjc tuto Pjseň wyrozuměti mocti bude. Wytisstěná Roku, 1747. Incipit: Ach slávo, slávo nebeská, lásko velká Jezu Krista… ⩶ 393 ⩶ �J-1411 […] namau notau. […] o Přehrozném Mordu, kterak geg gistý Kornet nad swau panj a dwěma djtkami wykonal. — Incipit: Málo kdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme, by tak nevážně mordoval… J-1478 Jako: Černěť já se přistrojím. Nowá pjseň o dvauch bohaprázdných Lutryánjch, gak newážně s krucyfiksem zacházeli, a za to swau náležitau mzdu dostali. — Incipit: Rozvažůjme křesťané, lásku Krista Pána, jak pro nás hříšné vystál… J-1483 — Nowá Pjseň a neb prozba k Bohu w čas sauženj. W Znogýmě, 1859. Wytisstěná a k dostánj u M. F. Lenka. Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni zpívaní! J-1486 — Nowá Pjseň k P. Maryi Hostynské. — Incipit: Ach! Slyšte křesťané libezné zpívaní… J-1490 Jako: Poslechněte o křesťané o strašlivém, etc. Pjseň z Zákona Božjho, k následowánj dobrých skutků na swětlo wydaná. W Litomyssli, 1853. Tisk a sklad Antonjna Augusty. Incipit: Kdo má uši k slyšení slyš, hlasitě volá Pán Ježíš to slovo svatého čtení: J-1507 — Swetulka, wěkem sesslá udáwá prawdiwau pjseň. Tisk I. Rottberger-a v Prostějově. Incipit: Já ubohá děvečka co jsem se dočkala, kdybych radči Martina byla nepoznala. J-1518 — Přjkladná Pjseň o gistotě Lidské Smrtedlnosti. W Skalicy u F. X. Skarnycla Synů, 1868. Incipit: Stůj na rozkaz mé jasnosti, pokloň se velebnosti! ⩶ 394 ⩶ �J-1539 — Smutný žalostiwý přjběh, w nowau pjseň uwedený, kterak se stal w Pruském Polsku w městě Widawě dne 15. Listopádu roku 1844. zázrak skrze Sw. Jána, miláčka Pána Gežjsse Krysta. S powolenjm cenzury roku 1845, wytisstěná. Incipit: Poslyšte, věrní křesťané, co budu zpívati, velmi žalostné noviny chtějte poslouchati… J-1557 Zpívá se jako: poslechněte o Křesťané o strašlivým, etc. Pjseň Z Zákona Božjho wytažená, wssem Křestianům k Nasledowánj dobrých Skutků na Swětlo wydaná. W Litomyssli, wytisstěná. Incipit: Kdo má uši k slyšení slyš, hlasitě volá Pán Ježíš to slovo svatého čtení. J-1567 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krista Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W Praze, 1849. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané, ustrň se duše věrná slyš věci pravdivé… J-1570 Jako: Kvílet musím přenáramně. Pjseň přjkladná o gedné Dussi Očistcowy, kteráž pro zadrženau mzdu děwečky swé těžce trápená byla. Wytisstěná w Hranicjch, 1860. Incipit: Žalostnou věc poslechněte křesťané rozmilí… J-1575 (fragmenty 3 różnych druków) —/—/— Nábožná pjseň o přehořkém umučenj Pána Ježjsse, wssem wěrným křesťanům k horliwému rozgjmánj wydaná. / — / — Tisk Jozefa Groaka w Olomouci. / Tiskem wdowy Rudolfa Rohrera / Tisk a sklad A. […] Incipit: — / — / — J-1576 Každý pobožný křesťan slyš, etc. Smutný a prawdiwý přjběh w pjseň uwedený. Tiskem Fr. Bergra w Litomyssli, 1848. Incipit: Každý pobožný křesťan slyš… ⩶ 395 ⩶ �J-1577 — W Sedmihradsku se stala wěc podiwná skrze strassliwau choleru patrný zázrak sw. Rocha, Ssebestiana a sw. Rozalii w pjseň uwedený. W Skalicy, u Fr. X. Skarnycla Synů, 1866. Incipit: Svatý milý Rochu, Šebestiane, swatá Rozalie… J-1581 — Truchliwá píseň o jedné panně jménem Wilímě, která z pohanské wíry na wíru Krista Ježísse přestoupila, rodem Starenice w uherské krajině pokřtěna w městě Budíně, tam též od swého otce zamordowaná byla roku 1847. W Skalici u dědičů I. Škarnicla. Incipit: Sem pospěšte křesťané, poslechnout slowo Páně… J-1591 — Wraucná Pjseň ke cti a chwále Swaté Panny Barbory, Mučedlnice. — Incipit: V Kristu věrní křesťané maličko poslyšte… J-1597 — Nabožná Pjseň k Pánu Gežjssi. Tiskem wdowy Rudolfa Rohrera, w Brně, 1849. Incipit: Pro Krista Ježíše, poslyšte křesťané, jak truchlivý časy jsou nastaly… J-1607 — Nowá Pjseň na přjklad wssem prawowěřicým křesťanům wydana. — Incipit: Křesťanské dušičky, zastavte se málo… J-1626 — Nowá Pjseň a neb prozba k Bohu w čas sauženj. W Znogýmě, 1859. Wytisstěna a k dostánj u M. F. Lenka. Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni… J-1685 — Nowá pjseň o náramném sněhu w Ruské zemi, a o strassném ohni w Mosskwě, kdežto nyněgssjho roku 1838 tak mnoho sněhu napadlo. ⩶ 396 ⩶ �— Incipit: Poslechněte o křesťane, jak se dotkla ruka Páně, to Ruské země přetěžce… J-1686 (druk uszkodzony) Jako o Theofilovi. Nábožná Pjseň o welkých Milosti Swaté Ann[…] — Incipit: Pozastavte se milí křesťané, budu vám zpívat o svaté Anně… J-1691 (druk uszkodzony) — Pjseň o tisjcáté ročnici ůmrtj svatého Cyrilla. — | […] lad u A. C. Zannera w […] Incipit: — J-1707 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: — J-1727 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: — J-1733 — Prawdiwá pjseň o zázračném zgewenj Panny Marye, která se zjevila w Polské krajině nad festunkem Krakovem dne 25. března, wssemu národu křesťanskému k polepssenj žiwota lidského wydaná roku 1868. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli 1868. Incipit: Co pak se v tom světě děje, Pane Kriste Ježíši… J-1738 — Pjseň o Panně Maryi Hostinské. W Skalicy, 1850. Incipit: Divím se vám, ó křesťané! Že tak nedbáte obzvlašte vy Moravané… ⩶ 397 ⩶ �J-1774 — Nowá a radostná Pjseň Wogaka do Polska marssjrugjcýho. W Skalicy, S powolenjm c. k. Cenzury. Incipit: Když tu nowinu slyšela, třaslo se jí srdce, vojnu v Polsku vykládali mé zlaté Mariance. J-1777 — Žalostná Pjseň o gednom Maglandském Maljři, genž ukrutně pronasledowán byl. — Incipit: Pozastavte se málo křesťané rozmilí, poslyšte žalostivé, truchlivé noviny. J-1778 Zpívá se obzvlaštní notou. Zpěw o hrobnjkowy. W Litomyssli, 1816. Incipit: Já jsem sice hrobník chudý, sotva že tak vycházím… J-1779 Jako: Přišla rána od Boha. Prawdiwý Přjběch, který se stal na pomezý Saském, w Žitawě. Wssem pobožným Křesťanům pro odwrácenj takowého skutku zlého w nowě na swětlo wydaný. — Incipit: Křesťané rozmilí, maličko poslyšte… J-1786 — Pjseň nowá o přeukrutném mordu. W Praze. Incipit: Maličko se pozastavte křesťane roztomilí… J-1795 — Mord ukrutný w pjseň uwedený který se stál w ruské zemy roku 1838. — Incipit: Poslechněte o křesťane, věci hrozné, neslychané… J-1801 Zpívá se, jako: Proč ten svět panuje. Nová Pjseň, Lidem pomlauwačným k polepssenj wydaná. — Incipit: Ach co jsem soužený na mysli těžce! Žádný mně z ouzkosti pomáhat nechce. ⩶ 398 ⩶ �J-1804 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krysta Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W roku 1849. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané, ustrň se duše věrná slyš věci pravdive… J-1829 — Nowá Pjseň o Welikém Zázraku, který se stal u města Sťawnice a Baňské Bystřice w kragině uherské w roku 1861. tisk A. Škarniclowé w Hranicjch, 1862. Incipit: Nábožní křesťané zastavte se málo, budem vám zpívati co se minulý rok v Uhrách přihodilo. J-1831 — Nowá Pjseň o prawdiwém Zázraku. Který se stal Francouskej zemi. Pro polepssenj žiwota nassého w roku 1849. Wytisstěná w Hranicjch, 1860. Incipit: Polepšme se lide, nebo již čas… J-1836 — Nábožná Pjseň o Pánu Gežjssi. Tisk Amalie Skarniclowé w Hranicjch. Incipit: Pro Krista vás prosím, všickni křesťane… J-1839 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá Pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicích, 1863. Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-1843 — Přjkladná pjsnička wssem postaweným w souženj o lásce. Tisk a sklad A. Skarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Slyšte z ruské krajiny z Petrohradu noviny. Manžele a manželky přjběh chudé panenky. ⩶ 399 ⩶ �J-1845 — Nowá pjseň o pěti zázračných dětěch, které gedna chudá panna na swět přiwedla we wsi St. francesko bljž Pařjže 3. ledna 1864. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Podivný příběh poslyšte, jenž se we Francouzích stal… J-1849 — Nowá pjseň o zgewenj Panny Marie, která se zgewila bljž města Řjma w gednom welkém lese; při tom zgewenj bylo k spatřenj strassliwé znamenj na obloze nebeské, gak geden každý z pjsně této gak náležj wyrozumj. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Zastav se křesťane, a chtěj poslouchati, neb jest Pán Bůh náš tuze rozhněvaný… J-1853 Jak: Amen, staniž se tak. Přjkladná Pjseň k Rozgjmánj wssem wěrným Křesťanům na swětlo wydaná. Wytisstěná w Hranicjch. Incipit: Rozvažte křesťané lásku Krista Pána, že pro nás moc vystal, jsme toho příčina. J-1864 — Wroucná Pjseň o umučenj Pána Ježjsse Krista. Wytisstěná w Hranicjch, 1859. Incipit: Křesťané naříkejte, žalostí omdlívejte, plač a kvíl srdce každé… J-1875 Zpívá se jako: Tisíckrát pozdravujem tebe, o Matičko Krista Ježíše. Pjseň k uctěnj swaté panny a mučedlnice Filumeny. — Incipit: Sláva rozlehá se po všem světě… J-1886 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh který se stal w pragské zemi, w hlawnjm městě Berljně. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch, 1863. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-1901 — Nábožná Pjseň ke cti a chwále Swaté Anny. ⩶ 400 ⩶ �Wytisstěná w Hranicjch, 1859. Incipit: Svatá Anna, Bohu milá, židovského rodu byla, dcera Izachara Žida… J-1906 — Prusů jídlo a pítí do písně uwedené. — | Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch, 1867. Incipit: Poslechněte všichni národové, budu vám zpívati písně nové… J-1916 — Nowá Pjseň o přehrozném zázraku, který se stal w sedmihradské zemi, gak w hlawnjm městě Belegrad, skrze rouhánj gednoho pohana protiw Paně Marii, gak potrestany byl dne 2. Unora roku 1863 práwě na hromice, na swětlo wydaná. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch. Incipit: Nábožní křesťané zastavte se málo, kteří Matku Boží vroucným srdcem ctíte… J-1919 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh o ukrutnosti Pohanské, gak katolické křestane mordowany byli roku 1860. Wytisstěná w Hranicjch, 1861. Incipit: Zastavte se zde maličko křesťané milí, jake nám došly žalostné smutné noviny… J-1930 — Nowá pjseň o pěti zázračných dětěch, které gedna chudá panna na swět přiwedla we wsi St. francesko bljž Pařjže 3. ledna 1864. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1864. Incipit: Podivný příběh poslyšte, jenž se we Francouzích stal… J-1931 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá Pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicích, 1868. Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-1934 Zpívá se jako: Srdce nejfalešnější. Žalostné loučenj rodičů, žen a dětj, pro bogownjky proti Sardinům. Wytisstěna w Hranicjch, 1859. Incipit: Ach žalostní a litostní časové nám nastali, my nevíme co dočkáme… ⩶ 401 ⩶ �J-1950 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh, který se stal w pragské zemi, w hlawnjm městě w Berljnu. Wytisstěná w Hranicjch. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-1951 — Nábožná Pjseň ke cti Swatého Izydora, Wyznáwače. Tisk a sklad S. Forster-a w Hranicjch. Inicpit: Zastav se sedláčku milý… J-1955 Zpívá se jako: Když milý Pán Ježíš na nebe vstupoval. Pjseň o blahoslaweném Janu Sarkandru Skočowském, Děkánu Holessowském, a mučenik obzwlásstnjmu Patronu w utiskánj a zármutku. Wytisstěná w Hranicjch, 1860. Incipit: Sem, sem o Čechové, též i Moravcové, s radosti chvátejte, též Špaňelové. J-1970 — Pjseň nowá o dcery syonské, wssem wěrným křesťanům na swětlo wydaná. Tisk a sklad S. Forster-a w Hranicjch. Incipit: Vesel se dcero sionská… J-1981 Zpívá se jako: Jak z žalosti a bolesti Panna Maria. Pjseň horliwá o umučenj Pána Ježjsse Krista, kterážto se spjwati může při wssech sstacjch na hoře Kalwáryi. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicjch, 1868. Incipit: Ach pospěšme, nemeškejme k Jeruzalemu, tam spatříme, uvidíme věc přenáramnou. J-1999 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rany toužím. Nowá pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. Tisk a sklad A. Škarniclowé w Hranicích, 1870. Incipit: Na hranicích města německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-2007 — Nowá Pjseň o řemeslnjcých. ⩶ 402 ⩶ �— Incipit: Ehej páni řemeslnici budu vám zpívati… J-2039 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím, aneb: V hrozném žalu moje rány toužím. Nowá Pjseň o hraběti Fridolinowi a sprosté Wilemině. Wytisstěná w Hranicjch, 1859. Incipit: Na hranicích města Německého stojí skvostný hrad tam na skále… J-2059 — Nowá Pjseň aneb prawdiwý Přjběh který se stal w pragské zemi, w hlawnjm městě Berljně. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch, 1863. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-2060 Zpívá se obecní notou. Prawdiwý přjběh o podiwnjm porodu gednoho pacholete, což se stalo roku 1862 dne 20. dubna. Tisk A. Škarniclowé w Hranicjch. Incipit: Přistupte křesťané ke mne, slyšte noviny pravdivé… J-2075 — Pjseň nowá o dcery syonské, wssem wěrným křesťanům na swětlo wydaná. Tisk a sklad S. Forster-a w Hranicjch. Incipit: Vesel se dcero sionská, Bůh, než z nebe na zem stoupil… J-2083 Zpívá se jako: Kvílit musím přenáramně, etc. Pjseň o dussy očistcowy, která pro zadrženou mzdu těžce trápená byla. K wystraze wssem na swětlo wydaná. Wytisstěná w Hranicjch, 1860. Incipit: Žalostnou věc poslechněte, křesťané roztomilí… J-2088 — Horliwá Pjseň ke cti swatého Crhy a Strachoty. — | W Skalicy, 1844. S powolenjm cýs. král. Cenzury. Incipit: Otce světla zvelebujme dnešní den Moravcové… ⩶ 403 ⩶ �J-2102 Zpívá se, jako o Theofilovi. Přjkladná Pjseň o gednom bohatém Mládency, který sobě chudobnau Pannu obljbil. — Incipit: Poslechněte div, milí křesťané, co se jest stalo, věci pravdive… J-2104 — Žalostiwá Pjseň o přehrozném Mordu, kterak geg gistý Kornet wykonal. — | W Skalicy, 1829. Incipit: Málo kdy o Turku zvíme, neb pohanu uslyšíme, by tak nevážně mordoval… J-2109 Zpívá se jako: Rozpukni se srdce v těle, nebo celé omdlévá, etc. Prawdiwý přjběch, který se stal w zemi české, w kragj Králohradeckym na panstwj Náchodském blyš městečka Kostelce, 1819. — Incipit: Zastav se milý krajane, popatř na všechny strany… J-2110 — Hystorycká Pjseň o gedné Bohabogné Panně, která panenstwj swé Bohu zasljbila. — Incipit: Ach slávo, slávo, nebeská, lásko velká Jezu Krista! J-2111 Zpívá se povědomou notou. Gruntownj spráwa, a prawdiwá Relace, kterák 1819 dne 6 Března we wsy Grosdorffu bljž města Hirssperka na pomezy saském, gedna smilná žena, misto djtěte strassliwého hada, a to z Božjho dopusstěnj porodila. K wegstraze wssem smilnjkům což geden každý spjwagjc tuto pjsničku, lépe wyrozumj. Wytisstěná pro uwarowánj zlého. Incipit: Pro Bůh rozmilí křesťané… J-2112 — Nowá Pjseň o prawdiwém přiběhu, který se stal na hranicých Pragských, kterak ssest rauhačů bezbožných swatému Salwatoru se rauhali, co se s njma stalo 2ho unora w roku 1846, geden každý z této pjsně wyrozumj. W Praze, 1846. Incipit: Pro Boha vás prosím všickni křesťané, hleďte poslouchati příběh pravdivý… ⩶ 404 ⩶ �J-2113 — Welmi přjkladná pjseň, nassem milým wlastenčům wěnované od Ftáčka. 1848. Incipit: Zastav se milý vlastenče jenom maličkou chvíli, považme si a představme… J-2116 — Nowá Pjseň o welkém nesstěsti, které se stalo w Uherské zemi, w hlawnjm městě Pesstu, skrze náramnau powodeň, genž přes 2000 domů zbořila, a přes 2000 lidu o žiwot připrawila, měsyce Března, 1838. — Incipit: Ach ustrňte se křestiane, poslechněte věci hrozné… J-2152 — Historická píseň ku cti a chvále Panny Marie, kterak ráčila potrestati zneuctitele svého, ale zas milosť prijati, když se obrátil a polepšil za času Švédských válek. V Uh. Skalici, tiskem Teslika a Neumanna. | Sepsáním a nákladem Antonína Svobodníka, zpěváka z Ježova, 1898. Incipit: Budem vám zpívat ctitelé Panny Marie, poslechněte s pozornosti malinké chvile… J-2165 Jako: Kvíleť musím přenáramně. Hystorycká Pjseň o dwau Židowských Dětech. — Incipit: Maličko se pozastavte, zpívání poslechněte… J-2179 — Prawdiwá pjseň o wraždách a zázracjch, w Pruské zemi wssem katolickým křesťanům k polepssenj žiwota wydaná. Nákladem Wáclawa Ebra. Tiskem Jana Spurného w Praze. Incipit: Jaká hrůza k poslouchání roztomilí křesťané… J-2188 — Nowá zpráwa o podiwném přjběhu, který se stal w tureckém položenj, bljž hlawnjho města Jeruzalema 25. prosince 1869. — | Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1870. Incipit: Pozastavte se křesťané jenom malou chvílčičku… ⩶ 405 ⩶ �J-2189 (pieśń dodana do modlitwy) — Nábožná modlitba k swatým Patronům proti morowé ráně. | W Sedmihradsku se stala wěc podiwná skrze strassliwau choleru, patrný zázrak sw. Rocha, Šebestiana a sw. Rozálie, w pjseň uwedený. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1866. Incipit: Svatý milý Rochu, Šebestiane, sw. Rozálie… J-2192 (opis prozą, modlitwa i pieśń) — O zázračném zgewenj Panny Marie Lourdské. W Uh. Skalici. Tiskem a nákladem dědičů J. Škarnicla, 1863. Incipit: Poďte, budem zpívati divnou píseň vroucně… J-2197 Nápěv jako: „Vinšované jaro”, aneb: „Když milý Pán Ježíš”. Nowá pjseň o welikém zázraku, který se stal w Belgické zemi we wesnici Bois-hain s gednou djwkou gménem Aloisie Lato (Loisie Lateau), která patero ran od Krista Gežjsse odbržela, každý pátek krwj se potj a wygmouc swaté přigjmánj ničehož nepožjwá. — | Sepsal pro útěchu nábožných křesťanů katolických Wáclaw Kregza, spisowatel nábožných pjsnj. Patisk se zapowjdá Tisk a náklad Jana Spurného w Praze. Incipit: Poslechněte lidé, co budu zpívati… J-2223 — Mrawná Pjseň wssem ctnostným Nowo-Manželům k potěssenj wydaná. W Skalicy, 1848. Incipit: Přeušlechtilé manželství, hned v ráji vštípeno… J-2224 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu který se stal w Sardinské zemi na den Narozenj Krista Pána na přjklad wydaná w roku 1849. W Praze, 1849. Incipit: Pozdravme Krista Pána pobožní křesťané, ustrň se duše věrná slyš věci pravdivé… J-2225 Jako: Barboro panenko svatá. Přjběh strassliwý který se stal bljž města Windysse, když gedna Matka Dětem swým zlé winssowala. — Incipit: Rozvažme milí křesťané tyto věci velmi divné, které se v Vindiši staly… ⩶ 406 ⩶ �J-2235 — Žalostný přjběh w pjseň uwedený co se stalo w polském položenj w městě Krakowě s gednou chudou wdowou, která swého bratra nawstiwila a gak od něho přigatá byla, co se w pjsni lépe wyrozumj, 1891. Tisk a náklad Jos. Bergrowé w Litomyssli, 747. Incipit: Přistupte sem chudé vdovy, jenžto muže ztratily, a s vašími sirotkami… J-2292 — Nowá Pjseň k Panně Maryi Hostinské. Tatarské obleženj w roku 1249, a kterak nyni ten chrám Páně roku 1842 k oprawenj a k zwelebenj přissel. — | W Znogmě u M. Hofmanna, 1850. Incipit: Probuďte se Moravané všickni z tvrdého snu… J-2312 Má znamou notu. Pjseň o nebeském Geruzalemě, a Žiwotu wěčném. W Těssyně, Roku 1812. Incipit: Vímť já že v Nebi… J-2348 — Prawdiwá Pjseň o welkém zázraku. Wytisstěná w Praze, 1847. Incipit: Poslyšte mě křesťané co budu zpíváti, o matičko božská královno nebeská… J-2356 Zpívá se jako: „Vímť já jeden krásný zámek” atd. Prawdiwý přjběh který se stal w městě Mohuči tohoto roku. W Olomauci 1860. Wytisstěná a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: O jak podivné neštěstí ve světě lidé potkává, bez nadání, bez návěští, kde nás smrt očekává… J-2360 Zpívá se jako: Žadný nevěří jak mně to těší. Nowá Pjseň o Ožralým a nedbalým Mužj. — Incipit: Tluču žižnivý otevřete mně, neb mně v mem krku velice prahné… J-2362 Zpívá se jako: „Vímť já jeden krásný zámek” atd. Prawdiwý přjběh který se stal w městě Mohuči tohoto roku. ⩶ 407 ⩶ �W Olomauci 1860. Wytisstěná a k dostánj u Antonjna Halausky. Incipit: O jak podivné neštěstí ve světě lidé potkává, bez nadání, bez návěští, kde nás smrt očekává… J-2370 — Nábožná Pjseň Kagjcýho Křesťana, k zpjwánj spasytedlná. W Skalicy, u Škarnycla Synů, 1854. Incipit: Vále marný světě, vále ti dávam… J-2377 — Nábožná Pjseň o Umučenj Pána Gežjsse Krysta. W Skalicy, 1839. S powolenjm cýs. kr. Cenzury. Incipit: Považ, ó bídny člověče! Jak tě Ježíš miloval… J-2403 Zpívá se jako: W Praze, v Vídni, hlavních městách, etc. Nowá Pjseň o Misliwcých. Wytisstěná Roku tohoto. Incipit: Vzhůru, vzhůru kamarádi, povstaňme společně rádi, pozdvíhněte mysli svý… J-2404 — Truchliwá Pjseň o gedné panně, gménem Wiljme, která s pohanské wjry na wjru Krysta Gežjsse přestaupila, rodem Starenice uherské kragině, pokřtěná w městě Budině, tam tež od swého otce zamordowaná byla roků 1847. Tiskem J. N. Enders-a w nowém Jičině, 1859. Incipit: Sem pospěšte křesťané, poslechnout slovo Páně… J-2411 — Nowá pjseň o ukrutným boji Rakouska proti Prusům w Čechách, kdežto od Jozefowa a Karlowého hradce přes Swiňarky, Chlum až do Pardubic krew s wlastenců tékla; tež poražka Prusů u Widně. Wytisstěná u Antonjna Pawlička w Opawě. Incipit: Ach Ježíš, Maria, o křesťané. Poslechněte věci neslychané… J-2415 — Nowá Pjseň aneb prozba k Bohu w čas sauženj. W nowém Jičjně 1859. Tisk J. N. Enders-a. Incipit: Zastav se milý vlastenče a poslechni… ⩶ 408 ⩶ �J-2441 — Nowá Pjseň, aneb prawdiwý přjběh, který se stal w pragské zemi w hlawnjm městě w Berljnu, roku 1851. W Litomyssli, 1851. Incipit: Poslyš pobožná duše křesťanská, prosím tě pro lásku Pána Krista… J-2443 — Pjseň Hanáka weselého. — Incipit: Nic sobě nehořekujme, milí Hanáce! J-2460 (druk niekompletny) — [brak strony tytułowej] — Incipit: — J-2468 — Pjseň o Mocnostech Křjže swatého Benedykta. — Incipit: Hle věrní křesťané poslechněte pilně… J-2499 — Prawdiwá pjseň o zázračném zgewenj Panny Marie, kteráž se zgewila w Uherské kragině, nad festunkem Budjnem, dne 25. března, wssemu národu křesťanskému k polepssenj žiwota lidského. Nakládatel: Jan Blažek. Tisk M. F. Lenka we Znogmě, 1868. Incipit: Copak se v tomto světě děje Pane Kriste Ježíši, že se pořád krev vylevá, tyto nynější časy… J-2501 — Nowá pjseň aneb ukrutná zpráwa o hrozné wraždě w ruské zemi bljže hlavnjho města Petrohradu, w dědině Rosenwald, kterou spáchal syn na swé matce, otcem, sestrou, sswagrem a dwouma djtky roku 1874, 22. čerwence, co se w pjsnj lépe wyrozumj. — | Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1874. Incipit: Pozastavte se rodičové mili… ⩶ 409 ⩶ �J-2503 — Žalostná pjseň o ukrutné wraždě. — | Tiskem Jos. Bergrowé w Litomyssli, 1228. Incipit: Ke cti chvále svatý Jene… J-2505 (druk uszkodzony) — […] o strassné přjhodě, která se stala bljže města Lipsstatu dne 8. řjgna we wsi Arnek w zemi saské roku 1870. Tiskem Jos. Berger-owé w Litomyssli, 1870. Incipit: Podivný příběh poslyšte, jenž se w Sasku vykonal… J-2509 Zpívá se známou notou. Pjseň nábožná o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherském, w Kragi Čaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťané, plačme nad hříchy srdečně. J-2555 — Prawdiwá pjseň o shořenj chrámu Páně w zemi americké r. 1864 wssem katolickým křesťánům ku polepssenj wydaná. — | Wydánjm a nákladem Anny Bílohlávkové. Tiskem Jos. Bergrowé w v Litomyssli. Incipit: Jaká hrůza k poslouchání rozmilí křesťané… J-2568 Jako: Buď pozdraven swatý Jan. Pjseň o welikém Zázraku, který se stal na přjmluwu Sw. Jana Nepomuckého s gednau sslechetnau Panj w městě Neapolis. — Incipit: Křesťané roztomilí málo poslechněte, kterak lid ošemetný jest na tomto světě. J-2596 — Nowá Pjseň k Panně Maryi Pozebské, w uherskég kragině. — Incipit: Poslyšte křesťané z horlivostí, chci vám zazpívati s pobožností… ⩶ 410 ⩶ �J-2663 Zpívá se známou notou. Pjseň nábožná o zázračném Obrazu Swaté Matky Božj w Králowstwj Uherskémw w Kragi Cžaloteckém. — Incipit: Čiňme pokání křesťané, plačme nad hříchy srdečně. J-2708 — Žalostný přjběh w pjseň uwedený co se stalo w polském položenj w městě Krakowě s gednou chudou wdowou, která swého bratra nawsstiwila a gak od něho přigatá byla, co se w pjsni lépe wyrozumj, 1871. Tisk a náklad Jos. Bergrowé w Litomyssli, 747. Incipit: Přistupte sem chudé vdovy, jenž jste muže ztratily, a s vašími sirotkami… J-2711 Známou notou se zpívá. Pjseň nowá o Mocnostech Křjže S. Benedyka: kterak se přjhodilo w Portáku bljž Liknic, když sau tam čtrnácté bezbožnych Cžarodenic schytali, genž za swé zlé Skutky k upálenj přissli. — Incipit: Hle věrní křesťane poslechněte pílně… J-2732 Zpívá se známou notou. Příkladná Píseň o hrozné zkáze Města Jeruzaléma. k rozjímání wydaná. W Skalici, u dědičů J. Škarnicla. Incipit: Powažiž sobě každý z nás, co se již děje… J-2776 — Pjseň Kratochwjlná o Fraykůru Mysliweckém pro obweselenj wydaná. W Skalicy, 1839. Incipit: Myslivci, myslivci! Vy verbujete… J-2778 — Prawdiwá Pjseň o gednom strassliwém přjběhu, který […] stal v Sardinské zemi, na den Narozen[…] Krysta Pána, na přjklad wid[…] w roku 1849. W Skalicy, u F. X. Škarnycla a Synů. Incipit: Pozdravme Krista Pána, pobožní křesťané, ustrň se duše věrná, slyš věci pravdive… ⩶ 411 ⩶ �J-2793 — Nowá Pjseň, aneb truchliwý přjběh, který se stal w uherské kragině a we Wjdni. W Brně, 1848. Incipit: Ach Ježíš Maria křesťané rozmilí, hleďme se polepšiti… J-2805 — Opis hawiřu, kteřy od potopj swěta chrám Páně mezi městečkem slaupem a dědinau Němčycema wydobyli, 1862. W Olomauci, 1862. Wytisstěná u Antonjna Halausky. Incipit: Slyšte krajané rozmilí o pokladu Moravě, jak jest moc boží veliká, roztomilí křesťané… J-2806 Zpívá se jako: V samotě když sedím a se soužím etc. Pjseň za času rozmáhagjcý se morowé rány nazwané Cholera, genž w zemi Ruské a Polské mnoho tisýc lidj zahubila. — Incipit: Zachraň nás, o Bože všemohoucí… J-2808 — Nová Pjseň o welikém nesstěstí, které se stalo u města Šťáwnice a Baňské Bystřice w krajině uherské. Tisk Jozefa Groáka w Olomouci, 1864. Incipit: Nábožní křesťané, zastavte se málo… ⩶ 412 ⩶ �8 Bibliografia 8.1. Źródła drukowane Adamowski Jan 1999. Kategoria przestrzeni w folklorze. Studium etnolingwistyczne, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Adamczewski Jerzy 2005. Młynarstwo magiczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Al Saheb Jan 2013. Moravští nekatolíci a Těšínsko v předtolerančním období, Český Těšín: Muzeum Těšínska. Barnard Alan 2006. Antropologia. Zarys teorii i historii, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Baranowski Bohdan 1965. Pożegnanie z diabłem i czarownicą, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. 1981. W kręgu upiorów i wilkołaków, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. Baranowski Władysław 1970. Z badań nad ludową recepcją „żywotów świętych”, „Lud”, r. 54, s. 87–114. Bartmiński Jerzy 1973. O języku folkloru, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1988. „Niebo się wstydzi”. Wokół ludowego pojmowania ładu świata, w: Kultura, literatura, folklor, red. M. Graszewicz, J. Kolbuszewski, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, s. 96–106. 1990. Folklor – język – poetyka, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1993. Ojczyzny europejskie – duże i małe, w: Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, red. J. Bartmiński, Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, s. 5–11. ⩶ 413 ⩶ �1998. Podstawy lingwistycznych badań nad stereotypem – na przykładzie stereotypu matki, w: „Język a Kultura”, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria – metodologia – analizy empiryczne, red. J. Anusiewicz, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, s. 63–83. 2006. Językowe podstawy obrazu świata, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 2007. Stereotypy mieszkają w języku. Studia etnolingwistyczne, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. 2008. Etnolingwistyka, lingwistyka kulturowa, lingwistyka antropologiczna?, w: „Język a Kultura”, t. 20: Tom jubileuszowy, red. A. Dąbrowska, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 15–33. Bartmiński Jerzy, Niebrzegowska Stanisława 1999. Językowy obraz polskiego nieba i piekła, w: Tysiąc lat polskiego słownictwa religijnego, red. B. Kreja, Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, s. 195–203. 2006. Profile a podmiotowa interpretacja świata, w: J. Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 98–105. Bartoš František 1885. O naší poesii kramářské, w: F. Bartoš, Lid a národ, sv. II, s. 195–293. Benčíková Ivona 1993. Príspevok k štúdiu jarmočných piesní na Slovensku, „Slovenský národopis”, roč. 41, č. 1, s. 44–54. Benedyktowicz Zbigniew 1987. „Gość w dom, Bóg w dom” i obcy jako bogowie, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, t. 41, z. 1–4, s. 185–195. 2000. Portrety „Obcego”. Od stereotypu do symbolu, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Beneš Bohuslav 1970. Světská kramářská píseň. Příspěvek k poetice pololidové poezie, Brno: Universita J.E. Purkyně. 1983. Poslyšte písničku hezkou… Kramářské písně minulých dob, Praha: Mladá fronta. 1988. Funkcje pieśni kramarskich w literaturze popularnej, „Literatura Ludowa”, nr 1, s. 15–22. 1995. Náboženská tematika a světci v kramářských tiscích a písních, w: Světci v lidové tradici, red. L. Trcalová, Uherské Hradiště: Slovácké Muzeum, s. 179–186. ⩶ 414 ⩶ �Berendt Elżbieta 2004. Anioł ludowy. Próba portretu zbiorowego, w: Anioł w literaturze i w kulturze, t. 1, red. J. Ługowska, Wrocław: Atut, s. 397–418. Běhalová Štěpánka 2008. Odraz ženy v kramářských tiscích z jindřichohradecké Landfrasovy tiskárny, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 17–36. 2013. Pozdvihni se duše z prachu. Kramářské tisky s náboženskou tematikou ze sbírek muzea Jindřichohradecka, Jindřichův Hradec: Muzeum Jindřichohradecka. Bielińska-Gardziel Iwona 2012. Pieśni sieroce w kontekście kulturowym, w: „Język a Kultura”, t. 23: Akty i gatunki mowy w perspektywie kulturowej, red. A. Burzyńska-Kamieniecka, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 397–418. Bobrownicka Maria 1995. Narkotyk mitu. Szkice o świadomości narodowej i kulturowej Słowian zachodnich i południowych, Kraków: Universitas. Bogatyriew Piotr 1979. Semiotyka kultury ludowej, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Bogoczová Irena 2001. Naše a cizí v době jednotící se Evropy, w: Naše a cizí v interetnické a interpersonální komunikaci, red. I. Bogoczová, Ostrava: Ostravská univerzita, s. 5–8. Brzozowska-Krajka Anna 2004. „Chroń i prowadź do nieba…”. Mediacyjna struktura aniołów w folklorze polskim, w: Anioł w literaturze i w kulturze, t. 1, red. J. Ługowska, Wrocław: Atut, s. 419–426. Burke Peter 2009. Kultura ludowa we wczesnonowożytnej Europie, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Burszta Wojciech 1986. Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Bydžovská Iva 2010. Špalíček – projekt digitální knihovny kramářských tisků KNM, „Knihovna plus”, č. 2, czasopismo online: http://knihovna.nkp.cz/knihovnaplus102/bydzov.htm [dostęp: 13.02.2024]. ⩶ 415 ⩶ �Bydžovská Iva, Klacek Michal 2012. Zvířecí motivy v kramářské písni, „Sborník Národního muzea v Praze. Řada C – Literární historie”, sv. 57, č. 1–2, s. 44–52. Byrtusová Barbora 2011. Reflexe kultu Panny Marie hostýnské v kramářských tiscích, „Studia Comeniana et historica”, roč. 41, č. 85–86, s. 97–117. Cała Alina 2005. Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa: Oficyna Naukowa. Chlebda Wojciech 2002. Polak przed mentalną mapą świata, „Etnolingwistyka”, t. 14, s. 9–27. Chruszczewski Piotr P. 2011. Językoznawstwo antropologiczne. Zadania i metody, Wrocław: Polska Akademia Nauk. Czech Broadside Ballads… 2022. Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600– 1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press. Čapek Karel 1981. Marsjasz, czyli na marginesie literatury, Kraków, Wydawnictwo Literackie. 1984. Písně lidu pražského, w: K. Čapek, Marsyas/Jak se co děla, Praha: Československý spisovatel, s. 66–89. Damborský Jiří 1993. Ojczyzna w języku czeskim, w: Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, red. J. Bartmiński, Lublin: Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, s. 167– 176. Di Nola Alfonso M. 2004. Diabeł. O formach, historii i kolejach losu Szatana, a także o jego powszechnej a złowrogiej obecności wśród wszystkich ludów, od czasów starożytnych aż po teraźniejszość, Kraków: Universitas. Droppová Ľubica, Krekovičová Eva 2010. Počúvajte panny aj vy mládenci… Letákové piesne zo slovenských tlačiarní, Bratislava: Eterna Press. ⩶ 416 ⩶ �Dufka Jiří, Holubová Markéta, Frolcová Věra, Bydžovská Iva, Machová Jitka, Glombová Hana, Macháčková Romana 2022. Three Collections of Czech Broadside Ballads: Creating, Organizing, and Providing Access, w: Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600–1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press, s. 131–153. Dunin Janusz 1970. W kręgu popularnych wydawnictw. Przegląd piśmiennictwa zagranicznego, w: Między dawnymi a nowymi laty. Studia folklorystyczne, red. R. Górski, J. Krzyżanowski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 139–150. 1974. Papierowy bandyta. Książka kramarska i brukowa w Polsce, Łódź: Wydawnictwo Łódzkie. 2004. Studia o komunikacji społecznej, Łódź: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna. Efmertová Marcela 1998. České země v letech 1848–1918, Praha: Libri. Eliade Mircea 2017. Sacrum. Mit. Historia. Wybór esejów, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Encyklopedia katolicka 1976. Encyklopedia katolicka, t. 2, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułkowski, Lublin: Katolicki Uniwersytet Lubelski. Erben Karel Jaromír 1957. Kytice, Praha: Státní pedagogické nakladatelství. Fabianová Jiřina 2009. Písničky veselé i truchlivé na světlo světa vydané. Malé povídání o kramářských tiscích uložených v muzeu Valašské Meziříčí, Valašské Meziríčí: Muzeum regionu Valašsko ve Vsetíně a Muzejní společnost ve Valašském Meziríčí. Fiala Jiří 1989. Novina z francouzské krajiny. Antologie českých kramářských písní a lidových pamětí z doby napoleonských válek a Francouzské revoluce, Praha: Naše vojsko. 1994. Kramářské kriminální zpravodajství, w: Literatura a komerce, Olomouc: Vydavatelství Univerzity Palackého v Olomouci, s. 64–67. 1999. Z pololidové milostné lyriky národního obrození, w: Sex a tabu v české kultuře 19. století, Praha: Academia. 2001. Dobové české slovesne reflexe slezských válek, Olomouc: Univerzita Palackého. ⩶ 417 ⩶ �2011. Knižní edice českých kramářských písní, w: Hudební a taneční folklor v ediční praxi, red. L. Uhlíková, M. Toncrová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 81–90. 2014. Reflexe válek s Turky v českých písních kramárských, „Historie – Otázky – Problémy”, č. 2, s. 227–236. Greń Zbigniew 2001a. Stereotypy jako fenomeny językowe, w: Stereotypy i uprzedzenia. Uwarunkowania psychologiczne i kulturowe, red. A. Jasińska-Kania, M. Kofta, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 67–79. 2001b. Zakresy ‘swojskości’ i ‘obcości’ na Śląsku Cieszyńskim, w: Naše a cizí v interetnické a interpersonální komunikaci, red. I. Bogoczová, Ostrava: Ostravská univerzita, s. 243–259. 2004. Tradycja i współczesność w językowym i kulturowym obrazie świata na Śląsku Cieszyńskim, Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy. 2012. Miejsce stereotypów religijnych w językowym obrazie świata, w: Językoznawstwo. Prace na XV Międzynarodowy Kongres Slawistów w Mińsku 2013, Warszawa: Komitet Słowianoznawstwa Polskiej Akademii Nauk, s. 61–66. 2016. Tradycyjny obraz konfesji na Śląsku Cieszyńskim na podstawie źródeł folklorystycznych, „Prace Filologiczne”, t. 69, s. 167–186. 2019. Obraz Turcji i Turków w XIX-wiecznej prasie Śląska Cieszyńskiego, w: Europa Środkowa i Bałkany. Konteksty historyczne i politologiczne. Narody, mniejszości narodowe i religijne. Księga jubileuszowa ofiarowana prof. dr hab. Irenie Stawowy-Kawce, red. M. Korzeniewska-Wiszniewska, A. Kastory, R. Woźnica, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 153–164. Grochowski Piotr 2003. Dopusty boże. (Kilka uwag na temat motywów religijnych w pieśniach z repertuaru dziadowskiego), w: Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kulturze, red. J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Ożarów: Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Wnętrz Dworskich, s. 113–126. 2007. Wierszowane legendy w ulotnych drukach kramarskich, w: Podanie – legenda w tradycji ludowej i literackiej, red. M. Jakitowicz, V. Wróblewska, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, s. 25–43. 2009. Dziady. Rzecz o wędrownych żebrakach i ich pieśniach, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. 2010. Straszna zbrodnia rodzonej matki. Polskie pieśni nowiniarskie na przełomie XIX i XX wieku, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. 2022. Broadside Ballads in Poland: Content, Forms, and Research, w: Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600–1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press, s. 403–422. ⩶ 418 ⩶ �Grzegorczykowa Renata 1998. O rozumieniu prototypu i stereotypu we współczesnych teoriach semantycznych, w: „Język a Kultura”, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, s. 109–115. Guz Marzena 2012. Językowy obraz świata u wybranych przedstawicieli lingwistyki niemieckiej, amerykańskiej i polskiej, Poznań: Rys. Hais František 1985. Vzpomínky pražského pisničkáře 1818–1897, Praha: Odeon. Hajduk-Nijakowska Janina 1980. Temat śpiącego wojska w folklorze polskim. Próba typologii, Opole: Wyższa Szkoła Pedagogiczna. 1983. (opr.) Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podania historyczne, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 2010. Kulturowe źródła tabloidyzacji przekazów medialnych, „Oblicza Komunikacji”, nr 3, s. 9–21. Hernas Czesław 1973. Potrzeby i metody badania literatury brukowej, w: O współczesnej kulturze literackiej, t. 1, red. M. Hopfinger, S. Żółkiewski, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 15–46. Hlava Rudolf 1963. Soukromé sbírky kramářských písní, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 361–365. Holubová Markéta 2008. Žena a móda ve světle kramářské produkce 18. a 19. století, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 133–139. 2012. Katalog kramářských tisků II. Biblická a křesťanská ikonografie, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. 2017. Katalog kramářských tisků III. Německé kramářské tisky, jednolisty a kuplety, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. Holubová Markéta, Kopalová Ludmila 2008. Katalog kramářských tisků, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. ⩶ 419 ⩶ �Hołda Renata 2008. „Dobry władca”. Studium antropologiczne o Franciszku Józefie I, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Horálek Karel 1979. Folklór a světová literatura, Praha: Academia. Humboldt Wilhelm von 2001. Rozmaitość języków a rozwój umysłowy ludzkości, Lublin: Redakcja Wydawnictw Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Ivánek Jakub 2017. Poznámky k vymezení pojmu kramářská píseň (s ohledem na tisky náboženské povahy), „Listy filologické”, roč. 140, č. 1–2, s. 201–230. Ivánek Jakub, Malura Jan 2019. Horo krásná, spanilá! Poutní písně na Moravě (1600–1850), Brno: Host. Jagiełło Jadwiga 1975. Polska ballada ludowa, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Jančar Josef 2000. Lidová kultura na Moravě, Strážnice: Ústav lidové kultury. Janovec Ladislav 2016. Duše v českých folklorních písňových textech, w: Antropologiczno-językowe wizerunki duszy w perspektywie międzykulturowej, t. 1: Dusza w oczach świata, red. E. Masłowska, D. Pazio-Wlazłowska, Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, s. 407–416. Jastrzębski Jerzy 1989. Żyd jako „obcy” i jako „swój” w kulturze wsi polskiej XIX w., „Literatura Ludowa”, nr 4–6, s. 31–48. Jaworska Elżbieta 1990. Katalog polskiej ballady ludowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Jorion Paul 1983. Emic and etic. Two anthropological ways of spilling ink, „The Cambridge Journal of Anthropology”, vol. 8, no. 3, s. 41–68. ⩶ 420 ⩶ �Jungmann Josef 1839. Slownjk česko-německý. Djl V, Praha: Arcibiskupská knihtiskárna – Josefa Fetterlowá řjzenjm Wáclawa Špinky. Kaczan Anna 2005. Obraz anioła w polskich pieśniach ludowych, w: Anioł w literaturze i w kulturze, t. 2, red. J. Ługowska, Wrocław: Atut, s. 554–562. Kafka Luboš 2008. „Líbezně nás volá, Matička Cellenská”, zobrazení Panny Marie v kramářských tiscích, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 149–168. 2009. Dárek z pouti. Poutní a pouťové umění, Praha: Lika Klub. Kajfosz Jan 2001. Językowy obraz świata w etnokulturze Śląska Cieszyńskiego, Czeski Cieszyn: PROprint. Kalniuk Tomasz 2014. Mityczni obcy. Dzieci i starcy w polskiej kulturze ludowej przełomu XIX i XX wieku, Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Karbusický Vladimír 1968. Mezi lidovou písní a šlágrem, Praha: Editio Supraphon. Karbusický Vladimír, Pletka Václav 1966. (opr.) Písně lidu pražského, Praha: Československý spisovatel. Klacek Michal 2011. Sbírka kramářských písní v Knihovně Národního muzea, „Muzeum”, č. 1, s. 29–40. 2014. Egypt a Blízký východ v kramářských písních, „Knihy a dějiny”, č. 21, s. 76–90. Kneidl Pravoslav 1983. Česká lidová grafika v ilustracích novin, letáků a písniček, Praha: Odeon. Kobylińska Anna, Falski Maciej, Filipowicz Marcin 2016. Peryferyjność. Habsbursko-słowiańska historia nieoczywista, Kraków: Libron. Kolberg Oskar 1962. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. 5: Krakowskie, cz. 1, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne. 1966. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, t. 40: Mazury Pruskie, Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne. ⩶ 421 ⩶ �Kořalka Jirí 1996. Češi v habsburské říši a v Evropě 1815–1914, Praha: Argo. Kosek Pavel 2023. Má svou známou notu: Kramářské písně v ústní tradici Moravy a Slezska, Brno: Host. Kosek Pavel, Bromová Veronika, Andrlová Fidlerová Alena, Timofejev Dmitrij 2022. The Orthography of Czech Broadside Ballads from the Seventeenth and Eighteenth Centuries, w: Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600–1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press, s. 353–375. Kosowska Ewa 1985. Legenda. Kanon i transformacje. Św. Jerzy w polskiej kulturze ludowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Kotek Josef 1994. Dějiny české populární hudby a zpěvu 19. a 20. století, 1. díl (do roku 1918), Praha: Academia. Kovačevičová Soňa 1974. Knižný drevorez v ľudovej tradícii, Bratislava: Tatran. Kowalska-Lewicka Anna 1999. „Cysorz” w folklorze galicyjskim, w: Przed 100 laty i dzisiaj. Ludoznawstwo i etnografia między Wiedniem, Lwowem, Krakowem a Pragą, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Spiss, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Oddział w Krakowie, s. 141–153. Krawczyk-Tyrpa Anna 2001. Tabu w dialektach polskich, Bydgoszcz: Akademia Bydgoska im. Kazimierza Wielkiego. Krejčí Karel 1972. Pieśń praskiej ulicy, jej stosunek do pieśni jarmarcznej i do literatury, w: K. Krejčí, Wybrane studia slawistyczne. Kultura – literatura – folklor, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 680–714. Kutnar František 1963. Kramářská píseň jako historický pramen, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 77–86. ⩶ 422 ⩶ �Leščák Milan, Sirovátka Oldřich 1982. Folklór a folkloristika (O ľudovej slovesnosti), Bratislava: Smena. Ley David 2009. Mental maps/Cognitive maps, w: The dictionary of human geography, red. D. Gregory, R. Johnston, G. Pratt, Malden: Wiley-Blackwell, s. 455. Lidová kultura… (NEČMS) 2007. Lidová kultura. Národopisná encyklopedie Čech, Moravy a Slezska, sv. 1–3, red. S. Brouček, R. Jeřábek, Praha: Mladá fronta. Lněničková Jitka 1999. České země v době předbřeznové 1792–1848, Praha: Libri. Lord Albert B. 2012. Pieśniarz i jego opowieść, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Lurker Manfred 1989. Słownik obrazów i symboli biblijnych, Poznań: Pallotinum. 2011. Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, Warszawa: Alatheia. Ługowska Jolanta 1998. Obrazy diabła w różnych gatunkach opowieści ludowych, w: Diabeł w literaturze polskiej, red. T. Błażejewski, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 5–16. Macura Vladimír 1995. Znamení zrodu, Jinočany: H & H. Maćkiewicz Jolanta 1999. Co to jest „językowy obraz świata”, „Etnolingwistyka”, t. 11, s. 7–24. Magnuszewski Józef 1960. (opr.) Czeska i słowacka pieśń ludowa, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1973. Historia literatury czeskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1983. Tropami folkloru i literatury. Studia slawistyczne, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Masłowska Ewa 2012. Ludowe stereotypy obcowania świata i zaświatów w języku i kulturze polskiej, Warszawa: Wydawnictwo Agade Bis. ⩶ 423 ⩶ �Maur Eduard 1998. Pojetí národa ve starší české historiografii jako východisko koncepce českého národa v první polovině 19. století, w: Národní obrození a rok 1848 v evropském kontextu, red. M. Skřivánek, Litomyšl: Státní okresní archiv Svitavy, s. 7–20. Mazalová Ludmila 2008a. Ženské postavy skalických škarniclovských tisků, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 37–70. 2008b. Amálie Škarniclová – poslední představitelka moravské větve tiskařské rodiny, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 71–98. McCagg William O. 2010. Dzieje Żydów w monarchii habsburskiej w latach 1670–1918, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Mętrak Maciej 2017. Językowy i kulturowy obraz Żyda w czeskich drukach kramarskich, „Zeszyty Łużyckie”, t. 51, s. 89–109. 2018. Czeska twórczość kramarska – zarys zagadnienia, w: Słowianie, kultura, język. Wybrane zagadnienia z języków, literatur i kultur słowiańskich i germańskich, red. D. Dziadosz, A. Krzanowska, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, s. 351–361. 2019a. Grzeszne kobiety i kobiece grzechy w świecie czeskiej pieśni kramarskiej, „Studia et Documenta Slavica”, nr 1 (7), s. 85–100. 2019b. Realistický a fantastický zeměpis v textech moravských kramářských tisků, w: Knížky naučení všelikého, red. L. Heilandová, J. Pavelková, Brno: Moravská zemska knihovna, s. 149–162. 2022. Give the Devil His Due. Demons and Demonic Presence in Czech Broadside Ballads, w: Czech Broadside Ballads as Text, Art, and Song in Popular Culture, ca. 1600–1900, red. P. Fumerton, P. Kosek, M. Hanzelková, Amsterdam: Amsterdam University Press, s. 213–231. Mianecki Adrian 2010. Stworzenie świata w folklorze polskim XIX i początku XX wieku, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Michajłowa Katia 2010. Dziad wędrowny w kulturze ludowej Słowian, Warszawa: Oficyna Naukowa. ⩶ 424 ⩶ �Michálková Věra 1961. K jazyku kramářských písní, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 209–227. Mikulec Jiří 1992. Kult svatého Izidora Sedláka v českých zemích. (K působení církve v prostředí venkova v 17. a 18. století), w: Kultura baroka v Čechách a na Moravě, Praha: Historický ústav ČAV, s. 65–84. 2004. Lidový (naivní) monarchismus v barokních Čechách a jeho zdroje, w: Barokní Praha – barokní Čechie 1620–1740, red. O. Fejtová, V. Ledvinka, J. Pešek, V. Vlnas, Praha: Scriptorium, s. 363–375. 2013. Náboženský život a barokní zbožnost v českých zemích, Praha: Grada. Milewska Anna 2010. Wizerunek diabła w tradycji ludowej i wierzenia z nim związane, zawarte w wątku T 1060 „chłop i diabeł”, „Literatura Ludowa”, nr 6, s. 43–58. Mocná Dagmar, Peterka Josef i in. 2004. Encyklopedie literárních žánrů, Praha–Litomyšl: Paseka. Moszyński Kazimierz 1967. Kultura ludowa Słowian, t. 2: Kultura duchowa, cz. 1, Warszawa: Książka i Wiedza. Mróz Lech 1979. Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska”, t. 23, z. 2, s. 157–168. Nagórko Alicja 1994. Z problemów etnolingwistyki – jak porównywać języki i kultury?, „Poradnik Językowy”, nr 4, s. 4–14. Navrátilová Alexandra 2004. Narození a smrt v české lidové kultuře, Praha: Vyšehrad. 2005. Revenantství v české lidové tradici jako obraz cizího, nepřátelského světa, „Studia Mythologica Slavica”, č. 8, s. 115–136. Neruda Jan 1985. Pražský pěvec, w: F. Hais, Vzpomínky pražského pisničkáře 1818–1897, Praha: Odeon, s. 433–441. ⩶ 425 ⩶ �Nešpor Zdeněk R. 2009. Luteráni v českých zemích v období protireformace a náboženské tolerance (1621– 1861), w: Just, Jiří, Matějka, Ondřej, Nešpor, Zdeněk R. et al., Luteráni v českých zemích v proměnách staletí, Praha: Lutherova společnost. Niedźwiedź Anna M. 2004. Na granicy światów. Aniołowie w tradycyjnych wyobrażeniach ludowych, „Topos”, nr 1–2, s. 79–85. Niewiara Aleksandra 1998. Inni w oczach „wojowników sarmackich”, w: „Język a Kultura”, t. 12: Stereotyp jako przedmiot lingwistyki. Teoria, metodologia, analizy empiryczne, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, s. 171–184. 2000. Wyobrażenia o narodach w pamiętnikach i dziennikach z XVI–XIX wieku, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. 2010. Kształty polskiej tożsamości. Potoczny dyskurs narodowy w perspektywie etnolingwistycznej (XVI–XX w.), Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego. Novotný Miloslav 1930. (opr.) Písničky jarmareční většinou výpravné a vesměs starodávné. Ze sbírek knihovny Národního musea, Praha: Erna Janská. 1940. (opr.) Špalíček písniček jarmarečních, Praha: Evropský literární klub. Nyrkowski Stanisław 1973. (wybór i opr.) Karnawał dziadowski. Pieśni wędrownych śpiewaków (XIX–XX w.), Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Obrazy ženy… 2008. Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. Olivová-Nezbedová Libuše 1993. Nazwy własne w poszczególnych rodzajach pieśni ludowych w Czechach, w: Onomastyka literacka, red. M. Biolik, Olsztyn: Wydawnictwa Wyższej Szkoły Pedagogicznej, s. 285–291. Olson David R. 2010. Papierowy świat. Pojęciowe i poznawcze implikacje pisania i czytania, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. ⩶ 426 ⩶ �Ong Walter Jackson 2011. Oralność i piśmienność. Słowo poddane technologii, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Pająk Patrycjusz 2014. Groza po czesku. Przypadki literackie, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Palas Karel 1964. K problematice krajové pololidové literatury 18. století, Brno: Státní pedagogické nakladatelství. Pěkný Tomáš 2001. Historie Židů v Čechách a na Moravě, Praha: Sefer. Pietraszek Edward 1976. Władza i autorytety w społeczności wiejskiej, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, red. M. Biernacka, B. Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 521–533. Pike Kenneth L. 1972. Language in relation to a unified theory of the structure of human behavior, The Hague: Mouton. Piotrowski Robert 2017. Diabelscy muzykanci i tancerze w materiałach folklorystycznych i etnograficznych, „Literatura Ludowa”, nr 3, s. 3–12. 2021. „Jednemu się zmiele, drugiemu się skrupi”. Młynarze i młyny w pamięci zbiorowej mieszkańców pogranicza mazowiecko-dobrzyńskiego, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Pisarek Walery 1978. Językowy obraz świata, w: Encyklopedia wiedzy o języku polskim, red. S. Urbańczyk, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 143. Pisarkowa Krystyna 1976. Konotacja semantyczna nazw narodowości, „Zeszyty Prasoznawcze”, z. 1, s. 5–26. Písková Milada 1994. Světská píseň kramářská ve sbírkách přerovského muzea, w: Minulost Přerovska 1993. Sborník prací z dějin přerovského regionu, red. F. Hýbl, Přerov: Muzeum Komenského, s. 25–33. ⩶ 427 ⩶ �Pletka Václav 1966. (opr.) Tam u Králového Hradce: veselé i smutné písničky o té válce v roce 1866, Hradec Králové: Východočeské nakladatelství. Potkowski Edward 1978. Stereotyp heretyka-innowiercy w piśmiennictwie kaznodziejskim, w: Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, red. B. Geremek, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 121–135. Rak Maciej 2010. Czym nie jest językowy obraz świata?, w: Symbolae grammaticae in honorem Boguslai Dunaj, red. R. Przybylska, J. Kąś, K. Sikora, Kraków: Księgarnia Akademicka, s. 485–495. Rataj Tomáš 2002. České země ve stínu půlměsíce. Obraz Turka v raně novověké literatuře z českých zemí, Praha: Skriptorium. Richter Karel 1999. Češi a Němci v zrcadle dějin, sv. 1, Třebíč: Akcent. Roux Jean-Paul 1998. Król. Mity i symbole, Warszawa: Volumen. Royt Jan 1993. Proč stojí poutní místa tam, kde stojí, w: O posvátnu, red. H. Webrová, Praha: Česká křesťanská akademie, s. 109–113. 2001. Poslové nebes: doprovodná kniha k výstavě o andělech ve výtvarném umění od středověku do 20. století v Muzeu Šumavy v Kašperských Horách, květen – říjen 2001, Sušice: Muzeum Šumavy. 2007. Slovník biblické ikonografie, Praha: Karolinum. 2011. Obraz a kult v Čechách 17. a 18. století, Praha: Karolinum. Rożek Michał 1993. Diabeł w kulturze polskiej. Szkice z dziejów motywu i postaci, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Röhrich Lutz 1966. Čert v pohádce a pověsti, „Český lid”, roč. 53, č. 1, s. 18–23. Rudwin Maximilian 1999. Diabeł w legendzie i literaturze, Kraków: Znak. ⩶ 428 ⩶ �Ryšavá Eva 1985. Česká kramářská tvorba a František Hais, w: Hais, František, Vzpomínky pražského pisničkáře 1818–1897, Praha: Odeon, s. 7–40. 1996. Odraz života městských žen v kramářských písních, w: Žena v dějinách Prahy. Sborník příspěvků z konference Archivu hl. m. Prahy pro gender studies 1993, Praha: Scriptorium, s. 185–193. 2008a. Špalíček matky Mikoláše Alše?, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 205–210. 2008b. Ženy v životě a tvorbě písničkáře Františka Haise, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 7–16. Sapir Edward 1978. Status lingwistyki jako nauki, w: Tenże, Kultura, język, osobowość. Wybrane eseje, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 85–95. Scheybal Josef V. 1990. Senzace pěti století v kramářské písni, Hradec Králové: Kruh. Sirovátka Oldřich 1996. Srovnávací studie o české lidové slovesnosti, Brno: Akademie věd České republiky. Skořepová Markéta 2016. Kramářské písně ze sbírky Muzea Vysočiny Pelhřimov, Pelhřimov: Muzeum Vysočiny Pelhřimov. 2017. „Ochránkyně sirotků a vdov”. Ovdovění a osiření v textech kramářských písní, „Otázky – historie – problémy”, t. 1, s. 175–184. Skutil Jan 1963. Zmínky o přírodních poměrech v kramářských písních a jarmareční píseň o jeskyních v Němčicích na Moravě, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 181–182. Slavický Tomáš 2008. Kramářský tisk jako hymnografický pramen. Několik poznámek k repertoáru mariánských poutních písní 19. století, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 169–188. Słownik folkloru polskiego (SFP) 1965. Słownik folkloru polskiego, red. J. Krzyżanowski, Warszawa: Wiedza Powszechna. ⩶ 429 ⩶ �Słownik stereotypów i symboli ludowych… (SSiSL I-I) 1996. Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1: Kosmos [cz. 1]. Niebo, światła niebieskie, ogień, kamienie, red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. Słownik stereotypów i symboli ludowych… (SSiSL I-II) 1999. Słownik stereotypów i symboli ludowych, t. 1: Kosmos [cz. 2]. Ziemia, woda, podziemie, red. J. Bartmiński, S. Niebrzegowska, Lublin: Instytut Filologii Polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej. Smetana Robert 1963. K problematice jevu české písně kramářské, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 13–58. Smetana Robert, Václavek Bedřich 1937. (opr.) České písně kramářské, Praha: Svoboda. 1950. O české písni lidové a zlidovělé, Praha: Svoboda. 1955. České světské písně zlidovělé. Písně epické: slovesný, hudební a obrazový, Praha: Nakladatelství Akademie věd České republiky. Soukup Daniel 2009. Šimon Abeles: Zrození barokní legendy, „Česká literatura – časopis pro literární vědu”, roč. 57, č. 3, s. 346–371. 2016. Eucharistické profanační legendy jako polemika s husitstvím a útok proti Židům, w: Jan Hus, husitství a husitské války a jejich dopad na českou kulturu (V. kongres světové literárněvědné bohemistiky. Válka a konflikt v české literatuře), red. D. Soukup, M. Jaluška, Praha: Akropolis, s. 42–53. Staškivová Kristina 2008. Žena a kramářská píseň o kriminálních činech, w: Obrazy ženy v kramářské produkci, red. M. Holubová, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky, s. 99–117. Stejskalová Eva 2015. Novinové zpravodajství a noviny v Čechách od 17. století do roku 1740, Praha: Karolinum. Stomma Ludwik 1981. Nauki humanistyczne a etnologia (tezy), „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, t. 35, z. 2, s. 71–72. 2002. Antropologia kultury wsi polskiej oraz wybrane eseje, Łódź: Piotr Dopierała. ⩶ 430 ⩶ �Szczepańska Elżbieta 2004. Cechy czeszczyzny okresu baroku a obecná čeština, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. 2011. Język czeski, w: Słowiańskie języki literackie. Rys historyczny, red. B. Oczkowa, E. Szczepańska, T. Kwoka, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 43–65. Sznajderman Monika 1997. „Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła”, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, t. 51, z. 1–2, s. 124–132. Szturcová Monika 2021. Czesko-polskie pieśni pielgrzymkowe w drukach kramarskich z XVIII i XIX w., „Literatura Ludowa”, nr 4, s. 57–76. Szwat-Gyłybowa Grażyna 1993. Stereotyp Turka w piśmiennictwie bułgarskim XIX stulecia a grzechy europejskiego orientalizmu, w: Kategoria narodu w kulturach słowiańskich, red. T. Dąbek-Wirgowa, A.Z. Makowiecki, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, s. 71–76. Szyjewski Andrzej 2003. Religia Słowian, Kraków: Wydawnictwo WAM. Šalanda Bohuslav 1989. Ústní podání a dějiny, Praha: Univerzita Karlova. 1990. Folklór, tradice a stereotypy, Praha: Katedra etnografie a folkloristiky filozofické fakulty Univerzity Karlovy. Šimečková Marta 2015. Basama teremtete a jiná citoslovce klení, „Naše řeč”, roč. 98, č. 5, s. 263–266. Šlosar Dušan 2005. Tisíciletá, Praha: Dokořán. Štajnochr Vítězslav 2000. Panna Maria Divotvůrkyně. Nauka o Panně Marii, mariánská ikonografie, mariánská poutní místa, Uherské Hradiště: Slovácké muzeum. 2005. Svatá Trojice. Učení o Bohu v Trojici a vývoj zobrazení. Úcta k Nejsvětější Trojici a poutní místa. Katalog ze sbírek Slováckého muzea v Uherském Hradišti, Uherské Hradiště: Slovácké muzeum. ⩶ 431 ⩶ �Tarajło-Lipowska Zofia 2010. Historia literatury czeskiej. Zarys, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Tazbir Janusz 1969. Kult św. Izydora w Europie, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce”, 14, s. 89–99. 1981. Obraz heretyka i diabła w katolickiej propagandzie wyznaniowej XVI–XVII w., „Kwartalnik Historyczny”, t. 88, nr 1, s. 939–953. Thořová Věra, Traxler Jiří, Vejvoda Zdeněk 2011. Lidové písně z Prahy ve sbírce Františka Homolky. Studie/Kritická edice, I. díl, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. 2013. Lidové písně z Prahy ve sbírce Františka Homolky. Studie/Kritická edice, II. díl, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. Tokarska-Bakir Joanna 2000. Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków: Universitas. 2008. Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. Tołstaja Swietłana Michajłowna, Tołstoj Nikita Ilicz 1984. Принципы составления этнолингвистического словаря словянских древностей, w: Этнолингвистический словарь славянских древностей: Проект словника. Предварительные материалы [maszynopis], Moskwa, s. 6–22. Tomicka Joanna, Tomicki Ryszard 1975. Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Tomicki Ryszard 1981. Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, red. M. Biernacka, M. Frankowska, W. Paprocka, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 29–70. Trachtenberg Joshua 1997. Diabeł i Żydzi. Średniowieczna koncepcja Żyda a współczesny antysemityzm, Gdynia: Uraeus. Trčka Jan Vít 1995. Úcta ke svátým jako fenomén českého lidového prostředí, w: Světci v lidové tracici, red. L. Trcalová, Uherské Hradiště: Slovácké Muzeum, s. 23–26. ⩶ 432 ⩶ �Trost Pavel 1963. Česká a německá píseň kramářská, w: Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J. Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství, s. 253–254. Trubiecki Nikołaj Siergiejewicz 1970. Podstawy fonologii, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Tuan Yi-Fu 1987. Przestrzeń i miejsce, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Tyllner Lubomír 2010. Tradiční hudba. Hledání kořenů, Praha: Etnologický ústav Akademie věd České republiky. Tyrpa Anna 2007. Obraz cudzoziemców w małopolskich pieśniach ludowych, w: W kręgu dialektów i folkloru, red. S. Cygan, Kielce: Kieleckie Towarzystwo Naukowe, s. 237–251. 2011. Cudzoziemcy i obce kraje w dialektach polskich, Kraków: LEXIS. Václavkova Olomouc… 1963. Václavkova Olomouc 1961. Sborník referátů a diskusních příspěvků o kramářské písni, red. J. Dvořák, J.Š. Kvapil, Praha: Státní pedagogické nakladatelství. Václavková Jaroslava 1948. (opr.) Písně roku 1848, Praha: Svoboda. Vaňa Zdeněk 1990. Svět slovanských bohů a démonů, Praha: Panorama. Vaňáček Michael 1965. Francouzové a Morava v době velké francouzské revolue a koaličních válek, Brno: Musejní spolek. Vaňková Irena 2005. (red.) Co na srdci, to na jazyku. Kapitoly z kognitivní lingvistiky, Praha, Karolinum. 2016. Duše v českém jazykovém obrazu světa. Kontexty, významy, konceptualizace (První poznámky), w: Antropologiczno-językowe wizerunki duszy w perspektywie międzykulturowej, t. 1: Dusza w oczach świata, red. E. Masłowska, D. Pazio-Wlazłowska, Warszawa: Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, s. 271–286. ⩶ 433 ⩶ �Vašica Josef 1939. Několik poznámek k baroknímu písemnictví, „Řád. Revue pro kulturu a život”, roč. 5, č. 5, s. 281–289. Večerková Eva 1995. Poslouchejte, mládenci a panny… aneb o české písni kramářské, Brno: Moravské zemské muzeum. Veselská Jiřina 1982. Soupis kramářských písní ve sbírce Okresního vlastivědného muzea ve Frýdku-Místku, Frýdek-Místek: Okresní vlastivědné muzeum. Vintr Josef 1998. Zásady transkripce českých textů z barokní doby, „Listy filologické”, roč. 121, s. 341–346. Vlnas Vít 1993. Jan Nepomucký, česka legenda, Praha: Mladá fronta. Voit Petr 2008. Encyklopedie knihy. Starší knihtisk a příbuzné obory mezi polovinou 15. a počátkem 19. století, I. a II. díl, Praha: Libri ve spolupráci s Královskou kanonií premonstrátů na Strahově. Vrhel František 1996. Jazyk a obraz světa, „Český lid”, roč. 83, č. 3, s. 221–227. Waliński Michał 1975. Tradycja i pieśń kramarska w Czechosłowacji, „Literatura Ludowa”, nr 4–5, s. 27–43. 1998. Pieśń jarmarczna? Nowiniarska? Ballada? Czy – pieśń dziadowska? Prolegomena do badań pieśni dziadowskiej, w: Wszystek krąg ziemski. Antropologia, historia, literatura, red. P. Kowalski, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 164–194. Wasilewski Jerzy Sławomir 1985. Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Wężowicz-Ziółkowska Dobrosława 1991. Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII–XX wieku, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. ⩶ 434 ⩶ �Wierzbicka Anna 2007. Słowa klucze. Różne języki – różne kultury, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Wiślicz Tomasz 2012. Upodobanie. Małżeństwo i związki nieformalne na wsi polskiej XVII–XVIII wieku. Wyobrażenia społeczne i jednostkowe doświadczenia, Warszawa: Chronicon. Witecka Helena 2003. Patronat ogniowy św. Floriana, „Zeszyty Historyczne Związku Ochotniczych Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej”, z. 3, s. 49–54. Záloha Jiří 1975. Jarmareční píseň jako historický pramen, „Český lid”, roč. 62, č. 2, s. 104–105. Zarek Józef 2000. Dwie koncepcje narodu czeskiego, w: Język a tożsamość narodowa, red. M. Bobrownicka, Kraków: Universitas, s. 39–62. Zowczak Magdalena 2013. Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Zuber Josef 1992. Lidová zbožnost a poutě na Moravě v 18. století, w: Studie muzea Kroměřížska 91., Kroměříž, Muzeum Kroměřížska, s. 74–86. Żabski Tadeusz 1993. Proza jarmarczna XIX wieku. Próba systematyki gatunkowej, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. 8.2. Źródła internetowe Biblia Tysiąclecia – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, http://www.biblia. deon.pl. Databáze Kramářských a starých tisků Etnologického ústavu Akademie věd České republiky, v.v.i., http://www.staretisky.eu.cas.cz. Špalíček. Digitální knihovna kramářských tisků, http://www.spalicek.net. ⩶ 435 ⩶ ��MAPA ŚWIATA Z JARMARCZNEJ ULOTKI: CZESKA DZIEWIĘTNASTOWIECZNA TWÓRCZOŚĆ KRAMARSKA W PERSPEKTYWIE ETNOLINGWISTYCZNEJ STRESZCZENIE Celem książki jest możliwie całościowe przedstawienie zagadnienia czeskiej pieśni kramarskiej (czes. kramářská píseň), niepodejmowanego dotąd przez polską bohemistykę, i analiza językowego obrazu świata zawartego w tekstach tego rodzaju. Pieśni kramarskie zaliczane są w Czechach do tzw. literatury na poły ludowej (czes. pololidová literatura), ponieważ funkcjonowały na styku kultury klas wyższych i wiejskiego folkloru. Autorzy tekstów kramarskich czerpali inspirację ze zróżnicowanych źródeł, przetwarzając zarówno motywy tradycyjnej słowiańskiej twórczości ludowej, jak i nauki kontrreformacyjnego katolicyzmu czy wątki związane z czeskim odrodzeniem narodowym. Zróżnicowany korpus tekstów, znajdujący się w zbiorach czeskich muzeów i bibliotek, łączy forma, w jakiej były one publikowane: niewielkie, tanie ulotki sprzedawane na jarmarkach i przez wędrownych kramarzy (czes. kramářské tisky). Przeanalizowany w monografii materiał pochodzi ze zbiorów Muzeum Komeńskiego w Przerowie (Muzeum Komenského v Přerově), liczących niemal 3000 pojedynczych druków (przechowywanych oddzielnie, lub zszytych w formie niewielkich tomików, łącznie 2811 pozycji katalogowych). W pracy wykorzystanych zostało 459 druków, w większości wydanych w latach 1774 – 1866 (z kilkunastoma wyjątkami w postaci druków starszych i młodszych, wybranych ze względu na istotną dla pracy zawartość). Metodologia badawcza zastosowana w pracy czerpie z dorobku lingwistyki kognitywnej i antropologicznej, przede wszystkim etnolingwistyki, w jej rozumieniu używanym w kręgu państw słowiańskich (teoria Językowego Obrazu Świata). Podstawowym celem rozprawy jest zrekonstruowanie (w ujęciu emicznym) systemu, za pomocą którego autorzy i odbiorcy pieśni kramarskiej kategoryzowali świat, w tym opisanie praw i mechanizmów nim rządzących. Książka dzieli się na dwie zasadnicze części – pierwsza (rozdziały 2. i 3.) poświęcona jest twórczości kramarskiej jako wieloaspektowemu zjawisku w kulturze czeskiej XVIII i XIX wieku i oparta jest na dostępnej w Czechach i Polsce literaturze przedmiotu. Druga część (rozdziały 4. i 5.), poświęcona jest analizie materiału źródłowego w oparciu o przedstawione we wstępie (rozdział 1.) założenia teoretyczne. Część analityczna pracy prezentuje dwa kierunki, w których rozciągała się mapa świata opisywanego w pieśniach i drukach. Kierunek „poziomy” to porządek świata ludzkiego z różnymi kręgami swojskości i obcości, zaś „pionowy” – porządek metafizyczny z obecnymi w nim siłami nadprzyrodzonymi. Taka struktura odpowiada mitologicznym koncepcjom trójwarstwowego kosmosu, podzielonego na położoną najwyżej sferę niebios, środkowy świat ludzi i negatywnie wartościowane piekielne podziemie. ⩶ 437 ⩶ �Na potrzeby opisu świata ludzkiego wybrane zostały 4 punkty widzenia, oparte na czterech kryteriach obcości: religijnej, politycznej (państwowej), etnicznej i społecznej (klasowej). W ten sposób wyróżnione zostały punkty widzenia katolika, poddanego austriackiego, Czecha/Morawiania i chłopa (4.3.). W oparciu o nie opisane zostały obrazy obcego religijnie (4.5., cztery podstawowe typy: konwertyta, bluźnierca, prześladowca w rodzinie i tyran) oraz obcego politycznie (4.6., trzy podstawowe typy: najeźdźca, wróg wewnętrzny i wróg odległy, oraz dodatkowa 4 kategoria: neutralnie nacechowane obrazy innego). Uzupełnienie tej części 4 rozdziału stanowi szczegółowa lista 10 najczęstszych obcych narodów i grup etnicznych, zawierająca opis dotyczących ich stereotypów językowych (4.7.). Dalsza część pracy przedstawia elementy czeskiej i ogólnosłowiańskiej tożsamości obecne w tekstach, wraz ze wzmiankami dotyczącymi morawskiej tożsamości regionalnej (4.8.). Ostatni podrozdział poświęcony jest natomiast obrazom „obcego” opartym na statusie społecznym i majętności (4.9.) – relacjom między bogatymi a ubogimi, historiom miłosnym o zakazanych mezaliansach, motywom dotyczącym grup uprzywilejowanych w kontakcie ze światem nadprzyrodzonym (wdowom, sierotom i wędrownym żebrakom), wizjom władzy i władcy, w tym idei ludowego monarchizmu (ucieleśnianej przez cesarza Austrii, objętego stereotypem „dobrego władcy”). Tę część analizy zamyka przedstawienie kontrastu między ludźmi, niezależnie od reprezentowanej grupy podlegającymi śmierci, oraz mocom nadprzyrodzonym, którym poświęcony jest dalszy rozdział. W ostatniej części analizy (rozdział 5.) przedstawiona została pionowa struktura świata, której opis otwiera obraz Boga i Trójcy świętej (5.3.). W tym podrozdziale przedstawiony jest ponadto motyw kary boskiej, stanowiący podstawę dla „kramarskiej teodycei”: sposobów uzasadnienia niechcianych i tragicznych zdarzeń często opisywanych w drukach (klęsk żywiołowych, chorób, wojen itp.). Ponieważ kramarski obraz Boga przedstawia go jako istotę odległą, rzadko osobiście interweniującą w życie śmiertelników, kolejny podrozdział przedstawia pośredników między Bogiem a ludźmi: Maryję i świętych katolickich (5.4.). Są oni ukazywani na dwa główne sposoby – jako byty objawiające się, by przekazać ludziom pouczenia i zganić ich występki (bez fizycznej interakcji ze światem materialnym), lub jako istoty czynnie interweniujące w ziemskie zdarzenia (ratujący pobożnych, zwłaszcza słabych i uciśnionych, lub karzący ich prześladowców). Bóg, Maryja i święci tworzą większą kategorię aktywnych sił nadprzyrodzonych. Drugą grupę stanowią byty nadprzyrodzone o ograniczonej sprawczości, wypełniające wolę przedstawicieli pierwszej kategorii: przede wszystkim anioły i diabły, ale również duchy, siły przyrody i żywioły. Anioły (5.5.) przedstawiane są w tekstach jako istoty towarzyszące bardziej potężnym siłom (Chrystusowi, Maryi i świętym), lub jako obrońcy pobożnych, w ujęciu odpowiadającym koncepcji anioła stróża. Diabły (5.6.), choć groźne i potężne, zazwyczaj również ukazywane są jako wykonawcy boskiej woli, stający na straży porządku świata i zasłużenie karzący ludzi za ich przewinienia. Istotną częścią dotyczącego ich podrozdziału jest analiza koncepcji sprawczości słowa i konieczności zaproszenia demonów do ludzkiego świata. Ostatni podrozdział w tej części pracy poświęcony jest żywiołom i siłom natury (5.7.), służącym często jako narzędzie nadprzyrodzonej kary lub medium przekazujące znaki od ⩶ 438 ⩶ �Boga. W tekstach odnaleźć można obrazy nieba i ognia niebieskiego (komet, piorunów, ognistego deszczu), ziemi (idei raju ziemskiego, pochłaniania grzeszników przez ziemię i trzęsień ziemi) i podziemi (widzianych jako miejsce cudów pomiędzy światem ludzkim a nadprzyrodzonym). W tej części pracy poruszony jest również motyw kontaktu ze zmarłymi i powrotów zza grobu. Ostatni, szósty rozdział, zawiera końcowe uwagi dotyczące zarówno pieśni kramarskiej jako zjawiska społecznego, odpowiadającego na zróżnicowane potrzeby odbiorców (m.in. dostarczanie informacji, rozrywki i nauk etycznych), jak i głównych elementów składających się na propagowany w twórczości kramarskiej obraz świata. Są to przede wszystkim: nacisk na tożsamość religijną, znacznie ograniczona krytyka realiów społeczno-ekonomicznych i chęć zachowania status quo. Tekst rozprawy jest uzupełniony jedenastoma tablicami z ilustracjami oraz listą cytowanych druków z Muzeum Komeńskiego wraz z pełną informacją bibliograficzną. ⩶ 439 ⩶ ��MAP OF THE WORLD FROM A PEDDLER’S LEAFLET: CZECH 19TH CENTURY BROADSIDE BALLADS IN AN ETHNOLINGUISTIC PERSPECTIVE SUMMARY The aim of this monograph is to describe the subject of Czech popular prints (kramářské tisky) from the 18th and 19th Century, which up to this point has not been explored by Polish scholars. Such prints and texts contained within them (roughly equivalent to English broadside-ballads) are classified as ‘half-folk literature’ (pololidová literatura), as they existed on the border between the culture of the upper classes and rural folklore. Their authors have borrowed concepts from different sources, ranging from the Catholic teachings of the counter-reformation era to Slavic folk beliefs, and from traditional oral literature to the poetry of Czech national revival. A widely diverse corpus of texts that can be found in possession of Czech museums and libraries is unified by the material form in which they were published: small, cheap leaflets sold on fairs and by itinerant salesmen. The analysed corpus is based on the collections of the Comenius Museum in Přerov (Muzeum Komenského v Přerově), containing about 2800 individual prints (separate or sewn together, 2811 catalogue entries) out of which 459 were selected, printed between 1774 and 1866 (with several exceptions made for older and newer prints important for the study). The analytic approach chosen for this work is rooted in cognitive and cultural linguistics, namely ethnolinguistics as understood in the Slavic countries (the theory of the ”linguistic picture of the world”). The main goal of the study is to reconstruct (from an emic perspective) the system in which the authors and the audience of kramářské tisky viewed the world, including different laws and mechanisms governing it. The book is divided into two main parts – the first (chapters 2. and 3.) presents Czech kramářské tisky as a multifaceted cultural and social phenomenon and is based on the literature available in the Czech Republic and Poland. The second part (chapters 4. and 5.) is devoted to the analysis of source material based on the theoretical underpinnings presented in the introduction (chapter 1.). The analytical part of the work presents two directions in which the map of the world described in songs and prints stretched. The ”horizontal” direction is the order of the human world with different circles of familiarity and otherness, while the ”vertical” one is the metaphysical order with the supernatural forces present in it. This structure resembles the mythological notion of three cosmic levels: celestial realm on top, the human world in the middle and the infernal underworld below. For the horizontal description, 4 points of view were framed based on different criteria of ”otherness”: religious, political (national), ethnic and social (class). The points of view are those of a Catholic, an Austrian subject, a Czech/Moravian, and ⩶ 441 ⩶ �a peasant (4.3.). Basing on those I have described the pictures of the religious other (4.5., 4 basic types: ”the Convert”, ”the Blasphemer”, ”the Tormentor in the Family”, and ”the Tyrant Ruler”) and the political other (4.6., 3 basic types: ”the Invader”, ”the Internal Enemy” and ”the Far Enemy”, plus an additional 4th type: the neutral image of a foreigner). As an appendix to this part of the 4th chapter, a list of 10 most common foreign nations is included with a short description of linguistic stereotypes concerning them (4.7.). Next, the elements of Slavic and Czech ethnic identity were described with additional information on Moravian regional identity (4.8.). The last part of this chapter contains the images of ”the other” based on the social status and wealth (4.9.) – the relationships between rich and the poor, love stories containing forbidden marriages, groups with special ”privileges” in relation to the supernatural (widows, orphans, and itinerant beggars), images of power and the idea of a just ruler (exemplified by the Austrian emperor). Lastly, I tackle the subject of mortality as a factor common to all humans, distinguishing them from the supernatural world described in the next chapter. In the final part (chapter 5) the vertical structure of the Cosmos is presented, starting top-down with God and the Holy Trinity (5.3.). This point introduces the idea of God’s wrath, constituting the ”broadside theodicy”: ways of explaining the unwanted and tragic events often described inside the texts (natural disasters, diseases, wars etc.). As God is usually described as a distant entity rarely intervening in the human affairs in a personal manner, the next point is devoted to the subject of mediators between him and humanity: Virgin Mary and Catholic saints (5.4.). They are presented in two main ways – either as apparitions, giving humans guidance and berating them for being sinful (without really interacting with the material world), or as active participants in the earthly matters (saving the vulnerable and the pious, punishing their oppressors etc.). God, Virgin Mary, and the saints form a category of active supernatural beings. The second group of supernatural beings are those serving the active ones and fulfilling their will: the elements, ghosts, angels, and devils. The next part of this chapter contains the description of angels (5.5.) and demons (5.6.) in the world of kramařské tisky. The angels are shown form two different points of view: either as passive beings accompanying more powerful actors (Christ, Mary, and other saints), or as protectors of the pious and the just, usually resembling the Christian idea of a guardian angel. The devils, although dangerous and powerful, are mostly shown as the enforcers of God’s order, justly punishing people for their sins. The important part of this point is the idea of a magical power of speech, and certain words inviting the demons to the human world. The final part of this chapter describes metaphysical interpretations of the elements and natural phenomena (5.7.) include the idea of heavens and heavenly fire (lightning, hail, and miraculous signs such as comets), the notion of earthly paradise, earth as an elemental power, earthquake as a sign from God, the underground as a place between human world and the supernatural world, and the ways of interacting between the living and the dead. The final 6th chapter provides some closing remarks concerning both the kramářské tisky as a social phenomenon fulfilling different needs of its recipients (information, ⩶ 442 ⩶ �entertainment, moral education etc.), and the ideas about the world perceived by their creators, such as the emphasis on religious identity, limited social criticism, and the preservation of the status quo. The full text of the monograph is accompanied by 11 plates with illustrations and a list of cited prints from the Comenius Museum with bibliographical information. ⩶ 443 ⩶ ��SPIS TABLIC I. Druki kramarskie w formacie sextodecimo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 1. Strona tytułowa druku w formacie 16° z pierwszej połowy XVIII w. – czcionka gotycka (fraktura), drzeworyt – ornament florystyczny ( J-107, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 2. Strona tytułowa druku w formacie 16° z pierwszej połowy XIX w. – czcionka gotycka (fraktura), drzeworyt w ramce – cmentarz ( J-1249, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . 449 3. Wnętrze druku w formacie 16° z pierwszej połowy XIX w. – czcionka gotycka (fraktura), winieta – ornament odbity z czcionek ( J-1249, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . 449 II. Druki kramarskie w formacie octavo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 4. Strona tytułowa druku w formacie 8° z drugiej połowy XIX w. – czcionka gotycka (fraktura), drzeworyt tonowy (białoryt) – Maryja z Dzieciątkiem ( J-209, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . . 450 5. Strona tytułowa druku w formacie 8° z przełomu XIX i XX wieku – czcionka łacińska (różne kroje), drzeworyt sztorcowy – okręt przy brzegu ( J-1185, Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . 450 III. Korzenie twórczości kramarskiej (1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451 6. Handlarz nowin z czasów wojny trzydziestoletniej – drzeworyt ze strony tytułowej niemieckiego druku nowiniarskiego (1631) (Sächsische Landesbibliothek, Drezno. Domena publiczna) . . . . . . . . . . 451 IV. Korzenie twórczości kramarskiej (2) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 7. Strona tytułowa czeskiego druku nowiniarskiego – format 4°, ilustracja drzeworytowa, ramka odbita z czcionek (1618) (Státní archiv, Brno. Za: Kneidl 1983) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452 V. Korzenie twórczości kramarskiej (3) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 453 8. Śpiewak jarmarczny (Bänkelsänger) – fragment akwaforty Christiana Wilhelma Ernsta Dietricha (ok. 1770) (Kunstmuseum Moritzburg, Halle (Saale). Licencja CC BY-NC-SA) . . 453 VI. Korzenie twórczości kramarskiej (4) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 9. Wędrowny dziad-lirnik – postać charakterystyczna zwłaszcza dla Słowiańszczyzny wschodniej, drzeworyt wg rysunku Franciszka Kostrzewskiego (Lirnik ukraiński, 1861) (Wikimedia Commons. Domena publiczna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 ⩶ 445 ⩶ �VII. Wykonawcy twórczości kramarskiej (1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 10. Rodzina śpiewaków jarmarcznych w Bazylei, pierwsza połowa XIX w. – akwarela Hieronymusa Hessa, między 1830 a 1850 r. (Wikimedia Commons. Domena publiczna) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 VIII. Wykonawcy twórczości kramarskiej (2) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 11. Para śpiewaków przy litograficznej planszy o mordercach Schenku i Schlossarku – fotografia atelierowa z końca XIX w. wykonana w Novej Pace (Czechy Wschodnie) (Městské muzeum, Nová Paka. Za: Scheybal 1990) . . . . . . . . . . . . . . . . . 456 IX. Materialność druków kramarskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 12. Wprawki w pisaniu piórem na wolnej stronie druku kramarskiego – druk niedatowany, II połowa (?) XIX w. (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 13. Wszyta do spalíčka pieśń zapisana ręcznie – układ graficzny strony tytułowej nawiązuje do druku kramarskiego, II połowa XIX w. (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 14. Spalíček druków kramarskich z drugiej połowy XIX w. – oprawa skórzana, zapięcie na mosiężny guzik mundurowy (Vlastivědné muzeum v Olomouci, Ołomuniec) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 15. Spalíček druków kramarskich z drugiej połowy XIX w. – oprawa wełniana, wyraźnie widoczne ślady żerowania moli (Vlastivědné muzeum v Olomouci, Ołomuniec) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457 X. Oprawa graficzna druków kramarskich – drzeworyty wzdłużne i sztorcowe (1) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 458 16. Winiety druków kramarskich z XVIII i XIX w. a) motyw florystyczny b) chrystogram w liściach akantu c) kompozycja z puttem (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów. Opracowanie własne) . . . . . 458 17. Figuralne przedstawienia świętych ze stron tytułowych druków (XVIII–XIX w.) a) Maryja Vranovska (?) adorowana przez anioły b) Maryja Hostyńska c) św. Jan Nepomucen (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów. Opracowanie własne) . . . . . 458 XI. Oprawa graficzna druków kramarskich – drzeworyty wzdłużne i sztorcowe (2) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 459 18. Ornamenty religijne ze stron tytułowych druków (XVIII–XIX w.) a) anioł trzymający krzyż ⩶ 446 ⩶ �b) kielich i hostia otoczone przedmiotami kultu c) krzyż ołtarzowy (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów. Opracowanie własne) . . . . . 459 19. Świeckie przedstawienia figuralne ze stron tytułowych druków (XVIII–XIX w.) a) huzar na koniu b) para w strojach historycznych (odbitka renesansowego klocka z drukarni Škarniclów) c) pożegnanie żołnierza (Muzeum Komenského v Přerově, Przerów. Opracowanie własne) . . . . . 459 ⩶ 447 ⩶ ��Tablica I 1. 2. 3. ⩶ 449 ⩶ �4. 5. Tablica II ⩶ 450 ⩶ �Tablica III 6. ⩶ 451 ⩶ �Tablica IV 7. ⩶ 452 ⩶ �Tablica V 8. ⩶ 453 ⩶ �Tablica VI 9. ⩶ 454 ⩶ �Tablica VII 10. ⩶ 455 ⩶ �Tablica VIII 11. ⩶ 456 ⩶ �Tablica IX 12. 14. 13. 15. ⩶ 457 ⩶ �Tablica X 16a. 16b. 16c. 17a. 17b. 17c. ⩶ 458 ⩶ �Tablica XI 18a. 18b. 18c. 19a. 19b. 19c. ⩶ 459 ⩶ ��(z recenzji prof. dr hab. Anny Tyrpy) fot. Anna Podlasin Maciej Mętrak (ur. 1988) – językoznawca i etnolog, adiunkt w Instytucie Slawistyki PAN. Studiował w Warszawie, gdzie w 2020 r. obronił doktorat, i w Pradze. Autor ponad 20 artykułów, przede wszystkim z zakresu etno- i socjolingwistyki, publikowanych w czasopismach naukowych i książkach wieloautorskich. Obecnie uczestnik projektu „Różnorodność językowa w Polsce” (IS PAN) i członek zespołu opracowującego „Leksykon Folkloru Polskiego” (PTL). Autor proponuje bardzo szerokie, interdyscyplinarne ujęcie tematu, co znajduje potwierdzenie w tekście głównym oraz w licznych ważnych i cennych przypisach. […] Na wysoką ocenę zasługuje sposób przeprowadzania badań, umiejętność zapanowania nad ogromnym materiałem źródłowym, a także jego bardzo rzetelna analiza. Monografia Macieja Mętraka jest solidnym i wielostronnym opracowaniem naukowym. Godne podkreślenia są dojrzałość i dystans badawczy. Praca dowodzi ponadto dobrej orientacji autora w literaturze przedmiotu, co przekłada się na wysoką jakość przygotowanego tekstu. (z recenzji dr hab. Renaty Burej, prof. UJ) Fundacja Slawistyczna ISBN: 978-83-64465-74-1 ISSN: 1899-0258 100 95 75 25 5 0 logo fundacji trasowany jpg 1 Wsparcie publikacji: 15 wrzeÿÿnia 2015 12:09:10 Patronat: MAPA ŚWIATA Z JARMARCZNEJ ULOTKI Maciej Mętrak Monografia „Mapa świata z jarmarcznej ulotki – czeska dziewiętnastowieczna twórczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej” odsyła czytelników w przeszłość i odsłania przed nimi fragment dawno minionego świata. […] Wielki trud i wysiłek intelektualny, włożony przez autora w opracowanie tego tematu dał znakomity rezultat. Publikacja tej książki z pewnością przyciągnie czytelników nie tylko spośród bohemistów, ale też spośród kulturoznawców, historyków, etnografów, folklorystów, językoznawców, zwłaszcza tych zajmujących się etnolingwistyką. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Mapa świata z jarmarcznej ulotki. Czeska dziewiętnastowieczna twóczość kramarska w perspektywie etnolingwistycznej Subject The topic of the resource etnolingwistyka ; literatura czeska ; pieśń kramarska ; jarmarki Description An account of the resource Biblioteka Literatury Ludowej t.14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mętrak, Maciej Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Copyright by Polskie Ludoznawcze and Autor Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03289682e5f9c2f1a4256db55d7bad39.pdf 434c9d63b3b8c5048d8efac0b71eb7f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2459 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2283 Title A name given to the resource Warszawski Krzyż z kwiatów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.86-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michalska-Ciarka, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Warszawski Krzyż z kwiatów Magdalena Michalska-Ciarka Z w y k l e , kiedy etnograficznemu badaniu poddany zostaje współcześnie p o w s t a j ą c y i istniejący fakt k u l t u r o w y , mamy do czynienia ze zjawiskiem szczególnie z ł o ż o n y m . Takie stwierdzenie w pełni daje się odnieść do omawianego t u zjawiska, k t ó r e zaistniało j a k o fakt k u l t u r o w y i przejaw ludzkiej a k t y w n o ś c i w maju 1981 r. i t r w a ł o do sierpnia 1983. R ó ż n o r o d n o ś ć treści skupionych w o k ó ł K r z y ż a z k w i a t ó w , w i e l o w ą t k o w o ś ć jego przekazu, k o n s t y t u u j ą c y go ł a d u n e k emocjonalny (religijny, polityczny, artystyczny) nie pozwa­ lają na oddzielenie jednego c h o ć b y elementu s k ł a d o w e g o od innych. D l a w m i a r ę p e ł n e g o opisu i unikającej u p r o s z c z e ń interpretacji całości tego zjawiska, w a ż n a była r ó w n i e ż atmosfera, istniejąca w o k ó ł K r z y ż a aura, śpiewanie pieśni, s k ł a d a n e u l o t k i , zachowania i gesty g r o m a d z ą c y c h się przy n i m ludzi. Prezentowane t u o m ó w i e n i e jest zaledwie frag­ mentem i s k r ó t e m bardziej obszernej pracy, której pisanie u k o ń c z y ł a m w 1984 r o k u . O d tamtej p o r y u p ł y n ę ł o d o ś ć d u ż o czasu, by na zjawisko to m o ż n a dziś j u ż p a t r z e ć j a k o na fakt należący do historii i do przeszłości. Ś w i a d o m i e jednak p o z o s t a j ę przy tej pierwszej wersji pracy, k t ó r a p o w s t a w a ł a w t y m samym czasie, gdy zjawisko to b y ł o żywe, in statu nascendi. C z y n i ę tak dlatego, by d a ć t a k ż e ś w i a d e c t w o t r u d n o ś c i o m , na jakie n a p o t y k a ć m o ż e etnograf w badaniu z d a r z e ń i f a k t ó w k u l t u r o w y c h dziejących się na jego oczach, gdy nie chroni go i jego interpretacji (a m o ż e i nie prze­ szkadza) „ b a d a w c z y " , historyczny dystans, na j a k i m o ż e sobie p o z w o l i ć p a t r z ą c na dany fakt z odleglejszej perspek­ t y w y czasowej. Dlatego też z a c h o w u j ę w wielu miejscach tego o m ó w i e n i a , ó w anachronicznie dziś j u ż b r z m i ą c y czas teraźniejszy, ó w - w t y m w y p a d k u szczególnie swoisty - praesens etnographicus, w j a k i m p o w s t a w a ł a i pisana była ta praca. 1 WSTĘP B a d a j ą c warszawski K r z y ż z k w i a t ó w , g ł ó w n y m dla mnie pytaniem było: co ten fakt z n a c z y , jakie p o k ł a d y znacze­ niowe i symboliczne m o ż n a z niego w y d o b y ć . Problem ten s t a r a ł a m się t a k ż e u c h w y c i ć w warstwie historycznej, spoj­ rzeć n a ń j a k o na proces trwający w czasie (nawarstwianie się z n a c z e ń ) . Ś w i a d o m a tego, iż - j a k w t y m szczególnym przypadku - osoba badacza staje się j a k b y d o d a t k o w y m elementem badanego zjawiska, s ą d z i ł a m , że należy wyrzec się atrakcyjnej interpretacji na rzecz możliwie d o k ł a d n e j rejestracji i d ą ż y ć przede wszystkim do uchwycenia tego, co m o ż n a by n a z w a ć opisem morfologii badanego zjawiska. Jako m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y w y k o r z y s t a ł a m t u rozmowy, jakie p r z e p r o w a d z i ł a m z c z ł o n k a m i ruchu O A Z A , c z ł o n k a m i Ruchu na Rzecz Beatyfikacji Stefana K a r d y n a ł a W y s z y ń ­ skiego, j a k r ó w n i e ż r o z m o w y z p r z y p a d k o w o n a p o t k a n y m i przy K r z y ż u l u d ź m i . J e d n o c z e ś n i e p r a g n ę z a z n a c z y ć , że nie jest m o i m celem d o k ł a d n e , ścisłe ustalenie chronologii w y d a r z e ń i całkowitej ich a u t e n t y c z n o ś c i . M i m o że m ó w i ę t u o historii K r z y ż a nie zawsze s z u k a ł a m t u potwierdzenia relacji moich r o z m ó w c ó w . Fakty, opisy i relacje ludzi interesują mnie j a k o fenomen, j a k o zjawiska lub t y l k o wydarzenia, k t ó r e t o w a r z y s z y ł y krzyżowi z k w i a t ó w . I n n y m i słowy: interesują mnie t u przede wszystkim treści, jakie się w o k ó ł tego k r z y ż a skupiły. Powstanie K r z y ż a z k w i a t ó w (maj-czerwiec 1981 r.) bez­ p o ś r e d n i o z w i ą z a n e b y ł o ze śmiercią Prymasa Stefana W y ­ szyńskiego, j e m u też K r z y ż ten był p o ś w i ę c o n y i ofiarowany. Pojawienie się K r z y ż a z k w i a t ó w m o ż n a więc określić 86 w czasie, j e d n a k ż e inspiracje i m o t y w y jego zaistnienia są bardziej z ł o ż o n e i w y m a g a j ą prześledzenia f a k t ó w i wyda­ rzeń, k t ó r e miały miejsce o wiele wcześniej. J u ż sama nazwa tego zadziwiającego „ p o m n i k a " i spory jakie w y w o ł a ł a w ś r ó d m o i c h r o z m ó w c ó w stanowi ciekawy m a t e r i a ł m ó w i ą c y o żywości tego zjawiska. A więc K r z y ż z k w i a t ó w czy K r z y ż Kwietny? „Krzyż Kwietny to dosłowne tłumaczenie angielskiego określenia 'Flower Cross', które pojawiło się u zachodnich korespondentów relacjonujących wydarzenia warszawskie. Osoby bliżej związane z Krzyżem (układający, pilnujący) zwykły posługiwać się nazwą Krzyż z kwiatów. Motywuje się to częstym pojawianiem oprócz kwiatów także zniczy, zaistniałby wtedy kłopot, gdyby miano nazywać Krzyż np. Zniczowym Krzyżem." Tak też, j a k m i sugerowano, nawet gdyby zaczęły przewa­ żać tam inne formy o z d ó b , dekoracji (znicze, flagi, jedlina) zawsze będzie to K r z y ż z k w i a t ó w j a k o g ł ó w n e p r z e s ł a n i e tego „ p o m n i k a " , j a k o jego idea i styl. O d w o ł a j m y się do w y d a r z e ń jakie miały miejsce na placu Z w y c i ę s t w a , k t ó r e b e z p o ś r e d n i o z a i n s p i r o w a ł y powstanie K r z y ż a z k w i a t ó w . Były to uroczystości pogrzebowe Pryma­ sa Stefana W y s z y ń s k i e g o i - wcześniej - Msza Św. odprawio­ na przez Jana P a w ł a I I na placu Z w y c i ę s t w a w trakcie Jego pierwszej pielgrzymki do Polski. Jako m a t e r i a ł opisowy w y k o r z y s t a ł a m t u cytaty z prasy relacjonującej te wydarze­ nia. Wydaje m i się, że m o ż e w ten s p o s ó b uda się c h o ć b y w niewielkim stopniu o d t w o r z y ć a t m o s f e r ę owych d n i , n a s t r ó j j a k i p a n o w a ł w społeczeństwie, a t a k ż e i k o n w e n c j ę l i t e r a c k o - d z i e n n i k a r s k ą j a k a w ó w c z a s stała się o b o w i ą z u j ą ­ cą. Przypomnienie tamtych w y d a r z e ń jest konieczne, ponie­ w a ż to one są p o d ł o ż e m , gruntem z jakiego w y r o ś n i e K r z y ż z k w i a t ó w u ł o ż o n y przez s p o ł e c z e ń s t w o Warszawy po śmie­ rci Prymasa. 2 PAP doniosiła: „Dnia 28 maja br. o godz. 4 w Uroczystość Wniebowstąpienia Pańskiego, w rezydencji arcybiskupów warszawskich zmarł w wieku 79 lat Jego Eminencja kardynał Stefan Wyszyński, arcybiskup, metropolita gnieźnieński i warszawski Prymas Pol­ ski." 4 0 3 „Śmierć Prymasa Polski, kardynała Stefana Wyszyńskiego po­ grążyła w wielkiej żałobie, nie tylko całą polską społeczność katolicką, lecz - bez przesady rzec to można - cały naród i cały kraj. Bo też kardynał Stefan Wyszyński w ciągu całego swego życia służył mu wiernie, był zaś nie tylko kapłanem, lecz i mężem stanu miary niepospolitej." („Żołnierz Wolności") 4 „Zgon Prymasa Polski - Ks. Kardynała Stefana Wyszyńskiego poruszył wszystkich Polaków. Odszedł wybitny kapłan i wielki patriota. Jego postawa nacechowana była zrozumieniem proce­ sów historycznych i obywatelską odpowiedzialnością męża stanu za pomyślność Ojczyzny. (...) Jesteśmy przekonani, że Jego życie, myśl i trud stworzyły wzorzec współdziałania Kościoła z socjalis­ tycznym państwem. (...) Zwracamy się do Episkopatu i całego duchowieństwa ze słowami głębokiego współczucia Stanisław Kania, Henryk Jabłoński, Wojciech Jaruzelski, Stefan Ignar, Edward Kowalczyk, Stanisław Gucwa" (Oświadczenie najwyższych władz państwowych na ręce przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski kar­ dynała Franciszka Macharskiego.) 5 „W mieście nastrój powagi. Miasto udekorowane narodowymi flagami przepasanymi kirem. Żałoba narodowa. Prawdziwa żałoba przeżywana przez cały naród. (...) Na placu Zwycięstwa, �który mieszkańcy Warszawy, od czasu Mszy św. odprawionej przez Papieża nazwali placem Zwycięstwa Kardynała W y s z y ń ­ skiego, robotnicy budują ołtarz, o k o ł o godziny 20.00 dźwig ustawia ten sam wielki krzyż z czerwoną stułą wielkanocnego zwycięstwa, krzyż który stał tu podczas Mszy św. papieskiej." ( „ T y g o d n i k Powszechny") 6 „Jakaś niebywała symbolika w tym pogrzebie. Ten sam ogromny krzyż na placu Z w y c i ę s t w a , ten sam, pod którym, dokładnie niemal co do dnia stał Jan Paweł II Papież z Polski [w czasie swojej wizyty w Warszawie], a witał G o gospodarz miasta arcybiskup warszawski Prymas Polski (...). A potem na Krakows­ kim Przedmieściu, prosta drewniana trumna, na barkach ludz­ kich niesiona, płynąca przez morze głów. Biały k o r o w ó d książąt kościoła z różnych krajów i k o n t y n e n t ó w . Dzwony bijące nieus­ tannie, rozkołysane, wszystkie dzwony Warszawy, m o ż e całej Polski. Dzwony, dzwony, dzwony. A w tym dzwonieniu strach czy triumf?" ( „ T y g o d n i k Powszechny") 7 „ W uroczystości wzięła udział delegacja władz p a ń s t w o w y c h na najwyższym szczeblu na czele z Henrykiem Jabłońskim. (...) G ł o s e m d z w o n ó w ze wszystkich k o ś c i o ł ó w Polski rozpoczął się 28 maja - w dniu zgonu Stefana W y s z y ń s k i e g o , trzydniowy okres żałoby. Wierni gromadzili się na n a b o ż e ń s t w a c h , odprawiali modlitwy w intencji zmarłego prymasa. (...) Tysiące, tysiące P o l a k ó w osobiście ż e g n a ł o swego arcykapłana i wielkiego roda­ ka. (...) Dziennikarze P A P przekazują: Warszawa - godziny p o ł u d n i o w e 31 maja. W mieście nastrój żałoby i głębokiej powagi. Flagi na gmachach publicznych opuszczone do p o ł o w y masztu i przepasane kirem. (...) Nieprze­ brany potok ludzki wciąż jeszcze w p ł y w a do kościoła Seminaryj­ nego, aby o d d a ć hołd u trumny Zmarłego. (...) Po przeszło 4 godzinach od rozpoczęcia uroczystości pogrzebowych procesja wkracza do kościoła Katedralnego. (...) Odczytany zostaje tes­ tament Prymasa Polski." („Żołnierz W o l n o ś c i " ) 8 Oto fragment testamentu: „ U w a ż a m sobie za łaskę, że m o g ł e m dać ś w i a d e c t w o prawdzie jako więzień polityczny, przez trzyletnie więzienie i że uchroniłem się od nienawiści do moich r o d a k ó w sprawujących władzę w państwie. Ś w i a d o m w y r z ą d z o n y c h mi krzywd wybaczam im z całego serca wszystkie oszczerstwa, którymi mnie zaszczycali."' Później autorzy książki „ P r y m a s T y s i ą c l e c i a " n a p i s z ą : „ N i k t w Polsce nie miał takiego pogrzebu i n i k t nie sprawił, że oczy cywilizowanego świata s k o n c e n t r o w a ł y się tak bardzo na Polsce." N i e p r z y p a d k o w o większość relacji z u r o c z y s t o ś c i pogrze­ bowych p o d k r e ś l a symboliczny związek z o d p r a w i o n ą w cze­ rwcu 1979 r o k u M s z ą p a p i e s k ą . T ę s y m b o l i c z n ą zbieżność t w o r z y ł o miejsce - plac Z w y c i ę s t w a i krzyż - ten sam w o b u uroczystościach. Ale wspólnych w ą t k ó w poprzedzających powstanie Warszawskiego K r z y ż a z k w i a t ó w jest więcej. N a l e ż ą do nich wcześniejsze formy a k t y w n o ś c i , w k t ó r y c h d o p a t r y w a ć się m o ż n a jego pierwowzoru: 10 „6.06.80 r. w 1 rocznicę pielgrzymki Jana Pawła II do Polski, po c a ł o n o c n y m czuwaniu w kościele Św. Anny, młodzież z O A Z Y (kilkadziesiąt o s ó b ) udała się na pl. Zwycięstwa i tam ułożyła z kwiatów i zniczy tzw. Krąg Charyzmatyczny." „Była to akcja jednorazowa, bez kontynuacji. Podobne znaczenie przypisać należy manifestacji, jaka odbyła się 25.09.80 г., a która miała na celu upamiętnienie rocznicy uwolnienia Prymasa (25.09.1953). N a pl. Zwycięstwa u ł o ż o n o wtedy Krzyż z kwiatów. T o również nie w y w a r ł o większej reakcji społecznej tym bardziej, że n a s t ę p n e g o dnia kwiaty uprzątnięto." Wydarzenia te świadczą o krystalizującej się j u ż wcześniej potrzebie u p a m i ę t n i e n i a osoby czy miejsca. T u niewątpliwie s z u k a ć trzeba p o c z ą t k ó w K r z y ż a z k w i a t ó w , t y m bardziej, że brak było jakiejkolwiek innej formy u p a m i ę t n i e n i a wyda­ rzeń, o k t ó r y c h zaświadczał. Podobne gesty „ s a k r a l i z u j ą c e " p r z e s t r z e ń t o w a r z y s z y ł y pielgrzymkom P a p i e ż a . „(...) dwunastotonowy granitowy głaz postawiony został w M a n ­ chester w Heaton Park, aby upamiętnić historyczną wizytę Ojca św. Jana Pawła II w tym mieście i M s z ę Św., którą Papież odprawi! w miejscowym parku w czerwcu 1982 r." - d o n o s i ł w swej fotonotce tygodnik „Za i przeciw" (nr 26, 1983 r.) D l a p o r ó w n a n i a o d w o ł a j m y s i ę do d o s y ć o b s z e r n e g o opisu „ s a k r a l i z a c j i " przestrzeni w Niepokalanowie, k t ó r y o d w i e d z i ł w t r a k c i e swej drugiej p i e l g r z y m k i J a n P a w e ł I I . „Święty gwardian wyśnił sobie na tych polach lotnisko. (...) Chociaż nie zdążył zamienić snu na twardą płytę, pamięć o jego śnie towarzyszyła nieodparcie przedziwnemu spotkaniu z 18.06.83. Nie nad Tybrem, lecz nad Teresinką, nie na placu Św. Piotra, ale w 'szczerym polu' mazowieckich piasków, nie w Wiecz­ nym Mieście, ale w prowizorium Niepokalanowa, nie wobec m i ę d z y n a r o d o w e j , trochę p o b o ż n e j , więcej ciekawej publiczności, ale p o ś r ó d polskiego, trochę ciekawego, więcej szczerze p o b o ż ­ nego ludu, nie u konfesji św. Piotra, lecz u boku klasztornego cmentarzyska z symbolicznym grobem św. Maksymiliana, nie na tle kolorowych Szwajcarów, ale pod troskliwą opieką służby powszechnej, że stał się dziwowiskiem ludzi i a n i o ł ó w (zakonnicy, księża, klerycy, S B , milicja i B O R , współpracujący ręka w r ę k ę ) . . . T u i w takiej sytuacji o d b y w a ł o się niepowtarzalne spotkanie z Piotrem naszych c z a s ó w . N a polach tych nie przewidywano niegdyś t ł u m ó w ani miejsca, na które ściągać będzie p o b o ż n o ś ć pielgrzymów. O w o c o w a ł tu piękny sad posadzony przez braci o g r o d n i k ó w . (...) Potem w imię 'wyższej użyteczności społecznej' zabrano pola zakonnikom. Zajechały potężne traktory. Powyrywały z korzeniami sad. Wyższej użyteczności jednak nie b y ł o . (...) Po wydarzeniu, które spadło na te pola 18.06.83 г., nie wróci tu s p o k ó j kwitnienia i trud zbiorów. Nastanie czas autentycznej 'wyższej użyteczności'. Przy­ jdą pielgrzymi, którzy nabyli prawa do tego skrawka ziemi. (...) - Rozbieracie ołtarz? Nikt nie spieszy z o d p o w i e d z i ą . Prowizorka to. R o z e b r a ć trzeba. Wiadomo, nie stawiano tak, by na dłużej miało p o z o s t a ć . Ale stoi. Niech jeszcze m ó w i , świadczy, przypomina. (...) Po 'lotnisku' snują się ludzie. Tutaj w y l ą d o w a ł . Tędy szedł do auta. W tym miejscu rozmawiał z ludźmi przed odlotem... - Pocałuj synku ziemię! Po niej Ojciec Święty przechodził. Niech bracia nie sadzą tu kapusty. Niech nie sieją żyta. Ziemia ta a w a n s o w a ł a , otrzymała dyplom szlachectwa. M a przypominać, rozmyślać, modlić się i uczyć. Wyrośnie tu świątynia Res sacra homo. " l 1 Potrzeba miejsca, miejsca u ś w i ę c o n e g o , do k t ó r e g o m o ż n a p o w r a c a ć , do k t ó r e g o m o ż n a i ś ć z p i e l g r z y m k ą , z k t ó r e g o m o ż n a c z e r p a ć n a t c h n i e n i e , j a k c z e r p a ł o s i ę wtedy, gdy po raz pierwszy b y ł o ono ś w i a d k i e m c u d o w n y c h , ś w i ę t y c h w y d a r z e ń . B y ć m o ż e ta s a m a p o t r z e b a s p o n t a n i c z n a , c h o ć chyba jednak trochę przekornie d e m o n s t r u j ą c a s w ą p o l s k ą religijność, kazała składać kwiaty na placu Z w y c i ę s t w a . I rzecz z n a m i e n n a - w i ę k s z ą w a r t o ś ć z n a c z e n i o w ą i s y m ­ b o l i c z n ą w takich chwilach m a k a ż d y najmniejszy nawet akt niż usankcjonowane formy u p a m i ę t n i a n i a . W e d ł u g bardzo s p r z e c z n y c h , c z ę s t o a ż w y k l u c z a j ą c y c h s i ę relacji, K r z y ż p o w s t a ł w „kilka dni po śmierci P r y m a s a " . „ W kilka dni po śmierci Prymasa do Warszawy przejeżdża pielgrzymka (chyba ze Śląska), której uczestnicy chcą złożyć kwiaty na grobie Prymasa, ale cała krypta jest już usłana kwiatami. Wtedy pojawia się p o m y s ł ("nie wiadomo czyj') prze­ niesienie k w i a t ó w tych z katedry i tych spod Zygmunta na pl. Zwycięstwa - tam gdzie stała trumna. D o tej pory nic właściwie na placu się nie działo, czasem ktoś zapalił znicz czy p o ł o ż y ł małą wiązankę k w i a t ó w , było to jednak działanie bardzo indywidualne i spontaniczne, nikt nie myślał nad formą ułożenia k w i a t ó w , nikt nie myślał by ich p i l n o w a ć . " „Inicjatorką powstania Krzyża z k w i a t ó w była pani E w a P. otaczająca czcią Prymasa jeszcze za jego życia. P o c z ą t k o w y m planem pani E w y b y ł o utrzymanie Krzyża przez okres kościelnej żałoby po Prymasie (tj. 6 tygodni). (...) Ona zajmowała się układaniem k w i a t ó w . . . " O b i e te realacje u k a z u j ą p e w i e n p r o b l e m - c z y w w y p a d k u p o w s t a ł e g o K r z y ż a z k w i a t ó w m a m y do c z y n i e n i a z z a ­ c h o w a n i a m i spontanicznymi, czy też u s a n k c j o n o w a n y m i , uporządkowanymi mocą autorytetów? Trudno doszukiwać 87 �i albo podnosili kwiaty z ulicy i zabierali do swoich domów, albo składali pod Zygmuntem czy na placu Zwycięstwa. Nikt wtedy nie myślał o ułożeniu Kwietnego Krzyża. Czuło się jednak, że miejsce to nabrało jakby nowego znaczenia." N a p o d o b n ą p o t r z e b ę posiadania „ z m a t e r i a l i z o w a n e j " p a m i ą t k i , b ę d ą c ą przejawem p a t r i o t y z m u lat z a b o r ó w , zwra­ cał u w a g ę Stanisław Wasylewski: „Niech tylko umrze ktoś wybitny, zaraz wszystko, co go otaczało, staje się przedmiotem pożądliwości tłumu. Rozchwytują prze­ płacając nawet byle rupiecie. Kto nie miał szczęścia zdobyć strzępka, na którym spoczęła ręka Kościuszki czy ks. Józefa, kontentuje się kwiatkiem zerwanym na kopcu krakowskim, listkiem z wieńca w czasie żałobnego nabożeństwa albo nawet garstką kurzu z ulicy, którą szedł kondukt. ( . . . ) " ' 5 T ł o historyczne, w j a k i m p o w s t a ł K r z y ż z k w i a t ó w , nosi w y r a ź n e znamiona chaosu. Przemiany polityczne, m o r a l no-etyczne tych d n i , a j e d n o c z e ś n i e potrzeba szukania stałych w a r t o ś c i i stabilizacji stały się d o s k o n a ł y m gruntem, na j a k i m m ó g ł ujawnić się znak czy symbol. I b y ć m o ż e powstanie K r z y ż a z k w i a t ó w staje się, z symbolicznego p u n k t u widzenia, poszukiwaniem „ n o w e g o miejsca" w nie­ pewnym świecie? Eliade pisze: „ O d k r y c i e l u b ustalenie p u n k t u oparcia - ' ś r o d k a ' jest r ó w n o z n a c z n e ze stwarzaniem świata" Wydzielone miejsce święte (sacrum) i p o t r z e b a wydo­ bycia go z otoczenia (profanum) istnieje t u jedynie na zasadzie k o n t r a s t u , k t ó r y przejawić się m o ż e w manife­ stacji, w dawaniu ś w i a d e c t w a przez uczestnictwo, c h o ć b y przez codzienne s k ł a d a n i e k w i a t ó w . Wydarzenia lat 80-tych, to specyficzny okres sprzyjający ujawnieniu się z a c h o w a ń symbolicznych. N o w e g o też symbolicznego znaczenia nabie­ rają często pojawiające się kwiaty. Te s k ł a d a n e pod warszaw­ ską R o t u n d ą po tragicznym w y p a d k u 1979 r „ te leżące u w r ó t Stoczni G d a ń s k i e j w 1980 r „ czy też te t o w a r z y s z ą c e pogrzebowi Grzegorza Przemyka. N a b i e r a ł y one j a k b y nowego sensu, w y m i a r u społecznego protestu - b ę d ą c zara­ zem o z n a k ą s o l i d a r n o ś c i . Udekorowane k w i a t a m i Bramy Stoczni G d a ń s k i e j s y m b o l i z o w a ł y j e d n o ś ć i poparcie jakiego udzielali s t r a j k u j ą c y m ci, k t ó r z y „nie zmieścili się" w murach stoczni, a k t ó r z y poprzez kwiaty dodawali otuchy, okazywali poparcie i p o d k r e ś l a l i symbolicznie swą o b e c n o ś ć podczas strajku. J a k ż e p o d o b n ą rolę o d g r y w a ł y kwiaty na pogrzebie Grzegorza Przemyka: 1 6 U. I. Plac Zwycięstwa, 1 sierpnia 1981 się w t y m akcie p r z y p a d k o w o ś c i czy b r a k u s p o n t a n i c z n o ś c i . Wydaje się, że w p o c z ą t k o w y m okresie swego istnienia m i a ł K r z y ż charakter j a k b y ludowego miejsca k u l t u , p o w s t a ł e g o spontanicznie, aby o d d a ć h o ł d z m a r ł e m u . C z y m więc jest K r z y ż z k w i a t ó w ? - specyficznym kwiet­ n y m pomnikiem? D w a , z d a w a ł o b y się, sprzeczne stwierdze­ nia - kwiaty i p o m n i k . J u ż z racji swej trwałości j a k b y wykluczające się, a jednak... K w i a t y , istotny element na­ szego życia. Dostajemy je, s k ł a d a m y , przechowujemy. T w o ­ rzą poczucie więzi, są wyrazem szacunku i p a m i ę c i . W ł a ś n i e w pamięci i uczuciu jest ich m o c . Obie wizyty P a p i e ż a i pogrzeb Stefana W y s z y ń s k i e g o nieodparcie k o j a r z ą się z kwiatami. K w i a t a m i , k t ó r y m i przystrajano ołtarzyki w oknach, k w i a t a m i , k t ó r y m i w y s ł a n e były trasy przejazdu czy przemarszu, aż wreszcie kwiatami, k t ó r e potem zbierano na p a m i ą t k ę czy s k ł a d a n o na jedno miejsce. Uczestnicy powitania Jana P a w ł a I I w s p o m i n a j ą : ..Kolorowy, gęsiy tłum, często z kwiatami, nierzadko białożółlymi chorągiewkami oraz transparentami oblepił dookolne uli­ ce."' .,(...) a my wyrywaliśmy się na ulicę przez wątłe barierki ogrodzeń, aby zabrać na pamiątkę kwiaty układane przedtem w barwne pasy na jezdni." 1 2 3 14 Podobnie w d n i u uroczystości pogrzebowych księdza Prymasa p o Mszy Św. i po przemarszu k o n d u k t u ż a ł o b n e g o p o z o s t a ł y kwiaty. Część u ł o ż o n o pod k o l u m n ą Z y g m u n t a (dalej trasa była z a m k n i ę t a ) , część zebrano i zaniesiono na miejsce, gdzie stała trumna. M ó w i członek ruchu O A Z A : „Nie można ich było tak zostawić, zresztą ludzie sami to czuli 88 „Ludzie, trzymając się za ręce, tworzą szpaler wokół tych, którzy niosą trumnę. Na białym materiale z przodu skrzyni napis czerwony „Solidarność". Za trumną - już całą szerokością ulicy - idzie las rąk z palcami ułożonymi w V. Ktoś podnosi do góry dwa goździki — biały i czerwony - które rozchylają się w boki tworząc V . " A b y K r z y ż z k w i a t ó w m ó g ł p o w s t a ć , m u s i a ł b y ć zaakcep­ towany, tzn. m u s i a ł o d p o w i a d a ć pewnemu zapotrzebowa­ niu. I rzeczywiście był zaakceptowany, o d w o ł y w a ł się bo­ wiem do najbardziej pierwotnej formy p a m i ę c i - h o ł d u wobec osoby. W tradycyjnej kulturze ludowej, a t a k ż e , j a k na to zwraca u w a g ę Aleksander Jackowski, przeciwstawiając „ p o m n i k i w ł a d z y " , p o m n i k i oficjalne, p o m n i k o m ludu: ,, (...) zdecydowana większość pomników ludu identyfikuje się z formą krzyża bądź kapliczki. Można nawet powiedzieć, że wiele z nich to po prostu obiekty kultu opatrzone stosowną dedyka­ cją." K r z y ż z k w i a t ó w w pewnym sensie t a k ą funkcję pełnił. W kulturze ludowej p a m i ę ć przetworzona w stałą f o r m ę p o m n i k a o w ą t r w a ł o ś ć p o d k r e ś l a w s p o s ó b z n a c z ą c y . Ziem­ ne kurhany, kamienne stelle, drewniane k r z y ż e , kapliczki „ p a m i ę t a ć " m o g ą d ł u g o . Warszawski K r z y ż z k w i a t ó w stanowi j a k b y tego zaprzeczenie, charakteru „ p o m n i k a " w d o k ł a d n y m tego słowa znaczeniu na pewno nie ma. „Pomnik? - jaki to pomnik! kopnąć i się rozleci! To proszę pani prowokacja, żeby tylko ludzi wykołować, a potem będą się z nas 17 �nia (niekiedy 100-200 o s ó b ) , niektórzy śpiewali pieśni religijne, ale należało to raczej do rzadkości. Wśród zgromadzonych widać przede wszystkim urzeczenie pięknem tego zjawiska, jego czysto­ ścią, siłą przekazu. Coraz jaśniejszym stawało się, że Krzyż stanowi formę ż y w e g o pomnika, p o ś w i ę c o n e g o pamięci Stefana Kardynała W y s z y ń s k i e g o " . Z czasem nałożyły się nowe treści i znaczenia. W warszaw­ skim K r z y ż u z k w i a t ó w widzieć m o ż e m y więc n a s t ę p u j ą c e warstwy symboliczne: 1. Projekt ż y w e g o p o m n i k a p o ś w i ę c o n e g o p a m i ę c i Stefana Wyszyńskiego, 2. Z n a k u p a m i ę t n i a j ą c y wizytę Jana P a w ł a I I , 3. Symbol drogi bez przemocy, 4. Symbol u m ę c z o n y c h i u w i ę z i o n y c h za przekonania. Z biegiem czasu też historia K r z y ż a , taka j a k ą p r z e k a z u j ą informatorzy, ulega zmitologizowaniu. „ W drugiej p o ł o w i e lipca 81 powstaje Ruch N a Rzecz Beatyfikacji Stefana Kardynała W y s z y ń s k i e g o . Nieliczna grupa inicjatorów ruchu udaje się z petycją do władz kościelnych, aby g o d ł e m ruchu ogłosić Krzyż z k w i a t ó w jako uniwersalny symbol nadziei. Nie uzyskują jednak poparcia." M i ę d z y lipcem a sierpniem pojawia się u podstawy K r z y ż a napis „ M y chcemy Boga". Sfotografowany i powielony w formie emblematu K r z y ż wraz z napisem staje się nieofi­ cjalnym znakiem, symbolem ruchu i tych, k t ó r z y go popie­ rają. Tl. 2. Plac Piłsudskiego, luty 1994. W tym miejscu leżał Krzyż kwietny śmieli, że ludzie i to katolicy, a modlą się pod jakimś krzyżem z kwiatów". A jednak K r z y ż istniał, istniał, g d y ż ż y w a była p a m i ę ć - główny element k o n s t y t u u j ą c y go. M o ż e m y widzieć t u związki z tradycją r o m a n t y c z n ą . P a m i ę ć wymaga a k t y w n o ś c i i ciągłego uczestnictwa. Sztuka i literatura polska okresu r o m a n t y z m u ze szczególnym upodobaniem o d w o ł y w a ł y się do m o t y w u k r z y ż a , p o w s t a ń ­ czej m o g i ł y , bo w ł a ś n i e prostota tego „ p o m n i k a " , usypanego z ziemi grobu z drewnianym k r z y ż e m , d o m a g a ł a się zawsze uczestnictwa, ciągłej p a m i ę c i i opieki p o k o l e ń . „Zniknie pamięć na spiżach i marmurach ryta, lecz ją w sercu Polaków potomność wyczyta." „Skrop zwiędłe kwiaty martwych, niech z niebieskiej góry Dusza moja pogląda na ten grób ponury, Który straci posępność i okropność swoją, Gdy go piękne Twe dłonie kwiatami przystroją." Poświęcenie, cierpienie dla ojczyzny - o d s y ł a też do mesjanistycznych koncepcji c h c ą c y c h widzieć w Polsce Chry­ stusa N a r o d ó w . P e w n ą realizację tych w ą t k ó w m o ż n a t a k ż e wychwycić, p r z y g l ą d a j ą c się dalszej historii warszawskiego Krzyża z kwiatów. N a p o c z ą t k u bardziej z zadziwowaniem niż ze zrozumie­ niem g r o m a d z ą się tam przypadkowo zebrani ludzie, czasem d o k ł a d a j ą c w ł a s n e kwiaty, czasem wieczorem z a p a l a j ą c w ł a s n e znicze. ..Do końca lipca nie odbywały się właściwie większe zgromadze­ 1 8 19 20 „I lipca 81 na pl. Zwycięstwa pojawia się u ł o ż o n y z k w i a t ó w i zniczy symbol kotwicy, a dla dodatkowego wzmocnienia powiewają nad nim biało-czerwone flagi. Istnieje to przez jakieś 2-3 dni, nie g r o m a d z ą się tam ludzie i potem samo niknie. Stworzyli to chyba ci od 'pomnika Sumienia' (mowa o Pomniku K a t y ń s k i m na P o w ą z k a c h - M . M . - C . ) i c h o d z i ł o być m o ż e 0 jakąś kontrpropozycję w stosunku do Krzyża, ale ludzie tego nie zaakceptowali, było to zbyt nachalne i przez to aż prowokujące. M i ę d z y 1 a 2 sierpnia pojawiają się próby zniszczenia Krzyża. Kwiaty są porozrzucane, pogaszone znicze, od tej pory zdarza się to d o ś ć często. Wtedy też (początek sierpnia) udaje się kolejna delegacja do K u r i i z prośbą o opiekę nad Krzyżem, jako pomnikiem Kardynała W y s z y ń s k i e g o . Nie uzyskują jednak pozy­ tywnego rozwiązania, mając w zamian poczynione obietnice, że przeprowadzane są rozmowy mające na celu utworzenie pomnika W y s z y ń s k i e g o przed k o ś c i o ł e m ss. Wizytek w Warszawie. Wtedy też ludzie, zajmujący się Krzyżem z k w i a t ó w , postanawiają rozpocząć nocne czuwanie przy Krzyżu, ale chętnych jest m a ł o , brak deklaracji." Z czasem miejsce przy K r z y ż u staje się punktem infor­ macyjnym, m ó w i ą c y m o nastrojach s p o ł e c z n y c h . N a s t ę p u j e stopniowy r o z k w i t K r z y ż a . Upowszechnia się zwyczaj skła­ dania ś l u b n y c h w i ą z a n e k . Codziennie przynoszone świeże kwiaty ożywiają go, a g r o m a d z ą c e się grupy ludzi w s p ó l n i e m o d l ą c y c h się i śpiewających n a b o ż n e pieśni n a d a j ą zgroma­ dzeniom przy K r z y ż u w i d o w i s k o w o - o b r z ę d o w y charakter. W j a k i c h obszarach k u l t u r o w y c h z a c h o w a ń n a l e ż a ł o b y umieścić to wszystko, co z w i ą z a n e b y ł o z K r z y ż e m , d o p e ł ­ niając go i n a d a j ą c m u specyfikę. Wydaje się, że m o ż e m y dostrzec t u zachowanie g r a n i c z ą c e p o n i e k ą d z happeningiem czy też l u d o w ą , często l u d y c z n ą f o r m ą naigrywania się z w ł a d z y . Zachowania o s ó b zgromadzonych przy K r z y ż u to w y n i k specyficznej kultury masowej, k t ó r a w t y m w y p a d k u osiąga wręcz jarmarczny charakter. Powoli w wystroju K r z y ż a i w trakcie o d b y w a j ą c y c h się s p o t k a ń ujawniają się w y r a ź n i e tendencje polityczne. Jakby n i e p o d w a ż a l n y był j u ż fakt, że K r z y ż z k w i a t ó w stanowi f o r m ę p o m n i k a p o ś w i ę c o n e g o Stefanowi W y s z y ń s k i e m u , zatem symboliczne przypominanie tego b y ł o zbyteczne. W y s t a r c z y ł portret Prymasa umieszczony p o ś r o d k u K r z y ż a . N o w e natomiast treści symboliczne, k t ó r e się z czasem n a w a r s t w i ł y w y m a g a ł y p o d k r e ś l e n i a , stąd też bardziej mani­ festacyjna była forma ich wyrazu. „ W a ż n y m wydarzeniem dla Krzyża z k w i a t ó w staje się 5.08.81 - zakończenie strajku na Rondzie u zbiegu ul. Marszałkowskiej 1 A l . Jerezolimskich. Pierwsze autobusy o b ł o ż o n e były kwiatami, 89 �jeszcze przed zakończeniem strajku umawialiśmy się, że będą zawiezione pod Krzyż. Nie było mnie przy tym, więc nie wiem na pewno, ale n a s t ę p n e g o dnia pod Krzyżem k w i a t ó w było bardzo d u ż o - więc m o ż e je tam zawieźli." Zaczyna k r y s t a l i z o w a ć się koncepcja c h c ą c a widzieć w K r z y ż u symbol drogi bez przemocy. P o d k r e ś l a się jego „ b e z b r o n n o ś ć " i chęć przestrzegania, aby w jego wystroju z n a j d o w a ł y się jedynie elementy kwiatowe i religijne. Jednak­ że na pojawianie się licznych ulotek politycznych ludzie a n i m u j ą c y K r z y ż , j a k t w i e r d z ą , nie mieli ż a d n e g o w p ł y w u . P o d k r e ś l a n o , że ,,to świetny barometr nastrojów społecznych. jeżeli oni nie niszczą Krzyża to znaczy, że też chcą iść drogą pokojową." D u ż e zainteresowanie K r z y ż e m i jego p o p u l a r n o ś ć przy­ ciąga k o r e s p o n d e n t ó w prasy zachodniej. O d p o w i a d a j ą c na ich pytania z powodzeniem przy K r z y ż u udaje się p o d k r e ś l i ć jego p o k o j o w y charakter i n a d a ć mu sens apelu, aby wszelkie problemy społeczne r o z w i ą z y w a n e były w s p o s ó b p o k o j o w y . Od p o c z ą t k u istnienia K r z y ż a musieli być ludzie pod­ t r z y m u j ą c y go, n a d a j ą c y mu sens i charakter. Było to zjawisko d ł u g o t r w a ł e , skupiające wielorakie treści, tendencje i ludzi. Jego otwarta forma d a w a ł a szansę w s p ó ł u c z e s t n i c t w a k a ż d e m u , kto przy K r z y ż u się znalazł. Było to przecież przede wszystkim miejsce s p o t k a ń zupełnie przypadkowych p r z e c h o d n i ó w zainteresowanych niepowtarzalnym zjawis­ kiem czy też s e n s a t ó w w i d z ą c y c h w K r z y ż u wyzwanie rzucone władzy. P r z y g l ą d a j ą c się K r z y ż o w i z k w i a t ó w nie s p o s ó b nie zwrócić uwagi na pewne p o d o b i e ń s t w o z Wielkanocnymi G r o b a m i P a ń s k i m i . Treści polityczne, symbolika narodowo-religijna pojawiają się z a r ó w n o w jednej, jak i drugiej formie. G r o b y jednak s t a n o w i ą całość z a m k n i ę t ą , d a n ą do odczytania i kontemplacji, gdzie rola odbiorcy zredukowana jest do m i n i m u m . Symbolika G r o b ó w , podobnie j a k K r z y ż a , o d w o ł u j e się do emocji odbiorcy - j e d n a k ż e k a ż d o r a z o w y g r ó b jest wynikiem takiej artystycznej formy, k t ó r a została zaakceptowana przez w ł a d z e parafialne. Krzyż natomiast to forma zupełnie otwarta, na wszelkie nawet najbardziej skrajne propozycje. w w i ę z i e n n y m pasiaku z wyakcentowanym znakiem P, co przemienia go w więźnia politycznego, czyniąc patronem wszystkich aresztowanych i internowanych, pojawia się też wizerunek św. Barbary ..jako p a t r o n k i Podziemia." T u po tragedii w kopalni „ W u j e k " , k t ó r a r o z e g r a ł a się w pierw­ szych dniach stanu wojennego (17.12.81) i p r z y n i o s ł a pierw­ sze śmiertelne ofiary, umieszczono m a ł e krzyżyki wykonane z bryłek węgla, a pod spodem nazwiska poległych g ó r n i k ó w . W pierwszych dniach stanu wojennego utrwalił się zwyczaj u p a m i ę t n i a n i a miesięcznicy w y d a r z e ń grudniowych na W y ­ brzeżu z 1970 r. ( k a ż d y 16) i stanu wojennego ( k a ż d y 13). Te dni miały r ó w n i e ż wielkie znaczenie dla K r z y ż a , właśnie wtedy g r o m a d z i ł o się przy n i m najwięcej ludzi, a zebrania nabierały charakteru demonstracji. „Pierwsze większe zgromadzenie przy Krzyżu było w dniu Matki Boskiej Gromnicznej (2.02). W demonstracji wzięło wtedy udział ponad 500 o s ó b . " „2 lutego po nabożeństwie w kościele ss. Wizytek p o c h ó d przemaszerował na plac i tam przy Krzyżu w otoczeniu s k o t ó w zapalono świece i znicze. Czuwanie o d b y ł o się w spokoju bez ingerencji stacjonujących w pobliżu milicyjnych o d d z i a ł ó w . " Pierwsze miesiące stanu wojennego starano się symbolicz­ nie u t o ż s a m i ć z okresem okupacji. Bardziej lub mniej ś w i a d o m i e n a w i ą z y w a n o do symboliki i twórczości tamtego okresu. Starano się p o d k r e ś l i ć z ł o w r o g o ś ć nowej sytuacji, a j e d n o c z e ś n i e jej przejściowość. Pojawiła się więc bogata t w ó r c z o ś ć satyryczna, to wszystko, co s t w o r z y ł a „ u l i c a " , przenosiło się pod K r z y ż i podobnie wszystko, co zobaczono, ,,25.09.81 w rocznicę aresztowania Prymasa umieszczono pod Krzyżem kompozycję, która jednak po kilku dniach zostaje zdjęta. Był to portret Prymasa otoczony kolczastym drutem, pod którym znajdowała się tabliczka m ó w i ą c a o okolicznościach jego aresztowania." I I listopada po Mszy wyrusza p o c h ó d w s t r o n ę G r o b u Nieznanego Ż o ł n i e r z a . ,,Przed Grobem zostaje odczytany list Leszka Moczulskiego pisany na Rakowieckiej. Ludzi było bardzo d u ż o , część jak zwykle stała przy Krzyżu. Wtedy właśnie jego istnienie na placu było jeszcze bardziej wymowne - Krzyż był symbolem umęczo­ nych za przekonania." D o istotnych zmian wystroju i w y m o w i e K r z y ż a z kwia­ tów dochodzi po 13 grudnia 1981 roku. ..To dziwne, ale właśnie wtedy, gdy ludzie bali się podejść pod plac, bo aż roiło się od milicji. Krzyż j a k o ś przetrwał i albo oni sami. albo jacyś pojedynczy ludzie podtrzymywali go i lak świadczył, że nadzieja w ludziach nie wygasła." ..Parkingi przy Interpressie przemieniły sie w punkt, gdzie zgromadzone były skoty. czołgi, suki. T a m też wyłania! się Krzyż z kwiatów. Nikt wtedy nic myślał by go likwidować, nikt też nic myślał by k o n t y n u o w a ć jego ideę. Miał umrzeć naturalną śmier­ cią przy braku jakiegokolwiek zainteresowania. Ale stało się inaczej." W nowych realiach dostrzec m o ż n a , że wystrój K r z y ż a zachowuje u m i e j ę t n o ś ć natychmiastowego reagowania na wydarzenia, tym samym wzmacnia się jego funkcja infor­ macyjna, co w konsekwencji powoduje, że K r z y ż staje się symbolem protestu wobec p o s u n i ę ć władzy. T u w formie ulotek m o ż n a było znaleźć informacje o losach internowa­ nych i aresztowanych, pojawiają się zdjęcia Lecha W a ł ę s y z napisem „ U w o l n i ć Lecha", ojca Maksymiliana K o l b e 90 II. 3. Krzyż. Kościół św. Anny, Boże Ciało 1985 �u s ł y s z a n o p o d K r z y ż e m w y c h o d z i ł o na „ u l i c ę " . T a k w ę d ­ r o w a ł y ś p i e w a n e na z n a n ą o k u p a c y j n ą melodię p r z y ś p i e w k i : „Siekiera motyka katar sienny mamy w Polsce stan wojenny" „Siekiera motyka smok wawelski przegra wojnę Jaruzelski" Symbol Polski Walczącej rychło z a s t ą p i o n y zostały Soli­ d a r n o ś c i ą W a l c z ą c ą . T o o d w o ł y w a n i e się do symboliki okupacyjnej było t y m bardziej popularne, gdyż wierzono w jej w y m o w ę i d u ż ą k o m u n i k a t y w n o ś ć . Z czasem K r z y ż staje się miejscem wypowiedzi zdecydowanie r ó ż n y m od bardzo ograniczonego, jednostronnego obiegu oficjalnych informacji, dając t y m samym ś w i a d e c t w o j a k ż e odmiennym nastrojom s p o ł e c z n y m . Obecnie g ł ó w n y m celem istnienia K r z y ż a jest manifestacja polityczna. Zgromadzenia przy K r z y ż u i jego wystrój n a b i e r a j ą charakteru demonstracji, k t ó r e j celem jest p r ó b a kreowania nowej rzeczywistości, j a k ż e jednak odmiennej. „ U w o l n i ć Lecha, z a m k n ą ć Wojciecha!" „Solidarność żyje!" „ U w o l n i ć aresztowanych i internowanych!" - informują ulotki. „ W a r s z a w o , p o w s t a ń w kręgu zła, Wesel swe serce bliskim dniom W gwałtownej fali burz wiosennych Uderza grom" - czy też bardziej dosadnie: „ G d y przeminą lody i pójdzie ku wiośnie, powiesimy W R O N - ę na masztowej sośnie" - śpiewają zgromadzeni przy K r z y ż u . Wprowadzenie stanu wojennego i sytuacja p o p r z e d z a j ą c a sprzyjały niewątpliwie wzrostowi tendencji mitycznych. Ż y ­ cie społeczne, p r z e c h o d z ą c e stan kryzysu, stało się bardziej podatne na wszelkie mityczne koncepcje. Czy jednak K r z y ż z k w i a t ó w m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o r e a l n o ś ć m i t y c z n ą ? Jeżeli nawet m o ż a powiedzieć, że K r z y ż realizował się j a k o „ r e a l ­ n o ś ć mityczna", b y ł o to jednak ś w i a d o m e działanie, k t ó r e m o ż n a by n a z w a ć za Ernestem Cassirerem ś w i a d o m y m mitem politycznym. N a c z e l n ą z a s a d ą , na jakiej K r z y ż , jego symbolika i skupiona w o k ó ł niego grupa o p i e r a ł a swe istnienie, b y ł o p o d k r e ś l e n i e opozycji, kontrast w stosunku do w ł a d z y , w stosunku do tego, co usankcjonowane i o d g ó r n i e narzucone. Ekstremalna sytuacja stanu wojennego dodat­ k o w o p o d k r e ś l a ł a tę k o n t r a s t o w o ś ć . I jeżeli j a k o mityczne b ę d z i e m y t r a k t o w a l i właśnie zachowania „ w ł a d z a " k o n t r a „ l u d " , w ó w c z a s m o ż e m y m ó w i ć o m i t y c z n y m aspekcie K r z y ż a . A jednak m i a ł w sobie K r z y ż nadal o w ą t o w a r z y s z ą ­ cą m u na p o c z ą t k u , o d d z i a ł y w u j ą c ą na ludzi a u r ę . „Czy nie było c o ś wzruszającego, cudownego, poetycznego, że zimą wśród błota, c z o ł g ó w , Z O M O - w c ó w Krzyż przetrwał, że miał tyle siły w sobie, że przyciągał ludzi." K r z y ż przyciągał do siebie, a j e d n o c z e ś n i e istniał, bo ludzie go tworzyli. Przy niewątpliwie d u ż y m aspekcie polityczności z e b r a ń przy K r z y ż u p a m i ę t a ć trzeba, że starano się do­ strzegać i p o d k r e ś l a ć jego specyficzne w ł a s n o ś c i „oczysz­ c z a j ą c e " , wyzwalające duchowo, p o z w a l a j ą c e o d e r w a ć się od niezbyt pozytywnej rzeczywistości. Pod w p ł y w e m K r z y ż a i dla niego p o w s t a ł a pieśń „ W a r s z a w o p o w s t a ń ! " , k t ó r a m i a ł a b y ć u w a ż a n a za h y m n o b r o ń c ó w K r z y ż a z k w i a t ó w „ C u d o w n e j Matki Obraz Święty Przeszkodą będzie im Ona zapanuje nad z a m ę t e m Dobro odnajdzie w z ł y m " 2 1 - było g ł ó w n y m p r z e s ł a n i e m H y m n u ; jednak zwyczaj od­ ś p i e w y w a n i a go nigdy nie był w pełni zaakceptowany i nie przyjął się na t r w a ł e . M n i e j więcej w p o ł o w i e lutego pojawia się u podstawy K r z y ż a nowy, t a k ż e w y k o n a n y z k w i a t ó w element. Jest to znak V odczytywany j a k o zwycięstwo, victoria. O d marca 82 na nowo w pełni r o z k w i t a i o ż y w a K r z y ż z k w i a t ó w . Wydarzeniem, k t ó r e zostaje u p a m i ę t n i o n e jest rocznica 1968 r. „8 marca g r o m a d z ą się ludzie, głównie młodzież, ale i starsi, bo mają m a ł o do stracenia. N i c nie śpiewają, zapalają znicze i taki jest podniosły nastrój, a zarazem smutek i powaga." Przy K r z y ż u jest u l o t k a : „1956 1968 1970 1976 1980 PAMIĘTAMY!!! SOLIDARNOŚĆ" II. 4. „Krzyża nie ma. a jest". K o ś c i ó ł św. Anny, maj 1986 Pod koniec marca popularna staje się myśl, aby u k ł a d a ć K r z y ż e z k w i a t ó w t a k ż e w i n n y c h parafiach, a u ł o ż o n y tak K r z y ż stałby się symbolem konsolidacji społecznej, zatem niezależnie od miejsca, w k t ó r y m ludzie spotykaliby się, jeżeli tylko spotkaniu t o w a r z y s z y ł o b y ułożenie K r z y ż a z k w i a t ó w , cel i intencja b y ł y b y d o p e ł n i o n e . Z p r o p o z y c j ą tą łączył się pomysł, aby kolejne parafie warszawskie miały w opiece K r z y ż z k w i a t ó w . Propozycja ta jednak nie przyjęła się. Wydaje się, że w koncepcji tej b y ł o coś z tak zwanego Ł a ń c u c h a Szczęścia, magicznego k o ł a o nie ustalonym p o c z ą t k u i k o ń c u i o wciąż r o s n ą c y m zasięgu. T a k i charakter nosi też u l o t k a i n f o r m u j ą c a o t y m p r o j e k c i e . 22 91 i �„ Z 30 kwietnia na 1 maja [82] po raz pierwszy całkowicie zlikwidowano Krzyż na placu Zwycięstwa. W y t ł u m a c z o n o , że było to niezbędne, p o n i e w a ż Krzyż z k w i a t ó w znajdował się w miejscu, gdzie o d b y w a ć się miały oficjalne uroczystości 1 -majo­ we. Od tego dnia p o c z ą w s z y Krzyż był już systematycznie usuwany, odradzał się jednak na nowo. Ujawniła się jego moc. M o ż n a go usunąć, porozrzucać kwiaty, ale on zawsze da się odtworzyć" 1, 3, 9 maja to d n i , w k t ó r y c h doszło do demonstracji. Oczywiście miały one miejsce t a k ż e pod K r z y ż e m . W takich chwilach K r z y ż przyciągał, jego w y s t r ó j , z a w a r t o ś ć infor­ macyjna doskonale dostosowane były do sytuacji. ,,9 maja o k o ł o 1000 o s ó b zgromadziło się na placu przy Krzyżu. Z O M O s t a c j o n o w a ł o przy parkingach Interpressu. C o jakiś czas rozjeżdżali się na ostrym sygnale w różnych kierunkach. Obawia­ jąc się p o w a ż n y c h demonstracji starali się obstawić Stare Miasto. W pewnym momencie spod Interpressu ruszyły skoty i suka w kierunku ludzi zebranych przy Krzyżu. Przez megafon wezwa­ no zebranych do rozejścia się. Ludzie śpiewali 'Boże c o ś Polskę', "Maryjo K r ó l o w o Polski'. Skot zatrzymał się tuż przy Krzyżu - i nagle kilkunastu Z O M O - w c ó w o t o c z y ł o zebranych. N a w o ł y ­ wali do rozejścia się, a jednocześnie ludzie poczuli coraz bliżej siebie otaczający kordon - nie było jak się rozejść. Ludzie odśpiewali 'My chcemy Boga'. I nagle tamci powiedzieli - 'Nie ruszać m o d l ą c y c h się'. Wszyscy wtedy padli na kolana i od­ m ó w i o n o zbiorowe 'Ojcze nasz'. Tamci niby nikogo nie ruszali, ale nagle o k a z a ł o się, że część zebranych jest w kordonie, a część j a k i m ś cudem poza. Wejście na plac było już wcześniej zamknięte. O k a z a ł o się, że w kordonie jest jakieś 200 o s ó b i nie ma szans by jeszcze ktoś pojawił się na placu. Ponownie nawoływali do rozejścia się, ale było to niemożliwe. I na szczęście lunął deszcz, który r o z ł a d o w a ł sytuację." ,.31 maja M R K S w m u r o w a ł na placu Zwycięstwa tablicę ku czci poległych g ó r n i k ó w z kopalni ,Wujek', następnego dnia tablicę wyrwano. Została po niej dziura, co wyglądało jak świeży grób, tam też stali ludzie, układali kwiaty, zapalali znicze. Skom­ p o n o w a ł o się to pięknie z K r z y ż e m . " Z czasem zwyczaj u k ł a d a n i a K r z y ż y z k w i a t ó w przenosi się do innych miast, pojawia się nawet poza granicami Polski w krajach, k t ó r e udzieliły schronienia najmłodszej generacji polskich e m i g r a n t ó w . Jest to jednak d z i a ł a l n o ś ć w t ó r n a w stosunku do pierwowzoru warszawskiego i , j a k o taka ma w sobie j u ż t y l k o w y m i a r politycznego protestu. N a p r z e ł o m i e czerwca i lipca 82 pojawia się przy K r z y ż u kolejny element. Jest n i m w y k o n a n y t a k ż e z k w i a t ó w symbol Polski W a l c z ą c e j . Charakter z g r o m a d z e ń przy K r z y ż u staje się j u ż wyłącznie polityczny. W prasie pojawiają się informa­ cje o k o n i e c z n o ś c i oddania placu Z w y c i ę s t w a do remontu. R e a k c j ą na to jest ożywienie z a i n t e r e s o w a ń K r z y ż e m . G r o ­ m a d z ą się przy n i m setki ludzi, śpiewają, w z n o s z ą o k r z y k i . „ 13 sierpnia jak w każdą miesięcznicę był tłum przy Krzyżu. Przyjechała milicja i Z O M O i krzyczeli by się rozejść, i zaczęli lać w o d ę z armatek. Pałowali i wszyscy w p o p ł o c h u się porozbiegali." Po wydarzeniach 13 sierpnia K r z y ż u p r z ą t n i ę t o , ale ludzie ułożyli go ponownie d o ł ą c z a j ą c do jego wystroju łuski po petardach. Coraz częściej m ó w i się o z a m k n i ę c i u placu. D o p o w a ż n y c h zajść dochodzi 16 sierpnia - K r z y ż zostaje zlikwidowany. T a k jest do 19 sierpnia, kiedy oficjalnie plac zostaje przekazany ekipie remontowej. Otoczony 2-metrowej w y s o k o ś c i p ł o t e m , d o k ł a d n i e przeorany plac zostaje z a m k n i ę t y , a w p o b l i ż u stacjonują o d d z i a ł y M O i Z O M O . O b s e r w u j ą c ostatnie chwile funkcjonowania K r z y ż a na placu Z w y c i ę s t w a odnosi się w r a ż e n i e , że był to specyficzny k o n f l i k t zastępczy, walczono o miejsce, o znaki z a p o m i n a j ą c o rzeczach n a p r a w d ę istotnych. O d p o c z ą t k u swego istnienia K r z y ż zawsze s p o t y k a ł się z bardzo kontrowersyjnymi opiniami, od pełnej aprobaty i uczestnictwa do całkowitej negacji i wręcz szyderstwa i p o r ó w n a n i a do w s p ó ł c z e s n y c h , ,egzorcyzmów.'' „ W ł a d z e walcząc z Krzyżem Kwietnym ogłosiły 'remont' placu Z w y c i ę s t w a i ogrodziły teren drewnianym płotem. Natychmiast powstały nowe Krzyże - przed kościołem ss. Wizytek i obok kościoła Św. Anny. Tłumy g r o m a d z ą się przy nich zwłaszcza wieczorem, śpiewają pieśni patriotyczne i religijne. Panuje pod­ niosły odświętny nastrój, pełen powagi i dziwnego patosu - pato- 92 II. 5. Krzyż przy kościele św. Anny, listopad 1982 su ściskającego gardło, podobnie jak w sierpniu ściskał gardło widok strajkujących s t o c z n i o w c ó w G d a ń s k a . Krzyże Kwietne powstają powoli w całej Polsce Obok Krzyży u ł o ż o n e z k w i a t ó w symbole Polski Walczącej i zwycięstwa V . P ł o n ą lampki nagrob­ kowe, pojawiają się zdjęcia Wałęsy, ulotki „Solidarności" itd." T a k też po z a m k n i ę c i u placu Z w y c i ę s t w a p o w s t a ł y w W a r ­ szawie dwa u ł o ż o n e z k w i a t ó w K r z y ż e . „Ze plac Zwycięstwa będzie zamknięty, wiedzieliśmy wcześniej prasa o tym już w czerwcu pisała. Trzeba się było j a k o ś p r z y g o t o w a ć . P o w s t a ł a wtedy koncepcja, by w razie czego ułożyć dwa Krzyże. A miejsce? T o b y ł o tak. W K u r i i obiecywali, że będzie pomnik Prymasa i że stanie on przy kościele ss. Wizytek, więc miejsce pod Krzyż było właściwe. A kościół św. Anny? - tam było spotkanie Papieża z młodzieżą, tam poświęcił krzyże, a poza tym więcej tam młodzieży i ludzi, bo to przecież kościół akademi­ cki." Od p o c z ą t k u istnienia d w ó c h K r z y ż y większą p o p u l a r n o ś ­ cią cieszył się ten u św. A n n y . Być m o ż e wpłynęła na to lokalizacja (kościół akademicki, p o b l i ż e Starego Miasta), być m o ż e z a m k n i ę t a forma m a ł e g o p r z y k o ś c i e l n e g o placu-patio. Umiejscowienie K r z y ż a przy kościele Św. A n n y w tak małej i z a m k n i ę t e j przestrzeni s t w a r z a ł o zupełnie i n n ą sytuację, większą k a m e r a l n o ś ć , „ i n t y m n o ś ć " , bezpieczeń­ stwo s p o t k a ń , a przy t y m i w i d o w i s k o w o ś ć . W a r t o przypom­ nieć, że K r z y ż na placu Z w y c i ę s t w a f u n k c j o n o w a ł w prze­ strzeni otwartej. W y s t r ó j obu K r z y ż y „ p r z y A n n i e " i „ p r z y W i z y t k a c h " właściwie nie różni się, a jednak r ó ż n e zainteresowanie K r z y ż a m i kreuje p o d z i a ł na polityczny - „ A n n a " i religijny „ W i z y t k i " . S p o ś r ó d o s ó b g r o m a d z ą c y c h się przy K r z y ż u �„plac w o k ó ł Kwietnego Krzyża przeinacza się w scenę polityczną nasyconą treściami w i o d ą c y m i d o n i k ą d . " 2 3 „Krzyczą tam i śpiewają pieśni nawet wtedy, gdy księża M s z ę św. odprawiają. Ileż razy ksiądz prosił i apelował, żeby tego nie robili. Nic nie p o m a g a ł o . Nawet trzeba było drzwi do kościoła z a m y k a ć , bo przeszkadzali." 24 Z a t e m w b r e w oficjalnej w ł a d z y , w b r e w w o l i k o ś c i o ł a K r z y ż z k w i a t ó w istnieje. Istnieje, bo „ t a k a jest w o l a l u d z i " . Czy m o ż n a t u m ó w i ć o czystej, w p e ł n i spontanicznej a k t y w n o ­ ści? I t a k i nie. Jest t o f o r m a manifestacji t a k religijnej, j a k i politycznej. A b y w pełni u c h w y c i ć t o zjawisko, o d n a l e ź ć f o r m ę k u l t u r o w e j a k t y w n o ś c i , k t ó r a łączy te d w a zjawiska trzeba s p o j r z e ć na K r z y ż z k w i a t ó w j a k o na specyficzny, r o z g r y w a j ą c y się nieustannie o b r z ę d . Przez ś p i e w a n i e i słu­ chanie pieśni, przez w s p ó ł u c z e s t n i c t w o w t w o r z e n i u K r z y ż a odbiorcy i t w ó r c y tego zjawiska d a j ą ś w i a d e c t w o w s p ó l n o c i e porozumienia co do słuszności przedstawionego przy K r z y ­ ż u obrazu Polski. O w o gromadzenie się u z n a ć m o ż n a j a k o d e m o n s t r a c y j n ą d e z a p r o b a t ę w stosunku d o w ł a d z y , a j e d ­ n o c z e ś n i e p o s ł u g i w a n i e się s y m b o l i k ą religijną (sam K r z y ż , pieśni religijne, w i z e r u n k i ś w i ę t y c h ) stanowi j a k b y dodat­ k o w e symboliczne p o g ł ę b i e n i e demonstracyjnego charak­ teru, jego kontrast z c o d z i e n n o ś c i ą . Jako k o n t r a s t n a l e ż y t u r ó w n i e ż r o z u m i e ć przeciwstawienie „ m i t y c z n e g o ludu" „ w ł a d z y " . „ W ł a d z a " b ę d z i e u t o ż s a m i o n a t u w r ę c z z demo­ nem z ł a , „ l u d " z a ś t o ci w o k ó ł K r z y ż a , c z ę s t o fanatyczni i dewocyjni, p r z y p o m i n a j ą c y t ł u m , gdzie nie m a j u ż miejsca na i n d y w i d u a l n o ś ć . „ C z ę s t o tu przychodzę, bardzo lubię słuchać jak śpiewają, urzeka mnie specyficzny folklor tego Krzyża. I staję się zupełnie bezsilny. Czasem wydaje mi się to śmieszne i groteskowe, ale jednocześnie czuję wzruszenie. Czasem nawet, jeśli znam refren, ś p i e w a m z nimi. Wiesz to po prostu w c i ą g a . " II. 6. Krzyż przy kościele św. Anny, czerwiec 1983 w y r a ź n i e w y ł a n i a s i ę g r u p a k o b i e t w ś r e d n i m w i e k u - to t a k z w a n e K w i a t y W a r s z a w y . P a n i e te c z u w a j ą n a d k s z t a ł t e m K r z y ż a , jego w y s t r o j e m ( p r z y n o s z ą ś w i e ż e k w i a t y , u p r z ą t a j ą stare), i n t o n u j ą p i e ś n i , k t ó r e p o t e m b ę d ą ś p i e w a ć w s z y s c y zgromadzeni. „ N o jak to po co? Jest tyle zła na świecie, cierpienia i łez, że trzeba z tym walczyć. K t o ś to musi wziąść na siebie. Ja proszę pani jestem już stara, mnie nic nie zrobią, a ile m ł o d z i e ń c ó w się nie boi, to j a m i a ł a b y m się bać. A co to złego śpiewać i modlić się. Wystarczy, że ludzie na to popatrzą, a i oni też przecież m u s z ą widzieć, bo to w oczy ich kole, i dobrze będzie, gdy się ktoś c h o ć zastanowi czy dobrze robi i zmieni się. Po to to robię!" N i e z a l e ż n i e o d tej g r u p y n a d a l o b o w i ą z u j e z a s a d a „ o t w a r ­ tości K r z y ż a " . K a ż d y m o ż e z ł o ż y ć indywidualnie kwiat, p o d ł o ż y ć u l o t k ę c z y z a p a l i ć z n i c z , c o r a z b a r d z i e j j e d n a k daje się o d c z u ć ingerencję p a ń - K w i a t ó w W a r s z a w y . K r z y ż i atmosfera o d b y w a j ą c y c h się t a m manifestacji ś c i ą g a ludzi. „ W dzień powszedni, o ile nie wypada jakaś rocznica, m a ł o kto tu przychodzi, jest kilkanaście o s ó b . Ale w sobotnie czy niedzielne p o p o ł u d n i e przychodzą k i l k u d z i e s i ę c i o o s o b o w e grupy. K a ż d y miesiąc stanu wojennego to j u ż t ł u m . " J e d n o c z e ś n i e c o r a z c z ę ś c i e j daje s i ę z a u w a ż y ć d e z a p r o b a t ę w stosunku do K r z y ż a i charakteru o d b y w a j ą c y c h się przy nim z g r o m a d z e ń . Z jednej strony p o d k r e ś l a się: „Tutaj pod tym K r z y ż e m , Tutaj pod tym znakiem Polska jest Polską, A Polak Polakiem" a z drugiej t w i e r d z i s i ę , ż e N i e w ą t p l i w i e t o , co d z i a ł o się p o d K r z y ż e m p r z y c i ą g a ł o , a j e d n o c z e ś n i e dopiero uczestnictwo w o d b y w a j ą c y c h się t a m zgromadzeniach p o z w a l a ł o lepiej z r o z u m i e ć sens tego zjawi­ ska. Jeśli p a t r z y m y na K r z y ż z k w i a t ó w i ceremonie przy n i m odbywane j a k o na specyficzny w s p ó ł c z e s n y o b r z ę d , p a m i ę ­ t a ć musimy, że ludzie o d t w a r z a j ą c y go nie tyle m a j ą ś w i a d o ­ m o ś ć uczestnictwa w o b r z ę d z i e , ile raczej manifestacji. P o t w i e r d z a j ą t o wykorzystane t u m a t e r i a ł y uzyskane z ar­ chiwum Katedry Etnografii U W : Św. A n n a 28.02.83 g. 18.30 „ P o prawej stronie stoi najwięcej ludzi. T a m są ci, którzy p r z e w o d z ą ś p i e w o m . L a t a r k a oświetla teksty piosenek. Wychodzi spośród nich starsza kobieta i rozkłada w V trzy kartki, na jednej napis: 'solidarność trwa, zwycięży!' Po chwili niknie z powrotem w tłumie. Inna pani podchodzi i układa goździki kwiatami zwracając je w stronę Krzyża w ę g l o w e g o . Po wyjściu z przestrzeni V przeżegnała się i założyła rękawiczki. Starsza kobieta chodzi w o k o ł o i zapala świeczki. Dorzuca do palących się stearynę. Niektórzy o d c h o d z ą c żegnają się. Jakiś pan trzyma c z a p k ę w rękach. N i e k t ó r z y m a j ą czapki na g ł o w a c h . Ludzie stoją w pewnej odległości od V . Śpiewają: 1. 'Boże skrusz ten miecz co siecze kraj'... 2. Rota z nowymi zwrotkami, p o d n o s z ą ręce w V przy s ł o w a c h 'tak nam d o p o m ó ż B ó g ' 3. 'Hej tam pod K r a k o w e m modra Wisła płynie, rozłożyła nam się świnia na polskiej krainie', co przechodzi w o p o w i e ś ć o przyjeździe Lecha Wałęsy do Warszawy w lutym. 4. 'Siekiera motyka katar sienny mamy w Polsce stan wojenny' 5. Nie chcemy komuny - na melodię 'Szarej piechoty'. 6. Będę dyrektorem. K t o ś bije brawo. Niektórzy po lewej stronie przyłączają się." Św. A n n a 15.01.83 g. 20.00 „1. W przestrzeni V: - szopka, choinka wbita w V , tu pali się najwięcej świec. N a kartce tekst: 'Wszystkim tym, którzy solidarnie trwają przy naszym symbolu - śpiewają, opiekują się, sprzątają i są z nami - c h w a ł a SOLIDARNOŚĆ' 2. N a schodkach figury, ponad K r z y ż e m portret Jana Pawła I I 93 �w wieńcu. 3. Szc/yt Krzyża - portret kardynała W y s z y ń s k i e g o , palą się świece (znicze). 4. Przed znakami P i M palą się pojedyncze znicze 5. W o k ó ł Krzyża stoi sporo ludzi, najwięcej pod ścianą kościoła, po prawej stronie. C i rozpoczynają śpiewanie piosenek. Po lewej stronie mniej ludzi, ci nie śpiewają prawie, p o d c h o d z ą posłuchają, popatrzą się, o d c h o d z ą . Jakaś pani z tej strony (lewa) z a p r o p o n o w a ł a n o w ą piosenkę, ale reszta jej nie podjęła czekając co zaproponuje prawa strona. Podczas śpiewania piosenki "Równaj do Siwaka" ludzie śmieją się. Potem śpiewają 'Żeby Polska była Polską'. Z prawej strony okrzyki 'Wszyscy śpiewają'." Jak p o w y ż e j wspomniano z c h w i l ą z l i k w i d o w a n i a K r z y ż a przy placu Z w y c i ę s t w a , gdy p o j a w i a j ą się K r z y ż e przy kościele Św. A n n y i ss. W i z y t e k , ,daje się z a u w a ż y ć d u ż o w i ę k s z e zainteresowanie t y m przy Św. A n n i e . Z faktem t y m łączyło się j e d n o c z e ś n i e j a k b y odbicie s p o ł e c z n y c h podzia­ ł ó w i d ą ż e ń . D o ś ć popularne b y ł o powiedzenie, że „ K r z y ż przy W i z y t k a c h to K r z y ż K P N - u , przy A n n i e zaś Solidarno­ ści", i że „ c h o d z i t u o m i a r ę p o p u l a r n o ś c i " . M ó w i o n o t a k ż e , że K r z y ż przy kościele Wizytek jest „ u b e c k i , sami go z r o b i l i , ale n i k o g o t a m nie ma, bo ludzie to od razu wiedzieli". I rzeczywiście, większe zainteresowanie K r z y ż e m przy W i ­ zytkach jest jedynie okazjonalne. 13.01.83 g. 21.00 „ N a zakończenie Mszy św. w kościele Św. Krzyża ludzie śpiewają 'Boże c o ś Polskę". Prawe ręce uniesione do góry w V . Po wyjściu z kościoła tłum rusza w stronę kościoła ss. Wizytek. Stoi tam już spora grupa ludzi. D o c h o d z ą następni. Ś p i e w a j ą ' Z i e l o n ą wronę". Po połączeniu, dwie grupy ruszają w stronę Św. Anny chod­ nikiem. R ó ż n e części pochodu śpiewają różne pieśni. Słychać okrzyki: Solidarność!. Lech Wałęsa!, Zbyszek Bujak!. Chodźcie z nami! Pod A n n ą na dole Krzyża zatknięta jest flaga bia­ ło-czerwona z czarną wstęgą. D o c h o d z ą c do tego miejsca część ludzi otacza Krzyż, ci przed arkadami na dole (na ulicy) stoją twarzą zwróceni do jezdni i d w ó c h s a m o c h o d ó w milicji. Słychać okrzyki: Amnestia!, U w o l n i ć aresztowanych!. Gestapo!, Chłopcy radarowcy!. Rzućcie palki chodźcie z nami! Pod ścianą kościoła stoją przeważnie kobiety, pierwszy szereg śpiewa, kilka o s ó b stojących z tyłu śpiewa czytając teksty z kartki. Są ukryci za plecami tych pierwszych." I tak przy z u p e ł n e j dezaprobacie w ł a d z , o b o j ę t n o ś c i K o ś c i o ­ ła, żyjąc swym w ł a s n y m ż y c i e m K r z y ż z k w i a t ó w funk­ c j o n o w a ł , p r z e i s t a c z a j ą c się coraz dobitniej w t r y b u n ę , z k t ó r e j m o g l i w y p o w i e d z i e ć się jego animatorzy. P r ó b o w a ­ no p r z e j ą ć na siebie funkcję sumienia narodu: p r z y p o m i n a ­ jąc, wybaczając, ostrzegając: „Żołnierzu i milicjancie, Okupujesz własny kraj, Gdzie twój honor. Zabijasz bezbronnych, Będziesz s ą d z o n y przez N a r ó d i Boga, Solidarność to wolna Polska, Maryjo ratuj!" „Okradają nas z wszystkiego, Z miejsc krwią naszą uświęconych, Bo nietrudno jest biednego W d e p t a ć siłą w zastraszonych." „ N S Z Z Solidarność Wcześniej czy później Zrzuci jarzmo kajdan, C a ł e g o narodu nie da się zniszczyć. B ó g jest z nami, Zwyciężymy." „Znaki V i M bardzo niskie i wąskie. W przestrzeni V pali się bardzo d u ż o świec i zniczy. Pytam, co się stało ze znakami V i M . Informują mnie, że w nocy 6/7 marca znaki zostały oblane benzyną i spalone - zrobiono to w związku z przypadającą 8 marca 15 rocznicą marca 1968." „ P y t a m co się stało z palmami? - Wczoraj była tu łapanka i chyba milicja je zabrała. Pytam się dlaczego? C o one im przeszkadzały. - T o pan ich nie zna, to dlaczego 8 marca spalili M i V ? " Jakby p o d ś w i a d o m i e d ą ż o n o do w ą t k ó w martyrologicznych. Z a t e m sam fakt niszczenia K r z y ż a , l i k w i d o w a n i a p o s z c z e g ó l n y c h jego e l e m e n t ó w , ogradzanie k o r d o n e m p o l i ­ cji był j u ż z a d o ś ć u c z y n i e n i e m . „ K r z y ż widoczny jest tylko z daleka. Nie m o ż n a się do niego zbliżać, gdyż jest otoczony policją. Stoją po jednym pod A r k a - II. 7. Krzyż przed kościołem ss. Wizytek, Wielkanoc 1986 94 �dami, tylem do Krzyża. Stoją szeregiem od strony s c h o d ó w . Wielu siedzi przy murku we wnęce utworzonej przez mury kościoła. N a g ł o w a c h mają białe kaski z szybą i pałki. Widać biało-czerwone chorągiewki wetknięte w Krzyż. Ktoś przecho­ dząc obok m ó w i , że to tak wygląda jak w momencie, kiedy Chrystusa ukrzyżowali." T u właśnie w warszawskim K r z y ż u z k w i a t ó w w specyficz­ ny s p o s ó b w i d a ć sens i istotę tego, co n a z w a ć m o ż n a by renesansem K r z y ż a w Polsce. K t ó ż przypuszczał, że ,,stanie się on powszechnym i uniwersalnym symbolem oraz środ­ kiem ekspresji z a r ó w n o p r o b l e m ó w ściśle artystycznych, j a k i przeżyć z b i o r o w y c h . " Po sierpniu 80 znak K r z y ż a stał się istotnym przejawem życia artystycznego. Pomnik G d a ń s k i , p o m n i k P o z n a ń s k i , k a m i e ń pod p o m n i k Radomski i t p . p o m n i k i K r z y ż e . K o n t y n u u j e to niejako warszawski K r z y ż z k w i a t ó w , k t ó r y jest swego rodzaju n i e s p o t y k a n ą do tej pory w a r t o ś c i ą a r t y s t y c z n ą . W a l k a o krzyże staje się k o n t y n u a c j ą w a l k i o znaczenie symboli. Jest to t y m istotniejsze, że powszechnie na p o t e n c j a ł znaczeniowy k r z y ż a składają się: m ę c z e ń s t w o , cierpienie, śmierć, a przez to nadzieja, odkupie­ nie i ostateczne zwycięstwo, zbawienie. 25 Przesłanie warszawskiego K r z y ż a z k w i a t ó w , k t ó r e os­ c y l o w a ł o w s t r o n ę cierpienia, w pełni z r e a l i z o w a ł o się w swej wypowiedzi, po śmierci Grzegorza Przemyka. Grzegorz Przemyk stał się bohaterem, m ę c z e n n i k i e m niewinnie cier­ p i ą c y m dzieckiem, k t ó r e g o ofiara domaga się z a d o ś ć u c z y ­ nienia. J a k ż e bliskie stają się w ó w c z a s treści K r z y ż a z kwia­ t ó w w ą t k o w i bardzo popularnemu dla polskiego mesjanizmu. W ą t k o w i , o k t ó r y m A n n a Kubale pisała: „ M o t y w dziecka szczególnie dobrze n a d a w a ł się do w y r a ż e n i a zasad­ niczego dla mesjanizmu przekonania, j a k i m była wiara w prowidencjalny plan historii p o z w a l a j ą c a u s e n s o w i ć cier­ pienie narodu i jego tragedii n a d a ć o p t y m i s t y c z n ą perspek­ tywę. N i e była to oczywiście a r b i t r a l n o ś ć w y k a l k u l o w a n a , lecz wyraz rozpaczliwej potrzeby odkrycia takiego p o r z ą d k u rzeczy, k t ó r y by z a p e w n i ł sprawiedliwemu, a niewinnie cierpiącemu zwycięstwo. A c ó ż lepiej m o g ł o o d d a ć bezwinny charakter cierpienia niż n i e z a s ł u ż o n a m ę k a czystego, bez­ bronnego dziecka? C ó ż bardziej d o m a g a ł o się z a d o ś ć u c z y ­ nienia? Trzeba b y ł o zatem spojrzeć na historię j a k o na m a r t y r o l o g i ę dzieci. (...) Dziecko i krzyż, niewinne dziecko i symbol męki - oto obraz narodowej martyrologii i przywo­ łany przez r o m a n t y z m w z ó r m ę c z e n n i k a , nowego człowieka polskiej h i s t o r i i . " Śmierć Grzegorza Przemyka natychmiast w c h ł o n i ę t a przez K r z y ż z k w i a t ó w stała się istotnym elementem jego istnienia. I jak niegdyś ś p i e w a n o b a l l a d ę o Janku W i ś n i e w ­ skim, bohaterze poległym w 70 r. na W y b r z e ż u , symbolu ofiar grudnia, tak obecnie u ł o ż o n o na tę s a m ą m e l o d i ę b a l l a d ę o śmierci Grzegorza Przemyka. Teksty ulotek zgro­ madzonych przy K r z y ż u miały charakter o s k a r ż a j ą c y : 26 „Zapamiętajcie oprawcy śmierć niewinnego chłopca. Grzegorza Przemyka, Wzruszyła sumienia całego narodu. T a zbrodnia nie ujdzie bezkarnie." G d y o d w o ł u j e m y się do „ a k t u m i t o t w ó r c z e g o " j a k i speł­ nia się przy K r z y ż u nasuwa się stwierdzenie „czy (...) u k r y w a się za n i m m a ł o d u s z n o ś ć ucieczki przed r o z p a c z ą , zła wiara z a l ę k n i o n y c h , czy raczej pragnienie w s p ó l n o t y i nadzieja s p e ł n i o n e g o człowieczeństwa, zależy to k a ż d o r a z o w o od jednostkowej ś w i a d o m o ś c i , sprawczyni a k t u m i t o t w ó r c z e go." W k r ó t c e też wystrój K r z y ż a i charakter z a c h o w a ń ze­ branych w o k ó ł niego ludzi zmienia się niemal całkowicie. Po pełnych b u n t u i o s k a r ż e ń tekstach n a d s z e d ł czas uniesienia i religijnego oczekiwania - 2. wizyta Jana P a w ł a I I . W wy­ stroju K r z y ż a pojawiają się elementy papieskie, portrety, flagi, pisane liternictwem „ S o l i d a r n o ś c i " C Z E K A M Y ! K r z y ż zmienia f o r m ę wypowiedzi, z d r a p i e ż n e j , politycz­ nej, oskarżycielskiej przechodzi w pełne pojednania w duchu religijnym wybaczenie. 2 7 11. 8. Rzym, październik 1986, w rocznicę śmierci ks. J . Popiełuszki Polacy ułożyli krzyż kwietny na schodach przed kościołem Santa Maria di Aracoeli 95 �WARSZAWA, ЪпНАСсА ЛОЛ?, ^пъ^ где j£śr czŁow/ек/ен ?i£Ki:o / HiBbo iv, NA zi&m, co żyje JSST wtBczKE лыз&ятко t W. 3CAOTĄ UMIE Wtffb3&**/ 4 . WizyrB: SU ANNY CVDOWBJ MATKI CSHAZ łniąiy нхе$9ащ ьагжв otr ZWAWJS МФ янатвм ,Jo3&> cjMkjjoze witm W пеол ZIMY Maszy SPB4, luzsąt аомваею swucr 5. TRAHClGZfAHoW copowhfA MATKO, ZNAK он аевлm&mtiB Hojąj£>Ąj Я 50ROMffl4SZ\ - WARSZAWO pob&Tbfi w, keąćfit W&EL swe ague* вчькм ънъм 8. *ezy$ruoł świą,rycH w trWAKTowirej fMi лшг wiosemmeH 9. ŚW. ЪАкЬАКУ 40.z&ĄWta6iA 0t6OM — / -BOŻY 6KOM H ŚW. КШ& , 43. KRZYŻ гШ1КГбЫ PŁAC m ( ABY ziścik się cup 60Q-LBCIA O.M.h,J. Ptzerisz(H&»YSuj) TO MAHTY&VM НЯ *№ ZPAZYSZ fRZS> W. PlĄtWEM * ROZfHfŚ DO GO mtiNtej 4Z todaotdiv, w тугл ъо WŁASHB&O т*ляАШ&о i PO J>rVÓCH z YłYMUfUKiNYcM *OWYŻ*]t W (ЫТЖЫСр fHAWpy f Ulotka „Martyrium" - patrz przypis 22 „Cierpienie swoje ofiaruję Ojczyźnie i wybaczani modląc się w intencji OJCA ŚWIĘTEGO, Boże odpuść i m . " (Piotr 1.35) „A ja Wam powiadam: Miłujcie nieprzyjaciół Waszych 1 módlcie się za tych, Którzy was prześladują." (Mat. 5.44) 96 „Nie oszczędzaj nam cierpienia Winni zbrodni nie czują pokory Niczego nie nauczył ich Sierpień To nie ludzie lecz upiory - Solidarność." Jednocześnie Krzyż staje się specyficznym punktem infor­ macyjnym dla grup pielgrzymów przybywających do War­ szawy. O d ż y w a w nim na nowo idea miłości, pamięci kardynała Wyszyńskiego, zaś wątki polityczne pozostają �j a k b y na uboczu. W trakcie przejazdu przez K r a k o w s k i e Przedmieście Papież: „jadąc zatrzymał się i pobłogosławił Krzyż i ludzi stojących przy nim, było to oznaką, że go akceptuje. Potem będąc w Wiedniu, gdy na jego cześć ułożyli Krzyż z kwiatów dokończył go układać." „Ależ skąd, Papież nie pobłogosławił Krzyża! Byli tam, jak na całej trasie jego przejazdu, ludzie i ich pobłogosławił, a nie Krzyż - to bzdura!" Nieistotna jest t u prawda i a u t e n t y c z n o ś ć tego wydarze­ nia, istotne są jedynie potrzeby i c h ę ć d o ś w i a d c z e n i a i ujrze­ nia z n a k u jeśli się go oczekuje. W k r ó t c e przemija echo wizyty papieskiej, z a ś przy K r z y ż u na n o w o o d ż y w a j ą d r a p i e ż n o ś ć , m o ż e nawet czasem stero­ wana, k o n f l i k t o w o ś ć . I w ł a ś c i w i e z u p e ł n i e nie w i a d o m o k u czemu zmierza. Sama f o r m a i k s z t a ł t K r z y ż a z k w i a t ó w zostaje bez zmian, wszystkie elementy k w i a t o w e są j u ż ustalone, w y m o w n i e natomiast zmienia się t r e ś ć b ę d ą c y c h przy n i m ulotek: „Z deklaracji ideowej PRON - Wypiszemy wam na skórze PRAWA C Z Ł O W I E K A 1 O B Y W A T E L A prawo do pracy, miejsce przy murze i syna twarz w plutonie co strzela." 28 V I I 1983 r. po licznych demonstracjach K r z y ż przy K o ś c i e l e Św. A n n y przestaje istnieć. Zostaje z l i k w i d o w a n y . P o z o s t a ł po n i m jedynie ciemny zarys widoczny jeszcze d ł u g o p o t e m i grupa stale p i l n u j ą c y c h go m i l i c j a n t ó w . S t a ł o się to z n ó w tematem wielu anegdot i j a k b y ostatnim a k o r d e m istnienia K r z y ż a z k w i a t ó w pod k o ś c i o ł e m Św. A n n y . „Nie ma już Krzyża, a oni tam stoją, chyba pilnują tylko jego ducha, czyżby marksiści obok materii wierzyli również w ducha?" P r z e t r w a ł K r z y ż przy ss. W i z y t k a c h , ale j a k b y p o z b a w i o ­ ny zainteresowania. K i l k a k r o t n i e jeszcze po z l i k w i d o w a n i u , K r z y ż z k w i a t ó w przy k o ś c i e l e Sw. A n n y był u k ł a d a n y , w d n i u B o ż e g o C i a ł a 84 r. i w okresie kiedy w y r u s z a ł a z Warszawy pielgrzymka do C z ę s t o c h o w y - zawsze j e d n a k po k i l k u godzinach istnienia K r z y ż z k w i a t ó w był l i k w i d o w a ­ ny. N a z a k o ń c z e n i e p r z y t o c z ę fragment wiersza p o ś w i ę c o n y K r z y ż o w i z k w i a t ó w , t w ó r c ą k t ó r e g o był jeden z m y c h r o z m ó w c ó w bardzo emocjonalnie z w i ą z a n y z K r z y ż e m . „Pięć lat po gaudum magnum że habemus papam Późnym wieczorem do dom z mszy wracałem W kościele Św. Anny, przy którym miast Krzyża, Stała warta milicji dusząc myśl o kwiatach Odkąd plac Zwycięstwa Szef garnizonu kazał ot - zlikwidować Krzyż przy Wizytkach stał się pieśnią o Prymasie, Gdy ten drugi przy Annie, wzniecał pieśń więzienną. Więc gdy go unicestwił rozkaz garnizonu I pilnować zaczęto, by się nie odtworzył, I stało się to w ciszy bez krzyków i buntów W czterdziestą czwartą rocznicę czwartego rozbioru Pomyślałem, że gdy szuflą zabiją ten drugi Znaczący, że Warszawa za Prymasa się modli 1 zrobią to w dniu piątej rocznicy, to... - Lecz widzę znicze." (Koniec ballady o Krzyżu z kwiatów) D z i ś j u ż w t y m miejscu, o k t ó r y m m ó w i ten wiersz, stoi p o m n i k Prymasa W y s z y ń s k i e g o , p o d k t ó r y m ludzie s k ł a d a j ą kwiaty. PRZYPISY Przewodniczącego Konferencji Episkopatu Polski, „Tygodnik Powszechny" 7.06.81 r. nr 23 (1689) ks. Adam Boniecki W sobotę 30 maja S l. W niedzielę 31 maja 81. Na placu Zwycięstwa, „Tygodnik Powszechny" 7.06.81 r. Jerzy Turowicz, Ostatnia droga, „Tygodnik Powszechny", 28.05.81 r. nr 23 (1689) Społeczeństwo pożegnało Prymasa Polski Kardynała Stefana Wyszyńs­ kiego, „Żołnierz Wolności" 1.06.81 r. Fragment Testamentu Prymasa Wyszyńskiego, „Tygodnik Powszechnv" 28.05.81 r. nr 23 (1689) Prymas Tysiąclecia, Editions du dialogue, Paryż 1982, wybór tekstów i opr. redakcyjne P. Kniotek SAC Z. Modzelewski SAC D. Szumska, s. 71 Stanisław Celestyn Napiórkowski O F M Conv., Res sacra homo, „Więź" 1983, nr 8-10, s. 209-210 Podarowany kwiat, o którym myślimy, zachowuje świeżość na naszych oczach, rozwija się by potem pięknie zaschnąć. Literatura zarówno „profes­ jonalna" i ta ustna, ludowa, zna przykłady kwiatów wyrastających na grobach kochanków, żołnierzy, czy też niewinnych istot zabitych zdradziecką ręką. Por. choćby Lilije Adama Mickiewicza. Wartymi przypomnienia będą tu również ludowe nakazy pozostawiania przez pannę młodą bukietu ślubnego i przekonanie, że ma on w przyszłości zapewnić szczęście. Podobne w treści są zwyczaje zasuszania pierwszych otrzymanych kwiatów. Kwestię zeschniętych kwiatów porusza w: Życie przed sobą Emile Ajar. I bardzo istotna uwaga, kultura dawnej wsi nie zna zwyczaju wręczania kwiatów żywym, żywi dostają kwiaty jedynie w sytuacji obrzędowej. Stefan Kisielewski, Spotkanie z Warszawą, „Tygodnik Powszechny" 10.06.79 r. Krzysztof Borek, Z odmiennego punktu widzenia „Więź" nr 8-10,1983, s. 267 Stanisław Wasylewski, Życie polskie w XIX w. Kraków 1962, s. 227 Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1974, s. 50 Aleksander Jackowski, Pomniki ludu, „Polska Sztuka Ludowa" 1981, nr 3^ł, s. 134 Można tu choćby przypomnieć znane wszystkim z lektur szkolnych takie pozycje, jak Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej czy Noce i dnie Marii Dąbrowskiej. Podkreślony jest tam wątek pamięci i hołdu składanego na mogiłach powstańców o czym wieść przekazuje się z pokolenia na pokolenie. Julian Ursyn Niemcewicz (?), Napis nagrobkowy Tadeuszowi Kościuszce (w): Poeci żołnierzom, oprać. J. Kapuścik, W. Podgórski, Warszawa 1970, s. 309 Andrzej Brodziński, Pożegnanie, (w.) Poeci żołnierzom, tamże, s. 265-266 S.M.B. - Ballada Warszawo powstań. Patrz dołączone po przypisach rysunki 1 i 2. Rys. nr 1 - ulotka „Martyrium" wraz z instrukcją jej powielania i rozsyłania przypomina mechanizm funkcjonowania łańcucha szczęścia. Zob. na przykład Cz. Robotycki, Łańcuch szczęścia w pól wieku później, „Polska Sztuka Ludowa" 1981. nr 1, s. 3-10 Nadużywanie miejsca kultu. Wokół kwietnego krzyża, „Perspektywy" 12.08.83 r„ nr 32 (719), s. 20 " Wypowiedź siostry zakonnej z kościoła ss. Wizytek, 29.08.84 Wojciech Skrodzki, Krzyż uniwersum sztuki, „Tygodnik Powszechny" 11.09.1983, nr 37 (1785) Anna Kubale Dziecko romantyczne, Wrocław 1984, s. 120-121 Leszek Kołakowski, Obecność mitu, Instytut Literacki, Paryż, przedruk ABC Kraków 1981, s. 62 6 7 8 5 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 2 5 2 6 2 7 1 Por. Warszawski Krzyż z kwiatów - próba interpretacji etnologicznej, praca magisterska napisana pod kierunkiem prof, dr hab. Zofii Sokolewicz, w Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Z rozmowy z członkiem Ruchu na rzecz Beatyfikacji Stefana Kardynała Wyszyńskiego. W dalszym ciągu tekstu cytowane, a nie opatrzone przypisami wypowiedzi moich anonimowych bądź zastrzegających sobie anonimowość rozmówców, pochodzą z materiałów zgromadzonych przeze mnie w trakcie badań. Wywiady i rozmowy znajdują się w dyspozycji autora i w Archiwum Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Informacja PAP: „Życie Warszawy" 29.05.81 r. Stefan Zielicz, Wielki Polak - patriota, „Żołnierz Wolności" 29.05.81 r. Oświadczenie do rąk Jego Eminencji Franciszka Macharskiego zastępcy 2 3 4 5 Fotografie: Anna Beata Bohdziewicz 97 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49a32d11f06a608d1ce1aaf86e2c0092.pdf 2d2a55e6ca52661774c3f662469f0c7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2842 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2649 Title A name given to the resource Witkacy's Essential Conversations. A Polemical Dialogue=Rozmowy istotne Witkacego. Dwugłos polemiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.370-383 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michalski, Bohdan Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bohdan Michabki B O H D A N • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS very much, and we immediately took to each other immensely. O n the othet hand, discussion with Sobociński was impossible". (22 August 1936): "Ingatden is here, and for three consecutive days we held an evening conference". (1 August 1938): "Conversations with Ingarden cheer me up somewhat". (8 September 1937): " I am comforted by Ingarden, with whom I conducted ontological conversations". (18 July 1938): " I delivered a lecture - a success. Followed by a conversation with Ingarden, mainly in a cafe". (14 September 1937): " I am consoled by Ingarden. He approves of my work about Wittgenstein]. Actually, he only wants a short sketch which Twardowski could publish i n 'Studia Philosophica'". M I C H A L S K I Witkacy's Essential Conversations A Polemical Dialogue „In the last few years preceding the war we met chiefly in Zakopane", wrote Roman Ingarden, an outstanding phenomenologist and a student of Husserl, "and in Warsaw only occasionally, and i n passing. We talked earnestly during long walks in the closest environs of Zakopane (...). We also spent quite a few evenings drinking beer in a small restaurant i n Bystre. Witkiewicz, who at the time was dealing almost exclusively with philosophy, always conducted so-called essential conversations on assorted, albeit rather haphazardly chosen, philosophical topics (...). O f the three different forms of intellectual contact with him, conversation appeared to be relatively the most instructive. He too seemed to be more concentrated during these 'essential conversations' and more keenly strove to the essence of the question than he did in writing (...). In a strictly scientific conversation Witkiewicz was capable of being unselfish (...)managed to forget about himself and various human considerations, and totally devoted himself to the theoretical issue at stake. I recall with true regret those valuable hours of conversations held in a state of complete absorption in a given question, and concerned with a single goal: to reach the studied object and to discover its essential features. In my life, I have met only a few people with whom it was possible to be so alone while tackling problems" (R. Ingarden, Wspomnienia o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu /Reminiscences about Stanisław Ignacy Witkiewicz)/ i n : Stanisław Ignacy Witkiewicz- Księga pamiątkowa/Stanisław Ignacy Witkiewicz. A Commemorative Book/, ed. by T. Kotarbiński and J. E. Płomieński, Warszawa 1957, pp. 172-173). The time spent with Ingarden during the "essential conversations" was recalled by Witkiewicz (in the still unpublished letters to his wife, Jadwiga, which will appear i n successive volumes of Pisma zebrane /Collected Writings/ by Witkiewicz, prepared by Anna Micińska and published by PIW). (25 July 1936): "Ingarden has arrived - a discussion. I like this bloke The participants of the "essential conversations" included primarily philosophers, although not solely. Ingarden was accompanied by Tatarkiewicz, Leśniewski, Kotarbiński, Metallmann, and Szuman as well as a numbet of representatives of the artistic-scientific world, who had nothing i n common with philosophy. Apparently, "essential conversation" was a term used by Witkiewicz to describe every discourse which met the harsh requirements of "conceptual discipline". Their topic, alongside philosophy, were also so-called every day issues. From the time of his youth, Witkiewicz was taught such discourses in contacts with a group of peers, composed of, among others the painter and philosopher Leon Chwistek, the poet and writer Tadeusz Nalepiński, the playwright Tadeusz Szymberski and the composer Karol Szymanowski; their patron was Tadeusz Miciński, older by half a generation. A separate place among the participants of the "essential conversations" was held by Bronisław Malinowski, a childhood friend of Witkiewicz, and later an ethnographer and professor of social anthropology at London University. The conversations conducted during his numerous visits i n Zakopane, and then in the course of a joint journey to Australia, pertained more to personal-existential themes than to theoreticalscientific ones. O n the other hand, this may not be quite true, considering that in an introduction to one of his works Malinowski thanked Witkiewicz for reading his manuscript. Malinowski is also the prototype of Prince Nevermore in 622 upadki Bunga (The 622 Downfalls of Bungo), a novel by the young Witkiewicz, whose first chapter is entitled Essential conversations; actually, the whole novel is composed entirely of such conversations. They spent their time together debating, persuading each other to accept assorted reasoning, and treating conversation as a lifestyle and a way to gain maturity. These intellectualised young men took to controversies and provocation as fish to water. In this way, they 370 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O „W ciągu ostatnich kilku lat przed wojną spotykali­ śmy się głównie w Zakopanem - pisał Roman Ingarden, wybitny fenomenolog, uczeń Husserla - wyjątkowo przelotnie w Warszawie. Mówiliśmy na serio ze sobą wy­ łącznie na długich spacerach w najbliższą okolicę Zako­ panego (...). Spędziliśmy też niejeden wieczór na piwie w małej restauracyjce na Bystrem. Witkiewicz, który wówczas zajmował się już prawie wyłącznie filozofią, przeprowadzał ze mną tak zwane przez siebie «rozmowy istotne» na różne, ale raczej przygodnie nasuwające się tematy filozoficzne (...). Z trzech różnych form myślowe­ go obcowania z Witkiewiczem rozmowa była stosunko­ wo najbardziej instruktywna. O n sam też wydawał się w tych «rozmowach istotnych* batdziej skoncentrowa­ ny i bardziej dociekliwie docierający do kwestii niż przy pisaniu (...). Witkiewicz umiał być bezinteresowny w rozmowie ściśle naukowej (...) umiał zapominać o so­ bie i różnych ludzkich względach i oddawał się całkiem toczącej się kwestii teoretycznej. Z prawdziwym żalem wspominam te cenne godziny rozmów w zupełnym zato­ pieniu się w zagadnienia, z jedyną troską: dotarcia do przedmiotu badania i wykrycia jego istotnych cech. Nie­ wielu ludzi spotkałem w życiu, z którymi można było być tak samotnym w obcowaniu z zagadnieniami". (R. I n gatden, Wspomnienia o Stanisławie Ignacym Witkiewiczu, w: Stanisław Ignacy Witkiewicz. Księga pamiątkowa, pod red. T. Kotarbińskiego i J.E. Płomieńskiego, Warszawa 1957, s. 172-173). Chwile spędzone na „rozmowach istotnych" z Ingarde­ nem tak wspomina z kolei Witkiewicz (w dotąd niepubli­ kowanych listach do żony Jadwigi, które ukażą się w opra­ cowaniu Anny Micińskiej jako kolejne tomy Pism zebra­ nych Witkiewicza wydawanych przez PIW). (25.VII.1935): „Przyjechał Ingarden - dyskusja. B[ardzo] mi się ten facet podoba i od razu zazębiliśmy się potwornie. Za to z Sobo­ cińskim nie było dyskusji". (22.VIII.1936): „Jest Ingarden, z którym co dzień od 3 dni mam wieczorną konferencję". (2.VIII.1938): „Rozmowy z Ingardenem trochę pociesza­ ją". (8.IX.1937): „Pociesza mnie Ingarden, z którym pro­ wadzę rozmowy on to logiczne". (18.VII.1938): „Miałem odczyt - udał się. Potem dyskusja z Ingardenem przeważnie w kawiarni". (И.IX. 1937): „Pociesza mnie Ingarden. O n uznaje moją pracę o W[ittgensteinie]. W istocie, tylko chce krótszego syntetycznego szkicu, który by Twardowski mógł przyjąć do «Studia Philosophica»". Uczestnikami „rozmów istotnych" byli przede wszyst­ kim filozofowie, ale nie tylko. Poza Ingardenem - Tatar­ kiewicz, Leśniewski, Kotarbiński, Metallmann, Szuman, ale także szereg postaci życia artystyczno-naukowego nie mających z filozofią nic wspólnego. Terminem „rozmowa istotna" określał Witkiewicz, jak się zdaje, każdy dyskurs, który spełnia ostre wymogi „dyscypliny pojęciowej". Na­ tomiast ich tematem poza filozofią były także sprawy tzw. życiowe. B O H D A N M I C H A L S K I Rozmowy istotne Witkacego Dwugłos polemiczny Szkołą owych dyskursów były dla Witkiewicza od mło­ dości kontakty z grupą rówieśników, do których należeli m.in. malarz i filozof Leon Chwistek, poeta i pisarz Tade­ usz Nalepiński, dramaturg Tadeusz Szymberski, kompozy­ tor Karol Szymanowski, patronował im starszy o pół po­ kolenia Tadeusz Miciński. Osobne miejsce wśród uczestników „rozmów istot­ nych" zajmował starszy o rok od Witkacego i zaprzyja­ źniony z nim od dzieciństwa Bronisław Malinowski późniejszy etnograf i profesor antropologii społecznej na Uniwersytecie w Londynie. Rozmowy prowadzone pod­ czas jego licznych wizyt w Zakopanem, a następnie w cza­ sie odbytej razem podróży do Australii, dotyczyły bardziej tematów osobisto-egzystencjonalnych niż teoretycznonaukowych. Chociaż może nie tak do końca, skoro Mali­ nowski dziękuje Witkiewiczowi za ptzeczytanie rękopisu we wstępie do jednego ze swych dzieł. Malinowski jest też prototypem postaci księcia Nevetmore z młodzieńczej po­ wieści Witkiewicza 622 upadki Bunga, której pierwszy roz­ dział nosi właśnie tytuł Rozmowy istotne i która cała wła­ ściwie z takich rozmów się składa. Spędzali więc czas spierając się, przekonując partnera do swoich racji, rozmowa była dla nich stylem bycia i spo­ sobem dojrzewania. Tym rozintelektualizowanym mło­ dzieńcom spór, prowokacja były potrzebne jak rybie wo­ da. W ten sposób wyptacowywali swój własny punkt w i ­ dzenia, formowali własny attystyczny i filozoficzny świato­ pogląd. Nie należy także ptzeoczyć ubocznej funkcji „rozmów istotnych". W 622 upadkach Bunga Witkacy pisał: „Powo­ li przy pomocy niezmiernie istotnych rozmów, nie mają­ cych pozornie żadnego z obserwatotem związku, wciągnął ją w swój system myślenia i uczynił z niej subtelny instru­ ment swych metafizycznych i perwersyjnych pożądań". Żarty na bok, główną funkcją „rozmów istotnych" nie by­ ło ptzecież uwodzenie, lecz zgłębianie Tajemnicy Bytu... Szczególne miejsce wśród interlokutorów dojrzałego już Witkacego zajmował filozof niemiecki Hans Corne­ lius, którego system filozoficzny, obok monadologii Leib­ niza, uważał Witkiewicz za główną inspirację swego „monadyzmu biologicznego". Z Corneliusem łączyły Witkace­ go poza filozofią także więzy przyjaźni. Młodszy o ponad 371 �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS the German philosopher to be his spiritual master and life mentor. In one of his letters addressed to Cornelius (26 July 1935) he wrote: "Please accept, dear master (in the Chinese meaning of the word - in which it signifies much more than in ours) words expressing supreme respect and love". (31 January 1939): "Together with L[eszczyriski] we dream that the three of us shall meet once again. Every time I pass 'Ryś' my heart quivers. Yes, those were truly beautiful days!". Those "beautiful days" are a recollection of the time when Witkiewicz played host to Cornelius in Zakopane, where they conducted endless "essential conversations", subsequently continued and "prolonged" in mutual correspondence. Upon his return to Germany, Cornelius mentioned, in an account from his stay in Poland, the time spent together with Witkiewicz, and exptessed, a fact worth noting, his admiration for the high intellectual level of the entire Polish philosophical milieu: "Mr. Stanisław I . Witkiewicz from Zakopane wrote that he considers himself to be an enthusiastic supporter of my philosophy with which he has been familiar for the past twenty years upon the basis of my books, although some 50% of him remains an opponent of my doctrine (...). A t the train station I was greeted by my friend Witkiewicz, who took me to a comfortable boardinghouse next to his home. We spent the next eight days, unfortunately marred by bad weather, partly conducting scientific conversations and partially paying Stanisław I. Witkiewicz z Janem Leszczyńskim; fot. Władysław highly interesting visits (...) I talked [in Lvov - B.M.] for Jan Grabski, Zakopane, 1932. Ze zbiorów prywatnych more than an hour on Concepts and the method of the Stanisław 1. Witkiewicz with ]an Leszczyński, photo by Władysław ultimate clarity of cognition . The lecture was followed by Jan Grabski, Zakopane, 1932. Private collection a long and lively discussion, and the whole meeting lasted for probably for three hours. I had the impression, to a degree even greater than during the lectures in Cracow and Warsaw, that the philosophical arrived at their own viewpoints, forming artistic and preparedness of my listeners represents a very high level, philosophical world outlooks of their own. and that especially at the university new German We should not neglect the incidental functions of the philosophy constitutes a foundation for the further "essential conversations". In 622 Upadki Bunga Witkacy development of philosophical thought and research. In wrote: "Slowly, with the assistance of extremely essential my opinion, the thorough knowledge of my own conversations, which at first glance have nothing in philosophy and understanding were such as I almost common with the observer, he drew her into his own never encountered at home" (H. Cornelius, Podróż, po system of thought, and rendered her a subtle instrument Polsce z odczytami - październik 1937. Niemiecka filozofia of his metaphysical and perverse desires". Joking aside, w Polsce /А lecture tour of Poland - October 193 7. the prime function of the "essential conversations" was German philosophy in Poland/. "Twórczość" 1974, no. 11, not seduction, but a penetration of the Mystery of pp. 77-78). Existence ... The group of "essential interlocutors", younger than A special place among the interlocutors of the adult Witkiewicz by a generation, was composed of Bolesław Witkacy was held by the German philosopher Hans Miciński, Mieczysław Choynowski and, predominantly, Cornelius, whose philosophical system Witkiewicz Jan Leszczyński. Witkiewicz was not an academic regarded as the main inspiration of his "biological scholar, and never had students in the strict meaning of monadism", next to Leibniz's monadology. Witkacy and the term. Nevertheless, although his philosophy had no Cornelius not only shared philosophical views, but were continuators, due to his theoretical accomplishments friends. The twenty years-younger Witkacy considered (not only the artistic ones) he remained an authority for 372 �Bohdan Michalski • ROZMOWY I S T O T N E W I T K A C E G O 20 lat, uważał filozofa niemieckiego za swego duchowego mistrza i życiowego mentora. W jednym z listów do Cotneliusa napisał (26.VII.1935): „Proszę przyjąć, drogi M i sttzu (w sensie chińskim - tam znaczy to o wiele więcej niż u nas) wyrazy najwyższej czci i miłości". (31.1.1939): „Marzymy sobie z L[eszczyńskim], że się jeszcze kiedyś we trójkę spotkamy. Ilekroć przechodzę koło «Rysia», dozna­ ję skurczu serca. Tak, to były piękne dni!". „Piękne d n i " są wspomnieniem chwil, kiedy Witkie­ wicz gościł Corneliusa w Zakopanem i kiedy odbywali niekończące się „rozmowy istotne" kontynuowane później i „przedłużone" wzajemną korespondencją. Cor­ nelius po powrocie do Niemiec w relacji z wizyty w Polsce też wspomina wspólnie spędzone z Witkiewiczem chwile oraz daje wytaz - co warte jest odnotowania - swemu podziwowi dla wysokiego poziomu intelektualnego całego polskiego środowiska filozoficznego: „Pan Stanisław I . Witkiewicz z Zakopanego pisał, że uważa się za entuzja­ stycznego zwolennika mej filozofii, którą zna od 20 lat na podstawie mych książek, pozostając jednak zarazem w 50 mniej więcej procentach przeciwnikiem mej doktryny(...). Na dworcu przywitał mnie mój ptzyjaciel Witkie­ wicz, który zawiózł mnie do wygodnego pensjonatu sąsia­ dującego z jego domem. Następnych 8 dni spędziliśmy, niestety przy niesprzyjającej pogodzie, częściowo na roz­ mowach naukowych, częściowo zaś na interesujących odwiedzinach (...). Mówiłem [we Lwowie - przyp. BM] ponad godzinę na temat: Pojęcie i metoda ostatecznej jasno­ ści poznania. Po odczycie wywiązała się długa i żywa dys­ kusja, całość wypełniła więc zapewne 3 godziny wieczoru. Odniosłem tu, w większym jeszcze stopniu niż podczas prelekcji w Krakowie i Warszawie, wrażenie, że filozoficz­ ne przygotowanie wszystkich moich słuchaczy stoi na wy­ jątkowo wysokim poziomie i że zwłaszcza nowa niemiec­ ka filozofia stanowi na tym uniwetsytecie podstawę dal­ szego rozwoju filozoficznej myśli i badań. Sądzę, że także, jeśli chodzi o moją własną filozofię, spotkałem się tu z tak gruntowną jej znajomością i takim zrozumieniem, na ja­ kie nie zdarzyło mi się niemal nigdzie nattafić w mej oj­ czyźnie". ( H . Cornelius, Podróż, po Polsce z odczytami październik 1937. Niemiecka filozofia w Polsce, „Twór­ czość" 1974, nr 11, s. 77-78). Młodszą od Witkiewicza o jedno pokolenie grupę „rozmówców istotnych" stanowili filozofowie: Bolesław Miciński, Mieczysław Choynowski i przede wszystkim Jan Leszczyński. Witkiewicz nie był uczonym uniwersyteckim i nie miał uczniów w ścisłym tego słowa znaczeniu. Z ko­ lei jego filozofia nie miała kontynuatorów, tym niemniej poprzez swoje dokonania teoretyczne (nie tylko artystycz­ ne) był dla początkujących filozofów autorytetem i w pewnym sensie ich mistrzem. Najbliższe związki filozoficzne łączyły Witkiewicza z młodszym od niego o równo 20 lat Janem Leszczyńskim (1905-1990). Ziemianin, po wojnie profesor Uniwersyte­ tu Jagiellońskiego, był także autorem najważniejszej w polskiej literaturze filozoficznej rozprawy o Corneliusie (Jan Leszczyński, Teoria świata w ujęciu Hansa Corneliusa. Próba krytyki, „Kwartalnik Filozoficzny", t. X V I I I , 1949, z. 1-2, s. 73-240) otaz napisanej po wojnie ważnej rozprawy o filozofii Witkiewicza (Jan Leszczyński, Filozof metafi­ zycznego niepokoju, w: cytowanej wyżej Księdze Pamiątko­ wej, s. 93-118). Jemu właśnie spośród wszystkich „roz­ mówców istotnych" poświęcił Witkiewicz zarówno w ko­ respondencji z żoną Jadwigą, jak i z Corneliusem najwię­ cej miejsca. Ten rozmówca Witkiewicza zasługuje na uwagę z kil­ ku powodów. Po pierwsze - prowadzone na przestrzeni kilkunastu lat „rozmowy istotne" (głównie w czasie poby­ tów Leszczyńskiego w Zakopanem) zaowocowały wspólną z Witkacym (dotąd nie wydaną) pracą filozoficzną zatytu­ łowaną Spór o monadyzm. Dwugbs polemiczny. Było to wy­ darzenie bez precedensu w polskiej literaturze filozoficz­ nej dwudziestolecia międzywojennego. Po drugie - miłość Leszczyńskiego i Witkiewicza do tej samej kobiety Inki Turowskiej, została sportretowana przez tego drugiego w Jedynym wyjściu, stając się wątkiem ostatniej powieści Witkiewicza. Po trzecie wreszcie — Le­ szczyński odegrał szczególną rolę nie tylko za życia Witka­ cego, ale także po jego śmierci, stając się „strażnikiem je­ go pamięci". Uratował przed niechybnym zniszczeniem pozostałą po Powstaniu resztkę jego tękopisów (wydoby­ wając je z piwnicy domu, w którym mieszkała w Warsza­ wie żona Witkacego). Był autorem pierwszej po wojnie wspomnianej wyżej rozprawy poświęconej ontologii Wit­ kiewicza, a także edytorem (wraz z niżej podpisanym) Pism filozoficznych i estetycznych Witkiewicza w Państwo­ wym Wydawnictwie Naukowym w latach 1974-78. Nie miejsce tutaj na ptzedstawienie istoty filozoficzne­ go sporu Witkiewicza z Leszczyńskim zawartego w Sporze o monadyzm. Można tylko zasygnalizować, że zasadnicze starcie dotyczyło przeciwstawienia idealizmu i realizmu. Na pracę tę składają się teksty obu autorów. Jana Le­ szczyńskiego trzy rozprawy teoretyczne: Próba idealistycz­ nej monadologii, Dowód idealizmu ze skali intencjonalności przeżyć oraz Podstawowe pojęcia idealistycznej monadologii, a także pięć polemicznych. Natomiast Witkiewicza - pięć ataków polemicznych, m.in.: Próba krytyki „Próby mona­ dologii idealistycznej", Odpowiedź Janowi Leszczyńskiemu na „Decydujące natarcie" oraz List św. Witkacjusza do niewier­ nych Tamowiczan. Całość obejmuje ponad 300 stron ma­ szynopisu. (Zainteresowanych odsyłam do kolejnego to­ mu Pism zebranych Witkiewicza: Spór o monadyzm. Dwu­ gbs polemiczny przygotowywanych do druku przez niżej podpisanego). 373 Chciałbym tutaj, wykorzystując częściowo nieznane dotąd źródła, prześledzić ciekawe losy wieloletniej i czę­ stokroć burzliwej przyjaźni Witkacego z Leszczyńskim. Niniejszy tekst wykorzystuje - ze strony Witkacego - �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS beginner philosophers who, in a certain sense, acknowledged him as their master. The closest philosophical relations maintained by Witkiewicz were those with Jan Leszczyński, exactly twenty years his junior (1905-90). A landowner, and after the war a professor at the Jagiellonian University, Leszczyński was also the author of the most important dissertation about Cornelius in Polish philosophical literature (Teoria świata w ujęciu Hansa Comeliusa. Próba krytyki /The theory of the wotld according to Hans Cornelius. A t attempted critique/, "Kwartalnik Filozoficzny", vol. X V I I I , 1949, fasc. 1-2, pp. 73-240) and of a meaningful postwat work on the philosophy of Witkiewicz ( Filozof metafizycznego niepokoju /А philosopher of metaphysical unrest/, in a forementioned Księga Pamiątkowa , pp. 93-118). Among all the "essential interlocutors", he was the one to whom Witkacy devoted most attention i n correspondence both with his wife, Jadwiga, and with Cornelius. Scale of the Integrity of Experience) and Podstawowe pojęcia idealistycznej monadologii (Fundamental Concepts of Idealistic Monadology), as well as five polemical studies. The works by Witkiewicz include, among othets Próba krytyki "Próby monadologii idealistycznej (An Attempted Critique of Attempt at Idealistic Monadology), Odpowiedź Janowi Leszczyńskiemu na "Decydujące natarcie" (A Response to Jan Leszczyńskie Decydujące natarcie /Decisive Attack/), and List św. Witkacjusza do niewiernych Tarnowiczan (A Letter by St. Vitkacius to the infidel residents of Tarnowiec). The whole work includes more than 300 typewritten pages. (All those interested are advised to await the successive volume of Pisma zebrane by Witkiewicz: Spór о monadyzm. Dwughs polemiczny , which I am preparing for publication). J. Leszczyński deserves our closer attention for a number of reasons. First, the "essential conversations" carried on for more than ten years, mainly during his stays in Zakopane, produced a philosophical work entitled Spór o monadyzm. Dwughs polemiczny (A Dispute about Monadism. A Polemical Dialogue), written jointly with Witkacy (unpublished). This was an unprecedented event in Polish philosophical literature of the inter-war period. Secondly, both Leszczyński and Witkiewicz were in love with Inka Turowska, portrayed by the latter in his Jedyne wyjście (The Only Solution), and the motif of his last novel. Finally, Leszczyński played a specially important role, not only during the lifetime of Witkacy but also after the latter's death, by becoming the "guardian of his memory". He salvaged from unavoidable damage the remnants of Witkacy's manuscripts, which survived the Warsaw Uprising and which he extracted from the house in which Witkiewicz's wife lived. Furthermore, Leszczyński was the author of the aforementioned first postwar study on ontology according to Witkiewicz, as well as the editor, together with the author of this essay, of Pisma filozoficzne i estetyczne (Philosophical and Aesthetic Writings), published by Państwowe Wydawnictwo Naukowe in 1974-1978. This is by no means a suitable place for a presentation of the essence of the philosophical polemic between Witkiewicz and Leszczyński, contained in Spór о monadyzm. We may only point out that the basic confrontation concerned the contrast between idealism and realism. The study in question is composed of texts by both authors: three theoretical dissertations by Jan Leszczyński: Próba idealistycznej monadologii, (An Attempt at Idealistic Monadology), Dowód idealizmu ze skali intencjonalności przeżyć (Proof of Idealism from the A t this stage, I would like to resort to partially unknown sources, and to trace the fascinating course of the years-long turbulent friendship of Witkacy and Leszczyński. The following text is based mainly on Witkacy's letters to his wife as well as to Leszczyński and the Leszczyński family (the first unpublished letters come from the collection of Anna Micińska, and the remaining ones, also until now unknown, from the collections of Stefan Okolowicz and my own). Material pertaining to Leszczyński is founded on his unpublished correspondence with Witkacy (in my possession), which comprises a large part of Spór o monadyzm , and the interview I conducted with Jan Leszczyński in the spring of 1975. Valuable information about the mutual relations between Witkiewicz and Leszczyński is contained in the latter's publications as well as the published letters by Witkiewicz to Cornelius; admiration and adoration for the German philosopher additionally bonded the heroes of this text. In his recollections about Witkiewicz (published in the previously cited Księga Pamiątkowa ), Leszczyński wrote: "Apart from close friendship, it was precisely this domain [philosophy - В. M.) which bound me with Witkiewicz closest and strongest. This is the teason why the more than ten year-long coexistence always remained in the shade of philosophical strife - an incessant polemic, extremely intense and, at times, even violent". We learn about the meaning Witkiewicz attached to conversations with Leszczyński in the former's letter to Cornelius (31 January 1939): "Dearest and honourable Master! I have already arrived in Zakopane, and have had several conversations with Leszczyński. The dispute conducted with him is one of the few joys in my life, since it is becoming increasingly sad and hopeless (old age, fragility, a lack of money, an uncertain future, etc.); nothing radical can be done to prevent this, and one may only struggle to the very end, to the very last chance, in order to maintain a certain 374 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE WITKACEGO Sceny improwizowane - Stanisław I. Witkiewicz z Inką Janiną Turowską-Leszczyńską; fot. Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. Ze zbioru E . Franczak i S. Okolowicza Improvised scenes - photographic session, Stanisław 1. Witkiewicz with Janina Turowska-Leszczyńska, photo by Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz głównie jego listy do żony, a także listy do Leszczyńskiego i Leszczyńskich (pierwsze - niepublikowane ze zbiorów Anny Micińskiej, pozostałe ze zbiorów Stefana Okolowi­ cza i niżej podpisanego, także dotąd nieznane). Ze strony zaś Leszczyńskiego niepublikowaną jego kotespondencję z Witkacym znajdującą się w moim posiadaniu (będącą częścią Sporu o monadyzm) oraz wywiad, jaki przeprowa­ dziłem z Janem Leszczyńskim wiosną 1975 roku. Cenne informacje na temat wzajemnych relacji Witkiewicza i Leszczyńskiego zawierają publikowane prace tego ostat­ niego, jak również opublikowane listy Witkacego do Cor­ neliusa, dla którego to uwielbienie i podziw łączyły dodat­ kowo bohaterów niniejszego tekstu. W swoim wspomnieniu o Witkiewiczu (zamieszczo­ nym w cytowanej już Księdze Pamiątkowej poświęconej Witkacemu) Leszczyński pisał: „Poza bliskim stosunkiem przyjaźni właśnie ta dziedzina [filozofia - przyp. BM] łą­ czyła mnie z Witkiewiczem najbliżej i najsilniej. Toteż kil­ kanaście lat bliskiego współżycia stało zawsze pod zna­ kiem filozoficznych zmagań - nieustającej polemiki, bar­ dzo intensywnej i nieraz nawet gwałtownej". Czym dla Witkiewicza były rozmowy z Leszczyńskim, dowiadujemy się z listu tego pierwszego do Corneliusa (31.1.1939): „Najdroższy i wielce szanowny Misttzu! Jestem już w Za­ kopanem i mam już za sobą liczne konwetsacje z Le­ szczyńskim. Spór prowadzony z nim jest jedną z nielicz­ nych radości mojego życia, jako że moje życie staje się co­ raz bardziej smutne i beznadziejne (starość, słabość, brak pieniędzy, niepewna przyszłość itd.); przeciwko temu nie można niczego radykalnego zdziałać, a jedynie walczyć do ostatniej chwili, do ostatniej szansy, aby uttzymać życie na pewnym poziomie niezbędnym dla mojej pracy. W zimnym, zapluskwionym pokoju, głodny i odziany w szmaty nie mógłbym niestety żyć i ptacować (tj. filozo­ fować i wykonywać swoją kurewską robotę)". (Listy St.I. Witkiewicza do Hansa Corneliusa, z niemieckiego przełoży­ ła Helena Opoczyńska, podał do druku i przypisami opa­ trzył Stefan Morawski, „Twórczość", 1987 nr 11, s. 121). Osobę głównego polemisty Witkiewicza i interlokuto­ ra „rozmów istotnych" wspomina także Cornelius w cyto­ wanej wyżej relacji z wizyty w Polsce: „Gdy wieczorem przybyłem, by wygłosić prelekcję [w Krakowie - przyp. BM] pod tytułem Przedmiot i zjawisko, zdumiała mnie wielka liczba słuchaczy, których nie tylko zainteresował filozoficzny temat, ale którzy posiadali też konieczną zna­ jomość języka, dzięki czemu mogli słuchać niemieckiego wykładu. Także w dyskusji po referacie wzięło udział wie­ le osób. Po prelekcji korzystałem z gościnności innego długoletniego zwolennika mej filozofii, którego dotych­ czas nie znałem, szlachcica i obywatela ziemskiego Jana Leszczyńskiego oraz jego niezwykle uroczej małżonki. Państwo Leszczyńscy pożegnali mnie nazajutrz rankiem na dworcu" (s. 76). 375 Jan Leszczyński w roku 1985 w komentarzu do opubli­ kowanego przez siebie listu filozoficznego Witkiewicza (Jan Leszczyński, Nieznany list filozoficzny Stanisława lgną- �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS level of living indispensable for my work. Unfortunately, I would be unable to live and work, i n other words, to philosophise and carry out this cursed task i n a cold, bedbug — infested room, hungry and dressed i n rags" (Listy St. I. Witkiewicza do Hansa Comeliusa /Letters by S. I . Witkiewicz to Hans Cornelius, translated from the German by Helena Opoczyńska, prepared for publication and with footnotes by Stefan Morawski, "Twórczość" 1987, no. 11, p. 121). The prime polemicist of Witkiewicz and the interlocutor of the "essential conversations" was recalled also by Cornelius in the above mentioned account of his visit in Poland: "When I arrived in the evening to deliver a lecture [in Cracow - B.M.] on Object and Phenomenon , I was astounded by the great number of listeners, who were not only interested i n the philosophical topic, but were also sufficiently familiar with the language to be able to listen to a lecture in German. Several persons also participated in the ensuing discussion. I took advantage of the hospitality of another long-term adherent of my philosophy, whose acquaintance I had not made earlier, the landowner Jan Leszczyński-and his extraordinarily charming wife. The next morning, the Leszczyńskis bid me farewell at the train station" (p. 76). In 1985, Jan Leszczyński wrote i n a published commentary to a philosophical letter by Witkiewicz: "Witkacy's philosophical letter [of 2 May 1937 - В. M.) did not signal what was to take place later on: that it would initiate a lengthy written polemic between us, which lasted for almost two years, and that at its end Witkiewicz would launch the idea of publishing this polemic as a dialogue on monadism in the rough form in which it came into being (...) The polemic I mentioned had its precedent. In 1931-32,1 would meet Witkiewicz for philosophical conversations, held almost daily i n the course of the whole year with a few intervals whenever he left for his 'portrait sessions' outside Zakopane. In the following year, (i. e. 1933), certain events kept us apart, and our contacts remained severed until this philosophical letter. Nonetheless, this came as nosurprise to me. I deduced from assorted signs that the interval in our philosophical exchange of thoughts must finally end - and this is precisely what happened (...) None of us treated what took place as an official termination of contacts. It was actually only a state of frozen socialfriendly relations, to the accompaniment of mutual silence, which occurred after my marriage to Inka (Janina Turowska), courted also by Witkiewicz, whose wife Jadwiga had promised him a divorce" (Jan Leszczyński, Nieznany list filozoficzny Stanisława Ignacego Witkiewicza /An unknown philosophical letter by Stanisław Ignacy Witkiewicz/ "Pamiętnik Literacki", LXXCVI, 1985, fasc. 4, pp. 165-166). The history of the friendship: conflicts, break up, apologies and conversations, conducted with intervals, was recorded by Witkiewicz on an almost daily basis in his correspondence with Jadwiga. (2 September 1931): "A day-long conference with Jaś". (24 September 1931): "Today, Jaś Leszczyński proved to be a great comfort to me". (28 September 1931): "Jaś L[eszczyński] is here and is a great solace". (4 October 1931): "Jaś L[eszczyński] also took Eukodal". (19 October 1931): "Jaś L[eszczyński] and Truskolaski are cheering me up". (1 March 1932): " I spent the evening with Jaś. I have become so strange that it terrifies me = robustness and a simultaneous awareness of the unreal nature of the world". (7 Marchl932):" Keep the letters (by Bronio and Jaś)". (17 March 1932): "Jaś paid me a visit. I am reading Knickerback on the Soviets and Gąsiorowski about America. V[ery] interesting and outright mind bending". (30 March 1932): "A great misunderstanding with Jaś a propos the skis of that punk Witek L. The atmosphere has become generally tainted - my friendship with Jaś is finished. E[xtremely] sorry". (1 April 1932): "The misunderstanding with Jaś has assumed grotesque forms, but it seems that it will end felatively well, since our friendship has veered 175 degrees to the left (...) I shall send you the money as soon as Jaś returns it, since he borrowed it and now has none to give back". (1 May 1932): "Today, I climbed Goryczkowa Pass together with papusiek and Inka Turowska". (5 May 1932): "Yesterday, I was compelled to break up with Jaś. This is such a complicated story that it simply cannot be told. It is connected with the Turowskis and the last excursion". (8 February 1933): "Jaś and Truskolaski have arrived so don't worry about me; Chwiston is growing". (12 February 1933)" " I read Chwiston yesterday to Kotarbiński ,whom I visited and with whom I reached an understanding. Jaś and Truskolaski were pleased. It is a huge pile of 94 pages. Today, I shall finish reading". (18 February 1933): "Inka and Jaś are officially engaged, but both display horribly dour expressions (...) I read Chwistonto Jaś and he was pleased. I would like to publish it as a book". (20 March 1933): "Jaś married Inka and thus surreptitiously erased our friendship. He did not see me, and they left for the countryside". (23 March 1933): " I wrote old T[urowska] a letter about returning the books and received it back unopened, together with a letter in which she argued that the reason for everything is because I was a demon and tried to do all to prevent the marriage of Jaś and Inka. I replied that I am severing all relations with persons who fabricate extraordinary facts and engage in intrigues. This is the final epilogue of the issue. Just think what sort of monkeys they are, and what sort of an ass exchanged me for a tart. I should have protested then. My holy principle is to sever relations for always in 376 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O Witkiewicza, „Pamiętnik Literacki", R. LXXVI.1985, - 4 s. 165-166) pisał: „List filozoficzny Witkacego [z 2 V.1937 - przyp. BM] nie zapowiadał jeszcze tego, co dopiero później miało nastąpić: że zapoczątkuje on długą pisemną polemikę między nami trwającą prawie 2 lata i że pod jej koniec zrodzi się u Witkiewicza myśl, by tę pole­ mikę wydać jako dwugłos dotyczący monadyzmu, i to jej surowym stanie, w takiej postaci, w jakiej powstała ( ). Polemika, o której tu piszę, miała już swoje prece­ densy. Przez przeciąg bez mała roku w okresie 1931-1932 spotykaliśmy się z Witkiewiczem na rozmowy filozoficzne prawie codziennie, z nielicznymi tylko przerwami, gdy wy­ jeżdżał na swoje «sesje portretowe* poza Zakopane. W następnym roku, tj. 1933, zdarzały się wypadki, które nas oddaliły od siebie, nasze kontakty urwały się aż do momentu, w którym pojawił się ten filozoficzny list. Nie był on wszakże dla mnie zaskoczeniem. Wyczuwałem bo­ wiem z różnych oznak, że przerwa w naszej filozoficznej wymianie myśli musi się wreszcie skończyć - i to właśnie się stało (...). Tego, co zaszło między nami, żaden z nas nie traktował jako oficjalnego zerwania. Był to właściwie tyl­ ko stan zamrożenia przyjacielsko-towarzyskich stosun­ ków, przy obustronnym milczeniu. Zapanował on po mo­ im ślubie z Inką (Janiną) Turowską, o której rękę statał się i Witkiewicz, mając przyobiecaną zgodę swej żony Ja­ dwigi na rozwód". c e g 0 nie". (12.11.1933): „Czytałem Chwistona wczoraj przy Kotarbińskim], u którego byłem i się z nim porozumia­ łem. Jasiu i Trusk[olaski] byli zadowoleni. Jest tego duża kupa 94 str. Dziś kończę czytanie". (18.11.1933): „Inka i Jaś zaręczeni oficjalnie, ale miny mają tak ponure oboje, że coś okropnego(...). Przeczytałem Jasiowi Chwistona i był zadowolony. Chciałbym to wydać w książce." (20.III.1933): „Jaś ożenił się z Inką i przekreślił milczkiem w Historię przyjaźni: konflikty, zerwania, przeprosiny oraz trwające z przerwami rozmowy z Jasiem odnotowuje Witkiewicz niemal dzień po dniu w korespondencji z Ja­ dwigą. (2.IX.1931): „Cały dzień konfer[encja] z Jasiem". (24.IX.1931): „Wielką pociechą jest dla mnie Jaś Le­ szczyński". (28.IX.1931): „Jest Jaś L[eszczyński] i to mnie b[atdzo] pociesza". (4.10.1931): „Jaś L[eszczyński] też za­ żył Eukodal". (19.X.1931): „Jaś Leszczyński] i Truskolaski mnie pocieszają." (LIII.1932): „Wieczorem byłem u Jasia. Jestem tak dziwny, że aż strach i się boję = spykniczenie, a jednoczesna nierealność świata". (7.III. 1932): „Listy (Bronia i Jasia) zachowaj". (17.III. 1932): „Odwiedź[ił] mnie Jaś. Czytam o Sowietach Knickerbacka i o Ameryce Gąsiorowskiego. B[ardzo] ciekawe, aż się w łbie przepraca". (30.III.1932): „Mam grube nieporozu­ mienie z Jasiem a propos nart tego gówniarza Witka L. W ogóle zaplugawiła się atmosfera - przyjaźń z Jasiem skończona. B[ardzo] mi przykro". (1.IV.1932): „Nieporo­ zumienie z Jasiem przybiera formy groteskowe, ale zdaje się, że się skończy względnie dobrze, bo jednak przyjaźń jest schwiana o 175" w lewo(...) Flotę Ci wyślę niedługo, jak Jaś odda, bo pożyczył i teraz nie ma". (LV. 1932): „By­ łem wczoraj z papuśkiem i Inką Turowską na Przełęczy Goryczkowej". (5.V.1932): „Musiałem wczoraj zerwać z Jasiem. Tak skomplikowana historia, że się opowiedzieć nie da. W związku z Turowskimi i ostatnią wycieczką". (8.II. 1933): „Przyjechał Jaś i Truskolaski, więc nie niepo­ kój się o mnie, że niby jezdem. wicie, sam Chwiston puch­ naszą przyjaźń. (Nie widział mnie i wyjechali na wieś)". (23.III.1933): „Napisałem do starej T[urowskiej] list 0 zwrot książek i dostałem list ten nie otwarty i list jej, w którym dowodzi, że tak się stało, bo ja byłem demonem 1 starałem się wszystko zrobić, aby nie dopuścić do ślubu Jasia z Inką. Odpisałem, że zrywam wszelkie stosunki z osobami, które zmyślają fakty niebyłe i robią intrygi. Jest to ost[atni] epilog tej sprawy. Ale pomyśl, co te małpy i ten osioł, który mnie sprzedał za kawałek dzifki. Trzeba było się wtedy nie godzić. Święta zasada - o najmniejszą rzecz zrywać na wieki, albo odstawiać na Haldebarana. Piszę powieść i czytam". Z kolei w rozmowie niżej podpisanego z Janem Le­ szczyńskim (nagranej wiosną 1975 r , dotąd nigdzie nie publikowanej), ten ostatni tak ptzedstawia powody ze­ rwania z Witkiewiczem. Jan Leszczyński: „Jest jedna par­ tia prywatnych listów jego i tam wspomina właśnie o mał­ żeństwie moim, że ma mi do zatzucenia, żeśmy go nie za­ wiadomili o ślubie. No trudno było w tej sytuacji go za­ wiadamiać, przypuszczając, jakie on zrobi nam wtedy przyjemności, jeżeli się dowie(...). Zrobiłby jakąś demon­ strację. Diabli wiedzą co, żeby wprowadzić niepokój, za­ siać pewne wątpliwości, nawet co do wyboru osoby, bo kiedyś moja żona się jednak kochała właściwie w Witkie­ wiczu. To była bardzo młodzieńcza miłość, podlotkowata. Więc mogło to wzbudzić w niej jakieś niepokoje, czy rze­ czywiście to właśnie nasza miłość jest ważniejsza. Więc on byłby to wszystko wygrał możliwie jak najsilniej, no a nam zależało na tym, żeby właśnie tego wszystkiego nie było. Zresztą on później, jak się dowiedział, przysłał takie listy, których się nie dało strawić długo (...). Tego dnia, kiedy myśmy się pobrali i już opuścili Zakopane, on przyszedł do «Małego Domku», pytał «gdzie są Jasiowie, bo ja już wiem, że...». Powiedział «Jasiowie», bo wiedział, że my się kochamy, ale nie liczył, żeby to doszło do skutku (...). O n się spodziewał ślubu, ale w każdym razie to go tak bardzo jeszcze zelektryzowało. Wtedy też napisał do nas listy za­ kłócające spokój. Ale takiej kotespondencji to już nie dam(...). Bo ja się dziwię, że dotąd nikt nie napisał jeszcze książki na temat życia, że tak powiem, erotycznego W i t kiewicza(...). Jedyne wyjście nie portretuje niczego. W ptzeciwieństwie do pierwszej powieści - 622 upadków Bunga, gdzie są portrety zrobione, w ostatniej książce ab­ solutnie portretów żadnych nie ma (...). Wszyscy mówią, że tam jest «alter ego» Witkiewicza. Na pewno jest, i to jest słuszna interpretacja. Z podkładu życiowego jest 377 �Bohdan Michakki • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS return for the slightest thing (...) I am writing a novel and reading". In turn, in my conversation with Jan Leszczyński (recorded in the spring of 1975 and never published) the latter presented his own version of the reasons for the breach with Witkiewicz: " I n some of his private letters to me, pertaining to my marriage, he mentioned that we had not informed him about the wedding. It would have been rather difficult to tell him, knowing well what sort of a scene he would have made once he found out (...) Probably some sort of a demonstration, Lord knows what, just to create a disturbance and sow doubt, even about the choice of the person, since for a long time my wife had been in love with Witkiewicz. That was a very youthful love, rather typical for a school girl. His reaction could have upset her, giving rise to anxieties whether it was really our love that was the more important. He could have exploited this as much as possible, and we were concerned precisely with avoiding all that. Later on, once he found out, he sent letters which I could not digest for a long time [...] The day we married and had left Zakopane, he arrived at 'Maly Domek' asking: 'Whete are they, since I already know that...'. He said 'they' because he was aware of the fact that we were in love, but did not take into consideration that this would end in marriage (...) He expected it, but it still affected him so strongly. It was then that he wrote those disturbing letters - the sort of correspondence I shall never make available (...) I am surprised that no one has yet written a book about the erotic life of Witkiewicz (...) Jedyne wyjście does not contain any sort of a portrait. In contrast to the first book - 622 Upadki Bunga , the last one is totally devoid of such portraits (...) Everyone claims that it contains the 'alter ego' of Witkiewicz. That is a correct interpretation. The themes borrowed from life concern our rivalry, the fact that we held philosophical conversations, and even some of my features, albeit only marked here and there. Someone who was well familiar with those times could have discerned some sort of an allusion (...) My wife was not Rustalka, Marceli's lover. This simply did not take place. Witkacy behaved in a highly correct manner as a suitor and observed social forms; obviously, she was never his lover. It would be unpleasant to read totally false interpretations. It is a pity that everyone interprets everything so directly and transfers literature into life and life into literature, mixing everything up". After this digression, so important to Jan Leszczyński, let us return to facts. The Leszczyńskis married in secret and left for their family estate in Tarnowiec. The Leszczyński motif returned once again i n correspondence with Jadwiga (23 May 1933): "Piliński (Jan Leszczyński)returned my book from Tarnowiec, and Rudnicki met Inka in Zakopane at Julia Sokołowska. Ugly and very freckled. Has Jaś already 'sent her back home', as I suspected." (29 September 1933): "Supposedly old Turowska's face has dropped considerably. Jaś had his appendix (?!) removed for the second time in Vienna during the Sobieski celebrations". For the next nine months, the letters to Jadwiga made no mention about the Leszczyńskis, whose theme returned in a single brief sentence in a letter of 27 August 1934 : "Inka has a son 60 cm.". Despite his frequent liaisons Witkiewicz was childless, and Jaś became the father of a son born to a woman to whom Witkiewicz had written not so long ago: "Dearest Intuś. Since you do not love me I stopped paying visits, because unrequited love is a luxury which I cannot afford. Yours for ever Staś" (an undated letter from the collection of Stefan Okolowicz, unpublished). In the above cited conversation Leszczyński declared: "He could never get over or bear the breach which he had caused himself. We met again in connection with the arrival of Cornelius (...) This took place inl937, four years, aftet the break-up. We had met once before by accident, but did not greet each other. I already do not recall the exact events. During a philosophical congress Wojtkiewicz and I met as lecturers sat a reception in the Hawelka restaurant, attended also by Bolesław Miciński, a participant of the congress and a reporter. Miciński made arrangements so that he could come and sit at our table. When Witkiewicz entered the room, he looked at him and said: ' I would like to talk to you'. Miciński disappeared. He was so terrified of Witkiewicz that he left with him, and so enthralled that he abandoned us at his order. In 1937, after the arrival of Cornelius, Witkiewicz began an official correspondence with me. He wrote that although we were at variance there were no obstacles for a philosophical 'understanding'. He aimed at reconciliation, telling me so i n the following way: 'Witkasiuk informs from the Chancery of the Master... that professor Cornelius is paying him a visit'. Later on, he held a meeting at Hawelka's. Next, we invited Cornelius, who subsequently recalled this event, to spend an evening with us. We lived in the Grand Hotel, and arranged a very pleasant supper i n our room. M . - Was Witkiewicz also present, since Cornelius did not mention him? L. - Witkiewicz was there, and conciliation ensued. When he entered the room, my wife walked up to him and kissed him; afterwards, Cornelius said to Witkiewicz: ' I did not know that it is the custom in Poland for women to kiss men. Witkiewicz answered that this was an exceptional occasion, and that he should did not treat it as the norm. These were unforgettable moments. The atmosphere of all such meetings simply cannot be recreated; some of it will be recaptured in the letters by Cornelius to us" (After the 378 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O wzięte to, że była rywalizacji między nami, że prowadzili­ śmy rozmowy filozoficzne, pewne rysy nawet są wyjęte ze mnie, ale tylko rysy tu i ówdzie zaznaczone. Kto by bardzo dokładnie znał te czasy mógłby się tam jakiejś aluzji do­ patrzyć (•••)• Moja żona zupełnie nie jest Rustalką, ko­ chanką Marcelego. To nie miało miejsca. Witkacy bardzo poprawnie się zachowywał. Starał się o rękę z zachowa­ niem form i oczywiście nie było mowy, aby była jego ko­ chanką. Byłoby przykro, jakby człowiek czytał interpreta­ cje zupełnie fałszywe. Jest nieprzyjemne, że wszyscy wszy­ stko interpretują, tak bezpośrednio i przenoszą z literatu­ ry do życia i z życia do literatury, wszystko im się miesza". Po tej jakże ważnej dla Jana Leszczyńskiego dygresji wróćmy do faktów. Leszczyńscy pobrali się więc w taje­ mnicy przed Witkiewiczem i wyjechali do jego majątku do Tarnowca. Wątek Leszczyńskich znów wraca w kore­ spondencji z Jadwigą - Witkiewicz do żony (23.V.1933): „Piliński (Jan Leszczyński) odesłał mi książkę z Tarnowa, a Inkę spotkał Rudnicki w Zakopanem u Julji Sok[ołowskiej]. Brzydką i bfardzo] piegowatą. Czyżby Jaś już ją «odesłał» do domu, jak to przewidywałem." (29.IX. 1933): „Podobno starej Turowskiej już b[ardzo] zrzedła mina. Jaś poddał się (2-giej) oper[acji] ślepej kiszki (?!) we Widniu podczas uroczystości Sobieskiego". Następuje teraz w listach do Jadwigi dziewięciomie­ sięczna przerwa, całkowity brak wzmianek o Leszczyń­ skich, by w końcu w liście z 27.VIII. 1934 r. temat ten po­ wrócił w jedynym krótkim zdaniu: „Inka ma syna 60 cm". Witkiewicz pomimo tak licznych związków z kobietami dzieci nie miał. Natomiast Jasiowi urodziła syna kobieta, do której Witkiewicz nie tak dawno jeszcze pisał (list ze zbiorów Stefana Okolowicza, bez daty, niepublikowany): „Najdroższa Intusiu. Ponieważ mnie nie kochasz, więc przestałem bywać u Was, ponieważ miłość bez wzajemno­ ści jest to luksus, na który nie mogę sobie pozwolić, za­ wsze Twój Staś". Leszczyński, w przytaczanej już rozmowie, mówi dalej: „On nigdy nie mógł tak całkiem przeboleć i wytrzymać naszego zerwania, które sam zresztą spowodował. Więc nastąpiło spotkanie a propos przyjazdu Corneliusa(...). To było w trzydziestym siódmym, cztery lata po zerwaniu. Już raz spotkaliśmy się przypadkiem, ale nie przywitaliśmy się, już nie pamiętam, jak to było. Podczas kongresu filozoficz­ nego myśmy się spotkali z Witkiewiczem, znaleźliśmy się obok siebie jako prelegenci. Urządzono też raut u Hawełki. Był na nim Bolesław Miciński uczestnik kongresu, sprawozdawca. Miciński się umówił z nami, że przyjdzie i przysiadzie się do naszego stolika. Wszedł Witkiewicz na salę, popattzył na niego, powiedział: «chcę z tobą chwilę porozmawiać"... Miciński zniknął, i nie pokazał się. Tak się bał Witkiewicza, że poszedł z nim. Do tego stopnia był zafascynowany Witkiewiczem, że na jego rozkaz nas opu­ ścił. A później przyjechał Cornelius i wtedy Witkiewicz zaczął ze mną oficjalną korespondencję w trzydziestym siódmym roku. Napisał, że jakkolwiek jesteśmy skłóceni, to chyba nie przeszkadza, żebyśmy się filozoficznie [poro­ zumieli]. Dążył do pogodzenia, zawiadomił mnie tak: «Witkasiuk zawiadamia z Kancelarii Mistrza... że profesor Cornelius przyjeżdża do niego». Później zorganizował spo­ tkanie. Spotkanie odbyło się u Hawełki. Następnie my­ śmy zaprosili, o czym pisze Cornelius, na wieczór do sie­ bie. Mieszkaliśmy w «Grandzie» i w naszym pokoju urzą­ dziliśmy kolację. Było bardzo przyjemnie". M : - Czy Witkiewicz był tam, bo Cornelius o nim nie wspomina? L: - Witkiewicz był i odbyło się pojednanie. Jak Wit­ kiewicz wszedł, moja żona podeszła do niego, pocałowała go, a Cornelius po tym pytał się Witkiewicza: «nie wie­ działem, że u was w Polsce jest ten zwyczaj, że kobiety ca­ łują mężczyzn». O n odpowiedział, że to była wyjątkowa okazja i żeby się tym nie kierował. To były nie zapomnia­ ne rzeczy. Tego się nie da odtworzyć, tej całej atmosfery tych wszystkich spotkań, trochę z tego w korespondencji wyjdzie właśnie Corneliusa do nas". (Po śmierci Jana Le­ szczyńskiego archiwum jego znalazło się w rękach spad­ kobierców) . Po nawiązaniu z powrotem stosunków, przy okazji przyjazdu do Polski Corneliusa i w związku z rozpoczę­ ciem w tym samym 1937 roku wymiany listów filozoficz­ nych między Witkacym i Leszczyńskim (o czym wspomi­ na wyżej Leszczyński) zaczynają w korespondencji z Ja­ dwigą pojawiać się liczne wzmianki zarówno o samej po­ lemice, jak i o Leszczyńskich. Będzie to trwało już do sa­ mego końca, tj. do sierpnia 1939 г., kiedy korespondencja z Jadwigą urwie się na zawsze. Witkiewicz do żony: (28.IV. 1937): „Przeglądam Kryty­ kę poglądów Jasia Leszczyńskiego], którą ostatnio napi­ sałem. Powinien pod wpływem tego zostać realistą". (2.V.1937): „Dziś skończyłem odp[owiedź] Metallmannowi i Leszczyńskiemu (61 str.) z tego 30 parę napisanych po pijanemu, b[ardzo] ciekawe - krytyka fil[ozoficzna] С + Co (odrobinka płynu)". (5.V.1937): „Ciekawy je­ stem co Jaś Leszczyński powie na 66 str. Traktatu miażdżą­ cego zupełnie idealizm, który rekomendowanie na Chramcówki posłałem". We wstępie do „listu filozoficznego" z 24X1.1937 r. Witkiewicz tak pisze do Leszczyńskiego (list ten jest czę­ ścią Sporu o monadyzm...)•. „Kochany Jasiu = Nie wiem czy otrzymałeś (wysłane 5.XI) pracę o idealizmie i reali­ zmie drukowaną w «Zecie» i poświęconą «Pamięci smut­ nej dla mnie Jana Pilińskiego» (to należy do niepowrotnej przeszłości) i pracuchnę o solips[yzmie] i idealizmie (...). Dziękuję Wam Obojgu bardzo serdecznie za zapro­ szenie. Może kiedy z niego skorzystam przed Weltkatastrophą z r. 1938. Ale życie moje obecne jest funkcją tylu niewiadomych, że nic na pewno powiedzieć nie mogę (...). Łączę wyrazy prawdziwej przyjaźni i szacunku dla Was Obojga. Won Witkacjusz". 379 �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS death of Jan Leszczyński his archive became the property of his heirs). In the wake of their establishment of contacts during Cornelius' stay in Poland and the subsequent exchange of philosophical letters between Witkacy and Leszczyński (commenced in 1937), correspondence with Jadwiga contained numerous mentions about the polemic itself and the Leszczyńskis. This motif lasted to the very end; i. e. August 1939, when the correspondence in question came to an end. Witkiewicz wrote to his wife (28 April 193 7): " I am glancing through Krytyka (Critique) of the views of Jaś Leszczyński, which I wrote recently. I should turn into a realist under its impact". (2 May 1937): "Today, I finished my reply to Metallmann and Leszczyński (61 pages), of which 30 pages were written while drunk, exttemely intetestingphilosophical critique С + Co (a drop of liquid)". (5 May 1937): " I am interested to see what Jaś Leszczyński will say to page 66 of Traktat (Treatise), which totally crushes idealism and which I sent to Chramcówki". In an introduction to a "philosophical letter" (part of Spór o monadyzm . . . ) , addtessed to Leszczyński on 24 November 1937, Witkiewicz wrote: "Dear Jaś = I do not know whether you received the works on idealism and realism (sent on 5 November), issued in 'Zet' and dedicated to 'Jan Piliński, of mournful memory' (that is part of the irretrievable past) and my work in solips[ism] and idealism (...) Many thanks to both of you for the invitation. Perhaps I shall accept it before the Weltkatastrophe of 1938. A t the moment, my life is a function of so many unknowns that I cannot give any reply (...). I add assurances of my true friendship and respect for both of you. Von Witkacjusz". At the end of a "philosophical letter" of 28 November 1937 (fragment of Spór o monadyzm...) Leszczyński replied : "Now for everyday issues! How many reminiscences there are left to be recreated, how many cordial bonds to be reestablished! We decided not to put off the invitation until the spring, as had been arranged, but to ask you to come in the nearest future, as soon as possible. Inka wrote you separately, and I present the question from the viewpoint of reality. A detout from the road to Zakopane on yout way from Cracow would cost you only (third class) some 13 zlotys and 70 groszy, and thus telatively little. My thanks for the lettet and dissertations, which I read with a greatly polemical approach. Despite all, I do not find them convincing. Obviously, nothing can be done about this! In Zakopane, I read your Niemyte dusze (Unwashed Souls) and send several comments on enclosed pages. I find the style of Niemyte dusze and its literary side is not much to my liking. I'm afraid that this style could prove to be a hurdle for popularity (and in this case that could be the point!). A n average person fears jocose humour when the matter at stake is serious; he believes that the two are mutually exclusive. Please accept my assurances of respect and friendship. JL.". Witkacy accepted Leszczynski's invitation to Tarnowiec with certain reservations, and it seems that he would have pteferred to find himself there in the company of Cornelius, conceived as a shield against eventual attacks or perhaps temptation. He shared these doubts with Cornelius (5 January 1938): "Leszczyńska (Inka) wrote me once again. Perhaps I shall go there for a three day-long 'trial' stay on the way to Zakopane, where I want to arrive at the end of the month. Since in your opinion Jaś Leszczyński is much too deeply embedded in naturalism, then what about me (...). I implote you give a summer at the Leszczynski's serious thought. It would be wonderful. In your presence, my situation would not be so dangerous as regards assorted possible dirty tricks, to put it delicately. If the world catastrophe, which I anticipate, does not take place this summer you should realise this plan, and already now embark upon indispensable preparations (concerning your boys and othet complications). I feat that the Soviets will statt a war with Japan and then everything could happen". Witkacy to his wife (26 Febtuary 1938): "The Leszczyńskis stayed [in Zakopane - В. M.] for three days, she changing every half an hour into a different dress with puffed sleeves; today, they are moving for reasons unknown to Harenda. Tomorrow, a dinner at Langier, with Thumen and Bronek, and then off to Harenda. I have already started a reply to Jas's extremely interesting attack. We would like to publish all of it in a book; this could be exciting". (4 March 1938): " I continue smoking a pipe, cigars and cigarettes, and inhale. I wrote 53 pages of a polemic with Jaś, but the genetal results are terrible. Those three months of progressive smoking have turned me, robust for the past five years, into a misetable, depression-ridden flabby weakling". Witkiewicz to Cornelius (22 April 1938): "My misery has compelled me to write to the Leszczynski's a letter explaining our mutual relations. I must conduct a thorough revision of my attitude towatds everyone. That is all. I embrace you with love and respect. Your ever devoted Witcatius". Witkiewicz to his wife (3 May 1938): " W i t h the Leszczyńskis everything has gone awry for some foolish reasons". (13July 1938): " I made up with the Leszczyńskis. The whole world and everything has changed so strangely. I do not recognise the most ordinary things". Witkacy to Cornelius (19 July 1938): "Life has become a sequence of torment in which otherwise 380 �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O Potwór z Dusseldorfu, Stanisław I. Witkiewicz z Janiną Turowską-Leszczyńską; fot. Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. Ze zbioru E . Franczak i S. Okołowicza The Monster of Dusseldorf, Stanisław I. Witkiewicz with Janina Turowska-Leszczyńska, photo by Władysław Jan Grabski, Zakopane, 1932. The collection of E. Franczak and S. Okolowicz Leszczyński tak odpowiada Witkiewiczowi w zakoń­ czeniu „listu filozoficznego" z 28.XI. 1937 (ftagment Spo­ ru o monadyzm...): „A teraz do spraw codziennych! Ileż wspomnień pozostało do odnowienia, do nawiązania dawnych serdecznych węzłów! Postanowiliśmy więc nie odkładać zaproszenia aż do wiosny, jak to było ułożone, lecz prosić Cię, abyś przyjechał do nas w najbliższym cza­ sie, o ile to dla Ciebie możliwe. Inka pisała do Ciebie osobno, ja przedstawiam sprawę z punktu widzenia real­ nych aspektów. Otóż zboczenie z Krakowa w drodze do Zakopanego kosztowałoby Cię tylko (3 kl.) coś 13 z 70 gr, więc stosunkowo niedużo. Dziękuję C i serdecznie za list i za rozprawki, które przeczytałem z dużym zacięciem po­ lemicznym. Stwierdzam, że mimo wszystko mnie nie przekonywują. Na to już nie ma - jak widać - rady! W Zako­ panem wpadły mi w ręce Twoje Niemyte dusze. Kilka uwag przesyłam Ci na załączonych kartkach. Styl Niemy­ tych dusz, ich strona literacka nie bardzo mi odpowiadają. Obawiam się, że ich styl może być przeszkodą dla ich po­ pularności (a w tym wypadku o to by właśnie chodziło!). Człowiek przeciętny obawia się humoru tam, gdzie chodzi o rzeczy poważne; uważa, że się one wzajemnie wyklucza­ ją. Przyjm wyrazy szacunku i przyjaźni. JL". Witkacy nie bez oporów przyjmuje zaproszenie Le­ szczyńskiego do odwiedzenia Tarnowca, widać że wolałby znaleźć się tam w towarzystwie Corneliusa jako tarczy przed ewentualnymi atakami czy może przed pokusą?! Swoimi wątpliwościami dzieli się z Corneliusem. (5.1.1938): „Leszczyńska (Inka) znów do mnie napisała. Być może, że pojadę tam na 3 dni «próbnego* pobytu w drodze do Zakopanego, gdzie chcę się udać końcem miesiąca. Skoro w Twoim mniemaniu Jaś Leszczyński zbyt głęboko tkwi w naturalizmie, to co dopiero można by 0 mnie powiedzieć. (...) Ale proszę Cię usilnie, abyś po­ ważnie pomyślał o lecie u Leszczyńskich. To byłoby wspa­ niałe. Przy Twej obecności sytuacja moja nie byłaby taka niebezpieczna w sensie różnych możliwych świństewek mówiąc delikatnie. Jeśli światowa katastrofa, której z lę­ kiem spodziewam się tego lata, jednak nie nastąpi, powi­ nieneś koniecznie spełnić ten zamiar i już teraz przystąpić do niezbędnych przygotowań (dotyczących Twoich chłop­ ców i innych komplikacji). Obawiam się, że Sowieci roz­ poczną wojnę z Japonią, a wtedy wszystko jest możliwe". Witkacy do żony: (26.11.1938): „Leszczyńscy byli [w Zakopanem - przyp. BM] 3 dni - ona co pół godziny w innej sukni z bufami, a dziś niewiadomo po co wynoszą się na Harendę. Jutro obiad u Langiera - ja, Thumen 1 Bronka, a potem na Harendę. Zacząłem już pisać odp[owiedź] dla Jasia na b[ardzo] ciekawy atak. Chcemy to wszystko wydać w książce. Może być ciekawe". (4-III. 1938): „Dotąd palę fajkę, cygara i papierosy z zacią­ ganiem się. Napisałem 53 strony polemiki z Jasiem, ale w ogóle skutki straszne. Z kwitnącego byka, jakim byłem przez 5 lat, zrobiły ze mnie te 3 miesiące postępowego pa­ lenia nieszczęsnego, pełnego depresji flako-wymoczka...". Witkiewicz do Corneliusa: (22.IV. 1938): „Moje nie­ szczęścia doprowadziły mnie do tego, że napisałem do Le­ szczyńskich list wyjaśniający na temat moich z nimi wza­ jemnych relacji. Muszę przeprowadzić gruntowną rewizję mego stosunku do ludzi. That is all. Ściskam Cię z miło­ ścią i czcią, Twój zawsze szczerze oddany Witcatius". Witkiewicz do żony: (3.V.1938): „Z Leszczyńskimi wszystko się rozchwiało o głupstwo." (13.VII.1938): „Po­ godziłem się z Leszczyńskimi. B[ardzo] się dziwnie zmie­ nił dla mnie cały świat i wszystko. Nie poznaję najzwy­ klejszych rzeczy". 381 �Bohdan Michalski • WITKACY'S ESSENTIAL CONVERSATIONS pleasant things change to a nightmare. I live in twilight between life and death, and I think that I am inclined towards the former solution (in a postscript): What else is there in life for me, but old age, anguish, illness, poverty, etc. and physical suffering. I have made up with the Leszczyńskis". (18 Novembet 1938): " I do not drink or smoke, and finally have attained harmony with myself, since I do not commit any erotic ditty tricks, and do not lie or deceive. I owe all this to you. I finished the polemic with 'poor' Leszczyński and assume that I have crushed him completely". Finally, a happy end - the visit in Tarnowiec. Witkiewicz wrote to his wife (15 October 1938): "Yesterday, I arrived in Tarnowiec at eight in the evening, and was welcomed extremely warmly. Jaś and his wife are unusually kind and nice. Now, I'm off for a sightseeing excutsion". Soon after the stay in Tarnowiec Leszczyński ended one of his "philosophical letters" to Witkacy with the words (20 November 1938, fragment of Spór 0 monadyzm): "As regards my plans, the trip to Warsaw is off at the moment since it so happens that I am forced to stay at home for sometime, and as of 1 December we have already hired accommodation in Zakopane (the Koziański villa in Bystre). Therefore, we shall presumably meet in Zakopane - or perhaps in Cracow, at my lecture, which will take place probably in December. We recall your stay with great pleasure. Thank you for the portraits. We send best wishes and assurances of friendship . Jan Leszczyński. Tarnowiec. 29 November 1938". interlocutot and polemicist remains indisputable: "Our polemic cannot continue fulfilling its foremost task, namely, convincing the opponent, since Witkiewicz's theoretical opponent from that period no longer exists. Now, I am distant from subjective idealism (whose errors I perceive clearly). Let me add briefly: I have returned to realism. Yes, I have returned since now I have accepted, i n a philosophically thought out manner, the sort of realism which, as I see now, lies at the basis of each ontological system regardless whether its author is aware of this or not (...). I should also accentuate the skill with which W[itkiewicz - В. M . ] discerned so aptly in my idealistic views the outlines of realism and as if "predicted" what they could develop into in the spontaneous evolution of my philosophical thought. This too undoubtedly deserves my admiration" (pp. 166-7). Once again something went amiss in the relations with the Leszczyńskis, although it is difficult determine the precise reason. A t any tatę, Witkacy wrote to his wife (22 July 1939): " I received a second letter from Inka and Jaś, who insist on making up with me. I'm thinking about i t " Some time earlier, he wrote to Cornelius (18 March 1939): " I embrace you warmly and enclose assurances of my respect. Even at a distance, you remain someone exttemely important for me, and render my life more bearable. Relations with the Leszczyńskis are not as cotdial as in the past, and we have not conducted our discussions for a long time now. Your Sincerely devoted Vitcatius. The world catastrophe is looming evet closet. 1 doubt whether we shall find each other afterwards". It would have given Witkiewicz much joy to read the words written by his friend in 1985, i.e. 46 years later, in the already cited commentary to Nieznany list filozoficzny. Leszczyński admitted that he had abandoned tealism and assumed the stand of realism (!). True, he did not mention that this shift was the outcome of the "essential conversations" and philosophical lettets, but we know that the role of Witkiewicz as the Finally, I would like to cite one of Witkacy's last letters to the Leszczyńskis (from the unpublished Stefan Okolowicz collection), in which he announced an ultimate breach of personal relations, and treated the polemic with "Jaś" as a duty to "the history of mankind". This letter contains the sui genera credo of Witkiewiczthe polemicist ( 23 February 1939): "Dearest Jaś and wife. I reject all petty misunderstandings. Despite the fact that I usually talk with Jaś about philosophy, I would like you to know that I treat you as a ttanscendent and inviolate whole, just as objectively as towards others and myself. No one is capable of influencing my relations with others unless he himself does so - a certain degree of loyalty is necessary; it would be highly desirable for this principle to dominate in our society, eaten away by intrigue and slander. We must avoid petty hesitations stemming from our faults and strive to create a certain sort of petfection against the backdrop of overcoming them. It is insignificant that Jaś wishes to destroy me and I him. Battling as ruthlessly as possible we fulfil an obligation towards the history of mankind even if our words were never to be immortalised on paper The heart of the matter concerns the honesty of the struggle of which we are capable. Such is our destiny, and we should be able to attain it, but life ahead of us remains exceedingly difficult. We must harbour no illusions". Note I would like to thank Anna Micińska for making available letters written by Witkiewicz to his wife, and M r Stefan Okolowicz for the letter to the Leszczynski's and Inka Turowska. I owe the opportunity of citing fragments of Spór o monadyzm. Dwugłos polemiczny to Jan Leszczyński, who shortly before his death presented me with a typewritten text of the study, expressing the wish that I supervise its publication. 382 Translated by Aleksandra Rodzińska-Chojnowska �Bohdan Michalski • ROZMOWY ISTOTNE W I T K A C E G O Witkacy do Corneliusa: (19.VII. 1938): „Życie stało się dla mnie pasmem udręki, w którym skądinąd przyjem­ ne sprawy zamieniają się w koszmar. Żyję w półcieniu po­ między śmiercią a życiem i myślę, że skłonię się ku pierw­ szemu rozstrzygnięciu (w dopisku:) Cóż bowiem innego mam w życiu przed sobą poza starością, udręką, chorobą, nędzą i t d . oraz fizycznym cierpieniem. Pogodziłem się z Leszczyńskimi". (18.XI. 1938): „Nie palę, nie piję i nare­ szcie pozostaję w harmonii z samym sobą, bo nie popeł­ niam żadnych erotycznych świństw i nikogo nie okłamu­ ję ani nie oszukuję. A to zawdzięczam Tobie. Zakończy­ łem polemikę z «biednym» Leszczyńskim. Mniemam, że zmiażdżyłem go doszczętnie". I wteszcie szczęśliwy finał - wizyta w Tarnowcu. Wit­ kiewicz do żony: (15.X.1938): „Wczotaj o 8 w[ieczorem] przyjechałem do Tarnowca - gdzie byłem przyjęty nad­ zwyczajnie. Jasiowie są niesłychanie mili i uprzejmi. Teraz idę na wycieczkę krajoznawczą". Niedługo po wizycie Witkacego w Tarnowcu Le­ szczyński pisał do niego na zakończenie jednego z „filozo­ ficznych listów" z 20.XI. 1938 (stanowiącego fragment Sporu o monadyzm): „Co się tyczy spraw życiowych, to z zamierzonej wyprawy do Warszawy na razie nic nie bę­ dzie, gdyż tak się składa, że teraz muszę jakiś czas pozo­ stać w domu, a od pierwszego grudnia mamy już wynaję­ te mieszkanie w Zakopanem (Willa pp. Koziańskich, By­ stre). Spotkamy się zatem prawdopodobnie dopiero w Za­ kopanem - może w Krakowie na moim odczycie, który nastąpi pewnie w grudniu? Pobyt Twój batdzo miło wspo­ minamy. Dziękujemy Ci serdecznie za portrety. Najlepsze pozdrowienia oraz wyrazy przyjaźni przesyłamy - Jan Le­ szczyński. Tarnowiec, 20.XI. 1938". I znów coś we wzajemnych stosunkach z Leszczyński­ mi się popsuło, trudno powiedzieć, o co poszło, w każdym razie Witkacy pisał do żony: (22.VII.1939): „Miałem list 2gi od Inki i od Jasia - chcą się ze mną pogodzić koniecz­ nie. Namyślam się". Niedługo zaś przedtem pisał do Corneliusa: (18.111.1939): „Ściskam Cię serdecznie i załączam wyrazy szacunku. Jesteś dla mnie - nawet z oddali - czymś arcyważnym, co czyni moje życie bardziej znośnym. Stosunki z Leszczyńskimi już nie są tak serdeczne jak kiedyś i od dawna nie prowadzimy już naszych dyskusji. Twój szczerze oddany Vitcatius. Katastrofa światowa przybliża się coraz bardziej. Czy się po niej jeszcze odnajdziemy - jest wątpli­ we". - ale my wiemy, że rola interlokutora i polemisty Witkie­ wicza nie podlega tutaj dyskusji: „A co się tyczy samej na­ szej polemiki, to nie może już ona pełnić nadal swego na­ czelnego zadania, jakim jest przekonywanie przeciwnika teoretyczny przeciwnik Witkiewicza z tamtych lat od dawna już nie istnieje. Bo idealizm subiektywny jest mi teraz obcy (sam dosttzegam jasno jego błędność). Dodam tylko krótko: sam powróciłem na stanowisko realizmu. Tak, powróciłem, bo przyjąłem tetaz, ale już w sposób fi­ lozoficznie przemyślany, taki realizm, jaki tkwi - jak obe­ cnie to widzę - u podstaw każdego ontologicznego syste­ mu niezależnie od tego, czy jego twórca jest tego świa­ dom, czy nie. (...) Winienem jeszcze podkreślić wnikli­ wość, z jaką wypatrzył [Witkiewicz - przyp. B M ] , jakże trafnie, w moich ówczesnych idealistycznych poglądach prześwitające ztęby realizmu i „przewidział" niejako, co się może z nich w spontanicznej ewolucji mojej myśli filo­ zoficznej w przyszłości rozwinąć. Zasługuje to niewątpli­ wie na podziw z mojej strony" (s. 166-167). Na zakończenie chciałbym przytoczyć jeden z ostat­ nich listów Witkacego do Leszczyńskich (dotąd niepubli­ kowany - ze zbiorów Stefana Okołowicza), w którym ogłasza on ostateczny rozejm w stosunkach osobistych, natomiast polemikę z Jasiem traktuje jako obowiązek wo­ bec „historii ludzkości". List ten, można powiedzieć, za­ wiera credo Witkiewicza polemisty. (23.11.1939): „Naj­ drożsi Jaśkowie. Odrzucam wszystkie drobne nieporozu­ mienia. Mimo że przeważnie rozmawiam z Jasiem o filozo­ fii, chciałbym, abyście zrozumieli, że traktuję Was jako transcendentną i nienaruszalną całość, tak obiektywnie w stosunku do innych, jak i do mnie. Nikt nie jest w sta­ nie wpłynąć na moje stosunki z innymi, chyba oni sami pewien stopień lojalności jest konieczny - pożądanym by­ łoby, aby to zapanowało w naszym społeczeństwie zżartym przez intrygę i oszczerstwo. Musimy unikać drobnych wa­ hań wynikających z naszych ułomności i dążyć, aby wytwotzyć pewnego rodzaju doskonałość na tle ich przezwy­ ciężenia. To nic, że Jaś chce zniszczyć mnie, a ja jego. Walcząc najbezwzględniej spełniamy obowiązek wobec historii ludzkości, nawet gdyby nasze słowa nie zostały nigdy uwiecznione na papietze. Chodzi o uczciwość wal­ ki, na którą nas stać. Takie jest nasze przeznaczenie; umiejmy go dokonać, ale życie przed nami jest niezmier­ nie trudne. Nie powinniśmy się łudzić". Jakże by się ucieszył Witkiewicz, gdyby mógł przeczy­ tać słowa przyjaciela napisane w 46 lat później, w roku 1985 w cytowanym już komentarzu do opublikowanego w „Pamiętniku Literackim" Nieznanego listu filozoficzne­ go... Leszczyński przyznaje, że opuścił idealizm i przeszedł na stanowisko realizmu(!). Nie pisze wprawdzie, że stało się to za sprawą „rozmów istotnych" i listów filozoficznych 383 Pani Annie Micińskiej dziękuję za udostępnienie od­ pisów listów Witkiewicza do żony, panu Stefanowi Okołowiczowi zaś za udostępnienie odbitek listów do Le­ szczyńskich oraz listu do Inki Turowskiej. Natomiast moż­ liwość zacytowania fragmentów Sporów o monadyzm. Dwugłosu polemicznego zawdzięczam Janowi Leszczyńskie­ mu, który niedługo przed śmiercią wręczył mi maszynopis pracy z życzeniem, abym zajął się jego wydaniem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b6a231b54725d60375d46b37eac918ef.pdf 3b1780f637988c68f52d2dba8ceb1a9e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2457 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2281 Title A name given to the resource O symbolicznym dotykaniu rzeczywistości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.82-84 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O symbolicznym dotykaniu rzeczywistości Wojciech Michera R z e c z y w i s t o ś ć muzealna najczęściej jest p r ó b ą odtworze­ nia i zaprezentowania czegoś, co istniało wcześniej, lub gdzie indziej. P r ó b a ta przybiera charakter platońskiej m i m e s i s, jest chęcią zbliżenia się do ideału. Jest to jednak p r ó b a zawsze mniej lub bardziej nieudana. P o s z c z e g ó l n e elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzie oryginalne, ale w całości jest ona tylko k o p i ą . Jej w a r t o ś ć to s t o p i e ń p o d o b i e ń s t w a do o r y g i n a ł u ; w istocie w a ż n y jest tylko on. W muzeum t a k i m nigdy nie opuszcza nas ś w i a d o m o ś ć , że m a m y do czynienia ze swoistą fikcja i iluzją. Nawet jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przenie­ sionym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, p a m i ę t a m y , że nie przyszliśmy t u ani w odwiedziny do przyjaciół, ani po to, by złożyć k w i a t y na mogile. Ujęcie to umieszcza widza wyłącznie w k o n t e k ś c i e orygi­ n a ł u , usiłuje przenieść go w t a m t ą rzeczywistość; kontekst aktualny, z w i ą z a n y ze ś w i a t e m widza, nie jest istotny, a nawet w p r ó b i e tej przeszkadza. I n n ą s t r o n ą tak rozumianego muzeum jest jego instrukt a ż o w o ś ć i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze p r z y k ł a d e m c z e g o ś : tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym nie przypad­ k o w o z o s t a ł a t u użyta forma bezosobowa. W gruncie rzeczy bowiem w t a k i m muzeum nie jest w a ż n y t e n garnek, t a chata, t e n t w ó r c a ludowy: to t y l k o p r z y k ł a d y . I c h znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu w z o r c ó w , na idealizacji. Zawsze m o ż n a je z a s t ą p i ć , jeden cep d r u g i m , nawet jednego t w ó r c ę ludowego i n n y m , bo w a ż n a jest t y l k o c e p o w o ś ć i l u d o w o ś ć j a k o pewna funkcja. Z tego p u n k t u widze­ nia nie liczy się więc „ p r z e s z ł o ś ć " , lecz tylko aktualny, dydaktyczny p o ż y t e k . Oba zatem plany - „ m i n i o n y " i „ d z i ­ siejszy" - są rozdzielone i nie p r z e n i k a j ą się. Lecz muzeum r o z u m i e ć m o ż n a inaczej, nie po „ p l a t o ń sku", ale po „ a r y s t o t e l e s o w s k u " . W koncepcji wywiedzionej z p o g l ą d ó w Arystotelesa mimesis staje się nie o d t w o ­ r z e n i e m minionej ("idealnej") rzeczywistości, mniej lub bardziej u d o l n y m k o p i o w a n i e m wzorca (działanie paradygmatyczne), lecz kreacją nowej, d z i a ł a n i e m konfiguracyjnym (syntagmatycznym). Wtedy muzeum staje się przestrzenią t w ó r c z ą , przestrzenią aktywnej penetracji rzeczywistości. Nie p r ó b u j e m y w ó w c z a s r y w a l i z o w a ć - beznadziejnie przecież - w stopniu osiągniętej realności z d o m n i e m a n ą , n i e o g a r n i o n ą sytuacją w z o r c o w ą . Pełnię i ciągłość ż y c i a (nie dającą się nigdy o d t w o r z y ć w najwspanialszej nawet ekspozycji) zastępujemy c z ą s t k o w o ś c i ą i d y s k r e t n o ś c i ą na­ szej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji do quasi-magicznego przenoszenia się „ t a m " , w kontekst tam­ tej rzeczywistości. N i e zrywamy k o n t a k t u z „ t u " , z horyzon­ tem naszego życia, z n a s z ą współczesnością. W tak rozumia­ n y m zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi o t w o r z y ć się na obcy kontekst zjawiska, k t ó r e napot­ kał. Jest to jedyny s p o s ó b zachowania g ł ę b o k o rozumianego autentyzmu całego przedsięwzięcia. Eksponat muzealny rozumiany j a k o symbol jest ź r ó d ł e m poznania, ale nie ma charakteru dydaktycznego: nie t y l k o informuje, ale i angażuje, ma w y m i a r egzystencjalny. „ M u z e u m m o ż e b y ć miejscem wtajemniczenia." * * * W sali muzeum b i s k u p i ń s k i e g o , w szklanych gablotach, znajdują się dwa groby szkieletowe. Pierwszy, p o c h o d z ą c y z epoki neolitu, zawiera szczątki trzydziestoletniej kobiety. Pochowano j ą na p r a w y m b o k u , z silnie p o d k u r c z o n y m i nogami, co jest zapewne ś l a d e m myśli o powrocie do ł o n a m a t k i i nadziei na odrodzenie. W d r u g i m grobie, m ł o d s z y m o prawie 3 tysiące lat, spoczywa uzbrojony w o j o w n i k celtycki. Jego ciało p o ł o ż o n e z o s t a ł o na plecach. G d y wiele lat temu pierwszy raz przyjechałem do Biskupi­ na, o d c z u ł e m natychmiast swoistą n i e s t o s o w n o ś ć umieszcza­ nia g r o b ó w w zwykłej muzealnej sali. R o z u m i e j ą c dydak­ tyczny sens tej p r a k t y k i , t r u d n o m i b y ł o p o g o d z i ć się z w y k a z y w a n y m przez a r c h e o l o g ó w brakiem d e l i k a t n o ś c i , l e k c e w a ż e n i e m g o d n o ś c i z m a r ł e g o , k t ó r e j przecież nie zawie­ sza ani u p ł y w czasu, ani naukowy imperatyw poznawczy. Z m a r l i przeniesieni ze swych cmentarzy do muzealnych gablot - statusem swym z r ó w n a n i ze wszystkimi i n n y m i przedmiotami wystawianymi na widok publiczny: garnkami, f o r m a m i odlewniczymi, ozdobami, n a r z ę d z i a m i - stawali się z w y k ł y m i eksponatami. Licznie p r z y b y w a j ą c y do Biskupina turyści - od p r z e d s z k o l a k ó w do e m e r y t ó w - p r z y g l ą d a j ą i m się teraz z bliska, b a d a j ą z zaciekawieniem, k o m e n t u j ą c na p r z y k ł a d stan u z ę b i e n i a człowieka epoki kamienia, l e k k ą ekscytację u s p r a w i e d l i w i a j ą c p o ż y t k i e m poznawczym. G d y b y ł e m w Biskupinie przewodnikiem, z d u ż y m trudem uda­ w a ł o m i się u ś w i a d o m i ć zwiedzającym wycieczkom swoistą d e l i k a t n o ś ć sytuacji. 2 82 * * * W i e ś Czarne w Beskidzie N i s k i m j u ż nie istnieje. Wszyscy dawni jej m i e s z k a ń c y , kiedyś z niej wygnani - Ł e m k o w i e - albo nie żyją, albo mieszkają gdzieś daleko. N i e p r z e t r w a ł y też b u d y n k i - p r ó c z d w ó c h czy trzech d o m ó w i mocno zniszczonej cerkwi. N i e jest to więc etnograficzny skansen - brakuje t u przecież „ e k s p o n a t ó w " . M i m o to jest to miejsce niezwykłe, bo w z a r o ś n i ę t y c h k r z a k a m i drogach, regular­ nych zarysach nie istniejących j u ż d o m ó w , samotnych ka­ miennych kapliczkach, opuszczonym cmentarzu zachowana jest p a m i ę ć żyjących t u niegdyś ludzi. * * * Symbol nie ma nigdy charakteru p o g l ą d o w e g o ; c h o ć służy poznaniu, nie jest poznawczym n a r z ę d z i e m . Jest raczej p r o w o k a c j ą , z m u s z a j ą c ą do z a a n g a ż o w a n i a , o k r e ś l e n i a się �wobec zaistniałej sytuacji. Właściwością dobrego n a r z ę d z i a jest jego p o r ę c z n o ś ć - t y m większa, i m mniej odczuwamy jego istnienie. Symbol przeciwnie - nie pozwala, by o k r e ś l a ł o nas wobec niego przyzwyczajenie. P o g l ą d o w y charakter, j a k i nadajemy muzealnym eks­ p o n a t o m , redukowanie ich sensu do funkcji n a r z ę d z i a dydaktycznego, p r z e w a ż n i e u n i e m o ż l i w i a nam włączenie się w s y m b o l i c z n ą rzeczywistość muzeum. Dlatego celem dzia­ ł a ń , jakie podjęliśmy w Biskupinie i w Czarnym, b y ł o nadanie o b u miejscom charakteru symbolicznego, czyli niejako - „ o d z w y c z a j e n i e s i ę " od nich, uznanie ich za p r o w o k a c j ę wobec naszej egzystencji. * * * W Biskupinie p r a g n ę l i ś m y p r z y w r ó c i ć d w ó m eksponatom status prawdziwych g r o b ó w , a całej przestrzeni muzeum n a d a ć symboliczny charakter cmentarza. Wieczorna pora pozwala u n i k n ą ć spotkania z turystami - m o g ł o b y ono s p o w o d o w a ć , że podjęte d z i a ł a n i a s t a n ą się niezamierzonym happeningiem. Z a p a d a j ą c y zmrok, podob­ nie j a k stroje p r z y w o ł u j ą c e skojarzenia z m o n a s t y c z n ą m o d l i t w ą , to t a k ż e pomoc w stworzeniu odpowiedniego nastroju. Wszystko trwa o k . 20-30 m i n u t , w y p e ł n i o n y c h przede wszystkim śpiewem. K i l k u n a s t u u c z e s t n i k ó w zdarze­ nia o k r ą ż a salę, o g a r n i a j ą c j ą i wypełniając d ź w i ę k a m i o k r e ś l a j ą c y m i p o c z ą t e k owego czasu skupienia. P ó ź n i e j , przy k a ż d y m z g r o b ó w , śpiew, w s p o m a g a j ą c y milczenie d ź w i ę k fletu, cichy znak dzwonka oraz k w i a t y materializują niejako p a m i ę ć o z m a r ł y c h . N a l e ż y t u p o w i e d z i e ć , że n a s t r ó j , o k t ó r y m m o w a , w ma­ ł y m stopniu dotyczy - w t ó r n e j tutaj - strony widowiskowej przedsięwzięcia. Dlatego t y p o w o muzealny wystrój sali, m a ł o sprzyjający „ o b r z ę d o w e m u " nastrojowi, nie był prze­ s z k o d ą , przeciwnie - o to właśnie przecież c h o d z i ł o , by c h o ć na k r ó t k i czas przekształcić charakter tego miejsca. Podstawowym elementem tego swoistego „ o b r z ę d u " jest śpiew. T w o r z ą go albo k r ó t k i e , d w u g ł o s o w e , „ g o t y c k i e " w nastroju „ z a ś p i e w y " , bez słów l u b z tekstem s u g e r u j ą c y m sens ceremonii (пр.: „ I n paradiso perducant te angeli"), albo w i e l o g ł o s o w a , częściowo i m p r o w i z o w a n a konstrukcja dźwiękowa. * * * P o m o c ą w przygotowaniu D z i a d ó w , k t ó r e „ o d p r a w i l i ­ ś m y " w opuszczonej cerkwi w Czarnym, był tekst Dziadów Mickiewicza, cz. I i П . I tutaj jednak, podobnie j a k w Bis­ kupinie, nie c h o d z i ł o n a m o wystawienie sztuki teatralnej albo zrealizowanie spektaklu - nie uczestniczyli w n i m przecież ż a d n i widzowie. N i e z a m i e r z a l i ś m y też - co chcę zdecydowanie p o d k r e ś l i ć - w y w o ł y w a ć d u c h ó w . Poszukiwa­ nie symbolicznego w y m i a r u rzeczywistości kłóci się radykal­ nie z wszelkimi tendencjami spirytystycznymi. Dlatego na­ wet w tekście Mickiewicza z r e d u k o w a l i ś m y wszystkie sceny, w k t ó r y c h p o j a w i a j ą się konkretne duchy. P r z y w o ł y w a n e przez „ g u ś l a r z a " ("Czyszcowe duszeczki! - W jakiejkolwiek świata stronie: - Czyli k t ó r a w smole płonie, - Czyli marznie na dnie rzeczki, - Czyli dla dotkliwszej k a r y - W surowym wszczepiona drewnie, - G d y j ą w piecu gryzą żary, - I pisz­ czy, i płacze rzewnie; - K a ż d a spieszcie do gromady!") pojawiają się j a k o przedmiot naszej p a m i ę c i . P o c z ą t k i e m „ o b r z ę d u " b y ł a w zasadzie j u ż p o d r ó ż - d ł u g a , m ę c z ą c a noc w p o c i ą g u , jazda autobusem, marsz z w i ą z a n y z przekraczaniem wezbranych p o t o k ó w . Jego w s t ę p n ą część s t a n o w i ł też tydzień w y p e ł n i o n y przygotowaniami: n a u k ą śpiewu, r o z m o w a m i (ich zapisem jest w pewnej mierze ten tekst), ćwiczeniami, a przede wszystkim samym pobytem w miejscu całkowicie w o l n y m od zgiełku Warszawy. Ostat­ nia noc była d o p e ł n i e n i e m wszystkiego, co z d a r z y ł o się wcześniej. „ G u s ł a " r o z p o c z ę ł y się marszem do świątyni i przejściem przez przycerkiewny dawny cmentarz. Był to swoisty znak opuszczenia świata c o d z i e n n o ś c i i przejścia w sferę „realnej p a m i ę c i " . Po przekroczeniu tej granicy weszliśmi „ c i c h o i p o w o l i " do cerkwi - o b i e k t u pozbawionego j u ż oficjalnego statusu świątyni i wpisanego tylko do rejestru konserwatora zabytków. Nie w i e m d o k ł a d n i e , j a k d ł u g o t r w a ł „ o b r z ę d " - m o ż e p ó ł godziny, m o ż e g o d z i n ę . W y p e ł n i o n y był s ł o w a m i , gestami, a przede wszystkim ś p i e w e m i d ł u g i m , g ł ę b o k o przez wszyst­ kich p r z e ż y t y m milczeniem. K o ń c z y ł się pouczeniem i pieś­ nią, k t ó r a swym charakterem u ł a t w i a ł a wyjście z cerkwi oraz p o w r ó t do tego wymiaru rzeczywistości, w k t ó r y m p a m i ę ć zdaje się w i ą z a ć wyłącznie z przeszłością. * * * Symboliczne dotykanie rzeczywistości - k t ó r e g o p r ó b ą są nasze d z i a ł a n i a - to prowokowanie spotkania. Co znaczy jednak „ s p o t k a n i e " , gdy jego o ś r o d k i e m jest neolityczny g r ó b lub w y m a r ł a wioska? Jak p o w i e d z i a ł e m , nie chodzi t u o ż a d n e spirytystyczne w y w o ł y w a n i e d u c h ó w , j a k ą k o l w i e k ich materializację (z podejrzeniem o takie intencje s p o t y k a l i ś m y się k i l k a razy). Nasze śpiewy nie są też r e k o n s t r u k c j ą dawnych o b r z ę d ó w (nie są n i ą przecież i Dziady Mickiewicza). N i e byłyby t a k ą r e k o n s t r u k c j ą nawet wtedy, gdyby p o c h o d z i ł y „ z e p o k i " (a są przecież całkowicie naszym p o m y s ł e m ) . Ż a d n y c h zatem złudzeń b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u z m i n i o n ą rzeczywistością l u d ó w dawnych epok, albo m i e s z k a j ą c y c h niegdyś w Czar­ n y m Ł e m k ó w , ż a d n y c h fantazji, że m o ż e na p r z y k ł a d „ t a k właśnie kiedyś ś p i e w a n o " . N i g d y b o w i e m nie da się w spotkaniu - nawet z ż y w ą o s o b ą - u n i k n ą ć p o ś r e d n i c t w a symbolicznego. A l e p o ś r e d n i ­ ctwo takie nie musi b y ć traktowane j a k o przykre ogranicze­ nie - dzięki niemu właśnie to, co się dzieje w Biskupinie lub na Czarnym, nie jest fikcją przenoszenia się „ g d z i e ś " , lecz przeciwnie - poszerzaniem własnej, realnej rzeczywistości. Nasze d z i a ł a n i a m a j ą więc charakter symboliczny, co znaczy, że są p r ó b ą d o s t r z e ż e n i a symboliczności świata - swoistym aktem jego interpretacji. Prowokujemy sytuacje, w k t ó r y c h ujawnia się szczególny, nie zawsze przez wszyst­ kich dostrzegany w y m i a r rzeczywistości - poszerzonej o „ a k ­ t y w n ą p a m i ę ć " . Nie stwarzamy tego w y m i a r u , lecz ujaw­ niamy. C h o ć go nie stwarzamy, stajemy się jego częścią. Nasz śpiew nie służy wyłącznie celom estetycznym. I c h o ć zadaniem jego jest w y w o ł a n i e odpowiedniego nastroju, to przecież n a s t r ó j m o ż e b y ć rozumiany nie t y l k o w kategoriach psychologicznych - to t a k ż e s p o s ó b nadania miejscu i chwili nowego sensu. Śpiew jest więc n a r z ę d z i e m poznania, me­ d i u m w s p i e r a j ą c y m nasze zmysły. M o ż n a powiedzieć, że owe szczególne sytuacje, w k t ó r y c h w ten s p o s ó b uczestniczymy, w wymiarze naszego codzien­ nego życia są - c h o ć p r o w o k o w a n y m - przypadkiem. Nagle tak się zdarza, że j e s t e ś m y w sali muzealnej, w opuszczonej cerkwi. T e m u zdarzeniu - jednemu z wielu w naszym życiu - nadajemy sens, p o r z ą d k u j e m y go, „ k o n f i g u r u j e m y " . T o d z i a ł a n i e ma charakter otwierający: u m o ż l i w i a spotkanie. Miejscem spotkania jest zawsze j a k a ś granica, horyzont naszego dotychczasowego świata. D o spotkania m o ż e nie dojść: gdy wycofamy się i poprzestaniemy na obserwacji; 83 �m o ż e m y też o d w a ż y ć się granicę tę p r z e k r o c z y ć , poszerzając w ten s p o s ó b nasz świat. W a r u n k i e m spotkania jest napotkanie. Spotkanie jest to napotkanie, które d o s t r z e g l i ś m y . Natknęli­ śmy się na coś i nie przeszliśmy m i m o . D o - s t r z e g l i ś m y , s t a ł o się dla nas w a ż n e , nie o d w r ó c i l i ś m y się. W spotkaniu do-tykamy tego, co n a p o t k a l i ś m y . Do-strzegłszy s t r z e ­ ż e m y go j a k o „ n a s z e g o " . S ł o w o strzec pochodzi o d greckiego stergo, co znaczy kochać. N a p o t k a n y i d o - s t r z e ż o n y k t o ś , lub c o ś , staje się przejś­ ciem przez g r a n i c ę . M y stajemy się s t r ó ż a m i tego przejścia. Do-strzec i u-strzec k o g o ś lub c o ś , to - o t w o r z y ć się. N a co d z i e ń p r z e s t r z e ń muzealna jest j a k dobrze, zbyt dobrze znana droga. D o p ó k i c o ś jej nie zakłóci - niemal nie u ś w i a d a m i a m y sobie jej istnienie. Staje się sprawnym n a r z ę ­ dziem. Nasze d z i a ł a n i a - w muzeum, w opuszczonej cerkwi - są p r ó b ą odzwyczajenia się od codziennej drogi, p r ó b ą jej dotykania, deptania. D r o g a , na k t ó r e j spotykamy szkielet kobiety sprzed k i l k u tysięcy lat albo p o ł e m k o w s k ą w i o s k ę , nie m o ż e b y ć g ł a d k a . T r a k t o w a n i e tych części naszego świata j a k e k s p o n a t ó w muzealnych l u b turystycznych jest sposo­ bem ich w y g ł a d z e n i a - stają się p r z y s t ę p n e i p o r ę c z n e . A tak być nie p o w i n n o . P o r ę c z n e narzędzie w y g ł a d z a świat. G d y świat jest g ł a d k i , mniejsze mamy szanse d o s t r z e ż e n i a go. G d y nie dostrzegamy świata, nie dostrzegamy też samych siebie, bo brakuje tła, kontrastu. Szczypiemy się w policzek by s p r a w d z i ć , czy nie śnimy, czyli - czy n a p r a w d ę istniejemy. Istnienie ręki spo­ strzegamy w c h w i l i , gdy kłujemy się d r z a z g ą . Jeśli deska jest zbyt wyślizgana, nie spostrzegamy ani jej, ani naszej ręki. C o znaczy takie „ d o t y k a n i e rzeczywistości"? Jest to uznanie jej istnienia. D o t k n ą ć : to powiedzieć ( k o m u ś , cze­ m u ś ) - istniejesz. D o t k n ą ć rzeczywistość to powiedzieć: o d tej chwili istniejesz t a k ż e dla mnie, jesteś częścią mojego świata, m i m o że cię nie rozumiem. D o t k n ą ć , to dostrzec i strzec - tej ulotnej i nieuchwytnej n i e - p o r ę c z n o ś c i , nie-zręczności, n i e - t o ż s a m o ś c i , o d m i e n n o ś c i . PRZ 1 Koncepcję muzeum jako przestrzeni i doświadczenia symbolicznego przedstawiłem w artykule Tajemnica butów, czyli pochwala muzeum, „Konteksty - P S L " , nr 1 1993, s. 17-18. Próbą jej praktycznego zastosowania były warsztaty antropologiczne, jakie odbyły się w Bis­ kupinie (wrzesień 1991, czerwiec 1992, czerwiec 1993) i w Czarnym 84 D o - t k n i ę c i e to spo-tkanie. Te dwa spokrewnione ze s o b ą s ł o w a ( p o c h o d z ą c e od greckiego tykidzo - ciosać, podobnie j a k t k a ć , n a p o t k a ć , t k n ą ć , n a t k n ą ć się) są metaforami, k t ó r e w y z n a c z a j ą k r ą g egzystencjalnego z a a n g a ż o w a n i a w sym­ b o l i c z n ą rzeczywistość. Uczy zatem antropologia, że dotykanie rzeczywistości m o ż e m i e ć charakter symboliczny - jeśli się j ą „ d o s t r z e g a " i jej „ s t r z e ż e " . Bywa wtedy czasem tkliwe, czasem dotkliwe, zawsze jednak p o w i n n o b y ć - m i ł o s n e . I to jest największy w k ł a d tej n a u k i we w s p ó ł c z e s n o ś ć . Czerwiec 1993 PS. Z a s k a k u j ą c y komentarz do mojego tekstu na temat zdarzenia muzealnego - komentarz r ó w n i e k o n k r e t n y j a k nasze odprawienie „ D z i a d ó w " - d a ł w o j e w ó d z k i konser­ w a t o r z a b y t k ó w w N o w y m Sączu: latem 1993 r o k u r o z e b r a ł znajdującą się w C z a r n y m cerkiew i zamierza przenieść j ą do skansenu. O t o więc dwa p r z y k ł a d y praktycznych konsek­ wencji przyjęcia określonej koncepcji teoretycznej. C z y m jest cerkiew z Czarnego? Czy t y l k o obiektem architektury drewnianej, zapisanym w rejestrze u r z ę d n i k a ? Obiektem, k t ó r y należy u d o s t ę p n i ć j a k największej liczbie w i d z ó w ? C z y m jest jednak w t a k i m razie cała wioska? C z y m jest g ó r a - święta g ó r a , na której sto lat temu wzniesiono świątynię? A co z r o b i ć z cmentarzem, k t ó r e m u świątynia ta t o w a r z y s z y ł a ? Przecież bez niej traci o n s w ą religijną „ s k u t e ­ c z n o ś ć " bramy wiodącej z m a r ł y c h do nieba. Jeśli nie do­ strzegamy, że zabytek istnieje t a k ż e w wymiarze ciągle aktualnej pamięci, to nawet p r a g n ą c w y k o r z y s t a ć go w ce­ lach czysto dydaktycznych p o w i n n i ś m y p a m i ę t a ć , że stanowi on fragment większej, logicznej całości zapisu kulturowego. Jest to sprawa elementarnej wiedzy, zupełnie podstawowej etnograficznej wrażliwości, k t ó r e j brak dyskwalifikuje k a ż ­ dego opiekuna l u d o w y c h z a b y t k ó w . C h o ć myślę też sobie, że m o ż e w y s t a r c z y ł a b y t u z w y k ł a , ludzka w r a ż l i w o ś ć na p i ę k n o ? W r z e s i e ń 1993 PISY (wrzesień 1992, wrzesień 1993). Ich uczestnikami i współtwórcami byli moi uczniowie z X V I I S L O w Warszawie. Im też chciałbym podziękować za 4 lata wspólnej pracy. Arystoteles, Retoryka, Poetyka, przel. H . Podbielski, Warszawa, 1988. Zob. też W. Michera, op. cit. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9ac9e863161d6ee94a933ce4efa62c.pdf 48839377ddbd33db02b089babb56cba3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3133 Title A name given to the resource Dlaczego krowa jest czerwona? O kategoriach widzenia barwnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.247-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Michera DLACZEGO KROWA JEST CZERWONA? O KATEGORIACH WIDZENIA BARWNEGO Największy obrazka sce mieszczuch na opakowaniu dwie odmiany tych wone. A trzeba b y zaoponować: mają przecież, rzeczywiście nie czerwone tę sprzeczność znający masła zwierząt: jeśli krowę chcielibyśmy być ale brązowe! językową Wielu będzie p r e t e k s t e m i p u n k t e m wyjścia pewnymi odcienie jednolite do r o z w a ż a ń antropologicznymi problemami barwne do sfery przez dzielone i badawczej nowicie prezentujących relatywizmu należącym w y ­ głównej posta­ Pojawienie a mia­ się n a z ­ n i e u c h r o n n i e przywołanie i n ­ nej i — Są „uniwersalizm" zmagają — oto m a m y się o n i o d d o b r y c h n a m obaj potrzebni, byśmy obu antagoni­ kilkudziesięciu l a t . mogli lepiej określić Początki a zmianę a n t r o p o l o g i i stały przede wszystkim przyniosły tedencje znawstwo amerykańskie B. L . Whorfa. nistów, że ludzka", mie Stwierdzono, nie istnieje że m ó w i ć f i c z n y m i sposobami głównej który mierze przykładem nia tezy O przystosowania środowiskowych. pozostałe. relatywistów, t y m , że poszczególne k u l t u r y kategorii Początkowo kolorów dzisiejszej polskiej specy­ się w Przypadkiem relatywiści zimnej nych części n a który (np. polskim) kolory: nych zielony języków obszar Ten t e n odcień barwny 2 obejmuje ugruntowany znawstwa. koncepcję Opozycja ze spotykamy — ubo­ się dzielenia odcieni języku zielo­ europej­ się n a cały t e n 4 turalnego, przeciwstawiająca i a n a l i z o w a n i u faktów wynikiem sobu ale jącym j e d n a k się samego języko­ z Chomsky'm na tzw. językoznawstwa indukcyjnemu p o s z u k i w a n i e ogólnej nurtu podział a dokładniej barw n i e jest ( i a r b i t r a l n i e określonego) się d a n e j kultury o różnym s t o p n i u rozwoju zapoczątkowanego ewolucjonizm, zróżnicowany przystosowania świadczy prac jest odmiennego norodnym zaawansowania ewolucyjnym. Czynnikiem tę e w o l u c j ę jest fizjologia. spo­ d o środowiska, w jed­ organizu­ T e n ostatni widziany, element, powoduje, fizjologii widze­ w i e l u nieporozumień; d l a zachęty m o g ę dodać, że z a p r e ­ zentowana stawiają t e o r i a różni się z n a c z n i e podręczniki Uznawany o d t e j , którą dzisiaj pogląd na mechanizm w prostej w — Younga-Helmholtza X I X w . teorii Pierwsza teoria, mówiąca ocznego, przed­ szkolne. kolorów pochodzi linii jest oraz Heringa . 7 podstawo­ wszelkie odnosi — obrazu widzenia powstałych barwach tworzących chromatyczne, a dokładniej o d dwóch o trzech spostrze­ się d o widzenia powstającego na siat­ t u sumą k o l o r ó w struk­ zbieraniu zasady p o ­ powstaje w mózgu, chromatycznych, ważniejsze wra­ jest, przez niego czarnemu, czerwonemu parom kolorów: i zielonemu b i e s k i e m u . T e t r z y kanały tworzone komórek: i antagonistyczne sze reagują wołują tej, na zielonej, tworzą wrażenie Łatwo bieli jednocześnie teraz są p r z e z d w a t y p y odpowiadają achromalycznych odpowiednich jako i wy­ (czerwonej, jednocześnie barwa żół­ polega doznania czerwono-zie- nieantagonistyczne — barwy t e mogą b y ć szarość. na czym potrzebne polegają trzy do jego o p i s u : i nasycenie. Komórki za. określanie antagonistycznych, „wy­ jasność, nieantago­ jasności, j a k i chromatycznych, komórek Pierw­ długości f a l i Komórki i czerni określić cechy chromatyczny nistyczne barw powstawać (nie istnieje i żółtemu i n i e ­ I c h antagonistyczność a n i żółto-niebieska). miary" koloru, odcień pary trzem białemu nieantagonistyczne. chromatycznych niebieskiej). jednej widziane nie barw t y m , ż e n i e mogą kolorów oraz n a bodźce o określonej wrażenie w z poglądami E. H e r i n g a : t r z y kanały w i ą ż ą c e s i a t k ó w k ę z m ó z g i e m odpowiadają wymienionym co z impulsem barwnym wytworzonym o k u . T e n etap jest zgodny spadło n a tę o g ó l n o - generatywistów, czele, w o b e c d o t y c h c z a s o w e g o neoewolucjonizm: lona, nazwą . strony cechą Berlina i Kay'a się d a l e j zachwiał. P i e r w s z e u d e r z e n i e , n i e z a u w a ż a l n e , a l e — p o z ­ antropologiczną Najważniejszą przez dzieje z doczekały 3 w o l ę sobie twierdzić — zasadnicze, w szczegółach — zdołała się o b r o n i ć " . barwy powołują się pogląd i Kay. W re­ i ulepszona żenie zgodnie czy N a v a j o ) jedną Berlin czerń b r a k i e m światła). P o n i e w a ż j e d n a k o s t a t e c z n e s p e k t r u m dzieli zdawałoby również X I X w. i n i e b i e s k i , podczas g d y w i e l e i n ­ (np. j a k u c k i , nimi i meto­ przez krytyków. C o odmienne antropologicznej „standardowym byli kówce o k a (biel fakty czyli repre­ od jej ukazania z u l t a c i e t e o r i a — słuszna w założeniach i i c h połączeniach odmienność spektrum barwnego, minęły skrzętnie w y c h w y t y w a n e odcienie dla zilustrowa­ najczęściej międzykulturowa i niebieskich. W skim" dwa jest lat jakie wych zresztą jeśli c h o d z i o interesujący n a s t e m a t n a d e r giej kilkunastu gane już w te same literaturze spektywy kultury, t o spostrzeżenie ewolucjonizmu. Potem i k o m e n t o w a n a była p r z e z c z a s o p i s m a zentujące w s z y s t k i e n i e m a l n a u k i h u m a n i s t y c z n e . Z p e r ­ się u l u b i o n y m posiadają wiedziano interpretowano 5 poruszenie jako o s u ­ się i n t e r p r e t a c j i r e l a t y w i s t y c z n e j . T ę w ł a ś n i e w „kultura o autentyczności k a ż d e j z k u l t u r . zestawy duchem ewolucjo- t e n odnosił pokazywanym Basic w y d a n a w 1969 r . . W y w o ł a ł a o n a n i e z w y k ł e a k a p i t ó w — u n i k n i e w t e n sposób wreszcie będących stały doko­ święconych języko­ i tego e l e m e n t u Kolory barw P. K a y ' a też, b y c z y t e l n i k n i e opuszczał p o ­ się g r u p l u d z k i c h do Pogląd d o języka, j a k o kształtuje wyłącznie i nia b a r w . Proponuję poglądom etnicznych, B. Berlina że muszę choć pobieżnie p r z e d s t a w i ć m e c h a n i z m b y t j a k jedna można kultur o kategoryzowaniu uniwersa­ przez E. S a p i r a wbrew taki o niej poszczególnych warunków wypracowane była Generalną pod znakiem ewolucjonizmu. F . Boasa, nauce książka n i e m i l e b y ć może p r z e z n i e k t ó r y c h i zrozumieć c z y m są k o l o r y i i c h k a t e g o r i e . lizmu, c o l o r terms mierze go antropologów, popraw­ u n i w e r s a l i z m u wobec r e l a t y w i z m u . w niewielka najważniejsze, kategorie. w y „relatywizm" powoduje stów; Rewolucji nała tworzą w kulturowego. opozycją człowieka na nieskończonej ilości się, w i a d o m o , że z a w i e r a ł a błędy, f a k t o g r a f i c z n e barw. o d j ę z y k a . P o g l ą d t e n j e s t w y n i k i e m ogólniejszej wy również dologiczne, następnie zależeć n a generowanie n y c h zdań, także t y c h n i g d y n i e z a r e j e s t r o w a n y c h , opinia, miał b y ć p r o c e s e m kultury zwalającej panowała powszechnie widziane kontinuum, Podział n a k a t e g o r i e łącznie zapewne już w c z e ś n i e j ; d l a nad że czer­ odmiany czytelników dostrzegło do n i e d a w n a i t o t e d r u g i e są nas Jeszcze Pol­ precyzyjni pierwszej czarno-białą, z w czarno-białe o ile k r o w y barwę jedynie w i e , że istnieją zarówno pobudze­ pojedyn- 247 �czych lub w odpowiedniej chromatyczny; światłem białym budzenia zasadne z t e g o , że b a r w y w nie pobudzającą oczach odbiega dla g a t u n k u stopniu organów falą widzenia od pewnej strzec kolory, tworzą często w tzw. formie przestrzeń kuli: jej bieguny wspólne fał­ danej kategorii barw­ prototypów, g a t u n k o w i l u d z k i e m u . Są zarówno przez się współczesnych na poziomie plemię D u g u m Dani, podstawowymi organizują które one przestrzeń łat­ i na­ Amerykanów epoki kamienia no­ przez dorosłych j a k dzieci . i kolorami jest ogniskowymi, oczywiście znana które już nam szóstka: c z e r w i e ń , żółcień, zieleń, błękit o r a z b i e l i czerń. zali do­ poprosić najlepszy zwrócić przedstawianą przez wyróżnionych n i e m ó w i ą c e jeszcze małe Jeśliby są zajęte całemu — Tymi obraz może wokół i znajdujące przyjętej człowiek barwną, są i się p o d w z g l ę d e m k o ­ jakie zdrowy się wogwinejskie l o r y s t y k i w y ł ą c z n i e z b i e l i , c z e r n i i szarości. Wszystkie tworzą jak barwnego. ludzkiego, t a k j a k nie jest fałszywy świata p s a czy k o n i a , składający ne zywane ultra­ fizyczną normy zwiększonej k o - środku w i e j s z e do zapamiętania, są chętniej r o z p o z n a w a n e bez­ d a l t o n i s t y nlie j e s t o b r a z e m po 1 0 n i e są rzeczywistością f i ­ jest o i s t n i e n i u t z w . punktów umieszczanych (a w i ę c będących p o c h o d n y m i g r a n i c ) . K a t e g o r i e po­ e kolorem, jedynie dowalności, komórek . się, j a k n p . w y g l ą d a jest naszych O b r a z świata w czyli tywistycznego między s t o s u n k u d o o b s e r w a t o r a , że jest z a s t a n a w i a n i e Ultrafiolet szywym, typu odcień proporcji chromatycznym, zewnętrzną fiolet. nie i odpowiada jednego i drugiego Wynika zyczną k o m b i n a c j i , określają nasycenie i biel się stu Polaków l u b Francuzów ich zdaniem wzór z t y m samym Eskimosów, by czerwieni, a wska­ następnie do, p o w i e d z m y , Buszmenów się, że międzyjęzy- t o okazałoby różnice i czerń, oś t o k o l e j n e s t o p n i e szarości, p o w i e r z c h n i a n a ­ k o w e n i e są w i ę k s z e niż różnice między o s o b n i k a m i j e d ­ tomiast n e g o społeczeństwa. pokryta jącymi jest największe b a r w a m i c h r o m a t y c z n y m i , osiąga­ nasycenie b i e l i , c z e r n i i szarości — w t a m , gdzie na „równiku" najdalej od (odpowiada on zasadzie t z w . s p e k t r u m b a r w n e m u ) . W cji pojęciowej ne, że po kolory chromatyczne przeciwległych leżą: c z e r w i e ń żenie sobie nam i zieleń takiej wielu (na żółcień przestrzeni zrozumienie są t a k stronach oraz tej rozmieszczo­ „antypodach") barwnej bardzo z jej kategoryzowaniem. Powróćmy goryzacją lina już d o s p r a w y badań nad kate­ wadzenie było, zgodnie rozróżnienia drugorzędnymi między podstawowymi (DNK) nazwami (PNK) kolorów, oraz i z Peru A m e r y k i P n . n a pięć, Ara­ bowie my Berlin, Kay Zgodnie dział barwy ria 1. P N K terminy ( n i e są n i m i t a k i e , j a k lilaróż, c i e m n y błękit c z y m o c n a c z e r w i e ń ) ; PNK b a r w n e j , do których odnoszą nie mogą obiektów, wiązać się jak np. blond, gniady muszą być o b e c n e w społeczeństwa, być nazw określoną lub nazwy śnie­ (muszą świadomości w s z y s t k i c h członków danego odniesienia kolorów podrzędne w tegorie nej. kulturach przez s t o s u n k u do t e n , j a k już muszą i zawierają się takiego jest twier­ o n ogólnej, uni­ różnią zwrócili Navajo się uwagę ale przede które w się ośrodkami określali sobą. na się n a przykładzie Ewolucjoniści wszystkim na punkty przestrzeni jej kategoryzowania potwierdzenie g i c z n y c h . N i e można nato­ między k a ­ stawały tworzonych kategorii. I c h koncepcja całkowite zawiera każdy w wiec z nich „najlepszy w pierwszej lufo po badaniach zna­ psycholo­ n a t o m i a s t utrzymać, poglądu rela­ I na dwie typy ewolucyjny, barw etap na prze­ wprowadził połowy. Jedna po­ zawiera wspomniani odcienie głównych kolorów wskazywany kategorii; zielone ja­ praktycznie, to wydzielenie więc z żółcią, o r a z połączenie etap dopuszcza połówki z albo niebieskie. się n a t y m e t a p i e Dugum Dani z Nowej bieli. M a m y III danej l u d e m znajdującym etap nozimnej z sześciu — katego­ j e s t t o b i e l lufo c z e r w i e ń , a w d r u g i e j czerń Współcześnie II i zieleń). K a ż d a być t e o r e t y c z n i e przykład" najciemniejsze czystej trzy może są Gwinei. kategorii trzy kategorie: „ciepło-jasnej" biel, czerwień czerń-błękit-zieleń. dwie możliwości: wyodrębnia się czerń, albo z albo (przypa­ ciem- d e k częściej s p o t y k a n y ) połączenie c z e r w i e ń - ż ó ł c i e ń roz­ p a d a się n a d w a wchodzące w j e g o skład g ł ó w n e k o l o r y . W o b u p r z y p a d k a c h j ę z y k znajdujący wyróżnia cztery Piąta będącym się n a t y m e t a p i e PKK. kategoria koloru połączeniem jest osiągana obu wersji na I V etapie, e t a p u I I I . Przestrzeń b a r w n a d z i e l i się w ó w c z a s n a b i e l , czerń, c z e r w i e ń , ż ó ł ­ cień oraz sobie tzw. Grue (green-blue), Każdy z czterech jedną żemy łączącą etapów „łączoną", posiada zawierającą w kolorów. N a z w t y c h co 2 lub kategorii nie dokładnie przetłumaczyć n a j ę z y k i d a l s z y c h określić b a r d z o dużym k i m i spotykają jako niektórych biel l u b jako się f i l o l o g o w i e i czerwień nazwy zielonych z etapem jedynie w są też k ł o p o t y , z j a ­ k l a s y c z n i próbujący przez H o m e r a kwiatów j e s t związana eta­ „ m o l a " (biel-czerwień-żółcień) m o ­ przybliżeniu. Z n a n e tłumaczyć s t o s o w a n e Grue pierwszych kategorię pów. N o w o g w i n e j s k i e rza, kategorię zieleń i błękit. 3 z sześciu g ł ó w n y c h ją opierając terminologii (czerń, błękit można nie t y l k o na granice procesie zimne możliwe kate­ określają- t w i e r d z i , że różne na schemat t y m poglądem barwnej i polskiego — t a k rozumiane między z się p e w n y m s t o p n i u pojęcia nałożyć rozwój korzeni wspólną. i wielu innych można kategorii stało n a pojęcie j e j granic. J a k widzieliśmy porównania języka tegoriami, barw­ różnych (neoewolucjoniśoi) twierdzenia spojrzenia ogóle). Relatywiści wyznaczeniu barwnej, być w i najmniej (choć w n i o s k i dotyczą w kategorie może w Ka­ zasadzie. Wysunięcie gorii w listy DNK k o l o r u niebieskiego). wiemy, różny. Ewolucjoniści odwróceniu lazła użycia informatorów). PNK j e d n a k , że p o d p o r z ą d k o w a n y wersalnej miast okazje b a r w n e są w y n i k i e m podziału p r z e s t r z e n i Podział dzą i się muszą też n a początku podawanych n i c h (np. g r a n a t jest r o d z a j e m 248 z wyróżnione ich psychologicznie być s t a b i l n e , z n a j d o w a ć po wyłącznie Eskimosów; 4. P N K są się muszą być rozłączne; klasą gu przestrzeni głównych podstawowych j a s n e i ciepłe ( b i e l , c z e r w i e ń i żółcień), d r u g a i drugo­ ko jednowyrazowe sześć jedenaście j e s t cechą przestrzeni b a r w ciemne kolorów: być na Aguaruna s t r z e n i o s t a t n i c h tysiącleci. k r y t e r i a określające g r u p ę p o d s t a w o w y c h n a z w 3. P N K a Jednakże zestawów P K K i 2. Z a k r e s y sześć, jących t e n podział rzędnych ( D K K ) k a t e g o r i i k o l o r ó w . Z a s t o s o w a l i o n i c z t e r y mają na odpowia­ dającego m u rozróżnienia p o d s t a w o w y c h ( P K K ) n a t y m , że na dwie, M u ­ na trzy, Ber­ z t y t u ł e m i c h książki, w p r o ­ dzielą Indian odzwierciedlający jednak b a r w . J e d n y m z p o d s t a w o w y c h posunięć i Kay'a środkowej polegałaby przestrzeń Afryki ułatwi związanych ze Odmienność D a n i całą n a c z t e r y , większość kategorii. Wyobra­ e Dugum rzyni konstruk­ i błękit . problemów np. prze­ kolorów roślin. mo­ Kategoria I V i stąd s p o t y k a się ją najczęściej. V etap głównych mórek przynosi kolorów zdekodowanie odpowiadających neurofizjologicznych. Dalsze wszystkich sześciu ewolucja sześciu typom ko­ polega na �wyodrębnianiu się tych fragmentów n e j , które leżą p o m i ę d z y Na VI etapie wydzielony a b a r w a m i ciepłymi Na V I I etapie wienią punktami kolor a bielą), f i o l e t o w y rozwój będzie kategorią ostatni czerwienią czerwienią (obecnie będący przypadek znajduje a błęki­ jeszcze n i e w y k o ­ jeszcze istniejące drugorzędną zielenią a żółcią. potwierdzenie ,2 chartreuse, w w w ba­ Stanach obecnie, Jeśli analo­ ze schemat opisuje synchroniczne ewolucyjny, przemawiających nie tylko zróżnicowanie, wymagałoby ale osobnego arty­ jednak z dwóch danego koloru jednego kolorów podziale połączyć. G ł ó w n ą całą nazwy mówiłem, kategorię koloru odcienia, a umysł na dwóch poziomie punkty jest neurofizjologicznym rodzajem PKK. funkcjonowanie kalne umieszczone pobudzenia Na pojedynczych oddziaływania dwóch 1 6 ). W pierw­ odpowiadają jednego, przedstawiającym ich punkty punktami komórek spośród dla które r z e c z się m a z t r z e ­ wzrokowych są m i ę d z y właśnie pobudzeniu wykresie komórek za i c h odcieni, fokalne określonego t y p u k o m ó r e k . I n a c z e j bo­ przykłady" reprezentacja dla wszystkich typach P K K . 1 4 t y m może­ ludzki barwną; specyficzna nie VII rolę o d g r y w a j ą mogą być określone za pomocą t e j n a z w y szych poprzed­ związane f o k a l n e , c z y l i „najlepsze ( j a k już tworzy poznawcza barw­ się n a e t a p i e V I i psychologicznym, w tzw. punkty pomocą typom i n t e r e s u j e nas z r ó ż n i c o w a n i e 1. i 2. r o d z a j wiem sześciu mózgowych; wyprowadzone znaczeniem my cim argumentów przedstawiony rozwój sposób . omówienie t y m , że dalszy N i e k t ó r e z p o d d a n y c h t e s t o m osób o k r e ­ do i n n y c h P K K 3. K a t e g o r i e czer­ a żółcią), s z a r y przeprowadzonych ten kolor, nazywany także (między p r z e s t r z e n i b a r w n e j , n p . między psychologicznych Dokładne za czernią ściśle odpowiadające komórek niego t y p u , a pojawiające polegał n a zapełnieniu Zjednoczonych. giczny między barwną g r a n a t ) , l u b między daniach 2. K a t e g o r i e nych bielą a czernią). Można p r z e w i d y w a ć , że b ł ę k i t e m a czernią ślały zostaje (między (między rzystanych fragmentów Ten barw­ brązowy. powstają: k o l o r r ó ż o w y tem), pomarańczowy (między przestrzeni ogniskowymi. — nich fo­ maksymalnego t a m , gdzie zrównuje siła się. Na przykład, p u n k t f o k a l n y k o l o r u p o m a r a ń c z o w e g o umiesz­ n i e n i e mogące z b u l w e r s o w a ć c z y t e l n i k ó w , poprzestanę n a czony stopniu s t w i e r d z e n i u , że w o b s e r w o w a n y c h czerwone j a k i żółte, c z y l i m i ę d z y czerwieni i ż ó ł c i . Oczywiście kułu. Choć więc zdaję sobie s p r a w ę , że k o n t a k t u ludów egzotycznych jest to obecnie zagad­ przypadkach z kulturą europejską prze­ jest tego t y p u kle schematem: są zgodne kategorią z przedstawionym wyżej pierwszych przyjętą język, sadzie najpierw n p . I I I e t a p u , będzie k a t e g o r i a w ł a ś c i w a pejskiemu), badania lecz IV etapowi . rozpowszechnienia nych terminów (więc i dawności) barwnych odpowiada na i K a y ' a . Proces ten pozbawiony czynnika, jest języków polinezyjskich byta została i Europie w bardzo w ciągu — droga kilku wiadomo, jakiegoś — tysięcy sto­ poszczegól­ Berli­ przyspiesza­ w o d I I do V że że schematowi powolny przypadku etapu prze­ antycznej które jest kolorów będzie rodzajów pojawić się w równym punktami fokalnymi znaczenie mniejsze psychologiczne niż kolorów dwóch (dodać należy, że n i e m o g ą w jednocześnie w jednej za­ kulturze ro­ 1. i 3.). Tak więc w języku z e t a p u V I I , n p . p o l s k i m , choć i s t n i e j e aż 11 P K K , s p e c j a l n e znaczenie biały, c z a r n y , c z e r w o n y , żółty, z i e l o n y tym Wśród jednak n i e koniec. m a 6 kolorów: i niebieski . Na 1 1 tych sześciu podstawo­ w y c h b a r w także n i e m a równości. P o p i e r w s z e niają obok się dwa kolory achrornatyczne n i c h czołowe miejsce przypada — biel wyróż­ i czerwieni. czerń; Dopiero było w d a l s z e j kolejności m o ż n a umieścić t r z y pozostałe g ł ó w ­ Grecji ne k o l o r y c h r o m a t y c z n e . O t a k i m uporządkowaniu świad­ lat. Podobnie kultury dzaje porównawcze p o l i n e z y j s k i m i wykazały, pień jącego nie V I I (euro­ Również n n a d językami przez miejscu, l e m i a n y słownika t e r m i n ó w b a r w n y c h , j a k k o l w i e k n i e z w y ­ przyspieszone, w i R z y m u z n a j d o w a ł y się n a e t a p i e I V (choć w r a z z o g ó l ­ czą, m y ś l ę , nasze p i e r w s z e nym w i e ń z a w s z e b ę d z i e w n i c h d o m i n o w a ć . Co j e d n a k w a ż ­ rozwojem wale kulturowym drugorzędne n a z w y Powróćmy wreszcie na samym początku: nazywane są nasz dlaczego brąz nie jest bardzo z punktem określiłby tzw. fokalnym i czystą W świetle zostało ności czerwieni). podstawowe czerwieni? się „barwna" czasów, słabo rozwinięte. — odległych, l u b że Oczywiście, klasyfikacja a poza nazwy krów słownictwo t y m wydaje do z Konga (podsta­ interesującego języku p o l ­ że p o p u l a r n a pochodzi z daw­ polskiego rozwiązania ta pochodzi a może i w i ę k s z y m s t o p n i u wówczas d l a brązu i d l a ludu oba — Murzyn odpowiedź, k l a s y f i k a c j a rodzajów nych odrzucić może PKK terminem i ubarwienie s k i m istnieją o s o b n e jeśli (czerwień-żółć nas t u z w i e r z ę c i a . C o zrobić j e d n a k , g d y w Nasunąć co z trzeba czasów m i się, że w jest stosowana jest niezbyt równym, przez miesz­ k a ń c ó w m i a s t niż w s i . Znalezienie Quechua związanych odpowiedzi wymaga wyjaś­ i wyniki przedstawię — czer­ badań krótko j e R. B o l t o n z p d . P e r u w ś r ó d Aymara . Wywiady , s z różnymi d z i e d z i n a m i te­ jedne z lud­ dotyczyły nazw życia. S p ó j r z m y np. j a k i e g o t y p u określeń b a r w n y c h u ż y w a n o w s f e r z e u p r a ­ wy potato. Prosta (350 r ó ż n y c h ) rami. lista n a z w określeń, w Przeważnie były p o t a t o dała w s u m i e 914 t y m 351 w i ą z a ł o się z k o l o ­ to PKK, najczęściej: czerwień, b i e l , czerń, szarość, żółcień, brąz, błękit. S z c z e g ó ł o w e p y ­ t a n i a d o s t a r c z y ł y następujących w y n i k ó w : w odniesieniu do skórki rośliny s t o s o w a n o najczęściej następujące naz­ wy sza­ kolorów rość, błękit, — czerń, b i e l , c z e r w i e ń , żółcień, brąz, fiolet, róż, zieleń, granat; w odniesieniu d o miękiszu — b i e l , żółcień, c z e r w i e ń , błękit, f i o l e t , sza­ rość, zieleń, i t d . W o d n i e s i e n i u d o h o d o w l i świń ilości n a z w nazw przecież używano mniejszej k o l o r ó w — n a 21 t y s . s ł ó w p r z y p a d ł o t y l k o 192, z czego nych czerwień. właściwej pokazują przykładu tego rozwiązanie, skojarzenia barwne t e ż kolejność Dla nich. Przeprowadził należy t y m samym taką renowych. krowy etapu rozwoju ciemny) czerwień postawionego brązowe makroczerwieni w z pewnością wowym) polskie z wczesnego kategorii, nieby­ niejsze, kłopot znalazłby języka (jeśli tam kolorów). dotyczyłby szerszej się j e d n a k do p y t a n i a czerwonymi? już p o w i e d z i a n e rozwinęły 97,4°/o t o P K K . Częstość użycia jest p o d o b n a , Jest obiekty to wynik d o m i n u j e trójka zaskakujący, do których odnoszą poszczegól­ b i e l , czerń zważywszy, się t e określenia n i e n i a k i l k u jeszcze, n i e o m ó w i o n y c h dotąd s p r a w . P r z e ­ różnią de m e n i e n i e t a k s i l n i e u w a r u n k o w a n e j rzeczywistością f i ­ wszystkim dany kolor on z i n n y m i wiłem wych należy statusu PKK PKK 1. W y s t ę p u j ą c e czone"; że osiągnięcie n i e oznacza, że wyróżnić trzy rodzaje przez zrównał co d o ważności p s y c h o l o g i c z n e j . już, że można kategorii powiedzieć, się Mó­ podstawo­ kolorów: na wczesnych zyczną się k o l o r y s t y c z n i e . N i c w i ę c d z i w n e g o , i że statystyczna się zwiększa. W siła tego uporządkowania tekstach rytualnych wśród kategorie „łą­ lizując pieśni, o p o w i a d a n i a do­ jeszcze 65 t y s . z a ­ r e j e s t r o w a n y c h s ł ó w 93 odnosiło się d o k o l o r ó w — s t k i e były P K K . B a r d z o podobne w y n i k i etapach że w uzyskano wszy­ ana­ i słownictwo h a n d l o w e . D o ­ dać można, że w t y c h d z i e d z i n a c h w y r a ź n i e j też u j a w n i ł y 249 �się pewne bardzo szczegóły — analiza statystyczna silną zgodność częstości u ż y w a n i a wykazała poszczególnych elementach odnoszą —• lecz się i do pewne niego. spostrzeżenia Reprezentację nazw kolorów z e w o l u c y j n y m schematem B e r l i n a i Кау'л t w o r z y ć mogą różne, d o w o l n i e oraz sposób na — oraz na poziomie kolejnością niezagrożony czerwień wyodrębniania dominują (liczba się k o l o r ó w . oba k o l o r y klas obiektów c z e r w i e ń b y ł a 2,5 r a z y achromatyczne do większa których niż w ny) sposób następująco: Można kiej w już m n i e j w y r a ź n y ciach wśród tylko —• a n i jest w szybkości szukając widma zasadzie rozwiązania t y m , że chromatyczne czyli z (zielona na (uporządkowanie pochopnym mi z fazą h a m o w a n i a Przestrzec szukaniem czenia czerwieni; nie — wzbogacało „zimne" poprzestanę tylko przed wydaje że zna­ w każdego kon­ dwóch z nich. problemów. Gdyby rzeczywistości ślenia chodziło fizycznej precyzyjne i jednak wyłącznie informatorzy dokładne. To, o wszystkich opis pewnej stosowaliby że pochodzenia obu odmian: holeiiderek dzenie funkcjonują stwierdziliśmy, ubarwienia kacyjny. wyraźny zwierząt w należy mianowicie c y j n y , wykorzystujący Każdy mów: system szym nazwy niczenia te (głębokiego) przypadku poziomem gatunki 'krów. T a być odzwierciedlona to twierdzenie W będzie Ta jaki znaku . Ta w 2 1 różne sama strony czynnej Przypadek sty — jest i zdanie że s t r u k t u r a jest właśnie jednak na musi sposób? mówi o generatywno- poziomu ową m o ż e być głębokie­ powierzch­ arbitralnością transformowana powierzchniowe, np. w zdanie strony biernej. dwóch gatunków krów zwykłym na­ podział slrukturalizmu Językoznawstwo semantyka reprezentacje go j e s t a r b i t r a l n i e . L e c z j a k należy mówi, dowolność W semantyczna go j e s t t r a n s f o r m o w a n a w d o w o l n ą strukturę niową. pozio­ i reprezentującego głębokim założeń rozumieć? -transformacyjne dwóch jednoklasowym kodem o pro­ dwóch nawet to o tym, pocho­ wtedy, „polska" k o d . Drugą o n e , j a k już rzeczywistego system klasyfi­ mógłby ograniczenia. gdy się z j a w i s k a wprawdzie leń z a k a z akurat przechodzenia, za pomocą 2 2 wyobrazić, jednak nazwy ne, g d y i c h p r z e d m i o t e m sób powiązane czynniki nych z wpływające jezdnię. że czerń będzie pruderyjność a zie­ że jest zupełnie n i e d o pomy­ m o g ł y być r ó w n i e dowol­ są z j a w i s k a barwami. zna­ swobodę przez lecz t o n i e p r z y p a d e k , o d w r o t n i e . Jest być Ogra­ z k o l o r a m i nie m a ­ przechodzenia sobie ślenia, b y z a s t o s o w a n e Wskazać n a dobór w n a t u r a l n y spo­ więc kolorów można trzy wykorzystywa­ jako znaki: t o być P K K , n a j l e p i e j ciepłe czołowa i c h trójka; k o l o r y p o w i n n y móc za pomocą w ł a ­ wewnętrznych — opozycji zimne) (np. k o l o r y odzwierciedlać jasne — strukturę semantyki; 3. Wykorzystane k o l o r y p o w i n n y nawiązywać do rzeczy­ wistych opisywanej barw spełnione. trzy punkty Pamiętamy, przestrzeni barwnej, rzeczywistości. zostały w n a s z y m że brąz zajmuje leży między który przypadku ten fragment czernią a bar­ w a m i c i e p ł y m i . M ó g ł w i ę c zostać podciągnięty p o d c z e r ­ wień. Z w r ó ć m y no-białych kowane do nazwy jej też u w a g ę , że w określenie wartość nazwy nazwa — jako krowa Kłopot większym szczek jest bieguna do n a z w y nazwami zmartwieniem opisu, opozycji. krów takie osłabia jednak W „czarna", i nie jest bardzo takim z bardziej że wiele którymi przykład kwestii badacz z dla dziedziny spotyka s k o m p l i k o w a n y c h , niż się sjq ujęciu jedynie jako odwrotnie. oczywiście i nie przysparza pouczający redu­ poprawia m a znaczenie — czar­ często chyba n a czole a n i l i n g w i s t o m a n i h o d o w c o m . jednak barw, z prostego „czerwona" przeciwstawienie p r z y p a d k u krów ich ubarwienia „czarna". Uproszczenie jako wyrazistość Pokazuje, jest s k r a j n i e bar­ popularnością kolorów oznaczała d o b r y c h a r a k t e r , c z e r w i e ń klasyfika­ (powierzchniowego). fizycznie. t y m , że z n a k d o b i e r a n y z nazw oczywiście l u b możliwość Powinny Gd u w a g ę , że określają tworzą do ho­ „holenderska", ale re­ się jące n i c w s p ó l n e g o — n p . c h a r a k t e r c z ł o w i e k a , Wszystkie się rzeczywistość z podstawowych system istnieją Wykorzystywane krów. dwie nazywana są k o l o r y . I dobór jednak 1. ubarwienia tych zwrócić nie zwierząt, ków b a r w n y c h opisuje kolorów. składa „fonologicznego" dwa Jedno naszych odróżnić znakowy semantycznego materialnie przypadku dotyczącego r z e c z y w i s t e g o jest dwuelementowy zasadzie d o w o l n y . Istnieją ciemne, nazewnictwa w sierści Teoretycznie snych szczególnie w p o l s k i m i ; świadczy powierzchniową 2. on jest odnoszący zwiedzeni i że określenia taka Jest pierwsza po p r o s t u j a k o reprezentacją cel. inny je dwóch naszym k o n k r e t n y m nazw miasta, nazywają gatunku, takiego a nie jeszcze z układ, się z że n i k o g o już n a p r a w d ę n i e o b c h o d z i r z e c z y w i s t e innego miało ludzie okre­ hierarchia system d r u g a polską. W a r t o często mogła się o b j a w i ć w s k a z u j e , że s t o s o w a n i e nazewnictwa jest fizycz­ tworzą składać transformowana Jedną dzo oba g a t u n k i jednostek. W prezentacje. lenderską, zjawiska w a r u n k a m i . Ponieważ nie może semantyka fizjologiczne połączenie t y c h nie rozwiązuje u p e l n i e niezależnych przypadku wybrane jednak semantycznym powierzchniowy Można S t w i e r d z e n i e , że i s t n i e j e w ś r ó d b a r w h i e r a r c h i a w a ż ­ ności p s y c h o l o g i c z n e j poziom seksualną, i kulturowego znaczenia lecz p o d p e w n y m i związkach w to oczywiście, 7 antugoni- k u l t u r o w e jest, od fizjologicznego n i e znaczy barwy „ciepłymi", j e j znaczenie znaczenie kretnych sytuacjach k u l t u r o w y c h elementów 1 0 chcę wyjaśnienia do najszybciej ), barwy 2 3 w oka komórek wyróżnione, faktu. z niego z wyróżnione pobudzenia mniej się, niezależne jest bardziej czerwonego z krwią; wynikające fal), ani barwnego i żółta) są b a r w a m i z fazą dwie i niebieska) koloru i a skonstatowaniu zbyt dwie Lecz właściwoś­ długością impulsu (czerwona związanymi stycznych, barw. na nie od­ we świetlnego zgodne przewodzenia np. w zaistnienia t a ­ n i e będę p r ó b o w a ł mózgu ( i m p u l s c z e r w i e n i p r z e w o d z o n y ani statystycz­ sześciu p o d s t a w o w y c h tekście fizycznych barw pozo­ uszeregowane żółty, z i e l o n y , n i e b i e s k i . t y m krótkim powiadać — postawić p y t a n i e o p r z y c z y n ę hierarchii odnoszono przypadku stałych k o l o r ó w ) . Pozostałe t r z y k o l o r y są (lecz w W lingwistyczne powierzchniową na naj­ zmar­ Jest to antropologów. antropologii codzień, jest wydaje. P R Z Y P I S Y Są to j e d y n i e k r ó t k i e w z m i a n k i , п р . I . K u r c z , Ję­ i mowa, [ w : ] Psychologia, 1979, s. 4 3 8 — 9 Z o b . n p . tamże Z o b . n p . H . L a n d a r , Laguagc and Culture, Oxford 1966, s. 49, 227 D z i w i ć wszakże może, że b a d a c z e dostrzegający różnicę między d a n y m językiem e g z o t y c z n y m a języ­ 1 zyk 2 3 4 k i e m e u r o p e j s k i m n i e z w r ó c i l i u w a g i , że i s t n i e j e z a s k a ­ kująca zbieżność między w i e l o m a n i e - e u r o p e j s k i m i j ę ­ zykami B . B e r l i n , P. K a y , B a s i c C o l o r Terms: their Uni­ versality and, Evolution, B e r k e l e y 1969 D o t y c h c z a s n a t e m a t książki B e r l i n a i K a y ' a u k a zv.ły się w P o l s c e j e d y n i e w z m i a n k i i t o w p r a c a c h 5 0 �tłumaczonych z j ę z y k ó w o b c y c h . N i e u w z g l ę d n i a ł y o n e j e d n a k d a l s z y c h badań, z n a c z n i e m o d y f i k u j ą c y c h począt­ kowe stwierdzenia. Całą t q problematykę dokładnie o m a w i a m w n i e o p u b l i k o w a n c j p r a c y . Zarys antropolo­ gicznej problematyki b a r w , W a r s z a w a 1981 I s t n i e j e o b s z e r n a l i t e r a t u r a poświęcona o b u t y m t e o r i o m ; w c e l u pobieżnego z a p o z n a n i a się z n i m i p o ­ l e c a m G . M . W y b u r n , R. W . P i c k f o r d , Zmysły i odbiór wrażeń przez czloioieka, W a r s z a w a 1970 W e d ł u g R. L . D e V a l o i s , G . H . J a c o b s , P r i m a t e color vision, . . S c i e n c e " 162, 1968, s. 533—40 Utworzenie formy rzeczownikowej dla nazwy k o ­ l o r u c z e r w o n e g o , z i e l o n e g o a n a w e t żółtego n i e s p r a w i a kłopotu. Trudnością n i e d o p o k o n a n i a jest j e d n a k k o l o r n i e b i e s k i . Używana f o r m a „błękit" n i e jest najlepsza, o d c z u w a n a j e s t r a c z e j j a k o r o d z a j b a r w y n i e b i e s k i e j niż j e j s y n o n i m . N i e znajdując j e d n a k lepszego r o z w i ą z a n i a stosuję ją, zastrzegając, że c h o d z i m i za k a ż d y m r a z e m o s y n o n i m k o l o r u niebieskiego Z o b . n a t e n t e m a t : E . H . L e n n e b o r g , C o l o r Na­ ming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-Appraisal, . . P e r c e p t u a l a n d M o t o r S k i l s " 12, 1961, s. 375—82; o pojęciu k o d o w a l n o ś c i w s p o m i n a I . Kurcz, op. c i t . Ostatnia informacja n a podstawie M . H . B o r n s t e i n , W . K e s s e n , S. W e i s k o p f , The Categories of Hue in Infancy, „ S c i e n c e " 1 9 1 , 1976, s. 201—202; podstawowe b a d a n i a p s y c h o l o g i c z n e n a t e m a t t w o r z e n i a się k a t e g o ­ r i i b a r w n y c h p r z e p r o w a d z i ł a E . R o s c h ( H e i d e r ) : E . : R. H e i d e r , F o c a l C o l o r A r e a s and development oj color names, , , D e v e l o p m e n t a l P s y c h o l o g y " 4, 1971, s. 447—55; Universals in Color Naming and M e m o r y , J o u r n a l o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y " 93, 1972, s. 1 0 — 2 0 ; E . H . R o s c h , On the internal structure of perceptual and se­ mantic categories, [ w : ] Cognitive development and the acquisition of language, N e w Y o r k , 1973, A c a d e m i c Press, s. 111—44 7 8 9 1 0 1 1 P. K a y , С. K . M c D a n i e l , The linguistic signifi­ cance of the meanings of basic color terms, ..Language" 54, 1978, s. 6 1 0 ^ 6 1 2 B . B e r l i n , E . A . B e r l i n , Aguaruna colors catego­ ries, „ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " 2, n r . 1, 1975, s. 6 1 — 8 7 ; zob. też: R. K u n s c h e l , T . M o n b e r g , 'We don't talk much about colour here': a study of colour semantics on Bellona Isand, , , M a n " (ns) 9, 1974, s. 213—42 1 3 К. B. Branstetter, lynesian color terminology, 19, 1977, s. 1—25 A 1 4 reconstruction of proto-po..Anthropological Linguistics" E . R o s c h , The nature of mental codes for color categories, „Journal o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y — H u ­ m a n P e r c e p t i o n a n d P e r f o r m a n c e " 1, 1975, s. 312 1 5 Z o b . P. K a y , С. K . M c D a n i e l , o p . c i t . l s P o r . M . D u r b i n , Basic terms — off color?, „Sem i o t i c a " 6, 1972, s. 257—78; E . R. H e i d e r , Universals...; A . V o n W a t t e n w y l , H . Z o l l i n g e r , Color-term salience and neuropsychology of color vision, „American A n t h r o ­ p o l o g i s t " 8 1 , 1979, s. 279—88 1 7 R. B o l t o n , Black, white r i d d l e o f c o l o r term salience, 287—311 and red all over: the . . E t h n o l o g y " 17, 1978, s. 1 8 Z o b . G. M . W y b u r n , 1 9 R. W. Pickford, op. cit, s. 125 Z o b . R. L . D e V a l o i s , G . H . Jacobs, o p . c i t . 2 0 Z o b . N . R o u w e t , Wprowadzenie do gramatyki neratywnej, W r o c l a w 1982, s. 316; N . C h o m s k y , nienia teorii składni, W r o c l a w 1982, s. 179, 184 geZagad­ 2 1 Wyjaśnienie t e j nieco, przyznaję, k o n t r o w e r s y j n e j t e z y należy n i e s t e t y p o z o s t a w i ć d o i n n e j o k a z j i . P e w n e aspekty poruszonej t u p r o b l e m a t y k i semiotycznej oma­ w i a m d o k ł a d n i e j w tekście K o l o r y u> p r o c e s i e symbolizacji (w druku) 2 2 Aleksander Błachowski WSPOMNIENIE O KAZIMIERZU PIETKIEWICZU Do n e k r o l o g u zamieszczonego w n u m e r z e 3 z 1983 r . chciałbym dodać trochę i n f o r m a c j i . Z K a z i m i e r z e m kiewiczem pracowałem ki, że G o z n a ł e m myślę wdzięczam. były Znali sprawy go wszystkich wisku etnografów stkich ważniejszych czości ludowej. zajmował sztuce Obok w pracy i wygłaszając Instytucie Ministerstwie wym Muzeum stanowiła służby Kto Kultury w środo­ poświęconych twór­ i nauko­ Kazimierza Jego w y p o w i e d z i a c h wagę wej. Autor prawo spotkań, jakiejś (1934—1938), (1938—1939), a Kultury i w Warszawie w Państwo­ (1967—1974) kariery z. w y z n a w a n y m i ideałami niż w i e l u skąd nie tylko pojawiał się aspekcie m a t e r i a l n e j Łotwy swnjcj isuiych był wyczulony kultury narodo­ miał, j a k r z a d k o i;u!sko< -i, ! bardziej на n i e s i o n e przez wtopionych oddziafywaniu Kazimierza nikiem kolejowym dziną w cie Władysław rosyjskiego dzień spędził tchu. pracy do domu ulicach Petersburga brak któregoś jedenaście odzieży, w wykorzystali wsi Rzeżyca. wielkich Potem zagrożenie Jego Cóż życia pamięci. szansę Syna kłopotów Zofia p o ­ przyszedł n a W t y m mieś­ l a t życia oczekujące Wiele i zaczął oglądał i scen W repatriacji posłali i mienia, 1921 r . i wrócili do p o l s k i e j m a t e r i a l n y c h zdał prze­ powrotu oglądanych w t a m t y c h l a t a c h , głód, odbył o b o w i ą z k o w ą samodzielne mierz z rodziców. zro­ szlakach 1910 r . n a s t a c j i k o ­ koło P e t e r s b u r g a . często z t r w o g ą na był r o b o t ­ na Kazimierz uczęszczać d o p o l s k i e j szkoły. R e w o l u c j ę żywał j a k o dziecko, nie­ polskości, imperium. Matka 9 grudnia pierwszjch obce e t ­ do o d b y w a n i a w r a z rodziny. Aleksandrowna odzie­ kultur, Pietkiewicz poszukiwaniu chłopskiej w mroźny lejowej w masy innych za d e m o n s t r o w a n i e zmuszonym wędrówek pozostały bliżej, t o n p a t o s u , zwłaszcza g d y o k r e ­ być i - u m n . - m Ojciec wytworzonych narodową r o z s i a n y c h n a rubieżach a j e d n a k w i e r n y c h j e j do ostatniego z pracę kulturalnych i wrażliwość jednokrotnie krzywdzonych kolei się p o s z c z e b l a c h Pietkiewicza w poddanych żelaznej po wojnie (1945—1967) ten rozumie sprawy Rzeczypospolitej, chodziła p o l s k i e m u społeczeństwu. znal dawnej nicznie, o stu­ wartości p o l s k i l u d . Dumę dziczył p o p o k o l e n i a c h P o l a k ó w świat Warszawskim i Sztuki zagrożenia przez pisząc wiedzy społecznych od w s i łotewskiej, przez zawsze w zgodzie w też był obecny kręgach wspinanie oficjalnych kio, bliskie czas zabierał głos n a w s z y ­ administracyjnej Etnograficznym z ślał m u za­ prelekcje. Bałtyckim ambitne zawodowej, Wiele którym upowszechnianiem różnych na Uniwersytecie w szczebli, konferencjach Cała droga. Jego życia dia wszyscy, i muzeolojjów, się chętnie ludowej artykuły i rozumiałem. zresztą i Sztu­ s z t u k i l u d o w e j . Z n a l i G o urzędnicy i d z i a ­ łacze k u l t u r y wej w Ministerstwie Kultury Piet­ zimno, na zawsze Pietkiewiczowie na Łotwę szkoły i maturę w służbę w o j s k o w ą do mimo 1931 r . i rozpoczął życie. my d z i s i a j Pietkiewicz wiemy marzył o Polonii łotewskiej? Kazi­ o P o l s c e , szukał d o n i e j d r o - 251 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/391e6463a2f49ab844f425d28762ce80.pdf 37bf1db615991df6d86eaa9d7191c90d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6518 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6090 Title A name given to the resource The Homelessness of Odysseus/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.187-192 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I n the word: "home” (Polish: dom), belonging to the joint ancient Indo-European cultural substrate (hence the Greek: domos and doma, the Latin: domus, the Sanskrit: dam, etc.), linguists discover source meanings associated with predominantly two activities - the technical “building” and the social or existential "dwelling” . As Beata Spieralska wrote in "Konteksty”: The “home” appears as distinguished space constructed by man, in which he is “at home”, and which guarantees a feeling of security for him and his family.1 Naturally, however, one can be ”at home” (Latin adverb: domi or domum) only when this existential situation is con­ trasted with the dangerous alienness of that, which is "outside” (Latin: locativus - foris, behind the door), or in the “Cracovian” variant: na polu (in the field, peregre - outside the house or town, composed of: per and ager - field). I would be inclined to say, there­ fore, that “home” (dom), comprehended as a cultural category, is a linguistic tool that produces this dicho­ tomous conceptual structure. Is the thus established relation between ”home” and that, which the latter is not (domi/foris), to possess the form of a simple op­ position comprising a lucid, symmetric, and polarised configuration? Or is the application of a more subtle delimitation required here? Since at the conference we speak about the home as a “path of existence” and thus stress its dynamic aspect I propose to reflect, even if only briefly, on a text absolutely paradigmatic for this theme, namely, Homer’s The Odyssey. I shall try to demonstrate (con­ cisely, and thus intentionally resigning from, for ex­ ample, evoking copious literature on the subject as well as the whole subsequent Ulysses tradition, which developed in European literature and art from Euripi­ des to Wyspiański or Joyce) that in this narration it is possible to come across traces of paradoxical topogra­ phy or, to use a term coined by Derrida, la cartographie impossible that renders the relation between ”home” and ”the distant” an interesting problem. I am not concerned merely with the fact that Odysseus reached magical lands and floating islands by navigating along courses that cannot be easily delineated on an or­ dinary map and that can be always contrasted with the familiar and spatially stable Ithaca. What I find the most interesting in this story is a component that renders problematic this durable and solid beginning and end of the journey, its arche and telos. First, however, briefly about that, which appears to be obvious in Homer’s The Odyssey - it is without doubt a treatise about the home. This is not, however, a home in which one resides but one for which one longs and to which one returns. In it we are dealing with a structure whose dynamic recalls an archer’s bow: distance resembles the taut bowstring, while re­ siding prior to the journey and after its end denotes stability and solace. This is why it can be said about WOJCIECH MICHERA The Homelessness of Odysseus Odysseus: His most genuine past is his origin, His fun­ damental emotion is nostalgia, adventure is magnifi­ cent, and risk is desired as the salt of life but only when there exists a return. 2 He is undoubtedly an archetype voyager but, at the same time, a person succumbing to the nostalgic force of home gravity; as homo viator or peregrinator Odysseus remains within the range of a stabilising force that comprises the source of his sub­ jective identity. According to this interpretation, therefore, the home "enroots” man although, let us note, this ex­ pression denotes as if a technical assumption of the plant metaphor. This seems to be said quite literally by the key moment in The Odyssey, namely, the "great sign” that confirms Odysseus’ identity in the eyes of Penelope. Recall the scene: Odysseus returns home, but since twenty years had passed his faithfully wait­ ing wife wishes to be sure that it is really he - subject­ ing him to a trial she asks to remove the marital bed from their bedroom. In response, Odysseus tells a story known only to the couple: A great secret [mega sema, great sign] went into its making, and it was my work and mine alone. A long-leafed olive tree, strong and vigorous, and thick as a pillar, grew in the courtyard. I built my room of solid stone around it, finished it off with a fine roof, and added tight-fitting timber doors. I trimmed the trunk from the roots up, after cutting off all the long-leaved olive branches, smoothed it off skillfully and well, and trued it to the line: that was my bedpost. I drilled holes with the auger, and with this for its beginning fitted all the smooth timbers of my bed until it was complete. I inlaid it with ivory, silver and gold, and stretched shining purple straps of ox-hide across. That was its secret [sema]... (XXIII, 188-202). The scene could be interpreted in numerous ways. Its contents resemble a fairy-tale puzzle, whose solution is decisive for the further fate or life of the protagonist (as is known, Odysseus is adept at solv­ ing all sorts of puzzles), or the literary trace of a ritual that by “rendering topical” this foundation event ul­ timately completes and sanctions Odysseus’ "return” (nostos) - not only to Ithaca, comprehended spatially 187 �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS as the designation of the journey, but also to the logi­ cal “beginning” of his (home) existence, his arche. The olive tree proof - wrote Stanislaw Rosiek, refer­ ring to Jean Starobinski - enabled Odysseus to com­ bine the beginning and end of journey and existence. By repeating in the story a deed that once made it possible to create the marital bedroom he confirmed his t r u e i d e n t i t y. 3 In this interpretation, apparently, Odysseus be­ comes increasingly himself the closer he finds himself to Ithaca; his identity becomes the most stable, i.e. as if enrooted in the marital bed, that core of his home; it is here, in the embrace of Penelope, that he soothes the pain of excessive estrangement. If we recall that it is in this bed resembling a tree of life that Telemachus was conceived then the story told to Penelope will render Odysseus similar to that exemplary man who manages to plant a tree, build a home, and sire a son. And yet ... Homer’s story contains something more or “different” than would follow from the model of “home gravity”, some sort of a disturbing, decen­ tralising force that cannot be disposed of with the words: “secret” or “symbol” . Its symptom is probably the fact that this archetypical man, a model for each of us, does not actually plant a tree but cuts it down. The primary, “castration” gesture as if s u s p e n ds and questions the totalising force of its (quasi-ritual) repetition in a story that is supposed to complete the circle of the journey and bind its two ends; a repetition that with the assistance of the sign (‘’great sign”) - re­ sembling a signature or a seal - is to confirm or restore Odysseus’ subjective identity formed by long-term ab­ sence. If one were to place one’s trust in Plato then the spirit of Odysseus attained peace not after returning to Ithaca but after death, in the next embodiment: from memory of its former toils having flung away ambition, went about for a long time in quest of the life of an ordi­ nary citizen who minded his own business. 4 Two (at least) circumstances in particular incline us to doubt this open interpretation of The Odyssey or, more exactly, to enhance the text by including those doubts. True, they will not produce some sort of a dif­ ferent conclusion, but they weaken and “deconstruct” the first, envisaged as the only possible one. Cyclicness An intriguing commentary to Homer’s epic is to be found in Jules Verne’s Voyage au centre de la Terre.5 Although it contains only a single mention of The Od­ yssey, the latter without doubt remains its key context. As we probably all well remember, the protagonists of this unusual ”Ulysses-type” book set off on their jour­ ney from the home of Professor Lidenbrock in Ham­ burg, to which they return at the end - this “old home” is possibly a subtle allusion to the home of Odysseus: it stood firm, thanks to an old elm which buttressed it in front. A further route leads the narrator and remaining protagonists to Iceland, a land not rich enough to pos­ sess clocks, 6 where following the steps of the sixteenthcentury alchemist Arne Saknussemm they enter the Sneffels crater to submerge in a subterranean abyss. This is a journey to the “sources of time”: in the huge Cyclopean cave they encounter antediluvian monsters and at its very bottom - their ancestor: a hairy giant watching over a herd of mastodons. Then suddenly they make their way to the surface thanks to the erup­ tion of another volcano. ”Dove noi siamo?” [...]. "Come si chiama questa iso­ la?" - one of the travellers asks a child they encoun­ tered. “Stromboli”, replied the rickety little shepherd [...]. Stromboli! What effect on the imagination did these few words produce! We were in the centre of the Mediterra­ nean, amidst the eastern archipelago of mythological mem­ ory, in the ancient Strongylos, where Aeolus kept the wind and the tempest chained up. 7 The Jules Verne interpretation distinguishing a certain fragment of The Odyssey and perceiving in it a separate whole confirms an intuition that accompa­ nied me from the first time I read The Odyssey and be­ fore I even associated it with the novel by the French author. Here is a model of the whole itinerary of Odys­ seus (Apologos, The Odyssey, Songs IX-XII): The diagram features special symmetry: among the 15 locations reached by the traveller (including Ilion and Ithaca), the central, eighth one is the furthest stage of the journey, the dark land of the Kimmerians, where Odysseus performed the nekyia rite enabling him to meet souls leaving Erebos. This geometric con­ struction (its symmetrical character is enhanced by 1 5 .Ithaca 1. Troy (Ilion) 2. Cicones (Ismarus) 14. Phaeacians (Scherie) 3. Lotus-eaters 13. Calypso (Ogygia) 12. Thrinacia 4. Cyclops 5. Aeolus 11. Scylla and Charybdis 6. Lajstrygoni (Telepyla) 10. Sirens 9. Circe (Aia) 7. Circe (Aia) 8. Kim erians (Hades) 188 �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS two stays with Circe) delineates the intersection of life and death with the precision of a measuring rod. Here is a sub-cycle that constitutes a summary of the whole, together with its central katabasis, i.e. de­ scent into the cave of Polyphemus. This is a unique via brevis, a narratively cohesive miniature (which philological commentaries appear not to notice) of the adventures of Odysseus - preserving and even ac­ centuating their initiation logic, so well recreated in the Verne novel. (proximity of Ithaca ^ storms, dangerous winds proximity o f Ithaca ^ storms, dangerous winds 1. L o tu s- e a te r s 3 . A e o lu s 2. C y c lo p s This fragment of The Odyssey ends with two sud­ den tempests. The first precedes arrival in the land of the Lotus-eaters: But Zeus, the Cloud-Gatherer, stirred the north wind against our ships, in a blinding tempest, hid­ ing the land and sea alike in cloud, while darkness swept from the sky. Headlong the ships were driven [...] Now I w o u l d h a v e r e a c h e d h o m e s a f e l y, but as I was rounding Cape Malea, the north wind and waves and the ocean currents beat me away, off course, past Cythera. (IX, 67-81). The mentioned Cape Malea, the most south-easter­ ly of the Balkan Peninsula, resembling a finger pointing at nearby Crete and separated from Kytera by a mere strait, has been always regarded by the Greeks as excep­ tionally dangerous for sailors. In The Odyssey this is the spot where other commanders returning from Troy Menelaus (III, 287) and Agamemnon (V, 514-17) - be­ gan their errant wanderings across unfamiliar regions; earlier (in the chronology of the world of the myths), this was also the fate of the Argonauts returning from Colchis. Researchers agree that, as Alfred Hauberk claims, after the storm off Cape Malea (IX, 80-81) Odys­ seus has crossed a fundamental boundary, normally closed to mortals, which separates the real and the unreal worlds; [...] It is in these circumstances a quite pointless undertak­ ing, and one based on completely false premises, to try to plot on a map the route taken by Odysseus.8 The same opinion was shared by, e.g. Kazimierz Kumaniecki (In­ asmuch as heretofore journeys by Odysseus took place in the real world ¡...I from the moment of the storm we find ourselves in a world of fantasy)9 or J. V. Luce (On a map one can follow only the beginning of Odysseus’ journey. (...) Leaving behind Cape Malea and Kytera he sailed on the wide open sea towards the south-west of Crete. From this point it is impossible to mark on a map the further course of his wandering. Kytera is the last lo­ cation in his travels, which can identified to the final return to Ithaca).10 The place and circumstances in which Odysseus left the world of mortals do not give rise to doubts, but those of his return remain unclear. When did he 189 manage to extricate himself from the netherworld? Naturally, with the assistance of the Phaeacians he “ultimately” landed on the shores of Ithaca. It is worth recalling, however, that earlier Odysseus almost reached his target. First, before he was caught in a tempest, and then when he left the Aeolian Island and sailed successfully thanks to conducive winds (the god of winds trapped the menacing ones in a sack): We glimpsed our native land. We came in so close we could see the men who tend the beacon fires (X, 29). Then, al­ though this was an improbable circumstance, Odyseus fell asleep and his companions, as we know, untied the bag. All the winds rushed out— storms seized them, swept them out to sea, in tears, away from their own native land. This is the reason why (as Homer summed up Odys­ seus’ subsequent recollections; XXIII, 315) it was n o t y e t his destiny to reach his dear native land. Instead, storm winds once more caught him. It is worth recalling, however, that at the very onset of The Odyssey the goddess Athena describes Odysseus’ sad but sweet ser­ vitute under Calypso: But Odysseus yearns to see even the s m o k e r i si n g f r o m h i s n a t i v e l a n d and longs for death. The scene with the sack is one of the most dis­ turbing images in The Odyssey. I cannot think about it without recalling a scene from my childhood when as a young boy I watched a popular Italian TV series: L ’Odissea (director: Franco Rossi), which in a highly intriguing fashion showed the moment when Odys­ seus’ companions untied the sack full of wind offered by Aeolus. The authors suggested that Odysseus was only pretending to be asleep but actually was aware of what his crew was doing; nonetheless, he tried not to create an obstacle, pretending that this was his inten­ tion. (Just as interestingly, it was this particular scene in the several parts-long series that made the greatest impression on me - so intense that even today I can recollect it vividly). True, Erich Auerbach claimed: This “real” world into which we are lured, exists for itself, contains nothing but itself; the Homeric poems conceal nothing 11, but there appears the moment when in a uniform and brightly lit narration, ostensibly limited exclusively to the foreground (as Auerbach envis­ aged it), there emerges a dark surprising fissure - an u n derstatem ents unexpected in the case of Homer. The astonishing fiasco of the attempt at returning to Ithaca forced the protagonist to make a new effort - once again he must allow himself to be captured by the storm. This is not the end, however, and even the successful return to Ithaca will not be u l t i m a t e , in accordance with the prediction made by Tiresias (XI, 120 sqq.) Odysseus once again departs. In this manner, his story as a whole takes on a c y c l i c a l character, making it possible to propose a different interpretation of the status of the place that is the beginning and end of the journey, i.a. Ithaca, the birthplace. The activity �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS pursued by Odysseus and conceived as an archetype of a person returning home gains automatism typical for the cyclical quality, but also futility in the mean­ ing mentioned by Aristotle, who, recall, claimed that automatikos is etymologically affiliated with maten, ’’to no avail”.12 Identity Now, return to the “olive tree proof’. What does this “great sign’ denote if it is to be really treated as such, i.e. in semiotic categories. In other words, who should be regarded as its signifié? Obviously, the an­ swer must be sought in traditional symbolic, in mytho­ logical imagery known from the works of Eliade and Jung or even the “poetics of reverie” by Bachelard (tree, root, fount, home, centre, cosmogony, etc.). A t the same time, the “great sign’ fulfils certain narration functions and is supposed to render credible the dec­ laration made by Odysseus - it is a gesture with whose help he casts off his numerous costumes (including the fictitious identity of a Cretan, who in an earlier conver­ sation with Penelope he pretended to be). Apparently, this is the place of transition from the order of seduc­ tive and deceitful fiction, and persuasive rhetoric (an order of soft and mellifluous words)13 to an order of finally regained truth (this is, as we learn, “an infallible sign”). The story about the marital bed, however, also inclines the married couple to immediately lie down on it so as to satisfy their urge for love: the "subjective centre” is thus inevitably connected with desire. First and foremost, however, I would like to draw attention to the fact that this centre of the home sphere (Greek: kentron - sting, blade, from: kentein, to prick; Latin: punctum) is connected directly with that, which is most distant. In the same way as during the nekyia rite in the distant land of the Kimmerians (via longa) where Odysseus met the person closest to him, i.e. his deceased mother, so the cut down olive tree that root of his identity - brings to mind the wooden stake, which he used to blind Polyphemus (via brevis): There lay beside a sheep-pen a great club of the Cyclops, a staff of green olive-wood, which he had cut to carry with him when dry; and as we looked at it we thought it as large as is the mast of a black ship of twenty oars [...] I bade my comrades cast lots among them, which of them should have the hardihood with me to lift the stake and grind it into his eye when sweet sleep should come upon him (IX, 319-333). The similarity of the toppled olive tree designat­ ing the centre of Odysseus’ homestead and the cut down olive tree twisted in the manner of a screw and burning out the round, central eye of Cyclops (kyklops = kyklos, wheel + ops, sight), is the reason why the scene in the Cyclopean cave introduces a b s e n c e (or rather the p r e s e n c e of absence) in the very centre, in the foundation of domestic space. It also becomes a model for Odysseus’ problematic sub­ jectivity or, more exactly, it defines it as such. The anonymity that he announces to Polyphemus is more than a transitory state characteristic for certain ini­ tiation rite situations. Is it really anonymity? Perhaps Alkinoos, the king of the Phaecians, was right when he said to Odysseus: For there is no one of all mankind who is nameless (VIII, 552). Odysseus encountering Polyphemos is not simply anonymous, because ano­ nymity is his name: Cyclops, thou askest me of my glorious name, and I will tell it thee; and do thou give me a stranger’s gift, even as thou didst promise. Noman [Outis] is my name, Noman do they call me-my mother and my father, and all my comrades as well. He is, therefore, not anonymous but cryptonymous, or pseudonymos. This is, however, a false name, more of a pseudonym that only ostensibly conceals (actu­ ally betrays) his true identity based, after all, on “false­ hood”, the principle of pseudonymy. This is also what the contents of the assumed name tell us. True, Jerzy Andrzejewski wrote about Odysseus: No man, and thus just like all others, 14 but this does not have to be the case of being average and ordinary, and even more so “without character”, “without qualities” (ohne Eigen­ schaften). The Greek Outis is composed of a negative particle (out) and the pronoun: “someone” (tis). The same pronoun - both in such expressions as: “this is someone”, “to be someone” - means both in Polish and Greek admiration and recognition, and is a social distinction, emphasis on subjective distinctiveness. Its negation, as a consequence, defines the “villain”, a man without value, without m e a n i n g, who, we tend to say, does not r e p r e s e n t anything and is a “zero“ both in the ethical sense (as in the insult: “you’re a zero”) and semiotically, enabling a paraphrase of the lofty formula: “ And his name shall be. ..”; in this case - ”it shall be zero”. Man-nobody, the Odyssean outis, fulfils a logical function similar to the “zero” in arith­ metic, which as such does not express value and is a condition for changing the value of all other numbers (cf. the English: cypher - number, code, zero; not by accident one of the protagonists in the film Matrix is called Cypher). 15 Outis thus means the absence of de­ fined, stabilised subjectivity (cf. the Latin: nemo, ”no one”, a word created by merging non and homo; we all remember that this is the “true pseudonym” one of Verne’s protagonists), which suffers from the lack of a source and calls for incessant supplementation, an ever provisory suture (to use the commendable Lacanian term) of barely possible and at all times transitory meaning, ever dependent upon a certain “system of difference”. But there is something more: it comprises that possibility, the potential of meanings, i.e. a condi­ tion for all “representation”, representation as such, in other words, still not stabilised by some sort of “refer- 190 �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS ence” (Barthes called this conceit: signifiance, English: significance). 16 It is not a coincidence that already in the first hex­ ameter of The Odyssey Homer described Odysseus as polutropos, which could be translated as: worldly, cun­ ning, highly enterprising, but also as: endowed with an unusual ability for changing costumes, for impersonat­ ing assorted, usually fictitious figures. Hence the anag­ norisis, so frequent in The Odyssey, i. e. narration situ­ ations in which the protagonist becomes unexpectedly recognised (Aristarchus described anagnarismos as the telos of The Odyssey [scholia to XXIII, 296]), because, after all, he may be “recognised” only when he first seems to be someone else. In this situation it is difficult to avoid asking: becomes recognised as whom? Is it not precisely as polutropos? Is talent for "disguise” and devising fictional stories not his true fate? Stanisław Rosiek wrote: Odysseus lived in a world that he had split into two parts: “illusory life" and “real life", as Pascal would have put it. He was a master of split existence. 17 A t the same time, things are differ­ ent - this “delusion” is not so much a second, sepa­ rate extreme of the opposition (foris versus domi) as the split, the fissure between extremities. It is that fissure, which is ”erotic” and not one of the two "shores” (as Barthes would put it). 18 If this is the case, then Odysseus is himself the more the longer he stays away from Ithaca, even if he yearns for it so much, or rather the more he longs for it. The “dis­ tant” (this yearning for the distant, as Thomas Mann described the feeling experienced by Gustav A schen­ bach) does not leave him even while at home (domi) and makes it impossible to get rid of the status of a “stranger”, a ”guest” and a “beseecher” (hiketes). As I have mentioned, the ”distant” or the ”split” of Odysseus’ world no longer separates Ithaca from the unreal rest of the world but actually is that unreality, ”fictionality” that permeates the whole of existence, including the “genuine” home life of Odysseus on Ithaca. Instead of a stable ”’centre” we discover a “void” (outis), which, as Derrida wrote in his reflections about the philosophical concept of the structure, is the “movement of supplementarity” initiating an end­ less “play of substitutions” (the same, let me recall, as the one mentioned in the epithet: polutropos). This substitute does not substitute itself for anything which has somehow existed before it . We thus arrive at the con­ clusion (I quote Derrida while keeping in mind the text by Homer): That there was no center, that the center could not be thought in the form of a present-being, that the center had no natural site, that it was not a fixed locus but a function, a sort of nonlocus in which an infinite number of sign-substitutions came into play. This was the moment when language invaded the universal problematic, the mo­ ment when, in the absence of a center or origin, everything 191 became discourse-provided - we can agree on this word - that is to say, a system in which the central signified, the original or transcendental signified, is never absolutely present outside a system of differences. The absence of the transcendental signified extends the domain and the play of signification infinitely”19 Replacing the stable “centre” by a sui generis “non­ place”, a process of undermining the presence of the source of signifié, making possible an endless substitu­ tion of signs, rendered Odysseus a ”poet,” and his jour­ ney - a nostalgic ”art” of returning home (in Greek: nostos means “return”, algos - ’’suffering” , although it is worth keeping in mind that “nostalgia” is a mod­ ern lexical idea). David Lachterman wrote: Odysseus achieves his nostos [...] by means of poetry, by telling and crafting tales [...]. What Odysseus tells, is his odyssey proper, his nostos and noos in words. 20 Hence, Odysseus does not travel in reality and sometimes, especially upon returning, he goes back to his peregrinations in his tales, the latter being a journey conducted in the sphere of “language”, “fiction”, and thus the irremov­ able “distant”, in a fascinating space opened by the Song of the Sirens (according to Blanchot). 21 Noth­ ing, therefore, can end it, no port, no final conclusion, and even no “great sign”, since it is “nothing” - a mere s t o r y about what is lost for ever and the object of infinite longing. It is often maintained that the feature that best characterises Odysseus is his “curiosity”, which was supposed to incite him to leave Ithaca (this was the view of, e.g. Dante [Inferno 26]). In this way, how­ ever, Ithaca too remains untouched - and as a home it still constitutes a stable centre of existence. The reading of The Odyssey, which I proposed, naturally questions the obviousness of this interpretation: I tried to demonstrate that this text contains another concealed mechanism. A t the end, in order to pro­ vide at least a temporary tag line, let me cite Gabriel Marcel, whose words I noted down years ago; quot­ ing them I am not overly concerned whether I am faithful to the context, i.e. the entire reflection of this philosopher: To be curious - to leave a certain immobile cen­ tre, to attempt to capture an object about which one had only an unclear or schematic concept. With this meaning all curiosity is directed towards the peripher­ ies. On the other hand, to be restless is to be uncer­ tain of one’s centre, to seek one’s equilibrium. [...] Curiosity will turn into unrest the more its object will constitute a part of me, the more thoroughly it will be included into my inner structure. On the other hand, anxiety will become metaphysical the more it pertains to that, which cannot be separated from my ”Ego” without, at the same time, causing the annihilation of that ”Ego”. 22 �Wojciech Michera • THE HOMELESSNESS OF ODYSSEUS Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Beata Spieralska, Dach nad głową. Pojęcie „domu" w języ­ kach indoeuropejskich, "Konteksty” 2004, fasc. 1-2, p. 34. Vincenzo Vitiello, Pustynia, Ethos, Opuszczenie. Przyczynek do topologii religijności, transl. Ewa Łukaszyk, in: Religia. Seminarium na Capri prowadzone przez Jacquesa Derridę i Gianniego Vattimo, KR: Warszawa 1999, p. 177. Maski, vol. II, Maria Janion and Stanisław Rosiek (ed.), Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1986, p. 184 (my emphasis - W M.). Plato, Republic, 620c (Myth of Er). Jules Verne, Voyage au centre de la Terre, ed. J. Hetzel, Paris 1864. [...] and the clock of which would then have struck twelve, if any Icelandic church had been rich enough to possess so valuable and useful an article. These sacred edifices are, however, very much like these people, who do without watches—and never miss them. (ibid.). Ibid., Polish edition, p. 304. On this book and the images and mytholgoical structures therein see: Simone Vierne, Jules Verne et le roman initiatique. Contribution z l’étude de l’imaginaire, Lille 1972; see also: Maria Janion, Gorączka romantyczna, Warszawa 1975, pp. 275-277. The Aeolian Islands were associated with the Lipari Islands and Stromboli already in antiquity (see, e.g. Tucicides III, 88; Virgil, The Aeneid VIII, 417). Alfred Heubeck, Introduction, in: A Commentary on Homer’s Odyssey, vol. II, ed. A. Heubeck, Arie Hoekstra, Oxford 1989, p. 4. Kazimierz Kumaniecki, in: Homer, ed. K. Kumaniecki and J. Mańkowski, Warszawa 1974, p. 165. J. V. Luce, Homer i epoka heroiczna, transl. E. Skrzypczak, Warszawa 1987, p. 267. Erich Auerbach, Blizna Odyseusza, in: idem, Mimesis, Rzeczywistość przedstawiona w literaturze Zachodu, vol. I, transl. Zbigniew Zabicki, Warszawa 1968, p. 62. Aristotle, Physics 197b. See: W. Michera, ‘Lathesthai’. O pokusie zapomnienia, "Konteksty” 2-3/2003, pp. 217-222. Jerzy Andrzejewski, Nikt, Warszawa 1987, p. 11. See: W. Michera, Ekranizacja pamięci. O filmie Memento Christophera Nolana, in: Iluzje pamięci, ed. S. Wróbel, Wydawnictwo WPA UAM, Kalisz 2007, pp. 81-97. 16 See: Roland Barthes, The Third Meaning, [in:] Image, Music, Text, transl. Stephen Heath, Fontana Press , p. 54: Signifiance, a word which has the advantage of referring to the field of signifier (and not signification). See also: R. Barthes, Le plaisir du texte, Seuil, Paris 1973, p. 82. The term: signifiance comes from: Julia Kristeva, Semiotiké: Recherches pour une sémanalyse, Seuil, Paris 1969. Stanisław Rosiek, op. cit. Cf. R. Barthes, Le plaisir..., pp. 13-14. J. Derrida, Jacques Derrida, Writing and Difference, transl. Alan Bass, The University of Chicago 1978, pp. 353-354, 365. David R. Lachterman, ‘Noos’ and ‘nostos’: The Odyssey and the Origins of Greek Philosophy, [in:] J.-F. Mattéi (ed.) La naissance de la raison en Grèce, Actes du Congrès de Nice 1987, Paris 1990, p. 37 (Polish edition: ‘Noos’ i ‘nostos’: ‘Odyseja’ i źródła filozofii greckiej, transl. W. Michera, "Konteksty” 2-3/2003). Maurice Blanchot, Le chant de Sirènes, in: Le livre à venir, 192 Gallimard: Paris 2005 (1959), p. 9 sqq. It must be stressed, however, that Blanchot judged Odysseus pri­ marily within the context of the battle with the Sirens, i.a. by stressing the technical effort of maintaining a boundary between the real and the imagined (see: p. 16). One could say, therefore, that the purpose of this essay is to show the simultaneous presence in the Odyssey of a competing model, i.e. the ideological prox­ imity of Odysseus and the Sirens. 22 Gabriel Marcel, Homo viator, transl. P Lubicz, IW Pax: Warszawa 1984, p. 142. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c2c11ec40cd0dfc8c2ee842892f09f.pdf 441c042789c1a958c0496f4ea6dae919 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6245 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource antropologia wizualna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5822 Title A name given to the resource Obraz - ciało - obraz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.2 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 002 Michera.ps - 5/29/2006 4:40 PM WOJCIECH MICHERA rze „Kontekstów”, trzecim już z cyklu poświęconego an­ tropologii obrazu. Część tekstów zajmuje się więc ludzkim „ciałem-jako-obrazem”, rozmaitymi sposobami jego poka­ zywania i patrzenia na nie - zwłaszcza na ciało martwe (poległe na greckim polu walki, poddawane renesansowej dysekcji, preparowane przez anatomów epoki klasycyzmu, demonstrowane na XIX-wiecznych publicznych poka­ zach). W innych pracach omawiany jest artystyczny „obraz-jako-ciało”: w jego powiązaniu z kategorią grzechu, pokusy, zła, potworności, erotyki, pożądania, śmiechu. W osobnej niejako płaszczyźnie - czasem w związku, cza­ sem niezależnie od problematyki „ciała” - omawiane są inne zagadnienia związane z antropologią obrazu, jego teorią i historią, takie między innymi, jak: społeczne me­ chanizmy tworzenia reprezentacji ikonograficznej (na zróżnicowanych przykładach: greckich waz, renesansowej kultury druku, nowożytnego dowcipu rysunkowego, topografii miasta i wystawy muzealnej), przydatność mo­ deli psychoanalitycznych w opisie mechanizmu ekfrazy oraz żartu rysunkowego, znaczenie kategorii mimesis w greckiej teorii i praktyce społecznej, psychologiczno-filozoficzny fundament reprezentacji mentalnej. N ie wymieniam tu autorów poszczególnych arty­ kułów - wierzę, że czytelnik sam ich pozna podczas lektury. Pragnę jednak powiedzieć, że większość za­ mieszczonych tu tekstów napisana została specjalnie do tego numeru „Kontekstów” - są one odpowiedzią na nasze zaproszenie sprzed kilkunastu miesięcy. Dwie prace publikowane były już wcześniej (François Lissarrague, Jaś Elsner), ale również ich wybór dokonany zo­ stał przy aktywnym udziale autorów. M am nadzieję, że antropologiczna problematyka obrazu i kultury wizualnej, która wpełniła trzy ostatnie numery naszego pisma, znajdzie w Kontekstach - przy akceptacji czytelników - stałe schronienie.1 Obraz - ciało - obraz C iało pozostaje w tajemniczym związku z języ­ kiem: język bierze się z ciała, by je następnie denaturalizować, zamieniając w znaczące m e­ dium. Uformowane z członków corpus jawi się jako księga, korpus tekstów, albo obraz. Jak naucza jednak Platon, pismo - dokładnie tak samo jak obraz m alar­ ski - to zaledwie martwa zewnętrzność prawdziwego, żywego znaczenia; także ciało (soma), jako znak (sem a), jest dla duszy niczym grobowiec (sema). By za­ chować ciało (zachować w wymiarze semiotycznym) trzeba je zatem pochować. Ciało znaczy (semainei) tylko unieruchomione: martwe lub śmierć zapowiada­ jące. Śmierć bowiem (zjawiająca się w ciele) jest - od Grzechu Prarodziców; albo, w kategoriach helleń­ skich, od kryzysu w Mekonie - nieusuwalnym warun­ kiem poznania, zasadą hermeneutyki, swoistym „ope­ ratorem logicznym”: wszelki sens ujawnia się przez nią zapośredniczony, w dokonanym przez nią przekształ­ ceniu. Dlatego - jak pisze św. Jan Chryzostom (w H o­ milii na przeniesienie szczątków męczenników) - A dam musiał przeżyć śmierć swego syna Abla, by widząc (a także czując) jego martwe, rozkładające się ciało, roz­ poznać - jeszcze za życia - swój własny, nieuchronny los, który wszak spełnić się miał dopiero w przyszłości. Zycie śmiertelników przejawia się w spektaklu, w którym wzrok zatrzymać się może tylko na tym, co nieprzeźroczyste, co jest śmiertelnym ciałem, ciałemnagrobkiem, żałobnym portretem lub inskrypcją, dom a­ gającą się objaśnienia (hermeneuein), a przez to budzącą niepokój i pragnienia. Nieprzeźroczystość ciała wodzi na pokuszenie, skłaniając do semiologicznego grzechu zachęca do naruszenia ustabilizowanej relacji między znaczącym i znaczonym: do erotycznego zatrzymania oczu na samym ciele, albo - do świętokradczego zerwa­ nia pieczęci i otwarcia grobu, w nadziei odnalezienia w jego wnętrzu ukrytej przed wzrokiem prawdy. Prawdziwym jednak skandalem - rzeczywistym im­ pasem semiotycznym - jest dopiero stwierdzenie, że grób jest pusty; i że w jego ciemnym wnętrzu - które nie mieści żadnego rytuału - poszukiwania się jeszcze nie kończą (dlatego Roland Barthes - spoglądając na problem niejako z drugiej strony - może napisać, że fo­ tografia, jako znak zepsuty, „ma w sobie coś wspólnego ze Zmartwychwstaniem”). Przypisy 1 Za ogromną pomoc, z której bezlitośnie korzystałem przygoto­ wując część materiałów do tego i poprzednich numerów „Kon­ tekstów”, pragnę serdecznie podziękować Stéphanie Cuvilliez oraz Annie Dudzińskiej-Facca. * Tem at złożonych, trójstronnych związków między ob­ razem i ciałem oraz spojrzeniem dominuje w tym nume­ 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/562a2feb2c44053341ed5a4cfcd96e83.pdf c1d252792792fd95bdcf3d3e32af7df9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3072 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2876 Title A name given to the resource Tradycja i współczesność. Aktor / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.413-417 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Michera • TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR W Prologu Ajschylosowego Agamemnona, na nocnym niebie, nad pałacem Atrydów, po¬ jawią się dziwny blask. T o od dawna wycze­ kiwany znak, przeznaczony dla Klitajmestry: Troja upadła. Radosną nowiną (euangelos) królowa dzieli się nazajutrz z Przodownikiem Chóru: „Niechże dzień ten z nocy-matki narodzony / wierny będzie tej wieści, któ­ rą noc przyniosła!". Rozmówca jednak niedowierza: „Maszli jasne dowody, pani, że to prawda?"; „Czy to senne marzenie dało ci tę wiarę?". Usłyszawszy zaś, że gród Priama wzięto ostatniej nocy, pyta: „Jakiż goniec tak szybki wieść tę przynieść zdołał?". Klitajmestra więc odpowiada: Hefajst, pan ognia! Znak nam śłe ze szczytów Idy płomienny. Znak ten chwyta i podaje dalej ognisko za ogniskiem... Ida Hermesowej na Lemnos go przesyła skale; zapaloną na wyspie wielką żagiew przejmuje Atosu Zeusowy szczyt. Wysoko - aż się poprzez morze wesołym blask przerzucił mostem [...] [291n., tł. Stefan Srebrny] Dalej następuje szczegółowy opis trasy, wzdłuż któ­ rej rozpięty został ten ogniowy telegraf. Kończąc, K l i ­ tajmestra mówi: WOJCIECH MICHERA Tradycja i współczesność. Aktor* Podobnie tradycja - chociaż jej najgłębszym sensem jest wierne trwanie, zawsze niesie w sobie też zalążek zdrady. W modelu wziętym z tragedii Ajschylosa jej f i guracją wydaje się Klitajmestra - ostatnie, najważniej­ sze ogniwo ogniowego łańcucha. Gdy więc na koniec pierwszego epeisodionu schodzi ona ze sceny (zapewne po to, by w pałacu szykować się na ptzybycie męża) chór komentuje dotychczasowe jej grzeszne poczynania: Zwycięża szept zgubnej, złej pokusy [peitho], opętań, złud, ciemnych pragnień córy... Na wszelki lek - za późno! Darmo kryjesz występek! Widzą! Strasznym płonie światłem grzech! Wytarty, niby pieniądz zły w wędrówce długiej z rąk do rąk, fałszywy jużeś stracił blask, już otoś cały czarny - patrz! Taki to był ów wyścig, tak z ręki do ręki wędrowała pochodnia - jeno że w tym biegu i pierwszy, i ostatni jednako zwycięża. Przywołuję tę scenę nie po to, by poddawać ją filolo­ gicznej albo historycznej interpretacji. Przedstawiony w niej opis niezwykłej i z rozmachem pomyślanej tech­ niki komunikacyjnej wydaje m i się znakomitą ilustra­ cją, poglądowym modelem pojęcia „tradycji", rozumia­ nej jako proces dziedziczenia kultury (lub też proces, który z kulwrą można utożsamić). „Z ręki do ręki" po­ dawać - chwytać i przekazywać dalej - taki sens zawie­ ra się w łacińskim słowie traditio, pochodzącym od cza­ sownika trado, będącego złożeniem trans („za", „po tamtej stronie") i do („daję"). Tak właśnie, jak to jest u Ajschylosa (nawet jeśli, trzeba przyznać, zbieżność sformułowań zwiększa się nieco w wykorzystanym tu tłumaczeniu Stefana Srebrnego). Zarazem, w tej obrazowej metaforze, nie bez zna­ czenia jest ponury kontekst całej tragedii. Przecież początkiem sztafety niosącej ogniową wieść jest - nie­ jako na drugim poziomie metaforyzacji - łuna płoną­ cej Troi. Przede wszystkim zaś, zauważmy, biegnąca chyżo spod murów Ilionu „radosna nowina" na ko­ niec sama rozpala zbrodnię (miasma): nie tylko zwia­ stuje rychły powrót króla Agamemnona, ale i przygo­ towuje jego śmierć. 413 Tradycja to złożony w depozycie skarb, ale także (dzi­ siaj!) strzegący go i czuwający nad n i m strażnik, conse­ rvator, custos, wierny piastun i miłośnik, choć z koniecz­ ności również interpres: tłumacz i pośrednik. Tymczasem w Klitajmestrze wierność właśnie się sprzeniewierza, prawda zamienia w złudzenie, a skarb (do którego prze­ cież ona sama należy, jest jego częścią) marnieje tracąc blask. Czy jednak straszliwa interpretacja, jakiej Klitaj­ mestra poddała otrzymaną wieść, ma zupełnie jedno¬ znaczną wymowę? Czyż w zbrodni tej, będącej przecież zemstą (za śmierć córki, Ifigenii, złożonej przez Agamemnona w ofierze, gdy z wojskiem płynął pod Troję), nie należy widzieć też świadectwa innej wierności? Ta niebezpieczna ambiwalencja jest wpisana w sa­ mo pojęcie tradycji. Traditor po łacinie to zarazem mistrz, nauczyciel, ale i zdrajca, wróg; powiedzieliby­ śmy - „Judasz". • • • * Wcześniejsza wersja tekstu została wygłoszona w ramach festi­ walu teatralnego Kontakt 2001 w T o r u n i u . �Wojciech Michera * TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR A może (glos mają raz jeszcze ci pierwsi) właśnie nie­ rozumne reformy są przyczyną nieszczęścia i należy uczynić wszystko, by je cofnąć, przywracając stan sprzed ich wprowadzenia? O k i m zatem można powie­ dzieć, że jest strażnikiem tradycji? fc Reformy podejmowane w imię „poprawiania", „przy­ wracania", „odnawiania", „odświeżania" (kalendarza, ksiąg liturgicznych, samej liturgii, sztuki) - wzbudzają­ ce oczywiście natychmiastową, niekiedy gwałtowną, niekiedy długotrwałą re-akcję - składają się też na tra­ dycję chrześcijańską. Skutki zresztą takich reform są trudne do przewidzenia, a nawet post factum nie tak wcale łatwo ocenić konsekwencje, jakie przyniosły. Po- i stanowienia, na przykład, Soboru Watykańskiego II, w wielu kwestiach teologicznych odwołujące się do na­ u k i starożytnych Ojców Kościoła, spowodowały przy okazji nieodwracalne szkody w sferze kościelnej muzy'' ki (estetyka piosenek festiwalowo-tutystycznych wy- i pierająca tradycję chorałową). Gusła. Fot. Krzysztof Furmanek To, co minione, w praktyce artystycznej będącej dla nas współczesnością, uobecnia się na różne sposoby. Zazwyczaj mówi się o dwóch pozostających w sporze postawach twórczych: zachowawczym tradycjonali­ zmie, wierzącym w sens pielęgnowania uznanej spo­ łecznie normy, i nowatorstwie, skłonnym by indywidu­ alnie, w poszukiwaniu prawdy, poza tę notmę wykra­ czać. W istocie problem jest bardziej skomplikowany, choćby z tego powodu, że rewolucje wybuchają często właśnie w imię wierności wobec ttadycji - tyle, że tej „prawdziwej", ostatnio zaś „zapomnianej", „zagubio­ nej" lub „przekłamanej". Klasyczna postać tego zagadnienia ujawnia się naj­ wyraźniej w historii religii. Przyczyną sporów w tej dzie­ dzinie dość często bywały zresztą nie tylko kwestie ści­ śle doktrynalne, ale i liturgiczne, a zatem - także arty­ styczne. Dzieje każdej niemal religii to gwałtowny splot, niekończące się walki „tradycjonalistów" z „re­ formatorami": spory o to, kto lepiej strzeże depozytu wiary; lub też: komu w istocie został on powietzony. Czy jest tak - o czym zapewniają pierwsi - że owa „prawda" ma się dobrze, gdyż dzięki pilności i czujności udało się nam ją przechować? Czy też - zgodnie z opi­ nią drugich - przeciwnie: gnuśni i zurzędniczali kusto­ sze skarbu zamknęli go w pustych formułach, ukryli przed ludźmi, sprawiając, że nikt już (łącznie z n i m i sa­ mymi) nie pamięta jego ptawdziwych barw i blasku? Zarazem jednak wiele wątpliwości budzi dzisiaj wśród fachowców także dzieło, jakie w X I X wieku podjęli! mnisi z opactwa w Solesmes, polegające mianowicie na „odświeżeniu" (w najlepszej wierze i zgodnie z najlepszą ówczesną wiedzą) chorału gregoriańskiego. Jak pisze Marcin Bornus-Szczyciński: „Bezgraniczna wiara końca i| X I X wieku w doskonałość notacji muzycznej kazała wielkiemu reformatorowi chorału, francuskiemu bene­ dyktynowi D o m Moąuerau z opactwa w Solesmes od¬ rzucić istniejącą wówczas żywą tradycję, jako ponoć skażoną, i zastąpić ją interpretacyjnymi spekulacjami,; dokonanymi na podstawie analizy najstatszych manu-1 skryptów muzycznych z X - X I I I w. W efekcie powstał; nowy nigdy przedtem nie istniejący chorał, który I w 1903 r., po burzliwej dyskusji, został uznany przez p3' pieża Piusa X za powszechnie obowiązujący w Kościele rzymskim" Zdaniem Marcela Peresa' Mnisi solesmeńscy widzieli śpiew liturgiczny tylko w dwu aspek­ tach melodii i tekstu Zapomnieli o najważniejszym' o sDOSobie śpiewania iaka przybierać śpiewak i jak powinien się zachowywać 1 - Warto zauważyć, że i Peres, i Bornus-Szczycińskiobaj znakomici znawcy i wykonawcy muzyki dawnej sami podejmują wysiłki rekonstruowania zerwanej mu­ zycznej tradycji liturgicznej. W miarę możliwości od­ wołują się do tradycji „żywej" (Peres na przykład do tej, która przetrwała na Korsyce albo w Grecji). Korzystają] jednak także - a może przede wszystkim - z rękopi­ śmiennych zabytków (Szczyciński w tegoroczną Nie-f dzielę Palmową przygotował dla Braci Mniejszych: w Bratysławie liturgię, opierając się na najstarszym pol­ skim graduale franciszkańskim, z 1257 roku, przecho¬ wywanym przez ss Klaryski w Krakowie). Podobnie robi Schola T e a t m Wiejskiego Węgajty Wolfganga Niklausa: poszukując „utraconego kontak- 414 �Wojciech Michera • TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR tu z archetypicznym, sakralnym językiem ruchu i ge­ stu" wystawia (rekonstruuje) średniowieczne dramaty liturgiczne w sposób możliwie najwierniejszy, co jednak znaczy: zgodny z tym, co da się wydobyć ze średnio­ wiecznych materiałów ikonograficznych, co wiedzą na ten temat filologowie, a także - w sferze muzyki współpracujący z Węgajtami Szczyciński, Peres lub Damien Poisblaud. 3 Takie odtwarzanie pierwotnej maniery wykonaw­ czej - muzycznej albo teatralnej - przypomina prace konserwatorskie nad starym, sczerniałym obrazem. Ta­ ki zabieg - gdy obraz całkiem już zniknął, zniszczony lub przykryty warstwą brudu - jest niezbędny. Zarazem jednak odnowa „zagubionej tradycji" niesie zawsze nie­ bezpieczeństwo (przed którym przestrzegają wspomnia­ ni twórcy) zatarcia tego, co mimo trudności, i nie za­ wsze w poprawnej postaci, jednak przetrwało; albo co - niczym rysy na starym filmie - stało się (już) częścią obtazu. Gdy w państwie Karola Wielkiego, dzięki filo­ logicznej pracy mnichów irlandzkich, przywrócono w szkołach klasztornych klasyczną postać języka łaciń­ skiego, podniósł się wprawdzie poziom nauczania, stracii jednak swoją przydatność, używany na co dzień dia­ lekt łacińsko-galijski. (Niebezpieczeństwo rekonstrukcji artystycznej, zwłaszcza teatralnej, wiąże się też z pokusą „historycz­ nego iluzjonizmu" - złudnym pragnieniem prostego ptzeniesienia się w czasie - „tam". Ta sprawa jednak, ze względu na złożoność, wymagałaby osobnego omó­ wienia.) Z innej jeszcze strony, warto dodać, gdy rzecz doty­ czy sztuki, owo sięgnięcie w przeszłość, „ponad głowa­ mi" żyjących, przynosi niekiedy zupełnie niespodziewa­ ne pożytki. Procedura ta jest bowiem także po prostu figurą pewnego typu artystycznych poszukiwań, wpisa­ ną w mit „powrotu do źródeł". W X V I w. na przykład: „Około roku 1600 dokonał się jeden z najbardziej radykalnycbf przewrotów w historii muzyki. Uświęcony tradycją porządek muzyki europejskiej został nagle za­ kwestionowany przez osobliwy krąg wpływowych bada­ czy starożytności czy - ściślej mówiąc - rzekomych jej wskrzesicieli." - pisze Nikolaus Harnoncourt . Wpraw­ dzie sztuka, której ścisłe reguły z dogmatyczną precyzją wówczas określono, niewiele miała wspólnego z an­ tycznym dramatem greckim (choć o tym właśnie prze­ konani byli jej twórcy) to dzięki błyskotliwemu talen­ towi Claudio Monteverdiego rozpoczęła się w ten spo¬ sób historia teatru operowego 4 Czy warto zatem w ogóle przywoływać takie pojęcia jak „tradycja", „wierność", „depozyt"? Otóż - tak. W istocie ów nieunikniony moment „zdrady" określa sytuację człowieka (artysty, także odbiorcy) jako hermeneutyczną. Wypatmjemy znaku, by go - jak Klitajmestra - na własną odpowiedzialność zinterpretować. 415 A l e też (tym razem wzorując się na Orestesie) - swoje powołanie możemy rozpoznać w zemście, zaleconej przez wyrocznię i mającej przywrócić ład, zakłócony przez matczyną zbrodnię („Tej pomsty żąda bóstwa głos! / Tej pomsty moja pragnie dłoń / Zabiję ją!..."); pamiętając wszakże, że i ten nasz straszliwy czyn wyma­ gać będzie od nas później oczyszczenia. Tradycja to paradoksalny wysiłek rozpoznawania. „Wysiłek" - bowiem tożsamość tego, kogo spotykamy, nie jest oczywista. (Częsty temat antycznych opowieści - trudne po latach spotkanie bliskiej osoby, które ptzebiega w trzech kolejnych podejściach: (i) wątpienie 0 tożsamości spotkanego; (ii) podejrzliwe badanie; wreszcie (iii) rozpoznanie - anagnorismos. Tak było z Penelopą i Odyseuszem, tak było również z Elektra 1 Orestesem w Ofiamicach Ajschylosa.) Wysiłek to „paradoksalny", bo przecież „roz-poznanie" dotyczy te­ go, kogo/co już przecież znamy (jak pisze Gadamer: „Rozpoznanie, tak jak rozumie je Arystoteles, zakłada istnienie wiążącej tradycji, w której ramach wszyscy się rozumieją i spotykają sami ze sobą" ). 5 W praktyce kluczową sptawą jest obecność tzw. „ży­ wej tradycji". Gdy jej brak - nikt nie potwierdzi na­ szych przypuszczeń. Jesteśmy tym razem trochę jak Kasandra, branka przywiedziona z T r o i - „obca" w Argos, i wprawdzie wiele widząca (Przodownik Chóru: „Psi węch ma ta niewiasta: już-ci jest na tropie"), ale też po­ zostająca w odrębnym, niezrozumiałym dla innych świecie ("Biegłego, widzę, trzeba tej obcej tłuma­ cza..."). A jednak, nawet jeśli nie sposób zweryfikować podjętego przez nas wysiłku „rozpoznania", wysiłek ten nie traci sensu. Nie jest dla nas sprawą obojętną, co i jak rozumiemy, na przykład ze sztuki Ajschylosa. To, co minione (tradycja, choć już „martwa") nie jest zale­ dwie pretekstem dla naszych niezależnych działań twórczych. Nasze działania - nie są prostą rekonstruk­ cją tego co minione Zawsze chodzi o spotkanie" — w n i m potwierdza się tożsamość każdej ze stron Ale potwierdza się między innymi w zawieszeniu własnej pewności w poszukiwaniu możliwości wyjścia poza go£ Q ^ y uwewnętrzniony wzorzec naszego myślenia (uwewnętrzniony na przykład w języku) W pewnym sensie - na tym polega zadanie aktora w teatrze, zawsze stojącego wobec obcości gtanej ptzez siebie postaci. W nieco szerszym znaczeniu - na tym po­ lega każde działanie twórcze. W ujęciu najszerszym - tak można rozumieć sens wszelkiego ludzkiego działania. • • • „Działać, w najogólniejszym sensie, znaczy przedsię­ brać coś nowego, rozpoczynać (jak wskazuje greckie słowo archein, «rozpoczynać», «prowadzić», wreszcie rządzić), wprawiać coś w ruch (co jest pierwotnym zna- �Wojciech Michera • TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR czeniem łacińskiego agere). Ludzie są initium, nowymi przybyszami, którzy dają czemuś początek na mocy sa­ mych swoich narodzin, dlatego podejmują się czegoś nowego i skłonni są do działania" - pisze Hannah Arendt w Kondycji Ludzkiej . pretację zaproponowaną przez A r e n d t (która z kolei odwołuje się do słów Dantego z De monarchia) można chyba uznać za niejawną próbę nadania pojęciu „aktu¬ alizacji" - niejako wbrew niemu - greckiego raczej niż j| łacińskiego sensu. Nie miejsce t u , by szczegółowo rozważać podobień­ stwa i - zwłaszcza - różnice między greckim archein i łacińskim agere. Zatrzymajmy się chwilę przy tym ostatnim, ze względu na rolę, jaką odegrało w kształto­ waniu się europejskiej wyobraźni. Czasownik - któtego podstawowe formy słownikowe brzmią ago, agere, egi, actum - rzeczywiście znaczy „wprawiać coś w ruch". Pierwotnie jednak stosowany był w bardzo konkretnej sytuacji, chodziło mianowicie o „wprawianie w r u c h " stada bydła, poganianego przez pasterzy. Okoliczność ta pozostawiła istotny ślad na wszystkich pojęciach wy­ wiedzionych z tego słowa - ślad nadający i m specyficz­ ny odcień przymusu, a przez to czyniący z nich swoisty „ekran", modyfikujący każdy oglądany przezeń obraz. ' Pojęć tych (opartych zwłaszcza na gtamatycznej for­ mie supinum: actum) jest wiele: agent, akt, akcja, ak­ tywność, aktualność, wreszcie też -aktor. Co najważ­ niejsze, tak szeroko rozumiane.agere w niezwykły spo­ sób zbliżyło się znaczeniem do czasownika esse, być. W tradycji języka łacińskiego realnie wydaje się istnieć tylko to, co nie ustaje w działaniu (jest actualis). I to w działaniu skutecznym - jest skuteczną przyczyną do­ konujących się zmian (causa efficiens). Jak pisał To­ masz: Esse est actualitas omnis formae . Dlatego też an­ gielskie actuality, lub francuskie actualité, tłumaczy się po prostu jako „rzeczywistość". Łacińskie ago ma ścisły odpowiednik etymologiczny w greckim czasowniku ago. Jednak w klasycznych tłumaczeniach z greki na łacinę jako actus oddaje się inne greckie słowo - energeia . Wielowiekowa tradycja translatorska mogłaby świadczyć, że przekład ten jest właściwy: jak przecież o energeia pisał w Metafizyce Arystoteles - z niej właśnie bierze się ruch, kinesis. Co to jednak znaczy? Jak się wydaje stajemy tu właśnie wobec przykładu niezrozumienia, wynikającego z „ze­ rwania tradycji", jakie dokonało się na granicy między światem języka greckiego i łaciny. O t o - pisze Jean Beaufret - usiłując zrozumieć sens słowa źródłowego (energeia), czytamy Arystotelesa, „wychodząc nie od greki, takiej, jaką mówił, lecz greki zromanizowanej" .1 Greckie znaczenie energeia nie ma bowiem - zdaniem francuskiego filozofa, podążającego t u śladem Heideg­ gera - nic wspólnego z jakimkolwiek „popychaniem" i skutecznością" M a sens raczej epifaniczny"' ujaw¬ nia — ukryte możliwości Dzięki swojej energeia ogień na przykład' oświetla grzeje a później pozwala też ugo­ tować na n i m zupę 6 1 Rzeczywistość taka - utożsamiona z „aktualnością", określona przez działanie pojmowane jako „przyczyna" i „bodziec" - jest przede wszystkim otwarta na to, co nowe (initium). Trudniej jednak w niej dostrzec goto­ wość na „spotkanie" z tym, co nas poprzedza, i co nam zostało przekazane (chyba, że jako spotkanie potraktu­ jemy imperialne narzucenie własnej pax romand). Próbę wykroczenia poza taki „skuteczno-sprawczy" sens „aktualności" podejmuje w swojej książce Arendt, pisząc między innymi: „Ludzkie poczucie rzeczywistości wymaga, by ludzie aktualizowali czysty dar własnego bycia, nie po to, aby je zmieniać, ale by wyartykułować i powołać do pełnego istnienia to, co w przeciwnym ra­ zie musieliby, tak czy owak, biernie znosić" [s. 228]. T o ważne słowa: „nie po to, aby zmieniać, ale by wyarty­ kułować i powołać do pełnego istnienia...". Wydaje się jednak, że podstawową przeszkodą dla myśli zawartej w tych słowach jest, przede wszystkim, źródłowy sens wpisany w samo słowo agere - actus. Hannah Arendt wielokrotnie w swojej książce podkreśla istnienie ru, jaki pojawia się przy próbie tłumaczenia niektórych pojęć gteckich na łacińskie. Sądzę, że również w tym wypadku podobny opór należy wziąć pod uwagę. Inter­ ! 8 9 T e n problem przekładu (powiedziałbym: nie tyle traduttore - tradittore, ile: traditio - traductio [transductío], przy przetłumaczeniu tego ostatniego słowa jako „przeprowadzka") ma ogromne znaczenie także dla to-1 zumienia istoty praktyki artystycznej i dzieła sztuki. I Otóż w rozumieniu „łacińskim" tworzenie jest zawsze! sprawą siły i władzy (vis atąue potestas), skutecznego! (efficiens, od efficere - ex + faceré) oddziaływania za pol mocą narzędzi, w którego efekcie (effectum, też odejj-i cere) artysta z kamienia na przykład robi (faceré) rzeźl bę. Tymczasem greckie poiein - tłumaczone zazwyczaj | właśnie jako robić, wytwarzać, sporządzać - nie mai z taką skutecznością wiele wspólnego. Należy je raczej rozumieć w znaczeniu: „sprawić, pozwolić, by się uka­ zało", co znajduje świetny wyraz we francuskiej formu­ le: laisser apparaître . 10 W t y m sensie również pojęcie ludzkiego „działa¬ nia", w najszerszym znaczeniu - jeśli uwolnić je od przymusu „aktywnego" i skutecznego od-działywania - nabiera owego sensu hermeneutycznego, który wcześniej skojarzyłem z wysiłkiem „spotkania" i „roz­ poznania". Rozpoznania tego, co minione, co przeka- I zane jako tradycja, i co zawiera w sobie z konieczno­ ści moment obcości. 416 T e n spór w szczególny sposób kondensuje się na sce­ nie teatralnej. W pojęciu „aktora" bowiem zbierają się te wszystkie znaczenia, które w szerszym wymiarze ludzkiego działania rozsiewa cała rodzina słów wywo- �Wojciech Michera » TRADYCJA I WSPÓŁCZESNOŚĆ. AKTOR dzących się od agere. Dość podobnie jak w wypadku greckiego poiein, słowa, którego sens w szczególny spo­ sób skupia się w działaniu poety. W ścisłym znaczeniu „aktot" jest tym, który inicjuje, działanie - inicjuje dys­ ponując odpowiednią (skuteczną) siłą i władzą, które pozwalają mu stworzyć (facere) graną postać. Hannah Arendt problem „aktora" - jako tego, któi ry działa (agere) - łączy jednak z zagadnieniem mowy. Pisze: „Działanie i mowa są tak ściśle ze sobą związane, ! ponieważ początkowy i specyficznie ludzki akt musi jednocześnie zawierać odpowiedź na pytanie zadawane każdemu nowemu przybyszowi: «Kim jesteś?». O w o odsłonięcie tego, k i m ktoś jest, kryje się tak w jego sło­ wach, jak i czynach; oczywiście nadal mowa i ujawnia­ nie siebie są ze sobą spokrewnione o wiele bliżej niż działanie i ujawnianie, tak samo jak między działaniem i rozpoczynaniem istnieje bliższe pokrewieństwo niż I między mową i rozpoczynaniem". : „Działanie" (jako agere) łączy się zatem blisko - co już ztesztą wiemy - z „rozpoczynaniem". „Ujawnianie" zaś raczej z „mową". K i m więc jest „aktor"? W ścisłym znaczeniu tego słowa: tym, który przede wszystkim „działa" i „rozpoczyna". Lecz przecież dobrze wiemy, że nie tylko. Niejako wbrew swej nazwie - „aktor" (zwłaszcza w teatrze) także „ujawnia", „odsłania" toż­ samość owego „nowego przybysza", który przecież przy­ bywa być może z przeszłości, na przykład jako grana na scenie postać z tragedii Ajschylosa, albo średniowiecz­ nego dramatu liturgicznego. Jak już mówiłem, zadanie aktorskie zawiera się w wysiłku „rozpoznania" (anagnońsmos). I taki też sens dosttzec można w słowie hupokrites, jakim w Atenach okteślano teatralnego aktora: jest on tym, który (mó- I wiąc) tłumaczy, objaśnia, interpretuje (krinein) to, co | „spod spodu", co „ukryte". i Posłuchajmy, raz jeszcze, fragmentu z Kondycji ludzUej: „bez towarzyszącej m u mowy działanie nie tylko utraciłoby swój charakter ujawniający, ale też, odpo­ wiednio, utraciłoby jak gdyby swój przedmiot; to nie działający ludzie, lecz wykonujące roboty dokonywały­ by czegoś, co, ujmując rzecz po ludzku, pozostawałoby niepojmowalne. Działanie pozbawione mowy nie było­ by już działaniem, ponieważ nie byłoby już tego, kto działa, aktora, a ten, kto działa, sprawca czynów, jest możliwy tylko wtedy, gdy jest jednocześnie mówcą wy­ powiadającym słowa". Jeśli nawet Hannah Arendt nie wspiera się tu grec­ k i m słowem hupokrites (słowo „aktor" w cytowanym tekście użyte jest w szerokim, nie tylko teatralnym zna­ czeniu), to jednak i tu widać wyraźnie jej staranie, by poszerzyć ścisłe znaczenie łacińskiego terminu. I to po­ szerzyć - nawet wbrew niemu - na sposób niejako „grecki". Można rzec, że w ten sposób autorka ta sama „działa" jak aktor-hupokrites, albo jak Klitajmestra: zdradza - w podwójnym znaczeniu tego słowa. Zaprze­ cza temu, co wydaje się oczywiste, ujawniając przez to tradycję, o której już mało kto pamięta. Przypisy 1 M a r c i n Bornus-Szczyciński, Dlaczego Kościół przestaje śpiewać, „Więź" 3/1999, s. 20 2 Piwo z mistrzem, z Marcelem Peresem rozmawia Jacek Kowal­ 3 Misterium ski, „Czas K u l t u r y " 6/1998, s. 60 Wcielenia. Z Wolfgangiem Niklausem rozmawia Ja­ cek Borkowicz, W i ę ź " 3/1999, s. 50 4 Nikolaus H a r n o n c o u r t , Dialog muzyczny. Rozważania verdim, Bachu i Mozarcie, 5 o Monte- t l . M . Czajka, Warszawa 1999, s. 28 H . G . Gadamer, Sztuka i naśladownictwo, t l . M . Łukasiewicz, w: Rozum, słowo, dzieje, Warszawa 2000, s. 152 6 H . A r e n d t , Kondycja Ludzka, t l . A n n a Łagodzka, Warszawa 2000, s. 195 7 Summa. Cytuję za: J. Beaufret, E N E R G E I A et A C T U S , w te­ goż: Diałogue avec Heidegger. Philosophie grecque, Paris 1975, s. 134 8 Por. A r e n d t , s. 225 9 Beaufret, s. 128 1 0 Tamże, s. 125 417 T v ' ' - .. y � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/086827c41c8815b7dc4a2aed6fc92e6a.pdf 59c13b7b33d3a231880fe2a886410f54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2380 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2208 Title A name given to the resource Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna filmu "Szklane serce" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.45-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wyobraźnia alchemiczna Wernera Herzoga. Egzegeza symboliczna filmu „Szklane serce" Wojciech Michera „Potem otworzyłem Mogłem sięgnąć po kielich, pełen jak gdyby wody, ale w kolorze I wziąłem usta, i patrzcie! ognia/ go, a gdy Moje serce napełniło Mądrość wzrosła A n t o n i n A r t a u d tak rozpoczyna jeden ze swoich szkiców: „ J e s t w zasadzie teatru i zasadzie alchemii tajemnicza t o ż s a m o ś ć istoty. A l b o w i e m teatr, podobnie j a k alchemia (jeśli r o z p a t r y w a ć go w jego istocie, i to od spodu, o d p o d ł o ż a ) , opiera się na pewnych podstawach w s p ó l n y c h wszystkim sztukom, podstawach, k t ó r e w dziedzinie ducha i w y o b r a ź n i zmierzają d o osiągnięcia s k u t e c z n o ś c i podobnej do tej, k t ó r a — w dziedzinie fizycznej — pozwala r z e c z y ­ w i ś c i e r o b i ć z ł o t o . " N a l e ż y jednak powiedzieć, że nie k a ż d y teatr i nie k a ż d e dzieło sztuki z a s a d ę tę realizuje. Sytuacja sztuki przypomina egzystencjalną sytuację samego c z ł o w i e k a — tak j a k j ą p r z e d s t a w i ł Kierkegaard. Zgodnie z jego p o d z i a ł e m życia c z ł o w i e k a na fazy, m o ż n a m ó w i ć o człowieku estetycznym, etycznym i religijnym, przy czym g ł ó w n a granica m a j ą c a charakter j a k o ś c i o w y , przebiega m i ę d z y dwiema pierwszymi „ s f e r a m i egzystencji" a o s t a t n i ą . W podobny s p o s ó b , b i o r ą c pod u w a g ę status egzystencjalny, podzielić m o ż n a i s z t u k ę . Z jednej strony z n a j d ą się więc dzieła estetyczne i etyczne, czyli — u o g ó l n i a j ą c — d o k o n u j ą ­ ce opisu i psychologicznej oceny rzeczywistości. Po drugiej stronie natomiast u m i e ś c i m y s z t u k ę (czy też aspekt sztuki), k t ó r a w zamierzeniu d ą ż y do zrealizowania zasady sfor­ m u ł o w a n e j przez A r t a u d a . M a t e r i ą , z k t ó r e j sztuka ta buduje swe dzieła nie jest t k a n k a psychologiczna, ani też percepowane z m y s ł o w o otoczenie. Sztuka ta tworzy nowy w y m i a r — w n i m zwykłe ludzkie p o d z i a ł y rzeczywistości przestają b y ć adekwatne a pojęcia t r a c ą o s t r o ś ć swych granic. Ten nowy w y m i a r wraz ze swoimi właściwościami wynika ze zmiany perspektywy — bierna obserwacja, two­ r z ą c a w naszych m y ś l a c h wyłącznie repliki, z a s t ą p i o n a zostaje przez przeżycie, duchowe uczestnictwo; dzięki niemu nazwy m o g ą z y s k a ć p r a w d z i w s z ą , r e a l n ą — a nie t y l k o u m o w n ą — treść. 1 Sztuka ta ma więc charakter metafizyczny, zwraca się b o w i e m do samej istoty bytu. Dlatego też „ J ę z y k , k t ó r y m musimy się t u p o s ł u g i w a ć jest w najwyższym stopniu sym­ boliczny. J e d n a k ż e taki jego charakter nie umniejsza praw­ dy, przeciwnie, jest jej w a r u n k i e m . M ó w i e n i e o bycie j a k o t a k i m w s p o s ó b niesymboliczny jest n i e p r a w d ą . (...) Ż a d n e dowodzenia nie odsłaniają prawdziwej natury b y t u " . Sztu­ ka o k t ó r e j m ó w i m y pragnie b y ć aktem, k t ó r y o d s ł a n i a n a t u r ę b y t u i w n i m uczestniczy, p o s ł u g u j ą c się p e ł n y m i mocy symbolami (symbol, w przeciwieństwie do znaku, nie jest 2 zrozumieniem mi w piersi A mój duch zachował (IV Ezdrasza wypiłem się to w 14, 39—40, pamięci." apokryf) zupełnie przezroczysty i nie wskazuje wyłącznie poza siebie — d ą ż y raczej do zintegrowania desygnatu, do k t ó r e g o się odnosi). O s i ą g a ona p o z i o m egzystencjalny, nie chodzi w niej j u ż o opis; nie m o ż e c h o d z i ć o opis jeśli usiłuje się p r z e ł a m a ć opozycję p o d m i o t — przedmiot, obserwator — obiekt; przekraczamy granicę: przed n i ą jest c i e k a w o ś ć i wiedza, za n i ą — wiara. „ Ż a d n e dowodzenia nie odsłaniają prawdziwej natury b y t u " , jest ona z r o z u m i a ł a jedynie dzięki s y m b o l o m (symbol to przejście z w y m i a r u semiotycznego do w y m i a r u ontycznego). Ż e b y z r o z u m i e ć symbol — zgodnie z twier­ dzeniem Paula Ricoeura — trzeba w e ń uwierzyć, ale żeby u w i e r z y ć , należy z r o z u m i e ć . P o m ó c z r o z u m i e ć — taki jest też cel niniejszego a r t y k u ł u [dodajmy, że twierdzenie Ricoeu­ ra nie jest b ł ę d n y m k o ł e m , raczej — k w a d r a t u r ą k o ł a (hermeneutycznego), a ta jest j u ż p o w a ż n y m , mistycznym zagadnieniem]. 3 Jak n a z w a ć s z t u k ę o k t ó r e j m ó w i m y ? S a k r a l n ą , metafizy­ c z n ą , egzystencjalną? A n t o n i n A r t a u d m ó w i ł o teatrze alchemicznym. Jest to p o m y s ł bardzo ciekawy i dla nas p o ż y t e c z n y , bo w ł a ś n i e z a l c h e m i ą p o r ó w n y w a ć b ę d z i e m y film Wernera Herzoga. Z a n i m powiemy nieco więcej o sensie symbolicznych d z i a ł a ń alchemika, musimy zwrócić u w a g ę , że alchemia sama w sobie jest s z t u k ą , właśnie s z t u k ą m e t a f i z y c z n ą . Ponadto, tak j a k w samej alchemii, w całej sztuce „ a l c h e m i c z n e j " t w ó r c z o ś ć m o ż n a podzielić na d w a rodzaje dzieł. W alchemii jest to z jednej strony operatio, praktyczne d z i a ł a n i e w labo­ r a t o r i u m , z drugiej natomiast — tractatus, dzieło napisane. D o tej ostatniej kategorii zdają się n a w i ą z y w a ć te dzieła sztuki, k t ó r e za p o m o c ą s y m b o l i alchemicznych (czy szerzej — w y w o d z ą c y c h się z tradycji hermetycznej) t w o r z ą zwarte i sensowne konstrukcje. D o realizmu operatio zbliżają się z kolei p r ó b y metafizycznej ingerencji w rzeczywistość d u c h o w ą . P o s z c z e g ó l n e gatunki sztuki w s p o s ó b naturalny w y d a j ą się bliższe jednej lub drugiej kategorii, np. malarstwo praktyce l a b o r a t o r i u m a literatura t r a k t a t o m . W rzeczywis­ tości jednak linia p o d z i a ł u przebiega w e w n ą t r z k a ż d e g o z g a t u n k ó w . Symbolami alchemicznymi p o s ł u g i w a ł się Hie­ r o n i m Bosch, w literaturze natomiast Rabelais, Goethe oraz wielu innych, np. Jerzy Andrzejewski w Bramach raju. P r z y k ł a d e m kategorii nazwanej t u operatio m o g ą b y ć z kolei s t a r o ż y t n e portrety wykonane specjalną f a r b ą k a r n a c y j n ą , 4 5 45 �s p r e p a r o w a n ą — j a k sam człowiek — z czterech s k ł a d n i k ó w , o d p o w i a d a j ą c y c h czterem elementom, h u m o r o m H i p o k r a t e sa. T a k ż e na charakter p r a w o s ł a w n y c h i k o n (o k t ó r y c h b ę d z i e m y jeszcze m ó w i ć ) , świętych ze swej natury, s k ł a d a j ą się w d u ż y m stopniu takie czynniki, j a k : m a t e r i a ł , b a r w n i k i , proces tworzenia, a przede wszystkim natchnienie i p o w o ł a ­ nie t w ó r c ó w oraz m o d l i t w a w i e r n y c h . M o ż n a t u w s p o m n i e ć też o t w ó r c z o ś c i G . Segala, k t ó r e g o w y t w o r y ( „ r z e ź b o - o b r a z y " ) p o k o n u j ą s u b i e k t y w n o ś ć autora p r z e n o s z ą c częś­ ciowo c z y n n o ś ć tworzenia na widza, p o w i e r z a j ą c j ą jego subiektywnej z d o l n o ś c i w i d z e n i a . Pragnienie osiągnięcia sakralnej mocy dzieła, przekroczenia jego u m o w n o ś c i artys­ tycznej i nadania m u w a r t o ś c i egzystencjalnej s k ł a n i a ł o Wagnera do wystawiania swych o p e r - m i s t e r i ó w w j e d n y m t y l k o miejscu, w Bayreuth, niczym w jedynej prawdziwej świątyni. Podobny cel mieli nadrealiści. I c h n a j w i ę k s z y m osiąg­ nięciem, n a j w i ę k s z y m dziełem, jest g ł ę b o k i e p r z e w a r t o ś ­ ciowanie stosunku do rzeczywistości (w t y m do rzeczywisto­ ści sztuki). W koncepcji n a d r e a l n o ś c i Bretona zaciera się r ó ż n i c a m i ę d z y w y o b r a ź n i ą a percepcją — rzecz p o m y ś l a n a istnieje w e d ł u g niego rzeczywiście. A n t o n i n A r t a u d tworzy k o n c e p c j ę teatru m a j ą c e g o b y ć miejscem specjalnym, na­ znaczonym sakralnie, w y r ó ż n i o n y m s p o ś r ó d zwykłej prze­ strzeni, gdzie d o k o n y w a ć się ma nadnaturalna przemiana ś w i a t a . Tristan Tzara przeciwstawia poezję p o j m o w a n ą j a k o ś r o d e k ekspresji poezji b ę d ą c e j c z y n n o ś c i ą d u c h o w ą . Poezją staje się nie tyle napisany wiersz, ile życie samo. Przejawy podobnych u s i ł o w a ń p r z e ł a m a n i a u m o w n o ś c i i iluzoryczności dzieła sztuki spotykamy też w filmie. M a m na myśli, poza samym Herzogiem, n i e k t ó r e filmy np. Felliniego l u b Wajdy. Dzieła tego ostatniego są często o s k a r ż a n e o niedostatki psychologiczne — ale też nie są to filmy psychologiczne! M o c n e zakorzenienie Wajdy w ducho­ wości R o m a n t y z m u sprawia, że ponad p r a w d ę psychologicz­ n ą stawia o n p r a w d ę , k t ó r ą n a z w a ć m o ż n a m e t a f i z y c z n ą . D ą ż e n i e do pewnego rodzaju realności ontycznej widoczne jest szczególnie we Wszystko na sprzedaż, gdzie k a ż d y , k t o pojawia się na ekranie gra (?) siebie samego (na czym cierpi n i e w ą t p l i w i e strona estetyczna filmu). O b e c n o ś ć w m y ś l a c h tych o s ó b nieobecnego j u ż Zbigniewa Cybulskiego jest marcelowskim „ m y ś l e n i e m o", przeciwstawianym przez au­ tora Journal metaphysiąue z w y k ł e m u myśleniu: „... myśl jest c z y n n ą n e g a c j ą unicestwienia ( w a r t o ś ć metafizyczna p a m i ę ­ ci, a nawet w pewnym znaczeniu — historii). N a l e ż a ł o b y tutaj p o g ł ę b i ć tę szczególną myśl, powszechnie o d c z u w a n ą , że nieobecny, że z m a r ł y nie jest „ n i g d z i e " , lecz t y l k o we mnie; w gruncie rzeczy wiara w pewien rodzaj fotografii, k t ó r a p r z e ż y w a o r y g i n a ł , fotografii nie skliszowanej, ruchomej, zanikającej — lecz m i m o wszystko fotografii. ( O n odszedł, lecz m a m jego fotografię). Tutaj jednak stwierdza się ponow­ ne zaprzeczenie spontanicznych s t w i e r d z e ń ś w i a d o m o ś c i : gdy myślę o n i m , myślę istotnie o n i m , to co nazywa się fotografią, jest t y l k o p e w n y m rodzajem czynnika p o ś r e d ­ niego, p u n k t u oparcia (zresztą zmiennego, zależnie o d z d o l n o ś c i p a m i ę c i o w y c h r ó ż n y c h jednostek). M ó g ł b y m to w y r a z i ć m ó w i ą c , że Andenken jest w swej głębi magiczne; że dociera do samego b y t u poza p o ś r e d n i k a m i , k t ó r e się nazywa psychologicznymi (a k t ó r y c h natura ontologiczna pozostaje zresztą dla nas nieprzenikniona). (...) akt metafizy­ czny, k t ó r y mnie łączy z j a k i m ś bytem — z b y t e m — ma zawsze s t r o n ę o d p o w i a d a j ą c ą a k t y w n o ś c i myśli pojmowanej j a k o budowanie czy j a k o r o z p o z n a w a n i e . " 6 7 8 9 10 P o d z i a ł sztuki metafizycznej, k t ó r ą n a z w a l i ś m y t u też „ a l c h e m i c z n ą " , na tractatus i operatio jest oczywiście u m o w ­ ny. N i e jest to właściwie p o d z i a ł , bo w j e d n y m dziele s k u p i a ć 46 się m o g ą obie te kategorie. Są one raczej d w o m a aspektami w j a k i c h sztuka ta m o ż e się p r z e j a w i a ć . C h ę ć pokazania istnienia i c h o b u b y ł a p o w o d e m p o ś w i ę c e n i a tej sprawie a ż takiej uwagi. By p r o b l e m z a m k n ą ć (oczywiście w zakresie naszych potrzeb) w a r t o jeszcze w s p o m n i e ć o p r z y k ł a d z i e często z s o b ą p o r ó w n y w a n y c h Tomasza M a n n a i Jamesa Joyce'a. I c h t w ó r c z o ś ć jest w pewien s p o s ó b skrajnym p r z e c i w i e ń s t w e m ; lecz trzeba p a m i ę t a ć , że p r z e c i w i e ń s t w o , by m o g ł o zaistnieć, musi mieć dla o b u swych b i e g u n ó w w s p ó l n ą płaszczyznę. W t y m p r z y p a d k u jest n i ą wykroczenie poza logizm i estetyzm dzieła literackiego — i c h miejsce zajmuje r e a l n o ś ć , egzystencjalność mityczna. Przeciwieńst­ w o natomiast polega na t y m , że M a n n nie ł a m i e w zasadzie uznanych konwencji literackich, podczas gdy Joyce d o k o n u ­ je przedziwnych transmutacji materii s ł o w a . Jeśli więc o d ­ w o ł a m y się do naszego schematu, Joyce bliższy będzie rzeczywistemu procesowi fizycznemu, M a n n natomiast te­ m u , co określiliśmy j a k o tractatus ( p r z y p o m n ę t y l k o , że Tomasz M a n n sam n a z y w a ł swoje dzieła, np. Czarodziejską górę, hermetycznymi, czy w r ę c z alchemicznymi). Odmien­ n o ś ć ta ma jednak znaczenie d r u g o r z ę d n e . W samej alchemii prawdziwie m ą d r a księga ma w sobie j u ż c o ś z Wielkiego Dzieła (Opus Magnum), myśliciele, k t ó r z y nigdy nie praco­ wali w l a b o r a t o r i u m (np. Jakob Bohme) są nie mniej cenieni niż ci, k t ó r z y całe życie spędzili w ś r ó d retort i a l e m b i k ó w . W a r t o o t y m p a m i ę t a ć , łatwiej będzie dostrzec w s p ó l n y sens pozornie r ó ż n y c h z d a r z e ń . Najwyższy j u ż czas, by w tok naszego rozumowania wpleść w ą t e k podstawowy. Przekształci on, m a m nadzieję, b e z k s z t a ł t n ą m a s ę narracji w s e n s o w n ą k o n s t r u k c j ę . W ą t ­ k i e m t y m jest tajemnica zawarta w filmie Wernera Herzoga Szklane serce (film, n a k r ę c o n y w 1976 r. na podstawie I I rozdz. książki Herberta Achternbuscha Die Stunde des Todes, z m u z y k ą P o p o l V u h , przedstawia p o s t a ć f o l k l o r u bawarskiego pasterza Muhlhiasa. Jego opowiadania — w i z j e z a p o w i a d a j ą koniec świata i z a ł a m a n i e się p o r z ą d k u społecz­ nego i moralnego. Upadek ten dotyczy też znajdującej się w jego wsi h u t y szkła. Jej k a t a s t r o f ę poprzedza śmierć majstra, k t ó r y z a b r a ł d o grobu tajemnicę wytwarzania rubinowego szkła. M ł o d y właściciel huty, p r ó b u j ą c y za w s z e l k ą cenę z d o b y ć z a p o m n i a n ą r e c e p t ę popada w szaleńst­ w o . H u t a ginie w p ł o m i e n i a c h a Hias odchodzi w g ó r y ) . Tajemnicy zawartej w filmie nie będziemy usiłowali roz­ w i ą z a ć (tajemnicy nie da się r o z w i ą z a ć , tajemnica nie jest do r o z w i ą z y w a n i a ) ; przeprowadzimy p r ó b ę alchemicznej egzegezy filmu. Czy ma to sens? W chwili gdy film p o j a w i ł się na świecie niewiele j u ż istniało czynnych pracowni alchemicznych. T r u d n o więc m ó w i ć o b e z p o ś r e d n i m dziedzictwie, zupełnie m o ż l i w y m i rzeczywiście istniejącym w przypadku literatury l u b malarstwa. Lecz i film, m i m o całej swej niezależności, nie rozwijał się w p r ó ż n i i m ó g ł p o w r a c a ć do tradycji poprzez inne rodzaje sztuki. Ponadto, w pierwszym okresie swego rozwoju, gdy m a ł o k t o kojarzył go w o g ó l e ze s z t u k ą , jego zdecydowanie plebejski charakter m ó g ł jedynie p o m ó c w zbliżeniu się do ludowej rzeczywistości m i t u (a i później niedaleko b y ł o od fabryki s n ó w do fabryki rzeczywistości, c h o ć b y m i a ł a to b y ć rzeczywistość zdegradowana). Wydaje się zresztą, że w samym procesie t w ó r c z y m , w każdej dziedzinie sztuki, przejawić się m o g ą opisane wyżej cechy. Oba aspekty „ a l c h e m i c z n o ś c i " sztuki — w y n i k a j ą c e z tra­ dycji m o t y w y hermetyczne, j a k i specjalne właściwości procesu t w ó r c z e g o , m a j ą c e g o w zamierzeniu p r z e k r o c z y ć u m o w n o ś ć i fikcyjność sztuki — istnieją w filmie Wernera Herzoga. O b e c n o ś ć aspektu operatio jest oczywiście trudniejsza do �wykazania. Nie m o ż n a p r z e n i k n ą ć myśli t w ó r c y , a ta właśnie m a zasadniczee znaczenie j a k o moc k r e u j ą c a metafizyczną rzeczywistość dzieła (będzie o t y m jeszcze m o w a ) . Lecz wydaje się, że dla Wernera Herzoga film nie jest wyłącznie środkiem ekspresji. Znana jest jego wiara w r e a l n o ś ć d z i a ł a ń duchowych i mistyczne traktowanie rzeczywistości (świad­ czy o t y m np. piesza pielgrzymka z Niemiec do P a r y ż a w intencji ciężko chorej przyjaciółki). Przede wszystkim trzeba jednak p o w i e d z i e ć o p e w n y m i s t o t n y m szczególepracy nad f i l m e m : w e d ł u g z a p e w n i e ń reżysera, mianowicie, aktorzy z jego zespołu grali w Szklanym sercu w stanie hipnozy. Zabiegu hipnotyzowania d o k o n y w a ł sam Herzog. Jego późniejsze wyjaśnienia na temat celu tych d z i a ł a ń są t r o c h ę niejasne, nie c h o d z i ł o chyba jednak o zwykły c h w y t reklamowy. K r y t y c y najczęściej m ó w i ą o chęci w y w o ł a n i a w r a ż e n i a większej niezwykłości i n i e s a m o w i t o ś c i obrazu. P i ę k n o zdjęć, w y o b r a ź n i a reżysera, tajemnicza atmosfera — c ó ż więcej trzeba? Jest to wyjaśnienie zupełnie wystar­ czające przy psychologiczno-estetycznej ocenie filmu. Trze­ ba z d a w a ć sobie jednak s p r a w ę , że ryzykujemy w ten s p o s ó b popadniecie w proceder sprowadzania nieznanego do pojęć znanych. Niestety, takie k r y t e r i u m zdrowego r o z s ą d k u jest filtrem z a t r z y m u j ą c y m t o , co najważniejsze. Zadajmy więc sobie t r o c h ę więcej t r u d u i poszukajmy lepszego wyjaśnienia. N i e musimy s z u k a ć zresztą daleko — przeczytajmy raz jeszcze cytat z A r t a u d , k t ó r y m w k r o c z y ­ liśmy w nasze koliste dociekania. Praktycznym polem obser­ wacji m o ż e b y ć w y w o d z ą c y się w pewien s p o s ó b z artaudowskiej tradycji teatr „ L a b o r a t o r i u m " Jerzego Grotowskiego. C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą tego teatru były ( m ó w i ę o czasach, gdy G r o t o w s k i realizował jeszcze wystawiane na scenie spektakle) niezwykle długie i z u p ł y w e m czasu coraz dłuższe okresy p r ó b i p r z y g o t o w a ń aktora. I c h celem b y ł o dokonanie jego przemiany — ale nie w sensie czysto psychologicznym (jak w koncepcji S t a n i s ł a w s k i e g o ) , lecz metafizycznym. Zadaniem aktora była j u ż nie „ g r a " lecz „ b y c i e " , nie c h o d z i ł o o odtwarzanie postaci lecz spowodowanie, by w s p o s ó b j a k najdosłowniejszy zaistniała ( c h o ć m o ż e w i n ­ n y m wymiarze istnienia); ( n a t u r a l n ą k o n s e k w e n c j ą takiego stosunku Grotowskiego do rzeczywistości teatralnej b y ł o odejście od samego teatru). Jest to zmiana statusu ontologicznego aktora i całego dzieła (Herzeg powiedział: „ H i p n o z a jest bardzo n a t u r a l n y m stanem d u c h a " ) . 11 w i e ś n i a k ó w . M ó w i ą o n i : „ O l b r z y m m a oczy j a k kamienie m ł y ń s k i e , palce z k o n a r ó w a zamiast nosa blok skalny (...) Ł a m i e drzewa, zabija b y d ł o , w y r y w a nam w n ę t r z n o ś c i (...) wysysa n a m m ó z g " Hias odpowiada: „ N i e ma ż a d n e g o olbrzyma... O zachodzie S ł o ń c a olbrzym m ó g ł b y ć cieniem k a r ł a " . W i e ś n i a c y cieszą się, lecz Hias dodaje: „ G d y nic się nie zmienia, to myślicie, że to szczęście. A l e widzę ogień i widzę h u t ę szkła. Jeszcze c o ś w a m powiem: spójrzcie w g ó r ę na te dwa mosty. Po j e d n y m przejdzie k ł a m c a , a po d r u g i m z ł o d z i e j " . W tej samej chwili p ó mostkach łączących nad g ł o w a m i w i e ś n i a k ó w obie k r a w ę d z i e szczeliny przechodzi d w ó c h ludzi. Podobnie j a k słowa, k t ó r e Herzog w y p o w i a d a ustami Hiasa, t a k ż e sceneria tego w p r o w a d z a j ą c e g o obrazu jest j a k b y streszczeniem całego filmu. Wieś, jej m i e s z k a ń c y i wydarzenia, k t ó r e się w niej d o k o n u j ą , to miejsce i czas „ p o c z ą t k u k o ń c a " . W i d z i m y w ł a ś n i e zaczynający z a p a d a ć się kraj świata. Groza skał i nieziemski trans p r z e r a ż o n y c h ludzi k o j a r z y ć się m o ż e z P i e k ł e m Dantego. Jest to miejsce nie p o d l e g a j ą c e w ł a d z y c z ł o w i e k a , obce jego z w y k ł y m p r a w o m ; nie należy w n i m p r z e b y w a ć , lecz jedyna to droga p r o w a d z ą ­ ca do rajskiego celu p o d r ó ż y . N i m wynurzy się o n „ j a k zatopiona A t l a n t y d a " , musimy z a p a ś ć się z c a ł y m ś w i a t e m . W scenie, k t ó r ą omawiamy, przedstawione jest przejście p r o w a d z ą c e k u tej niebezpiecznej drodze. Pokazana w niej czeluść w ą w o z u p o ł ą c z o n e g o mostami jest t u j a k b y natural­ n y m znakiem. Idea przejścia i początku p o d k r e ś l o n a jest jeszcze przez ujawnienie k ł a m c y i złodzieja, k t ó r z y o w y m i m o s t k a m i p r z e c h o d z ą . Sięgnijmy po inne p o r ó w n a n i e . W Legendzie o Graalu C h r ć t i e n a de Troyes — do k t ó r e j b ę d z i e m y się jeszcze wielokrotnie o d w o ł y w a ć — Sir G a u v a i n przybywa pewnego razu do niezwykłego z a m k u Czarno­ księżnika (astrologa). Dzieją się t a m rzeczy przedziwne. Oczekiwany jest bowiem rycerz — m ą d r y i niezawistny, p i ę k n y i szlachetny, silny i prawy, nie znający p o d ł o ś c i ani p o ż ą d l i w o ś c i . T y l k o o n m o ż e nie t r a c ą c życia p r z e k r o c z y ć b r a m ę tego zamku. G d y rozewrze ona swe podwoje (jedno s k r z y d ł o jest z żelaza, drugie z hebanu — oba ozdobione z ł o t e m i szlachetnymi kamieniami) oddzielona zostanie biel od czerni, światło od ciemności oraz rycerz prawdziwy od fałszywego. 12 Szklane serce rozpoczyna się obrazem s k ł ę b i o n y c h mas — chyba chmur — p r z e w a l a j ą c y c h się wolno, ale g w a ł t o w n i e przez doliny i g ó r y niczym fale pierwotnego chaosu. Jest to wizja siedzącego na skale m ę ż c z y z n y w b i a ł y m płaszczu: P a t r z ę w dal aż do k o ń c a świata. D z i e ń , zanim się zacznie, j u ż się k o ń c z y . Najpierw zapada się czas, później ziemia. C h m u r y p ę d z ą gdzieś, gotuje się ziemia. T o jest znak. T o p o c z ą t e k k o ń c a . Zaczyna z a p a d a ć się kraj świata. Wszystko zapada się i leci gdzieś w d ó ł . P a t r z ę na to i czuję, że c o ś mnie t a m w c i ą g a . Zaczynam z a p a d a ć się i lecę w d ó ł aż do z a w r o t u głowy. Tak, a teraz p a t r z ę na jeden p u n k t w spadającej wodzie, usiłując z a t r z y m a ć na c z y m ś w z r o k . Staję się l e k k i , coraz lżejszy. Wszystko staje się lekkie, lecę do g ó r y . Z tego opadania i w z l o t u w y ł a n i a się nowy ląd. W y n u r z a się ziemia z w o d y j a k zatopiona A t l a n t y d a . W i d z ę n o w ą ziemię. N a l e ż y z a p a m i ę t a ć te słowa. Jak dobre m o t t o lub obfity b a r o k o w y tytuł zawierają w sobie j u ż wszystko, co stanowi istotę filmu. O w y m m ę ż c z y z n ą w płaszczu jest Hias, miejscowy pasterz i — p o ł ą c z e n i e często spotykane — wizjoner. Po scenie zacytowanej przed chwilą wizji widzimy go w skalistym i d z i k i m w ą w o z i e . O b o k niego stoi grupa p r z e r a ż o n y c h O b r a z II 47 �Ludzie ze wsi znaleźli się na granicy, k t ó r ą rozpoczyna się j u ż nowy świat. Pomieszanie ż y w i o ł ó w jest chaosem czekają­ cym na nowe stworzenie. F i l m , k t ó r y r o z p o c z ę t y został p o w y ż s z ą sceną bogaty jest w mroczne zdarzenia i treści. „ J e s t e ś m y zafascynowani rozbuchanymi wizjami, ale t a k ż e nieco zgniewani na ten nadmiar tajemnic, k t ó r y c h nie m o ż e m y z g ł ę b i ć . " Jeśli nie chcemy p o p r z e s t a ć na ich interpretacji psychologicznej (znaj­ dującej t u grunt m a ł o obiecujący) l u b estetycznej (łatwiejszej, ale niezbyt daleko p r o w a d z ą c e j ) , jeśli nie z a d o w a l a j ą nas t a k ż e bardzo o g ó l n e , ale m i m o to bardzo niepewne wnioski s f o r m u ł o w a n e czysto intuicyjnie, musimy z d e c y d o w a ć się na pewien wysiłek i p o s z u k a ć ś l a d ó w m o g ą c y c h n a p r o w a d z i ć na właściwy t r o p . Oczywiście, s z u k a ć trzeba wszędzie, bo k a ż d a rzecz m o ż e d a ć c z ą s t k ę zrozumienia. Lecz wydaje się nam, że najbardziej p r z y b l i ż y m y się do tajemnicy s z u k a j ą c ich w tra­ dycji hermetycznej, a szczególnie alchemicznej. Alchemia wywołuje tyle b ł ę d n y c h s k o j a r z e ń , że trzeba najpierw, niestety, określić j ą negatywnie. N i e jest więc alchemia sposobem na wytwarzanie z ł o t a metalicznego. Nie chodzi w niej w ogóle, powiedzmy to otwarcie i dobitnie, 0 p i e n i ą d z e . P i e n i ą d z e i wszelkie ziemskie dobra materialne to domena h o c h s z t a p l e r ó w i s p a g i r y k ó w ; nie mieszajmy jednak tych d w u profesji — pierwsi usiłowali zbić m a j ą t e k na oszustwie i ł a t w o w i e r n o ś c i ludzi, drudzy złoto p r o d u k o w a l i rzeczywiście (Fulcanelli podaje, że ś w i e t n y m spagirykiem był np. św. Wincenty a Paulo, k t ó r y nauczywszy się tej sztuki w arabskiej niewoli w Tunisie, wspierał w ten s p o s ó b materialnie s w ą d z i a ł a l n o ś ć c h a r y t a t y w n ą ) . C z y m jest więc alchemia? Jest s z t u k ą , s z t u k ą s a k r a l n ą (sami Adepcji nazywali j ą Sztuką Świętą l u b Królewską) 1 j a k o taka jednoznacznie nie m o ż e b y ć opisana. Jedyny prawdziwy s p o s ó b jej zrozumienia to zrozumienie egzystenc­ jalne; jeśli chcielibyśmy d o k o n a ć Dzieła, prawdy o n i m m u s i e l i b y ś m y s z u k a ć w nas samych. Lecz prawda ta, j a k życie samo, jest dynamiczna, istnieje t y l k o w ruchu — za­ trzymanie to śmierć. A k a ż d y opis, j a k j u ż m ó w i l i ś m y , jest zatrzymaniem. Są więc u s i ł o w a n i e m n i e m o ż l i w e g o opisujące sens D z i e ł a traktaty alchemiczne. S t ą d ich z ł o ż o n o ś ć , tajem­ nicza c i e m n o ś ć i niepoddawanie się analizie zwykłej l o g i k i . R e g u ł a : obscurum per obscurius, ignotum per ignotius nie b y ł a jednak skrywaniem p r ó ż n i i b r a k u sensu, ani też jedynie rodzajem o b o w i ą z u j ą c e j poetyki, ale p r ó b ą pokonania za p o m o c ą symboli zabójczej o p o r n o ś c i materialnego przecież i s k r ę p o w a n e g o czasem i p r z e s t r z e n i ą procesu p i s a n i a . T o co m y m o ż e m y o p i s a ć , to jedynie powierzchowny, o g ó l n y obraz alchemii. Przede wszystkim trzeba powiedzieć, że identyfikowane z nią dzieło metaliczne stanowi tylko jej część, i to nie najważniejszą. Jak pisze A n d r e Savoret „ P r a w d z i w a alchemia, alchemia tradycyjna, jest z n a j o m o ś ­ cią praw życia w c z ł o w i e k u i w naturze, oraz odtworzeniem procesu, poprzez k t ó r y o w o życie, z n i e k s z t a ł c o n e t u na ziemi w upadku adamicznym, u t r a c i ł o i m o ż e o d z y s k a ć swoją czystość, c h w a ł ę , pełnię i podstawowe p r a w a " . Savoret przytacza na potwierdzenie swych słów cytat z Chmury nad sanktuarium Eckhartshausena: „ P r a w d z i w a nauka k r ó l e w s ­ ka i święta jest n a u k ą regeneracji, n a u k ą p o ł ą c z e n i a człowie­ ka u p a d ł e g o z B o g i e m " . C e n t r a l n y m planem alchemii jest plan duchowy, b ę d ą c y modelem i kluczem do zrozumienia pozostałych. Upadek dotyczy nie t y l k o człowieka, ale i całego ś w i a t a natury, cała więc natura wymaga zbawienia. N a l e ż y zatem u d o s k o n a l a ć m a t e r i ę i p r z y b l i ż a ć j ą Bogu. N i e ma w t y m nic z magii (tzn. magii w n a u k o w y m rozumieniu tego s ł o w a , bo 1 3 1 4 15 1 6 48 magia np. Paracelsusa lub A g r i p p y to c o ś zupełnie innego). Alchemik d z i a ł a n i e m swym przyspiesza jedynie t o , co w na­ turze i tak się dokonuje, tyle że bardzo p o w o l i (w Katechizmie alchemii Paracelsus pyta: „ J a k ą d r o g ą winien p o d ą ż a ć filozof?" O d p o w i e d ź brzmi: „ T ą właśnie, k t ó r a b y ł a prze­ mierzana przez Wielkiego A r c h i t e k t a W s z e c h ś w i a t a w czasie tworzenia ś w i a t a " ) . Proces alchemiczny nie czyni więc niczego sprzecznego z n a t u r ą i Bogiem, a wręcz odwrotnie: p r z y w r a c a j ą c z e r w a n ą więź z Bogiem nabiera charakteru sakramentalnego. W najważniejszym i , m o ż n a p o w i e d z i e ć , w z o r c o w y m sakramencie c h r z e ś c i j a ń s k i m — Eucharystii, dokonuje się uobecnienie dzieła zbawienia. Przemienione w kielichu wino staje się k r w i ą p r z e l a n ą za cały świat. T a k ż e w procesie alchemicznym wraz z p r z e m i e n i a j ą c ą się m a t e r i ą , dzięki kamieniowi, k t ó r e g o stworzenie o d p o w i a d a ł o stworzeniu świata (Lapidis generalia fit ad exemplum generationis mundi) ,przekształca się cały świat, zgodnie z z a s a d ą j e d n o ś c i m i k r o - i makrokosmosu. Proces rozpoczyna się od nigredo, czarnego etapu śmierci i r o z k ł a d u (putrefactio). Ś m i e r ć jest w a r u n k i e m k a ż d e g o istnienia: ziarno musi o b u m r z e ć , żeby p o w s t a ł o życie, a cha­ os poprzedza akt stworzenia. Jak m ó w i ł A l Hallaj: „Zabijcie mnie więc, czarodziejscy towarzysze, bo w mojej śmierci czeka mnie Ż y c i e . Czuję, że uwolnienie o d życia jest naj­ szlachetniejszym z d a r ó w , jakie m o g ę o t r z y m a ć , a życie samo, takie j a k i m jest, to najgorsza z k r z y w d . " Śmierć daje w o l n o ś ć od złego życia, r o z k ł a d a u ł o m n ą k o n s t r u k c j ę na elementy. Alchemiczne solutio czy separatio to rozdzielenie trzech zasad, podstawowych substancji t w o r z ą c y c h m a t e r i ę : siarki, rtęci (merkuriusza) i soli. Z d a w a ć trzeba sobie s p r a w ę , że materia skoro umiera to t a k ż e żyje, rodzi się, wzrasta i dojrzewa, nie jest jej obca p ł c i o w o ś ć i p ł o d n o ś ć . Trzy wspomniane zasady materii są więc c z y m ś więcej niż pier­ wiastkowymi s k ł a d n i k a m i chemicznymi. S t r u k t u r ę przez nie t w o r z o n ą o d n a l e ź ć m o ż n a z a r ó w n o w koncepcjach tradycyj­ nych, j a k i filozoficznych. Siarka ma więc charakter ognisty i m ę s k i , o k r e ś l a n a jest też j a k o duch. R t ę ć (merkuriusz) akwatyczna i ż e ń s k a , to dusza. Miejscem ich przebywania jest ciało, czyli s ó l . 1 7 ls 1 9 2 0 2 1 Zgodnie z zaleceniem pierwszej części f o r m u ł y solve et coagula w p o c z ą t k o w e j fazie procesu oddzielony zostaje element duchowy od n i e d o s k o n a ł e g o ciała. Jest to p o w r ó t do pierwotnej bezkształtności; cały świat ginie w chaosie. Lecz owa massa confusa niesie w sobie z a p o w i e d ź c h w a ł y ; jest to prima materia, n i e u p o r z ą d k o w a n a mieszanina wszystkich z a l ą ż k ó w przyszłego świata; z nich uformowane z o s t a n ą cztery podstawowe elementy — ziemia, woda, powietrze i ogień — stany, m o d a l n o ś c i materii. Po czerni przychodzi biel (albedo). W tej fazie ogień dokonuje oczyszczenia. Wybielona dusza, wzniósłszy się ponad c i e m n ą noc chaosu (nox profunda) zaczyna ponownie s z u k a ć ciała. Lecz nie chodzi j u ż o zwykłe, materialne ciało. W ognistym akcie oczyszczenia d o k o n a ł a się jego spirytualizacja. O s i ą g n i ę t e zostaje j e d n o c z e ś n i e tzw. M a ł e Magis­ terium, o d p o w i a d a j ą c e na planie przemiany metali uzys­ k a n i u srebra. O d tego m o m e n t u zaczyna o b o w i ą z y w a ć zalecenie — ... coagula. D o m i n u j ą c ą rolę będzie o d g r y w a ł element m ę s k i — duch; zawarta w siarce moc ł ą c z ą c a zdobywa p r z e w a g ę nad l o t n o ś c i ą duszy — merkuriusza. Wielkie D z i e ł o (Opus Magnum) spełnia się w rubedo, ostatniej, czerwonej fazie procesu. Są to z a ś l u b i n y pary przedstawianej symbolicznie j a k o K r ó l i K r ó l o w a , siarka i merkuriusz, ogień i woda, S ł o ń c e i Księżyc, a t a k ż e j a k o A d a m i Ewa, a szczególnie D r u g i A d a m — Chrystus i D r u g a Ewa — Ecclesia. Z m a ł ż e ń s t w a tego rodzi się Lapis, czyli Filius Philosophorum. �K a m i e ń filozoficzny przybiera r ó ż n e postacie. O k r e ś l a n y bywa często j a k o z ł o t o , lecz nie to zwykłe, metaliczne, służące do mierzenia bogactwa ziemskiego. L i m o j o n de Saint-Didier pisze o t y m w dziele Starożytna wojna rycerzy albo rozmowa kamienia filozofów ze zlotem i merkuriuszem. Z ł o t o (metaliczne) m ó w i t a m tak do Kamienia: „ T o sam B ó g d a ł m i zaszczyty, sławę i świetlisty p o ł y s k , k t ó r e czynią mnie tak g o d n y m szacunku: z tego p o w o d u jestem tak bardzo poszukiwane przez k a ż d e g o . Jestem d o s k o n a ł y m metalem niezmiennym w ogniu i poza n i m ; cały świat mnie kocha i za m n ą p o d ą ż a . A ty jesteś t y l k o dymem, oszustem, k t ó r y zwodzi ludzi, ulatniasz się bowiem, uciekasz z r ą k tych, k t ó r z y z t o b ą p r a c u j ą . " K a m i e ń odpowiada na to: „ P r a w d ą jest moje drogie z ł o t o , że to B ó g d a ł ci zaszczyty, stałość i p i ę k n o , k t ó r e czynią cię d r o g i m . Dlatego też zawsze p o w i n i e n e ś chwalić b o s k ą d o b r o ć a nie, j a k to czynisz, u w ł a c z a ć i n n y m , g d y ż m o g ę ci p o w i e d z i e ć , że to nie ty jesteś Z ł o t e m , o k t ó r y m m ó w i ą pisma F i l o z o f ó w . O w o Z ł o t o jest bowiem u k r y t e we m n i e " . R ó w n i e ż Sendziwoj, w traktacie Novum lumen chemicum zaleca wprawdzie poszukiwanie punktu, czyli pierwszej materii metali, w naturze, ale nie w metalach zwykłych ( r ó w n i e ż nie w z w y k ł y m złocie), bo te metale są martwe, ale w „ n a s z y c h " metalach. Te p o s i a d a j ą d u c h a . Rosarium philosophorum myśl tę w y k ł a d a k r ó t k o : „aurum nostrum non est aurum vulgi." * K a m i e ń to nie tylko z ł o t o . Inne, nieliczne z wielu jego nazwy, to: krew, hermafrodyta, czerwień (barwa w alchemii ma znaczenie nie t y l k o opisowe, ale przede wszystkim j a k o ś c i o w e ) , t y n k t u r a , eliksir życia. U k r y t e są w nich r ó ż n e aspekty jednej, prawdziwej natury K a m i e n i a . Specjalne znaczenie dla jej zrozumienia ma identyfikacja K a m i e n i a z Chrystusem lub jego k r w i ą (Chrystus występuje w procesie j e d n o c z e ś n i e j a k o sponsus w parze antagonistycznych, lecz d ą ż ą c y c h do swego złączenia p i e r w i a s t k ó w , oraz j a k o jego s p e ł n i e n i e ) . Przejawia się w t y m odczuwana przez al­ c h e m i k ó w s a k r a m e n t a l n o ś ć Dzieła. T r a k t a t y m ó w i ą o t y m zresztą expressis verbis, a t a k ż e np. poprzez przedstawianie procesu sub forma missae. K a p ł a n e m w tej mszy jest alchemik, lecz rzecz jasna, to nie o n dokonuje a k t u zbawie­ nia. O n jedynie uwalnia D u c h a Ś w i a t a z n i e d o s k o n a ł e j materii. W ł a ś c i w e dzieło zbawienia należy j u ż do Odkupicie­ la. Jak jednak w y g l ą d a ł K a m i e ń w swym wymiarze fizycz­ n y m , osiągnięty w laboratorium? Jego opisy k o j a r z ą się nieodparcie z poszukiwanym przez b o h a t e r ó w filmu r u b i n o ­ w y m szkłem. P o d k r e ś l a n a bywa najczęściej jego przezroczys­ tość, ognista świetlistość skłaniająca do u t o ż s a m i a n i a go z kamieniami szlachetnymi, o w y m „ z e s t a l o n y m ś w i a t ł e m " . Carbunculus ( z d r o b n i a ł a forma od carbo — węgiel) to ognisty, słoneczny k a m i e ń o cudownych właściwościach ( k a ż d e z tych o k r e ś l e ń m ó w i nie o wyglądzie, lecz o i s t o t n y m z w i ą z k u ) . N a z w ą carbunculus o k r e ś l a n o w ś r e d n i o w i e c z u r u b i n albo granat. Wszystkie te nazwy spotykamy w opisach w y g l ą d u K a m i e n i a F i l o z o f ó w . K h u n r a t h w Amphitleatrum Sapientiae aeternae pisze: „błyszczący k a r b u n k u ł , ... przej­ rzysty j a k kryształ, zwarty, ł a t w o rozpuszczalny w ogniu j a k żywica, p ł y n n y j a k wosk i jeszcze bardziej niż żywe srebro (rtęć — przyp. W M ) , lecz nie wydzielający ż a d n e g o d y m u , przeszywający i p r z e n i k a j ą c y ciała mocne i zwarte...; cie­ kły j a k szkło: w kolorze szafranu, gdy jest sproszkowany, ale czerwony j a k r u b i n gdy pozostaje w masie ( k t ó r a to czerwień jest o z n a k ą d o s k o n a ł e j stałości i stałej d o s k o n a ł o ­ ści)." W X kluczu Dwunastu kluczy Filozofii Basileusa Valentinusa k o l o r K a m i e n i a opisany jest j a k o czerwień w p a d a j ą c a w karmazyn, lub k o l o r r u b i n u w p a d a j ą c y w kolor g r a n a t u . 22 23 2 25 Orthelius z kolei w Epilogus et recapitulatio m ó w i , że Filozofowie nie o d k r y l i lepszego lekarstwa od K a m i e n i a F i l o z o f ó w , ze w z g l ę d u na jego t w a r d o ś ć , p r z e z r o c z y s t o ś ć i rubinowy o d c i e ń . P r z y k ł a d y m o ż n a m n o ż y ć . Alchemicy często określają K a m i e ń w r ę c z j a k o vitrum aureum (złote szkło) czy aurum vitreum (szklane z ł o t o ) , w z g l ę d n i e vitrum malleabile (szkło kowalne). W a r t o też d o d a ć , że w zdumiewającej epoce p o c z ą t k ó w ś r e d n i o w i e c z n y c h w i t r a ż y wytwarzaniem tajem­ niczego, o niezgłębionej recepturze szkła zajmowali się alchemicy. Najwięcej t r u d n o ś c i , j u ż od c z a s ó w s t a r o ż y t n y c h , sprawia­ ło szkło czerwone. Było zbyt ciemne, m a ł o przejrzyste i niskiej j a k o ś c i . W w i t r a ż a c h stosowano więc m e t o d ę s k ł a d a n i a wielu, nawet kilkudziesięciu warstw szkła czer­ wonego i jasnego (placage) . C i ą g l e jednak u s i ł o w a n o u z y s k a ć p r z e ź r o c z y s t e szkło czerwone w całej masie. M a ł e ilości takiego szkła, nazywanego r u b i n o w y m , u d a ł o się w y p r o d u k o w a ć Antonio Neriemu, łączącemu praktykę s z k l a r s k ą z p r ó b a m i alchemicznymi. Jego k s i ą ż k a L'Arte Vetraria z 1612 r. m i a ł a wielką ilość w y d a ń w r ó ż n y c h j ę z y k a c h (planowanej pracy p o ś w i ę c o n e j chemii i alchemii N e r i nie z d ą ż y ł przed śmiercią n a p i s a ć ) . N i e k t ó r e z t ł u m a ­ czeń u z u p e ł n i a n e były komentarzami, t w o r z ą c y m i z nich nowe w zasadzie dzieła. Jednym z takich t w ó r c z y c h trans­ l a t o r ó w był Christopher M e r r e t , k t ó r y w y d a ł w 1662 r. The Art of Glass. W komentarzu do p o ś w i ę c o n e g o przezroczys­ temu czerwonemu szkłu 129 r o z d z i a ł u 7 części książki Neriego cytuje T u r y ń c z y k a , Andreasa Libaviusa, autora książki Alchemia (1597). Libavius z kolei opiera się na N e a p o l i t a ń c z y k u J.B. Porcie (autorze Magia naturalis z 1588) i Gerhardzie D o r n i e , w i e l k i m niemieckim alchemiku z k r ę g u p a r a c e l s j a ń s k i e g o ( b ę d z i e m y go jeszcze kilkakrotnie c y t o w a ć ) , k t ó r y o czerwonym szkle pisze w Clavis totius philosophiae chymistica (1594). Wszyscy trzej n a w i ą z u j ą do t r a k t a t u Tajemnica tajemnic A l Raziego, filozofa i alchemika perskiego z I X — X wieku. 3 0 31 26 D z i e ł o M e r r e t a z o s t a ł o p r z e t ł u m a c z o n e w 1679 przez niemieckiego chemika, f a r m a c e u t ę i alchemika z Poczdamu H o h a n a K u n c k e l a . Ten u z u p e ł n i ł je oczywiście, t w o r z ą c s ł a w n e w szklarskich k r ę g a c h Ars vitraria experimentalis. Z a 2 7 2 8 29 Obraz VI 49 �największe swe osiągnięcie u w a ż a ł K u n c k e l uzyskanie rubi­ nowego szkła. W przeciwieństwie do Neriego potrafił w y ­ p r o d u k o w a ć z niego zupełnie d u ż e naczynia. D o d a w a ł o n do s k ł a d n i k ó w mineralnych c h l o r k u z ł o t a , a wytopione szkło p o w t ó r n i e ogrzewał. D o k ł a d n e g o przepisu w Ars vitraria... nie o p u b l i k o w a ł — był dla niego zbyt cenny. Recepta nie u t r z y m a ł a się jednak w tajemnicy j u ż d ł u g o . Alchemik p r a c u j ą c y w l a b o r a t o r i u m styka się z m a t e r i a l n ą rzeczywistością swego Dzieła. Naczynia, alembiki i athanory, a szczególnie zawarte w nich p r z e m i e n i a j ą c e się metale, owe ziemskie gwiazdy, p e ł n i ą dla niego j a k gdyby funkcję i k o n y . Są obserwowalnym obrazem rzeczywistości ducho­ wej. W e d ł u g o. P a w ł a Florenskiego ikonostas świątyni p r a w o s ł a w n e j nie tyle oddziela wiernych o d o ł t a r z a , na k t ó r y m dokonuje się N a j ś w i ę t s z a Ofiara, co u m o ż l i w i a wręcz, poprzez umieszczone w n i m i k o n y , te „ o k n a do w i e c z n o ś c i " , dostrzeżenie niewidzialnych dla naszych oczu z d a r z e ń . Bowiem, j a k m ó w i John Meyendorff: „ E u c h a r y s ­ tia nie m o ż e o b j a w i ć niczego z m y s ł o w i w z r o k u (...). W z r o k o ­ w i daje się inne objawienie — i k o n y . " Ł a s k a j a k a spływa na p r z y j m u j ą c e g o Najświętszy Sakrament i k o n t e m p l u j ą c e g o i k o n ę podobna jest do stanu, j a k i uzyskuje d o k o n u j ą c y transmutacji alchemik. Lecz nie w o l n o sądzić, że to mistycz­ ne zdarzenie ma charakter bierny, automatyczny. I k o n a w wymiarze czysto fizycznym jest jedynie d e s k ą p o k r y t ą farbami o o k r e ś l o n y m składzie chemicznym. Jej ontologiczna więź z b y t a m i nadprzyrodzonymi i w y n i k a j ą c a z tego moc urzeczywistnia się dopiero dzięki m o d l i t w i e tak ikonografa, j a k i z w y k ł e g o wiernego. R ó w n i e ż proces alchemiczny m o ż e w y z w o l i ć w y k r a c z a j ą c ą poza zwykłe reakcje chemiczne siłę d u c h o w ą t y l k o p o d w p ł y w e m siły duchowej samego al­ chemika. N i e dokona Dzieła, a t a k ż e nie namaluje praw­ dziwej i k o n y człowiek u ł o m n y , nie przygotowany, zły. O stawianych ikonografowi wymaganiach m ó w i ą po­ stanowienia s o b o r ó w . O alchemikach piszą o n i sami, Adepci, np. Gerhard D o r n : Ex aliis nunquam unum fades quod quaeris, nisiprius ex te ipso fiat unum (nie z d o ł a s z nigdy uczynić z i n n y c h rzeczy poszukiwanej przez ciebie Jedni, jeśli przedtem z ciebie samego nie stanie się J e d n i a ) . T a k więc D z i e ł o jest m o c ą d u c h o w ą dla alchemika, lecz o n , by m ó c owego Dzieła d o k o n a ć , musi sam p o s i a d a ć o g r o m n ą siłę. Siłą t ą jest medytacja i r o z m y ś l a n i a — imaginacja. Nie chodzi t u o z w y k ł ą w y o b r a ź n i ę , b ę d ą c ą b l a d y m odbiciem rzeczy widzialnych. M y ś l czysto intelektualna nie ma mocy i nie m o ż e czegokolwiek p o r u s z y ć . M ó w i m y nie o fantazji, lecz o w y o b r a ź n i nadającej — zgodnie ze s ł o w a m i Paracelsusa — naszym m y ś l o m c i a ł o . Imaginatio to a k t duchowy o mocy fizycznej, m o g ą c y w p ł y w a ć na cykl prze­ miany materii. Lexicon alchemiae Rulanda z 1612 r. o k r e ś l a imaginatio j a k o : Astrum in homine, coeleste sive supracoeleste corpus**,przy czym p a r a c e l s j a ń s k i e określenie gwiazda wyra­ ża przekonanie o t o ż s a m o ś c i duchowych sił m i k r o - i m a k r o kosmosu, człowieka i natury. Sam Paracelsus p o r ó w n u j e w y o b r a ź n i ę do deszczu, g d y ż wspomaga s w ą m o c ą siły gwiezdne (czyli — u p r a s z c z a j ą c — pozafizyczne, ale realne siły istniejące w świecie) t a k j a k deszcz wspomaga S ł o ń c e . Idea imaginacji p o d k r e ś l a egzystencjalne z a a n g a ż o w a n i e alchemika w dokonywane D z i e ł o . M y ś l ta w tekstach alchemicznych powraca ciągle, m ó w i się np. oportet operato­ rem interesse operi, lub mens eius cum operę consentiat. N a t y m polega r ó ż n i c a m i ę d z y a l c h e m i ą i n a u k ą . D l a naukowca (lub poszukiwacza s k a r b ó w tego ś w i a t a ) tajemnica stanowi jedynie wyzwanie by j ą r o z w i ą z a ć . D l a alchemika (czy o s ó b p o t r a f i ą c y c h widzieć świat w kategoriach m i t u ) jest pewnym, d a j ą c y m się o p i s a ć za p o m o c ą symboli stanem rzeczywisto3 2 3 3 3 4 3 5 36 3 7 3 9 50 ści. W t a k i m ujęciu recepta na w y p r o d u k o w a n i e K a m i e n i a Filozoficznego nie jest j u ż przepisem „ w e r y f i k o w a l n y m w k a ż d y c h w a r u n k a c h " — j a k wymaga tego metodyka d o ś w i a d c z e n i a naukowego. Przypomina raczej zapis nuto­ wy. Jak pisze Bohdan Pociej w szkicu Problem muzyki dawnej „ . . . k a ż d e dzieło średniowiecza, renesansu, czy nawet b a r o k u zawiera w sobie dla nas p e w n ą — nigdy zresztą d o k ł a d n i e nie o k r e ś l o n ą — ilość postaci czy wersji wykonawczych; (...) D z i e ł o jest zatem w t y m w y p a d k u w a r t o ś c i o w e dla nas wyłącznie j a k o swojego rodzaju pole d o ś w i a d c z a l n e , k t ó r e my, u p r a w i a j ą c y m u z y k ę d a w n ą , w y p e ł n i a m y p r o d u k t a m i własnej i n w e n c j i . . . " R ó w n i e ż w alchemii ta sama recepta, tak samo przeprowadzone w l a b o r a t o r i u m d o ś w i a d c z e n i e , m o ż e p r z y n i e ś ć r ó ż n e rezultaty; co więcej — brak odpowied­ nich cech osobistych alchemika u n i e m o ż l i w i a w o g ó l e w y k o ­ nanie d z i e ł a . W y o b r a ź n i a alchemiczna to jednak c o ś więcej niż inwen­ cja. Obrazy przez n i ą tworzone osiągają, j a k i k o n y , praw­ d z i w ą egzystencję, o n t o l o g i c z n ą r e a l n o ś ć . Z n i k a r ó ż n i c a m i ę d z y n i m i a fizyczną rzeczywistością l a b o r a t o r i u m . W y o b ­ r a ź n i a hipostazowana jest j a k o obdarzona m o c ą dusza l u b też corpus subtile (ciało subtelne) — b y t p o ś r e d n i c z ą c y m i ę d z y u m y s ł e m a m a t e r i ą , u k o n k r e t n i a j ą c y siłę — j a k m ó w i C G . Jung — p s y c h i c z n ą . Sama imaginacja staje się więc zrealizowanym celem — p o n o w n y m zjednoczeniem duszy i ciała (uczeń B ó h m e g o , Johan-Georg Gichtel pisze w Theosophia Practica: „ W r a z z odrodzeniem otrzymujemy nie tylko n o w ą D u s z ę , ale i C i a ł o nowe (...) T o C i a ł o pochodzi ze S ł o w a B o ż e g o i N i e b i a ń s k i e j S o f i i " ) . L a b o r a t o r i u m prze­ staje b y ć konieczne. Przeprowadzona w n i m transmutacja nie traci wprawdzie nic ze swej realności, lecz t a s a m a transmutacja dokonuje się też w duszy alchemika, a t e n s a m p o ż ą d a n y K a m i e ń F i l o z o f ó w o d n a l e ź ć m o ż n a wszę­ dzie. W y r a ź n i e stwierdzają to liczne teksty, np. ten z X V w., napisany przez Georga Ripleya: „ P t a k i i ryby p r z y n o s z ą n a m lapis, posiada go k a ż d y człowiek, znajduje się on w k a ż d y m miejscu, w tobie, we mnie, we wszystkim, w czasie i przestrzeni." Jak m ó w i ą alchemicy, a t a k ż e Herzog, od nas zależy przemiana, rzeczywista duchowa przemiana ota­ czającej nas pierwszej materii, rozproszonej w chaosie i trak­ towanej przez nas „ n a r ó w n i ze ś m i e c i a m i " ( w y r a ż e n i e oryginalne), ale zawierającej wszystkie elementy. I d e ą k t ó r a nie o p u s z c z a ł a A d e p t ó w tajemnej filozofii b y ł a j e d n o ś ć świata: evто nav (jedno-wszystko). Ta s t a r o ż y t n a , heraklitejska f o r m u ł a alchemiczna, jedno z i m i o n Merkuriusza, nadaje sens życiu k a ż d e g o człowieka. A k t u a l n a t a k ż e dzisiaj, wciela się c h o ć b y w h a s ł o Lautremonta „La poesie doit etre faite par tous, non par un" lub egzystencjalistyczne dostrzeganie wieczności w każdej chwili i sensu w k a ż d y m zdarzeniu życia. N i e sprawia też t r u d n o ś c i zapisanie po tej samej stronie tablicy jeszcze jednego zdania Gerharda D o r n a : „Transmutemini de lapidibus mortuis in vivos lapides philosophorum",* lub myśli G r i l l o t a de G i v r y : „ T y jesteś właśnie m a t e r i ą Wielkiego D z i e ł a " . 40 41 4 2 43 4 4 45 6 4 7 Nie odeszliśmy daleko od tajemnicy zabranej do g r o b u przez M u h l b e c k a . K r ą ż y m y cały czas w o k ó ł h u t y , podpat­ rujemy jej właściciela, s ł u c h a m y słów Hiasa i szukamy cierpliwie sensu. F i l m m o ż n a podzielić na dwie części. W pierwszej o s o b ą aktywnie działającą jest właściciel huty. K o ń c z y się ona p o ż a r e m fabryki. D r u g a część, w k t ó r e j swe dzieło przep­ rowadza Hias, rozpoczyna się znowu, tak j a k cały film, w miejscu o d l u d n y m — t y m razem jest to ciemna piwnica więzienia. S p o t y k a j ą się tam obaj — pan h u t y i Hias. P a d a j ą wtedy niezwykle w a ż n e słowa: „ P o d o b a s z m i się — m ó w i �właściciel — bo masz szklane serce (herz aus glas)". S ł o w a te u p e w n i a j ą nas, że o b r a l i ś m y właściwą d r o g ę . „ S z k l a n e serce", serce ze szkła, ze szkła — j a k w i a d o m o — rubinowe­ go; jest to swoisty alchemiczny pleonazm. M i c h a e l M a i e r w dziele De circulo phisico ąuadrato z 1616 r. stwierdza, że S ł o ń c e jest obrazem Boga, a obrazem S ł o ń c a w ziemi — z ł o t o , w c z ł o w i e k u natomiast — serce. F o r m a serca zatem, w ł a ś c i w a r u b i n o w e m u szkłu, staje się n i e z a l e ż n y m o d poprzednich argumentem, u z a s a d n i a j ą c y m identyfikację szkło — K a m i e ń . Inne s ł o w a właściciela huty, wypowiedziane wcześniej, jeszcze w czasie p o s z u k i w a ń recepty rubinowego szkła, są dla nas dalszym ś l a d e m . Jedno zdanie w y p o w i a d a gdy, po śmierci M u h l b e c k a , majstra, jedynego k t ó r y potrafił w y t a ­ p i a ć czerwone s z k ł o , bierze do ręki r u b i n o w y puchar: „ M ó j B o ż e , teraz to cudo zniknie ze ś w i a t a . C o będzie mnie c h r o n i ć przed złem w s z e c h ś w i a t a ? " W innej scenie m o d l i się przed figurą M a t k i Boskiej: „ S z k ł o m a k r u c h ą d u s z ę . Jest czyste, nie ma plam. Pęknięcie to grzech. G d y zbruka je grzech, szkło traci brzmienie." D o m a g a się wreszcie od Hiasa pomocy wołając: „ C h c ę m i e ć rabin. C h c ę mieć czerwone s z k ł o , rozumiesz? P o t r z e b u j ę je, żeby z a m k n ą ć w n i m m o j ą krew, zanim ze mnie w y p ł y n i e . " R u b i n o w a czerwień szkła, kielich, dusza, krew. T o t a k ż e nie s ą s ł o w a przypadkowe. Z w i ą z e k m i ę d z y n i m i o d k r y ć m o ż n a j u ż w najdawniejszych kulturach łowców górnego paleolitu. D l a nas p o r ó w n a n i e m wystarczającym, by rozjaśnić sens filmu, jest legenda o św. Graalu. Widzimy w niej ciężką a t m o s f e r ę j a k gdyby klątwy, chorego władcę, zamierającą ziemię, oczekiwanie na wybawienie, k t ó r e m o ż e przynieść szlachetny rycerz. P o d o b i e ń s t w o między treścią filmu a legen­ d ą wykracza zresztą poza te zbieżności. Przygody rycerzy poszukujących świętego naczynia ukrywają głęboką treść al­ chemiczną, odczytać m o ż n a w nich przebieg Wielkiego D z i e ł a . Punktem, k t ó r y łączy najsilniej obie historie jest sprawa p a m i ę c i , przypomnienia. W Szklanym sercu chodzi o przypo­ mnienie recepty rycerz św. Graala musi zapytać o święte naczynie. K a ż d y z nas dobrze zna p a m i ę ć j a k o zjawisko psycho­ logiczne. Jest ona j a k gdyby n a s z ą p o d r ó ż ą w czasie. Za p o m o c ą p a m i ę c i p r ó b u j e m y w y z w o l i ć się spod jego panowa­ nia. J e s t e ś m y b o w i e m t u , w t y m świecie, niczym p o ż e r a n e przez ojca dzieci Saturna — K r o n o s a (Chronosa). Pisze Simone W e i l : „ P i e k i e l n e m ę k i G r e k ó w — Danaidy i t d . — p r z e d s t a w i a j ą czas j a k o czystą i p r o s t ą f o r m ę k a r y za grzechy. T y l k o świętość pozwala wyjść poza g r a n i c ę czasu. Ż y j e m y t u na ziemi w c z y m ś co jest m i e s z a n i n ą czasu i wieczności. P i e k ł o będzie samo czasem." Lecz p a m i ę ć o charakterze psychologicznym niewiele m a w s p ó l n e g o ze świętością (sacrum) i nie jest ś r o d k i e m skutecznym. Jest jedynie p o d r ó ż ą po „ w y m a r ł y c h miastach p r z e s z ł o ś c i " ; nigdy nie opuszcza nas ś w i a d o m o ś ć , że one j u ż nie istnieją. Dzieje się tak nawet wtedy, gdy towarzyszy jej d e l i k a t n o ś ć — z a k ł o p o t a n i e w y n i k ł e z lęku o byt empiryczny, trwoga przemijania. Istnieje jednak też inny rodzaj p a m i ę c i — p a m i ę ć metafizy­ czna. T a nie zadowala się t a k ą s k r y t ą w ę d r ó w k ą — ona czas likwiduje ( „ A a n i o ł przysiągł..., że czasu j u ż nie b ę d z i e " , A p . 10,6). Ta właśnie p a m i ę ć nadaje moc sakramentowi. D z i ę k i anamnezie, przypomnieniu, sakrament likwiduje czas, po­ woduje paradoksalne (jak to o k r e ś l a Kierkegaard) przenik­ nięcie wieczności do tego świata, wiecznej egzystencji d o w y m i a r u czasu. W e d ł u g słów Aleksandra Schmemanna, teologa p r a w o s ł a w n e g o , „ i s t o t a sakramentu polega przede wszystkim na m o ż l i w o ś c i przezwyciężenia czasu, czyli na objawieniu się i realizacji w n i m minionego wydarzenia 48 49 50 51 5 3 w jego ponadczasowej wiecznej r e a l n o ś c i . " Obraz w y ­ tworzony przez p a m i ę ć m e t a f i z y c z n ą nie jest więc tylko przezroczystym znakiem przeszłości, lecz uobecnieniem, symbolem o pełnej mocy egzystencjalnej. Nie trudno s k o n s t a t o w a ć , że p a m i ę ć , anamneza, jest f o r m ą znanej j u ż n a m imaginacji, f o r m ą , k t ó r a b e z p o ś r e d n i o o d d z i a ł y w a na czas p r z e k s z t a ł c a j ą c g o . D o tego samego d ą ż ą , zdaniem Claude M a u r i a c a — pisa­ rza niezwykle wyczulonego na sprawy czasu — wszyscy artyści. Usiłują o n i , o d zawsze i beznadziejnie, z r e a l i z o w a ć to samo zamierzenie — u n i e r u c h o m i ć czas, z a b i ć go, i przez to u m o ż l i w i ć n i e z a p o ś r e d n i c z o n y k o n t a k t ze ś w i a t e m . Z n a k i e m czasu jest przemijanie i śmierć. Jest o n przed­ stawiany często w obrazie upływającej wody; jej z a m k n i ę c i e to zatrzymanie czasu. Musieli Ż y d z i p o w s t r z y m a ć fale M o r z a Czerwonego by w y d o s t a ć się z E g i p t u , krainy śmierci. Jedna z sekt gnost y k ó w , peratycy, n a z y w a ł a M o r z e Czerwone imieniem K r o ­ nosa, r z e k ą czasu i zepsucia. Przekroczenie tej rzeki (nepdaai — p r z e k r a c z a ć ) przenosi w świat wieczności — drugi brzeg jest d r u g ą s t r o n ą k r e a c j i . Chrześcijanie p o s z u k u j ą c Ż y c i a Wiecznego m u s z ą z kolei p o k o n a ć nowe M o r z e Czerwone — ujętą w kielichu krew Zbawiciela. Dlatego t a k ż e al­ chemicy, dla k t ó r y c h M o r z e Czerwone b y ł o w o d ą chrztu, dopatrywali się w K a m i e n i u cudownych właściwości lecz­ niczych; j e d n ą z jego f o r m b y ł a medicina catholica, lekarstwo na wszystko, eliksir życia. Takie same właściwości m i a ł sam kielich w y t w o r z o n y ze z ł o t a alchemicznego. Picie z niego z a p e w n i a ł o n i e ś m i e r t e l n o ś ć . S t ą d też znaczenie Graala w uzdrowieniu chorego K r ó l a R y b a k a i jego j a ł o w e j ziemii. Graal, j a k o święte naczynie, wiąże się z a l c h e m i c z n ą i d e ą vas hermetis, naczynia, w k t ó r y m dokonuje się transformatio. Nie jest ono jedynie aparatem, technicznym p r z y r z ą d e m . Jest i s t o t n ą częścią procesu; ogarnia i jednoczy w swym w n ę t r z u 5 4 5 5 56 57 — j a k prima materia — wszystkie elementy, t w o r z ą c z nich K a m i e ń Filozoficzny. S w y m k u l i s t y m k s z t a ł t e m n a ś l a d u j e kosmos: Domus vitrea spheratilis sive circularis . Jest ł o n e m , z k t ó r e g o ma się n a r o d z i ć Filius Philosophorum. P o d o b i e ń s t w o Szklanego serca do legendy o G r a a l u dotyczy z jednej strony podstawowej idei — odrodzenia u z a l e ż n i o n e g o od m a j ą c e g o charakter sakramentu a k t u 58 52 Obraz X 57 1 �przypomnienia. Z drugiej strony istnieje wiele p o d o b i e ń s t w szczegółowych. Jednym z nich jest p o s t a ć chorego starca — ojca lub k r ó l a . Z w r ó ć m y u w a g ę , że o b ł ą k a n y ojciec właściciela huty nie wstaje z fotela od 12 lat. Jest to liczba z n a c z ą c a , określająca, m ó w i ą c a najprościej, pewien za­ m k n i ę t y c y k l . P o s t a ć ojca z w i ą z a n a jest ściśle z losem huty. Nie chce w s t a ć , gdy rzekomo jeden z wytapiaczy o d k r y ł tajemnicę r u b i n u . Podnosi się jednak z fotela w chwili, gdy huta zaczyna p ł o n ą ć , m ó w i ą c przy t y m : „Jeśli się pali, to c h c i a ł b y m b y ć przy t y m . Gdzie są moje buty? Przez 12 lat nie paliło się (czyli tyle samo, ile t r w a jego choroba — W M ) , a teraz moje buty gdzieś p r z e p a d ł y . " P o w i ą z a n i e postaci ojca (i j e d n o c z e ś n i e k r ó l a ) z ziemią jest w alchemii dobrze znane. W alchemicznej trójcy z p o s t a c i ą Ojca identyfikowana jest ( s p o ś r ó d trzech zasad) sól, czyli ciało, u t o ż s a m i a n e jedno­ cześnie z ziemią. D o s k o n a ł ą ilustracją tego p r o b l e m u m o ż e b y ć dzieło De lapide philosophico figurae et emblemata „ s t a r o ż y t n e g o Szlachcica i Filozofa Niemieckiego" Lambsprincka ( 1 6 2 5 ) . Zawiera ono m . i n . 15 o b r a z ó w , s p o ś r ó d k t ó r y c h k i l k a p o ś w i ę c o n y c h jest alchemicznej trójcy. Lambsprinck przedstawia C i a ł o , D u c h a i D u s z ę j a k o K r ó l a - O j c a , jego Syna oraz j e d n o c z ą c e g o ich przewodnika. Pierwszy z nich, po r o z ł ą c e z synem, a n a s t ę p n i e p o jego p o ż a r c i u ciężko choruje. N a obrazie 14 widzimy chorego K r ó l a , w koronie, s p o c z y w a j ą c e g o na łożu z baldachimem. Zgodnie z k o m e n t u j ą c y m obraz tekstem, K r ó l prosi Boga o pomoc. W odpowiedzi: „ (...) B ó g wysłał z nieba deszcz N a ziemię poprzez gwiazdy błyszczące. Ó w deszcz, o w o c o n o ś n y i srebrzony, Zwilżył i zmiękczył ciało Ojca, ( . . . ) " Deszcz spływający na ziemię a o d r a d z a j ą c y zarazem ciało, identyfikacja alchemiczna ciała i ziemi chorego K r ó l a - O j c a , m o ż e b y ć kluczem do zrozumienia zależności między losami j a ł o w e j ziemi i jej w ł a d c y ; owa zależność to w sensie alchemicznym t o ż s a m o ś ć odpowiednich e l e m e n t ó w (ciało-ziemia) z r ó ż n y c h w y m i a r ó w . Z b i e ż n o ś c i m i ę d z y o m a w i a n y m filmem a l e g e n d ą o G r a a l u m a j ą jednak w d u ż y m stopniu charakter p o d o b i e ń s t w a odwrotnego. W legendzie nacisk jest p o ł o ż o n y na moment odradzania, w filmie — na moment zamierania. W legendzie bohaterami są n i e z ł o m n y rycerz i dostojny k r ó l , w filmie — szalony właściciel h u t y i o b ł ą k a n y starzec. W legendzie, m i m o nieudanej pierwszej p r ó b y , rycerz udaje się na u w i e ń ­ czone sukcesem dalsze poszukiwania, w filmie u s i ł o w a n i a pana huty k o ń c z ą się k l ę s k ą ( w y r a ź n i e m ó w i o t y m Hias: „ N i e zobaczysz S ł o ń c a a szczury o d g r y z ą ci uszy"). W p r a w ­ dzie dzieło d o p e ł n i o n e z o s t a ł o przez Hiasa (co m o g ł o b y b y ć a n a l o g i ą do późniejszych p r z y g ó d rycerzy Graala, tzw. „ k o n t y n u a c j i " ) , lecz nie dotyczy to jednak samego właś­ ciciela. N a l e ż y więc najpierw z a s t a n o w i ć się nad przy­ czynami jego niepowodzenia. N a czym p o l e g a ł b ł ą d ? Gdzie s z u k a ć jego źródeł? Zrekonstruujmy k r ó t k o myśli i d z i a ł a n i a pana huty. O d p o c z ą t k u z d a w a ł on sobie s p r a w ę ze znaczenia, nie t y l k o materialnego, jakie wiąże się z r u b i n o w y m szkłem. Ś w i a d c z ą o t y m c h o ć b y przytoczone j u ż wcześniej jego s ł o w a . M y ś l i właściciela huty k r ą ż ą jednak w o k ó ł domnie­ manej recepty dotyczącej d o s ł o w n i e rozumianego szkła. P r z e ł o m dokonuje się p o d w p ł y w e m opowiadania-marzenia m ł o d e g o wytapiacza szkła, Agide, specjalnie zaproszonego na obiad do d o m u pana: „ K r a j r u b i n ó w , m ó j kraj. Wszyscy ludzie t a ń c z ą t a m w czerwonym blasku, żyją w jego k r ę g u . I c h krew, ich życie, wszystko to jest w szkle, w czerwieni, w kolorze. T o jedyny t a k i kraj. Jest tam wszystko i wszystko jest r u b i n e m . " N a słowa te, k t ó r y c h i n t e r p r e t a c j ę alchemicz59 52 n ą p r z e p r o w a d z i ć m o ż n a j u ż na podstawie tego, co dotych­ czas powiedzieliśmy, pan odpowiada: „ T w o j a m o d l i t w a s p r a w i ł a cud. O d godziny wiem to, czego nie wiedziałem. M o g ę s p r z e d a ć sekret wszystkim h u t o m . " W n a s t ę p n e j scenie, znajdując się samotnie w hucie, wskazuje na c z ł o n k i swego ciała, na p ł y n ą c ą w nich krew: „ M a m to. Jest tutaj. I t u , t u , w ś r o d k u i t u . M y wszyscy... P o s ł a ł e m dziś po budowniczych p i e c ó w z P l ó s b e r g " . U ś w i a d o m i ł sobie, że dusza rubinowego szkła zawarta jest we k r w i . K o n s e k w e n c j ą tego odkrycia są n a s t ę p n e w y p a d k i . W czasie wieczerzy, przy d ź w i ę k a c h harfy, w asyście t r z y m a j ą c e g o świecę sługi A d a l ­ berta, i na oczach ojca, w p o k o j u , na k t ó r e g o ścianie wisi obraz św. Franciszka o t r z y m u j ą c e g o na g ó r z e A l w e r n i i stygmaty, p a n zabija s w ą p i ę k n ą s ł u ż ą c ą — L u d m i l l ę . O jej k r w i , zebranej na białą c h u s t e c z k ę m ó w i : „ Z a r a z ostygnie i wtedy j u ż nie p ę k n i e . T o czysty surowiec. Nie wyprodukuje takiego ż a d n a f a b r y k a . " Podpalenie h u t y d o p e ł n i a a k t u . W y t ł u m a c z e n i a tej szokującej sceny nie trzeba s z u k a ć wyłącznie w psychologii szaleństwa. Jest to n i e w ą t p l i w i e wizja k a t a k l i z m u k o ń c z ą c e g o pewien cykl rozwoju świata, apokaliptyczny finał. M o ż n a jednak też o d n a l e ź ć pewne wzorce dla d z i a ł a ń pana w sztuce przemiany metali. C h o d z i ć tu m o ż e mianowicie o u s i ł o w a n i e dokonania transformacji uzyskanego w M a ł y m M a g i s t e r i u m srebra (w filmie od­ p o w i a d a ł o b y m u z w y k ł e szkło) w z ł o t o (szkło rubinowe). Czynnikiem, k t ó r y t a k ą p r z e m i a n ę p o w o d o w a ł , b y ł o samo z ł o t o . Lecz, zgodnie ze s z t u k ą spagirii, rzecz nie p o l e g a ł a na p r o s t y m p o ł ą c z e n i u najdoskonalszego nawet z ł o t a z m a j ą ­ cym się p r z e m i e n i ć srebrem. W elektronie (stopie złota i srebra) z ł o t o p o z o s t a w a ł o nieczynne. W y m a g a ł o wcześniej­ szego uaktywnienia poprzez exaltatio lub transfusio k r w i siarki (czyli jednej z trzech zasad materii) miedzi. D o p i e r o tak p r z e p e ł n i o n e b a r w ą m o g ł o p r z e k a z a ć srebru s w ą m o c . D o tego fragmentu procesu n a w i ą z u j e 10 obraz Lambsprincka. W i d z i m y scenę p r z y p o m i n a j ą c ą kadr ze Szklanego serca: w górzystej okolicy m ę ż c z y z n a pracuje przy strzelającym j ę z y k a m i ognia palenisku. N a rycinie jednak trzyma on w ogniu w i d ł a m i s a l a m a n d r ę . Symbol salamandry jest w alchemii niezwykle w a ż n y i , j a k to często w tej dziedzinie bywa, zaprzeczone w stosunku do niego jest logiczne prawo t o ż s a m o ś c i i niesprzeczności: sens o k r e ś l o n y jest na g ł ę b s z y m poziomie niż konkretne odniesienia. N a m musi w y s t a r c z y ć k o m e n t u j ą c y obraz tekst Lambsprincka, w k t ó r y m m o w a jest o znaczeniu k r w i zabitej Salamandry. Scena dotyczy udoskonalenia i p o m n o ż e n i a Kamienia. O t o fragment teks­ tu: 6 0 61 Salamandra „ ... jest schwytana i ciosami przebita T a k , że umiera i życie w y p ł y w a wraz z jej k r w i ą . O t ó ż ze wszech miar wychodzi jej to na dobre Dzięki swej k r w i zdobywa życie wieczne I nie musi j u ż o b a w i a ć się ż a d n e j innej śmierci. Jej krew staje się w ten s p o s ó b najcenniejszym lekarstwem na ziemi I r ó w n e g o m u się nie znajdzie, G d y ż pokonuje wszystkie choroby We wszystkich metalach oraz w c i a ł a c h zwierząt i ludzi. M ę d r c y czerpią z niej s w ą N a u k ę D o c h o d z ą c w ten s p o s ó b do d a r u n i e b i a ń s k i e g o Nazywanego K a m i e n i e m F i l o z o f ó w . K t ó r e m u p o d l e g a j ą siły całego W s z e c h ś w i a t a . " „ S a l a m a n d r a żyje w ogniu, a o g i e ń zmienił j ą w kolor d o s k o n a ł y . " N i c jednak nie pozwala p r z y p u s z c z a ć , że L u d m i l l ę s p o t k a ł p o ś m i e r t n y los Salamandry. M u s i m y więc m i m o wszystko p o w t ó r z y ć pytanie: dlaczego pana huty s p o t k a ł a klęska? M ó w i l i ś m y , że dokonanie Dzieła zależy nie t y l k o od �z n a j o m o ś c i właściwej recepty, lecz t a k ż e o d osoby, k t ó r a je przeprowadza. Graala m ó g ł ożywić t y l k o najcnotliwszy z rycerzy; t a k ż e w l a b o r a t o r i u m alchemika d o s k o n a ł o ś ć duchowa b y ł a najważniejszym n a r z ę d z i e m . W Złotym Trak­ tacie (Tractatus aureus) jedna z postaci, M o r i e n u s , zwraca się do innej, K a l i d y , w ten s p o s ó b : „ T a rzecz, k t ó r e j szukasz od tak dawna, nie m o ż e b y ć o s i ą g n i ę t a lub dokonana siłą ani n a m i ę t n o ś c i ą . M o ż e b y ć zdobyta jedynie przez cierpliwość i p o k o r ę oraz przez n i e s k o ń c z o n ą i n a j d o s k o n a l s z ą m i ­ łość." W i n n y m dziele, z a t y t u ł o w a n y m Naśladowanie, m ó w i się, że: „ o n i (alchemicy — W M ) dają literę, ale to Pan o d k r y w a sens; o n i p r z e d s t a w i a j ą tajemnicę, ale to O n j ą wyjaśnia; o n i p o k a z u j ą d r o g ę , k t ó r ą należy p o d ą ż a ć , ale O n daje siły by j ą p o k o n a ć . " N i e siła fizyczna, przemoc i n i e n a w i ś ć m o g ą p o k o n a ć smoka b r o n i ą c e g o dojścia do celu, i — j a k pisał w Dzienniku metafizycznym Gabriel M a r c e l o nadziei — s k u t e c z n o ś ć wydaje się t y m pewniejsza, z i m bardziej p r a w d z i w ą a nie p o z o r n ą słabością jest z w i ą z a n a . P e ł n e zawierzenie, prawdziwa s ł a b o ś ć przeradza­ j ą c a się w p r a w d z i w ą moc, to istota chrześcijaństwa. C i , dla k t ó r y c h celem jest wyłącznie ten świat, odebrali j u ż z a p ł a t ę swoją; ale rzeczywista nagroda czeka p o s z u k u j ą c y c h praw­ dziwego, niezniszczalnego skarbu (ubi enim est thesaurus tuus, ibi erit et cor tuum. M t 6,21). M ó w i o. B u ł g a k o w : „ G r a a l jest n i e d o s t ę p n y dla adoracji, ze względu na jego świętość jest u k r y t y dla świata w samym świecie; istniejąc tam j a k o pewna niewidzialna siła ukazuje się t y m , k t ó r z y m a j ą czyste serce i k t ó r z y są tego g o d n i . " D o spełnienia tak wielkiego Dzieła trzeba b y ć p o w o ł a n y m przez Boga. W e d ł u g Jacoba, autora t r a k t a t u o nazwie Objawienie alchemiczne: „ A l c h e m i a m o ż e b y ć p r a k t y k o w a n a bezpiecznie przez tych jedynie, k t ó r z y są chronieni M o c ą B o ż ą i k t ó r y c h B ó g u p o w a ż n i ł do p o s ł u g i w a n i a się kamieniem filozoficznym. I n n i stają się s z a l e ń c a m i l u b n ę d z n i k a m i ( m a l h e u r e u x ) . " 6 2 6 3 6 4 65 R u b i n o w y kryzys, k t ó r e g o ofiarą stał się właściciel huty, ogarnia w rzeczywistości obszary znacznie większe niż jedna bawarska fabryka. Istniejąca w filmie wioska ogniskuje w sobie siły zniewalające cały świat. Przejście od metafizyki filmu (nie t y l k o od w y r a ż o n y c h w n i m p r z e k o n a ń ) do metafizyki tzw. realnego życia jest b e z p o ś r e d n i e . N i e w y m a ­ ga nawet czekania na zapowiadane przez Hiasa katastrofy. G r z m i ą one nieustannie, nieustannie też zapada się ziemia. N a l e ż y sobie u ś w i a d o m i ć , że jeśli akt stworzenia daje p o c z ą t e k czasowi, k t ó r e g o kresem jest koniec świata, to oba te wydarzenia są w istocie j u ż poza nawiasami czasu i nie p o d l e g a j ą m u . T r u d n o więc u m i e s z c z a ć je w przeszłości czy p r z y s z ł o ś c i . T r w a j ą ponad czasem n a d a j ą c m u sens wiecz­ ności. W y m i a r czasowy apokalipsy Hiasa jest t a k i m samym u s t ę p s t w e m na rzecz g r a m a t y k i m y ś l e n i a ziemskiego, j a k umieszczenie k o ń c a świata w przyszłości przez Św. Jana E w a n g e l i s t ę . W genezie Objawienia św. Jana d o p a t r y w a ć się m o ż n a prawdopodobnie scenariusza liturgicznego — koniec świata t r w a więc nieustannie, przynosi go w pewien s p o s ó b k a ż d a E u c h a r y s t i a . R ó w n i e ż D z i e ł o alchemiczne wnosi element czasu t y l k o w swym wymiarze materialnym; w rze­ czywistości „ D z i e ł o ... nie jest, ono m o ż e jedynie bezustannie się stawać" * (teksty alchemiczne wielokrotnie p o w t a r z a j ą , że p o c z ą t e k Dzieła jest j a k jego koniec, i odwrotnie). O t a k i m p o d w ó j n y m wymiarze świata m ó w i Herzog szkicując wydarzenia dziejące się we wsi, poza d o m e m pana. G ł ó w n ą rolę o d g r y w a j ą w nich, poza Hiasem, trzy osoby: W u d y , Ascherl i p o m y l o n a Paulin. T w o r z o n y przez nich w ą t e k jest j a k b y ciągle przewijającym się komentarzem. Pierwszy raz p a r ę W u d y — Ascherl, miejscowych wieś­ n i a k ó w , spotykamy w karczmie: piją piwo siedząc z d w ó c h stron stołu, symetrycznie; w głębi, d o k ł a d n i e m i ę d z y n i m i pali się świeczka: „ W u d y : Jutro koniec z t o b ą Ascherl. O d e ś p i ę to p i j a ń s t w o na t w o i m trupie. Ascherl: Gospodarzu, daj jeszcze jedno p i w o W u d e m u . W u d y : Będę spał na t w o i m trupie. Hias to p o w i e d z i a ł . Hias widzi przyszłość. Ascherl: M u s i a ł b y m s p a ć wysoko na sianie i s p a ś ć pierw­ szy na klepisko, a ty na mnie. A l e j a k spadniesz i ty na klepisko, to z t o b ą też koniec." Po j a k i m ś czasie kamera wraca do karczmy. T r w a tam właśnie walka d w ó c h h e r o s ó w , w a l k a k t ó r a jest j e d n o c z e ś n i e aktem braterstwa i zjednoczenia: Ascherl targa za włosy Wudego, ten z p e ł n y m spokojem ( „ N i e o d w a ż y s z s i ę " — m ó w i Ascherl, „jeszcze j a k ! " — odpowiada W u d y ) rozbija pełen kufel na głowie przyjaciela i wreszcie sam zostaje oblany piwem. N a s t ę p n a scena ma miejsce rano — ich ciała leżą w stodole na klepisku. O s o b ą , k t ó r a pierwsza ich spostrzega, jest w ł a ś n i e Paulin. N i m z a w i a d o m i ł a krzykiem g o s p o d y n i ę , przez d ł u ż s z ą chwilę stała nad n i m i , w z n o s z ą c i o p u s z c z a j ą c w p r z e r a ż e n i u ręce. T r u d n o ś c i z r o z r ó ż n i e n i e m , k t ó r y z leżą­ cych p o g r ą ż o n y jest w śnie wiecznym, a k t ó r y t y l k o w pijac­ k i m , rozstrzyga pies. T r u p Ascherla z ł o ż o n y z o s t a ł na katafalku. I w tej scenie widzimy Paulin, k t ó r a stojąc nad z m a r ł y m wznosi z n ó w ręce w t a k i m samym, j a k b y o b r z ę d o w y m czy m o d l i t e w n y m geście. T a scena k o ń c z y się, gdy p o w o l i z a m y k a j ą c e się drzwi z a t r z y m u j ą się zasłaniając d o k ł a d n i e p o ł o w ę leżącego ciała. Owego wieczoru wreszcie, gdy pan zabił służącą i s p ł o n ą ć m i a ł a huta, t ę s k n i ą c y za przyjacielem W u d y przynosi trupa z n ó w do karczmy, pytając: „ K t o nam zagra do t a ń c a ? " K a t a r y n i a r z odpowiada: „ T e j parze to j a zagram" i roz­ poczyna się przy d ź w i ę k a c h korbowej liry przedziwny bal. Tego też wieczoru do karczmy przyszła szalona Paulin. P r z y n i o s ł a ze s o b ą gęś o czerwonym łbie. G d y W u d y i Ascherl skończyli, ona zaczęła swój taniec, nago na stole. Wszystkie te elementy, symbole k r ą ż ą c e w o k ó ł tej samej idei, nie p o z o s t a w i a j ą ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i — j e s t e ś m y w królestwie D i o s k u r ó w . Przypomnijmy, że obaj bracia 66 67 6 Obra/ X I I I 53 �— K a s t o r i Polluks (Polideukes), a t a k ż e ich siostra, p i ę k n a Helena — urodzili się z jednego jaja z ł o ż o n e g o przez ich m a t k ę — L e d ę . Ojcem Kastora był m ą ż Ledy Tyndareos, ojcem Polluksa natomiast sam Zeus, k t ó r e m u Leda o d d a ł a się tej samej nocy. D z i ę k i boskiemu ojcu Polluks u z y s k a ł n i e ś m i e r t e l n o ś ć . Podzielił się n i ą jednak z bratem, i o d t ą d na przemian, k a ż d y z nich po j e d n y m d n i u , to żyją, to u m i e r a j ą . Dlatego r e p r e z e n t u j ą symbolicznie p o d w ó j n ą n a t u r ę czło­ wieka: ś m i e r t e l n ą i n i e ś m i e r t e l n ą . D r z w i , często r ó w n i e ż na w p ó ł otwarte, j u ż od s t a r o ż y t n o ­ ści były powszechnie stosowanym m o t y w e m o b r a z u j ą c y m ideę przejścia i łączności z t a m t y m ś w i a t e m . N i c dziwnego, że w specjalny s p o s ó b wiąże się on ze s z t u k ą s e p u l k r a l n ą : spotykany jest i na rzymskich sarkofagach, i b a r o k o w y c h g r o b o w c a c h . T r u d n o o p r z e ć się w r a ż e n i u , że filmowa scena z z a m y k a j ą c y m i się drzwiami jest wcieleniem tej samej myśli (stojąca nad katafalkiem Paulin k o j a r z y ć się m o ż e z p o s t a c i ą Hermesa Psychopomposa, bardzo często przedstawianego na sarkofagach, gdy stojąc w na w p ó ł o t w a r t y c h drzwiach przeprowadza d u s z ę z m a r ł e g o do nowego życia). D o d a j m y , że s t r a ż n i k i e m Hadesu jest Cerber, straszliwy pies, k t ó r e g o w filmie reprezentuje g r o ź n y na m i a r ę wiejskiego szczekacza kundel — p o m a g a j ą c y rozdzielić ż y w e g o od u m a r ł e g o . Taniec wreszcie Wudego z Ascherlem, ż y w e g o z trupem — d u c h o w y m s o b o w t ó r e m , jest u s i ł o w a n i e m dokonania tego co zrobił Pollux wobec brata — pokonania granicy śmierci. P o w r ó ć m y jeszcze na chwilę do pomylonej Paulin. R o l ę j a k ą odgrywa ona wobec dualizmu tworzonego przez W u d e ­ go i Ascherla pomaga w y t ł u m a c z y ć , poprzez skojarzenie k t ó r e wywołuje, t o w a r z y s z ą c a jej gęś. Ptak ten bowiem, ubogie wcielenie ł a b ę d z i a , jest też p t a k i e m Hermesa Trismegistosa, patrona nauk tajemnych. Ten b ó g , czy też j a k chce wielu a l c h e m i k ó w — k r ó l , to w ł a d c a Jedni (Unum) , celu wszystkich a l c h e m i k ó w , nadającej sens n a p i ę c i u prze­ ciwieństw. Paulin jest więc b y ć m o ż e znakiem takiej mistycz­ nej j e d n o ś c i . Jak zwykle, najzwięźlejsze w y t ł u m a c z e n i e daje obraz. Znajdziemy go na zachodnim p o r t a l u katedry w Chartres — r z e ź b a (z c z a s ó w C h r ć t i e n a de Troyes) przedstawia K a s t o r a i Polluksa, j a k o zodiakalny znak bliźniąt, trzy­ m a j ą c y c h przed s o b ą j e d n ą tarczę. W jej sercu (zgodnie z t e r m i n o l o g i ą h e r a l d y c z n ą ) umieszczony z o s t a ł promień karbunkułu. 69 10 11 W s p o m i n a l i ś m y , że pan huty d o m a g a ł się od Hiasa pomocy. N i e b y ł w stanie jednak z m u s i ć go do wyjawienia tajemnicy. Dlaczego? Co p o w s t r z y m y w a ł o tego j a s n o w i d z ą ­ cego człowieka przed w s p ó ł p r a c ą z panem? M o ż e właśnie t o , że zbyt wiele r o z u m i a ł ? C z y m jest b o w i e m Tajemnica? C z y m jest Prawda, k t ó r e j Tajemnica dotyczy? Nie jest to dla u m y s ł u prosta sprawa; samo pojęcie prawdy, w znaczeniu j a k i e jej n a d a ł Arystoteles, tzn. z a s t r z e g a j ą c y m j ą t y l k o dla jednego z d w ó c h m o ż l i w y c h r o z w i ą z a ń , staje się t u pode­ j r z a n ą p r o w o k a c j ą . Jedna wieczna Prawda m o ż e p r z e j a w i a ć się w t y m świecie w n i e s k o ń c z o n e j m n o g o ś c i lekcji i warian­ t ó w . „ B ó g wypowiada zaledwie s ł o w o i w t y m słowie jest p e ł n i a . Ż a d e n d ź w i ę k wydany przez niego nie m o ż e z n a c z y ć mniej niźli wszechświat, niźli suma c z a s ó w . K a ż d y frag­ ment w s z e c h ś w i a t a zawiera w sobie jego całość, jest „ p i s m e m Boga". T o o owej Prawdzie ( K a m i e n i u Filozoficznym) m ó w i Ripley: p t a k i i ryby p r z y n o s z ą n a m lapis, posiada go k a ż d y człowiek, istnieje w k a ż d y m miejscu, w tobie, we mnie, we wszystkim, w czasie i przestrzeni." Poznanie prawdy daje n i e s k o ń c z o n ą moc: Tzinacan, czarownik Piramidy Qahol o m , bohater Pisma Boga Borgesa: „Istnieje f o r m u ł a czter7 2 54 I nastu p r z y p a d k o w y c h w y r a z ó w ( w y r a z ó w , k t ó r e w y d a j ą się przypadkowe) i w y s t a r c z y ł o b y m i w y p o w i e d z i e ć j ą na głos, a ż e b y stać się w s z e c h p o t ę ż n y m . " Lecz „ N i e c h a j wraz ze m n ą umrze tajemnica zapisana na tygrysich s k ó r a c h . " Wtajem­ niczony potrafi z o b a c z y ć P r a w d ę j u ż nie w rozbiciu na p o s z c z e g ó l n e przejawy tego świata, lecz w jej pełni. „ T e n , k t o przejrzał w s z e c h ś w i a t , k t o przejrzał jego p ł o n ą c e m o ż l i w o ś c i , nie m o ż e j u ż m y ś l e ć o j e d n y m c z ł o w i e k u ... nawet jeżeli sam byłby t y m c z ł o w i e k i e m " ( t a m ż e ) . N i e m o ż n a dłużej k u p c z y ć p r a w d z i w y m skarbem. N i e jest alchemikiem ten, k t o chce u d o s k o n a l a ć m a t e r i ę dla w ł a s n y c h korzyści (czy wie o t y m pan huty, gdy proponuje H i a s o w i za wyjawienie tajemnicy 1000 g u l d e n ó w ? Po drugiej stronie rzeki czasu, a nawet w czasie przeprawy przez n i ą o b o w i ą z u j ą nowe j u ż prawa. M u s i m y to u w z g l ę d ­ nić, jeśli chcemy z r o z u m i e ć zajmujące nas mityczne zdarze­ nia. W i d a ć w y r a ź n i e , że przestrzeganie dawnych zwyczajów i p r z y k a z a ń nie wystarczy by o s i ą g n ą ć rzeczywiście drugi brzeg, k r a i n ę wieczności. Nie wystarczy nawet b y ć bez grzechu, j a k u w a ż a l i n i e k t ó r z y r a b b i n i z I I I czy I V w . Jeden z nich, Rabha, p o w i e d z i a ł : „Jeśli p r a w i zechcieliby t y l k o , mogliby s t w o r z y ć świat, g d y ż ' p o w i e d z i a n e jest (Iz. 59,2): Wasze w i n y oddzielają was o d Boga." G d y b y nie grzechy, w e d ł u g Rabby, nie i s t n i a ł a b y ż a d n a r ó ż n i c a m i ę d z y m o c ą t w ó r c z ą Boga i ludzi. Niestety, bezgrzeszność to bardzo d u ż o , ale nie wszystko, to t y l k o warunek w s t ę p n y — istota stworzona przez R a b h ę b y ł a n i e d o s k o n a ł a . N i e p o t r a f i ł a r o z m a w i a ć z R a b b i m Z e r ą i ten m ó g ł w ten s p o s ó b rozpoz­ n a ć , z k i m m a do c z y n i e n i a . 73 O t y m , że nie wystarcza przestrzeganie przyjętych p r a w p r z e k o n a ł się też Perceval; c ó ż z tego, że nie w y k r o c z y ł o n poza przyjęte zwyczaje rycerskie i z a c h o w a ł wstrzemięźliwe milczenie p o w s t r z y m u j ą c c i e k a w o ś ć . Sytuacja, w k t ó r e j się znalazł, w y m a g a ł a czegoś więcej! Tajemnica z n a j d o w a ł a się na wyciągnięcie ręki, m i m o to rycerz, jeszcze jej niegodny, m u s i a ł o d b y ć najpierw d ł u g ą i n i e b e z p i e c z n ą p o d r ó ż , j a k Odys w r a c a j ą c y o k r ę ż n ą d r o g ą na I t a k ę . Była to droga inicjacji; tajemnica przestaje b y ć z w y k ł ą z a g a d k ą . Zagadka jest ukryciem. Pokazywana jest jedna jej strona, podczas gdy druga chowa się w cieniu pytania. Nie k a ż d a jednak zagadka jest n i e w i n n ą z a b a w ą . Jak u c z ą nas nie­ zliczone b a ś n i e , od właściwej odpowiedzi na trzy pytania Sfinksa lub złej księżniczki-czarownicy zależeć m o ż e życie, czasem nawet wieczne. O d p o w i e d ź na tę z a g a d k ę znajduje się w istocie j u ż „ p o drugiej stronie". Nie m o ż n a jej dostrzec p o s ł u g u j ą c się z w y k ł ą m ą d r o ś c i ą (stąd w b a ś n i a c h t y l u g ł u p t a s ó w , s t ą d też trzeba stać się „ j a k o dzieci"). L o g i k a i obiektywizm przestają mieć znaczenie. Wieczna prawda m o ż e p o k a z a ć r ó ż n e swe oblicza i ziemskie n a r z ę d z i a t r a c ą swą s k u t e c z n o ś ć . Zgodnie z z a p r o p o n o w a n y m przez nas wcześniej po­ d z i a ł e m filmu, druga część zaczyna się w ciemnicy. Nie ma j u ż miejsca, by r o z w o d z i ć się nad znaczeniem c i e m n o ś c i j a k o etapu na drodze rozwoju duchowego. S ą d z ę , że m o ż n a najkrócej określić tę scenę j a k o nigredo, czarny etap p o c z ą t ­ kujący proces alchemiczny. S ł o w a wypowiedziane przez o b u znajdujących się w celi b o h a t e r ó w są w a ż n e : „ H i a s : N i c j u ż nie widzę. Jest tak ciemno. M u s z ę z n o w u widzieć. M u s z ę w r ó c i ć do lasu. C h c ę b y ć w lesie. C h c ę z n o w u widzieć las. Pan: Nie chcesz widzieć ludzi? Podobasz m i się, bo masz szklane serce." Jest to j a k b y przekazanie nie zrealizowanej misji. Hias wyrywa się z więzienia i idzie do lasu, w g ó r y . Pokonuje słabość i lęk; decyduje się na w a l k ę , nie m y ś l ą c o niebez­ pieczeństwie. Bo k t o p o z n a ł P r a w d ę nie m o ż e j u ż myśleć o j e d n y m człowieku, nawet jeśli o n sam n i m jest. 74 �Nie myśleli o . j e d n y m c z ł o w i e k u " t a k ż e rycerze św. Graala. I c h epoka nie b y ł a jeszcze tak s k a ż o n a grzechem śmiesznej pychy ludzkiego indywidualizmu; świat nie był jeszcze p r z e p e ł n i o n y t ł u m a m i ubogich d e m i u r g ó w . Rycerz j a k o o d r ę b n a o s o b o w o ś ć nie m i a ł znaczenia, nie istniał. K r y ł się w bycie p o n a d i n d y w i d u a l n y m — tak j a k jego marne i grzeszne ciało z n i k a ł o p r z y b i e r a j ą c dzięki zbroi realniejszą p o s t a ć : miejsce ś m i e r t e l n i k a z a j m o w a ł jego S o b o w t ó r , o k r e ś ­ lony znakami i k o l o r a m i heraldycznymi. Z b r o j a , zrobiona ze s k ó r y (metalowe pancerze to dopiero koniec ś r e d n i o w i e c z a ) , dziedziczona z pokolenia na pokolenie, s t a w a ł a się d r u g i m , r o d o w y m ciałem, ciałem p o w i ą z a n y m z d u s z ą , ciałem b ę d ą ­ cym jej m a t e r i a l i z a c j ą , o p i s y w a n ą wcześniej fizyczną m o c ą duszy, corpus subtile. 1 % Najbardziej charakterystycznym elementem w y g l ą d u H i a sa jest jego płaszcz — biały i długi, z czerwonymi pasami na r ę k a w a c h . N i e t y l k o o k r y w a szczelnie całą p o s t a ć , n a d a j ą c jej kształt, ale służy r ó w n i e ż d o s ł o w n i e j a k o zbroja — Hias, stając do w a l k i , owija sobie lewe p r z e d r a m i ę jego połą; w prawej trzyma n ó ż . Scena przypomina z n o w u jeden z o b r a z ó w Lambsprincka: drugi z nich przedstawia rycerza z mieczem i t a r c z ą , w a l c z ą c e g o ze smokiem. Tekst towarzy­ szący tej rycinie zaczyna się n a s t ę p u j ą c o : , F i l o z o f m ó w i żyjącemu dzisiaj Ż e w lesie przebywa dzika bestia, Pokryta cała czarnym k o l o r e m . G d y k t o ś utnie jej głowę, Odrzuci zupełnie s w ą czerń I przybierze olśniewającą b i e l . " Czarna bestia to symbol (hieroglif) nigredo. M u s i z o s t a ć pokonana, jej czerń oczyszczona, by duch p o w r ó c i ł do przemienionego ciała. W alchemii bohaterowie tej w a l k i pokazywani są czasem j a k o orzeł i lew. G i n ą obaj by p o ł ą c z y ć się w n o w y m ciele, w uskrzydlonym, m o g ą c y m w z l a t y w a ć G r y f i e . Owa bestia przedstawiana bywa też w postaci niedźwiedzia, j a k np. na rysunku z X V I w. m a n u s k r y p t u De alchimia przypisywanego św. Tomaszowi z A k w i n u . Jest to niebezpieczny aspekt primae materiae. By p o k o n a ć go, trzeba b y ć rycerzem o wielkiej mocy ducha. T a k i m jest Hias — największa siła fizyczna na nic b y m u się nie z d a ł a , jego n i e d ź w i e d ź nie m i a ł przecież materialnego ciała ( „ N i e w y b a w i a k r ó l a liczne wojsko, nie ratuje mocarza wielka s i ł a " Ps. 33,16). 7 6 ; 77 Po walce z w y i m a g i n o w a n y m n i e d ź w i e d z i e m i po uczcie z jego pieczeni n a s t ę p u j ą dwie wizje. Drugiej z nich, ostatniej j u ż (dopełniającej wizję r o z p o c z y n a j ą c ą film) towarzyszy obraz, pokazany j a k b y z l o t u ptaka: Teraz widzę skalistą wyspę. W i d z ę w y r a ź n i e . Skalista wyspa daleko w m o r z u ... o b o k druga, mniejsza. L e ż ą one na k r a ń c a c h zamieszkanego ś w i a t a . N a jednej żyje od k i l k u stuleci garstka ludzi. P o n i e w a ż mieszkają na k o ń c u ś w i a t a , nie w i e d z ą jeszcze, że ziemia jest o k r ą g ł a . W i e r z ą , że jest p ł a s k a , a ocean k o ń c z y się o g r o m n ą p r z e p a ś c i ą . W i d z ę na skale m ę ż c z y z n ę . C a ł y m i l a t a m i stoi t a m samo­ tnie i patrzy na morze ... dzień za dniem, w t y m samym miejscu. T o pierwszy, k t ó r y zwątpił. Po latach d o ł ą c z a do niego trzech innych. Przez wiele lat p a t r z ą tak na morze. Wreszcie, pewnego dnia, d e c y d u j ą się na rzecz o s t a t e c z n ą . C h c ą z o b a c z y ć , czy świat k o ń c z y się p r z e p a ś c i ą . N a p o ż e g n a n i e grają i m muzykanci. Potem j u ż p ł y n ą — pate­ tyczni i bezsensowni... s w ą o wiele za m a ł ą ł o d z i ą (in einem Miel zu kleinen Boot). W d o k u m e n t a l n y m filmie La soufrie (też z 1976 r . ) Herzog pokazuje o p u s t o s z a ł e , z a g r o ż o n e wybuchem w u l k a n u mias­ to na Gwadelupie i okoliczne wsie. N i e uległ panice t y l k o jeden człowiek, stary wieśniak. Jego decyzja pozostania jest r ó w n i e szalona i sprzeczna z r o z s ą d k i e m , co w y p r a w a łodzią na koniec ś w i a t a . F i l m dokumentalny, zgodnie z k o n w e n c j ą gatunku, pokazuje z a k o ń c z e n i e zdarzenia: w u l k a n nie w y ­ buchł. I człowiek pod wulkanem, i ludzie w łodzi, tak j a k artyści, t a k ż e j a k alchemicy, j a k sam Herzog, p o d d a j ą się pewnemu d o ś w i a d c z e n i u . N i g d y nie m a j ą p e w n o ś c i , lecz jedynie na­ dzieję, że ich pragnienia się spełnią. Lecz dzięki tej nadziei m o ż n a o s i ą g n ą ć stan (Julien N a u d nazywa go „ o g a r n i a j ą c ą o b e c n o ś c i ą " , une presence englobante) ,w k t ó r y m zaczyna się r o z u m i e ć . R o z u m i e ć , że wysiłek w ł o ż o n y w osiąg­ nięcie rezultatu jest nieistotny, gdyż nowy świat, w k t ó r y m uczestniczymy, przerasta wszystkie dotychczasowe d o ś w i a d ­ czenia; r o z u m i e ć , że w pewien s p o s ó b o w o zamierzenie zawsze skazane jest na niepowodzenie, zawsze ł ó d ź jest d u ż o za m a ł a ; ale r o z u m i e ć t a k ż e , że to niepowodzenie jest właśnie furtą p r o w a d z ą c ą na d r u g ą s t r o n ę granicznego m u r a (bo, j a k m ó w i Jaspers, w niepowodzeniu zostaje d o ś w i a d c z o n y b y t ) . 18 Czy m o ż n a więc powiedzieć, że nigdy alchemikom nie u d a w a ł o się o s i ą g n ą ć celu? Czy człowieka spokojnie oczeku­ j ą c e g o na w y b u c h w u l k a n u s p o t k a ł o jedynie przypadkowe szczęście? Czy ludzie, k t ó r z y odbili ł o d z i ą od sterczącej na ś r o d k u morza wyspy i k o n t y n u u j ą p r z e r w a n ą p o d r ó ż Noego, nigdy nie d o p ł y n ą do k r a ń c ó w świata? N i e r o z w i ą ż e m y tych zagadek. Po o d p o w i e d ź m u s i e l i b y ś m y u d a ć się bardzo daleko, aż tam, gdzie u k r y t y jest k a m i e ń filozofów, d o w ł a s n e g o serca. F i l m Wernera Herzoga zamyka się napisem: N i e c h b ę d z i e dla nich z n a k i e m n a d z i e i , że p t a k i t o w a r z y s z y ł y i m na p e ł n y m m o r z u . * * * N a t y m m o g ł y b y z a k o ń c z y ć się r ó w n i e ż nasze r o z w a ż a n i a . J e d n a k ż e alchemiczna w y k ł a d n i a jednego z filmów Wernera Herzoga m o ż e n a s u n ą ć przypuszczenie, że i inne filmy tego reżysera d a d z ą się podobnie z i n t e r p r e t o w a ć . Koniecznych jest więc k i l k a uwag wyjaśnienia. O d w o ł a n i e się do symboliki alchemicznej uzasadnione b y ł o w t y m j e d n y m p r z y p a d k u pojawieniem się na ekranie express is verbis (czy też express is imaginibus) m o t y w ó w , m o i m zdaniem, alchemicznych. T r e ś ć innych filmów uzasadnienia takiego nie daje (dlatego też w o l a ł e m nie u m i e s z c z a ć w tekście „ a l c h e m i c z n y m " zbyt wielu z n i m i p o r ó w n a ń ) . N i e znaczy to, że wszystko co z o s t a ł o powiedziane, odnosi się wyłącznie d o tego jednego Obraz X I V 55 �filmu. Alchemia sama w sobie jest j e d n y m z m o ż l i w y c h spojrzeń na świat. Ten sam świat pokazany m o ż e b y ć w bardzo r ó ż n y c h ujęciach, i — j a k to wielokrotnie b y ł o p o d k r e ś l a n e — jedne nie m u s z ą w y k l u c z a ć innych. F i l m y Wernera Herzoga zdają się o p o w i a d a ć ciągle tę s a m ą h i s t o r i ę , tyle że za k a ż d y m razem w i n n y m ujęciu, w innej perspektywie. Jest rzeczą oczywistą, że poznanie c h o ć jednej z nich pomaga w zrozumieniu innych; m ą d r o ś ć wypracowana w tradycji hermetycznej wiele m o ż e wyjaśnić w dziedzinach p o s ł u g u j ą c y c h się i n n y m i nazwami. A l c h e m i c z n o ś ć Szklanego serca (w sensie stosowanych symboli) b y ł a zresztą nie przedmiotem dowodzenia, lecz p u n k t e m wyjścia. W n i o s k i — te m o g ą żyć j u ż życiem samodzielnym. Nie zamierzam t u p o d s u m o w y w a ć całej t w ó r c z o ś c i Herzo­ ga. W a r t o jednak w s k a z a ć k i l k a p r z y k ł a d o w y c h p u n k t ó w , ś w i a d c z ą c y c h o j e d n o ś c i całego jego d o r o b k u . Jednym z nich jest w y r a ż a n e w filmach przekonanie, że sens d z i a ł a ń leży poza rzeczywistością w i d z i a l n ą , że p r a w d z i w ą r e a l n o ś c i ą obdarzone są zdarzenia nieosiągalne w wymiarze czysto materialnym. Dotyczy to oczywiście znanego nam j u ż r u b i ­ nowego kamienia filozoficznego; podobne przekonanie wy­ rażają słowa wypowiadane przez t y t u ł o w e g o bohatera filmu Aguirre, gniew boży (1972) (przytaczam je z p a m i ę c i ) : „ M o i ludzie m i e r z ą bogactwo z ł o t e m , ale chodzi t u o coś w a ż n i e j ­ szego"; r ó w n i e ż Fitzcarraldo, grany t a k ż e przez Klausa K i n s k y (ciekawe b y ł o b y o m ó w i e n i e z w i ą z k ó w m i ę d z y po­ staciami granymi u Herzoga przez tych samych a k t o r ó w ) , m ó w i do pewnego bogatego p r z e d s i ę b i o r c y . „ R z e c z y w i s t o ś ć p a ń s k i e g o świata jest m a r n ą k a r y k a t u r ą tego, co m o ż n a z o b a c z y ć na przedstawieniu o p e r o w y m . " K a m i e ń filozoficz­ ny, kraina złota, opera, czy też marzenia Stroszka albo Kaspara Hausera —jest t o „ r e a l n o ś ć snu kryjąca się za iluzją ż y c i a " (słowa I n d i a n z Fitzcarraldo). Produkowanie l o d u w tropikalnej d ż u n g l i lub o p o w i e ś ć , k t ó r e j znany jest t y l k o w s p a n i a ł y p o c z ą t e k — toż to byty, k t ó r y c h realności ist­ nienia nic nie m o ż e przewyższyć. K a r a w a n a (z owej opowie­ ści Kaspara Hausera) najpewniej dotrze do celu, jeśli kiero­ w a ć się będzie nie t y m co w i d a ć , ale wskazaniami ślepego p r z e w o d n i k a . M y ś l ę , że Herzogjest wierny temu zaleceniu. W filmach Herzoga p o w t a r z a j ą się pewne m o t y w y . Wspo­ m n i j m y t y l k o o j e d n y m z wielu: p o d r ó ż y przez w o d ę — morze lub rzekę. Podsumowuje on Szklane serce, pojawia­ j ą c się w k o ń c o w e j wizji Hiasa, wypełnia treść filmów Aguirre, gniew boży i Fitzcarraldo, pojawia się w Nosferatu — wampir, w pewnym sensie też w Woytzeku i Stroszku. W Kasparze Hauserze (tytuł o r y g i n a ł u : Jederfur nich undGott gegen alle) p r ó c z zamglonych zdjęć rzeki, pojawia się opowiadana przed śmiercią przez Kaspara owa karawana prowadzona po pustyni przez ślepca. M ó w i l i ś m y j u ż o znaczeniu symbolicznym przekraczania morza, nie ma potrzeby powtarzania tego; nie m o g ę jednak nie o d w o ł a ć się, po raz ostatni j u ż w t y m tekście, do o b r a z ó w Lambsprincka. N a większości z nich umieścił o n w o d ę — rzekę lub jezioro czy morze — oraz pływające po niej statki. Co ciekawe — w komentarzach t o w a r z y s z ą c y c h obrazom brak jakiejkolwiek o nich wzmianki! N a w e t przy obrazie 1, gdzie statek jest bardzo wyeksponowany. Nie oznacza to nieistotności tematu — w r ę c z odwrotnie. Jest to być m o ż e tajemnica zbyt w a ż n a by pisać o niej wprost. Werner Herzog, po biblijnej, greckiej, gnostyckiej, al­ chemicznej i wielu innych, d a ł jeszcze j e d n ą jej wersję. 7 9 Warszawa 1985 PRZYPISY 1 Antonin Artaud, Teatr alchemiczny, (w:) Teatr i jego sobowtór, przekład Jan Błoński, Warszawa 1978 Paul Tillich, Męstwo bycia, przekład Henryk Bednarek, Editions du Dialogue, Paryż 1983 Paul Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, орг. Stanisław Cichowicz, Warszawa 1985, a szczególnie Konflikt hermeneutyk: epistemologia interpretacji, s. 124—46 (wyd. oryg. w Cahiers Internationaux de Symbolisme 1, 1963). Jako wprowadzenie do problematyki symbolu polecić m o ż n a przede wszystkim: Gilbert Durand, L'imagination symbolique, Presses Universitaires de France, Paris 1964 oraz Rene Alleau, La science des symboles. Contribution a 1'etude des principes et des methodes de la symbolique generale, Payot, Paris 1977 U ż y w a m y tej nazwy ze świadomością, że m o ż e budzić pewne nieporozumie­ nie — określa się nią bowiem w dziejach sztuki pewne konkretne zjawiska, tj. poezje metafizyczną poetów angielskich X V I I w. oraz jeden z okresów twórczości Giorgio de Chirico. O symbolice alchemicznej u Boscha pisze m i n . Anna Boczkowska w książ­ kach: Hieronim Bosch, astrologiczna symbolika jego dziel, Wrocław 1977; Tryumf Luny i Wenus. Pasja Hieronima Boscha, K r a k ó w 1980, a także Madeleine Bergman, Hieronymus Bosch and Alchemy, trans. Donald Burton, Almquist och Wiksell, Stockholm 1979; D z i e ł o Rabelais'ego analizuje Louis Saunę, L'influence des chercheurs de la „Medecine Universelle" sur oeuvre de Francois Rablais, L e Francois, Paris 1935. C o do Goethego, Carl Gustav Jung powiedział, że jego „Faust to, świadomie lub nieświadomie, opus alchymicum" (Psychology and Alchemy, trans. R . F . C . Hull, 2 wyd., Princeton University Press, Princeton 1968, s. 36); zob. też tamże s. 477n. Zob. też prace Graya, Goethe the Alchemist, Cambridge University Press 1952 oraz Alexander von Bernus, Medecine et alchimie, trad. Anne Forestier, Belfond, Paris 1977, rozdział Rencontre primordiale de Goethe. Alchemicznym w ą t k o m symbolicznym w Bramach raju Jerzego Andrzejewskiego poświęcona będzie przygotowywana obecnie praca. 2 3 4 3 6 Zob. Wilhelmina Lepik-Kopaczyńska, Farba karnacyjna w malarstwie antycznym, (w:) Prace Komisji Historii Sztuki, Wrocław 1963, s. 5—49 Z dostępnej literatury warto polecić o. Pawła Florenskiego, Ikonostas i inne szkice, przekład Zbigniew Podgórzec, Warszawa 1981 Zob. K a r o l Toeplitz, Niektóre wątki egzystencjalne w plastyce, „Studia Filozoficzne" nr 11—12, 1982, s. 91—105, a szczególnie 100 Krystyna Janicka, Światopogląd surrealizmu, Warszawa 1969, s. 233 Gabriel Marcel, Być i mieć, przeł. Piotr Lubicz, Warszawa 1962. s. 42 W filmie Fitzcarraldo przeciągany przez szczyt góry statek nie jest atrapą, a wypadek, w którym ginie na filmie jeden z Indian zdarzył się naprawdę. „ F i l m o w y Serwis Prasowy" nr 4, 1979, s. 21 Thomas Petz, „Siiddeutsche Zeitung" 19 marca 1977, wg „ F i l m o w e g o Serwisu Prasowego". Fulcanelli to d o ś ć tajemnicza postać. Jest to alchemik działający w I poł. naszego stulecia, którego osobistą znajomością m o ż e pochwalić się jedynie I 8 9 1 0 I I 1 2 1 3 1 4 56 I niewiele o s ó b (wśród nich przede wszystkim Eugene Canseliet). Niemniej jednak, dzięki obu swym dziełom {Le mystere des cathedrales, oraz Les demeures phiiosophales) stawiany jest w r ó w n y m rzędzie z największymi z alchemików. Informacja o św. Wincentym pochodzi z Les demeures phiiosophales et le symbolisme hermetiąue dans ses rapports avec l'art sacre et ićsoterisme du grand-oeuvre, vol. 2, Jean-Jacques Pauvert, Paris 1964, (wyd. oryg. 1930). Termin spagiria {omxaxo — dzielę, ayeipto — łączę) jest czasem synonimem alchemii, lecz najczęściej używa się go na określenie praktycznego aspektu usiłowań przemiany metali nieszlachetnych w złoto. W tym kontekście dzieło Jamesa Joyce umieścić należy jednak bardzo blisko tajemnych traktatów alchemicznych. Z a u w a ż m y także, że wyciągając konsek­ wentne wnioski należałoby stwierdzić, że i niektóre rodzaje tekstów naukowych dążą do przekroczenia owej zaklętej granicy krępującego objektywizmu. Oto co pisze Dariusz Czaja: „Esej, jak podpowiada etymologia, jest próbą, przymierze­ niem się do objęcia rzeczywistości w słowie, świadectwem pokory wobec różnorodoności kultury. W „eseju" zawiera się intuicja o niepełności naszego poznania, o tym, że każdy rezultat poznawczy jest ciągłym wątpieniem, niepewnością wobec tego, co zdołaliśmy osiągnąć. (...) Opór, jaki stawia s ł o w o w zetknięciu z opisywaną rzeczywistością, sprawia, że często sens słów umyka. Powstaje wtedy jakieś dojmujące „iskrzenie", świadczące o obecności sensu na granicy, w przestrzeni miedzyslownej. Bywa, że właśnie to, co „pomiędzy", owa nienapisana treść, przenika cały tekst eseju, staje się ważniejsza od treści wyrażonych w s p o s ó b pojęciowy. Esej jest spotkaniem, lub lepiej, jest m o ż l i w o ś ­ cią spotkania drugiego. Dzieje się tak, gdy pojmiemy go jako wezwanie oczekujące na odpowiedź, jako zadanie dane do rozwiązania. Twórca, ofiarowu­ jąc mądrość czytającemu, wzywa go do nadbudowania sensu obecnego w tekście. Tą niezwykłą drogą sens staje się ich w s p ó l n ą własnością. Lektura eseju to o wiele więcej niż powiększanie obszaru faktów, wyżłobienie w pamięci nowej 'ścieżki informacyjnej'. W czytaniu doświadczamy czegoś w rodzaju duchowej przemia­ ny (-•-)" CJnscape". Kultura jako misterium, (w:) Szkice i próby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów UJ. i UW. Skawica 1982—1983, K r a k ó w 1985, s. 36—7). Opis ten mógłby się odnosić do wielu dzieł alchemicznych. 1 5 1 6 Andre Savoret, Qu'est-ce que l alchimie?, (w:) Cahiers de THermetisme. Alchimie, Albin Michel, Paris 1978, s. 18—19 (wyd.oryg. 1947) Wg M . M . Pattison Muir, The Story of Alchemy and The Beginnings of Chemistry, Hodder and Stoughton, London 1913, s. 29 Jean d'Espagnet, Arcanum hermeticaephilosophiae, (w:) Bibliotheca chemica curiosa, Geneva 1702, cyt. za C G . Jung, Psychology and Alchemy, wyd. cyt., s. 390 A l Hallaj to mistyk arabski z X w. Cyt. wg Rene Alleau, Le symbolisme alchimiąue de la mort, „Cahiers Internationaux de Symbolisme" 37—38—39, 1979, s. 70 Obszernie na ten temat pisze Mircea Eliade w książce Forgerons et alchimistes, Flammarion, Paris 1956 Koncepcja trzech zasad, spopularyzowana od c z a s ó w Paracelsusa a będąca 1 7 1 B 1 9 2 0 2 1 �rozwinięciem koncepcji d w ó c h zasad, opisywana jest w większości tekstów alchemicznych, a także współczesnych prac p o ś w i ę c o n y c h alchemii. Syntetycznie zagadnienie to przedstawiają Antoine Faivre, Jean de Foucauld, Gerard Mazeau, Robert Salmon, Compendium hermeticum, (w.) Cahiers de THermetisme. Alchimie, wyd. cyt. Jest to część Zwycięstwa hermetycznego, wyd. oryg. Amsterdam 1699, korzystam z wydania francuskiego Georgesa Ranque'a — he triomphe hermetique, (w.) tegoż, La pierre philosophale, Robert Laffont, Paris 1972, s. 249—359, cyt. s. 263 D z i e ł o zamieszczone w Museum hermeticum, Francofurti 1678, istnieje polskie tłumaczenie Romana Bugaja w tomie: Michał Sędziwój, Traktat 0 kamieniu filozoficznym, Warszawa 1971 Wydane po raz pierwszy we Frankfurcie nad Menem w 1550. Omawia je (dając przede wszystkim szczegółowy komentarz do o b r a z ó w ) C G . Jung w The Psychology of the Transference, trans. R . F . C . Hull, Princeton University Press 1974, skąd wzięty jest cytat (s. 55). Symbolizm Chrystusa — oblubieńca jest w chrześcijaństwie oczywisty (wywodzi się wprost z Pisma Św.). Mniej znane, ale również pochodzące z Pisma (np. G a l . 3,28) jest przedstawianie ludzkiej Pełni Chrystusa poprzez „ p o n a d plciowość", androgynię. Z obszernej literatury zob. np. Mircea Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970s. 225 n. (fragmentzMephistophelesetTandrogyne). Robi to Melchior Nicholas z Hermannstadt w dziele Addam etprocesum sub forma missae, (w.) Theatrum chemicum, Ursel 1602, V o l . 3, Tekst ten i o m ó w i e n i e zamieszcza C G . Jung w Psychology and Alchemy, op.cit., s. 396—406 M . Eliade, op.cit. Szukając inspiracji alchemicznego utożsamiania kamie­ nia, złota i szkła nie m o ż n a oczywiście p o m i n ą ć Apokalipsy Św. Jana (21,11.18.21). Warto też w s p o m n i e ć , że wczesna tradycja chrześcijańska łączyła wspomniane w G e n . 2,1—12 Bdelium i kamień onyksowy (wonna żywica 1 kamień czerwony wg Biblii Tysiąclecia), leżące w krainie „ z n a k o m i t e g o złota" Chawila, z karbunkutem. Beda Czcigodny podaje, iż „ A n t i q u a translatio pro his (bdellium et lapis onychinus) habet carbunculum...", podkreślając za Augus­ tynem blask (Fulgor) karbrukułu, którego „ n o c p o k o n a ć nie m o ż e " . W tej sprawie zob. Robert M . Garret, Precious Stones in Old English Literature, Naumburg 1909, s. 12 Heinrich Conrad Khunrath, Amphitheatrum sapientiae aeternae solius verae, Hanau 1609, wg. Fulcanellego, op.cit., s. 258 Przekład francuski Eugene CanseUeta, Les douze clefs de la philosophie, Editions de Minuit, Paris 1956. Opisane przez Valentinusa cechy kamienia cytuje też Fulcanelli, op.cit., s. 257 Orthelius, Epitogus et recapitulatio in ,,Novum lumen" Sendivogii, (w:) Bibliotheca chemica curiosa, Cyt.wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 428 Painton Cowen, Roses m'edievales, Editions du Seuil, Paris 1979, s. 434 Przy opracowywaniu tego fragmentu korzystałem z prac: A d a Polak, Szkło i jego historia, przeł. Zbigniew Maraszkiewicz, Warszawa 1980, szczególnie s. 205—13; Ruth Hurst Vose, Glass, London 1975; Wacław Nowotny, Szklą barwne, Warszawa 1958; O Kunckelu pisze też Titus Burckhardt, L'alchimie, science et sagesse, trad. Andree Ossipovitch, Paris: Encyclopedie Planetę (bez daty), s. 240 (wydanie nie uznane przez autora). Starożytne recepty podane są w: Les alchimistes grecs, 1.1, Les Belles Lettres, Paris 1981, wraz z komentarzem Roberta Halleux we wstępie do tego dzieła. O. Paweł Florenski, Ikonostas, szkic w zbiorze pod tym samym tytułem, op. cit., s. 78 n. John Meyendorff, Teologia bizantyjska, przeł. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1984, s. 260 Paweł Florenski, op.cit., s. 103 Gerhard Dorn, Philosophia meditativa, (w:) Theatrum chemicum, vol. 1, wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 255 Lucien Braun, L'imagination chez Paracelse, „Cahiers Internationaux de Symbolisme" 35—36,1978, s. 69. W zrozumieniu sensu wyobraźni takiej, o jakiej tu m ó w i m y , m o g ą p o m ó c rozważania Gabriela Marcela na temat „myślenia" i „myślenia o", Być i mieć {Dziennik metafizyczny), op. cit., s. 35, 42 Wydany we Frankfurcie, cyt. za Psychology and Alchemy, Jung, s. 277 Lucien Braun, op.cit., s. 70 Bohdan Pociej, Problem muzyki dawnej, (w:) Idea, dźwięk, forma, K r a k ó w 1972, s. 28—29 U w a ż a m za właściwe przytoczenie tu słów Gabriela Marcela, c h o ć nie z myślą o alchemii je zapisywał: „... porządek ontologiczny m o ż e być poznany tylko osobiście przez całość bytu z a a n g a ż o w a n e g o w dramat, który we wszelkim znaczeniu nieskończenie go przewyższając jest jednak jego własnym — bytu, któremu została użyczona szczególna władza potwierdzania się lub zaprzeczania, zależnie od tego, czy potwierdza Byt i się przed nim otwiera, czy też mu przeczy i tym, samym się zamyka...", op.cit. s. 142. Por. p o c z ą t k o w e nasze uwagi o poznaniu symbolicznym. Marcel: „ N i e w y o b r a ż a l n y konkret — c o ś niewyobrażalnego, co jest więcej niż ideą, co przekracza wszelką możliwą ideę, co jest obecnością. Przedmiot jako taki nie jest obecny". Myśl tę opatrzy) później komentarzem: „ M o ż l i w e przejście do teorii obecności eucharystycznej", op.cit., s. 131 Por. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 278 Leyda 1722, wg M . Eliade, op.cit., s. 164 George Ripley, Opera omnia alhemica, Kassel, 1649, wg C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 323—4 Gerhard Dorn, Speculativae philosophiae gradus septem vel decen continens, (*.) Theatrum chemicum, vol. I , wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 269 Emile-Jules Grillot de Givry, Le Grand-Oeuvre. XII meditations sur la voie esoterique de Tabsolu, Chacornac, Paris 1960 (wyd. oryg. 1906). Cytat podaje A . Savoret, op.cit., s. 28 Oppenheim 1616, wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 343; por. też C G . Jung, Mysterium Coniunctionis. An Inquiry into The Separation and Synthesis of Psychic Opposites in Alchemy, 2 wyd., trans. R . F . C . Hull, Princeton University Press, Princeton 1977, s. 47 oraz L . Braun, op.cit., s. 68 Czerwony kolor odgrywał znaczną rolę w kulturze człowieka już nawet 2 2 2 3 2 4 2 ! 2 6 2 1 2 8 2 5 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 M 1 1 3 8 3 5 4 0 4 ! 4 2 4 3 4 4 4 5 4 8 4 1 4 9 4 9 wcześniej niż w paleolicie g ó r n y m (czyli przed 40 tys. a.Ch.n.). Z g ó r n e g o paleolitu znane są takie artefakty, jak płaskorzeźba przedstawiająca kobietę trzymającą róg do picia lub grób, w którym od ust i nosa nieboszczyka ku powierzchni biegi rowek wypełniony czerwoną ochrą. Z bogatej literatury polecić m o ż n a : H . Delporte, L'image de la femme dans Tart prehistorique, Picard, Paris 1979; Ernst E . Wreschner, Red Ochre and Human Evolution: A Case for Discussion, „Current Anthropology" vol. 21, 1980, s. 631—33; oraz liczne artykuły Alexandra Marshacka zamieszczane w tym samym czasopiśmie. Piszą o tym: Paulette Duval, Recherches sur les structures de la pensie alchimique (Gestalten) et leurs correspondances dans le conte du Graal de Chretien de Troyes..., Universite de Lille 111, 1975; Paul-Georges Sansonetti, Graal et Alchimie, Berg International Golitervs, Paris 1982 Oto jaki uniwersalny sens pytania o Graala widzi Mircea Eliade (a słowa te, sądzę, dobrze oddają myśl Herzoga): „Wystarczyło tych kilka wypowiedzianych przez Parsifala słów, by przywrócić do życia cały świat. T y c h parę słów wyraża podstawowe pytanie, które odnosi się nie tylko do K r ó l a - R y b a k a , ale do całego Kosmosu: gdzie jest najwyższa rzeczywistość, gdzie to, co święte, środek życia źródło nieśmiertelności, gdzie jest święty Graal? Nikt dotąd nie myślał o po­ stawieniu tego podstawowego pytania. A świat umierał od tej metafizycznej i religijnej obojętności z powodu kruchej wyobraźni i braku pragnienia dotarcia do prawdy" Images and Symbols New Y o r k 1961, s. 56, cyt. wg. Dariusza Czaji, op.cit., s. 37—38 Simone Weil, Świadomość nadprzyrodzona ( Wybór myśli), wyboru d o k o n a ł Jan Nowak, przeł. Aleksandra Olędzka-Frybesowa, Warszawa 1965, s. 150 Prot. Aleksander Schmemann, Vvedenije v lilergićeskoje bogoslovije, У М С А , Paryż 1961 Nie chodzi tu jednak o bergsonowskie identyfikowanie wyobraźni z pamię­ cią (przedstawione w dziele Materia i pamięć. O stosunku ciała do ducha, przeł. Wł. Filewicz, Warszawa 1926); zob. Gilbert Durand, Les structures anlhropologiques de Timaginaire. Introduction a Tarchetypologie generale, Grenoble 1960: Allier, s. 12 Le temps immobile, „Cahiers Internationaux de Symbolisme", 9—10, 1965—66, s. 48—50 Zob. C G . Jung, Mysterium Coniunctionis, wyd. cyt., s. 199 T e n motyw podkreślany jest szczególnie w alchemii chińskiej, por. M . Eliade op.cit., a także Jose Lezama L i m a , Ery Wyobraźni: biblioteka jako smok, szkic w zbiorze: Wazy orfickie, przeł. Rajmund Kalicki, K r a k ó w 1977, s. 159—88 Epistoła ad Hermannum, (w:) Theatrum chemicum, vol. V , Strasbourg 1622, wg. C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 236 Wydane w: Museum hermeticum, s. 337—72 Por. Fulcanelli, op.cit., s. 213—214 Polecić tu m o ż n a rozdział La salamandrę de Lisieux dzieła Les demeures philosophales Fulcanellego. N a temat logiki działań i s y m b o l ó w alchemicznych zob. Antoine Faivre, Pour une approche figurative de l'alchimie. (w:) Cahiers de IHermelisme — Alchimie, wyd. cyt., s. 153—69 Morienus Romanus, Sermo de transmutatione metallorum, (w.) Artis aurieferae .... Basileae 1593, vol. 2; fragment tego dzieła zamieszcza C G . Jung, Psychology and Alchemy, s. 272, stamtąd cytat. Limitation, ks. I I I , wg. Fulcanellego, op.cit., s. 182 Wg.: Bernard Chouraqui, Le scandale Juifou la subversion de la mort, Paris 1979: Hallier, s. 86—93 Jacob, Revelation alchimique, wg. A . Savoret, op.cit., s. 28 K s . Jerzy Klinger, Geneza sporu o epiklezę, Warszawa 1969, s. 110 Tamże, s. 49 n. A . Faivre, op.cit., s. 159 Zob. Jan Białostocki, Drzwi śmierci: Antyczny symbol grobowy i jego tradycja, (w:) tegoż, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa 1982, s. 158—86; zob. też Britt Haarlov, The Half-Open Door. A Common Symbolic Motif within Roman Sepulchral Sculpture, Odende University Press, 1977 W Tablicy szmaragdowej (Tabula smaragdina) Hermes m ó w i : Et sicut omnes Res erunt ab Uno, meditatiione Unius: Sic omnes Res nataefuerunt ab hac Una Re Adaptatione. Zob. P . - G . Sansonetti, op.cit., s. 59—-61. Warto tu zwrócić uwagę, że znakomitym traktatem na ten temat jest Czarodziejska góra Tomasza Manna. W tym „alchemicznym" (według okreś­ lenia narratora tej opowieści) dziele, niektórzy z bohaterów n o s z ą nazwiska znaczące (na co zresztą zwraca Mann delikatnie uwagę). Chodzi tu o takie postacie jak Settembrini (od liczebnika siedem) lub Wehsal (co po niemiecku m o ż e oznaczać ból, żałość) — m ł o d y człowiek o skłonnościach masochistycz­ nych. G ł ó w n y bohater nazywa się Hans Castorp (radca Behrens m ó w i do niego i do jego kuzyna: „ O t o nasi Castorp i Polluks"), a cała książka p o ś w i e c o n a jest jego poszukiwaniom duchowego sobowtóra. Jorge Luis Borges, Pismo Boga, (w.) Antologia osobista, przel. Zofia Chądzyńska, K r a k ó w 1974, s. 193 (Borges umieszcza ten tekst wśród esejów !). Gerschom G . Scholem, La Kabbale et sa symbolique, Payot, Paris 1980, s. 186 Por. Jan Garewicz, Z perspektywy Schopenhauera: wina Piłata — wina Parsifala, „ E t y k a " 21, 1984, s. 25—40 P . - G . Sansonetti, op.cit., s. 29 Warto tu przypomnieć czerwony płaszcz odgrywający tak wielką rolę w Bramach raju Jerzego Andrzejewskiego — w kontekście z symboliką al­ chemiczną tego opowiadania. Zob. Fulcanelli, op.cit., s. 321 JulienNaud, Une philosophie de Imagination, Desclee, Tournai 1979,s. 104 O symbolicznym znaczeniu ślepoty w micie Edypa pisze Paul Ricoeur porównując na tym przykładzie m o ż l i w o ś ć dwu hermeneutyk — freudowskiej i heideggerowskiej. W duchu tej ostatniej: Tyrezjasz „... który nie ma oczu, widzi oczami ducha i intelektu — wie. A zatem Edyp, by dotrzeć do prawdy, musi stracić wzrok, stać się ślepym. W tym momencie stanie się ślepym jasnowidzem" (Konflikt hermeneutyk: epistemologia interpretacji, wyd.cyt., s. 143). 3 0 5 1 3 2 3 3 5 4 3 3 5 6 3 1 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 6 1 6 8 6 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 3 1 6 7 1 1 8 1 5 57 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94f05a58a25feac554cca43bc9adc934.pdf 5f8b8c106d2d0d8c6eafeb53d28107ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5286 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4908 Title A name given to the resource "Obliviscere".O pokusie zapomnienia i dylematach reprezentacji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.90-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA do wiszącego na ścianie diagramu. Ważnym uzupeł­ n i e n i e m tej m n e m o - t e c h n i k i są robione p o l a r o i d e m Obliviscere i opatrywane podpisami zdjęcia - ludzi, z którym się 0 pokusie zapomnienia lie - ona też kogoś straciła. Pomoże, bo współczuje"), spotyka („Teddy - nie wierz w jego kłamstwa", „Nata­ przedmiotów 1 dylematach reprezentacji („mój samochód") i miejsc („hotel, w którym mieszkam"). Najważniejsze jednak informacje (a jest to też k l u ­ czowa informacja w m o i m streszczeniu f i l m u ) Shelby zapisuje pro memoria na własnym ciele. W pierwszej c h w i l i dziwi nas (budzi w nas po-dziw, thauma) piękna Nieprawdziwa Nie wsiadłaś jest moja na okręt z pięknymi Nie weszłaś nigdy do Troi grafia t y c h n o t a t e k ; później zobaczymy, że bohater opowieść, (wcześniej) wykonał je w profesjonalnym salonie tatu¬ ławami, ażu. U r o d a tej kaligrafii - zwłaszcza w scenie, gdy k u ­ warownej. Stezychor, Palinodia sząca N a t a l i e (piękna C a r r i e - A n n e Moss), rozpina 1 mężczyźnie koszulę i spoglądając jednocześnie w lustro czule bada p a l c a m i epigrafy pokrywające jego tors Zacznę tak, j a k Christopher N o l a n w filmie - podkreśla erotyczną taktylność zapisanych słów. Me­ mento - o d k o ń c a h i s t o r i i ; czyli - zacznę o d tego wła­ Odwrócona czasowo konstrukcja f i l m u sprawia, że śnie f i l m u . staje się o n dla widzów (dokładnie tak, jak dla samego bohatera jego codzienne życie) serią zagadek typu: „prawda czy fałsz?". Przeszłość każdego zdarzenia ma t u 4 utworu status równie niepewny, co w n o r m a l n y m świecie przy¬ niejako palingenetycz- szłość - rozpoznawana w trybie przewidywań i przypusz­ Zapowiedzią palintropicznej k o n s t r u k c j i (zapowiedzią o charakterze n y m ) jest pełniąca w n i m funkcję prologu albo na­ czeń. Zresztą dla widza uczestniczącego w seansie filmo­ główka pierwsza scena - t r i k o w o puszczona o d tyłu do w y m 'przeszłość' jest t u 'przyszłością'. O t o więc w kolej¬ przodu. Cały b o w i e m f i l m tworzą zachodzące na siebie nych, następujących po sobie scenach, obserwujemy co¬ i k o l e j n o odchylane, coraz wcześniejsze fałdy historii. raz wcześniejsze wydarzenia, czyli najpierw - działania, W t e n sposób, niczym w p a l i n d r o m i e , kresem (gr. jakie Shelby podejmuje opierając się na swoich zapiskach i celem (telos) f i l m u , a zarazem źró­ (wykonanych przez siebie, ale wypartych z żywej pamię- eschaton, peirar) dłem (pege) i logicznym początkiem (arche) wszystkich opowiedzianych w n i m zdarzeń (oglądanych wcze¬ śniej, ale chronologicznie późniejszych), okazuje się to, co zobaczyliśmy (nie rozumiejąc) w p r o l o g u . 2 Bohater f i l m u , L e o n a r d Shelby (Guy Pearce), jest byłym d e t e k t y w e m ubezpieczeniowym, co jasno też określa jego obecne powołanie: poszukuje o n prawdy, jaką kryją ślady przeszłości. Prawdę tę uosabia tajem¬ niczy Johnny G., bandyta, który (rzekomo) zabił żonę Shelby'ego. To tragiczne wydarzenie z przeszłości oka­ leczyło też samego d e t e k t y w a : cierpi o n na „szczegól­ ną przypadłość", m i a n o w i c i e zanik pamięci krótko¬ trwałej. N i e jest to typowa amnezja. Jak sam ciągle każdemu powtarza (powtarza, bo nie pamięta, że już o t y m mówił): w i e , k i m jest, w i e , co kiedyś (przed wy¬ p a d k i e m ) robił, teraz jednak niczego nie p o t r a f i zapa¬ m i ę t a ć dłużej niż k i l k a m i n u t . N i e rozpoznaje n o w o poznanych miejsc, ludzi, a podczas dłuższej rozmowy zapomina, o d czego się zaczęła. M i m o tej ułomności (jest to swoista 'śmierć pamię­ ci'), bolesna 'pamięć śmierci' (ukochanej żony) nie pozwala m u zrezygnować z poszukiwań. Posługuje się w n i c h szczególną protezą, mającą zastąpić zwykłą pa¬ mięć: prowadzi na bieżąco (póki to jeszcze możliwe) precyzyjny system n o t a t e k , zapisane zaś k a r t k i , owe hypomneumata, 3 albo nosi przy sobie („marynarka mu¬ Guy Pearce w filmie Memento si mieć przynajmniej sześć kieszeni"), albo przyczepia 90 �Wojciech Michera »OBLIVISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI Carrie-Anne Moss i Guy Pearce w filmie Memento ci, a zatem w owej chwili już „zewnętrznych"), „wypowia­ postacie bardzo się różnią, w y m o w a samych filmów dając się" niejako w trybie całkowicie o d n i c h zależnym; jest zaskakująco p o d o b n a ; n a w e t jeśli u braci W a ­ następnie - rzeczywiste przyczyny i okoliczności, w jakich chowskich cała już rzeczywistość staje się 'zapisem' owe interpretowane p o t e m „źródła" powstawały. (graficznym p r o g r a m e m k o m p u t e r o w y m ) , wymazują¬ W t e n sposób 'prawda' (gr. etymon) poddana zosta­ c y m i zastępującym prawdziwą 'pamięć'. W o b u wy¬ je n a użytek widza swoiście „etymologicznej" weryfika­ padkach w i r t u a l n i e wykreowane złudzenie (pozosta¬ cji: przez odtworzenie p i e r w o t n e j , źródłowej postaci wiające n a ciele człowieka jeśli nie tatuaż, t o stygma- danego działania-„wyrażenia". I wprawdzie d e t e k t y w tyczny ślad po technologicznych przewodach łączą¬ próbuje dodać sobie otuchy, mówiąc, że t o „wspo¬ cych go niegdyś z maszyną) p o t r a f i skutecznie wieść n a m n i e n i a są zawodne, bo t o tylko interpretacje" rzeczy¬ pokuszenie - jest bardziej ponętne niż realny świat. wistych wydarzeń, w śledztwie zaś o f a k t a c h zawsze I j a k L e o n a r d Shelby z Memento wybiera kłamstwo mówią precyzyjnie sporządzone n o t a t k i (w języku fe¬ (pisma) p o t o , b y poczuć się szczęśliwszym, t a k też n o m e n o l o g i i powiedzielibyśmy, że stanowią one „zo¬ w Matriksie biektywizowane m e d i u m wyrażające sens") - za każ¬ Nebuchadnezzar (a zatem jeden z „przebudzonych", Cypher - jeden z buntowników ze statku d y m razem wszystkie jego w n i o s k i okazują się drama¬ którzy w y d o b y c i z k o m p u t e r o w e j „Matrycy" zdołali tycznie fałszywe. odzyskać prawdziwą świadomość-pamięć) - dopuszcza Morał filmu? Zgodny z tytułem: memento! Jak się się zdrady (wobec towarzyszy i „prawdziwej" rzeczywi­ wydaje, historia ta opowiada o dramatycznej niemoż¬ stości), ulegając pokusie p o w r o t u do stanu letargicz- ności zastąpienia 'żywej' pamięci j a k i m k o l w i e k , choć¬ nej niepamięci (gr. lathesthai - o d lethe), by i najdoskonalszym systemem graficznej n o t a c j i . czystą, digitalną rozkosz (kuszący smak w i n a i wy¬ oznaczającej kwintnej kolacji). A l e t o przecież nie wszystko: finałowa scena („re- Co ciekawe (ciekawe w porównaniu t y c h dwóch pryza" przedstawiająca jeszcze raz - t y m razem wyczer¬ wydarzenie zapowiedziane w ekspozycji) bardzo o d m i e n n y c h , j a k mogłoby się wydawać, p o d ujawnia inną, bardziej szokującą prawdę: dowiadujemy n i e m a l każdym względem filmów), nie tylko Carrie¬ pująco - się oto, że bohater podjął wówczas świadomą decyzję - A n n e Moss, ale i grający Cyphera Joe Pantoliano po­ (choć szybko p o t e m zapomnianą; n a co przecież jed¬ jawia się też w Memento, n a k w t y m krótkim momencie przytomności właśnie li¬ E d w a r d G a m m e l l - postać w opowieści N o l a n a zupeł­ jako 'Teddy', czyli John czył), nieodwołalną zatem decyzję wejścia w kuszący nie kluczowa. D l a Schelby'ego jest o n zarazem stałym świat pozoru: „Czy okłamuję sam siebie, żeby czuć się łącznikiem z zapominaną systematycznie realnością, szczęśliwym? W t w o i m przypadku Teddy - zrobię t o " . ale także - „podrzuconym" samemu sobie celem kolej¬ A zatem raczej: Obliviscere, nego fikcyjnego dochodzenia ( k o l e j n y m J o h n e m G . ) . „zapomnij"! Konstata­ cja, zachęta bądź przestroga. B o t r u d n o oprzeć się po¬ Te zbieżności obsadowe o b u obrazów f i l m o w y c h , kusie zapomnienia, „zapomnienia się", tej perswazyj¬ przy jednoczesnym i c h bardzo b l i s k i m następstwie cza¬ nej sile (peitho) wykreowanego sztucznie - za p o m o c ą sowym, nie wydają się przypadkowe. Przeciwnie, moż¬ „sztuki" - pozoru (doksa) i sprytnego łudzenia na sądzić, że stanowią świadomą grę reżysera, który za (apate). p o m o c ą tego środka wyrazu filmowego, konstruując swoistą, pozanarracyjną relację „intertekstualną", podsuwa w i d z o w i właściwe jego zdaniem tło kontek¬ C a r r i e - A n n e Moss - podstępna N a t a l i e : pamięta­ m y j ą przede wszystkim jako T r i n i t y z wcześniejszego stowe, sugerując t y m samym istnienie pewnej interfe¬ o r o k f i l m u Matrix. W p r a w d z i e te dwie grane przez nią r e n c j i ideowej o b u utworów. 91 5 �Wojciech Michera O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI •OBLWISCERE znośny i doprowadzający go do aktów desperacji nad¬ Memento m a szczególną siłę przypominania o i n ­ nych filmach. to wszyscy i n n i (podob¬ coś z f i l m u V i n - nie jak w Memento osamotniony Shelby) za każdym ra¬ cenzo N a t a l i Cube (transponowanego w wymiar czaso­ zem budzą się z pamięcią gruntownie wyczyszczoną, 6 Jest t u coś z Matriksa, miar pamięci. W Dniu świstaka w y ) , coś z A n t o n i o n i e g o (jak w Powiększeniu: odkrywa¬ „zresetowaną" - pozbawieni świadomości, że to, co ro¬ nie prawdy zarejestrowanej przez samego siebie w tek- bią i mówią (z p u n k t u widzenia Connorsa i widzów ście-obrazie; jak w Zawód oglądających f i l m ) , już się wielokrotnie zdarzyło. P h i l reporter: eksperyment ze świadomą modyfikacją własnej tożsamości); z pewno¬ Connors (nawiasem mówiąc: telewizyjny specjalista o d ścią wiele z wyobraźni D a v i d a Lyncha (precyzyjna za¬ prognozowania gadka kryminalna, mająca gęstą konsystencję snu-nie- j ą c (dosłownie!) wydarzenia jednego dnia, badając nie¬ -snu, rozwidlającego ścieżki wnioskowania, możliwe jako tkwiący w n i c h potencjał, zagęszcza cały świat do znaczenia i tożsamości bohaterów), a także Greena- w y m i a r u tej czasowej celi - waya (przede wszystkim, ale nie tylko, owa 'gramatolo- wprawdzie (jednodniową), ale za to absolutną, wręcz giczna' body-art, narzucająca skojarzenie z P i l l o w B o o k ) . boską pamięć (mówi do A n d i e M a c D o w e l l , prowoka¬ 7 budując krótkotrwałą cyjnie żartując: „Jestem bogiem"). Jako szczególnie wydajny k o n - t e k s t interpretacyjny przychodzi m i jednak na myśl słynny Dzień pogody), w nieskończoność prze-rabia- świstaka Pierwszy zatem, Shelby - stara się przeniknąć utka¬ H a r o l d a Ramisa z 1993 r. Już prosta analiza struktural¬ ną z niepamięci zasłonę świata, jednak pismo i graficz¬ na ujawnia uderzające podobieństwo o b u obrazów - na m n e m o t e c h n o l o g i a jeszcze gęściej osnuwają poszu¬ polegające na znaczącej współ- i lustrzanej rozbieżno¬ kiwaną prawdę, w zamian podsuwając fałszywe (pseu- ści. Można powiedzieć dea) i mylące ( apate), c h o ć przecież kuszące i przeko¬ (wspominając nauki Levi- -Straussa o m i c i e ) , że m a m y t u do czynienia z d w o m a symetrycznymi wobec siebie w a r i a n t a m i tej nujące (peitho) wątki tego śledztwa. samej D r u g i , C o n n o r s - dzięki nadzwyczajnej konden¬ w istocie h i s t o r i i . sacji żywej pamięci, bez wsparcia żadnej „zewnętrz¬ To nie przypadek zatem, że r y t m o b u opowieści n e j " t e c h n o l o g i i archiwizującej doświadczenia, bez określa powracająca z m o n o t o n n ą regularnością scena n i e p r z y d a t n y c h w jego szczególnej sytuacji n o t a t e k przebudzenia bohatera w p o k o j u h o t e l o w y m : utkwił o n l u b zdjęć (a jako członek ekipy telewizyjnej m a do t u niczym Odyseusz u Kalypso, i niczym też władca Ita¬ dyspozycji kamerę telewizyjną z o p e r a t o r e m ) , coraz k i nostalgicznie płacze z tęsknoty za d o m e m . Tymcza¬ lepiej wszystko rozumie i w efekcie rezygnuje z do¬ sem powrót, nostos, jest niemożliwy; z różnych jednak tychczasowego życia, wygodnego, ale w istocie pełne¬ powodów. O ile w Dniu świstaka, go pozorów. k u rozpaczy główne¬ go bohatera, każdego ranka rozpoczyna się zawsze t e n W pierwszej h i s t o r i i wszystko (zapomniane) wzięło sam dzień, 2 lutego, i wszystko w nieskończoność się się ze straty ukochanej kobiety. W h i s t o r i i drugiej - do powtarza (z czego jednak n i k t poza n i m nie zdaje sobie zdobycia ukochanej sprawy), to dla bohatera Memento prowadzi. przerażająca jest kobiety wszystko (pamiętane) właśnie absolutna nie-powtarzalność i brak wszelkiej k o n t y n u a c j i : każdy dzień jest zawsze pierwszy, pokój hotelowy zaś - k o m p l e t n i e nieznany i pozbawiony wspomnień lub i n n y c h wyróżniających go cech. W precyzyjnie skonstruowanej intrydze f i l m u Me¬ mento jedno się nie zgadza: bohater, który o d c h w i l i 8 Jeśli zatem L e o n a r d Shelby cierpi na niedobór pa¬ tragicznego w y p a d k u niczego p o n o ć nie mięci (dotyczącej tego, co aktualne), to P h i l Connors pamięta, o j e d n y m przynajmniej nie zapomina nigdy: właśnie (Bill M u r r a y ) przeciwnie: o d ludzi, z którymi się spoty­ o swojej „przypadłości", o t y m , że jest człowiekiem cier¬ ka w miasteczku Punxsutawney, różni go właśnie nie- piącym na zanik pamięci. Bez tego k o m p r o m i s u w psy¬ chologicznej charakterystyce postaci a n i L e o n a r d Shelby nie byłby w stanie w j a k i k o l w i e k sensowny spo¬ sób interpretować pozostawionych samemu sobie pi¬ semnych instrukcji, a n i Christopher N o l a n (bez tej choćby tak w i o t k i e j osnowy) zapleść logicznej intrygi. W zamyśle reżysera zresztą łagodzić tę niekonse¬ kwencję ma zapewne powracający wątek związany z tatuażem na lewej dłoni Schelby'ego: Remember Sammy Jenkins. Jenkins to człowiek ze świata przeszło¬ ści, sprzed w y p a d k u , który cierpiał rzekomo na podob¬ ny zanik pamięci krótkotrwałej. Jego właśnie historię Schelby opowiada (w n o r m a l n y m już porządku chro¬ nologicznym) Teddy'emu podczas k o l e j n y c h rozmów telefonicznych, traktując ją też jako klucz pamięciowy Joe Pantoliano w filmie Memento pozwalający m u zrozumieć własną sytuację. 92 �Wojciech Michera •OßLIVISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI N a j m n i e j zresztą jest t u ważna kwestia psycholo­ * * * gicznego prawdopodobieństwa przedstawionych oko­ liczności. C a ł ą konstrukcję - z k l u c z o w y m w opowie­ Idealną teraźniejszością w świadomości człowieka ści psychologicznym pojęciem „pamięci krótkotrwa­ wydaje się nieskończenie krótka, krótsza niż mgnienie ł e j " - wypada uznać przecież za coś więcej niż tylko oka, c h w i l a zmysłowego spostrzeżenia. A l e j a k uczy kliniczny opis jakiejś rzadkiej choroby. To raczej, j a k E d m u n d Husserl (w Wykładach sądzę, miara, modulus, wnętrznej obrazowy m o d e l , który dzięki świadomości czasu) 9 z fenomenołogii we­ nie da się oddzielić spo­ zastosowaniu r e d u k c j i (liczby elementów) i uwydat­ strzeżenia („impresji") o d tego, co spostrzeżeniem już n i e n i a ( i c h skali) wyodrębnia istotne cechy tego, co nie jest, a co natychmiast po n i m następuje: „Do ' i m ­ absolutnie najważniejsze, a co zwykliśmy określać jako presji' w sposób ciągły dołącza się - jako jej modyfika­ conditio humana. I oczywiście t o właśnie Shelby (a nie cja - pierwotne przypomnienie (primäre i n n e postacie, ludzie zdrowi i cieszący się dobrą pamię¬ albo, j a k powiedzieliśmy, retencja". cią) k o n s t r u o w a n y jest w filmie jako m o d e l o w y wzo¬ Erinnerung) „W sensie idealnym zatem spostrzeżenie (impresja) rzec człowieczeństwa. byłoby tą fazą świadomości, która konstytuuje czyste I n t e r p r e t a c j a f i l m u ( i nie t y l k o tego przecież) wy¬ «teraz», a przypomnienie wszelką inną fazą [tego] kon¬ maga szczególnej uwagi, podobnej do tej, która towa¬ t i n u u m . A l e t o jest właśnie tylko idealna granica, coś rzyszy oglądaniu t r i k o w y c h , d w u - z n a c z n y c h rysun¬ abstrakcyjnego, co nie może istnieć samo dla siebie." ków, kodujących za p o m o c ą t y c h samych kresek d w a O w o przypomnienie retencyjne (jak t o mówi Husserl: niezależne, alternatywne wyobrażenia. W portrecie złączone ze spostrzeżeniem niczym warkocz k o m e t y Z y g m u n t a Freuda w y d a t n y nos zamienia się nagle z jej głową) jest zatem częścią „naoczności" i uczestni¬ w nagą, przeciągająca się kobietę, kiedy indziej czy w związanej z nią poznawczej oczywistości. - piękna dziewczyna, po odwróceniu rysunku, okazuje Bohater f i l m u Memento się szpetną staruchą. Podobnie w konturze postaci Le­ nie jest więc pozbawiony pamięci „najkrótszej", określonej przez Husserla jako onarda Shelby'ego, nakreślonym przez reżysera, przy „pierwsza", „pierwotna" czy też „retencjonalna". Żyje o d r o b i n i e wysiłku - jeśli zdołamy przełączyć zakres w owej poszerzonej teraźniejszości, n a którą składa się naszego postrzegania („królik czy kaczka?" - pyta spostrzeżenie (teraźniejszość idealna) oraz bezpośred¬ - dostrzeżemy n i o po niej następująca i w istocie nie dająca się ana¬ wiele mówiącą, wartościową poznawczo karykaturę litycznie oddzielić retencja (a także, współtworząca nas samych. otoczkę czasową spostrzeżenia 'protencja', czyli ocze­ Ernst G o m b r i c h w Sztuce i złudzeniu) Jeśli zatem chcemy wyjść poza pierwszy, oczywisty, k i w a n i e ) . Problem Shelby'ego dotyczy (jeśli przyjąć realistyczno-psychologiczny w y m i a r f i l m u , w a r t o za¬ kategorie Husserla) drugiego rodzaju pamięci - przy¬ stanowić się raz jeszcze, czym jest ów niezwykły defekt p o m n i e n i a 'wtórnego' (sekundäre dręczący bohatera, a także ta niedługa chwila, gdy nownego' przytomnie k o n t a k t u j e się o n ze światem zewnętrz¬ angielskim oddawane jest słowem n y m . L u b raczej: czym jest owa przytomność właśnie - (Wiedererinnerung), Erinnerung), l u b 'po¬ które w tłumaczeniu recołłection. O w o 'drugie przypomnienie' nie jest już złączone t a k u l o t n a , że wydać się może nie tyle pamięcią, ile bezpośrednio nadzwyczaj przedłużoną teraźniejszością. uobecnia się samodzielnie. Dzięki n i e m u właśnie m o 93 ze spostrzeżeniem i w świadomości �Wojciech Michera • OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI żemy „powtórzyć" w myślach to, co przeminęło, a za¬ ma zawsze dla Husserla, kiedy w ogóle się n a d n i m za¬ t e m (nawet jeśli przeminęło niedawno) już nie jest te¬ stanawia, charakter d u p l i k a t u , któremu jako «odbiciu», raźniejszością, lecz przeszłością. Wszystko w n i m - pi¬ «szacie», «sukni», «powłoce», «osadowi» doświadczeń sze Husserl - „ jest takie samo j a k spostrzeżenie i pier¬ - czy jakichkolwiek i n n y c h metafor Husserl t u używa - w o t n e przypomnienie, a przecież nie jest to spostrzeże¬ nie przysługuje i c h «autentyczność»". nie i pierwotne przypomnienie". wyrazu - między poprzedzającym język źródłowym, ży¬ Jest warstwą w y m doświadczeniem (percepcja, doznanie, pragnie¬ I n n a jest również jego wartość poznawcza. Zauwa¬ ża b o w i e m autor Wykładów...: 12 nie) a przekraczającym go ideałem czystych, racjonal¬ „Godna uwagi różnica zachodzi też w odniesieniu do oczywistości przypo¬ n y c h i także niejęzykowych struktur l o g i c z n y c h . m n i e n i a pierwotnego i wtórnego. To, co uświadamiam smem - rozumianym jako techniczny duplikat języka - 13 Zpi- sobie retencjonalnie, jest, j a k widzieliśmy, absolutnie jest oczywiście jeszcze gorzej (sam Husserl, co podkreśla pewne. A l e j a k mają się sprawy z dalszą przeszłością? Klaus N e l l e n , pragnąc zapewne zredukować dramatycz¬ [ . . . ] Możliwe są t u zatem [w sferze pamięci wtórnej - ny rozziew między myślą a jej technicznym zapisem, po¬ W M ] błędy, które swe źródło mają w o d t w o r z e n i u sługiwał się pismem stenograficznym). j a k o t a k i m " [podkr. W M ] . Poznawcza rola języka - a także materialnej jego D l a Husserla (mówiąc w niezbędnym t u uproszcze¬ artykulacji, innej niż dźwiękowa (jeśli można tak po¬ n i u ) źródłem 'pewności' jest spostrzeżenie. L u b inaczej: wiedzieć) - pewność doświadczenia poznawczego bierze się z ta¬ i z n a t c h n i e n i a M a r t i n a Heideggera) radykalnie prze- k i c h wartości, jak „pierwotność", „źródłowość", „orygi¬ formułowana: w zdolności mówienia w i d z i się coś wię¬ n a l n o ś ć " (origo, źródło). Właściwa jest i m b o w i e m apo¬ cej niż tylko jeden pośród w i e l u i n n y c h atrybutów dyktyczna oczywistość, naoczność żywej obecności. człowieka (wtórny wobec myślenia). Jak pisze Paul R i - Wszystko też, co nas o d źródła oddala, jest kłopotliwym coeur (w 1970 r o k u ) : „Mowa zajmuje szczególne miej¬ dodatkiem, poznawczą sce w egzystencji ludzkiej, skoro okazuje się funkcją, przeszkodę, wymagającą stosownych przeciwdziałań, która nie w c h o d z i w skład i n n y c h , ale umożliwia i c h redukujących jej negatywny (czyli wszelki) wpływ. l u d z k i charakter". Dotyczy to nawet postrzegania: zniekształceniem i stanowi została o d czasów Husserla (za sprawą „Rzeczy przez nas oglądane, słyszane, dotykane są Pierwotne jest zatem prezentujące spostrzeżenie, wyobraźnia zaś (re-prezentująca, od-twarzająca to, co p r z e d m i o t a m i już z r y t y m i p r z e z n a s z j ę z y k minęło, co było teraźniejszością w przeszłości) - wtór¬ Nasze postrzeżenia są n a p i ę t n o w a n e na. A ponieważ z „żywego teraz" nie da się wyekstra¬ słownym h o w a ć czystej, dziewiczej percepcji, „impresji" (zawsze strzeganiu coś w rodzaju f r a z o w a n i a , frazowania b o w i e m towarzyszy jej - jak warkocz komecie - pamię¬ w świecie, coś sprawiającego, iż cała ciowa retencja), Husserl przesuwa granicę 'źródłowej wszelkie zmysłowe przedmioty są przejęte przez zna- oczywistości' między d w a typy przypomnienia: reten¬ czenia". cję a przypomnienie drugie, wtórne, rekolekcyjne i re¬ p r o d u k c y j n e : między retencję i wyobraźnię. [...]. znaczeniem [ . . . ] . Można by powiedzieć, że jest w po¬ zmysłowość, 14 Z d a n i e m Ricoeura owo „frazowanie", językowe w swej istocie, odnosi się też do ludzkiego gestu. Przy¬ 10 'Przypomnienie wtórne' j a w i się więc jako poznaw¬ kładem, j a k i przywołuje w t y m miejscu Ricoeur, jest cza przeszkoda. Z tego p u n k t u widzenia przypadłość, wytwarzanie krzemiennego narzędzia przez człowieka na jaką cierpi Shelby, można by uznać wręcz za meta¬ pierwotnego: „narzędzia ludzi p i e r w o t n y c h są z pew¬ forę m e t o d y fenomenologicznej: oto realizuje się po¬ nością czymś współczesnym m o w i e , sprawiając, że każ¬ stulat redukcyjnego p o w r o t u do źródłowej oczywisto¬ dy nasz gest został niejako przejęty przez mowę, jest ści „rzeczy samych": pojawia się szansa na opis czyste¬ w niej artykułowany do tego stopnia, iż antropolodzy go przeżycia: wolnego o d wcześniejszych, reproduko¬ - j a k L e r o i - G o u r h a n dla przykładu - pisząc o geście w a n y c h w pamięci doświadczeń. N a czym zatem polegał błąd detektywa? Otóż, my¬ śląc nadal w kategoriach fenomenologicznych, prze¬ szkodą musiała być pokusa „pisma" - t e c h n i k i mającej stanowić uzupełnienie n a t u r a l n e j , żywej pamięci. A l e - wykraczając już poza te kategorie - można też uznać, że porażka bohatera filmowego eksperymentu ujawnia naiwność fenomenologicznej wiary w możliwość doko¬ n a n i a takiej r e d u k c j i „bytu" do objawiającego się świa¬ domości czystego „sensu". 11 D l a Husserla przeszkodą na drodze do „czystego znaczenia" i p i e r w o t n e j , logicznej prawdy jest już język Memento, r e i . Christopher Nolan i gramatyka. „Albowiem język - pisze Klaus N e l l e n 94 �Wojciech Michera •OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI rzaniu, jest b o w i e m ucieleśnioną (w ruchach) mową. Takie p o j m o w a n i e języka - jako nieredukowalnego czynnika, frazującego postrzeganie i „gestowanie" obce jest oczywiście fenomenologii, odwołującej się do żywej, i n t e n c j o n a l n e j świadomości. 16 Ricoeur jednak nie zajmuje się w gruncie rzeczy samym „arte-faktem", „artykułem", czyli wy-artykułowanym za p o m o c ą gestu narzędziem (jak się wydaje, dla owego pasma gestu, ja¬ ko pasma frazy - pomyślanego radykalnie, niejako „pantomimicznie" - nie jest nawet konieczna fizyczna, „kamienna" obecność „produkowanego" przez paleoli¬ tycznego łowcę narzędzia). C o zatem z k r z e m i e n n y m arte-faktem? Czy nie na¬ leży widzieć w n i m zapisu owej sekwencji gestów, reje¬ strującego j ą niczym p r y m i t y w n a płyta gramofonowa? A l e może coś więcej: czyż nie o n właśnie, techniczny wytwór - a nie t y l k o „świadomość" wykonawców jest szczególnym nośnikiem uogólnionej pamięci kul¬ turowej? Inaczej mówiąc - jest o n nie t y l k o rejestracją dopełniającą t e n konkretny, wytwórczy gest, ale też materializacją ogólnej wiedzy, k u l t u r o w y m wzorcem, poprzedzającym logicznie i określającym samą możli¬ wość owej powracającej frazy l u d z k i c h gestów, a także weryfikującym jej poprawność. D o sporu o logiczne pierwszeństwo między źródłowym-vs-frazowanym „sensem" a ekspresyjnym-vs-frazującym „ językiem" włącza się zatem trzeci, zewnętrz¬ ny wobec świadomości element. Jeśli chcielibyśmy jeszcze raz odwołać się d o t e r m i n o l o g i i Husserla, naj¬ bardziej przydatne, j a k się wydaje, byłoby „świadomości obrazowej" - W Wykładach pojęcie Bildbewusstsein. z fenomenologii wewnętrznej mości czasu „świadomość obrazowa" świado­ (bildbewusstsein) pojawia się niejako m i m o c h o d e m (par. 2.28) - jako negatywny składnik d e f i n i c j i przypomnienia wtórne¬ go, czyli pamięciowego uobecnienia przeszłości. Hus¬ Guy Pearce w filmie Memento serl pisze zatem: „Trzeba jeszcze rozważyć, do jakiego g a t u n k u należy t o uobecnienie, o którym tutaj jest i mowie u ludzi p i e r w o t n y c h , będą mówić o określonej mowa. syntezie gestualnej, gdy przy analizie k a m i e n i a ciosa¬ w przypadku świadomego odwzorowania obrazowego nego będą wykazywać, że ociosanie tego k a m i e n i a za¬ (malowidło, popiersie, i t p . ) , nie w c h o d z i w grę." kładało pewną liczbę związanych ze sobą gestów i t o pasmo gestu jest j a k pasmo f r a z y " . Reprezentacja przez p o d o b n y o b i e k t , j a k Świadomość obrazowa - „Malowidło, popiersie, i t p . " - wyprowadza pamięć poza obszar świadomości. 15 Ciosanie określonego narzędzia krzemiennego jest W obrazie malarskim n a przykład, który oglądamy powtarzalną sekwencją gestów, które n i e t y l k o coś w galerii, powstałym w bliższej l u b dalszej przeszłości, produkują, ale też „frazują". S ą ( t o już moje własne dostrzec możemy co najwyżej ślad, zapis, uzewnętrz¬ skojarzenie) niczym skodyfikowane r u c h y aktora w te¬ nienie pamięci malarza, który coś kiedyś widział l u b atrze azjatyckim; są techniką, zatem umiejętnością sobie wyobrażał. M y - możemy studiować t e n obraz, określoną k u l t u r o w o i tak też, jako tradycja, j a k język ale przecież nie jako pamięć naszej własnej, przeżytej (a nie t y l k o jako „sens" - t u t a j : użyteczna przydatność przeszłości. 17 wytworzonego za i c h pomocą narzędzia) przekazywa¬ To przywołane i o d razu porzucone przez Husserla n ą . W t y m znaczeniu wszelka t e c h n i k a (techne) zawsze pojęcie - rozumiane jako i n n a „pamięć", wykraczająca jest m n e m o - t e c h n i k ą . poza obszar świadomości, czyli poza retencję i rekolek¬ Ricoeur mówi zatem o kształtującym, „frazującym" cję - odegrało znaczącą rolę w kształtowaniu się myśli geście, który nie wyczerpuje się w skutecznym w y t w a - Jacques'a Derridy, w jego rozprawie z fenomenologicz95 �Wojciech Michera » O B L I V B C E R E O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI n y m p r y m a t e m poznawczym „żywej o b e c n o ś c i " i „na­ ocznej oczywistości". 18 D e r r i d a , j a k w i a d o m o , wszyst­ W y m o w a f i l m u Memento k o odwraca, całą tę logikę doświadczenia poznawcze­ nie jest jednoznaczna. M a m y w n i m niewątpliwie do czynienia z radykalną go wraz z jej n i e c h ę c i ą do „zewnętrzności" (logikę „su­ krytyką „pisma" jako ( m n e m o ) t e c h n o l o g i i , która wy­ p l e m e n t u " ) , kwestionując źródłową wyłączność spo¬ pierając żywą pamięć fałszuje (wirtualizuje) rzeczywi­ strzeżenia i przenosząc p u n k t ciężkości w stronę pa¬ stość. Możemy j e d n a k też uznać, że „szczególna przy­ mięci - pierwszej, drugiej, ale także - tej „trzeciej". padłość" Schelby'ego m a charakter wzorcowy i doty­ Wspólnym b o w i e m korzeniem r e t e n c j i i re-prezentacji czy w istocie nas wszystkich. A wówczas znika wpraw¬ jest jego zdaniem: „ m o ż l i w o ś ć p o - w t ó r z e n i a [ré­ dzie nadzieja, wszelka nadzieja, n a możliwość wyzwo¬ ślad lenia pétition] w w jego najogólniejszej znaczeniu najbardziej postaci, uniwersalnym, możliwość, się z więzów „technologicznego złudzenia" (i w t y m sensie obraz t e n różni się na przykład o d Ma- która musi nie tylko zamieszkiwać czystą aktualność triksa), teraźniejszości, ale także j ą tworzyć za sprawą samego też „normalność", z jej zwykłą, nie sprawiającą po¬ r u c h u różnicości [différance], znawczych problemów pamięcią. szość] w p r o w a d z a " . który w nią [w teraźniej­ ale zarazem - bardzo problematyczna staje się Dramatyczna ambiwalencja pamięci i (pokusy) za¬ 19 p o m n i e n i a , skojarzona w filmie Memento R u c h „różnicości" (albo „różni", w polskiej litera¬ z techniczną différance) n o t a c j ą i „pismem" - t r a k t o w a n y m „graficznie", j a k można t u chyba rozumieć (niech znawcy D e r r i d y wy¬ obraz, w y k o n y w a n y m przez bohatera n a własnym cie¬ turze występują oba te tłumaczenia słowa baczą tę definicyjną profanację) jako nadwerężenie lo¬ le, uwikłanym w namiętność i śmierć - przywołuje g i k i „obecności", która t r a c i możliwość uzasadniania bardzo bogate konteksty k u l t u r o w e . Wśród n i c h naj¬ oczywistej toż-samości (oczywistości bycia-sobą „po ważniejszy wydaje się wątek platoński. Wydaje się prostu") za sprawą „ frazującej" (że użyję tego obcego wręcz, że f i l m Christophera N o l a n a potraktować moż¬ Derridzie określenia) pamięci. D l a Husserla, j a k wie­ na jako ilustrację, l u b nawet symulację Sokratesowej my, t e n wkład pamięci (podobnie j a k języka), t e n k r y t y k i pisma jako „lekarstwa n a p a m i ę ć " „osad doświadczeń", stanowił przeszkodę w d o t a r c i u 274-275). A l e t y m zagadnieniem wypadnie zająć się do istoty rzeczy (skoro cała prawda zawiera się w źró¬ osobno. (Fajdros 21 dłowej impresji, a błędy „swe źródło mają w odtworze¬ n i u jako t a k i m " ) . Teraz jednak, jeśli podążamy śladem Derridy, można powiedzieć, że dostęp d o rzeczywisto¬ ści poznawanej w prezentującym spostrzeżeniu otwie¬ Przypisy 1 ra się właśnie dzięki re-prezentującemu przypomnie¬ Tłumaczenie Jerzego Danielewicza. Słowa Stezychora (VII/VI w. przed Chr.), cytowane przez Platona w Fajdrosie, dotyczą He­ n i u . Ze poznanie z konieczności jest zawsze roz-pozna- leny. Palinodia: odwołanie pieśni. n i e m . Ze nigdy nie da się wypreparować czystego „sen¬ ouk estin etymos logos houtos su" z „ faktyczności" świata, b o nic, żaden „tekst", nie oud' ebas en neysin eusselmois oud' hikeo pergama Troias istnieje poza k o n - t e k s t e m . I że ów k o n - t e k s t nadcho¬ 2 dzi spoza sfery świadomości - jest „świadomością ob¬ razową" (bildbewusstsein), cie źródła jako też kresy przykre", panton pegai kai peirata. Tł. Je­ „faktycznością", którą na- - p o t y k a m y jako „zawsze-już" istniejącą, rzego Łanowskiego. stanowiącą 3 w a r u n e k i zasadę wszelkiego po-wtórzenia i roz-poznania, ponadindywidualną teratura, opr. Tadeusz Komendant, Warszawa 1999, s. 306 n . 4 W istocie konstrukcja ta jest jeszcze bardziej złożona, bowiem wy­ odrębnione czarno-białą tonacją zdjęć sekwencje rozmów telefo¬ m e n t a c j i - pamięcią kulturową. S a m ą kulturą. Zywio- nicznych toczą się zgodnie z własnym, niezależnym porządkiem. łem antropologicznym. 5 D e r r i d a tak podsumowuje swoją książkę Głos i fe­ nologii Husserla Na temat hypomneumata zob. Michel Foucault, Sobąpisanie, tł. M . P Markowski, w tegoż: Powiedziane, napisane. Szaleństwo i li­ („quasi-transcendentalną"), „zarchiwizowaną" l u b też poddaną procesom sedy¬ nomen. Wprowadzenie Hezjod w Theogonii (738) pisze o Tartarze: „wszystkiego w świe­ Na temat intertekstualności zob. Ryszard Nycz, Tekstowy świat. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Kraków 2000, s. 83 do problematyki znaku w fenome­ 6 z r o k u 1967: „Nie w i e m y już zatem, Pomijam t u nawet aż nadto oczywiste podobieństwo filmu Nolana do opowieści, także literackich, z odwróconym biegiem czy to, co prezentowało się zawsze jako p o c h o d n a l u b narracji. Tylko dwa przykłady: filmowy - Nieodwracalne Gaspa- przekształcona re-prezentacja prostej prezentacji, jako ra Noe, z roku 2002; literacki - opowiadanie Alejo Carpentie- «uzupelnienie», «znak», «pismo», «ślad», nie «jest», ra Powrót do ziarnka, ze zbioru Wojna czasu, Guerra del tiempo (Warszawa 1974, tł. Kalina Wojciechowska). w sensie koniecznie, ale w n o w y sposób a-historycz7 n y m , «starsze» niż o b e c n o ś ć i system prawdy, starsze Dylemat reprezentacji obrazowej powraca w wielu filmach Greenawaya, takich choćby jak Brzuch architekta, Kontrakt ry¬ niż «historia». «Starsze» niż sens i zmysły: niż źródło¬ sownika. Należy też wspomnieć (bo na wyczerpujące wyjaśnie¬ w o prezentująca naoczność, niż aktualne i pełne spo¬ nie brak t u miejsca), że wymowa ideowa aktu pisania na ludz¬ strzeżenie «rzeczy samej», niż widzieć, słyszeć, doty¬ kim ciele jest w Pillow Book zupełnie inna niż w Memento. kać, zanim nawet d o k o n a się rozróżnienia n a i c h 8 „Każdy dzień jest pierwszy, jeśli nie pamięta się poprzedniego" - «zmysłową» dosłowność i metafizyczną inscenizację mówi cierpiąca na zaniki pamięci bohaterka najnowszego filmu w całej h i s t o r i i f i l o z o f i i " . Clauda Leloucha Piano Bar (cytuję z pamięci). 20 96 �Wojciech Michera • OBLWISCERE O POKUSIE ZAPOMNIENIA I DYLEMATACH REPREZENTACJI Edmund Husserl, Wykłady z fenomenologii wewnętrznej ufundowaniu logicznych treści na wyrażeniach językowych, fe¬ świado­ mości czasu, tł. Janusz Sidorek, Warszawa 1989. Poglądy Hus­ nomenologia opiera te ostatnie na sile intencjonalności, która serla przedstawiam t u w sposób radykalnie uproszczony. Na te­ jest pierwotniejsza od języka i łączy się ze «świadomością» jako mat Husserlowskiej koncepcji czasu zob. np.: Maurice Merleau¬ taką". Por. też Derrida (Głos i fenomen): „Husserl [...] chciał -Ponty, Fenomenologia percepcji, tł. M Kowalska i J. Migasiński, niewątpliwie zachować pierwotnie niemą, «przed-wyrażenio- Warszawa 2001 (rozdział Czasowość, wą» warstwę przeżycia" (s. 26). s. 431 n.); Krzysztof M i ­ chalski, Logika i czas. Próba analizy Husserlowskiej teorii sensu, Trzeba jednak wspomnieć (i z braku miejsca - tylko wspo¬ Warszawa 1988 (rozdz. 3.); Jacques Derrida, Głos i fenomen, tł. mnieć), że po latach Husserl zrewiduje swój pogląd na temat Bogdan Banasiak, Warszawa 1997. bildbewusstsein - w rozprawie na temat Pochodzenia Geometrii Paris (1937). Stwierdzi tam, że właśnie „zapis" pozwala przekroczyć 1967, s. 72). Dlatego też Husserl przeciwstawia się poglądowi istotną słabość indywidualnej pamięci, tę mianowicie, że jest Por. Derrida, Głos... (1. wyd.: La voix et le phénomène, Brentana, który twierdził, że także pierwsza pamięć ma charak¬ śmiertelna. Pismo, jako uzupełnienie pamięci, umożliwia jej ter wyobrażenia. przekazywanie kolejnym pokoleniom i kumulację, stając się wa¬ Por. Vincent Descombes, To samo i inne. Czterdzieści pięć lat fi­ runkiem możliwości powstania takiej na przykład dyscypliny, tł. B. Banasiak i K. Matuszewski, jak geometria. Wstęp Derridy do (własnego tłumaczenia) Po¬ lozofii francuskiej (1933-1978), chodzenia Geometrii jest pierwszym dziełem tego francuskiego fi¬ Warszawa 1997, s. 94 n . lozofa, w którym w jasny już sposób zarysowuje swoją koncep¬ Klaus Nellen, „Język" i „świat przeżywany" w myśli Husserla, w: Świat przeżywany. Fenomenologia i nauki społeczne, cję „pisma" (Introduction, w: E. Husserl, Lorigne de la géométrie, Z. Krasno- dębski i K. Nellen (red.), Warszawa 1993, s. 130. Zob. też Der­ Paris 1962). rida, Forma i znaczenie. Uwagi o fenomenologii języka, w tegoż: Pi­ Zob. Bernard Stiegler, Derrida and technology: fidelity at the limits smo filozofii, tł. B. Banasiak, s. 109-128 of deconstruction and the prothesis of faith, w: Tom Cohen (red.), Paul Ricoeur, Husserl i Wittgenstein o języku, tł. M . Drwięga, Jacques Derrida and the Humanities, Cambridge 2001, zwł. s. „Principia" X V I - X V I I , 1997, s. 59-69 244. Paul Ricoeur, Struktura a znaczenie w mowie, tł. Stanisław Ci­ Derrida, La voix et le phénomène, chowicz, w tegoż: Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s. i podkreślenie własne - W M . Por. Głos..., wyd. cyt., s. 113). Por. 276 (podkr. - W M ) Stiegler, s. 242-43. s. 75 (wyjątkowo tłumaczenie Tamże, s. 277. Ricoeur odwołuje się tu do pracy André Leroi- Derrida, Głos..., wyd. cyt., s. 173-174. -Gourhan Le geste et la parole. Powołuje się na nią także Derri­ Uwagi dotyczące filmu Memento miały być krótkim, jedno-dwu da w rozważaniach na temat (arche) pisma (O gramatologii, tł. stronicowym wprowadzeniem do tekstu na temat „pokusy zapo¬ B. Banasiak, Warszawa 1999, wyd. oryg. De la grammatologie, mnienia" u Hezjoda i Homera. Ponieważ jednak rozrosły się one Paryż 1967) ponad właściwą miarę, przynaglany też czasem, skorzystałem z uprzejmej sugestii Redaktora Naczelnego „Kontekstów", by Pisze Ricoeur: „Kiedy Husserl stwierdza, że wszelka świadomość czegoś, że wszelka świadomość jest świadomo¬ „wstęp" t e n opublikować niezależnie. Pozostało kilka śladów ścią intencjonalną, stara się umieścić znak wraz z jego dynami¬ wcześniejszego zamierzenia, m . i n . motto, pierwsze zdanie, jest świadomością ką o wiele niżej niż mowa w powszechnej właściwości - można a także uparcie wtrącane i - wobec słabo uzasadnionej przydat¬ by rzec niemal - życia, w każdym razie życia świadomości, któ¬ ności - wyglądające pretensjonalnie pojęcia greckie. Nie usuną¬ re daje się wykryć w postrzeganiu, które daje się wykryć w dzia¬ łem tych błędów, licząc, że życzliwy Czytelnik znajdzie dla nich łaniu, i ta moc znaczenia czegoś ulegałaby artykulacji nie tylko usprawiedliwienie w artykule, jaki ukaże się w następnym nu¬ na poziomie mowy, ale także na poziomie o wiele niższym niż merze pisma. mowa, zwanym antepredykatywnym, który jest czymś uprzed¬ Pragnę przy tej okazji podziękować Mateuszowi Damięckiemu, n i m w porządku życia wobec aktu nadawania predykatów studentowi Akademii Teatralnej w Warszawie, za wytrwałą za¬ przedmiotom dyskursywnym." (Struktura..., s. 285. W innym chętę, która skłoniła mnie do obejrzenia filmu Christophera zaś miejscu czytamy (Ricoeur, Husserl..., wyd. cyt. s. 61): „Po Nolana. 97 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0f211802c6407872837ae5b6e20142b.pdf a46c584c08eb0821d5398886e315ec6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6528 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Fellini, Federico- twórczość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6100 Title A name given to the resource Nights of Cabiria by Federico Fellini / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.264-268 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA N ights of C abiria by Federico Fellini (Anthropological Notes) In Federico Fellini’s film Nights of Cabiria I distin­ guish three thematic sequences as well as a "prologue” and an “epilogue”. ’’Prologue” : River C abiria and Giorgio, a balloon salesman, are on a date and strolling along a river. Suddenly, the young man pushes the girl into the water and snatches her purse containing 40 000 lire. Drow­ ning, Cabiria calls out for help and sinks in the river. She is rescued by three boys, who pull her out onto the riverbank (not the one along which she was originally walking, but the opposite one). The mythological context of this scene is rather obvious. The river is a boundary whose crossing de­ notes transformation, especially considering that this is the Tiber. (In addition, Cabiria is a prostitute; cf. Latin: lupa). The incident in the film resembles a sui generis rite of submersion and brings to mind baptism. This ritual-initiation meaning of the scene is under­ lined by the comments made by the girl’s saviours and the numbers they mention: Did she go under? - Three times. - At least seven times! - Ten times! Cabiria loses consciousness, a state that depicts death (Looks dead to me - says one of the rescuers). Before she regains consciousness (She opened her eyes) she is lifted in a comical manner by her legs, which ac­ centuates the abnormal and upside-down character of the situation in which she has found herself. During the fatal crossing of the river Cabiria loses a shoe. This is an obvious suggestion that we are deal­ ing with a transformation of the Cinderella myth, from which the interpretation performed by Fellini extract­ ed deeply concealed and, as a rule, ignored strata. The prologue of the film could be interpreted as an image of an initiation experience composed of symbol­ ic death and rebirth. In this case, however, the scene is barely an "opening”, the beginning of the path, with Cabiria attempting to change her life. The loss of a slipper (similarly as in the tale about Cinderella) guar­ antees that a return to the normal world would not 264 be final. The river also concludes the story in the epi­ logue: Cabiria once again finds herself next to a river, this time on a high escarpment, together with a fiancé whose love she does not doubt. Now, however, Cabiria is at the onset of a dan­ gerous journey across a world possessing the multiple features of a menacing netherworld. This is why in the story’s composition the world of Cabiria succumbs to sui generis metamorphoses and gains the traits of an alien reality. Take the chronologically first example: when she returns home after the incident Cabiria is compelled to enter not through the door (the keys are in the lost handbag) but through a window. It is only then that she realises just how close she was to death. What if I had died? - she wonders. It is precisely the experience of death that inclines her to make a decision about forsaking her former life. (Can’t you see I had enough?), confirmed by burning all of Giorgio’s belongings outside the house (purification by water is thus followed by cleansing by fire). A t this point, Cabiria emulates the gesture (digni­ fied, by the standards of a suburban prostitute) per­ formed by the despondent Dido abandoned by Aeneas - a ritual whose purpose in the Aeneid is revenge upon an unfaithful lover (sympathetic magic of sorts) and preparation for own death. Dido asks her sister: Build a pyre, secretly, in an inner courtyard, open to the sky, and place the weapons on it which that impious man left hanging in my room, and the clothes, and the brid­ al bed that undid me: I want to destroy all memories of that wicked man ... Virgil, Aeneid, Book IV, 494-498 (In the course of this ritual, Dido has one foot free of constraint). Cabiria, who in this fashion severed her ties with the past, is now facing three trials. ALa Trial I: Hell - Heaven ( Hollywood) Cabiria is a lowly prostitute whose rank is expressed by her place of work: Passeggiata Archeologica. True, she is treated by the habitués as slightly odd and flip­ pant, but here she feels “at home” and unrestrained. On this particular evening Cabiria resolves to set off exceptionally to the exclusive via Veneto, where el­ egant prostitutes promenade next to equally stylish venues. For a girl from the provinces this is a totally alien terrain, she feels awkward and does not know how to behave (and almost falls under a car). Her es­ capade can be perceived as a first act and attempt at abandoning her tawdry life and a quest for something new and better. �Wojciech Michera • N IG H T S o F C A B IR IA This extraordinary and almost magical world appears to be conducive for Cabiria: a miracle happens. After a quarrel with his fiancée, a famous film star Alberto Lazzari (played by an actor named Amadeo Nazzari) beck­ ons her, standing nearby and observing the incident with interest, to his smart convertible. The meaning of the following scene - filmed according to a Hollywood recipe but clearly featuring the features of a pastiche (the smiling and happy girl-Cinderella rides at the side of a magnificent man of her dreams in a beautiful car, to the accompaniment of suddenly different, romantic music) - is multi-storeyed: it depicts both the true mood of the overjoyed Cabiria as well as her naïveté and the illusory character of the whole sudden transformation. During her fairy-tale journey Cabiria visits two places: subterranean hell and heaven, both extremely attractive. The first stage is an elegant NIG H T CLUB. En­ tering it is by no means an easy feat just as the unau­ thorised crossing of the boundary of the netherworlds: it is protected by fierce Cerberi-guards. A while lat­ er Cabiria is unable to extricate herself from drapes concealing a passage. She overcomes both obstacles thanks to her "divine” guide. Inside the "infernal” club a band plays exotic rhythms, with dark-skinned female dancers moving to the beat. The ambiance is rather artificial and stiff, and the behaviour of all those present is slow-motion and unnatural. The still faces of the women sitting at the tables, as if lifeless, express surprise at the presence and conduct of the intruder, who is the only person to spontaneously express her joy and feelings once the couples begin to dance. From the infernal underworld the path leads to THE A C T O R ’S HOME - a villa on the edge of town. The most sacred interior of this temple, the bedroom, is on the first floor. The steep stairs leading to it, in the manner of Jacob’s ladder or the Scala sancta in a Ro­ man sanctuary, seem to reach the sky and their upper part glistens with unusual light. Here too, along the boundary, we encounter Cerberi-guards: two dogs run down the stairs. The entire villa, in particular the bedroom, is full of assorted plants, trees, parrots and fish, comprising a setting straight out of paradise. It also brims with diverse wonders: a wall decoration resembles a mon­ strance, a wardrobe opens automatically, the music is of a variety that Cabiria has never heard before, and the served dishes are unfamiliar and strange. The bed, in the manner of an altar on which a deity reclines, has a baldachin supported by characteristically twisted columns copied from the altar in the basilica of St. Pe­ ter in Rome (this element was preserved by Bob Foss in an American remake of Fellini’s film). Partaking of supper at this bed-altar Cabiria weeps with joy: Who’s gonna believe this when I tell 'em! 26 5 BY FEDERICO FELLINI If the film were to adhere to the Hollywood con­ vention it would end right here. But then we would be dealing with yet another version of the Cinderella-story scenario for Pretty Woman. The Fellini film, however, keeps its distance towards the myth and breaks it or rather grants it the rank of existential au­ thenticity. The miracle vanishes. Illusion is defeated by truth. Alberto’s fiancée returns. Throughout the whole night the idol conceals Cabiria in a bathroom and then sends her away. The girl refuses to accept money; this would, after all, ultimately break her unexpected connections with this heavenly world, but she is to be robbed also of this illusion - Alberto insists on paying her and the festivity turns into ordinary service rendered. Cabiria leaves the netherworld, hurting her nose against the invisible glass door of the palace. She goes back home. Nothing has changed. Trial II: holy mountain this time the trial is openly religious: a pilgrimage to a Marian sanctuary. The essence of its failure, how­ ever, remains the same: falsehood, lack of authentic­ ity, and artificiality just as great as in high society styl­ ised to resemble the American cinema. Initially, when the habitués of Passeggiata Archeologica (including a cripple counting on a mi­ raculous cure) plan with religious fervour a Sun ­ day trip to M adonna del Divine Amore, Cabiria remains unconvinced. Apparently, her experiences with death (the river, the lost slipper) make it pos­ sible to suspect the unauthentic nature of the whole enterprise that, contrary to appearances, does not surpass daily life. Ridden with doubt she turns to a friend: What am I asking for? but decides to join the pilgrimage when she sees a procession walking down the street, a sight that apparently instilled some hope. The sanctuary, this time ostensibly real (i.e. un­ derstood literally), is located on top of a mountain. A crowd of pilgrims, including Cabiria, climbs the slope. Holy stairs - holy mountain: in mythological catego­ ries they signify the same, i.e. the road to heaven. Unfortunately, here too sanctity is an illusion. The cripple calculates it into money, and women succumb either to the mood of fairground fun (We’re gonna get photos!) or hysterical religiosity waiting for a miracle. Only Cabiria, just as in the nightclub, is distinctive due to the authenticity of her involvement. She prays: Madonna, help me... to change my life. Bestow your grace on me too. After the service everyone enjoys a picnic, eating, drinking, and having fun, all with the exception of Cabiria, sad and lost in thought. The dialogue with her friend, Wanda, clearly demonstrates the sense of personal tragedy: �Wojciech Michera • N IG H T S o F C A B IR IA Cabiria We haven’t changed. Nobody’s changed! W e’re all the same as before, just like the cripple. Wanda - What do you want to change, Cabiria?? Cabiria - You think this is the end? You know what I’m gonna do? I’m gonna sell the house. Everything. I’m leaving. . Good-bye... I’m through with all this! This part of the film ends just as it started: with a procession. This time, inebriated Cabiria jeers and accuses the women taking part in it of hypocrisy and falsehood, and calls them “little nuns”: Did the M a­ donna give you mercy? Fellini refuses not succumb to illusion. He traces falsehood even in those places, which claim to have exclusive rights to truth. A person desiring authen­ tic transformation cannot preserve anything from his heretofore life, even a ready-made model of metamor­ phosis. Repeatable ritual is thus treated as a bogus phenomenon. Those incapable of abandoning all (see: Cabiria’s evangelical words: I’m gonna sell the house. Everything. I’m leaving...) shall never change or reach heaven. Trial III: magic and miracle each of the trials to which Cabiria is subjected, and which she takes on, is associative with entering space possessing all the features of the mythical netherworld: alieness, distinctness marked with a boundary difficult to cross, peripheral or central location, a variously understood sacrum, strangeness, and wonder. In the third trial this space is a variety show. Here, the tawdriness and illusory character of the proposed metamorphosis are literal: the role of the priest is assumed by a magician-hypnotist in the guise of a sorcerer. It is, however, precisely in this manner - ac­ cording to the principle of mutually exclusive opposites - that the events transpiring on stage seem to assume the traits of specific authenticity, especially when they cross the limits of the commonplace tricks performed by a magician. Something whose genuine character cannot be doubted, is taking place. In this respect, the whole situation brings to mind the celebrated scene from The Master and Margarita and even more so the spectacle given by an illusionist-hypnotist in Thomas Mann’s Mario and the Magician. In the case of the Fel­ lini vision, the most authentic in the circus tackiness of the variété appears to be the magician’s magnetic force. Cabiria takes part in a hypnosis spectacle. First a group of men crosses the sea (a recurrence of the motif from the ” prologue”). As always, Cabiria is afraid and initially refuses the magician’s invitation (Mind you, I have my own house....), and then she succumbs totally to the spell and returns to the days of her youth. Right in front of the audience, the magnetiser forc­ es Cabiria to tell the truth about her feelings, and then BY FEDERICO FELLINI arranges a "fantastic” date. Cabiria, now under the as­ sumed name of Maria, experiences authentic ardent love for a fictitious young man named Oscar; they meet, she picks flowers to make a wreath, and con­ ducts romantic conversations (asking with hope: Then it’s true? You really love me? Is it really true? You’re not trying to fool me? Do you really love me?). The sincerity with which she professes her feeling is so great that the magician (wearing a carnival hat with devil’s horns) becomes disconcerted by the extraordinary outcome of his tricks and interrupts the séance. Cabiria collaps­ es in a faint, and the gathered crowd greets her while laughing heartily. The show is illusion, but Cabiria’s feelings are true - there is no doubt that the importance of this event is greater than that of the two previous trials. This impression seems it be confirmed by the unexpected effect of the séance: the released force of emotions evokes a real Oscar who by accident (As if guided by fate, to cite his words) found himself in the audience and in that part of Rome. A third chance for a miracle. Upon this occasion, a humble accountant from the provinces, an orphan, appears to be a man worthy of Cabiria and, at the same time, totally different from her acquaintances from Passeggiata Archeologica: well-mannered, dis­ creet and gentle. Most importantly, he is truly in love. Apparently, three times lucky - this time Fellini will permit his protagonist to attain her goal. Certain unrest is introduced by Brother Giovanni, a Franciscan. Met accidentally (?), he instructs Ca­ biria: Everyone should be in g o d ’s grace. Whoever lives in g o d ’s grace is happy. Since Brother Giovanni does live in God’s grace he apparently possesses nothing else or has no need for anything more. He is God’s fool, happy and free, who has truly renounced the heretofore world and experienced transformation. I’m at the San Franc­ esco Monastery, but I’m hard to find. I’m always running around. Later, it turns out that he is not even a monk and thus cannot (or: does not have to) hear confes­ sion. He remains outside all formal configuration, even the Church. We feel that he had discovered the truth, while Cabiria has only started searching for it. Meanwhile, the miracle still works and Oscar propos­ es marriage (Cabiria assures Wanda: You’ll get a miracle, like me). This is the first time that she implements the earlier, constantly repeated decision: she abandons all. She even sells her house, the frequently recalled sym­ bol of her stabilisation and the centre of her secure life, however pitiful it might appear. It is worth recalling that she already told Albert Lazzari: Mind you, I have my own house... with water, electricity, bottled gas, every convenience. I got everything. Even a thermometer. See this one here? She never, ever slept under an arch. (Note the interesting and recurring theme of the thermometer, an instrument mak­ ing it possible to check concurrence with the norm). 266 �Wojciech Michera • N IG H T S O F C A B IR IA While leaving, Cabiria takes almost nothing with the exception of a portrait of her mother. The sever­ ance is to be absolute. The gesture stressing this act involves small change handed to two poor children - a symbolic payment of all debts. Cabiria decorates her head with a wreath of sorts, a symbol of purity, and is ready to set off on genuine journey towards a new life. A bus takes her into the unknown. Epilogue. River, ° Cursed” Wood And Carnival The "Epilogue” is a sui generis repetition of the pro­ logue. Oscar, strangely changed, wearing sunglasses and smoking a cigarette, now resembles Giorgio from the opening scenes of the film rather than his earlier self. Once again, the heart of the matter is money in Cabiria’s purse, but this time the sum is 350 000 lire. Oscar takes Cabiria for a walk (Let’s go. The sun­ set is beautiful in the woods). They wander westwards, across a W OOD, which changes into the antecham­ ber of HELL. Cabiria picks flowers, just like during the hypnotic trance at the variété: Oscar - Come. I know a shortcut. Cabiria - Oscar! Where are you? What a bad boy you are! Look at these flowers. Like 'em? They stink, but still. I never saw flowers like these before... What’s wrong? Are you sad? Why don’t we carve our initials on the trees? Oscar - Let’s go. The sunset is beautiful in the woods. Cabiria - The sunset, eh? Where do you wanna go? They reach a high river escarpment. Cabiria: What a strange light. Beautiful, isn’t it? I guess there is some justice in the world. You suffer, you go through hell but then happiness comes along for everyone. You’ve been my angel. By now we know that he is a fallen angel: Cabiria is wrong once again. Oscar’s hand, which she kisses, is ice cold. The question: Can you swim? confirms our suspicions about his intentions. The reply resembles the beginning of a journey whose end is now nigh: Not me! I almost drowned once. But they saved me. Just imag­ ine! I was pushed in! Back to the beginning: at this very moment Cabiria deciphers Oscar’s intention from the expression on his face: What’s wrong? What’s the matter? You don’t want to kill me, do you? Answer me! You want to kill me? You want to kill me! Don’t just stand there. Say something! ... For... the money? For the money. Kill me! Kill me! Throw me off the cliff! I don’t want to live anymore. Oscar flees with Cabiria’s purse. Now for the last sequence of the film. Cabiria awakens on a riverbank. Holding a strange flower, a souvenir of death, she returns through the forest. 267 BY FEDERICO FELLINI This time - only now! - she has lost everything: home, money, all the support in the world known to her, and, predominantly, the wish to live, all hope. Perhaps this third trial was a success after all? Suddenly, there resounds surprisingly gay music. In the centre of the wood there appear several mer­ rymakers, dressed in costumes and wearing tall hats resembling those of a wizard; someone is playing a saxophone, someone else a guitar, someone is singing, everyone is dancing. This woodland carnival should be comprehended as a sign confirming the rejection of heretofore observed norms, but also as a symbol of hope, transformation, renascence (one of the revellers says: Maurizio, hurry up! We’re leaving! We’re gonna lose our way going home!). The whole group surrounds Cabiria. All play for her and the guitarist barks like a dog. The words ut­ tered by a girl in a hat, who smiling greets Cabiria: “Good evening”, as if welcoming her, new born, to a new world, assume special importance. Cabiria tear­ fully replies, smiling for the first time. With a small nod of her head she greets everyone, including the viewers - for a fraction of a second she gazes straight at the camera. This barely discernible smile is a sign than Cabiria’s quest has ended successfully. * Frequent mention is made of the ease with which Federico Fellini used to alter the details of his biog­ raphy recounted to journalists. His stories resembled more the creation of the part of a film character than an official life story. Particular events, activity, words and statements recalled elements of a work of art, just like metaphors in a poem that cannot be treated liter­ ally. A recognised and as it were confirmed biography denotes becoming accustomed, the subjection of one’s life to a certain scheme rendering us distant from our­ selves and our truth, full of paradoxes and contradic­ tions. This is why Fellini apparently attached utmost importance to a concession to naïveté and ridiculous­ ness, a sign of the absence of adaptation and being inured. One of the symptoms of searching for the truth is naive astonishment - so frequently demonstrated by Cabiria. She is surprised by that, which everyone else regards as obvious because it is “normal” and recurs according to an old scheme. Such naive wonder - ex­ tremely comical - is an indication of coming closer to the truth and even sanctity. Contrary to all appearances, Fellini, a master of blasphemy, was simultaneously engaged in a quest for sanctity free of convention and hypocrisy. Blasphemy, or rather a state described by some as such, possesses, similarly to laughter, a purifying power. In my opin- �Wojaech Michera • N IG H T S O F C A B IR IA ion Fellini’s films, starting with the most celebrated La Strada, tell about man’s path towards such a state. The same holds true for Nights of Cabiria, a film about a poor Roman prostitute, naive or outright innocent, who, totally unaware of the rules of the game, seeks love, happiness and feelings. The dramatic consist­ ency with which Fellini shows the tragedy lurking in the Cinderella myth is incredible. In doing so, he dem­ onstrated that naiveté is tantamount to believing in a miracle produced by a good fairy. It is just as naive to believe in the love of a prince, who having completed playing the part of a lover returns to his mundane oc­ cupations. Nonetheless, it is this naïveté, i.e. incessant roam­ ing, that can ultimately guide Cabiria to a dark forest, G iu lie tt a M a s in a in BY FEDERICO FELLINI to the edge of a precipice and the world, where she loses absolutely everything and even forsakes all hope. Is this not, however, a situation in which we finally free ourselves from the illusions created by life and re­ main with the reality of our dreams? Fellini is not a moralist but a teacher: when in the closing scene Cabiria’s tearful face displays for a fleeting moment her distinctive and meaningful smile, and her eyes for a brief, almost unperceivable split of a second look straight at the camera, Fellini appears to be turning towards us, saying: have the courage to embrace naïveté - it will guide you all the way to this point. And it is here that true life begins. Nights of Cabiria b y 268 F e d e r ic o F e llin i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ec0ec571b0f4f5f224a0645e2539813.pdf 942b8feb25b32d1d358029c07ae87d56 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6533 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Stalker (reż. Andriej Tarkowski) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6105 Title A name given to the resource In Front of the Room (Stalker) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.296-304 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH MICHERA In Front of the Room (Stalker) A ll truth is ancient. The stimulus of novelty lies only in variety of expression - wrote Novalis.1 True, it appears that there exist several, perhaps more than ten themes, which from antiquity give man no peace and incessantly return in the form of countless tales and successive transformations. They resemble fruit maturing each summer, whose flavour is familiar but, nonetheless, desirable. Just like the fruit, none of which can satiate our hunger once and for all, these tales never end nor are they capable of satisfying dreams or ultimately putting our anxieties at ease. Those perennially repeated attempts at formulating fundamental questions appear to be a state as natural for man as eating or sleeping and in a similar manner call for constant repetition. One of the themes are miracles, dreams about the un­ attainable - an extremely prominent symbolic figure of ’’the journey beyond the farthest horizon”. * Miracles are, as a rule, considered to be events trans­ gressing the normal laws and potential of Nature, phe­ nomena independent of natural causes and effects. A similar definition is, however, extremely dubious just as our knowledge of the laws of Nature is uncertain and incomplete.2 A thus comprehended miracle incessantly awaits to be toppled ("science is still incapable of explor­ ing it, but one day...”) and loses its gravity, thus turning into a mere outlandish trick. At the same time (due to lin­ guistic intuition) we consent without any protest to using the word “miracle” to describe phenomena surrounding us as "enchanting” but not breaking the natural principles ruling the world and explained by science.3 Miracles are just like inspiration, which (as the Fa­ thers of the Church from the Antioch school discovered) must be repeated in reading: Prophecies are mentioned when someone interprets the words of a prophet, according to the teachings of Diodore of Tarsus.4 It seems worth not­ ing that the Polish word cud is related to the verb: czuć, odczuwać (to feel, cf. the Slavonic udo) and thus also to: czuwać, być czujnym (to be watchful).5 Dziw, dziwo (divU) denotes something which we all podziwiamy (ad­ mire) and przyglądamy (observe, divati). The same holds true for the Latin miraculum, derived from the verb: miror (which, in turn, originates from the Hebrew: mareh) - to observe, to wonder, to admire. Miracles - also evangelical ones: dunameis (Latin: vir­ tues), semeia kai terata (signa et prodigia) - are not com­ pelled to clash with the natural order of the world; they struggle for man’s soul and his spiritual senses - the ability to see and hear (He who has ears...). This was the situation on Mt. Tabor: in accordance with the tradition of East­ ern Christianity: Christ did not undergo transfiguration but the eyes of the apostles opened for a moment. 6 St. Gregory Palamas (Greek theologian and mystic from the four­ teenth century) wrote: Christ is transfigured, not by putting on some quality He did not possess previously, nor by changing into something He never was before, but by revealing to His disciples what He truly was, in the opening of their eyes and in giving sight to those who were blind. 7 Elsewhere, the saint declared: This light is not sensual; the apostles were deemed worthy of seeing it with their eyes ... thanks to a special pow­ er, but not the one that comes from the senses. This vision - Palamas cited St. Maximus the Confessor - is realised through the transformation of the impact of their senses.8 Naturally, not always did the effects of the miracles according to the Gospel performed by Christ call for such unusual sensitivity of the senses (after all, everyone, and not only the chosen, could admire the regained vigour of a person who only a moment ago was blind, crippled or dying). Nonetheless, as a rule, the miraculous event requires specific inner disposition, i.e. “faith” described in the story of the centurion from Capernaum. Like many others, the centurion asked Christ to heal a loyal servant dear to him. In contrast to them, however, he did not demand the Healer to come to his home: Lord, I am not worthy that thou shouldest come under my roof: but speak the word only, and my servant shall be healed. (...) And Jesus said unto the centurion, Go thy way; and as thou hast be­ lieved, so be it done unto thee. And the servant was cured (see: Matthew 8, 5-13). A sui generis negative of the miracle experienced by the centurion is the story recalled upon a number of oc­ casions by the protagonists of Andrei Tarkovsky’s film Stalker.9 Although in no scene is the story amassed into an entity and we watch only its shreds and fragments it indubitably constitutes a profound backdrop of the film. This is the way the director described it: ...When the char­ acters in the film set out on their journey into the Zone, their destination is a certain room in which, we are told, everybody’s most secret wish will be granted. And while the Writer and the Scientist, led by Stalker, are making their hazardous way over the strange expanse of the Zone, their guide tells them at one point either a true story, or a legend, about another Stalker, nicknamed Diko-obraz. He had gone to the secret place to ask for his brother who had been killed through his fault, to be brought back to life. When Diko-obraz returned home, how­ ever, he discovered that he had become fabulously wealthy. 296 �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) The Zone had granted what was in reality his most heartfelt desire, and not the wish that he had wanted to imagine was most precious to him. And Diko-obraz had hanged himself.10 A miracle thus took place. One could say: So be it done... - but not in the way Porcupine wanted (or rather thought he wanted) although - ...as thou hast believed, even against his will. It is precisely faith, that particular "sense”, that is characteristic for the space of the Room. * What is the Zone, the unusual space of the journey depicted in the film, a journey “beyond the horizon”? It cannot be described in the same categories as the rest of the world, and it is undeniably unusualness that is its essential feature. From the viewpoint of the rest of the world the Zone exists exclusively in negative categories, as a “lack”, an undifferentiated chasm devoid of charac­ teristic properties. Stalker describes the Zone: It is so quiet out here, it is the quietest place in the world, or elsewhere: There’s no one in the Zone and there can’t be. It belongs to the category of impossible phenomena (In the Zone, the longer way, the less risk), but this “impossibility” cannot be understood as banal improbability typical for the majority of science fiction works (Tarkovsky frequently explained that in Stalker only the initial anecdote, the pretext of the story, is science fiction). Impossibility, negativity becomes (as in apophatic the­ ology) a special concept and category evoking that, which in the world is unutterable and cannot be easily enclosed in categories and conceits. It is a condition for abandon­ ing literalness (or habit) while depicting the world. The tension between the probable and the impossible, that “miraculous” innovation introduced into familiar order, endows the Zone with appropriate sense, rendering it a sui generis “metaphor” showing a different vision of that world and disclosing other, not always noticeable depend­ encies occurring between its elements.11 The miracle, in the manner of a glittering beacon, is a condition for encounter and dialogue; in a certain sense (and in accordance with what Whitman wrote) we no­ tice only that, which becomes (for us?) a miracle. * A rather universal conviction, or rather intuition, tells us that apart from that, which can be easily perceived or understood there exists something else, much more im­ portant. This reflection has always been an inexhaustible source of spiritual, intellectual and artistic efforts leading, however, towards extremely diverse conclusions. One of the forms of such a dream about transgressing com­ monplace reality was described with great enthusiasm by Cioran. Let us cleanse our consciousness of all that surrounds it, all the universes that it trails behind it, and together with it let us purify also perception so that we would become surrounded by whiteness, that oblivion of colours, apart from the single one, which destroys all others. What tranquillity from the moment when we annul all diversity, when avoiding the Golgotha of nuances we submerge into unity! Consciousness as purified form and subsequently the outright absence of consciousness. In order to set ourselves free from the unbearable let us seek another path, an escape, a region where no sensual impression pines for a name or embodiment, let us discover anew original rest, let us abandon hideous memory and together with it —the past, and, first and foremost, let us ignore conscious­ ness, our eternal foe that destroys and exploits us. By way of contrast, the unconscious is a nourisher that strengthens and allows us to participate in our beginnings, our original integrity, and we once again immerse ourselves in the blessed chaos that precedes individuation12 This ardent call reflects profound disgust with the concrete of the world and the concrete of oneself, a fear of overpowering feelings, memory, and awareness - em­ bodiment. While expressing the need for abandoning the world Cioran naturally followed the path delineated by the tradition of the Orient but also known in Europe (predominantly thanks to Plato and his legacy); he urged to discover that unique paradise of non-corporeal and dis­ passionate indifference. Can we compare this idealised domain of escape to the image of the Zone created by Tarkovsky? The author of Stalker, just as critical as Cioran of the contemporary, desacralised world, also shows the Zone as a tempting space of a blessed loss of one’s way (the Stalker character says about the rest of the world: Oh God, for me it’s prison everywhere!), which compels to renounce familiar paths, to set oneself free from ordinary knowledge and well-test­ ed habits. Is this, however, the freedom from the world desired by Cioran? Freedom from feelings and senses? Here, all similarity, unquestioned at the point of depar­ ture, breaks down - the Zone demands from the travellers (including Stalker) special tension and creates a state of constant unrest.13 Although Tarkovsky remained closer to Christian spirituality he just as readily referred to the tradition of the East.14 If the Zone was to be merely a region of refuge, a shel­ ter against the world, and free of all experiences then the travellers would not wish to return home. Even if they did want to stay (Stalker’s silent dream) they still come back. This recalls the dilemma of the mystics expressed, for ex­ ample, by William (Guillaume) of Saint-Thierry in the opening paragraph of his treatise De Contemplando Deo: Come, let us climb the mountain of God, the home of the God of Jacob, and He shall teach us His paths. Intentions, efforts, thoughts, predilections and all that is concealed in my interior — come, let us climb the mountain, the place where the Lord sees or is seen. Cares, anxieties, fears, almost slave-like toil - wait here for me with a donkey and this body, until I and the boy, reason together with understanding, go there, pay homage, and then return to you. We shall return rapidly. Love of the truth commands us to leave you, but the truth of love, owing to my brethren, does not permit me to renounce and desert you. 297 �The closing scene in a bar where the travellers meet Stalker’s wife and daughter is suffused with emotion, love and suffering; this is one of the most important scenes and, according to Tarkovsky, full of optimism. The Writ­ er and the Professor see a woman, the director adds, who suffered so much because of her husband, she gave birth to a sick child through his fault, still loves him with the same limit­ less generosity she felt for him in the days of her youth. Her love, her devotion —this is exactly the miracle with which one can counter the lack of faith, spiritual emptiness, cynicism — that is, all which the heroes of the film have lived until now. Elsewhere, Tarkovsky stated: Human love is this m i r a c le which can defy all the dry theorising about hopelessness of the world [my emphasis - W. M.]. Cioran expressed an undoubtedly intriguing thought: let us purify also perception so that we would become surrounded by whiteness, that oblivion of colours, apart from the single one, which destroys all others. One of the characteristic features of the Zone is undeniably its unique “whiteness” that has a lot in common with pre­ vailing silence, which not unlike endless variability pre­ vents the temptation to idolise this extraordinary space (I shall return to this theme). But such whiteness is not an oblivion of colours, a destruction of all others (as Cioran saw it). After all, it is the reality of the Zone that makes it possible to apply coloured film tape in contrast to the earlier black-and-white scenes. * An image - Tarkovsky declared - is indefinite in mean­ ing. Just as life carries an endless number of meanings. The Zone is also such an image (or more exactly: the im­ age of such an image). I believe, however, that defining it as “ambiguous” would be slightly misleading, a substitute stemming from intuitional hostility and fear of enclosing a complex meaning within an unambiguous conceptual construction.15 Just like in the case of the symbol the heart of the matter does not concern only, or not so much, a multiplicity of meanings. A variety of meanings always requires their coordination, since - as Aristotle correctly wrote - not signifying one thing is signifying nothing. A comparison of even the extremely numerous mean­ ings of a certain image does not render it a symbol (nor does it endow it with the properties of an original meta­ phor). That what is at stake is quite different - the ability to see and hear, that special sense, which opens ears and eyes to the mystery. The countless number of meanings of a symbol originates not from the fact that they come into being in it (simultaneously or one after another) but from the fact that the symbol exists in the dimension of possibility - memory and anticipation.16 Motion towards entity stems from absence. This is why one of the metaphors of a thus understood symbol can be also silence. It is so quiet out here, it is the quietest place in the world, Stalker says about the Zone. Silence (also a spe­ cial form of quiet) is something more than a means of ex­ pression: it is rather a word that has just been heard or is anticipated;17 it is the language of the desert and solitude constituting a condition for an encounter.18 It is as if a state of readiness - a vigil - making it possible to perceive the emergence of a miracle. Paul Celan offered a similar explanation of the existence of poetry: the poetic word, in its most evident expressions, appears to be a word rising from silence, transcending that silence, and breaking away from it, but without ceasing to move along its edges.19 The Flemish theologian Antoine Vergote wrote: The revealed meaning can be heard only along the edgings of silence.20 The Zone is a place of a meeting, involving (“disturbing”) the traveller, a concrete transformed by means of feeling, memory and dream. It depicts a state of existence most important for the world, albeit delicate, suspended between that, which is and that, which could become, and one that (as Andrei Tarkovsky wrote about the metaphor) falls apart at any attempt of touching it. * Tarkovsky maintained that art (which he identified in a certain sense with poetry) is a form of activity that allows man to express absolute truth. A poet is someone who can use a single image to send a universal message. A man passes another man by, he looks at him but he cannot see him. Another man will look at the same person and he will smile unexpectedly. The stranger has provoked an explosion of associations in him. It’s similar with art. A poet takes a small fragment as a starting point and turns it into a coherent whole. Some consider this process boring. These are people who want to know about everything in minutest detail, like accountants or lawyers. But show a toe sticking out of a hole in a sock to a poet and it is enough to produce an image of the whole world in him [my emphasis - W.M.]. Tarkovsky’s view about the toe sticking out from a sock appears to harmonise with that of another poet: To see a World in a grain of sand And a Heaven in a wild flower Hold Infinity in the palm of your hand, And Eternity in an hour.21 Both Tarkovsky and Blake sought the universal, though opening towards it is not by any means the ob­ livion of colours postulated by Cioran but the concrete, although transfigured by the light of dazzling “whiteness”; their objective is mystical “unity”, albeit embodied and producing an “explosion of associations” (“colours”) cre­ ated out of reminiscences and dreams. “The toe”, similarly to the “grain of sand” can become an image of the world thanks to the poetic ability to see, the power of symbolic imagination (Blake’s postulate: To see...). The Zone or the “Room” (also the one from Emmaus) is a personifica­ tion of this light, a “symbol of a symbol” (understood as an existential stand). “Freed from the world”, they become a void, a chasm in current reality. On the other hand, they remain “tied” to the world, i.e. perceived with the “sense of faith” they demonstrate its potential dimension. 298 �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) Almost two centuries prior to William Blake another English poet, George Herbert, also began his poem (Elixir) with a call-prayer-plea for the miraculous gift of seeing: Teach me, my God and King, In all things Thee to see (...). and went on to say: A man that looks on glass, On it may stay his eye; Or it he pleaseth, through it pass, And then the heav’n espy. Can we, therefore, be surprised by Tarkovsky’s view: The Zone is in some sense a result of Stalker’s imagination. Our line of reasoning was as follows: it is he who invented that place to bring people there and convince them about the truth of his creation (...) I completely agree with the suggestion that it was Stalker who had created the Zone’s world in order to invent some sort of faith, a faith in that world’s existence. Apparently, the twin scenes in a bar, opening and closing the journey to the Zone, possess an essential con­ nection with this reflection. It is from here that the pro­ tagonists set out for their journey and here, at the end, that they suddenly and without any effort find themselves upon their return. They stand around a table just like they did previously, and even (as Seweryn Kusmierczyk noticed) the amount of beer in their glasses had not changed. Perhaps they actually never went anywhere? Such a solution would be, however, a basically incorrect reduction of their experiences to a psychological level. The heart of the matter is rather granting the journey the expressive features of mystical experience. This particular ability possessed by Stalker - the skill of seeing, the poetic sense - cannot be rationalised as subjective, excessively abundant fantasy severing all ties with reality. The symbol (e.g. the Zone) is free but not arbitrary. Stalker “kindled” a fire that had been already burning, although in a manner that remained invisible to the Writer and the Professor. His imagination not only devised something (in that case it would have created only idols22), but was also a way of touching (discovering) the world. Poetic sense is required not only by the person who writes poems but also by the one who reads them. Not only Stalker building the Zone thanks to the force of his imagination, but also the travellers guided by him face its message; not only the author of the film but also its spec­ tators (Tarkovsky: Everything that happens here depends on us, not on the Zone). If poetry is experiencing the world, a special attitude to­ wards reality then the Zone should be treated as a written poem that cannot be completed. Stalker describes poetry: The Zone is a very complicated system... of traps, and they’re all deadly. I don’t know what’s going on here in the absence of people, but the moment someone shows up everything comes into motion. Old traps disappear and new ones emerge. Safe spots become impassible. Now your path is easy, now it is hope­ 299 lessly involved. That’s the Zone. It may even seem capricious. But it is what we’ve made with our condition... But everything that’s going on here depends not on the Zone, but on us! * Stalker is a religious work. It is about an encounter with the sacrum and its powerful and dangerous although also fascinating force. It is a Christian film, full of more or less transparent allusions to the Biblical text23 and tradi­ tion (especially Russian Orthodox). The titular protago­ nist is, after all, an Orthodox saint, an imitator of Christ - yurodivy, God’s fool. This is the way he is called in the film by the Writer, while Stalker’s wife recalls their youth: You’ve probably noticed already that he’s not of this world. All our neighborhood laughed at him. He was such a bungler, he looked so pitiful. (...) But then he approached me and said: “Come with me”. And I did, and never regretted it. I am con­ vinced that the evangelical model contains not only the formula: “Come with me” but also a circumstance basic in the film composition, i.e. the journey - that of the Master teaching the two disciples travelling with him. Naturally, I have in mind pericopies describing the meeting of Jesus and two disciples, and their joint journey from Jerusalem to Emmaus (Luke 24). The event on the road near Jerusalem appears to be just as improbable as the expedition into the recesses of the Zone. Its pretext is the premise that the disciples were incapable of recognizing their Master, whom they had seen upon so many occasions: But their eyes were holden... Stalker says about the Writer and the Professor: They don’t believe in anything! They’ve got the organ with which one believes atrophied for lack of use. (...) Oh God, what people (...) Haven’t you seen them? They’ve got empty eyes [my emphasis - W.M]. Is that the reason why they were unable to enter the Room in which they expected to find a miracle? Perhaps it was not the miracle that was missing but eyes capable of noticing it? Psychological improbability endows the evangelical story with the dimension of an extremely lucid metaphor: he who does not follow the Master on the way to the Room will not learn the Truth (will not “see” it). Note that both Kleopas and his companion end their journey in the Chamber24 and there, during supper, the Stranger took bread, and gave thanks, and brake it, and gave unto them. An only there, in that openly sacramental and thus symbolical situation, their eyes were opened, and they knew him. This situation has undoubtedly much in common with the scene of the Lord’s Transfiguration. Here too (just as on Mt. Tabor), the Lord appears to the disciples; more precisely, he is recognised thanks to the “transfor­ mation of their senses” (Maxim the Confessor), “cured blindness” (Gregory Palamas). That, which in reference to Mt. Tabor is a theological interpretation here has been already included into the text of the Gospel. In Chauvet’s opinion the story about the disciples on their way to Emmaus is based on a fundamental question: �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) how to become a believer? How to cross from disbelief to belief? Chauvet wrote: Jerusalem —Emmaus —Jerusalem: this topographically round trip is for us the symbolic support of the turn-around, the "transformation" that gradually takes place in the disciples’ hearts during the telling of the story. Compare these words with Tarkovsky’s commentary: It is important for me to create something specifically human in this film, something indecomposable which crystalizes within the soul of each of us and determines our value. Because al­ though the heroes suffer an apparent defeat, each of them gains something incredibly important: faith, discovery within them­ selves of that which is the most important. This most important is within every human being. * Does Stalker also not mention the “most important”, the “sense of faith”: You were speaking [he turns to the Writer and the Professor] of the meaning of our life, of the unselfishness of art...Take music, for instance. Less than any­ thing else, it is connected to reality, or if connected at all, it’s done mechanically, not by way of ideas, just by a sheer sound, devoid of ... any associations. And yet, music, as if by some miracle, gets through to our heart. What is it that resonates in us in response to noise brought to harmony, making it the source of the greatest delight!25 A similarly comprehended “impartiality” of poetry - one could say: its musical qualities (“an empty sound without association”) - was considered by Ricoeur: It is in this sense that poetry is liberated from the world. But if it is liberated in this sense, in another sense it is bound, and it is bound precisely to the extent that it is also liberated.26 The void, “liberation from the world”, create space for that, which cannot be reduced to a series of empiric gestures and attributes, which transgresses topicality and becomes the dimension of possibility (posse).27 It awakens that inner sense, which on Mt. Tabor and in Emmaus allowed the disciples to see the Master. A sense that makes it possible to notice the wonderful reality of that, which ostensibly does not exist, like the world in the mystical apple described by D.H. Law­ rence in Mystic: So an apple becomes mystic when I taste in it the summer and the snows, the wild welter of earth and the insistence of the sun. All of which things I can surely taste in a good ap­ ple... This extraordinary ability to savour the “miracle” is a miracle in itself, although not everyone believes in such miracles: If I say I taste these things in an apple, I am called mystic, which means a liar. The controversy concerns the criteria of reality: The only way to eat an apple is to hog it down like a pig and taste nothing that is real. 300 The miracle in Emmaus did not last long; to be pre­ cise, it did not “last” at all: Christ (recognised by His dis­ ciples thanks to sacramental and symbolic gestures, as if in a “clearance”) disappeared at the very same moment (And their eyes were opened and they knew Him. And He vanished out of their sight - Luke 24, 31). Just as “unreal” is the flavour of the summer and snow in Lawrence’s apple.28 What does this disappearance signify? The impos­ sibility of endurance in that brief moment of joy, the impossibility of rendering it inedible, almost recalls ex­ pulsion from paradise. Can it be really regarded as the defeat of the disciples? Such defeat is just as ostensible as the one experienced by Tarkovsky’s protagonists. This was rather that moment, which Kierkegaard de­ scribed as an atom not of time but of eternity. St. Luke seemed to suggest that the eyes of the disciples open on an emptiness —“he vanished from their sight" —but an emptiness full of a presence.29 Less makes it possible to achieve more. Christ - “transfigured” on Mt. Tabor and “vanishing” in Emmaus - defends Himself against being enclosed in an idolatric formula of identity, against undertakings reduc­ ing His endless transfiguration into the historical Christ.30 By way of example, He protests when Peter, John and James (in the manner of the Israelites creating the golden calf under Mt. Sinai) wish to erect tents on top of the mountain - signs of an established cult commemorating a moment. Christ compels everyone to make an ethical choice - either we treat Him as an idol, comprising a fait accompli, or we perceive in Him a challenge to carry out our transfiguration. The disappearance of Christ in Emmaus resembles His departure from the world. After all, He instructed his disciples: It is expedient for you that I go away: for if I go not away, the Comforter will not come unto you; but if I depart, I will send him unto you. And when he is come, he will reprove the world of sin ... because they believe not in me (John 16, 7-11). Due to His very essence (if one may use that term), i.e. permanent transfiguration, the Para­ clete cannot be enclosed in a hermetic idolatric cult. How are we, therefore, to interpret the fact that the Writer and the Professor hesitate to cross the threshold of the Room ?31 It seems that the two dramatis personae - who represent different human “types” and who were inclined to set out by different motives - jointly portray the tragedy of disappointment and doubt in the idolatric finity of the world. If the Writer and the Professor wish to regain that, which they renounced while setting off to the Zone then they contain the sort of despair and infinite resignation that Kierkegaard described as the last stage before faith.52 In the Zone they renounce the certainty brought from the out­ side and start to open up to emptiness full of a presence. It is precisely their failure (and even the idea of destroying the �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) Room), which testifies that during their transformation they avoided the trap of idolatric enclosure - the one into which Porcupine fell earlier. They resigned from an at­ tempt at a realisation of that, which can exist exclusively in the dimension of a calling: symbol - sacrament - icon. Their situation resembles the plight of those driven from paradise but, as Antoine Vergote correctly noted: The loss of paradise is precisely the cipher of the symbolic world.33 The protagonists of Stalker experience a dramatic act of doubt, which marks the onset of each true journeytransformation. They resemble the observer on an island in the middle of the ocean in Herzog’s film Heart of Glass: the first who “doubts” and sets off together with his com­ panions in a boat far too small on an absurd journey to the end of the world (or perhaps they bear a resemblance to those companions?). They are like Gustav Aschenbach from Thomas Mann’s novel - an artist whose “sense of order” was replaced by a “sense of mystery” directing him to the ultimate, the ecstatic. The gaze of the travellers standing on the threshold of the Room, directed towards the inner recesses of its impenetrable interior, recalls Aschenbach’s last wish to follow Tadzio’s beckoning ges­ ture into an immensity of richest expectation. The wish that Aschenbach fulfilled by dying and the Writer and the Professor by preserving life remains unfulfilled and thus persists in the dimension of a symbol. This situation recalls also the puzzling failure of Od­ ysseus, who permitted unfavourable winds to drive him away from the already near-by Ithaca. What steered him? Curiosity of the world, mentioned by Dante? Or rather despair, expressing doubt in Ithaca? Or perhaps loyalty to its essence: When you set out for Ithaka ask that your way be long, full of adventure, full of instruction. [...] Have Ithaka always in your mind. Your arrival there is what you are destined for. But don’t in the least hurry the journey. [...] Ithaka gave you a splendid journey. Without her you would not have set out. She hasn’t anything else to give you. And if you find her poor, Ithaka hasn’t deceived you. So wise you have become, of such experience, that already you’ll have understood what these Ithakas mean. Constantine P. Cavafy, Ithaca Endnotes 1 Novalis, Uczniowie z Sais (proza filozoficzna —studia —frag­ menty), transl. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1984, p. 122. 2 Walter Kasper, Jezus Chrystus, transl. B. Białecki, Warszawa 1983, p. 81. On the concept of the miracle in Christianity see: Rev. Marian Rusecki, Cud jako znak i symbol, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, vol. XXVIII, fasc. 2, 1981, pp. 80-95; Les miracles de Jesus, X. Léon-Dufour (ed.), Paris 301 3 4 5 6 7 8 9 1977. Views of ancient and Early Christian authors about miracles in: Ewa Wipszycka, Kościół w świecie późnego anty­ ku, Warszawa 1994, pp. 300-317 (chapter: Cuda). See also: Robert Wiśniewski, Cuda i świętość, "Mówią wieki”, no. 2, 1996, pp. 16-19. Mentioned by Walt Whitman in Miracles, a poem of great importance for the discussed question: Why, who makes much of a miracle? As to me I know of nothing else but miracles, Whether I walk the streets of Manhattan, Or dart my sight over the roofs of houses toward the sky, Or wade with naked feet along the beach just in the edge of the water, Or stand under trees in the woods, Or talk by day with any one I love, or sleep in the bed at night with any one I love, Or sit at table at dinner with the rest, Or look at strangers opposite me riding in the car, Or watch honey-bees busy around the hive of a summer fore­ noon, Or animals feeding in the fields, Or birds, or the wonderfulness of insects in the air, Or the wonderfulness of the sundown, or of stars shining so quiet and bright, Or the exquisite delicate thin curve of the new moon in spring; These with the rest, one and all, are to me miracles, The whole referring, yet each distinct and in its place. To me every hour of the light and dark is a miracle, Every cubic inch of space is a miracle, Every square yard of the surface of the earth is spread with the same, Every foot of the interior swarms with the same. To me the sea is a continual miracle, The fishes that swim—the rocks—the motion of the waves— the ships with men in them, What stranger miracles are there? Quoted after: Gijs Bouwman, Czy możemy w dzisiejszych czasach oprzeć nasze życie duchowe na Biblii?, ’’Concilium. Międzynarodowy Przegląd Teologiczny” (selected articles, 6 October 1969), Poznań-Warszawa 1970, p. 202. In this manner the concept of the “miracle” is also influen­ ced by the symbolic potential of “feeling” as “smell”, i.e. a sense, which permeates that, which sight does not reach Paul Evdokimov, Prawosławie, transl. Jerzy Klinger, Warszawa 1964, p. 115. Matthew 17, 2: Et transfiguratus est coram ipsis.... Quoted after: Georgios I. Mantzaridis, Przebóstwienie czło­ wieka. Nauka świętego Grzegorza Palamasa w świetle tradycji prawosławnej, transl. Iga Czaczkowska, Lublin 1997, p. 105. Quoted after: Jean Meyendorff, Introduction â l’étude de Grégoire Palamas, Paris 1959, pp. 241-242. On the Transfiguration of the Lord see also: R. de Feraudy, Licône de la Transfiguration, Etude suivi des Homélies d’Anastase le Synaite et de S. Jean Damascene, transl. M. Coune and K. Rozemond, ’’Spiritualité Orientale” no. 23, 1978; Georges Habra, La Transfiguration selon les Péres grecs, Fontainebleau 1986. Stalker, screenplay Arkady Strugatsky and Boris Strugatsky based on motifs from the fourth chapter of the novel The Roadside Picnic; director: Andrei Tarkovsky; director of photography: Alexandr Kniazhinsky; main production designer: A. Tarkovsky; composer: Eduard Artiemyev. Cast: Alexandr Kaydanovsky - Stalker, Anatoly Solonitsyn Writer, Nikolai Grinko - Professor, Alisa Freindlikh - Wife, Natasha Abramova - Martishka. Production: USSR Mosfilm 1979. �Wojciech Michera • IN FRONT OF THE ROOM (S T A L K E R ) 10 All statements by Andrei Tarkovsky from: Kompleks Tołstoja, Myśli o życiu sztuce i filmie, selected, prep. and transi. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1989 and: Czas utrwalony, transi. Seweryn Kuśmierczyk, Warszawa 1991. 11 I use the word “metaphor” (a strictly linguistic concept) metaphorically in order to express a thought about the surplus of meaning. In doing so, I refer to Ricoeur's reflec­ tions about the metaphor, which is not an ornament of disco­ urse. (...) A metaphor does not furnish any new information about reality. The metaphorical twist (...) can be taken as the model for the extension of meaning operative in every symbol Metafora i symbol, transl. Katarzyna Rosner, in: Język, tekst, interpretacja, Warszawa 1989, pp. 133, 136. See also Ricoeur's other works on the metaphor, i.a. La métaphore vive, Paris 1975. 12 E.M. Cioran, Lindélivré, in: Le vide, Expérience spirituelle en Occident et en Orient (“Hermes” 2, Nouvelle série), Paris 1981, p. 262. 13 Cf. Gabriel Marcel on restlessness, anxiety, and anguish. 14 Nicolai Berdyaev: Toutes ces tendances vers une communion aves l’élément cosmique sexuel entraînent le renoncement â la lutte pour l’ tre personnel, pour les rapports personnels entre l'homme et Dieu et entre les hommes. Et rien ne saurait poser d’une façon plus profonde le probléme de la spiritualité chrétien­ ne. - Nicolas Berdiaeff, Esprit et réalité, transl. from the Russian, Paris 1950, p. 192. 15 Hence a different declaration made by the author of Stalker: When I create my images I use no symbolism of any kind. I want to create an image, not a symbol. That’s why I don’t believe in interpretations of supposed meanings of my pictures. I’m not interested in narrow political or social issues. I want to create images that would touch the viewer’s soul to some degree. It has to be explained that Tarkovsky treated the symbol as an intellectual formula with a strictly defined meaning and contrasted to the poetic metaphor. See: Dariusz Czaja, Tarkowski i symbol, “Kwartalnik Filmowy” no. 9-10, 1995, pp. 107-113. 16 Cf. Kearney, op. cit. 17 Cf. Nancy Jay Crumbine, On Silence, "Humanitas. Journal of the Institute of Man Center for the Study of Human Development”, vol. XI, no. 2: 1975. 18 See: Marie-Madeleine Davy, Silence et contemplation, in: La vie Bénédictine - Les raisons du silence, no date, pp. 23-31. 19 Quoted after: Jean Greisch, Lâge herméneutique de la raison, Paris 1985, p. 238. 20 A. Vergote, op. cit., p. 8. On “silence” see also: Bernard Dauenhauer, Silence The Phenomenon and its Ontological Significance, 1980 (this study was discussed by Bogdan Baran, Fenomenologia amerykańska, Studium z pogranicza, Kraków 1990, pp. 115-120). On silence as a spiritual disci­ pline see: Bernard Morel, Méthode et religion. Essai sur la methodologje ouvert et l’expérience de la transcendance, Laussanne, passim, especially p. 250 sqq. 21 Beginning of the poem: Auguries of Innocence by William Blake. 22 Cf. Jean-Luc Marion, Bóg bez bycia, transl. M. Frankiewicz, Kraków 1996, p. 31: the idol with its visibility fills the intention of the gaze, which wants nothing other than to see; p. 40: The icon, on the contrary, attempts to render visible the invisible as such, hence to allow that the visible not cease to refer to another than itself, without, however, that other ever being reproduced in the visible. 23 Just a single example: in one of the scenes the protagonists climb flooded stairs leading down and then up, and become submerged in water up to their necks. Obviously, this image 302 b rin gs to m in d sac ram e n ta l im m ersio n in a C h ristian b a p ti­ stery. In th e su ccessiv e scen e th ey h a lt in a larg e in terior filled w ith sa n d (or a sim ilar su b stan ce ) d e sig n e d to re se m ­ b le d u n e s c h a ra c te ristic fo r th e la n d sc a p e o f a d esert. T h e “ b ap tistery ” fro m th e prev io u s scen e sh o u ld b e th u s in ter­ p re te d as an im ag e o f th e R e d S e a , trad itio n ally tre a te d as a p refigu ration o f b aptism . 24 T h is c irc u m stan c e is a c c e n tu a te d by L o u is-M arie C h a u v e t: It is not outside, on the road, but inside, around the table, that the two disciples have the decisive experience of their encounter - Symbole et sacrement. Une relecture sacramentelle de l'exi­ stence chrétienne, Paris 1987, p. 175. 25 A t this I p o in t I w ou ld like to q u o te , by w ay o f ex am p le, th e Czajnik (K ettle), a so n g by W o jciech Not only in me. In you too Lurks the note, the sound, Which, God once whispered, Would enable us to hear lyrics o f W aglew ski: O u r Psalm ... 26 Metafora i symbol, op. cit., p. 142. 27 Sim ilarly, th e c o n c e p t o f th e “ w orld o f te x t” p ro p o se d by R ic o e u r c o n ta in s th e sort o f d ista n ce in tro d u c e d b y literary fictio n th a t e lim in ates w ith in th e te x t th e d irect (osten sible) referen ce to reality, its referen tial d im en sio n . P. R icoeur, Hermeneutyczna funkcja dystansu, Języ k ., ed. cit., pp. 224 -2 4 5 . 28 transl. P iotr G raff, in: T h is m o m e n t o f illu m in ation , in stan tly c h a n g in g in to p a r­ ting, w as d e p ic te d b y R em b ran d t. A p e n e tratin g c o m m e n t Pilgrims at Emmaus (The Supper at Emmaus) Visage et personne. Contribution â l'éta­ blissement du statut ontologique de la représentation, “ R e v u e de o n th e c an v a s: b y M ic h e l P rieur in: M é tap h y siq u e e t d e M o rale ” n o . 3: 1982, p. 3 2 1 . 29 C h a u v e t, op. cit. T h e b rillian t F ren ch th eo lo g ian -h erm e- They open on the emptiness of the invisibility of the Lord each time the Church breaks bread in memory of him; but this emptiness is penetrated by his symbolic presence (...). Jesus the Christ is absent as "the same’”; he is no longer present except as ’’the Other”. From now on, it is impossible to touch his real body; we can touch it only as the body symbolized ( ... ). 30 S e e : R ic h a rd K earney, Poétique du possible. Phénoménologie herméneutique de la figuration, Paris 1984, p. 168. 31 A c c o r d in g to S ta lk e r th e y la c k e d faith . M e an w h ile, T ark ovsky said: Because although the heroes suffer an apparent defeat, each of them gains something incredibly important: faith... 32 For the act of resignation faith is not required, but it is needed when it is the case of acquiring the very least thing more than my eternal consciousness, for this is the paradoxical. (...) In resigna­ tion I make renunciation of everything, this movement I make by myself. - S ô r e n K ierk eg aard , Bojaźń i drżenie, in: Bojaźń i drżenie. Choroba na śmierć, tran sl. J. Iw aszkiew icz, W arszaw a n e u tist ad d ed : 1982, p. 49. 33 . A n to in e V ergote, 1974, p. 68. Interprétation du langage religieux, Paris � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca88207decd45e52bc2e3fe9b96e3d04.pdf 9b0ec3fa37d9ca7603e8f5d297b23a9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2625 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2440 Title A name given to the resource Ciało i wyobraźnia - scenariusze programu telewizyjnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.108-123 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ciało i wyobraźnia - scenariusze programu telewizyjnego Wojciech Michera WSTĘP W jakim języku najlepiej mówić o ciele człowieka? Medycyny? Fizjologii? Seksuologii? Czy też etyki lub teolo­ gii, odwołując się przy tym do słownika zasad moralnych? A może raczej estetyki, wspomaganej fachową terminologią wizażystów i projektantów mody? Wydaje się, że w tym zgiełku rozmaitych narzeczy nie jest możliwe jakiekolwiek porozumienie. A jednak istnieje płaszczyzna, pozwalająca nie tyle uzgodnić poglądy, ile na wszystkie te dziedziny spojrzeć w jednej perspektywie. Jest nią wyobraźnia - przedmiot zainteresowania antropologii kultury. Wyobraźnia, jako narzędzie poznania, tradycyjnie nie miała dobrej opinii. Uważano, że - w przeciwieństwie do obserwacji i eksperymentu albo racjonalnie przeprowadzone­ go procesu wnioskowania - sprowadza myśl człowieka na manowce subiektywizmu i nie daje nigdy pewności poznaw­ czej; że jest źródłem złudzeń. Niemniej to właśnie dzięki niej, za jej pomocą, człowiek stworzył kulturę - środowisko, w którym żyje, ważniejsze nawet i bliższe mu od naturalnego. Wyobraźnia posługuje się modelami, podobnymi nieco do tych, które tworzą fizycy lub kosmologowie, starający się opisać zasady istnienia świata. Każdy model jest z konieczno­ ści uproszczeniem wobec samej rzeczywistości, ale właśnie prostota czyni z niego użyteczne narzędzie. Zdarza się nawet, że teoretyczna konstrukcja istotnie rozmija się ze stanem faktycznym, jest jednak przydatna w pewnych określonych sytuacjach. Antropologia kultury nie zastanawia się zatem, czy modele rzeczywistości, konstruowane przez wyobraźnię, są „praw­ dziwe". Tak jak nie jest dla niej ważne, czy znane z baśni krasnoludki istnieją „naprawdę". Owo „naprawdę" jest praw­ dziwą zmorą, upiorem wszelkich dociekań związanych z ludz­ ką kulturą (a także - prób ich popularyzacji). O jaką prawdę bowiem chodzi? W sensie przyrodniczym, empirycznym - krasnoludków raczej nie ma. Istnieją jednak jako wyob­ rażenie - fakt baśniowy i literacki. Badanie tego faktu jest nie mniej naukowe niż obserwacja laboratoryjnej muszki owoco­ wej. Nasza wyobraźnia tworzy więc praktyczne, egzystencjalnie użyteczne „modele rzeczywistości", dzięki którym świat wydaje się bardziej zrozumiały, nabiera ludzkiego sensu. Są narzędziem codziennej, nieustannej interpretacji wszystkiego, co nas otacza i co się wokół nas dzieje. W tym „modelowaniu" przejawiają się indywidualne skłonności, stylistyczne upodo­ bania każdego z nas, ale także - to, co w kulturze ludzkiej wspólne. Dlatego właśnie w y o b r a ż e n i a mogą stanowić budulec dzieł sztuki - literackich, malarskich, filmowych. Te z kolei - potraktować można jako ich swoiście dokumentalny zapis. Zwróćmy uwagę, że wyobraźnia, także ta artystyczna, jeśli ją rozumieć jako „modelowanie rzeczywistości", musi być zjawiskiem dynamicznym. Odwołuje się do trwałych wzor­ ców i zasad, ale na ich podstawie (jak gramatyka w każdym języku) pozwala kreować i rozumieć ciągle nowe wypowiedzi - wyobrażenia. Podobnie też jak gramatyka, funkcjonuje najczęściej poza świadomością użytkownika. Dlatego w pro­ gramie OWo i wyobraźnia dość często pojawiają się takie określenia, jak „wyobraźnia kulturowa" albo „gramatyka wyobraźni". Dynamiczny sposób funkcjonowania wyobraźni (jako „fab­ ryki" raczej niż „magazynu") sprawia, że jej twory - wyob­ rażenia, symbole - źle znoszą zamknięcie w słownikowych hasłach. Zdarza się często, że ten sam obraz w różnych kontekstach nabiera zupełnie odmiennego znaczenia. Z dru­ giej zaś strony obrazy historycznie i treściowo bardzo od siebie odległe w wypowiedziach symbolicznych pełnić mogą zbliżoną albo nawet identyczną funkcję. Ten pozorny niepo­ rządek można zrozumieć tylko poznając zasady ich tworzenia, niejako „proces produkcyjny". Słowniki symboli zatem, bardzo zawsze popularne i niewątpliwie przydatne, mogą łatwo zmylić niewprawnego czytelnika i należy korzystać z nich z dużą ostrożnością. Słaba znajomość „języka wyobraźni", jego „gramatyki", bywa też przyczyną, że zbyt pochopnie oceniamy rozmaite zjawiska kulturowe, szafując takimi epitetami jak „przesąd", „zabobon". Mówiąc tak o jakimś zjawisku, lekceważąco (na przykład o krasnoludkach albo odczynieniu uroku za pomocą plucia przez ramię), dobrowolnie rezygnujemy z próby jego zrozumienia. Rzecz bowiem nie w tym, by uwierzyć w jego empiryczne istnienie lub praktyczną skuteczność, ale by potraktować jako ślad, który - poddany detektywistycznej procedurze - ujawni ukryty sens. * * * Jeśli powstałaby praca poświęcona epitetom i obelgom, jakimi ludzie zwykli obdarzać swoich bliźnich, i gdyby opisano w niej środowisko naukowców, to zapewne na czołowym miejscu listy znalazłoby się lekceważące okreś­ lenie: popularyzator. Na uniwersytecie w każdym razie radzę używać go z dużą ostrożnością, jeśli nie chcemy się nikomu narazić. „Zdolny popularyzator" - taka etykieta bowiem brzmi dla niektórych jak degradacja i wyłączenie z eks­ kluzywnego „Klubu Bezinteresownych Poszukiwaczy Praw­ dy". Tak jak paranie się handlem groziło w dawnej Polsce pozbawieniem godności szlacheckiej. Albo - sięgając dalej w przeszłość - nauczanie za pieniądze było wystarczającym powodem, by usunąć kogoś z szacownego zgromadzenia pitagorejskiego w Grecji (wiemy, że kara taka spotkała wielkiego matematyka Hippokratesa z Chios). Niezwykle �adekwatnie brzmi zatem w naszych polskich uszach francus­ kie słowo określające popularyzację: WganWion. Bo prze­ cież CWi рго/длшп Wgwj ef arceo - zgodnie z wielokrotnie cytowanymi słowami Horacego. Przekonanie, że prawdziwa nauka ma coś z wtajemnicze­ nia, poczucie arystokratycznej godności i towarzyszące mu w pewnej mierze lekceważenie dla praktycznej przydatności wykonywanej pracy to cnota w nauce potrzebna i godna pochwały. Bez niej nie miałyby szansy jakiekolwiek badania podstawowe. Jak to jednak z cnotą bywa - nie zawsze jest ona skutkiem piękna naszej duszy; winę ponosi niekiedy szpetota ciała. Tak więc jak nie każde cnotliwe życie jest powodem do chwały, tak też nie każda naukowa praca musi zaraz uszlache­ tniać. Zdarza się niekiedy, że jedynym jej owocem jest potwór, który ojcowie pustyni z powagą i lękiem nazywali atedia, a co na polski przetłumaczyć można jako - NUDA. Nudy nie należy mylić z brakiem zrozumiałości, jaki może stwarzać trudny wykład - dobrze wiemy, że niejedno z fas­ cynujących arcydzieł filozoficznych i naukowych broni do­ stępu do siebie niczym sejf zamykany skomplikowanym kodem. Brak zrozumiałości nie jest jednak gwarancją, że w sejfie zamknięty został skarb. A popularyzacja? Nie określa jej bynajmniej praktyczna przydatność. Nie należy jej bowiem utożsamiać ze społeczną misją upowszechniania wiedzy, zaszczytną i pożyteczną, traktującą jednak naukę w sposób instrumentalny - jako narzędzie w procesie edukacji społeczeństwa, sposób na zdobycie kwalifikacji zawodowych, albo też źródło sądów i opinii pewnych i niepodważalnych, zawsze słusznych i moralnie poprawnych. Popularyzacja nauki nie ma z tym nic wspólnego. Nie jest też jedyną i wystarczającą, ani nawet najważniejszą właściwością utworu o charakterze populary­ zacyjnym sama przystępność. W sposób absolutnie konieczny musi jej towarzyszyć walka ze wspomnianym potworem nudy (co przecież nie jest głównym celem w wypadku upowszech­ niania wiedzy). Ten kategoryczny imperatyw każdego popularyzatora oznacza w istocie zawieszenie pomiędzy dwiema sferami: nauki i sztuki. Popularyzacja korzysta oczywiście z efektów badań naukowych (jest w dużym stopniu wobec nich wtór­ na) oraz z podstaw właściwej nauce metodologii. Nie jest jednak wyłącznie wymyślaniem dekoracji, „artystycznym" pakowaniem trudno zrozumiałych treści. Ze sztuki bierze bowiem także styl aktywnego penetrowania rzeczywistości, jej interpretacji, gdzie metafora i sama forma stają się narzędziem poznania. A także uwzględnianie kontekstu, jaki tworzy odbiorca - czytelnik, słuchacz, widz - kontekstu prowokującego niejako sytuację dialogu. Spotkanie z part­ nerem myślenia, nawet biernym partnerem, założenie jego obecności, konieczność liczenia się z nim, jest okolicznością twórczą. Tak rozumiana popularyzacja nie stanowi zaprzeczenia lub degradacji pracy naukowej, nie ma też charakteru działalności pomocniczej (nawet jeśli dla niektórych naukowców jest działalnością uboczną). Zachęta do odważniejszego korzys­ tania z wrażliwości znanej przede wszystkim ze świata sztuki może stać się nawet czynnikiem pobudzającym twórczość czysto naukową. Niewątpliwie zaś jest obiektywną wartością każdej pracy dydaktycznej, także na poziomie uniwersytec­ kim. Dlaczego więc w wyznaniu: „jestem popularyzatorem", obok pokory nie może zabrzmieć właściwie odmierzona duma? CIAŁO I WYOBRAŹNIA - scenariusze Odcinek: BYĆ KOBIETĄ Gaoinef przyrodniczy w dawnym, JHX-w. #у/и; na fcianac/i ryciny, faoiice, na р Ш а с л ekrponary i rozmaife preparafy, roiiinne i zwierzęce (z rycn osfamic/i szczegóWe Dogafo reprezentowane jerpenfi/олмел). Dwze, przgJzWong otna, przez W r e widać би/nq rof/iMnofc w ogrodzie, co fworzy we wngfrzw najfro} oranżerii. Przy Jfoie fiedzi J&zry gadacz, w oWaracA, z orodq, w jwrdwcie, z Wo_Z&a_ w re&w. Zajfanawia aig nad" fa/emnicĄ TVafwry i rym jfworzeniem, W r e może jfanowic do nie/ № c z - wezem. GWno przyłącza zawarfq w tfiqz'ce jego zooiogiczno. de/inic/g. STARY BADACZ Napis Węże: gady z rzędu łuskoskórych, o ciele silnie wydłużonym, pozbawione nóg, poruszające się ruchem wijącym. Najczęściej jadowite, a jeśli nie, to dusiciele. BYĆ KOBIETĄ Przyrodnik od%Wd Jbia^g i ¿ierze na rece ogromnego weza. STARY BADACZ Ależ to bestia! Jak to możliwe, że właśnie wężowi udało się skusić Ewę? Musiała mieć bardzo dziwny gust. Ж gaoinecie po/awia fig narrafor. Ta&ze frzyma w re&w sporego gada. Po cnwi/i oa%Wa do ferrariwm. NARRATOR Rzeczywiście, mało które ze stworzeń budzi tak powszechną niechęć i lęk. Ale możemy przypuszczać - na podstawie biblijnej Księgi Rodzaju - że w chwili kuszenia wąż wyglądał inaczej: znana nam dzisiaj jego postać (dość mało powabna) to skutek przekleństwa, jakie później dopiero rzucił na niego Bóg. Лага fabiiea zoo/ogiczna - maiowidio przedf&zwia/ace dwa fpiecione weze. 709 �GŁOS Z NIEBA NARRATOR „Ponieważ to uczyniłeś, bądź przeklęty wśród wszystkich zwierząt domowych i polnych; na brzuchu będziesz się czołgał i proch będziesz jadł po wszystkie dni twego istnienia." Dopiero teraz będzie się czołgał. Jak zatem wyglądał wcześniej? Spqyrzem'e do pracowni z zewnąfrz, przez otno. Widać mfodą dziewczynę w fzare/, dfwgie/ fwkni, robiącą porządki. Bierze ze Jfofw jabfto i wycnodzi do ogrodu pefnego Ьи/пе/ rof/innofci. W kadrze po/awia fig narrafor. NARRATOR Wydarzenia, których scenerię tworzył ogród rajski, były wielkim wyzwaniem dla artystów. Nie jest przecież łatwo pokazać naraz tak złożoną sytuację moralną i egzystencjalną: niewinność łączy się tu z rozkoszą cielesną, czystość z grzechem. Ciekawe, że podobna dwuznaczność (przez niezwykły przypadek) wiąże się z samym jabłkiem: otóż po łacinie jego nazwa - maiwm (z gr. meion), brzmi tak samo jak przymiotnik „zły". Dziewczyna z _/a№iem podcnodzi do drzewa, z Wręgo zwwa ogromny wąz. Widot fen przemienia fig w obraz maiarjkiprzedffawia/ący Adama i Ewg oraz wefa z iwdzką fwarzą, ^fo/'ącego na czferecn nogacn (r/wgo van der Goej, GrzecA pierworod­ ny). NARRATOR (OFF) A zatem: kobieta - jabłko - i wąż. Oto wersja zaproponowana przez Hugona van der Goes z Gandawy (w X V w.). Jak widać, bestia nie czołga się jeszcze na brzuchu; przez co niewiele zresztą zyskuje na urodzie (te płetwiaste, nietoperzowate odnóża to cecha typowa, tradycyjnie przypisywana istotom demonicznym). Aonogrq/ía.- MicW Aniof, Wygnanie z ra/'w, MajWino da Panicaie, Grzecb pierworodny, Bracia z Łimbowrg, Pa/ ziemni. N A R R A T O R (OFF) Ale w dawnej sztuce spotkać można pomysł jeszcze ciekawszy, a nawet szokujący. Bardziej znana jego wersja to fresk Michała Anioła Wygnanie z ra/w. Ale podobne rozwiązanie stosowali już wcześniej inni twórcy: Massotino da Panicale w 1424 г., czy też - również na pocz. XV w. - słynni francuscy miniaturzyści, bracia z Limbourg. Proszę zobaczyć, kogo tu przypomina kusiciel! Wąż ma wyraźnie kobiece rysy; i to niedwuznacznie przypominające Ewę! Jest to niezwykłe oskarżenie. Kobieta nie ma tu szansy na jakiekolwiek usprawiedliwienie - że była na przykład niecnie oszukaną ofiarą przebiegłego kusiciela, uwodziciela (jak później wiele innych naiwnych dziewcząt). Kusicielką - źródłem wszel­ kiego zła - jest tu ona sama! Komnafa o dziwne/' arcnifekfwrze, przypomina/aca średniowieczny WafZfor.- ka­ mienne, grube jciany, mafe otno, fkiepione drzwi. Wrzyjf&o jednak iekko odreainione. Przy Jfoie, pekym jwiec, biedzi narrafor. Sfwdiw/e wieiką kjiegg Bib/ii. NARRATOR Така interpretacja tekstu biblijnego jest niewątpliwie sporym nadużyciem: opowieść o Grzechu Pierworodnym z pewnością nie uzasadnia tak radykalnego antyfeminizmu. Choć - trzeba przyznać - w tym fragmencie Biblia prezentuje raczej męski punkt widzenia. Podobnie zresztą jak opowiedziany przez Hezjoda, nawet jeszcze radykalniejszy grecki mit o pierwszej kobiecie - o Pandorze. Л/drrafor wffa/e od ffofw, bierze do rgki pocnodnig i wycbodzi z komnary. GŁOS Z NIEBA „Jest to prezent od wszystkich bogów, pułapka, od której nie ma ucieczki, przeznaczona dla mężczyzn... Z niej pochodzi ta rasa, przeklęte plemię kobiet, ta straszliwa plaga zesłana na śmiertelnych mężczyzn." �№%ггд(ог, z pocAWm'q w геЫ, idąc cie/wzym, tamiennym tory!arzem, docAodzi ¿o ^rzypiącyc/z ¿rzwi i zm'ta za nimi. NARRATOR Te dwie historie w bardzo wielu szczegółach są do siebie podobne. W obu kobieta zostaje zesłana ludziom przez bogów (to znaczy - zesłana mężczyznom, bo niewiast jeszcze przecież nie było). O ile jednak Ewa miała być pociechą dla osamotnionego mężczyzny (a nieszczęście sprowadziła dopiero później), to Pandora od początku pomyślana była jako kara dla ludzi i zemsta bogów za oszustwo Prometeusza. Ogromna, kamienna faia, a w nie/ jcnody, biafe i rozwiefione. №z icn wżycie z^awutowa dziewczyna, również w przejwiefione/ iprzefwifz«/a_ce/ bieii (/eff Го fa jama dziewczyna, Wrą apofWifmy yuz w gabinecie przyrodni/zz). Z ozdobne/ ftrzyntipefne/yabfeÁ: wy/ты/е jedno, Po cnwiiipowoinym rwcnem wywraca cafąjArzynte, a czerwone yab&a focza, fie ze jcnodów. NARRATOR (OFF) Wspólną cechą obu tych postaci jest też kobieca ciekawość: Ewa zerwała zakazany owoc, Pandora zaś (mimo przestróg Prometeusza) otworzyła puszkę (a dokładniej rzecz biorąc: beczkę), którą podstępni bogowie dołączyli do swego prezentu (jak wiadomo pojemnik ten zawierał wszelkie możliwe nieszczęścia). Jedno zjaWek Zoczy fie do nóg narrafora... Podobieństwo tych dwóch mitologicznych postaci jest tak duże, że chętnie je utożsamiano. Na przykład w roku 1549 francuski malarz Jean Cousin namalował alegorię kobiecości zatytułowaną Ewa, pierwsza Pandora. Aonogra/ia; Уеап Oowjin, Ewa, pierwsza Pandora. NARRATOR NARRATOR (OFF) Tym, co łączyło te dwie kobiety, był też niefortunny wpływ na mężów. Dlaczego jednak tak łatwo ulegali oni swoim żonom? Prawdopodobnie dlatego, że były piękne i ponętne. Hefajstos ukształtował Pandorę wzorując się na nieśmiertelnych boginiach. A Zeus miał wtedy rzec: GŁOS Z N I E B A „Uczynię ludziom dar ze zła, w którym wszyscy jednak znajdą upodobanie..." /ikonografia; maiarjfwo anryczne. NARRATOR (OFF) Sprawa ta wymaga krótkiego komentarza. Zarówno w świecie antycznym, jak i w chrześcijaństwie zawsze miał wielu zwolenników pogląd, że piękno jest nierozdzielnie powiązane z dobrem. Założenie to było podstawą greckiej pedagogii, pragnącej tak kształtować ducha i ciało młodego człowieka, by stał się каАод к т crym)og, piękny i dobry. Wnefrze cerkwi, w &fóre/ frwą/ą prace ma/ars&ie.' jciany potrywane ją/redami - i/eonami. Wgąszczw rwjzfowoń widać o r o d a f g g o mnicna-arryffg. NARRATOR (OFF) W chrześcijaństwie sformułowano nawet teologię piękna, traktowanego jako odblask boskości. Św. Dionizy, grecki mnich żyjący w VI w., pięknem nazywa samego Boga, on bowiem, Bóg, jak mówi Dionizy, każdej istocie nadaje jej właściwe piękno. W liturgii i sztuce sakralnej, za pomocą widzialnego piękna, starano się wyrazić chwałę nieba. W prawosławiu otaczano głębokim kultem święte ikony, których twórcy starali się nie tyle namalować piękny obraz, ile objawić boskie piękno wcielone w postać człowieka. ¡ygfgbi certwi widać ogromny trzyz zawierzony na iinacA, ya&by na cnwiig przed wciągnięciem &ы górze. № pierwszym pianie Kamera и/awnia obecnofc narrafora. Po cnwiii w fie wtazw/^ fig mnicn-maiarz czyfa_/ący ibigge BiWii. Zb/izenie yego fwarzy. NARRATOR A jednak... jak widać - równolegle funkcjonowało też przekonanie, że nie tylko dobro, ale i zło wcale nie musi być brzydkie i pozbawione uroku. Dlatego bardzo ceniono przestrogę biblijnego proroka Syracha MNICH „Odwróć oko od pięknej kobiety a nie przyglądaj się obcej piękności: przez piękność kobiety wielu zeszło na złe drogi, przez nią bowiem miłość namiętna rozpala się jak ogień." /tonogro/ża; fa/emnicze pojfacie tobiece z różnyc/z epok oraz prorok /zą/ajz. NARRATOR (OFF) Pierwowzorem kobiet fatalnych, obezwładniających mężczyzn pięknem ciała i nieprzeniknionym mrokiem duszy, była oczywiście Lilit: najstarsza znana z imienia upiorzyca, straszliwa лы&ЫЬа, opisywana w starożytnych tekstach semickich. W Epojie o Gi/gomejzw, sprzed 4 tys. lat, na glinianej tabliczce napisano: GŁOS Z N I E B A „W pośrodku drzewa gniazdo umościła upiorzyca Lilit wabiąca mężów." NARRATOR (OFF) Półtora tysiąca łat później biblijny prorok Izajasz tak opisuje świat po ostatecznej zagładzie, dotknięty karą boską. Mnicñ, z brodą i z dfwgimi wWami, rym razem y'a&o toznodzie/a. MNICH Zdziczałe koty spotkają hieny, A kosmate istoty będą się wzajemnie nawoływać. Będzie tam przebywać Lilit, by znaleźć w nim wypoczynek. Tam zgromadzą się węże... Zgromadzą się tam sępy. �Оетла, jreaniowieczna /со/ммдГд. Мак оАло z оаги/лулн izyoami. W /'ego роб/izw pw/ptf, а ла nim Wega. A/arrafor obrywa j/e oa" /e/cfwry przecAoazi w аггеле trafy ooWziefa/ące/ /лле pom/ejzczenie. WWacf zna/¿/w/qcq fig fam poífac totiecq. NARRATOR W średniowieczu kabaliści żydowscy utrzymywali, że Lilit była pierwszą żoną Adama, starszą od Ewy. Co więcej: miała powstać nie tak jak Ewa, z żebra mężczyzny - Bóg stworzył ją ponoć wprost z ziemi, jak Adama. Stąd jej pycha i niechęć do podporządkowania się mężowi (spór między nimi dotyczył m.in. pozycji w czasie aktu miłosnego: Lilit i tutaj pragnęła dominować nad mężem); którego w końcu porzuciła, wybierając demoniczną wolność. Przetrwało w niej jedno uczucie: zazdrość. Pasfac zza trafy fo We/'ме wc/eWie fe/ jame/ c/qg/e az/ewczyiy. Teraz гат/ем/к j/e w wptorzyce. Уеу cíafo А:ылр;еАлел1 t' zmyí/owq ла^одоа, a/e zarazem przeraża gwa/fotwKMcVq мге/гою i poffepw/qcym częściowo rozWać/em cia/a. N A R R A T O R (OFF) Mściła się na kobietach, dzieciach, mężczyznach. Sferą działania Lilit był przede wszystkim sen. Napadała na śpiących, zsyłając nieprzyzwoite sny i płodząc z nimi następne pokolenia demonów. Albo też kusiła ich, przybierając niezwykle powabne kształty. Prawdziwą swą postać ujawniała później, po osiągnięciu swego celu. Ranek po nocy spędzonej z Lilit - kiedy kochanka okazywała się truchłem - musiał być przykry; o ile w ogóle nadchodził. Kto zresztą wie, który z jej kształtów jest prawdziwy? /toMOgro/ia.' wia/arjtie tvyobraz'ema АоЫесусл denKwidw pofworów - L/Щ A/e&afe, Gorgony тлусл. NARRATOR (OFF) Postać Lilit przetrwała w kulturze europejskiej (w legendach, w literaturze, w tradycji ezoterycznej) przez wszystkie epoki, od starożytności do czasów nowożytnych. Trudno zliczyć wszystki kobiece demony i potwory, jakie stworzyła ludzka wyobraźnia. Sięgając tylko do tradycji antycznej: Hekate, o trzech tułowiach i trzech głowach, opiekunka czarownic; jej córka Empuza, przerażająca, żywiąca się ludzkim mięsem, ale niekiedy przybierająca postać pięknej kobiety po to, żeby zwabić swe ofiary - mężczyzn; Gorgony (już mniej pociągające), z czuprynami w postaci kłębiących się węży; podobne do nich Erynie, boginie pomsty. I wiele innych. Czy zatem pierwiastek kobiecy wyobraża wyłącznie ciemną stronę rzeczywistości, siły destrukcyjne? Mówiąc metaforycznie: czy kobieta zawsze musi być przyjaciółką węża? Oczywiście - nie! A/arrafor ла f/e pWtorzeźoy przedrfawm/'acey Demefer. NARRATOR Wiemy przecież, jak silnie jest zakorzeniony w naszej wyobraźni obraz kobiety-matki, nosicielki sił życiowych. Dawne ludy rolnicze utożsamiały uprawianą przez siebie ziemię z kobiecym łonem, a samą uprawę (orkę) z aktem płciowym. Czciły też boginie płodności, będące źródłem wszelkich sił życiowych i wegetacji roślin. Takie, jak np. grecka Demeter, rzymska Ceres, za których atrubut uchodził kłos zboża. A i my przecież nie przez przypadek naturę nazywamy matką, a nie ojcem. Та/егмл/сгу, czarny &oryfarz, рггуролн'ла/Асу garazW /д/ctego^ «nota. Zyego g/e/w лааслоаг! naga dziewczyna. NARRATOR (OFF) 7/2 Kobiecość - nieprzenikniony żywioł, który nasza wyobraźnia przedstawia chętnie w obrazach takich jak noc, ciemna grota, niezbadana otchłań wody... Imię Lilit tradycyjnie łączono ze słowem /а/i/, w językach semickich oznaczającym noc. Ale noc to przecież także wyobrażenie początku. Grecy uznali noc (№f^) za boginię, i to najstarszą ze wszystkich. Widzieli w niej uosobienie kobiecości zrodzonej - wraz ze światem - z mroków �przedwiecznego chaosu. Z chaosem też spokrewnione były wszystkie owe mitologiczne potwory, którym przypisywano płeć kobiecą. Chaos jest jak kobieta - groźny, ale płodny. Ponownie wngfrze cer&wi; na rwjzfowaniw fezy oapoczyvva/qcy ma/arz. Za nim wiaqcprawie мбомсгомд &оме МаШ ВоШе/ N A R R A T O R (OFF) Wiele cech starożytnych bogiń płodności odziedziczyła, szczególnie w ludowej wersji chrześcijaństwa, Matka Boska, w teologii określanajako druga Ewa, nazywana też źródłem albo naczyniem życia i mądrości. Gabinef а/спелн'Ы, pe/ел кб/дмус/г naczyń i rozmaifycn przyrządów. 1Ус/го&; ao niego narrafor. NARRATOR Symbolikę tę przejęli alchemicy, usiłujący okiełznać w swym laboratorium siły życiowe - te siły, które (jak wierzono) dokonały kreacji świata. Otóż naczynia alchemiczne, retorty, alembiki, kuliste w kształcie, zawsze było utożsamiane z jednej strony - z wszechświatem, z drugiej - z kobiecym łonem. Ponownie kontnakz ze дслодолн. A/ie ma ywz Ponabry, a/e na ^cnoć/ac/t ciqg/e Zez'a_ /аб/Ы. A/arrafor. NARRATOR Ciekawe zresztą, skąd wziął się pomysł opisanej przez Hezjoda słynnej puszki Pandory, która zawiera w sobie wszystkie nieszczęścia, a na dodatek jeszcze - nadzieję. Czy nie mamy tu przypadkiem do czynienia z transformacją (pesymistyczną i antyfeministyczną) starszej koncepcji, w której chodziłoby raczej 0 zasobnik wszelkich właściwości, zarówno dobrych, jak i złych. Niejako wyniesione do wymiaru kosmicznego kobiece łono, w którym dojrzewa i z którego następnie wylania się świat. Ostatecznie imię Pandora oznacza: (n%%v-S(opa) wszech-darząca. Tak jak imię Ewa: dająca życie. /Á%)nogrqf7a." Weae/e Ре/еола i Tefyoy; Poryta (Дыбелд, Corne/ú Come/üz; Яелг/лА: ae C/erc, Малые/ А/Шаы^, Яепа"г;А: van Ba/ел лг., Яал^ von Доспел). Ьыса^ Сгамас/г ff., Жемм^ z ЛГыр;а'улет ^rać/nącym mióa". N A R R A T O R (OFF) Ową dwuznaczność kobiecości w ciekawy sposób pokazuje też postać - wydawałoby się - jednoznacznie zła. Grecka Eris (epiQ - Niezgoda, skrzydlata córka Nocy, nieodłączna towarzyszka boga wojny. Jako przyczyna zła miała niewątpliwie coś z demonicznych kusicielek. Szczególnie że i ona posłużyła się jabłkiem - stało się ono narzędziem słynnej prowokacji na weselu Peleasa i Tetydy. Gdy zjawiły się na nim olimpijskie boginie, Atena, Hera i Afrodyta, Eris rzuciła je (jabłko Niezgody!): dla najpiękniejszej - jak powiedziała. Konkurs piękności zwyciężyła Afrodyta, ale w konsekwencji - wybuchła wojna trojańska. /Аюлодга/ю.' &i/&a werayi лселу wo/Аз Owóc/i др/ес;'олусл ze jo6o_ голнолалн zapa^ni/:ow - m.in. nWowiaYo efrwitie, У;'//аг(/ ae Яоллесоып" X / / / w., F. von De/regger /870, Zapady w 7yro/w. N A R R A T O R (OFF) Zarazem jednak Grecy uważali (pisze o tym Hezjod w Prococ/i i ал/асл), że istnieje inna Eris, będąca silą twórczą (wbrew powiedzeniu: zgoda buduje, niezgoda rujnuje). I to dzięki niej możliwe są takie uczucia, jak ambicja, duma z wykonanego przez siebie dzieła. Bez niej, bez tak rozumianej Eris - gdyby nie istniał w świecie kontrast i antagonizm - niewiele by się w ogóle działo. Zwalcza ona obojętność, prowokuje, za­ chęca do pracy, walki, dyskusji (dlatego „erystyką" nazwano sztukę prowadzenia sporów, jakże czasem twórczych). WieZ&a ла/а z Á:oiümnami. A^arraforf fot przy fzWwgac/i, ла &fóryc/i wm obraz У. Miró, Macierzy/krwo. Po c/iwi/i zfWizenie jzczegófów обгагы. NARRATOR I ona więc ma w sobie siłę - swoiście macierzyńską, trudną i daleką od jakiegokolwiek sentymentalizmu. Taką, jaką przedstawił Joan Miró na obrazie z 1924 roku, zatytułowanym właśnie Macierzynjfwo. Zauważmy: jest tutaj pierś kobieca, jest też łono, mające jednak szokujący kształt ostro tnącego wahadła. /konogro/ia.- Wome i fciecie Av. /ала C/irzcicie/a. N A R R A T O R (OFF) O ty m, jak trudno o jednoznaczny wize­ runek kobiecości, niech świadczą dwie biblijne historie o dwóch kobietach, z powodu których mężczyźni tracili głowy. I to najzupełniej dosłownie. Pierwszą jest oczywiście Salome, która tańcem tak zauroczyła króla Heroda, że ten zgodził się spełnić jej życzenie: kazał ściąć głowę św. Janowi Chrzcicie­ lowi. Postępek Salome ma oczywiście wyob­ rażać grzeszne pożądanie, mściwość 1 przebiegłość, jaką niektórzy chętnie przypisują wężom i kobietom. /A%mogrq/ta; /wdyfa i Яо/о/ёглел, We/'ме epizody zda­ rzenia. 773 �N A R R A T O R (OFF) Postępek bohaterki drugiej historii jest pod wieloma względami podobny - jest w nim i podstęp, i erotyzm, a jednak spotkał się z zupełnie inną oceną. Działo się to (jak czytamy w bilijnej księdze Judyty) za panowania babilońskiego króla Nabuchodonozora. Jego wojska, pod dowództwem Holofemesa, oblegały miasto judejskle Betulię. Przewaga napastników była tak duża, że Izraelici stracili wiarę w sens dalszej walki. Wtedy jednak do działania przystąpiła Judyta, bogata, pobożna i niezwykle piękna młoda wdowa. W stroju podkreślającym jej urodę udała się do obozu wroga. Spotkała się z Holofemesem i skusiła go. Skusiła obietnicą, że wskaże mu nieznaną drogę do miasta i w ten sposób wydaje w jego ręce. Ale skusiła go także swoją urodą. Bogafe WMgfrze мдлно(ы wodza wo/j& 6aW;Wj&:c/z. f/oio/emej, jpoczywa/qcy na ioz'w, da/e ро/есегн'е jiuzącemw. N A R R A T O R (OFF) Aż wreszcie, czwartego dnia, Holofemes rzekł do swego sługi: HOLOFERNES Idźże i nakłoń tę hebrajską niewiastę, żeby do nas przybyła i z nami jadła i piła. Zaprawdę byłoby to hańbą dla nas, gdybyśmy taką kobietę puścili nie obcując z nią. Jeśli jej bowiem nie zwabimy do siebie, będzie z nas sobie drwiła. /wdyfa (Wre/' ryjy fwarzy przypomma/'q wjzyjfkie poprzednio widziane juz kobiery) zjawia fig przy iozu Яо/о/ёгп&га. Ten figga rgkq do jej ramienia, zrwwa z niego fzafg. Dakzy widok kryje jpujzczona zajfona. N A R R A T O R (OFF) Judyta przyjęła zaproszenie na ucztę, po której słudzy zamknęli namiot od zewnątrz. Holofemes jednak upił się winem i zasnął. /wdyfa wnoji nad gfowg, w оби rgkac/i, miecz. Biajk ognia pada na jej (warz. Odwraca fig кы iezącemw na ioz'u mgżczyźnie i bierze zamac/i. N A R R A T O R (OFF) Wówczas Judyta wzięła wiszący na słupie miecz Holofemesa i uderzywszy nim dwukrotnie z całej siły w kark mężczyzny - odcięła mu głowę. /konogro/ia.- dakze epizody nijfoni /wdyry i Яо/ofemefa. N A R R A T O R (OFF) Podała ją swej niewolnicy, po czym nie niepokojona przez nikogo opuściła obóz i powróciła do swoich. Rano Izraelici zaatakowali obóz Babilończyków. A ci dopiero wtedy odkryli śmierć swego wodza. Wpadli w panikę i w popłochu uciekli. /konogrq/га. kroi Lwdwik ХУ/ na giiorynie, ^w. Verzy i jmok; Dawid z fbem Goiiafa. N A R R A T O R (OFF) Ścięcie głowy to coś więcej niż zwykłe zabójstwo, pozbycie się przeciwnika. To także znak pokonania i opanowania reprezentowanych przez niego sił, mocy, lokalizowanych właśnie w tej części ciała. Dlatego w baśniach rycerz walczący ze smokiem zagrażającym miastu musi bestii odciąć łeb. Judyta przejęła tu rolę rycerza, mężczyzny: jest zdecydowana, odważna, ale nie straciła swej kobiecości: posiadła sztukę przymilania się, a niebłahą rolę w jej intrydze odegrał erotyzm i piękno jej ciała. A Holofemes? Jest tu właśnie takim smokiem, wcieleniem szatana, władcą ciemności. Całą więc historię Judyty można rozumieć jako wielką metaforę walki dobra ze złem. Zauważmy jednak, że nastąpiło tu swoiste odwrócenie ról: wcieleniem zła jest mężczyzna, jego pogromczynią zaś - kobieta. /konogra/га; Caravaggio, Madonna z maiym Cnryjfiwem, depczącym gfowg wgza N A R R A T O R (OFF) Nic dziwnego, że wiele cech Judyty teologia chrześcijańska przypisała później Matce Boskiej. Jest to również postać kobiety walczącej z szatanem. Określano ją także jako następczynię Ewy, która tym razem wężowi nie uległa. Ponownie gabinef przyrodnika z poczajku programu, a w nim narrafor. Ádmera jpogfodd przez okno, a na koniec powoii oddaia fig w mroczny ogród NARRATOR Kim zatem jest kobieta? Czy dokładniej: jaki obraz kobiecości ukształtował się w naszej wspólnej, kulturowej wyobraźni? Matka czy kurtyzana? Subtelna muza, zsyłająca poecie natchnienie, źródło duchowych uniesień, czy drapieżna i zmysłowa syrena? Skłonni jesteśmy radykalnie przeciwstawiać te dwa wizerunki. Ale przecież w namiętnym i zmysłowym śpiewie syren, zniewalającym mężczyzn, musiał zawierać się jakiś artyzm. Z drugiej zaś strony szlachetne natchnienie sprowadzane na artystę przez jego muzy nie mogło być pozbawione mocy i namiętności. Granica między zmysłowością a uduchowieniem niewątpliwie istnieje, ale nie zawsze jest wyraźna i ostra. Tak jak nie jest łatwo odróżnić natchnienie od pokusy. koniec odcinka 774 �Odcinek: BYĆ MĘŻCZYZNĄ Dwza o&Ziofeta. VKfród regofów z A^iążtami szpera narrafor. Co to znaczy: być mężczyzną? Jest to pytanie, na które nie można dać jednoznacznej odpowiedzi. Ma ono NARRATOR raczej coś z prowokacji. Szczególnie w ostatnich czasach, gdy to raczej kobiety poszukują swej płciowej tożsamości, organizując się w ruchy feministyczne. Pytanie to należy jednak stawiać, bo kolejne próby odpowiedzi tworzą obraz coraz ciekawszy, wielobarwny. Obraz, w którym być może odnajdziemy samych siebie. Napis BYĆ MĘŻCZYZNĄ &z/a гусеЫи,- ¿oro/e, na NARRATOR neroy. Л/drrafor. Wydaje się, że cechą - i cnotą! - określającą prawdziwego mężczyznę, powinno być męstwo. Już starożytni Grecy określali męstwo słowem ovSpeia, które pochodzi od a r ¡ E p , mężczyzna. Męstwo - męskość: to prawie to samo. Czy jest to jednak cecha odróżniająca mężczyznę od kobiety? Pojfac rycerza - ogromna, pofęzna, przejwier/ола promtcntam; f/ońca - W r y powo/i zaWada koic/ne części zbroi, po czym do^fo/Mym gejfem wnoji nao" g/owe miecz. N A R R A T O R (OFF) Wydaje się, że byłoby to zbyt duże uproszczenie, a nawet męska uzurpacja. Według jednej z definicji słownikowych męstwo jest to hart duszy, ważniejszy od hartu ciała. Hart duszy! A czy kobiety są go pozbawione? Dlaczego zatem - zamiast „męstwo" - nie mówimy: „żeństwo"? Ponownie narrafor w 6i6/iofece. Wobec tych wątpliwości odwołajmy się na początek do starej i konkretnej mądrości. Mówi ona, że prawdziwym mężczyzną jest ten, kto zbuduje dom, spłodzi syna, oraz- na samym początku - posadzi drzewo. NARRATOR Pofezne drzewa - w obrażać/; гид/агШсА i w nafwrze. N A R R A T O R (OFF) Drzewa w szczególny sposób poruszają naszą wyobraźnię. Potężne, stare - emanują dziwną świętością. Budzą szacunek. Wyrastają z głębokiego wnętrza ziemi, a konarami wznoszą się - do nieba. Stąd w wielu mitach i podaniach pojawia się myśl, że drzewo jest o s i ą ś w i a t a , na której wspierają się niebiosa. Tędy można wspiąć się do nieba, albo zstąpić do świata podziemnego. Na tym właśnie polega świętość drzew, tak często im przypisywana. Stanowią symboliczny środek świata, wyznaczają miejsce, w którym ów świat powstał. Albo przynajmniej - miasto, kraj albo naród. Tu zapisana jest pamięć początku. Nocny p/ener, magicznie owief/one drzewa. Miedzy nimi wbify w ziemię ki/, W r y w pewne; cAwi/i, nag/e, w cwdowny spojób, pokrywa fie /ijćmi. N A R R A T O R (OFF) W wielu opowieściach, z różnych części świata, spotkać można powtarzający się motyw bohatera, który sadzi drzewo w niezwykły sposób. Wtyka mianowicie w ziemię suchą gałąź (albo np. podróżną laskę). Na drugi dzień ten kawałek martwego drzewa pokrywa się zielonymi liśćmi. Z&onogrq/ia; Лоты/иг i Pemm, Aron, fw. РаГгу/с, krzyż jako drzewo życia („Żywy krzyż"). N A R R A T O R (OFF) Tak zrobił Romulus (wielki dereń wyrósł w Rzymie z ciśniętego przezeń oszczepu); ale także biblijny Aaron, i patron Irlandii święty Patryk. A przecież także krzyż Chrystusa (w topografii chrześcijańskiej wyznaczający środek świata) tradycja przedstawiała w postaci żywego drzewa, pokrytego zielonymi gałązkami. W tradycji biblijnej jest to swoista miniatura rajskiego drzewa życia. Moc, która ożywia martwy kawałek drewna, jest tą samą siłą, która dała życie pierwszemu drzewu, zasadzonemu w środku raju i która stworzyła świat. A/oc. Orwarfe otno wie/Ше/ cnary, przez tfóre widdc dziwnie ofwief/оле drzewa. W otnie ffoi narrafor. NARRATOR Przekonanie o świętości drzew - o mistycznej łączności z całym kosmosem - potwierdzała obserwacja, że każdej wiosny, od wieków, drzewa pokrywają się liśćmi, odmierzając w ten sposób bezwzględny rytm Natury. /konograjia; średniowieczne miniafwry poWu/ącc prace w po/u (m. in. ko/e/ne mieniące z/resku w ¿ a Torre de//'Agwi/a we W/ojzecn; Pja/ferz Kro/owe/ MariiХ/У i in.). N A R R A T O R (OFF) Tradycyjna wyobraźnia postrzegała świat natury w kategoriach erotycznych. Ziemia rodzi plony tak jak kobieta rodzi dziecko. Musi jednak zostać zapłodniona. Dlatego orka i siew były męską sprawą: traktowano je symbolicznie jako akt seksualny, a narzędzie zagłębiające się w ziemię utożsamiano z męskim członkiem. 775 �/Аллодгд/гд; Aín¿i»tie i'Wfrage o (стдгусе erofyczng/. üngom. NARRATOR (OFF) W hinduizmie na przykład to samo słowo (&ы#д/д) oznacza zarówno męski członek, jak i narzędzie do kopania w ziemi. Ale jest ono spokrewnione etymologicznie także ze słowem (mgam. A fwigom to element architektoniczny każdej hinduskiej świątyni - słup, który symbolizuje łączność ziemi z niebem: oś kosmiczna. Element ten jest umieszczony w podstawie, zwanej joni, czyli kobiece łono. Nie jest to pomysł wyjątkowy, egzotyczny, związany wyłącznie z kuturą Indii. W tym punkcie wyobraźnia religijna Hindusów spotyka się z europejską. /&OMogra/%z; Porfref M. Мш'егд i' ryciny aZcnemiczne. GŁOS Cała materia, jak kobieta, sama z siebie jest zimna i niezdolna do wydawania potomstwa - jeśli ciepłem i ruchem nie pobudzi jej i nie zapłodni męski czynnik. NARRATOR (OFF) Tak pisał w 1616 r. w dziele De Cirrido gwadWo Рпул'со słynny alchemik Michael Maier. A oto rycina z XIV-w. rękopisu alchemicznego, przedstawiająca pierwszego mężczyznę, praojca Adama - dość zaskakująco utożsamionego z rajskim drzewem. Piener. MWe drzewko. NARRATOR Kim jest więc człowiek, który sadzi drzewo? Czyniąc to mężczyzna wyznacza symbolicznie święte centrum swojego świata, zakorzenia ten świat i zapewnia mu kontakt z siłami Natury. A dom? - drugie zadanie stojące przed mężczyzną? P/ener. rVd po/anie lezą wie/kie pnie Ус/^гусл drzew. Wśród nieb wwi/'д fig дгырд mgzczyzn w różnym wiekw, wykonwjącycn roznwiife proce ciesieiskie. № jednym z pni przyfiddf młody wigfhićik i zabiera fig do inićidanM, kfóre przyniosia mw jego гопд. NARRATOR (OFF) Budowa domu zawsze miała w sobie coś z religijnego obrzędu. Wybór miejsca, czas, kiedy należało wycinać w lesie budulec i kiedy można było rozpocząć prace - to wszystko łączyło się ze zwyczajami i przekonaniami, których nie da się wytłumaczyć tylko praktycznymi potrzebami. /копо^гд/гд. mifimfura średniowieczna рокдгы/дсд ргдсе ciesieiskie. P/ener. Widok z iofw р(дкд; czworokątny zaryj przyizkgo domw. W jego środku wyroffa miode drzewko, pod nim zaś ieży z rgkami pod giową mfody wieśniak. NARRATOR (OFF) Niezwykle często powtarza się myśl, że cieśla budujący dom w istocie w małej skali powtarza to, co niegdyś, „na początku", uczynił sam Stwórca: wznosi fundamenty, tak jak Bóg stworzył podwaliny świata; zakreśla przestrzeń przyszłego domu, tak jak Bóg wyznaczył granice oddzielające świat człowieka od niebezpiecz­ nych zaświatów. Piener. Miode drzewko, wokói kfórego powjfafa Гутсгдлет drewniana коп#гикс/д - przestrzenny modei wznoszonego domu. Po wngfrzw przecnadza fig лдггдГог. NARRATOR Cztery ściany to zatem cztery strony świata; tak jak dach to nieboskłon. Dom wyobraża ów osobisty świat mężczyzny, którego centrum miało wyznaczać drzewo. Dlatego - zgodnie ze zwyczajem słowiańskim - od posadzenia drzewa zaczynano budowę (wyznaczało ono najważniejsze, centralne miejsce w przyszłym domu). I na tym w zasadzie budowę kończono: do dzisiaj przetrwał przecież zwyczaj wieńczenia tzw. wiechą szczytu nowo zbudowanego budynku. Wngfrze wiejskiej слдгу. Wigjnmk z zoną wiaszą/ą nad drzwiami zkioną gAŻązkg, a TKUfgpnie obejmw/ą sig i cafw/ą. NARRATOR (OFF) Dom chętnie też przy rozmaitych okazjach i świętach „majono" - ozdabiano zielonymi gałązkami, żeby przypominał drzewo, a przez to - otrzymał nowe siły, doznał niejako odnowienia. Ponownie drewniana коюггыкс/д wznoszonego доты iпдггдЮг. NARRATOR Kim jest więc ten, kto buduje dom? A syn? Czy spłodzenie syna także ma coś wspólnego z kreacją świata? Ме/дкд спдГа. ATobiefa w pofogw. ДдЬкд bierze zawinigfe w pieiwszki dziecko i kiadzie na podWze, skąd podnosi je miody ojciec. NARRATOR (OFF) Otóż istniał niegdyś zwyczaj, w różnych częściach świata, że noworodka, zaraz po umyciu i zawinięciu w pieluszkę, kładziono na ziemi (po łacinie obyczaj ten zwano nwmi posifio), i w ten sposób włączano go w świat człowieka i jego losy. Świat, który z ziemi przecież wyrasta, jak drzewo. I z ziemi dopiero, niczym z łona Matki, ojciec podnosił dziecko (de ferra foiiere), uznając w ten sposób za swoje. I ofiarowując światu. Jako owoc swoich płodnych sił. A zatem, kim jest ten, kto potrafi spłodzić syna? Pkner дпгусгпу; biaie дкдгу, resztki świązyni, ko/wmny. Widok na morze. 7/6 �NARRATOR Połączenie tych trzech symboli - drzewa, domu i dziecka (syna) - tworzy wypowiedź rzeczywiście bardzo logiczną - w ramach gramatyki naszej wyobraźni. Modelowym zaś przykładem mężczyzny, który wpisuje się w tę symboliczną konstrukcję może być postać opisana prawie 3 tysiące lat temu przez Homera - Odyseusz. Oto jak on zbudo­ wał swe domostwo: Pod wie/tim drzewem wznar; sig dziwna Aonjfrw&c/a przypo­ minająca ogromne foze. Spoczywa fam dwo/e m/odyc/i Aoc/ian&ów. ODYSEUSZ (OFF) „Pośrodku zagrody stało długolistne drzewo oliwne, mocne, wysokie i grube jak słup. Wokół niego zbudowałem naszą sypialnię ze ściśle przylegających kamieni i starannie okryłem dachem, a drzwi wpoiłem szczelne i mocne. Wtedy ściąłem włosy długolistnej oliwki, a pień spiżem obciosałem do samego korzenia, troskliwie i umiejętnie, równo pod sznur. Z niego zrobiłem podstawę łoża, wier­ cąc świdrem dziury wszędzie, gdzie trzeba. Idąc od tej podstawy zbudowałem całe łoże i upiększyłem je złotem, srebrem, kością słoniową." /tonogrą/ia.- onryczne i nowoźyme iiWrac/e do Mady i Odysei. NARRATOR (OFF) Proszę przypomnieć sobie, w jakich okolicz­ nościach Odyseusz opowiada tę historię. Otóż zgodnie z tekstem Homera wraca on do domu po długiej, pełnej przygód podróży, po 20 latach nieobecności. I teraz musi udowodnić swoją tożsamość; udowodnić wiernie czekają­ cej na niego Penelopie, że to on rzeczywiście jest jej mężem. Robi to ujawniając tajemnicę znaną tylko małżonkom. Tajemnicę budowy domu, Dom, którego sercem jest sypialnia i przy­ twierdzone do drzewa łoże małżeńskie. Jak można się domyślać - to tam, na tym prze­ dziwnym łożu (niczym drzewie życia) po­ częty został syn Odysa - Telemach, duma swego ojca. Jest to więc w pewien sposób także dowód jego męskości. P/ener. Dwie drewniane konsfrwkcje o zarysie domu. jedna sfara, zniszczona, drwga nowo wzniesiona. Miedzy nimi narrafor. NARRATOR Kim jest mężczyzna, który sadzi drzewo, buduje dom i płodzi syna? Jest to niewątp­ liwie definicja człowieka osiadłego, który wzoruje się na Stwórcy: pragnie wydrzeć dla siebie fragment przestrzeni i uczynić z niego swój świat. Świat, w którym zakorzeni się i wyrośnie jak drzewo - uczestnicząc w od­ wiecznym rytmie pór roku, nocy i dni, życia i śmierci. Ale czy to wszystko? Czy w tej definicji rzeczywiście wypełnia się całe męskie powo­ łanie? �P/ener grecki. Л/ad brzegiem sfoi mfoda Реме/opa z azicckiem na rgkw. A/adc/iodzi Odyfeftfz, kfóry zegna fig z rodzmq i wsiada na czcka/'qcq ;'wż /ód¿ NARRATOR Przecież Odyseusz - postać, w której chętnie odnajdujemy swoje własne rysy; którego historia często służy poetom jako obraz losów ludzkich w ogóle - Odyseusz zasłynął nie jako dbały i wytrwały gospodarz stworzonego przez siebie domu-świata, ale jako ten, który w pewnej chwili świat ten porzucił. Stał się podróżnikiem i tułaczem! Dlaczego? P/ener wie/jki. ŻVoc. №zrrafor wycbodzi z оуичег/опе;' cnafy w mrok. NARRATOR Jeżeli zbudowany przez nas dom jest symbolicznym obrazem świata (tego świata!), to czym będzie (również symbolicznie pojmowana) podróż? Czy - w ramach tej samej logiki - nie musi mieć czegoś z wyprawy w zaświaty, a zatem: z doświadczenia śmierci? A symboliczna śmierć jest nieodłączną częścią każdego wtajemniczenia. №z wysokie/', bia/е/ ska/e, niczym pojqg, sfoi wypafrw/aca meza Рсмс/ора. Łódz OayfCMfza na pe/nym morzw. N A R R A T O R (OFF) Mówimy: „podróże kształcą" - ale w szczególny sposób. Podróż to bardzo „męskie doświadczenie" (nawet dla kobiety). Prawdziwa podróż - daleka, w obce i niebezpieczne kraje - pojmowana była zawsze jako inicjacja, wtajemniczenie w „prawdziwe życie". Jej celem jest dojrzałość, która powinna owocować po powrocie do domu, do swoich. Ponownie narrafor w р/емеггс antycznym. NARRATOR Taki powrót to swoiste zwycięstwo nad Otchłanią, pokonanie śmierci, ponowne narodziny. Ale jak uczy jednak wiele opowieści - mitycznych, literackich, filmowych - za zwycięstwo to bohater płaci często wysoką cenę: powraca z nie zagojoną raną ciągłego odtąd niepokoju, nadwrażliwością słuchu - nie potrafi uciszyć głosów przyzywających go na powrót w mroki nocy - przerażających, ale i fascynujących. Лагу Ooyrewfz fezqcy па dry/w/ące/, па wpo? zniszczone/' Wzi. N A R R A T O R (OFF) Jak Odyseusz, który 10 lat wracał do domu, po to tylko, by znów go porzucić i zginąć gdzieś daleko, na morzu... OfcMań piekie/na; wngfrze ciemne/' jaskini. /Varrafor z pocnodnią w гекы. NARRATOR G Ł O S ODYSA Z ZAŚWIATÓW NARRATOR W 2 tysiące lat po Homerze, w średniowieczu, ok. roku 1300, usiłował wytłumaczyć postępowanie Odyseusza Dante Alighieri. W jego Boskie/ /fomedit Odys, teraz przebywający w piekle, tak wspomina swe życie: Nie mógł powstrzymać syn mój ulubiony N¡ cześć starego ojca, ni miłości Powinność, niegdyś szczęście lubej żony, Nie mogły zdusić we mnie ciekawości Zajrzenia w świata roboty misterne, Poznania błędów ludzkich i dzielności. Zapewne podobna ciekawość świata kazała porzucić dom innemu podróżnikowi: synowi marnotrawnemu. /konogrq/5a. А.Шгег, Powróf syna marnotrawnego. N A R R A T O R (OFF) Ewangelia św. Łukasza przedstawia go już w chwili powrotu do domu. I na tej właśnie sytuacji najczęściej skupiają się teologowie, malarze i poeci. Rozważają oni skruchę i żal powracającego, miłosierdzie ojca. P/ener. B/ofnijfa ścieżka wśród pó/. /ozie nia_ m/ody cz/owiek w /acnmanacn. N A R R A T O R (OFF) Co jednak było wcześniej; i później? Interesuje mnie, czego nauczył się w czasie swojej podróży; czy był to tylko szacunek dla spokoju i stabilności domowego życia? I co czuł, gdy w jakiś czas po powrocie żywa radość z serdecznego powitania stała się już wspomnieniem? /konogrq/га/ Pembrandf, Powróf дума marnotrawnego. NARRATOR Powrót syna marnotrawnego to temat bardzo wielu obrazów malarskich. Wśród nich szczególne miejsce zajmuje dzieło Rembrandta - ostatnie, jakie ten niezwykły twórca namalował w swoim życiu. Było to więc jego swoiste pożegnanie, przed ostatecznym odejściem - z tego świata. Widzimy na nim młodzieńca, obdartego i naznaczonego trudami drogi, klęczącego przed ojcem, który - wyraźnie wzruszony - przytula dziecko do piersi. Л/arrafor w bib/iofece, przy reprodwkc/i obrazw ^embrandfa. NARRATOR Opowiada ten obraz przede wszystkim o uczuciu, które jest bezinteresowne. Ale jest w nim jeszcze coś (coś, co nie daje mi spokoju): oto młody podróżnik ma na nogach buty - znoszone saboty, które nie obejmują pięt. Nic dziwnego, że w pozycji, jaką przyjął (pokornie), lewy trzewik zsunął mu się z nogi. �Piener; mWy wędrowiec. /koMogro/ia; szczegófy облик Pembrandra. NARRATOR (OFF) Niby nic; może znak szacunku (bose stopy). Ciekawe jednak, że brak jednego buta na nodze (tak jak kulawość albo np. kopyto zamiast stopy) to motyw znany z opowieści mitycznych: cecha określająca pewne postacie, które przybywają z odległych krain, z zaświatów - znak, że z owymi zaświatami nie utraciły zupełnie kontaktu, że jedną nogą pozostają ciągle TAM. Czyżby Rembrandt sugerował, że powrót marnotrawnego syna nie jest ostateczny? Że przypomni sobie on jeszcze - tak jak każdy podróżnik, jak każdy prawdziwy mężczyzna - o owej nieznanej i tak kuszącej dali? А/д/rafor w saii rycerskie/. NARRATOR Co znaczy więc: być mężczyzną? Niezłomnym rycerzem, poetą, mędrcem, mieć niezmierzone bogactwa? Rzecz polega chyba na czymś innym. O ile kobiecość wydaje się czymś naturalnym („intuicyjnym"), o tyle męskość (w naszej wyobraźni) nie jest dana raz na zawsze. Jest czymś, czego mężczyźni muszą dopiero poszukiwać, zdobywać, tworzyć, a potem nieustannie potwierdzać. BiWiofebz. Mzrrafor od&Wa Węge, kfórq wy/qf z pófki na poczqfkw prograww. NARRATOR I prawdopodobnie nie zmieni się to do nigdy. Mimo że nasze czasy nie sprzyjają takim męskim próbom - żyjemy w świecie coraz bardziej zuniformizowanym, a kobiety coraz częściej przejmują w nim męskie role. Jest to w dziejach naszej cywilizacji zupełnie nowa sytuacja. Jakoś trzeba sobie z nią poradzić. Choć - w dawnych ludowych przepowiedniach - tak właśnie wyobrażano sobie koniec świata. koniec odcinka Odcinek: SZTUCZNA TWARZ ZWiżenie (warzy narrafora, oswieriane/' zmienia/ącym się, różnobarwnym świaffem. NARRATOR Tożsamość człowieka zapisana jest przede wszystkim w jego twarzy. Mówimy, żc dostrzegliśmy „znajomą twarz", nasz własna widnieje na zdjęciu w dowodzie osobistym; bandyci tymczasem przeciwnie - w czasie napadu twarz zakrywają, żeby nikt ich nie rozpoznał. Nic dziwnego, że ta część naszego ciała zyskała znaczenie metaforyczne. Mówi się, że ktoś „stracił twarz", albo przeciwnie: że jakiś obłudnik jest „dwulicowy". Twarz trzeba mieć jedną, i to swoją własną. Twarz dziewczyny robiące/' maki/aż, zwieiokrofniona wzwierciadfacn o rozmaife/ wieikosci i Wfaicie. Eterycznym pwnkfem odniesienia rej sceny może być" maiarsrwo szkory Fonfainebfeaw. N A R R A T O R (OFF) Napis Mimo to, od najdawniejszych czasów, od wielu tysięcy lat, człowiek usiłuje przekształcić swoje przyrodzone oblicze w sztuczny sposób, za pomocą masek lub kosmetyków. Dlaczego to robi? Dotykamy tu jednej z tajemnic ludzkiej wyobraźni. SZTUCZNA TWARZ /wź pod napisem (yfwfu odcinka srycnac szum morza. Z ciemności wy&znia sie sfara (warz wiosiarza, oswiedona w fearrainy sposób, zniszczona i pomarszczona. Towarzyszy mu równie sfara kobieta. Ж zmienionym oświedeniw yednak twarze fe wyda/a. jie m/ode, pefne biasku i powabu. N A R R A T O R (OFF) Ponad 2,5 tysiąca lat temu, w VII w. przed Chr., żył (ponoć) na greckiej wyspie Lesbos stary przewoźnik o imieniu Faon - stary i brzydki. Otóż zdarzyło się pewnego razu, że przewiózł za darmo na drugi brzeg ubogą staruszkę. Nie wiedział, że pod tą niepozorną postacią kryje się sama Afrodyta. /konogrq/ш. greckie maiarsrwo wazowe (np. Meidias); sceny z miru o Faonie. N A R R A T O R (OFF) W nagrodę otrzymał od bogini cudowny balsam. Nacierał nim codziennie swoje ciało i wkrótce stał się najpiękniejszym mężczyzną na wyspie. Tak pięknym, że zakochała się w nim największa grecka poetka - Safona z Lesbos. Dodajmy - zakochała się tragicznie: odrzucona przez Faona rzuciła się ze skały do morza. Ponownie twarz narratora w zmieniq/qcym sie oświeceniu, sprawia/acym wrażenie, yakby on także pfynqr Wziq. NARRATOR Opowieść o Faonie ilustruje marzenia wielu z nas (niezbyt urodziwych mężczyzn, a także kobiet). Pokazuje też zniewalającą siłę urody. Przypomina również tradycyjne przekonanie, że piękno jest rzeczą boską, pochodzi od bogów. Nie przez przypadek używamy przecież zwrotu: zrobić się na bóstwo! 779 �AoMogra/za." гслемлипуе rycwyarcAiretfowczMe ipío/iybwdbWi, M/awma/ące ic/z yymefng i /мгтош)'ларгорогд'омато^с. NARRATOR (OFF) Od starożytności dominował pogląd, że piękno to przede wszystkim harmonia kształtów; że zawiera się w doskonałej proporcji elementów współtworzących całość. Arcmfatfwra renesansowa, znietszfakona w oabiciw krzywyc/z /z/szer. NARRATOR (OFF) Jak opowiadają mity, piękno powstało wraz ze światem, wtedy gdy (na początku!) bogowie uporządkowali pierwotny chaos, ustalając kierunki świata, pory roku, następstwo nocy i dni, a także prawa obowiązujące mieszkańców ziemi. Nastał w ten sposób ład, który Grecy nazywali KOSMOSEM. W podobnym odbzcm krzywego zwi'grcWb pokazuje sze narrafor. NARRATOR I to on, boski kosmos, jest pięknem, który ludzie powinni odtwarzać ustalając swoje prawa, budując domy, tworząc dzieła sztuki. Znzzenza sze nzozyw muzyczny. W odbzcŻM wżdoc feraz arrysfg w sfrojw renesansowym. Po cnwiVi widzimy go, juz bez zniekształcenia, oporffgo o ba/uszradg baikonu renesansowego paiacu. Wraz z nim konfempzz{/'emy pzgkną przyrodg z spokojnie focza.ce szg w odda/z codzienne życie włoskiego miasfaХУ/ w. Arfysfa nie o fym jednak myśii. Za nim czeka juz m W a dziewczyna - modeika, kfórej posąg właśnie wykonzf/e. Szerszy pion pokazuje wsfgpnie ukształtowaną bryłg g/iny z rzeźbiarskie narzędzia. Twórca przysfgpzf/e do pracy. Po niebie bardzo szybko płyną c/zmury. NARRATOR (OFF) Odbiciem owej boskiej, kosmicznej harmonii miała być także uroda ludzkiego ciała, uważanego za swoisty mikrokosmos, miniaturę wszechświata. Rzeźbiarze (od Praksytelesa albo Lizypa w Grecji po twórców renesansu) szukali więc ideału, do którego zbliżał kanon doskonałych proporcji. Zawarte w tych wymarzonych proporcjach piękno niekiedy utożsamiali wręcz z tajemnicą życia (podobną do tej, której innymi metodami poszukiwali alchemicy i kabaliści). Oto na przykład, co mówił w XVI w. Giulio Gamillo z Bolonii. GŁOS Czytałem, zdaje się u Merkurego Trismegistosa, iż w Egipcie byli tak wspaniali wykonawcy posągów, że gdy nadali któremuś z nich doskonałe proporcje, okazywało się, że ożywia go duch anielski: albowiem taka doskonałość nie może być pozbawiona duszy. Oto ukończone dzieło arfyszy.- ieżąca na łożu rzeźba dziewczyny. Nadc/zodzi jej fwórca - poc/zyia sig nad nią, dofyka reki, brzuc/za, piersi, całzy'e. Wfedy rzeźba ożywa; drgają paice, zanoszą szg powieki. Wyciąga rekg. NARRATOR (OFF) Najbardziej znana jest historia Pygmaliona, z greckiej mitologii. Żyjący na Cyprze artysta wyrzeźbił w kości słoniowej posąg tak wspaniały, że sam się w nim zakochał (posąg Afrodyty). Bogini i tym razem doceniła dzieło człowieka i w zimny posąg tchnęła życie. /konogro/za; mozaika rzymska - kobiefy w sfroju bikini uprawiające gimnastyka z ćwiczenia kuifuryszyczne. NARRATOR (OFF) Zwykli śmiertelnicy, którym w cudowny sposób nie pomogła Afrodyta, rzeźbę swoich mięśni muszą poprawiać w sali gimnastycznej i na siłowni. Albo... Dziewczyna przed fwsfrem - ciąg daiszy foazefy... NARRATOR (OFF) Albo usuwać mankamenty urody za pomocą kosmetyków (mniej lub bardziej cudownych - jeśli wierzyć dzisiejszym reklamom). Nie przez przypadek nazwa „kosmetyki" spokrewniona jest ze słowem „kosmos". Ta sama dziewczyna, aie feraz zz^ełnie naga. Sigga po jiakonik wypełniony o/iwą, i namaszcza szyje, ramiona, piersi. 7Va koniec, na pierwszym pianie po/awid sig reka, kfóra zapaia płomyk iampki oiiwnej. W fej samej cnwiii daje sig słyszeć mgskie głosy śpiewające sakrainą pieśń, zapowiadające nasfepną sceng. NARRATOR (OFF) Najpopularniejszym w starożytności specyfikiem służącym do codziennej pielęgnacji ciała była oliwa wyciskana z oliwek. Ciało namaszczano oliwą dla zdrowia i urody (na przykład po kąpieli). Bo piękne ciało jest nie tylko proporcjonalnie zbudowane, ale także gładkie i błyszczące. Przenosimy sig na dziedziniec jakiejś świątyni. Ognik iampki zamienia sig w płomień świecy, frzymanej przez jednego z uczestników obrzędu. Podwójny szereg posfaci ubranyc/z w biaie, ceremoniaine szafy. Wśród nic/z dziewczyna sprzed iusfra. NARRATOR (OFF) Zarazem jednak namaszczanie olejami było także symbolem wykorzystywanym w obrzędach religijnych, aktem wyróżnienia i uświęcenia- miejsc (np. kamieni, ołtarzy) oraz ludzi: kapłanów, proroków, królów, czyli - bożych pomazańców. Tak było zarówno w tradycji antycznej, jak i biblijnej. Po grecku słowo oznacza olejek. Namaszczony nim człowiek to Pomazaniec; po hebrajsku - Mesjasz. хрютод, %ршца Z rozświefionej, podziemnej krypty wynurza sig, idąc po sc/zodac/z, mnic/z w kapfwrze. Docnodzi do krzyża, co dopiero feraz potwierdza przypuszczenie, że mamy do czynienia z obrzędem c/zrześczjarźskim. KAZNODZIEJA 720 Piękno nadprzyrodzone udziela każdej konkretnej rzeczy jej właściwego piękna, jest też przyczyną proporcji i blasku, jako że na kształt światła oświetlając wszystkie rzeczy i zalewając je swymi promieniami daje im udział w tworzeniu piękna. �Mzrmfor idzie км ысяу/олуш drzwiom ozdobne; bromy. Bi/e przez nie biosA, w tfórym no koniec narrator znika, ^łycnać cbóry anie/skie. NARRATOR Wizja ta prowadzi nas do drugiej z klasycznych koncepcji piękna: jako blasku, ciari&zj. Harmonia bowiem i doskonałe proporcje - wprawdzie stworzone zostały przez bogów - są jednak porządkiem tego świata; są czymś skończonym i zamkniętym. Pochodzą od bogów, ale sami bogowie - porządek ten przekraczają. /konogro/ia; świefiiści aniołowie; Zwiastowanie/ Przemienienie Pańskie (ikony prawosławne, Beiiini, Pa/deł). Zbłiżenie szczegółów." jaśniejący Chrystus, porażeni jego biaskiem apostołowie. NARRATOR (OFF) Ich piękno, piękno istot niebiańskich, kojarzono więc z mocą; której wyobrażeniem stało się światło - blask (w sztuce oddawany często jako kolor złota). Blask widzialny, porażający zmysły, ale nieuchwytny. Wizja boskiego blasku - piękna i potęgi zarazem - pojawia się w wielu tradycjach. W chrześcijaństwie przykładem może być Przemienienie na górze Tabor. Wówczas Chrystus, w białych, lśniących szatach, ukazał swe prawdziwe, boskie oblicze. Widok ten powalił apostołów. Maiarska bie/ szaty Chrystusa ze sceny Przemienia przechodzi w ośiepiającą jasność inscenizacji. Z jasności tej wyłania sig narrator. Po chwiii obraz znów znika w ognistym biasku. NARRATOR Mitologia grecka opowiada, że ziemska kobieta Semele (matka Dionizosa) spłonęła żywcem, gdy Zeus ukazał się jej w całym swym świetlistym majestacie. Tak komentuje to zdarzenie Owidiusz: GŁOS Śmiertelne ciało nie zniosło niebiańskiego ognia. Narrator schodzi po schodach staroświeckiej kiafki schodowej i otwiera drzwi jakiegoś pokoju. NARRATOR Piękno, które jest nie tylko ładem, ale też mocą, bywa zatem niebezpieczne. Niekiedy zresztą trudno odróżnić piękno niebiańskie od demonicznego - jedno i drugie przecież pochodzi nie-z-tego-świata. .Sypiainia.- łóżko, kominek, foaieta z łwsfrem. Na łóżku łeży kobieta w szła/roku. Przygłądd się frzymanemw w rgku jZokonikowi, jakby się nad nim zastanawiając. W wjeciw z projiłw wydaje sig, ze ogień w kominku wydobywa sig z jZakonu, niczym z ałchemicznego naczynia. W pewnej cbwiłi kobieta wstaje, podchodzi do łusfra. Widać twarz pemą zmarszczek. Naciera jedną strong twarzy, która sta/e sig gładka i pigkna. Małgorzata (bo to ona przecież) zrz«ca szła/rok i zaczyna nacierać całe ciało. NARRATOR (OFF) Faon otrzymał swoją maść od bogini z Olimpu. Tymczasem w powieści Michaiła Bułhakowa Mistrz i Małgorzata, bardzo podobny krem tytułowej Małgorzacie ofiarował szatan - Azazello. Dzięki diabelskiemu kosmetykowi Małgorzata odmłodniała i stała się olśniewająco piękna. Ale oto co napisała mężowi w pozostawionym liście. Zbiiźenie zapisanej kartki z (ekstern; „Zapomni/ o mnie. Opuszczam cig na zawsze. Me szukaj mnie, zostałam wiedźmą. Żegnaj. Małgorzata". Okazuje sig, że kartkg tg trzyma w rgku narrator. Czyta idąc korytarzem, wreszcie odkłada i otwiera koiejne drzwi. NARRATOR Być może dlatego sprawa „malowania się" przez młode dziewczyny od niepamiętnych czasów była źródłem konflik­ tów pokoleniowych? Narrator wychodzi na wysoki taras. W tie widać łamane płaszczyzny stromych dachów, w doie zaś wficg z iatarniami, gdzie przechadza sig dziewczyna w jaskrawym stroju. NARRATOR Ostry makijaż uchodził bowiem za demonstrację braku przyzwoitości, znak wyróżniający kobiety swobodnych oby­ czajów. Ich piękno było demoniczne; strażnicy moralności utrzymywali, że złudne i fałszywe. Prawdziwy wygląd wszetecznicy (wygląd jej duszy) przy­ wracano więc niekiedy za pomocą kosmetyku jawnie piekiel­ nego: smoły i pierza. Oziewkg uiiczną widzimy teraz Z biiska. /est wieczór, mijają ją przechodnie. Wreszcie nadchodzi jakiś podpity mgżczyzna, w długim, czarnym płaszczu (niezwykłe podobny do znanego już nam renesanowego arrysty-rzeźbiarza, choć od famfycb czasów mingło ponad trzysta łat - jest koniec X7X wj. Dziewczyna szybko wiec poprawia makijaż i po chwiii razem już odchodzą w mrok. 727 �NARRATOR (OFF) Makijaż może więc nas odróżniać od demonów, mieszkańców piekielnego chaosu - jeśli samo piękno potraktujemy jako mistyczne odwzorowanie boskiej harmonii świata, odblask kosmosu. Jeżeli jednak piękno będzie przejawem nieziemskiej mocy, to i zabiegi kosmetyczne staną się sposobem na przekroczenie granicy tego świata. Sposobem stosowanym wbrew naszej woli (kiedy ktoś chce nas odesłać do diabla), ale czasem - całkowicie dobrowolnie. Лолодго/гд. dawne, X/X-w/eczne Worowe ryciny przed^fawia/дсе pwnaiowane indiańskie fwarze. Obrazy te przem'ka/'<% w wizerunki współczesnych żołnierzy, a następnie kibiców sportowych w „barwacb wo/ennycb". NARRATOR (OFF) Wystarczy przypomnieć sobie nakładanie barw wojennych przez wojowników indiańskich (zwyczaj stosowany także przez wiele innych społeczeństw plemiennych). Nie były one zwykłym wojskowym kamuflażem; przypominały raczej balsam Azazella - za ich sprawą wojownicy doznawali magicznej przemiany: stawali się demonami, dzięki czemu mogli posiąść straszliwą, nieludzką moc. Była ona potrzebna dlatego, że i przeciwnik wojenny zawsze i niezmienie traktowany był jako wysłannik piekieł. Pomieszczenie przypominające X/X-w. gabinet iekarski. Przez okrągłe, małe okno bi/e ośłepiający biask. Na stołe łeżą zwłoki mężczyzny o ostrych rysach twarzy i wydatnym nosie. Pochyła sig nad nimi błada postać w surducie, z gładko uczesanymi włosami. Nakłada na twarz zmarłego jakąś miksfurg, którą przygotowała mu /ego asystentka, młoda dziewczyna, tym razem w białym /artwcbw. NARRATOR (OFF) Ową moc próbowano niekiedy pochwycić. Właściwym do tego momentem była prawdziwa śmierć obdarzonego tą mocą, wybitnego człowieka - gdy wydaje on ostatnie tchnienie. Wówczas na twarz zmarłego nakłada się glinę i tworzy w ten sposób maskę pośmiertną. Zwyczaj jej zdejmowania znany jest w wielu częściach świata, w Afryce, a także w Europie. Jest to swoista pułapka na duszę, uwolnioną w chwili śmierci. Unieruchomiona - nie może się błąkać po świecie i szkodzić żywym. Ale przede wszystkim - w takiej postaci można z zawartej w niej mocy skorzystać, /konogrą/ia; zamaskowane postacie - od szamana z jaskini pałeołitycznej po karnawałową maskg błazna. NARRATOR (OFF) Każda maska ma coś z maski pośmiertej. Podobnie jak magiczny makijaż, ale jeszcze wyraźniej - przez to, że można ją zdejmować, zakładać, przekazywać - tworzy w naszej wyobraźni byt swoiście samodzielny, niezależny od człowieka. Gdy człowiek pierwotny zakładał maskę, nie tylko przebierał się, ale w sensie religijnym s t a w a ł postacią boga, przodka, zwierzęcia albo demona, zdobywał jego nadzwyczajną moc i mógł wkroczyć w niedostępny zwykłemu człowiekowi świat. Pozbudowana scena karnawału. Wica miasta renesansowego, pełna rozbawionego tłumu. Korowody szałeńczo bawiących sig, zamaskowanych postaci w strojach renesanowych - zbiegają ze schodów, tańczą, siedzą przy stołach jedząc i pijąc. Na koniec zastygają wokół stołu, tworząc coś w rodzaju żywego obrazu. NARRATOR (OFF) Ale w tradycyjnych społeczeństwach maska nigdy nie była używana na co dzień, poza czasem świątecznym, obrzędowym. Istniała bowiem groźba, że nie będzie można się od niej uwolnić (motyw, który w rozmaitych transformacjach do dziś powraca w literaturze i w filmie). Że zakłóci zwykły porządek ludzkiego świata. Dlatego po obrzędzie maski często niszczono albo bardzo dokładnie ukrywano. Święto to swoisty czas i swoista przestrzeń, wyrwane niejako z codzienności, gdy nie obowiązują codzienne, ludzkie prawa i normy, gdy ten świat otwiera się na tamten. Z tak rozumianego święta wywodzi się też teatr, cyrk albo szalony karnawał - gdzie wszystko jest możliwe, a nic nie jest pewne. Są to sytuacje, w których człowiek w sztuczny sposób kreuje nową rzeczywistość. Nic dziwnego, że także tam - jako niezwykle ważny rekwizyt - pojawia się „sztuczna twarz" - maska. Wieczorne przedstawienie ułicznego teatrzyku w sfyiu de/i'arfe. Дсепа otoczona przez tłum gapiów, /konogrą/ta.' przykłady maiarskich przedstawień masek i zamaskowanych postaci. NARRATOR (OFF) Stosunek do maski zawsze był bardzo ambiwalentny. Z jednej strony wyobrażała ona nową, doskonalszą tożsamość człowieka. Przez to, że jest trwała, że nie ulega zmianom (jak żywa twarz) - dawała nadzieję na przekroczenie ludzkiej kondycji, uwolnienie się od dramatu przemijania. Była - utrwaloną ekstazą. Z drugiej strony - jako zasłona skrywająca tajemnicę, a może ciemne moce, kryjące się w człowieku - budziła lęk. W średniowieczu Kościół katolicki widział w niej narzędzie niebezpiecznych praktyk magicznych, w wyniku których człowiek przemieniał się w demona. Za jej używanie groziła nawet ekskomunika. A dzisiaj? Narrator dochodzi do komnaty pełnej masek i łuster. W głgbi widać dziewczyng siedzącą przed iustrem. NARRATOR 722 Dzisiaj chętnie pouczamy innych, żeby wreszcie zdjęli wszystkie maski i pokazali swoją prawdziwą twarz. Maska stała się przede wszystkim metaforą fałszu, dwulicowości, obłudy, nieszczerości, �konformizmu-wymagających zdemaskowania i odważnego ukazania prawdziwej twarzy. Ten postulat autentyczności (wyrażony najsilniej chyba przez romantyków: bądź sobą, nie obawiaj się wyrażać swoich uczuć) stał się niewątpliwie motorem wielu bardzo pozytywnych przemian, jakie dokonały się w świadomości Europejczyków w ciągu ostatnich 200 lat. Twarz dziewczyny widoczna w zWiz'emw. f owo/i zdejmii/e z twarzy f/asfycznq maskę, Wre/ Łrzfafr przypomina maskę z lealrw greckiego. N A R R A T O R (OFF) A jednak w dawnych kulturach maska również pomagała człowiekowi zbudować tożsamość. Nie­ przypadkowo starożytni Grecy określali ją słowem persona, które oznacza także osobę. Jeśli więc założenie maski (metaforycznej maski), potraktujemy jako nasze zobowiązanie i deklarację o nas samych - czy nie będzie to przejawem odwagi? Także to, a nie tylko zdzieranie masek. Ogromna komnata pefna rozmaitycn masek Narrator siedzący przed Wirem. NARRATOR Warto więc pamiętać, że maska może być instrumentem nie tylko obłudnie fałszującym nasze oblicze, ale także - pomagającym, czy wręcz umożliwiającym jego wyrażenie. Forma (a nie tylko ekspresja) - jest warunkiem komunikacji między ludźmi. Być może sztuka - każda sztuka, także sztuka życia, sztuka bycia sobą - polega nie tyle na odrzuceniu wszelkich masek, ile na umiejętności wyboru tej odpowiedniej. koniec odcinka CIAŁO I WYOBRAŹNIA - program TY Wojciecha Michery: Scenariusz, prowadzenie, oprawa muzyczna - Wojciech Michera Reżyseria - Filip Kovcin Zdjęcia - Artur Radźko Scenografia - Bogdan Sólle Kierownictwo produkcji - Jolanta Filipowicz Produkcja - Spectrum /iim dla Redakcji Edukacyjnej TYP Realizacja i emisja: 1996-1997 Cykl został także wydany przez MEN na kasetach YHS Cykl składa się z 12 odcinków: Czfowiek i wszecnświat; Kwadratura kofa; Cnoroba; Kqpiei; Nagość; f iciowość; Być kobietą,Być mężczyzną,- sztuczne ciato; &rwczna twarz; Taniec; I/czta Współautorką scenariusza odcinka Nagość jest Monika Sznajderman. 723 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a181e153e1a2e8b182971dcb6968ef7f.pdf 5e2c2ca388994027055c1ad5238a8d58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1272 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1174 Title A name given to the resource Wprowadzenie do antropologii barw / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.83-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987. z. 1 PL ISSN 0071-1861 WOJCIECH M I C H E R A (Katedra Etnologu i Antropologii Kulturowej L'W) WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW Część I Z kolorami jest jak z chorobami — każdy ich doświadcza, każdy uważa się za ich znawcę, ale tak naprawdę to niewiele pewnego można o nich powiedzieć. Przeciętnie wykształcony Europejczyk nie ma zwykle większego kłopotu z określeniem liczby barw tęczy. Opierając się na autorytecie New­ tona bez cienia wątpliwości stwierdzi, że kolorów tych jest siedem. Czy ma jednak rację? Zjawisko barwy towarzyszy kulturze ludzkiej od samego jej początku. Ślady używania barwników spotyka się j u ż na stanowiskach dol­ nego paleolitu. Mimo to do dzisiaj trwają spory o podstawowe wręcz kwestie dotyczące natury kolorów. Zagadnienia te wkraczają na filozoficzny teren teorii poznania, mają też jednak ważny aspekt antropologiczny. Niniejsze przedsięwzięcie jest w zamierzeniu bardzo skromne, tak skromne, że tytułowe „Wprowadzenie" powinno być poprzedzone słowem „krótkie". Temat — antropologiczna problematyka barw — nawet w granicach zakreślo­ nych poniżej jest tak ogromny, że należałoby mu poświęcić nie artykuł, a wielotomowe dzieło. Wyczerpanie go przekracza też, sądzę, możliwości jednego autora, szczególnie jeśli działa on na zupełnie dziewiczym terenie. Ale właśnie z tego powodu, że antropologia barw w Polsce jeszcze się nie narodziła, uważam za potrzebne przedstawienie choćby najważniejszych pro­ blemów, koncepcji i nurtów tego złożonego zagadnienia. Barwy towarzysza człowiekowi nie tylko od chwili powstania kultury, ale wiążą się ze wszyst­ kimi jej dziedzinami; ich zrozumienie może ułatwić zrozumienie ludzkich „sposobów dotykania rzeczywistości". Zjawisko kolorów doskonale pokazuje komplementarność natury (biologii) i kultury człowieka. W najskromniej nawet zamierzonym „wprowadzeniu" nie może więc zabraknąć któregoś z tych działów antropologii. Dominującą perspektywą niniejszej pracy jest jednak problematyka kulturowa, z tego też powodu biologia będzie przedstawiona jedynie w tym zakresie, w jakim wpły­ wa na rzeczywistość kulturową barw. W pierwszej części „Wprowadzenia" przedstawione zostaną, poza rudymentarni fizjologii, podstawowe nurty hi- �84 WOJCIECH MICHERA storii antropologicznych badań nad kolorami oraz główne problemy psychoi socjolingwistyczne. Część druga poświęcona będzie przede wszystkim fizjo­ logicznej eksplikacji tych zagadnień. W dalszej kolejności będą o m ó w i o n e kwestie symbolizmu barw. I. CO TO JEST K O L O R ? A. M ó w i ą c o barwach m ó w i m y o człowieku. Należy sobie zdać sprawę, że barwa nie jest właściwością energii promienistej w widmie widzialnym (jak twierdził Newton), a jedynie wrażeniem, wytworem czynności układu nerwowego (Wyburn, Pickford, 1970, s. 114). T o specyfika naszego układu wzrokowego powoduje, że pewne długości fal elektromagnetycznych widzimy w formie kolorów. Kwiat maku jest czerwony dlatego, że na jego promie­ niowanie reagujemy wrażeniem czerwieni, tak jak na promieniowanie trawy wrażeniem zieleni; samo promieniowanie nie jest jednak ani czerwone, ani zielone. Jeśli organ rozpoznawania barw nie funkcjonuje sprawnie, jak w przy­ padku daltonizmu, rozróżnienie to przestaje mieć sens. Nie można jednak powiedzieć, że widziana wówczas barwa jest fałszywa — tak jak nie jest fał­ szywy kolor maku widziany przez motyla, c h o ć przecież widzi on go zupeł­ nie inaczej niż człowiek, i tak, jak nie myli się krowa czy nawet hiszpański byk, dla którego ten sam kwiat maku albo płachta torreadora jest tylko od­ cieniem szarości. Wrażenie barwy m o ż n a zresztą wywołać poprzez ucisk gałki ocznej, bez udziału promieniowania świetlnego. Dwie podstawowe koncepcje widzenia barw powstały w X I X w. Pierwsza, stworzona przez Younga i rozwinięta przez Helmholtza, opiera się na za­ łożeniu, że wystarczą jedynie trzy kolory widma, by poprzez odpowiednie ich mieszanie uzyskać d o w o l n ą barwę. Mechanizm trójbarwny byłby wystar­ czający, aby przekazać odpowiednią informację analizatorowi wzrokowemu. Według tej koncepcji biel byłaby sumą poszczególnych kolorów chroma­ tycznych. Inną hipotezę wysunął E . Hering. Sugerował on istnienie trzech światło­ czułych substancji, podlegających trzem parom antagonistycznych procesów: rozkładu i regeneracji. Dzięki temu mechanizmowi miały powstawać wrażenia В i C , C w i 2 oraz Żł i N » . Obie teorie zostały potwierdzone i w dużym stopniu wytłumaczone przez współczesne badania neurofizjologiczne (będzie o nich mowa dokładniej w I I części „Wprowadzenia"). Percepcja trójchromatyczna odnosi się do funkcjo­ nowania siatkówki oka. Lecz impuls wytworzony przez siatkówkę jest tylko 1 W artykule zastosowano następujące skróty: P N K — podstawowe nazwy kolorów (basie color terms); D N K — drugorzędne nazwy kolorów (secondary color terms); P K K — podsta­ wowe kategorie kolorów (basic color categories). Kolory: В — biały, С — czarny, Cw — czer­ wony, Żł — żółty, Z — zielony, N — niebieski, Br — brązowy, Pom — pomarańczowy, Róż — różowy, Pur — purpurowy (oraz fioletowy). �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 85 bodźcem. Informacja zostaje poddana analizie na drodze między okiem a mózgiem — w ciałkach kolankowatych bocznych. Znajdują się w nich dwa rodzaje kanałów przekazujących sygnały barwne do kory m ó z g o w e j : pierwszy przenosi bodźce odbierane jako jasność oraz barwy achromatyczne (B i C ) , drugi bodźce barw chromatycznych — C w lub Z , Źł lub N . Oba kanały różnią się charakterem. W pierwszym neurony odpowiedzialne za wrażenie В oraz С mogą być wzbudzane jednocześnie (widziana jest wówczas barwa szara). Inaczej funkcjonuje drugi kanał — zawiera komórki „przeciwstawne" (opponent cells). Wyróżniono cztery ich typy: 1) 2) 3) 4) pobudzane przez bodziec czerwony, a hamowane przez zielony ( + C w , - Z ) , pobudzane przez bodziec żółty, a hamowane przez niebieski (+Źi, — N), pobudzane przez bodziec zielony, a hamowane przez czerwony ( + Z , — Cw), pobudzane przez bodziec niebieski, a hamowane przez żółty ( + N , — Żł). Upraszczając dla naszych potrzeb sprawę można powiedzieć, że człowiek doznaje wrażeń barwnych za p o m o c ą komórek trzech typów: a) nieantagonistycznych В — С ; b) antagonistycznych C w — Z oraz c) antagonistycznych Żł — N . Tak więc kolory różnych regionów widma (kolory chromatyczne) odpo­ wiadają nie punktom szczytowej absorpcji fotopigmentów siatkówki, lecz punktom maksymalnej czułości komórek antagonistycznych. Światło białe pobudza silnie komórki nieantagonistyczne, bardzo słabo natomiast komórki antagonistyczne (w tych ostatnich zostają wówczas po­ budzone jednocześnie składniki aktywizujące i hamujące). Światło o określo­ nej długości fali (monochromatyczne) pobudza przede wszystkim odpowied­ nie komórki antagonistyczne, a także, choć słabiej niż światło białe, działa na komórki pierwszego kanału (możliwa jest dzięki temu ocena jasności ko­ lorów chromatycznych). Wrażenie barwne powstaje wtedy, gdy pobudzony zostaje albo jeden typ komórek, albo możliwa ich kombinacja (czyli z wy­ łączeniem par C w — Z i Żł — N). Przyjmuje się, że na pełny opis barwy wystarczą w zasadzie trzy jej cechy: jasność, ton (odcień chromatyczny) i nasycenie. Pierwsza z nich oceniana jest za p o m o c ą komórek pierwszego rodzaju, druga za p o m o c ą komórek ro­ dzaju drugiego. Trzecia cecha to dla danego światła stosunek między stop­ niem pobudzenia komórek nieantagonistycznych a stopniem pobudzenia ko­ mórek antagonistycznych, czyli określenie, w jakim stopniu percepujemy dane światło jako kolor chromatyczny, a w jakim jako achromatyczny (bardzo zwięzły opis fizjologii widzenia barw zawarty jest w: De Valois, Jacobs, 1968). В. Od dawna już próbuje się, dla różnych celów praktycznych, uporząd­ kować wszystkie możliwe do zobaczenia okiem ludzkim kolory i ich odcienie. Wymyślona została tzw. przestrzeń barwna, bazująca na opisanych tu trzech kryteriach oceny barw. Omówię ją krótko, gdyż ułatwi nam to zrozumienie wielu spraw poruszanych w dalszej części artykułu. �86 WOJCIECH MICHERA Najlepszym modelem przestrzeni barwnej jest kula z zaznaczonymi (jak na globusie) dwoma biegunami, południkami i równikiem. Bieguny tego glo­ busa zajęte są przez skrajne kolory achromatyczne, przyjmijmy: północny przez B, południowy przez C . Oś je łącząca to różne stopnie szarości. Kolo­ ry chromatyczne zajmują powierzchnię kuli; trzy charakteryzujące je cechy określić można za pomocą następujących „współrzędnych": ton jest „dłu­ gością geograficzną" (jeśli C w jest na południku 0, to Z na 180°, Żł na 90° a N na 270°), jasność natomiast odpowiada „szerokości geograficznej" (ku pófnocy kolory rozjaśniają się, ku południu ściemniają, ulegają tzw. zbrudzeniu). Nie znaczy to. że na równiku wszystkie barwy mają tę samą jasność. Odcienie odpowiadające falom ze środka widma widzialnego są w naturalny sposób jaśniejsze od odcieni z krańców widma. Dzieje się to dlatego, że komórki antagonistyczne przy tych długościach fal przechodzą ze stanu po­ budzenia do stanu hamowania i wiele z nich nie reaguje wcale; ponieważ jest to jednocześnie rejon podwyższonej czułości komórek nieantagonistycz­ nych, zwiększa się proporcjonalny udział światła białego w tworzeniu wraże­ nia barwnego (De Valois, Jacobs, 1968). Tak więc stosunkowo najjaśniejszy jest kolor żółty, ciemniejszy zielony, jeszcze ciemniejszy czerwony, a następ­ nie niebieski. Wynika z tego, że linia łącząca punkty o jednakowej jasności będzie w rejonie Żł nieco przesunięta na południe, a w rejonie N na północ. Stopień nasycenia wyznaczony jest wzdłuż prostopadłego do osi kuli pro­ mienia łączącego tę oś z powierzchnią. Największe oddalenie od osi, czyli największe nasycenie i największy stopień chromatyczności, osiągają barwy na równiku. Przesunięcie po powierzchni kuli w stronę jednego z biegunów to także, prócz zmiany jasności, zmniejszenie nasycenia. Tak zbudowana (wyobrażona) przestrzeń barwna nie uwzględnia kilku innych kryteriów opisu koloru, np. stopnia zmatowienia, fluorescencji itp. II. Z A G A D K A NAZW KOLORÓW A. Jeżeli chcielibyśmy o m ó w i ć początki świadomych rozważań na temat barw, należałoby — oczywiście — powrócić do Platona. Poprzestaniemy jed­ nak na przedstawieniu poglądów kilku uczonych m ę ż ó w z ubiegłego stulecia, gdyż oni właśnie dostrzegli istnienie zagadki, której próby rozwiązania stano­ wią do dzisiaj dość silny prąd w antropologii. Pierwszym z nich jest sir William E . Gladstone, dostojnik angielski z czasów królowej Wiktorii. Uważany jest za prekursora w dziedzinie antro­ pologii barw; mógłby być uznany też za prekursora ruchów pacyfistycz­ nych, bo główne swe dzieło napisał po ustąpieniu w 1855 r. z rządu na znak protestu wobec Wojny Krymskiej. Nim po 5 latach powrócił na stano­ wisko kanclerza skarbu państwa (w 1868 r. został premierem) wydal w 1858 r. pracę Studies in Homer and the Homeric Age — w trzech tomach i na 1696 stronach (Hickerson 1983, s. 289). W I I I tomie Gladstone zajmuje się umysłowością Greków epoki heroicznej. Opiera się na analizie Homerowego slow- �87 WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 2 nictwa dotyczącego trzech pojęć: piękna, liczby i koloru . W tej ostatniej dziedzinie dochodzi do wniosku, że starogreckie nazewnictwo barw jest zu­ pełnie niezgodne z naszym dzisiejszym, europejskim, tzn. jest dużo uboższe. Według Gladstones dotyczy ono głównie określeń achromatycznych; nazwy barw chromatycznych są słabo rozwinięte, szczególnie w odniesieniu do od­ cieni zimnych: N -- Z. Podejmowane do dziś próby wyjaśnienia tego problemu m o ż n a zaliczyć do dwóch grup, zgodnie zresztą z dwoma tendencjami istniejącymi w całej antropologii kulturowej. Z jednej strony jest to postawa uniwersalistyczna (ewolucjonistyczna, zarówno w znaczeniu determinizmu biologicznego, jak i kulturowego), z drugiej — relatywistyczna. Co ciekawe, oba obozy dopatry­ wały się w Gladstonie swego prekursora (np. autorzy dwóch klasycznych już prac; kulturaliści Segall, Campbell i Herskovitz, 1966 oraz neoewolucjoniści Berlin i K a y , 1969). Spór ten, jak wykazała N . Hickerson (1983). jest w dużym stopniu bezzasadny, zważywszy że dzieło tego brytyjskiego męża stanu ukazało się na rok przed Origin of Species Darwina. Nie istniał więc dla niego problem rozgraniczenia tego, co dziedziczone genetycznie, od tego, co przyswajane kulturowo. Gladstone zgadzał się z jednej strony, że na barwną wizję świata Homera miały wpływ warunki zewnętrzne: jedno­ litość pigmentacji skóry i włosów całego społeczeństwa, monotonia klimatu, prostota technologiczna (słaby rozwój malarstwa czy farbiarstwa). Pisał on: „Oko może potrzebować zaznajomienia się z uporządkowanym systemem ko­ lorów, jeśli warunki bytowania pozwalają na ścisłą ocenę któregokolwiek z nich". Z drugiej strony przyjmował możliwość dziedziczenia nabytych cech; nie brał więc pod uwagę dynamiki samej kultury jako środka postępu. Wed­ ług niego: „organ widzenia koloru i jego wrażenia były wśród Greków epoki heroicznej rozwinięte jedynie częściowo" (Gladstone, 1858, t. 3, s. 488, za: Hickerson, 1983, s. 35). Nie chodziło mu jednak raczej o ewolucję w dzie­ dzinie fizjologii. Trzeba pamiętać, że horyzont czasowy ludzkości był dla Gladstona zgodny z wyliczonym przez biskupa Ushera rokiem stworzenia świata — 4004 przed Chrystusem. Epokę Homera uważał więc za dzieciństwo ludzkości, bardzo wczesny etap historii. Tym, czego brakowało Grekom, jest doświadczenie — nabierane i dziedziczone przez pokolenia. Po prawie 20 latach Gladstone powrócił do sprawy greckich nazw ko­ lorów. W 1877 r. (lata 1874-1880 — przerwa w sprawowaniu urzędu premie­ ra) wydał artykuł The Colour Sense, w którym precyzuje swe poglądy. Mają one już charakter d u ż o wyraźniej ewolucjonistyczny (w znaczeniu ewolucji biologicznej), na co wpływ miało uwzględnienie opublikowanych tymczasem prac innych autorów, pobudzonych odkryciem Gladstones (zob. Hickerson, 1983, s. 38; Wallace, 1927, s. 4-5). Przede wszystkim Gladstone przyjął po­ glądy Hugo Magnusa. Ten niemiecki okulista z Wrocławia badając literatury Wschodu stwier: Rozdział: "Homer's Perception and use of colours", s. 458-499. �88 WOJCIECH MICHERA dził, że zmysł barwny od czasów Homera rozwinął się, przy czym rozwój ten dokonał się w następującej sekwencji: pierwotne było rozróżnienie В — С, po nim pojawia się widzenie barw chromatycznych w kolejności zgodnej z długością fal (Cw — Żł — Z — N) (Magnus, 1877). Należy również dodać, że Magnus, który badał też terminologię ludów prymitywnych (Magnus, 1880), dokonał ważnego rozróżnienia metodologicznego: stwierdził, że język nie musi koniecznie odbijać w prosty sposób zdolności percepcyjnych. Wynuca z tego, że możliwe są dwie niezależne linie ewolucyjne: 1) językowa — dająca się obserwować i dzisiaj oraz 2) fizjologiczna — jedynie hipotetyczna, bo wszystkie dziś żyjące ludy pierwotne widzą barwy w sposób porówny­ walny z cywilizowanymi (zob. Tornay, 1978a, s. X I ) . Do podobnych biologiczno-ewolucyjnych wniosków doszedł — na podsta­ wie greckich, wedyjskich i awestyjskich danych leksykalnych L . Geiger (1878, 1880), a także wielu innych prowadzących na fali zainteresowania tematem badania psychologów, b i o l o g ó w i literaturoznawców. Obiektem badań stały się też ludy pierwotne. T u wymienić trzeba obok Magnusa takie nazwiska, jak: Gatschett (1879), Kirschoff (1879), a przede wszystkim W. H . R . Rivers (1901, 1903, 1905). Ten ostatni jest autorem badań terenowych przeprowa­ dzonych w czasie słynnej wyprawy z lat 1898-1900 do Cieśniny Torresa. Zainaugurował on w ten sposób powszechne dzisiaj eksperymenty polegające na eksponowaniu wzorców barwnych. Interpretacja Riversa jest oczywiście ewolucjonistyczna, w znaczeniu ewolucji kulturowej. C h o ć — rzecz ciekawa — szczególnie silne trudności, jakie mieli krajowcy z nazywaniem zimnych ko­ lorów chromatycznych (N — Z ) , wiąże on z niższą czułością ich aparatu wzrokowego w odniesieniu do krótkich fal spektrum, spowodowaną — wed­ ług niego — zwiększoną pigmentacją siatkówki oka (Tornay, 1978a, s. X V X V I ) . Interpretacja ta odżyje po 70 latach w koncepcji Marca Bornsteina, ale o niej będzie jeszcze mowa. Dodajmy, że metoda wzorców barwnych była zawsze bardzo kontrowersyjna i spotykała się z krytyką; doczekał się jej i Rivers: p o d w a ż o n o jego badania i wnioski dotyczące widzenia przez krajowców koloru N i Z ze względu na nieodpowiednie oświetlenie wzor­ c ó w w czasie eksperymentu (Titchner, 1916; zob. Tornay, 1978a, s. X V I ) . Wśród głosów w dyskusji, których skromny tylko wybór tu przedstawia­ my, obecne były obok ewolucjonistycznych również kulturalistyczne. D o cie­ kawszych przedstawicieli początków tego nurtu należał Grant Allen (1878, 1879). Był on — to nie pomyłka — protegowanym Darwina i zajmował się psychologią porównawczą (Hickerson, 1983, s. 38). W 1879 r. wydał książkę The Colour Sense, w której przedstawił ewolucję widzenia barw u owadów, ryb, ptaków i ssaków jako wynik naturalnej selekcji. Zróżnicowanie termi­ nologii barw człowieka umieścił jednak na innym poziomie i uzależnił od takich czynników, jak historia lub tradycja kulturowa. Warto też przypom­ nieć Belga, A . de Keersmaeckera; ponieważ jest on postacią rzadko wspomi­ naną, zacytuję (za Wallace, 1927, s. 5-6) jego zdanie z książki L e sens des couleurs chez Homere (1883): �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 89 „Jeżeli na niektórych stronach Homera istnieje pozorne lub rzeczywiste pomieszanie słow­ nych określeń kolorów, to musimy widzieć tego przyczynę w niejasnych znaczeniach samych tych określeń — znaczeniach odpowiadających przede wszystkim niedoskonałej wiedzy technicz­ nej dużo bardziej niż w zarodkowym stanie fizjologii widzenia". Prawdziwy przełom relatywistyczny można wiązać jednak dopiero z naz­ wiskiem znanego psychologa amerykańskiego R. S. Woodwortha, który wy­ niki swych badań opublikował w artykule z 1910 r. pod tytułem The Puzzle of Color Vocabularies. Przyjmuje on pozycję zdecydowanie i świadomie rela­ tywistyczną mówiąc, że nowe nazwy kolorów są wynajdywane wtedy, gdy są potrzebne (Hickerson, 1983, s. 26). D l a historyka antropologii ważne też jest to, że Woodworth kontaktował się z F . Boasem (Woodworth, 1910, s. 327; zob. Hickerson, 1983, s. 39 przyp. 2), co musiało mieć wpływ na sformu­ łowanie lub co najmniej umocnienie jego poglądów. B. Znaleźliśmy się w ten s p o s ó b w punkcie, gdzie zaczyna się kilku­ dziesięcioletnia historia dominacji relatywizmu kulturowego w antropologii, a szczególnie w jej działach związanych z językiem. Popularność szkoły Boasa, teorii Sapira i Whorfa spowodowała, że pogląd Woodwortha na wiele lat pozostał „jedynie słusznym". Zresztą zainteresowanie sprawą kolorów zma­ lało i, nie licząc pojedynczych' uwag np. w tekstach Whorfa, na serię no­ wych badań antropologicznych (lingwistyczno-etnograficznych) trzeba było czekać do połowy wieku (np. Beaglehole, 1939; White, 1943; Geddes, 1946). Duże znaczenie metodologiczne miały prace V. F . Raya. Twierdził on, że nie istnieje naturalny podział spektrum barwnego i że każda kultura dzieli je w sposób arbitralny, przy czym czynniki podziału mają charakter nie psy­ chologiczny, anatomiczny lub fizjologiczny, a jedynie pragmatyczny (Ray, 1952, s. 43; 1953, s. 102; zob. Bornstein, 1975, s. 780, 783). Odrzuca więc też Ray możliwość wiązania złożoności terminologii barwnej ze złożonością kul­ tury. Prace Raya są interesujące także ze względu na stanowcze opowie­ dzenie się za metodą testów barwnych jako jedyną, która zapewnia naukową standaryzację eksperymentu. Sprzeciwił się temu Harold C . Conclin w krótkim, lecz świetnym i bar­ dzo do dzisiaj cenionym artykule poświęconym kategoriom barwnym Hanunóo z Filipin (Conclin, 1955; krótko omawia ten tekst C . Lévi-Strauss w Myśli nieoswojonej, 1969, s. 86-87). Conclin podkreśla konieczność wyjścia poza trzy sensoryczne „wymiary" barwy (jasność, ton, nasycenie) uwzględniane we wzorcach barwnych np. Munsella, gdyż nie wystarczają one na wyczerpujące określenie jej w skomplikowanych różnorodnych relacjach właściwych danej kulturze. D o tematu tego Conclin wracał jeszcze później (Conclin, 1973). Założenie Raya przejął natomiast Erie Lenneberg i jego współpracownicy. Jak zauważa Tornay (1978a, s. X X I V ) w atmosferze behawioryzmu i kultu realności, a nie ;,miało wartościowej naukowo" introspekcji, postanowił on poszukać w eksperymentach potwierdzenia tezy Whorfa o związku języka z niewerbalną aktywnością poznawczą człowieka (zob. Lenneberg, 1953). Tezę wysuniętą w 1954 r. (Brown i Lenneberg, 1954) próbował potwierdzić w cza- �90 WOJCIECH MICHERA sie badań terenowych wśród Zuni (Lenneberg i Roberts, 1956) i ostatecznie sformułował w 1961 r. (Lenneberg, 1961; za: Landar, 1966, s. 220-221). Uznał, że najlepszym przedmiotem badań będzie ta część języka, która od­ nosi się do podstawowych doświadczeń zmysłowych — the language of exper­ ience, a jeszcze dokładniej — domena koloru. Rezultaty badań Lenneberga można najkrócej streścić w ten sposób: istnieje powiązanie między dokład­ nością językowego kodowania barw oraz pozajęzykową zdolnością ich deko­ dowania. Pewne kolory są łatwiejsze do zapamiętania niż inne. Większa dokładność w przekazywaniu doświadczeń zmysłowych o s o b n i k ó w danej kul­ tury to większa kodowalność tego doświadczenia (zob. Landar, 1966. s. 220). Specjalnie łatwo rozpoznawalne kolory leżą w środku odcinka widma za­ kreślonego przez daną kategorię barwną, są więc funkcją granic kategorii ustalonych arbitralnie dzięki językowi danej kultury (Lenneberg. 1961). Po tej linii szły też badania innych etnolingwistów, пр. H . Landara (Landar. Ervin i Horowitz. I960). Prace Lenneberga są wydarzeniem bardzo ważnym dla dalszego rozwoju antropologii barw. Na zmianę ustalonych poglądów miały one większy wpływ, niż dość sporadyczne, pojawiające się jednak próby o zabarwieniu ewolucjonistycznym (np. Van Wijk, 1959). Jak to podkreśla N . Hickerson (1983, s. 27: zob. też Brown. 1976; Tornay. 1978a. s. X X I V - X X V I ) zastosowanie metod i koncepcji rozwijanych na bazie psychologii eksperymentalnej, od­ wołujących się do procesu poznawczego i dziedziny barw oraz pobudzania nowego rodzaju badań etnolingwistycznych, prowadziło — choć nie wprost — do odżycia zainteresowania regularnościami w terminologii kolorów oraz uniwersalnymi tendencjami cechującymi jej rozwój. Szczegółowe rozwiązania Lenneberga nie zawsze znajdowały potwierdzenie już w badaniach z lat 50 (zob. np. Burnham i Clark, 1955) nie mówiąc o badaniach E . Rosch z lat 70 (omówimy je dalej). Charakterystyczna jest zresztą ewolucja poglądów samego Lenneberga: od prac określanych przez relatywizm Whorfa i behawioryzm łączący się z nazwiskiem Skinnera, do książki Biological Foundation of Language, której appendix napisał Noam Chomsky. Z gruntu antyskinnerowskie i antyrelatywistyczne językoznawstwo Chomsky'ego miało zasadni­ czy udział w zrobieniu wyłomu otwartego dla poglądów uniwersalistycznych (co do ostatecznego poglądu Lenneberga na temat Whorfa zob. w jego pracy z 1967, s. 363-365). Dla skrupulatności historycznej odnotujmy jeszcze pracę P. W. Robertsona (1967), będącą którymś z kolei wcieleniem myśli Gladstones — na podsta­ wie literatury starożytnej rozważa on, które kolory były rozpoznawane wcześ­ niej, a które później, umieszczając się w ten sposób w tradycji ewolucjonizmu biologicznego (zob. Bornstein, 1975, s. 781). HI. REWOLUCJA B E R L I N A I K A Y A W wyłomie dokonanym przez Lenneberga i Chomsky'ego pojawiła się w 1969 r. praca Brenta Berlina i Paula K a y a : Basic Color Terms. Zadzia­ łała ona jak dynamit — nic, co na temat barw ukazało się po 1969 г., nie �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 91 m o g ł o się nie ustosunkować do teorii tych dwóch autorów, bez względu na jej szczegółową ocenę. Zapoczątkowała trzecią już, największą falę różno­ rodnych badań. Podstawowe jej twierdzenia były przez jednych odrzucane en bloc, przez innych przyjmowane z entuzjazmem. Sami autorzy kilkakrotnie ulepszali ją zmieniając niektóre istotne nawet szczegóły. Omawianie tego eta­ pu rozwoju antropologii barw — będącego już współczesnością — rozpocznę jednak od dość dokładnego przedstawienia tez z 1969 г.. mimo odrzucenia niektórych z nich dlatego, że do dzisiaj bardzo często autorzy różnych prac odwołują się właśnie do tego źródła. A. Podstawowym zabiegiem Berlina i Kaya było rozdzielenie wszystkich funkcjonujących w danym języku terminów barwnych na dwie grupy: nazw „podstawowych" ( P N K ) i „drugorzędnych" ( D N K ) . Mimo że spotkał się on z dużą krytyką uważam, że — przy zachowaniu założenia pewnej idealności statusu P N K — umożliwia ominięcie wielu problemów pozornych, wynikają­ cych wyłącznie z mieszania pojęć należących do różnych poziomów. Berlin i K a y zaproponowali następujące kryteria (o charakterze językowym i pozajęzykowym) wyróżniania P N K : 1) P N K są utworzone z pojedynczych jednostek znaczeniowych (nie są więc nimi takie terminy, jak lilaróż, ciemny błękit lub mocna czerwień): 2) zakresy przestrzeni barwnej, do których odnoszą się P N K , muszą być rozłączne (nonoverlapping): 3) P N K nie mogą wiązać się wyłącznie z określoną klasą obiektów, jak np. blond, gniady lub nazwy śniegu Eskimosów; 4) P N K muszą być psychologicznie wyróżnione (muszą być obecne w świa­ domości wszystkich członków danego społeczeństwa; ich odniesienia i okazje użycia muszą być stabilne; znajdować się muszą też na początku listy nazw kolorów podawanych przez informatorów). Drugorzędne nazwy kolorów ( D N K ) są podrzędne w stosunku do P N K (np. granat jest rodzajem N). Nazwy kolorów mają często status trudny do określenia. Berlin i K a y tak opisują cechy tej grupy kolorów, twierdząc, że ich przynależność do P N K jest niepewna, a nawet raczej negatywna; 5) forma wątpliwa m o ż e być potencjalnie tak samo rozpowszechniona, jak określone wyżej P N K ; 6) mogą to być nazwy kolorów będące jednocześnie nazwami obiektów charakterystycznych ze względu właśnie na barwę, np. złoto, srebro, popiół (kolor popielaty — ang. ash); 7) podejrzane i wątpliwe m o g ą być nazwy współcześnie zapożyczone; 8) możliwy jest przypadek, w którym trudne jest do określenia kryterium 1 (stosunek całości nazwy do składających się na nią części). Wówczas wtór­ nym kryterium staje się złożoność morfologiczna (wyróżnione są wyrazy prostsze). Podstawowych danych, które wykorzystane zostały w omawianej pracy, dostarczyły badania nad 20 językami. W 19 wypadkach informatorzy byli mieszkańcami San Francisco, przy czym niektóre języki reprezentowane były �92 WOJCIECH MICHERA zaledwie przez jedną osobę (co często później Berlinowi i Kayowi wypomi­ nano). Jedynie meksykański tzeltal poddany był systematycznym badaniom B. Berlina (zob. Berlin, Kimball Romney, 1968). Pozostałych 19 języków, to: europejskie — bułgarski, kataloński, angielski, węgierski, hiszpański; azjatyc­ kie — arabski, hebrajski, kantoński, mandaryński, indonezyjski, japoński, ko­ reański, tagalog, thai, urolu, wietnamski; afrykańskie — ibibio, swahili; pół­ nocnoamerykański — pomo, oraz dwudziesty, wspomniany tzeltal. Badania te, prowadzone przez (i wśród) studentów Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, polegały na eksponowaniu wzorów barwnych z tablic kolorów Munsella. Badani musieli nazywać kolory oraz wskazywać najlepsze przy­ kłady poszczególnych kategorii. Uzupełniające dane porównawcze zaczerpnięte zostały z różnych źródeł — słowników, ogólnych opisów języków, wyciągów z prac etnograficznych — dotyczących 78 języków. Łącznie więc badaniami objęto zestaw 98 języków. Rezultatem były następujące wnioski: a) żaden język nie dzieli trójwymiarowego kontinuum barw (czyli prze­ strzeni barwnej) arbitralnie i niezależnie od innych języków; b) każdą z istniejących na świecie P N K m o ż n a zaklasyfikować do jednej z 11 kategorii. W danym języku m o g ą istnieć wszystkie 11 kategorii lub mniej; c) tych 11 podstawowych kategorii barwnych ( P K K ) to: B, C , C w , Żł, Z, N , Br, Pom, R ó ż , Pur, szarość; d) w przypadku, gdy język koduje mniej niż 11 P K K , istnieją ścisłe ograniczenia w tworzeniu zestawu tych kategorii; e) choć możliwych jest aż 2048 kombinacji 11 P K K , rzeczywiście stoso­ wane są tylko 22 połączenia; 0 22 istniejące kombinacje nie są od siebie niezależne. Są tworzone wed­ ług prostej zasady, reprezentującej czasowo ewolucyjny porządek (przedsta­ wiony na ryc. la); g) brak dowodu, że międzyjęzykowe różnice w złożoności słownictwa podstawowych barw odbijają różnice możliwości percepcyjnych przedstawi­ cieli tych języków; h) różnice w lokalizowaniu p u n k t ó w fokalnych barw (czyli ich najlepszych przykładów) nie są większe między osobnikami różnych języków, niż osobni­ kami posługującymi się tym samym językiem; i) możliwe, że w odniesieniu do wartości fizycznej danej kategorii barwnej działanie percepcyjne mózgu skupia się zasadniczo na punktach spektrum barwnego (lub bardzo małych odcinkach), a nie na szerokich zasięgach; j) można sądzić, że kolor, a zapewne również inne domeny semantyczne, takie jak węch, smak, słuch, mają specjalne właściwości leksykalne; k) nie istnieją dane, które świadczyłyby o zaginięciu w którejkolwiek z kultur dowolnego P N K ; 1) dany język, w danym momencie m o ż e znajdować się na jednym i tylko jednym z siedmiu etapów rozwoju P N K , a także, język znajdujący się obec- �93 WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW В Zł — \ Cw ' \ С II Róż. Br Pur. / Zł- Etap 1 Pom. III b IV Szary V V VII VI a в makrobiel / ~B makroczerwień makro-czerń makroczerń \ makroczerwień grue С ~B \ ~B в Cw Zł Cw grue Zł z N С С p • Br Róż. + Pom. Pur. VI VII -1 Cw Zł makroczerrS •szary- Etapl II III ь IV V Ryc. 1. Schemat ewolucji P N K : a - wg Berlin i Kay. 1969; h - wg wersji z 1975 r. nie na danym etapie musiał historycznie przejść przez wszystkie poprzedza­ jące go fazy w przedstawionym na rys. l a porządku; m)nie istnieje system, który zawierałby wyłącznie В lub wyłącznie C ; n) istnieje pozytywna korelacja miedzy złożonością kultury i/lub pozio­ mem rozwoju technologicznego a złożonością słownictwa barw; o) na wczesnych etapach rozwoju kategoryzowania kolorów istnieje paralelność z teorią rozwoju fonologieznego Jakobsona i Halle'a (zob. Jakobson, Halle, 1964); p) nie ma dostępnego materiału dowodowego mogącego wyjaśnić przed­ stawiony wyżej szczególny porządek rozwoju P N K ; r) odkrycia te sugerują, że dziedzina semantyki opiera się na specyficz­ nościach gatunkowych struktur bio-morfologicznych. Szczególne struktury bio­ logiczne określają to, co lingwiści ogólnie nazywają semantyką (por. Durbin, 1972). �94 WOJCIECH MICHERA В. Dyskusja wywołana przez Basic Color Terms toczyła się na kilku poziomach ogólności. Zapoznajmy się najpierw z tym jej nurtem, który nie kwestionując samych podstaw teorii krytykował pewne jej szczegółowe roz­ wiązania. Największe wątpliwości wzbudzały trzy sprawy: 1) treść P N K w językach I etapu; 2) fragment schematu ewolucyjnego dotyczący zimnych barw chroma­ tycznych (N — Z ) ; 3) miejsce szarości w tym schemacie. Co do pierwszego punktu przypomnę, że Berlin i Kay w pracy z 1969 r. przypisywali językowi I etapu dwie P N K - odpowiadające В i C . Wszystkie zatem odcienie, także chromatyczne, cała przestrzeń barwna, miały być roz­ dzielone według kryterium jasności na dwie części — jasną i ciemną (zob. ryc. 2a). Przykładem, który przedstawili Berlin i Kay, było nowogwinejskie plemię Dugum Dani. Istniejące w jego języku dwie P N K miały oznaczać: mola — biel (jasność) i mili — czerń (ciemność). Sprawa okazała się, jak to zwykle bywa, bardziej skomplikowana niż sądzono. E . Rosch (występująca też jako Rosch Heider) w trakcie swych badań terenowych spostrzegła, że plemię to łączy np. stosunkowo ciemną C w z kategorią mola („biel"), a sto­ sunkowo jasną Z z kategorią mili („czerń") (Heider, 1972b). Model, który wyjaśnia stosowany przez Dugum Dani s p o s ó b dzielenia przestrzeni barwnej, uwzględniać zatem musi nie tylko kryterium jasności (co sugerowali Berlin i K a y ) , lecz także kryterium „ciepłoty" odcieni chromatycznych (co na po­ ziomie neurofizjologicznym odpowiada wzbudzeniu lub hamowaniu komórek antagonistycznych). Tak więc kategoria mola zawiera barwy nie tylko jasne, ale i ciepłe (B, C w . Żł). a mili ciemne i zimne (C, N , Z — zob. ryc. 2b). a b Ryc. 2. Kategoryzacja przestrzeni barwnej na etapie II w dwóch ujęciach: a-z 1969 г.: h - 1975 r. (wg Kay. 1975. s. 259. lab. 2-3) �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 95 Punkt fokalny mili znajduje się między najciemniejszymi odcieniami N i Z ; mola posiada dwa takie punkty — w ciemnej czerwieni (dla większości osób) i. rzadziej, w odcieniu bladoróżowym. Z interpretacją E . Heider nie zgodził się M . Sahlins (1976), który wyniki jej badań wiąże ze zróżnicowanym odbijaniem światła przez tablice barwne Munsella. S p o w o d o w a ć miało to przypisanie wzorcom C w większej jasności {brightness) niż Z i N . Pogląd Sahlinsa nie znalazł jednak większego uznania. Drugim błędem autorów omawianej książki była sekwencja zimnych ko­ lorów chromatycznych (zob. Hickerson, 1971, s. 269-270; Broch, 1974, s. 193-196). Schemat przedstawiony w Basic Color Terms (zob. rye. 1) jedno­ znacznie określa, że najpierw pojawia się nazwa dotycząca Z , a dopiero później N . Wynika z tego, że jeśli język posiada określenie na N , to musi też posiadać nazwę Z , choć nie odwrotnie. Tymczasem wiele faktów wska­ zuje, że w językach I V , a nawet I I I etapu (gdy więc, według wersji z 1969 г., wyodrębnia się dopiero Z) można spotkać N . Przykładem jest opisany przez Brocha język Indian Hare, posiadający 5 P N K : B, C , C w , Żł i właśnie N . Także w innych językach indiańskich trudno byłoby określić, posługując się pojęciami Berlina i K a y a z 1969 г., czy nazwa dotyczy Z czy N (tak jak np. w języku Navajo — zob. Landar, 1966, s. 49). Aby zrozumieć to pomieszanie należy przyjąć, że autorzy omawianej książ­ ki popełnili błąd nie techniczny — związany z niedokładnością zbierania ma­ teriałów — lecz teoretyczny. W Basic Color Terms przedstawili oni proces ewolucji jako przyłączania kolejnych kolorów, rozumianych oczywiście jako punkty fokalne. Różnicę między tym ujęciem a nowym, lepszym, wytłuma­ czyć można posługując się opisanym wcześniej modelem przestrzeni barwnej wraz z jej szczególnym podobieństwem do globusa. Stosowane bowiem w nau­ ce sposoby określania poszczególnych kategorii kolorów przypominają spo­ soby określania państw — jednostek kulturowego podziału kuli ziemskiej. Każde państwo posiada, poza nazwą, znak — flagę, godło, pozwalający na jednoznaczną jego identyfikację. N a identyfikację taką pozwalają wszelako także jego granice — określone współrzędnymi geograficznymi lub układające się w charakterystyczny kształt „własnego kraju" lub np. włoskiego „buta" czy skandynawskiego „psa". Także przy opisie kategorii koloru można zwra­ cać szczególną uwagę albo na jej zasięg — granice, albo na jej najbardziej charakterystyczny odcień. Przed 1969 г., a więc w okresie dominowania relatywizmu, podkreślano w szczególny sposób znaczenie granic. Wychodzo­ no z założenia, że jednolite spektrum barwne dzielone jest za pomocą ję­ zyka danego społeczeństwa na dowolne odcinki. Wzorcowe punkty danej kategorii miały być pochodną jej granic — tzw. kolory o większej kodowalności, czyli precyzyjniej określane i lepiej zapamiętywane, miały leżeć w sa­ mym środku wyznaczonego odcinka widma. Zupełnie odmiennie podeszli do tej sprawy Berlin i K a y . Szukając po­ dobieństw w systemach barwnych różnych kultur, a nie różnic, podstawowe znaczenie przypisali nie granicom, lecz „najlepszym przykładom" danej ka- �96 WOJCIECH MICHERA tegorii — punktom fokalnym. Ich pogląd został potwierdzony przez psycholingwistyczne badania E . Rosch. Poddała ona testowi nie tylko plemię Dugum Dani z Nowej Gwinei, ale także przedstawicieli dzisiejszego społeczeństwa U S A . Stwierdziła, że P K K nie powstają w dowolny sposób, lecz zawsze sku­ piają się wokół tych samych na całym świecie odcieni. Te właśnie punkty przestrzeni barwnej są łatwiejsze do zapamiętania i odczytania, są chętniej nazywane i precyzyjniej przypominane — tak przez współczesnych Ameryka­ nów, jak i znajdujących się na poziomie epoki kamienia krajowców z No­ wej Gwinei (mimo że ci ostatni nie mieli przecież odrębnych nazw barw chromatycznych) (Heider, 1972a,b). Także 3-4-letnie dzieci amerykańskie pre­ ferowały wybór tych kolorów, określając je dokładniej niż inne (Heider, 1971). E . Rosch badała również porównawczo znaczenie tych p u n k t ó w i cen­ tralnych p u n k t ó w danej kategorii. Okazało się, że kolory fokalne były roz­ poznawane z mniejszą liczbą błędów oraz szybciej, a także szybciej się ich uczono, bez względu na ich położenie — centralne lub peryferyczne. In­ formatorom Danii łatwiej było również nauczyć się zbioru kategorii barw organizowanych wokół naturalnego (jednego z czterech) prototypu niż wokół jakiegokolwiek innego obszaru przestrzeni barwnej (Rosch, 1973, s. 121-123). Wszystkie przedstawione tu wnioski dotyczyły percepcji wzrokowej. Inne doświadczenia tej samej badaczki wykazały jednak, że odpowiedzi są także ułatwione w stosunku do kolorów fokalnych prezentowanych nie za p o m o c ą b o d ź c ó w wzrokowych, lecz jako wypowiedziana nazwa. Wynika z tego, że i dla nazwy kategorii tworzona jest reprezentacja poznawcza, specyficzna raczej dla określonego koloru niż (reprezentatywna) dla wszystkich barw, które m o g ą być określone za p o m o c ą tej nazwy (Rosch, 1975, s. 319). Wnio­ ski dotyczące kategorii barwnej E . Rosch próbuje rozszerzyć na pojęcie ka­ tegorii semantycznej w ogóle (por. Kielar, 1983). Owymi kolorami, wokół których organizuje się cała przestrzeń barwna, są oczywiście: B, C , Cw, Żł, Z , N . Ich właściwości wynikają z neuro­ fizjologicznej budowy aparatu wzrokowego. Wyjątkowe znaczenie czterech kolorów chromatycznych — Cw, Żł, Z , N — zostało potwierdzone przez licz­ ne badania psychologiczne. Bornstein (i in., 1976) wykazał пр., że 4-miesięczne dzieci (nie posługujące się jeszcze językiem) dzielą wszystkie barwy chromatyczne na te cztery kategorie (zob. też Fagan, 1974; Malrieu, 1957). Również chorzy na afazję, z utrudnioną percepcją barw, najmniej błędów popełniali przy nazywaniu tych właśnie kolorów (zob. Zollinger, 1979; a także Sternheim i Boynton, 1966; von Wattenwyl, Zollinger, 1979). Po tej dłuższej dygresji psycholingwistycznej wróćmy do krytyki książki Berlina i Kaya. Jeśli bowiem słusznie podkreślali oni znaczenie punktów fokalnych a nie granic, na czym polegał błąd, który niewątpliwie popełnili? Było nim popadniecie w drugą skrajność — kolory fokalne odgrywają zasad­ niczą rolę jako punkty organizujące podział przestrzeni barwnej, jednak po­ dział ten ostatecznie polega na określeniu granic. Proces ewolucji systemów P K K nie polegał na przyłączaniu kolejnych kategorii rozumianych jako �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 97 punkty fokalne, ale na coraz precyzyjniejszym podziale przestrzeni barwnej na podstawie stałych, uniwersalnych punktów. T y m więc, co powstaje na kolejnym etapie ewolucyjnym, nie jest tylko nowa nazwa bądź nowa perceptualna substancja, lecz nowa perceptualna r e l a c j a (Sahlins, 1976, s. 13). W 1975 r. ukazały się nowe prace Berlina i K a y a , w których przedsta­ wili zmienioną wersję swej teorii (Berlin, Berlin, 1975; K a y , 1975). Pozostała koncepcja siedmioetapowego rozwoju ewolucyjnego. W znacznym stopniu zmieniła się jednak jej treść, szczególnie jeśli chodzi o cztery pierwsze eta­ py. Odrzucono pogląd, że kategorie tych etapów ściśle odpowiadają określa­ nym tą samą nazwą kategoriom z etapów późniejszych. Europejczyk (czyli człowiek posługujący się językiem z etapu V I I ) m o ż e je zdefiniować poprzez wyliczanie znanych mu kategorii wchodzących w ich skład. Pierwszy etap wprowadza podział przestrzeni barwnej na dwie części. Jedna obejmuje następujące odcienie chromatyczne i achromatyczne: B , bar­ dzo jasne odcienie wszystkich kolorów, C w i Żł wraz ze wszystkimi ich odcieniami, czyli barwy ciepłe. Punkt fokalny tej kategorii m o ż e być umiesz­ czony w Cw, В lub ewentualnie w R ó ż . Kategoria ta nazywana jest bielą I etapu lub — nieprecyzyjnie, acz praktycznie — makrobielą (terminy tego typu zaproponowali Witkowski i Brown, 1977). W skład drugiej części (makroczerni) wchodzi: C , bardzo ciemne Br i Pur, wszystkie, z wyjątkiem najjaśniejszych, Z i N (Kay. 1975. s. 261). Przykładem społeczeństwa I eta­ pu są Dugum Danii z Nowej Gwinei. Etap I I polega na rozdzieleniu kategorii makrobieli, utworzonej na pod­ stawie kryterium jasności i ciepłoty, na barwy chromatyczne i achromatyczne (por. ryc. 3). Język tego etapu wyróżnia łącznie trzy P K K : В (odpowiada­ jącą naszemu pojmowaniu tej kategorii, co najwyżej z pewną domieszką najjaśniejszych odcieni barw chromatycznych), makroczerń (bez zmian w sto- Ryc. 3. Kategoryzacja przestrzeni barwnej na etapie II wg Witkowski. Brown. 1977, s. 51. ryc. 2 Rys. W. Michera 7 - Etnografia Polska t. 31, z. I �98 WOJCIECH MICHERA sunku do etapu I) oraz kategorię łącząca w sobie wszystkie chromatyczr barwy ciepłe (czyli dwa spośród uniwersalnych punktów organizującyc przestrzeń barwną — C w i Żł). Kategoria ta bywa nazywana makroczerwi nią, co jest o tyle uzasadnione, że jej punkt fokalny zawsze jest lokowan w C w (choć teoretycznie mógłby nim być też Żł). Języki etapu I i spotykar są najczęściej w Afryce środkowej, ale także np. na polinezyjskiej wyśpi Bellona (zob. Kuschel, Monberg, 1974). Dwie drogi doprowadzić mogą do zawierającego 4 P K K etapu I I I . Częścit spotykany sposób określany jest jako I I I b. Polega on na rozdzieleni makroczerwieni na elementarne już składniki, czyli C w i Żł. Pełen zesta\ P K K etapu I I I b to: B, C w , Żł i makroczerń. Wersja I I I a przynosi na tomiast rozdzielenie makroczerni — od achromatycznej С oddzielają się chrc matyczne kolory zimne. Teoria Berlina i K a y a w swej wersji z 1969 r. przedstawiała ten pro ces jako dodanie kolejnego podstawowego koloru, ale tylko jednego. Jeżel rozumiało się go jako punkt fokalny, było niemożliwe połączenie Z i Iv w jedną kategorię, konieczny był wybór. Względy statystyczne przemówiły za Z ; jest to jeszcze jeden przykład niebezpieczeństwa wiążącego się z użyciem tej metody matematycznej. Dlaczego jednak błąd teorii nie ujawnił się przy — także przecież niewłaściwej — interpretacji kategorii makroczerwień (Cw — Żł)? Odpowiedź jest prosta: czerwień jest kolorem silniejszym od innych pod względem oddziaływania psychofizjologicznego i we wszystkich połącze­ niach jest elementem dominującym. M o ż n a powiedzieć, że na kuli barwnej czerwień gwałtem podporządkowuje sobie wszystkie odmienne odcienie. W ka­ tegorii C w — Żł punkt fokalny leży więc zawsze w C w ; przy rozumieniu kategorii jako tylko punktu wzorcowego kolorem, który pojawiał się na II etapie, była zatem C w . Żadna natomiast z zimnych barw chromatycznych nie przeważa psychofizjologicznie nad drugą. Punkt fokalny umieszczany jest w jednym, w drugim lub w obu kolorach jednocześnie (lecz nie pomiędzy nimi); w wyjątkowych wypadkach kategoria ta zawiera tylko jeden z tych kolorów — drugi pozostaje wówczas w ramach okrojonej w ten sposób makro­ czerni. Z tego też powodu nie można, nawet przy założeniu umowności terminu — jak w przypadku makrobieli lub makroczerwieni — nazwać tej kategorii makrozieloną lub makroniebieską; w literaturze amerykańskiej roz­ powszechnił się wprowadzony przez Kaya i Berlina termin grue (green +blue). Językiem etapu I I I a posługują się Aguaruna z północno-centralnego Peru (Berlin, Berlin, 1975). Etap I V jest wzajemnym uzupełnieniem form III a i I l l b , zawiera więc: В, C , C w , Żł, i ostatnią jeszcze kategorię zło­ żoną — grue. W fazie przechodzenia z etapu I I I b na etap I V uchwycony został język ludu Binumarien z Nowej Gwinei (Hage, Hawkes, 1975). N a IV etapie znajduje się większość języków Nowego Świata. Przykładem może być prawdopodobnie także starożytna Grecja i Rzym. Języki etapów I - I V posiadają co najmniej jedną kategorię będącą połą­ czeniem dwóch lub trzech uniwersalnych punktów fokalnych. Powiększanie �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 99 zestawu P K K polega na rozdzielaniu takich kategorii. Jako ostatnia rozło­ żeniu ulega grue, stąd spotyka się ją najczęściej. Po tej ostatniej redukcji, prowadzącej do etapu V , język rozróżnia 6 P K K , odpowiadających sześciu uniwersalnym organizatorom przestrzeni barwnej. Przykładem V etapu jest język arabski (Durbin 1972, s. 273). Dalszy rozwój systemu P K K polega na wydzielaniu tych obszarów prze­ strzeni barwnej, które leżą między głównymi punktami fokalnymi i 'gdzie wpływy tych punktów krzyżują się. Etap V I to wyodrębnienie się Br jako odcieni leżących między С a Żł. Warto zauważyć, że specyfikę koloru brązowego podkreśla zjawisko BezoldaBrücke'a — barwa ta, choć z neurofizjologicznego punktu widzenia jest po­ łączeniem С i Żł (lub C w ) , zachowuje się pod jednym względem jak kolor podstawowy, tzn. pozostaje niezmienna pod względem tonu mimo zmiany jasności; pozostałe kolory przesuwają się w stronę jednego ze składających się na nie elementów. N a etapie V I I dochodzi jedna, dwie, trzy lub cztery kategorie, w do­ wolnej kombinacji, spośród: Pom (miejsce nachodzenia na siebie C w i Żł), R ó ż (między C w a B), Pur (między C w a N) oraz budzący wiele wątpli­ wości kolor szary (między В a C ) . Ten ostatni został w pracy K a y a z 1975 r. pozostawiony na etapie V I I , aczkolwiek przyznano mu specjalną pozycję (wild card). Kolor ten, złożony z barw achromatycznych, powstawać może niezależnie od ewolucji barw chromatycznych już na etapie wykrystalizowania się В i С (etap I I I a lub I V ) (Kay, 1975, s. 251; zob. też Witkowski, Brown, 1977; Hill, Hill, 1970; Le Querrec, 1978, s. 317). W pracach etnograficznych można spotkać informacje (np. Jacobson-Widding, 1979), że kolor szary pojawia się nawet na etapie I I (oczywiście nie jako P N K lecz D N K ) , choć jeden z wchodzących w jego skład kolorów achromatycznych — С — nie został jeszcze wyodrębniony z kategorii złożo­ nej. Wydaje mi się, że jest to możliwe wtedy, gdy punkt fokalny makroczerni umieszczony jest w С (zob. ryc. Ib). C . Krytyka teorii Berlina i K a y a dotyczyła również pewnych kwestii metodologicznych. Zastrzeżenia budził np. fakt dwujęzyczności ich informa­ torów (Hickerson, 1971; Newcomer, Faris, 1971). O wpływie dwujęzyczności na wyniki badań pisała w 1961 r. Susan M . Ervin: „Kategorie barwne stosowane przez osoby dwujęzyczne systematycznie się różnią od norm jednojęzycznych" (zob. też Lenneberg, Roberts' 1956). Sami autorzy Basic Color Terms nie uważali, by znajomość drugiego języka mogła wpłynąć w istotny sposób na lokalizację punktów fokalnych kategorii barwnych. Sprzeczność tych p o g l ą d ó w wynika z nieporozumienia i jest właściwie pozorna. O ile bowiem poprzednicy Berlina i K a y a , a także niektórzy krytycy ich książki, kładli nacisk na granice kategorii, to oni sami brali pod uwagę przede wszystkim foci (była j u ż o tym mowa). Ten nurt dyskusji stał się impulsem do badań Leigh A . Caskey-Sirmonds i Nancy P. Hickerson (1977). Precy­ zyjnym badaniom poddano informatorów reprezentujących 5 języków azja- �100 WOJCIECH MICHERA tyckich — jedno- i dwujęzycznych (ci ostatni posługiwali się jako drugim ję­ zykiem angielskim). Zastosowane zostały testy — wzorce barwne — podobne do tych, których używali Berlin i K a y . Stwierdzono, że u osób znających dwa języki granice kategorii barw i punkty fokalne były bardziej zmienne, lecz różnice między grupami informatorów jedno- i dwujęzycznych nie wy­ dają się być na tyle duże, by mogły zafałszować proponowany przez Berlina i K a y a schemat — taki wniosek nasuwa się po przeanalizowaniu wykresów zamieszczonych w omawianym artykule (Caskey-Sirmonds, Hickerson, 1977, s. 359-365). Podnoszono również sprawę akulturacji informatorów (Hickerson, 1971, s. 261-263), a także zwrócono uwagę na fakt, że Berlin i K a y stosowali wzory barwne o kilku poziomach jasności i różnych tonach, lecz zawsze o maksymalnym nasyceniu. Tymczasem maksymalne nasycenie różnych od­ cieni nie oznacza tego samego poziomu nasycenia (w przypadku Żł będzie np. niższe niż przy Cw) (Collier, 1973). Badania kontrolne wykazały jednak, że ten czynnik nie wpływa istotnie na jakość w y n i k ó w i m o ż e zostać po­ minięty (Colier i in., 1976). W dyskusji podnoszono również problemy dla teorii Berlina i K a y a zu­ pełnie zasadnicze. Po pierwsze, pojawiały się nadal głosy ortodoksyjnie re­ latywistyczne. Przykładem jest tekst Nabuko B. McNeil (1972), która c h o ć zgadza się z istnieniem pewnych specyficzności aparatu wzrokowego czło­ wieka, podkreśla, że logika funkcjonalnego relatywizmu zapobiega możliwości istnienia uniwersalnego, ewolucyjnego porządku; pewne podobieństwa między­ kulturowe wynikają wyłącznie z podobieństwa otaczającego człowieka środo­ wiska barwnego — wpływającego na percepcję barw i arbitralny z natury ich podział. Najważniejsze jednak były dwie powiązane ze sobą sprawy: stosowanie w badaniach metody wzorców barwnych oraz możliwość wyróżniania grupy P N K . Jak już wspominaliśmy, kontrowersyjną sprawę metody wzorców barw­ nych podniósł Conclin w 1955 г., a potem w 1973. W tym drugim artykule (który zresztą podejmuje zagadnienie barw w bardzo szerokim zakresie kul­ turowym, znacznie przekraczającym horyzont zakreślony przez Basic Color Terms) stwierdził, że stosowanie jednolitych wzorców dystrybucji energii barw­ nej wprowadza sztuczne, nie istniejące w rzeczywistości granice. D o m a g a ł się uwzględnienia innych, poza jasnością, tonem i nasyceniem, cech kolorów, jak np. faktura powierzchni, połyskliwość czy zróżnicowanie na kolory wid­ mowe i przedmiotowe, a także kontekstu kulturowego, w jakim dana barwa się pojawia. Ostrą krytykę metody przeprowadził Jacques Dournes (1978, s. 391-393). Postawił pytanie o cel eksperymentu Berlina i K a y a twierdząc, że nie moż­ na przeprowadzać badań za p o m o c ą wzorców barwnych (związanych z po­ ziomem percepcyjno-kognitywnym) oczekując odpowiedzi werbalnej (poziom językowy). Oba te poziomy należy rozdzielić. Wzorce barwne mogą dostar­ czyć danych na temat percepcji — jeśli się je porównuje, grupuje itp. Jeżeli �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 101 natomiast chodzi o język i nazwy, trzeba ustalić: „kto co mówi, do kogo, na jaki temat; uwzględnienie kontekstu jest warunkiem koniecznym dla otrzy­ mania reprezentatywnej listy nazw słownika barwnego w badanej kulturze". Jeżeli bowiem badany podaje tylko pewne nazwy, to nie znaczy, że nie zna innych, ale że nie jest sprowokowany do ich użycia, że ich „tu" nie widzi (Dournes, 1978, s. 391, 393). Innych zestawów nazw informatorzy mogą uży­ wać między sobą, innych z obcymi, różnice słownictwa mogą wiązać się z podziałem społecznym — płci albo zawodu. Wiele z uwag Dournesa ma swoją wagę. Tym niemniej w żadnym wy­ padku nie rozbijają w puch koncepcji Berlina i Kaya. Po pierwsze są zna­ ne badania prowadzone inną metodą, które dowodzenia tych autorów potwier­ dzają (zob. np. Bolton, 1978). Po drugie natomiast, jak pisał Tornay (1978b, s. 643), wobec kolorowych kartek z atlasu Munsella — które dla człowieka zachodu różnią się jedynie odcieniem — informator m o ż e teoretycznie przy­ jąć różne postawy: 1) m o ż e odrzucić kryterium chromatyczne stwierdzając, że widzi tylko kartki papieru; 2) może stwierdzić, że widzi pewne między nimi różnice, ale źe są tego samego rodzaju — będzie to przewaga kryteriów dotyku i formy nad chro­ matycznym; 3) może wreszcie nazwać wzory zupełnie przypadkowo lub według swej fantazji, co pociągnie za sobą istnienie różnic między odpowiedziami infor­ matorów. Lecz okazuje się zawsze, że wyniki tego typu badań są bardzo zgodne, co więcej — duże nasycenie chromatyczne ułatwia nazywanie i zwięk­ sza zgodność odpowiedzi; dotyczy to również tych społeczeństw, które nie przyjęły jeszcze zachodniego stylu myślenia. Tak więc istnieje na poziomie percepcyjno-kognitywnym pewna „strukturyzacja" rzeczywistości barwnej. Jest ona wyrażana przez informatora za pomo­ cą wypowiedzi; te części tej wypowiedzi, które ściśle wiążą się z ową strukturyzacją barw, czyli części zmieniające się, będące funkcją przedstawianych wzorów, mogą być określone jako „nazwy kolorów" (Tornay 1978b, s. 643). Pozostaje jednak kwestia statusu owych nazw i możliwości wydzielenia spośród nich grupy „podstawowych". Z pewnością ważna jest uwaga Dournesa na temat konieczności uwzględniania kontekstu, w jakim barwy (i ich nazwy) występują. Otwarte zostaje w ten sposób ogromne pole dla różnorodnych badań (na szersze omówienie tego zagadnienia będzie miejsce w części poświęconej symbolizmowi barw). Czy jednak nie może istnieć pewien ogól­ ny schemat, któremu są podporządkowane wszystkie, najprzeróżniejsze ter­ miny barwne danej kultury? Przykładem niech będzie społeczeństwo Bellony, wyspy na Pacyfiku, nie znające słowa „kolor" i w którym „niewiele o ko­ lorach się mówi" (Kuschel, Monberg, 1974). Istnieją tam liczne nazwy wią­ żące się z kolorami, które wykraczają poza nasze rozumienie tego zjawiska. Określają one np. barwę skóry zmieniającej się pod wpływem Słońca lub choroby. C o jest jednak ważne, dają się one sprowadzić do trzech głów- �102 WOJCIECH MICHERA nych kategorii (zgodnych z II etapem Berlina i Kaya). Tornay (1978b, s. 643) twierdzi, że nazwy kolorów danego społeczeństwa mogą mieć zróż­ nicowany status językowy: syntaktyczny i semantyczny. Sprzeciwia się też próbom generalizacji i tworzenia lingwistycznych kryteriów wydzielania nazw podstawowych w opozycji do drugorzędnych. Listy nazw otrzymywanych za pomocą testów nie są — według niego — ..naturalnym nazewnictwem", a jedynie wyborem jednostek leksykalnych określonym przez pewne szcze­ gólne działanie kognitywne. I ma w zasadzie Tornay rację, bo trudno utrzy­ mać całą koncepcję P N K i ich ewolucji na płaszczyźnie wyłącznie językowej. Rzecz w tym jednak, że Berlin i K a y oraz ich współpracownicy nie próbują tego uczynić. Wśród zaproponowanych przez nich 4 kryteriów wydzielania P N K tylko 2 mają charakter lingwistyczny (1 i 3). Ich koncepcja dotyczy także poziomu percepcyjno-kognitywnego. Przedmiotem ich zainteresowania jest nie tylko czy nawet nie tyle nazwa koloru jako taka, ale raczej „pod­ stawowa kategoria", której pochodną dopiero jest nazwa. N a tym właśnie poziomie — pośredniczącym między percepcją a językiem — leży uniwersalizm omawianego zjawiska i rozgrywa się opisywana przez Berlina i K a y a ewo­ lucja. Zostało to dobitnie podkreślone w pracach omawiających związek terminologii barw z neurofizjologią widzenia (zob. np. K a y , McDaniel, 1978). Tematyka ta będzie szczegółowo omówiona w I I części „Wprowadzenia". IV. EWOLUCJA Zajmijmy się na koniec właśnie problemem ewolucji. Trzeba przyznać, że jest on niezwykle kontrowersyjny i wzbudza duże emocje. Należy jednak wznieść się ponad nie i rozważyć konkretne argumenty przemawiające za interpretacją ewolucjonistyczną omawianych zjawisk lub przeciw niej. A. Przypomnijmy, że według Basic Color Terms z 1969 r. schemat, w j a ­ ki można uszeregować wszystkie zestawy P N K , odbija rozwój ewolucyjny tej terminologii. Według Berlina i K a y a : 1) jako pierwsze pojawiają się w każdym języku nazwy dotyczące jasności; 2) nowe P N K są dodawane w poszczególnych językach wtedy, gdy społe­ czeństwo posługujące się nimi osiąga wyższy stopień złożoności techno­ logicznej i kulturowej; 3) można stwierdzić empirycznie, że nieproporcjonalnie duża liczba stosun­ kowo prostych kultur znajduje się w tropikach, a nieproporcjonalnie du­ ża liczba stosunkowo złożonych kultur znajduje się w klimacie umiarko­ wanym („z jakiegobądź powodu"). Poglądy te spotkały się oczywiście ze sprzeciwem kulturalistów (zob. np. McNeil, 1972, s. 21, 31). N . Hickerson (1971, s. 270) stwierdziła, że stopnia złożoności społecznej nie można wiązać z rozwojem terminologii barw, a „co najwyżej z teorią Berlina i Kaya". Ciekawego spostrzeżenia dokonał wspominany już M . Durbin (1972, s. 274-277). Ma ono charakter antyewolucjonistyczny, gdyż tłumaczy zróżni- �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 103 cowanie terminologii barw nie poprzez nierównomierny rozwój, lecz istnienie centrów dyfuzji [!]. Rzeczywiście, powiązanie różnych systemów P K K (eta­ p ó w rozwoju, według Berlina i Kaya) z pewnymi regionami ich występowa­ nia jest bardzo silne: etap 1 — 7 przypadków na 9 to Nowa Gwinea, etap II — 17 przypadków na 21 to Czarna Afryka, etap I I I — 12 przypadków na 16 to Czarna Afryka lub Pacyfik (bez Nowej Gwinei), etap I V — 13 przypadków na 18 to Nowy Świat, etap V — 5 przypadków na 8 to Afryka, tylko V I i V I I etap są rozpowszechnione na całym świecie (dane Durbina uszczegółowione przez Hayes i in., 1972, s. 1108). Tę dyfuzjonistyczną koncepcję odrzucił jednak sam Durbin formułując w tej samej pracy hipotezę o uniwersalności pewnych fonologicznych cech nazw kolorów achromatycznych — В i C . Gruntowną krytykę samej idei neoewolucjonizmu Berlina i K a y a przepro­ wadził znów Tornay (1978a,b): „Nie istnieje w rzeczywistości przedmiot ewo­ lucji i dostrzeganie jej w sekwencji Berlina i K a y a jest błędną interpre­ tacją" (Tornay 1978b, s. X X X - X X X I ) . O co chodzi w tym stwierdzeniu francuskiego badacza? Tornay posługuje się argumentami podobnymi do tych, których użył w sprawie wzorców barwnych i możliwości wydzielenia grupy P N K . Odrzuca możliwość istnienia determinizmu językowego. Twier­ dzi, że uniwersalizm dotyczy nie semantyki, lecz percepcji. Z drugiej strony uważa, że to co jest interpretowane jako przymus ewolucyjny jest jedynie przymusem historycznym, narzuconym przez popularyzowanie się modelu za­ chodniego. W zależności poziomu technologicznego społeczeństwa i nazew­ nictwa kolorów nie widzi żadnego związku uprawniającego do interpretacji ewolucjonistycznej. Porządek, w jakim nabywane są w danym języku nowe nazwy, odbija porządek ważności technologicznej, psychologicznej i ideolo­ gicznej tych samych nazw w języku, z którego są przejmowane. Propono­ wane zasadnicze rozróżnienie między historią a ewolucją ma uchronić antro­ pologa przed wpadnięciem w niezwykle groźny etnocentryzm. Nie we wszystkim można się z Tornayem zgodzić. Po pierwsze, nie jest prawdą, że Berlin i Kay wiążą ewolucję systemów P N K wyłącznie z po­ ziomem lingwistycznym. Jak mówiliśmy już wcześniej, bardzo silnie podkreś­ lali oni znaczenie zasad percepcji barw, o czym m. in. pisali w prywatnych listach do Tornaya, przez tego ostatniego cytowanych (Tornay. I978a, s. Х Х Г Х - Х Х Х ) . Ich teoria w wersji z 1975 г., a szczególnie z 1978 (Kay, McDaniel, 1978), uwzględniająca znaczenie fizjologii i psychologii widzenia i nazywania barw, mówi o P N K jako o pochodnej podstawowych kategorii barw. Przypominam też, że koncepcja „dodawania nowych P N K " musiała być przeformułowana na „szczegółowszy podział przestrzeni barwnej". Nie istnieje sprzeczność między semantyką a percepcją, możliwy jest między nimi stosunek zależności (Berlin i K a y pisali już o tym zresztą w 1969 г.). �104 WOJCIECH MICHERA Trudno również zgodzić się z Tornayem, że przymus historyczny — wpływ cywilizacji europejskiej — wystarczy, by wyjaśnić zjawisko przechodzenia ję­ zyka z etapu na etap. Przeczą temu np. badania Katherine B. Branstetter (1977) polegające na rekonstrukcji protopolinezyjskiej terminologii kolorów. Zróżnicowane dzisiaj języki polinezyjskie pochodzą z jednego pnia, rozdzie­ lającego się w kolejnych okresach na coraz mniejsze odgałęzienia. Badania polegały więc na ustaleniu stopnia rozpowszechnienia poszczególnych nazw kolorów. Wyniki nie mogły zaskoczyć zwolenników koncepcji ewolucjonistycznej: В, С i C w wykazują wśród języków polinezyjskich bardzo małe zmienności; nazwa Żł występuje również we wszystkich językach, lecz z ter­ minem tym wiążą się pewne pomieszania semantyczne. Zdecydowanie mniej powszechne jest pojęcie grue — wystąpiło w 12 na 24 języki, a tylko w 3 miało wyraźnie określone nazwy. Forma ta przekształca się teraz w nazwę N . Ten kolor z kolei jako oryginalna P N K pojawił się tylko w 2 językach. M o ż n a dodać, że w językach polinezyjskich proces przemian systemu P K K (od I I I do maksymalnie V, V I etapu) był bardzo powolny i trwał o k o ł o 3,5 tysiąca lat (Branstetter, 1977, s. 22). Co do przemian ostatnich etapów ewolucji P N K po przykłady nie trzeba zresztą sięgać na antypody. Ciekawych informacji mogą dostarczyć historycz­ ne źródła dotyczące języków europejskich. Jak już wiemy, starożytna Grecja i Rzym słabo rozróżniały zimne barwy chromatyczne; staroangielski poemat poświęcony bitwie Brunanbruh, zamieszczony w Kronice Anglo-Saksońskięj, wymienia nazwę szarości (groege); nazwa purple przyszła według Old English Dictionary jako określenie pewnego specjalnego rodzaju ubrania, by następ­ nie stać się P N K : orange to jeszcze w X V I I w. wyłącznie nazwa owocu przejęta z Hiszpanii (status P N K osiągnęła później); pink w O E D jest ciągle jeszcze jedynie nazwą kwiatu (informacje staroangielskie, wg Mills, 1984, s. 96-97). Argument innego rodzaju przedstawił Marshall Durbin (1972). Oparł się on na językoznawczym prawie mówiącym o skracaniu się długości wyrazów wraz ze wzrostem względnej częstotliwości ich użycia. Z prawa tego wyni­ kają dla naszego problemu następujące wnioski: a) jeśli wszystkie języki przeszły co najmniej przez I etap rozwoju P K K , to В i С były na pewnym etapie hitorycznym używane najczęściej; b) wraz z wprowadzeniem nowych P N K względna częstotliwość używania każdej z nich malała. Powinien więc być zauważalny wzrost średniej długości nazw dodawanych na kolejnych etapach. Zestawienie średniej liczby fonemów tych nazw, obli­ czonej łącznie dla wszystkich 7 etapów, w zasadzie przypuszczenie to po­ twierdza : С В - 4,7 4,9 Z Żł 5.0 5.1 Br Pur - 5,8 6,1 Pom -- 6.4 szary — 5,5 Cw - 4,7 N 4,9 Róż - 6,1 średnia: 5,3 �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 105 (Durbin, 1972, s. 271, wg tabeli I V — zawiera ona też bardziej szczegółowe dane). Zestawienie to uwidacznia bardzo silnie, co podkreśla Durbin, zna­ czenie cezury oddzielającej sześć pierwszych P N K od pozostałych. Warto dodać, że rozwój dziecięcej terminologii barw również jest zgodny ze znanym nam schematem -- łącznie ze śladami obecności kategorii makro(B. C . C w . gnie) (Mills, 1984). Nie m o ż n a wreszcie pominąć faktu, że wpływ jeżyków europejskich, choć niezwykle przyspiesza proces przemian, nie ma w zasadzie charakteru j a ­ kościowego — nie wywołuje zarzucenia oryginalnych schematów i przejęcia wprost pojęć właściwych językowi V I I etapu. Jest natomiast katalizatorem wywołującym podporządkowany właściwym regułom proces przemian: języki wcześniejszych etapów w wyniku kontaktów z językiem angielskim, hiszpań­ skim czy francuskim przechodzą, choć bardzo szybko, przez wszystkie etapy przewidziane przez Berlina i K a y a . Pewne odstępstwa od schematu, wywo­ łane wpływem kulturowym, nie są zbyt duże (zob. Berlin, Berlin, 1975, s. 83). Należy dodać, że większość badaczy podejmujących omawianą problema­ tykę zgadza się z podstawowymi założeniami Berlina i Kaya. Myślę, że argumenty przemawiające za interpretacją ewolucjonistyczną są wystarczająco silne, by rozważyć konsekwencje jej przyjęcia. B. Uznaje się powszechnie, że bezpośrednią przyczyną diachronicznych zmian językowych społeczeństwa i przejścia na następny etap rozwoju P N K są synchroniczne różnice między przedstawicielami tego społeczeństwa (Kay, 1975; zob. też: Berlin, Berlin, 1975; Hage, Hawkes, 1975; Polnac, 1975). Przyjęcie tego poglądu implikuje bezpośrednio konieczność uzupełnienia teorii lingwistycznych przemian P N K o następujące elementy: 1) jeżeli zmienia się system nazw kolorów, to istnieją różnice międzyosobnicze; 2) jeżeli nie wszystkie aspekty języka zmieniają się w tym samym czasie, można spodziewać się, że istnieją zarówno języki o dużym, jak i też o ma­ łym zróżnicowaniu międzyosobniczym (Kay, 1975, s. 263). Sam proces osobni­ czych i społecznych przemian w zakresie nazw kolorów podlegałby następu­ jącym zasadom: a) jeżeli wszyscy mówiący danym językiem znajdują się pod względem rozwoju P N K na etapie n, to najbardziej wyróżnionymi {salient) D N K są kolory n + 1 , n + 2, n + 3 itd.; b) porządek, w jakim są relatywnie wyróżniane w danej kulturze D N K zapowiada kolejność w sekwencji rozwojowej; c) w społeczeństwie podlegającym zmianom w zakresie P N K nie wszyscy osobnicy znajdują się na tym samym etapie, lecz każdy z nich może być zaklasyfikowany do określonego etapu; d) w społeczeństwie takim wszystkie z reprezentowanych etapów są eta­ pami kolejnymi w sekwencji; e) w społeczeństwie takim trudności z zaklasyfikowaniem poszczególnych osobników mogą dotyczyć jedynie etapów sąsiednich; �106 WOJCIECH MICHERA 0 w społeczeństwie takim P N K dodane na ostatnim etapie są obecne w słowniku osobników z wcześniejszego etapu jako D N K ; g) w społeczeństwie takim etap rozwoju danego osobnika można korelo­ wać z różnymi miejscowymi czynnikami społecznymi. Szczególnie silna ko­ relacja dotyczy wieku — bardziej zaawansowani są osobnicy młodsi (Kay, 1975. s. 266-269). Koncepcję tę chcę zilustrować trzema przykładami. Pierwszy dotyczy przechodzenia z etapu I na I I i zaczerpnięty został z kultury Dugum Dani. Jak już wiemy, społeczność ta stosowała dwie P K K : mola ( — makrobiel) i mili ( = makroczerń). Znane jej były również inne nazwy, nie spełniające jednak kryteriów P N K . Oto one: C w — słowa: boksu (częściej używane) i pimu (rzadziej); jedno lub drugie używane przez ok. 50% informatorów. Żł — s ł o w o : bodli; używane przez ok. 45% informatorów. N — s ł o w o : junaiegeir. używane przez ok. 28% informatorów. Autorka badań, E . Rosch, nie zanotowała nazwy dla Z , również słowo junaiegen nie obejmowało tych odcieni chromatycznych. Wszystkie trzy wy­ mienione nazwy były znane jednocześnie 9 osobom, co stanowiło 23% ogółu informatorów. Terminy te były nazwami zarówno kolorów, jak i określonych obiektów. Odnosiły się tylko do barw nasyconych (Heider, 1972b, s. 451, 456). Istnieje pewne zróżnicowanie w używaniu tych nazw, związane z płcią i wiekiem ludności. Mężczyźni używali ich częściej niż kobiety, zarówno jako określeń kolorów, jak i obiektów. Dorośli w stosunku do dzieci częściej używali tych nazw w znaczeniu obiektów, ale nie częściej w znaczeniu ko­ lorów (Heider, 1972b, s. 455-456). W związku z D N K u Dani E . Rosch wysunęła hipotezę, że społeczeń­ stwo to znajduje się na etapie wyodrębniania z kategorii makrobiol (mola) kategorii makroczerwień. Wskazywać na to mogą następujące dane. Infor­ matorzy plemienia Dani nie byli zgodni co do lokalizacji punktu fokalnego mola. Część (przeważająca) wskazywała ciemną czerwień, pozostali ko­ lor jasnoróżowy. Ciekawa jest korelacja tych dwu grup ze znajomością D N K oznaczających C w : w przypadku osobników grupy „ciemnoczerwonej" ko­ relacji takiej nie było, lecz spośród grupy „jasnoróżowej" prawie wszyscy nazwy te znali. M o ż n a przypuszczać, że oryginalny focus mola znajdował się w ciemnej czerwieni. W chwili, gdy dostępny stawał się osobny termin na barwy ciepłe, podstawowe znaczenie mola przesunęło się ku kolorom jasnym (Heider, 1972b, s. 464). D u ż o gwałtowniejszy proces został zaobserwowany w polinezyjskim spo­ łeczeństwie z wyspy Bellona. D o niedawna znajdowało się ono na etapie I I i rozróżniało 3 P N K : ungi — C , Z , N , ciemne Br, ciemne Pur; unga — Cw, odcienie C w — Żł, odcienie С w — Pur, niektóre odcienie Żł — Z ; susungu — B, barwy o najwyższej jasności, pewne jasne Z i Żł — Z (wpływ kulturowy — uprawa żółtej rośliny — turmeryka) (Kuschel, Monberg, 1974). Obecne młode pokolenie Bellony posługuje się P N K właściwymi etapowi V, a nawet V I . �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 107 Wśród D N K języka tradycyjnego najważniejszą rolę odgrywało słowo hengohengo — nazwa odnosząca się pierwotnie wyłącznie do koloru żółtej, waż­ nej gospodarczo rośliny, wspomnianego turmeryka. W tradycyjnym systemie nazw kolorów hengohengo należała do szerszej kategorii — unga. Obecnie nabiera ona charakteru P N K . Inny termin — usiusi — określał pierwotnie wegetację roślin i ocean. Jako kolor łączony był z kategorią ungi; nie roz­ dzielano go na N i Z . Pewne specyficzne obiekty, ogólnie określane jako usiusi, nazywane były sinusinu. Taki system pojęciowy właściwy był starszym osobom z Bellony, dla młodych usiusi nabiera cech P N K dla N , sinusinu dla Z . Aby zapoznać się z trzecim przykładem powrócić musimy na N o w ą Gwineę, gdzie wśród licznych plemion austronezyjskich i papuaskich żyje lud należący do odrębnej grupy językowej. Są to Binumarienowie. Badania przeprowadzone wśród nich (zob. Hage, Hawkes, 1975) ujawniły obecność wielu nazw kolorów, dających się jednak sprowadzić do kilku kategorii — dla części społeczeństwa do 4, dla pozostałych do 5. System P K K pierwszej grupy składał się więc z: B, C w , Żł, makr oczerni (III b); system drugiej z: B, C w , Żł, C , i grue (IV). Autorzy badań zaobser­ wowali również szczegółowsze zróżnicowanie wewnątrzgrupowe. Wydaje się, że odpowiada ono kolejnym podetapom przechodzenia z etapu I I I b na etap I V . Spośród dorosłych informatorów 5 osób posiadało wprawdzie usta­ lony punkt fokalny dla grue, lecz nie potrafiło określić jego granic włącza­ jąc N i Z do makroczerni (jedna osoba nie wyróżniała nawet punktu fokalnego). Następna grupa 11 o s ó b określała także granice grue, zaliczając jednak nadal tę kategorię do makroczerni. Wreszcie pozostałych 6 osób wydzielało grue w opozycji do C . Hage i Hawkes sugerują więc, że w pro­ cesie tworzenia nowej kategorii najpierw zostaje rozpoznany jej punkt fokal­ ny, a następnie wyznaczone granice. C . Pozostaje jeszcze omówienie poglądów na temat przyczyn nierówno­ miernego rozwoju w świecie terminologii barw. Najwcześniej, bo już w X I X w. (H. Magnus), dostrzeżono korelację mię­ dzy stopniem złożoności społecznej a wielkością słownictwa. Pisali o tym w 1969 r. Berlin i K a y , a silnych argumentów dostarczyły badania między­ kulturowe (cross-cultural) (Ember, 1978; Hayes i in., 1972; Naroll, 1970). Drugim czynnikiem jest szerokość geograficzna: najkrócej można powiedzieć, że tropiki nie sprzyjają rozwojowi systemu nazw kolorów. Nie należy też — zgodnie z wynikami badań Melvina Embera — obu wspomnianych czynni­ k ó w łączyć ze sobą; są one niezależne i nie wynikają z siebie nawzajem. Opóźnienie rozwoju małych szerokości geograficznych próbowała wytłu­ maczyć w 1959 r. teoria H . A . C . W. van Wijk, wiążąca tereny o dużej intensywności światła (czyli tropiki) ze szczególnym rozwojem nazw odno­ szących się do jasności i mniejszym znaczeniem kolorów chromatycznych. Wraz ze zmniejszaniem się intensywności światła miałaby wzrastać pro­ porcjonalnie rola nazw kolorów chromatycznych. Hipoteza jest bardzo po- �108 WOJCIECH MICHERA myślowa i, wydawałoby się, przez swą prostotę prawdopodobna — lecz na­ leży ją odrzucić: jak wielokrotnie powtarzaliśmy, nawet najprostsze sposoby dzielenia przestrzeni barw uwzględniają jednakowo jasność, jak i „ciepłotę" chromatyczną kolorów. W inny zupełnie sposób próbuje wytłumaczyć specyfikę strefy ekwatoriałnej Marc Bornstein. Tytuł jednej z licznych jego prac poświęconych temu zagadnieniu — Wpływ percepcji wzrokowej na kulturę (1975) — dobrze określa myśl autora; dodajmy, że jest to odwrócenie tytułu znanej książki Segalla, Campbella i Herskovitza Wpływ kultury na percepcję wzrokową, z r. 1966. Pomysł Bornsteina nie jest oryginalny, powtarza w gruncie rzeczy tezy wysunięte na przełomie wieków przez W. H . R . Riversa i dotyczy powiąza­ nia pigmentacji oka z widzeniem barw. Należy w związku z tym podkreślić, że sposób widzenia kolorów jest wspólny całemu gatunkowi ludzkiemu. Jak już mówiliśmy, różnice między kulturami lub rasami są nie większe niż między przedstawicielami tej samej grupy. Jeżeli będziemy mówić o istnieją­ cej jednak pewnej specyfice aparatu wzrokowego niektórych ludów, to należy pamiętać, że nie ma ona charakteru jakościowego (np. w lokalizowaniu punktów fokalnych). Zjawisko zwiększonej pigmentacji oka może mieć charakter genetyczny (w przypadku pigmentów wewnątrzocznych) lub być efektem stosowanej diety (pigment plamkowy). Jego efekt przejawia się w zmniejszeniu czułości na światło krótkofalowe, czyli to, które widzimy jako kolor niebieski i fioletowy. Podobieństwo do choroby — ślepoty na barwy — jest pozorne, gdyż la polega na zaburzeniu działania jakiegoś typu komórek i jest bez porównania mniej w danym społeczeństwie rozpowszechniona — o ile np. choroby widzenia barw w populacji kaukaskiej obejmują jedynie ok. 4,3%, to efekt zwięk­ szonej pigmentacji jest u niektórych ludów w zasadzie jednolity. Dlaczego jednak natura wyposażyła w ten sposób niektóre społeczeństwa? Nie po­ pełniła oczywiście błędu, zjawisko to ma charakter adaptacyjny. Żółty pig­ ment przez selektywną absorpcję fal bliskich ultrafioletowi i krótkich fal widzialnych chroni komórki wzrokowe w oku przed rakotwórczymi promie­ niami aktynicznymi. Ponadto absorpcja taka redukuje produkowane przez soczewkową aberację chromatyczną pozafokalne niebieskie światło zwiększa­ jąc w ten sposób ostrość wzroku. Rozprzestrzenienie zwiększonej pigmentacji oczu zgodne jest z rozprze­ strzenieniem zwiększonej pigmentacji skóry — cechy te są właściwe ludom ze strefy równikowej, której światło dzienne zawiera większy komponent ultrafioletu. Wniosek Bornsteina jest już prosty: biologiczne właściwości aparatu wzrokowego ludzi tego obszaru, a charakteryzujące się zmniejsze­ niem czułości w zakresie krótkich fal, powodują zahamowanie rozwoju szcze­ gółowych kategorii barwnych. Teoria Bornsteina spotykała się z różnymi ocenami. Obok głosów przy­ chylnych (np. Witkowski, Brown, 1982, s. 411) pojawiły się opinie negatywne. Dournes (1978, s. 393) ostro ją skrytykował z pozycji lingwistycznych, za- �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 109 rzucając dowodzenie izomorfizmu między językiem i percepcją. James Cairo (1978, s. 40-41) zgodził się wprawdzie, że w specyficznych warunkach zdol­ ność rozróżniania C — N — Z odpowiada podziałowi na populacje, ale że „w żadnym wypadku same różnice pigmentacji nie wyjaśnią pomieszania terminologicznego". Przeciw Bornsteinowi świadczy fakt, że punkty fokalne grue są lokalizowane nie przypadkowo, ale w bliskości N i Z (por. Berlin, Berlin, 1975). Postawić m o ż n a też zarzut, że teoria Bornsteina dotyczy wy­ łącznie zimnych kolorów chromatycznych (kategorie makroczerń lub grue), a przecież wiele społeczeństw strefy tropikalnej znajduje się na etapie I I lub nawet I, czyli należałoby wytłumaczyć też wolniejsze tempo rozkładu jasnociepłej połówki przestrzeni barwnej. Nie m o ż n a jednak wykluczyć, że zja­ wisko opisane przez Riversa i Bornsteina jest jednym z czynników zwolnie­ nia procesu coraz precyzyjniejszej kategoryzacji barw. Zagadnienie nierównomiernego rozwoju terminologii barw nie ma wiec zadowalającego wyjaśnienia. Wydaje się jednak, że — jeśli w ogóle słuszna jest interpretacja ewolucjonistyczna, a nie po prostu historyczna — rozwią­ zanie leży w sferze neurofizjologicznej. Będzie ona głównym przedmiotem rozważań w II części „Wprowadzenia". LITERATURA Allen. G. 1878 Development of the Sense of Colour, "Mind", vol. 3, s. 129-132. 1879 The Colour Sense: Its Origin and Development. London, Trubner and Co. Beaglehole, E. 1939 Tongan Colour-Vision, "Man", vol. 39, s. 170-172. Berlin, В., Berlin. E . A. 1975 Aguaruna Color Categories. "American Ethnologist", vol. 2, s. 61-87. Berlin, В., K a y , P. 1969 Basic Color Terms: Their Universality and Evolution, Berkeley, University of Cali­ fornia Press. Berlin, В., K i m b a l l Romney, A. 1968 Tzeltal Numeral Classifiers: A Study in Ethnographic Semantics, The Hague, Mouton. Bolton, R. 1978 Black, White aid Red All Over: The Riddle of Color Terms Salience, "Ethnology", vol. 17, s. 287-312. Bornstein. M. H. 1973a Color Naming and Color Vision: A Psychophysiological Hypothesis of Cultural Difference, "Psychological Bulletin", vol. 80, s. 257-285. 1973b The Psychophisiological Component of Cultural Difference in Color Naming and Illusion Susceptibility, "Behaviour Science Notes", vol. 8, s. 41-101. 1975 The Influence of Visual Perception on Culture, "American Anthropologist", vol. 77, s. 774-798. 1978 Considerations sur Vorganisation des tonalités chromátiques, [w:] Voir et Nommer les couleurs, Tornay S. (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comp­ arative, s. 71-82. Bornstein, M. H., Kessen, W., Weiskopf, S. 1976 The Categories of flue in Infancy. "Science", vol. 191, s. 201-202. �но WOJCIECH MICHERA Branstetter, К. В. ) 977 A Reconstruction of Proto-Polynesian Color Terminology, "Anthropological Linguistics", vol. 19, s. 1-25. Broch, H. B. 1974 A Note on the Hare Indian Color Termes Based on Brent Berlin and Paul Kay: Basic Color Terms, Their Universality and Evolution, "Anthropological Linguistics", vol. 16, s. 192-196. Brown, R. W. 1976 In Memorial Tribute to Eric Lenneberg, "Cognition", vol. 4, s. 125-153. Brown. R. W\, Lenneberg, E . H. 1954 A Study in Language and Cognition, "Journal of Abnormal and Social Psychology", vol. 49. s. 454-462. Burnham, R. W., C l a r k , J . R. 1955 A Test of Hue Memory, "Journal of Applied Psychology", vol. 39, s. 164-172. C a i r o . J. 1979 Denomination des couleurs spectrales. Une théorie phisiologique, [w:] Voir et Nommer les couleurs. Tornay S. (ed). Nanterre. Laboratoire d"Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. 39-70. Caskey-Sirmonds, L. A., Hickerson, N. P. 1977 Semantic Shift and Bilingualism: Variation in the Color Terms of Five Languages, "Anthropological Linguistics", vol. 19, s. 358-367. Collier, G . A. 1973 [bez tytułu: recenzja z Berlin i Kay. 1969]. "Language", vol. 49. s. 245-248. 1976 Further Evidence for Universal Color Categories, "Language", vol. 52. s. 884-890. C o n c l i n , H. C. 1955 Hanunóo Color Categories, "Southwestern Journal of Anthropology", vol. I I , s. 339-344. 1973 Color Categorization, "American Anthropologist", vol. 75, s. 931-942. De Valois, R. L . . Jacobs, G . H. 1968 Primate Color Vision, "Science", vol. 162, s. 533-540. Dournes, J. 1978 Les races de couleurs. Une optique jorai (Viet-Nam), |w:] Voir et Nommer les couleurs, Tornay S. (ed), Nanterre Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comp­ arative, s. 369-399. Durbin. M. 1972 Basic Terms - Off Color?, "Semiótica", vol. 6. s. 257-278. Ember, M. 1978 Size of Color Lexicon: Interaciotn of Cultural and Biological Factors, "American Anthropologist", vol. 80. s. 364-367. Ervin. S. M. 1961 Semantic Shift in Bilingualism, "American Journal of Psychology", vol. 74, s. 227243. Fagan, J. F. 1974 Infant Color Perception, ..Science", vol. 183, s. 973-975. Gatschett, A. S. 1879 Adjectives of Color in Indian Languages, "American Naturalist", vol. 13. s. 475-485. Geddes, W. R. 1946 The Colour Sense of Fijian Natives, "British Journal of Psychology", vol. 37, s. 30-36. Geiger. L. 1878 Der Ursprung der Sprache, Stuttgart, Vortrage. 1880 Contribution to the History of the Development of the Human Race, London, Trubner and Co. �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 111 Gladstone, W. E . 1858 Studies in Homer and the Homeric Age, Oxford, Oxford University Press. 1877 The Colour Sense, "Nineteenth Century", vol. 2, s. 366-388. Hage, P., Hawkes, K. 1975 Binumarien Color Categories, "Ethnology", vol. 14, s. 287-300. Hayes. D. G., Margolis, E . , Narrol, R., Perkins, D. R. 1972 Color Term Salience, "American Anthropologist", vol. 74, s. 1107-1121. Heider, E. R. 1971 'Focal' Color Areas and Development of Color Names, "Developmental Psychology", vol. 4, s. 447-455. 1972a Universals in Color Naming and Memory, "Journal of Experimental Psychology", vol. 93, s. 10-20. 1972b Probabilities. Sampling and Ethnographic Method: The Case of Dani Colour Names, "Man" (ns). vol. 7. s. 448-466. Hickerson, N. P. 1971 fbez tytułu:] recenzja z Berlin i Kay, 1969]. "International Journal of American Linguistics", vol. 37. s. 257-270. 1983 Gladstone's Ethnolinguistics: The Language of Experience in the Nineteenth Century, "Journal of Anthropological Research", vol. 39. s. 26-41. H i l l . J. H.. H i l l , K . C. I¿)70 A Note on Vto-Aztecan Color Terminologies, "Anthropological Linguistics", vol. 12, s. 231-238. Jacobson-Wtdding. A. Red — White — Black as a Mode of Thought. A Study of Tradic Classification by Colours in the Ritual Symbolism and Cognitive Thought of the People of the Lower Congo, Uppsala, Almquist and Wikasell International. Jacobson, R., Halle, M. 1964 Podstawy języka, Wrocław. K a y , P. 1975 Synchronic Variability and Diachronic Change in Basic Color Terms, "Language in Society", vol. 4, s. 257-270. K a y , P., M c D a n i e l , C. K. 1978 The Linguistic Significance of the Meanings of Basic Color Terms, "Language", vol. 54, s. 610-646. Kersmaecker. A. de. 1883 Le sens des couleurs chez Homěre, b.m.w. K i e l a r . M. 1983 Eleonory Rosch koncepcja kategorii semantycznych: badania własne, [w:] Studia z psycholingwistyki ogólnej i rozwojowej, I. Kurcz (red.), Wrocław, s. 145-162. K i r s c h off, A. 1879 Uber Farbensinn und Farbenbezeichnung der Nubier, „Zeitschrift für Ethnologie", vol. 11, s. 379-402. Kuschel, R., Monberg, T. 1974 'We don't talk much about colour here': A Study of Colour Semantics on Bellona Island, "Man" (ns), vol. 9, s. 213-242. Landar. H. 1966 Language and Culture, New York, Oxford University Press. Landar, H., E r v i n , S. M.. Horowitz. A. E. 1960 Navaho Color Categories, "Language", vol. 36, s. 368-382. Lenneberg, E . H. 1953 Cognition in Ethnolinguistics, "Language", vol. 29, s. 463-471. 1961 Color Naming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-Appraisal, "Perceptual and Motor Skills", vol. 12, s. 375-382. �112 WOJCIECH MICHERA 1967 Biological Foundation of Language, New York, John Wiley. Lenneberg, E . H., Roberts. J . M. 1956 The Language of Experience, A Study in Methodology, "International Journal of American Linguistics", vol. 22 (suplement — memoir 13). Le Qucrrec. J. 1978 Bilinguisme et spécificité culturelle. La denomination des couleurs chez les Bretons du Trégor. |w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed). Nanterre, Laboratoire d'EthnoIogie et de Sociologie Comparative, s. 313-327. Lévi-Strauss. С, 1969 Myśl nieoswojona. Warszawa. Magnus, H. 1877 Die Geschichtliche Entwicklung des Farbensimies. Leipzig. Veit. 1880 Untersuchungen über den Farbensinn der Naturvolker, Jena, Sischer. Malrieu, Ph. 1957 Développement de la perception des couleurs chezГ enfant, [w:] Problěmes de la couleur, I. Meyerson (ed), Paris, s. 115-130. M c N e i l , N. В. 1972 Colour and Co/our Terminology, "Journal of Linguistics", vol. 8, s. 21-33. Mills, C . 1984 English Color Terms, "Semiótica", vol. 51, s. 95-109. N a r r o l l , R. 1970 What have we learned from cross-cultural surveys? "American Anthropologist", vol. 72, s. 1227-1288. Newcomber, P., Faris, J. 1971 [bez tytułu: recenzja z Berlin i Kay, 1979], "International Journal of American Linguistics", vol. 37, s. 270-275. Polnac. R. B. 1975 Intracultural Variability in the Structure of the Subiective Color Lexicon of Buganda, "American Ethnologist", vol. 2, s. 89-109. Ray, V. F. 1952 Techniques and Problems in the Study of Human Color Perception, "Southwestern Journal of Anthropology", vol. 8, s. 251-259. 1953 Human Color Perception and Behavioural Response, "Transactions of the New York Academy of Science", vol. 16, s. 98-104. Rivers. W. H. R. 1901 Primitive Colour Vision. "Popular Science Monthly", vol. 59. s. 44-58 1903 Observations on the Vision of the Uralis and Sholagas, "Bulletin of the Madras Government Museum", vol. 5, s. 3-18. 1905 Observations on the Senses of the Todas, "British Journal of Psychology", vol. 1, s. 321-396. Robertson, P. W. 1967 Colour Words and Colour Vision, "Biology and Human Affairs", vol. 33, s. 28-33. Rosch, E . H. 1973 On the Internal Structure of Perceptual and Semantic Categories, [w:] Cognitive Development and the Acquisition of Language, T. E . Moor (ed). New York, Academic Press, s. 111-144. 1975 The Nature of Menthal Codes for Color Categories, "Journal of Experimental Psychology: Human, Perception and Performance", vol. 1, s. 303-322. Sahlins, M. 1976 Colors and Cultures, "Semiótica", vol. 16, s. 1-22. Segall, M. H., Campbell, D. Т., Herskovitz, M . J . 1966 The Influence of Culture on Visual Perception, New York. Bobbs-Merrill. �WPROWADZENIE DO ANTROPOLOGII BARW 113 Sternheim, C . D., Boynton, R. M. 1966 Uniqueness of Perceives Hues Investigated with a Continuous Judgmental Technique, "Journal of Experimental Psychology", vol. 72, s. 770-776. Titchner, E . B. 1916 On Ethnological Test of Sensation and Perception with Special Reference to Tests of Color Vision and Vactile Discrimination in the Reports of the Cambridge Anthropo­ logical Expedition to the Torres Straits, "Proceedings of the American Philosophical Society", vol. 55, s. 204-236. Tornay, S. 1978a Introduction, [w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. IX-LJ. 1978b L'étude de la denomination des couleurs. Reflexion méthodologique, Annexe, [w:] Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative, s. 639-668. Van Wijk. H. A. C . W. 1959 A Cross-Cultural Theory of Colour and Brightness Nomenclature, "Bijdragen tot de Taal-, Land-, en Volkenkunde", vol. 15, s. 113-137. Voir et Nommer... 1978 Voir et Nommer les couleurs, S. Tornay (ed), Nanterre, Laboratoire d'Ethnologie et de Sociologie Comparative. Von Wattenwyl, A., Zollinger, H. 1979 Color-Term Salience and Neuropsychology of Color Vision, "American Anthropologist", vol. 81, s. 279-288. Wallace, F. E. 1927 Color in Homer and in Ancient Art, Northampton, Massachusetts. White, L. A. 1943 Keresan Color Terms, "Papers of the Michigan Academy of Science. Arts, and Letters", vol. 28, s. 559-563. Witkowski. S. R., Brown, C . H. 1977 An Explanation of Color Nomenclature Universals, "American Anthropologist", vol. 79, s. 50-57. 1982 Whorf and Universals of Color Nomenclature, "Journal of Anthropological Research", vol. 38, s. 411-420. Woodworth, R. S. 1910 The Puzzle of Color Vocabularies, "Psychological Bulletin", vol. 7, s. 325-334. Wyburn, G . M., Pickford, R. W. 1970 Zmysły i odbiór wrażeń przez człowieka. Warszawa. Zollinger, H . 1979 Correlation Between the Neurobiology of Colour Vision and Psycholinguistics of Colour Naming, "Experientia". vol. 35, s. 1-8. Wojciech Michera AN I N T R O D U C T I O N TO T H E A N T H R O P O L O G Y O F C O L O U R S Part I Summary This paper is the first of the three parts in view of the "Introduction to the anthropology of colours". The second part will concern some attempts of a more particular, mainly physiological explanations of the issues presented in the part I and in the third part the 8 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �114 WOJCIECH MICHERA author is going to discuss various theoretical approaches to the symbolism of colours. In the first chapter of the "Introduction..." ("What is colour?") the physiological processes underlying the perception of colours are presented shortly. The author points out, that colour is not an attribute of the radiant energy in the visible spectrum but the product of the activity of the primates' nerve system. The basic colours are: white, black, red, yellow, green and blue. All the remaining mood tones are the combinations of stimulations of the cells giving the impressions of the basic colours (excluding the joint impression of the antagonistic pairs: red-green and yellow-blue). The second chapter ("The riddle of the names of colours") presents the history of studies on the intercultural variations in the naming of colours. The studies were started by W. Gladstone, the author of "The Studies in Homer and the Homeric Age" in 1858. The Gladstone's conclusion that the ancient Greek vocabulary concerning the colour terms was much more limited than contemporary European languages found a strong support at the end of X I X century in the numerous studies of non-European societies. There were two different approaches to the explanation of that phenomenon: the evolutionary one (Magnus, Geiger, Gatschett, KirschofT, Rivers) and the relativistic (Grant, Allen, Keerschaecker, Woodworth). Another series of studies, much later inthe 50-ties and 60-ties of X X century (Ray, Conclin, Landar, Lenneberg and others) tried to confirm the relativistic interpretation. The next chapter of the paper (The Revolution of Berlin and Kay) presents the book Basic Color Terms by the two mentioned authors, the debates following it and and the next tide of studies, the third one already. The conception of the two scholars makes the basic turning point in the anthropology of colours. Its initial assumption is the distinction of the group of basic colour terms (BCT) determined by the linguistic and non-linguistic criteria. The main purpose of Berlin and Kay is to present the intercultural diversity of the BCT sets as the results of an evolutionary process. Unlike the culturalists defining colour categories as derived from the boundaries of these categories, Berlin and Kay recognized, that a category is produced basing on one focal point. That assumption verified by psychological research (Heider, Rosch) allowed for defining of colour categorization. Berlin and Kay made however a mistake presenting the evolution as an adding of succesive colour categories-focal points. Actually colour categories being derived from the focal points are all the same finally limited by their boundaries. So, the evolution lies upon the more and more detailed partition of the entire colour space into categories, the partition based on the 6 universal points. Thus, in the languages of the earlier stages there are the categories embracing several basic colours in one (i.e. on the first stage there are two categories only: white-red-yellow and black-green-blue). The criticism of the Berlin and Kay's theory concerned some methodological issues as well, the most important of them is the field research method based on demonstrating the samples of colours and the validity of the BCT group. The last chapter of the "Introduction..." concerns the problem of the evolution of the BCT. The arguments supporting the possibility of evolution as well as the statements of its opponents have been presented. Then the author writes about the theoretical principles of a social phenomenon, namely the passing of a language into a higher stage of the development of the BCT. The theory is illustrated with some ethnographic instances. That chapter and the entire first part of the "Introduction... is closed with the presentation of some scholars' opinions concerning the causes of the unequal evolutionary development of the BCT in different societies. Translated by Anna Kuc:yńska-Skr:ypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff2592ff9863d437be62442eba864572.pdf 6f18e2a6bf89fac0bda039529e32dc80 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2892 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2696 Title A name given to the resource Kultura, empatia i techniki skrawania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.23-25 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R ozważania Dariusza Czai (które na swój użytek nazwałem projektem „antropologii empatycznej") dotykają zagadnień tak fundamental­ nych, że nawet krótki do nich komentarz wymagałby kompetencji, o jakich mogę tylko pomarzyć. Niemniej złość, jaką ta lektura we mnie wywołała, pomnaża od­ wagę i zachęca do zasygnalizowania kilku wątpliwości. Otóż denerwujący u Czai jest przede wszystkim ton nie tyle świętoszkowaty (wierzę, że Autor szczerze cier­ pi z powodu alienacji dyscypliny, którą - z dużym sma­ kiem! - uprawia od lat, a która, jak sądzi, traci kontakt z „prawdziwym życiem"), ile dewocyjny: wyrażona tu ze swadą dobrego kaznodziei niechęć do posługiwania się pojęciem „kultury", zasłaniającej rzekomo tajemniczą prawdę egzystencji, nabiera wartości niemalże przestro­ gi moralnej. Jak to dobrze opowiedzieć się po stronie jednostki, konkretnego, żywego człowieka, jego zwy­ czajnej, samotnej egzystencji, a przeciw nieludzkim me­ chanizmom „kultury"! Stąd właśnie, jak mi się wydaje, z tego ideowego przejęcia, biorą się demagogiczne zabie­ gi i bałamutne - choć bardzo zręczne, trzeba przyznać przemieszanie sprzecznych ze sobą twierdzeń, POLEMIKI Od redakcji Ponieważ rytm. ukazywanie się „Kontekstów" nie należy do najprędszych i nie mogą one z natury rzeczy sprostać wymogom aktualności (por. na cen temat kil­ ka słów wyjaśnień w artykule wstępnym s. 3-5) a tak­ ie w trosce by artykuł Dariusza Czai nie przeszedł bez echa, zwróciliśmy się do najbliższego kręgu współpra­ cowników z prośbą o uwagi i komentarz, rozpoczyna­ jąc tym samym dyskusję wokół tego tekstu, do której serdecznie zapraszamy wszystkich chętnych WOJCIECH Gdy zatem pisze Dariusz Czaja, że słowo „kultura" sta­ ło się dla antropologów zwykłym liczmanem - pytam, czy podobnej funkcji nie pełnią w jego tekście takie (słuszne) pojęcia - powtarzane niczym akty strzeliste - jak „tajem­ nica", „niepoznawalne", „niepojęte", lub „wieloznacz­ ność" (a warto zauważyć, że to ostatnie ma naturę semiotyczną)? Czaja zdaje się zapominać, że i one są także ka­ tegoriami kulturowymi, których użycie (tak jak użycie kategorii „kultury") nie jest bynajmniej „niewinne". Czy zresztą samo odwołanie się na przykład do poję­ cia „tajemnicy" jest wystarczającym zabezpieczeniem przed „obiektywizującym językiem semiotyki"? A przede wszystkim: na jakiej podstawie uważa Czaja, że „tajemnica" wyprowadza nas „poza kulturę"? N o bo - „poza kulturę", to znaczy gdzie? Otóż - ponoć - w sa­ mo „życie". Co jednak można o nim powiedzieć? Czaja błędnie - i nazbyt wygodnie - ustawia sobie przeciwników do bicia, budując fałszywą alternatywę badawczą. Z jednej strony mamy oto do czynienia z ograniczoną, pozytywistyczną wizją ludzkiego świata, której zwolennicy zabijają („roztajemniczają") „niepo­ znawalne" w swej istocie życie za pomocą (Gadamerowskiej) „metody" i rozmaitych kategoryzacji. Z dru­ giej — jest „dialogiczna formuła rozumienia", z którą łą­ czy się wrażliwość na niepowtarzalność jednostkowych zdarzeń i nieredukowalną prawdę. Przez przywołanie nazwisk takich myślicieli jak: Dilthey, Heidegger, Gadamer i Ricoeur, usiłuje Czaja tę drugą postawę powią­ zać z tradycją hermeneutyczną. Ale to właśnie wydaje mi się pewnym nadużyciem - w zbyt wielu sformułowa­ niach prześwieca u niego myśl w gruncie rzeczy meta­ fizyczna (w sensie, w jakim używa tego pojęcia Heideg­ ger), czy też romantyczno-idealistyczna. Bo jak inaczej rozumieć zachętę do stawiania pytań „metafizycznych" (tym razem jednak, domyślam się, w sensie potocz­ nym), które nie ograniczałyby się do - jak pisze Czaja 23 MICHERA Kultura, empatia i techniki skrawania - „powierzchniowego, widocznego, zewnętrznego wy­ miaru zjawisk"? Przecież użyte tu metafory („zewnę­ trze" ~vs- „wnętrze") nie są bynajmniej czysto opisowe i filozoficznie obojętne. Powiedziałbym tak (skrótowo i przenośnie): Dariusz Czaja odwołuje się wprawdzie do tekstu Ricoeura Zycie w poszukiwaniu opowieści (chodzi w nim o „literackie", narracyjne porządkowanie chaosu życia), ale zapomina o innym artykule tegoż autora, pod znamiennym tytu­ łem Hermeneutyczną funkcja dystansu. Mówiąc dokład­ niej: nie potrafię pogodzić kluczowego dla poheideggerowskiej hermeneutyki przekonania o nie-bezpośrednim odniesieniu tekstu do świata („pospieszne usuwa­ nie wszelkich oddaleń nie sprowadza żadnej bliskości" pisał Heidegger) z kluczowymi w tekście Czai wątkami o swoiście bezpośrednim właśnie przyleganiu niektó­ rych tekstów do życia. Ow zaś hermeneutyczny dystans, o którym mówi m.in. Ricoeur, to przestrzeń języka, języ­ ka poetyckiego, fikcji, metafory - czyli właśnie kultury. [Choć sprawa jest oczywiście bardziej złożona. W isto­ cie Heidegger i kontynuatorzy jego dzieła (mniej lub bar­ dziej radykalni, tacy jak Gadamer, Beaufret, Ricoeur, Derrida, John Sallis) wykraczają poza „kulturę", ale nie po to, by - uwolniwszy się wreszcie od niej - dotrzeć do idealistycznie pojmowanego „życia". Przeciwnie, robią to ze względu na owo szczególne, trudne „miejsce" (chora), w którym kultura (język, obraz, metafora, znaczące dys­ tynkcje i opozycje) dopiero właśnie się zjawia]. W każdym razie alternatywa nie wygląda tak, jak w wygodny dla siebie sposób szkicuje to Czaja: dyskur- �POLEMIKI sywny, kategoryzujący dystans (pełen „statystycznych przypadków" i bezproduktywnych podziałów na „znaki arbitralne i naturalne") -vs- empatyczny brak dystansu („empatyczność", przyznaję, dodałem tu od siebie). W żadnym razie hermeneutycznego dystansu nie nale­ ży mylić z potępianą przez Gadamera „metodą". Hemeneutyka nie obraża się też na strukturę - tak jak poeta nie powinien się obrażać na gramatykę języka (nawet jeśli przekracza językowe normy). Warto może byłoby tu przypomnieć - czego nie zrobię z braku miejsca - co pisał Gadamer o doświadczeniu dzieła sztuki jako „grze", o „medialnym sensie" pojęcia „gry" i znaczeniu dla tej „gry" reguł i zasad („Gra stanowi oczywiście pewien porządek" - Gadamer, P J M II. 1. A.) Czai), czyli dzięki literackiej zdolności (kon)figuracyjnej, los Henryka Kwiatka otrzymuje kontekst, i to kontekst właśnie kulturowy: rozpoznajemy w nim coś więcej niż jednostkowy, co wcale nie znaczy „statystyczny" przypadek. A w stwierdzeniu powyższym nieprzypadko­ wo akcent kładę na słowo „rozpoznajemy" - bo to jest (hermeneutyczny) żywioł antropologii k u l t u r y . A d (ii). Aktywność interpretacyjna (interpretacją jest także aktywność artystyczna), rozumiana jako po­ szukiwanie kulturowych kon-tekstów, staje zawsze wo­ bec określonego zjawiska, czyli ostatecznie - życia. Czym jednak ono jest? Czy (jeśli nie chcemy wpaść w banał psychologiczny) możemy spokojnie powie­ dzieć, że na jego poziomie (na przykład na poziomie ży­ wego Henryka Kwiatka, rozmawiającego ze świętym z obrazu) nie mamy do czynienia ze „skrawaniem" i kontekstualizacją kulturową? Co to znaczy, że „życie naprawdę ma strukturę narracjopodobną" - jak słusz­ nie przecież pisze Czaja, relacjonujący Ricoeura? Czy owa struktura (u Ricoeura literacka fikcja, odpowied­ nik muthosu z Poetyki Arystotelesa) - wzorzec wprowa­ dzający sens (a zatem nieciągłość) w „chaos" realnego życia - nie ma charakteru kulturowego? Dla Dariusza Czai - chyba nie. Woli on bowiem w tym miejscu na­ dal pisać „o «życiu», które jest większe i bogatsze od „kultury", które przerasta kulturę". Pozbawioną kulturowej strukturyzacji oczywistością może wydawać się życie jako osobiste doświadczenie począwszy od doświadczania codzienności (niekiedy bolesnej, związanej na przykład z samotnością) po do­ świadczenie mistyczne. Ale to oczywiście złudzenie. Czy owo doświadczenie życia istotnie wykracza poza kulturę? Czy można - (i) cokolwiek o nim powiedzieć, nie przywołując kulturowego kontekstu?; i (ii) czy po­ za tym kontekstem jest ono w ogóle możliwe? A d (i). Sam Czaja, pisząc o bohaterach filmu Łoziń­ skiego, pozwala sobie na przykład na sformułowanie: „okazało się, że zwykłe, zwyczajne, banalne skrawki życia nabierają nieledwie epifanicznej gęstości". Oto dwie kwestie: (a) co znaczy tu owa „epifaniczna gęstość"? Czy jest to metafota? Jeśli tak (a raczej tak, sugetuje to ogra­ nicznik: „nieledwie"), to pokazane w dziele sztuki (w fil­ mie) „życie" ptzestaje być już „samym" życiem - metafo­ ra interpretatora dokonuje jego kulturowej (re)kontekstualizacji. Ale przecież i (b) sam film (jak to dzieło sztu­ ki, podobnie jak wykorzystany w artykule Czai wiersz Marcina Swietlickiego), jest już w oczywisty sposób życia „skrawaniem", co zauważa Czaja („banalne" - oczywiście pozornie - „skrawki"), przez co zakwestionowana zostaje owego życia idealistycznie rozumiana „ciągłość". Ozna­ cza to rezygnację z marzenia o bezpośredniej referencyjności tekstu (albo mimetyczności, rozumianej na sposób Platoński). W to miejsce jednak pojawia się w dziele sztuki możliwość „konfiguracyjnego" budowania zna­ czeń: twórca powraca do przedstawianego świata nie „wprost", lecz „poprzez" skonfigurowane elementy - tak w swojej Poetyce nauczał już Arystoteles, i tak to wielo­ krotnie i wyczerpująco opisywał Ricoeur (przede wszyst­ kim w ttzytomowym dziele Temps et recit z lat 80.). Dodajmy przy okazji, że sformułowanie mówiące o „wprowadzaniu" wzoru w chaos życia jest w gruncie rzeczy Platońsko „metafizyczne", zakłada bowiem, że „życie" już (jakieś) jest, a ład - zostaje dopiero do nie­ go niejako dodany. * Wszystkie te wątpliwości, przedstawione wyżej w bar­ dzo pospiesznym skrócie, odnoszą się też do Czajowego omówienia książki Georges'a Pereca. Splecione są tu dwa zupełnie nieprzystające poglądy. Jeden - bliski wąt­ kowi „strukturyzacji życia", wcześniej wprowadzonemu za sprawą Ricoeura - mający tu mentora w Michale Markowskim, przedstawia dzieło Pereca jako próbę okiełznania chaosu świata, czego - jak myślę - nie spo­ sób inaczej rozumieć, niż jako kontekstualizację kulturo­ wą (cytowany Markowski pisze: „Wymyślić świat to go zinterpretować, obdzierając z niewiadomego. Użyczyć przedmiotom języka, odpamiętać to, co zapomniane"). Drugi pogląd - nie dający się uzgodnić z pierwszym wyraża nadzieję całkowicie idealistyczną. Pisze Czaja o książce Pereca: „Detaliczny, indeksowy, ewidencyjny, katalogujący opis bez imperatywu systematyzującej ana­ lizy. Próba maksymalnego przybliżenia się do żywej tkanki życia. Pragnienie zapisu surowego życia, życia as itself. Próba zbudowania jakiejś radykalnej postaci reali­ zmu obywającego się bez uprzednich założeń". Oczywi­ ście - nie jest to pogląd samego Dariusza Czai, lecz pró­ ba rekonstrukcji celów, jakie postawił przed sobą Perec. Czaja czuje się zobowiązany zasygnalizować w tej kwe­ stii swoje wątpliwości („Ale czy jest to w ogóle możliwe, zważywszy że rzeczy i obiekty nie skatalogują się raczej Na podniosłe pytanie Dariusza: „co antropolog kultu­ ry ma do powiedzenia o przytoczonym przed chwilą jed­ nym ledwie fragmencie zwyczajnej egzystencji [Henryka Kwiatka]? Co potrafi powiedzieć o tej zamkniętej w trzech obrazach [wiersza Swietlickiego] historii prze­ raźliwej samotności i głodu rozmowy z niewidzialnym [ . . . ] " - odpowiadam: w zasadzie nic. Gdyby jakiś praw­ dziwy Henryk Kwiatek był moim sąsiadem, to - bez względu na moją profesję - mógłbym po prostu wpaść do niego na pogawędkę. A jednak - dzięki wietszowi Swie­ tlickiego (a także zacytowanemu wyżej pytaniu Dariusza 24 �POLEMIKI same?"). Przyznajmy jednak, że obiekcje te, wyrażone niezbyt mocno i szybko też porzucone, to rodzaj aseku­ racji, coś na kształt podrobionego świadectwa metodo­ logicznej niewinności. Tymczasem dzieło Pereca jest dla Czai cenne nie tylko jako próba (kulturowej) struktury­ zacji chaotycznej tkanki życia, ale właśnie jako niemal bezpośrednie tego życia dotknięcie, dzieło niemal prze­ źroczyste (niczym ikona acheiropoiete, „nie ręką ludzką uczyniona"), wolne od ludzkich uprzedzeń, ujawniające — ale na szczęście nie rozwiązujące - nieprzeźroczystą tajemnicę życia. Pisze więc Czaja o powieści Pereca: „jest dla mnie jednym z najznakomitszych dzieł z antro­ pologii życia. Życia — nie kultury". Powiedzmy jasno: taka domniemana kon-genialność dzieła i realnego życia, swoista samoprzejrzystość owego dzieła, jest romantycznym złudzeniem. Tak jak złudze­ niem jest na przykład domniemana „przezroczystość" fo­ tografii. Albo bezzałożeniowość filmu kręconego przez bohatera Lisbon story Wima Wendersa — kamerą umiesz­ czoną na plecach. Lub też Dogma von Triera, rozumia­ na jako recepta na doskonały realizm, a nie jedna z wie­ lu formuł lub manier artystycznych. Co bynajmniej nie znaczy (należy to bardzo mocno podkreślić!), że samo to złudzenie nie jest realnym i fascynującym f a k t e m kulturowym - częścią naszego życia i jednym z funda­ mentalnych zagadnień filozoficznych (na przykład „przyległość" do życia, contingence, jest rzeczywistym składnikiem fotografii, co podkreślał Barthes; należy jednak dodać: fotografii jako kategorii kulturowej). Również typ pisarstwa, jaki prezentuje Perec (a także nieco podobne, choć odwołujące się do sfery sztuk wizual­ nych, marzenie jego bohatera Percivala Bartlebootha: ob­ raz wybranych fragmentów świata wykrawany jako puzzle; dobrze to świadczy o samoświadomości Pereca), ma swoje określone miejsce w dziejach kultury. Prawzorzec tytanicz­ nego i bluźnierczego w swej istocie przedsięwzięcia, prze­ pełnionego zazdrością wobec boga-stwórcy, ale też skaza­ nego na niepowodzenie, odnajdujemy właśnie w postaci walczących z Zeusem tytanów z Hezjodowej Teogonii. Ale łatwo odnajdziemy inne, bliższe projektowi Pereca-Bartlebootha, próby ogarnięcia świata (w jego makro- i mikro­ kosmicznym wymiarze), polegające właśnie na (pozornie) beznamiętnym inwentaryzowaniu wszystkich jego składni­ ków. Przychodzą mi do głowy takie choćby przykłady, jak „pomniejszające wszechświat" kolekcje muzealne i gabine­ ty osobliwości (viae prace Pomiana i Clifforda; jeden przy­ kład literacki: salon kapitana Nemo we wnętrzu Nautilusa); imponująco absurdalne projekty encyklopedyczne (e.g. 100 opasłych tomów in octavo dzieła Diego Hervasa z Rękopisu... Jana Potockiego); renesansowe „teatry pamię­ ci", w magiczny sposób - w znaczeniu „magii naturalnej" ogarniające całość wiedzy o świecie (cf. F. Yeates, Sztuka pamięci; albo też „alef" z opowiadania Borgesa). Jeśli cho­ dzi o wymiar mikrokosmiczny, należałoby tu chyba wspo­ mnieć o kabalistyczno-alchemicznych procedurach i prak­ tykach, mających na celu preparowanie homunkulusów i golemów (zob. „Kwartalnik filmowy" nr 31-32/2000). Czaja oczywiście nie mógł przeoczyć, bez trudu odczytując „cienką aluzję" ukrytą w imieniu głównego bohatera. Naj­ spokojniej jednak w świecie pisze: „Perceval Bartlebooth ostatecznie nie dociera do swego Graala"... I со? I nic. Ten kulturowy kontekst interpretacyjny okazuje się zno­ wu nic nie znaczącym ozdobnikiem. * Jak zatem zrozumieć „życie", a zarazem nie zniszczyć go w metodycznych obiektywizacjach? Jak powiedzia­ łem, czuję się trochę zakłopotany podejmując tak fun­ damentalne zagadnienia filozoficzne. Jeśli jednak mowa o hermeneutyce, to pamiętam, że proponuje ona w tej kwestii „kolistą strukturę rozumienia". Różne jednak można z niej wyciągnąć wnioski. Charakterystyczne jest to, że Czaja powołuje się w swoim tekście przede wszyst­ kim na Diltheya, a nie Heideggera i jego kontynuato­ rów. Słabo znam Diltheya, ale (jak pisze Gadamer) ze swoją kategorią „życia" reprezentuje on poznawczy optymizm, wiarę w uniwersalny „zmysł historyczny", oparty w gruncie rzeczy na romantycznej „sympatii", pozwalający wyzwolić się z uprzedzeń określonych przez własną współczesność, a zatem - tradycję (a za­ tem kulturę) i przynoszący obiektywne poznanie. Wie­ le tu z heglowskiego idealizmu; warto zauważyć, że w późnych pismach pojęcie „życia" Dilthey zastępował nawiązującym do Hegla pojęciem „ducha". Tymczasem w „kole hermeneutycznym" Heideggera dystans histo­ ryczny (wynikający z uwikłania interpretatora we wła­ sną tradycję i język) jest radykalnie n i e u s u w a l n y . Myślę, że także w sferze refleksji antropologicznej zwłaszcza jeśli odwołujemy się do przemyśleń współcze­ snej hermeneutyki - nie powinniśmy dążyć do likwida­ cji owego dystansu, jaki stwarza kontekst kulturowy. Całkowicie fałszywa wydaje się więc alternatywa: „an­ tropologia k u l t u r y " albo (wykraczająca rzekomo po­ za nią) „antropologia ż y c i a " . Niewiele też pomoże nam (bardzo uwarunkowane kulturowo) pojęcie „tajemnicy", mające sugerować swoiście mistyczną apofatyczność ży­ cia. Nieprzejrzyste i „tajemnicze" jest (nie tylko) życie, ale i (przede wszystkim) dotyczący tego życia kulturowy tekst-obraz (jak powieść Pereca i puzzle Bartlebootha). * C'est la vie - powiada na koniec Dariusz Czaja, cytując Francuzów. Lubię tę bezpretensjonalną i przydatną w wie­ lu życiowych sytuacjach mądrość. Ale rozumiem ją trochę inaczej: zawarta w niej ostensywność („to jest...") nie tyle wyraża chęć bezpośredniego dotknięcia życia (na wzór nie­ wiernego Tomasza), ile - życiu temu nadaje postać „zbio­ ru", „kolekcji", na którą składają się wyodrębnione przez wskazanie exempla, „osobliwości" i „okazy". Chociaż... sko­ ro już wspomniałem apostoła Tomasza... to i w jego palcu można dostrzec swoistą miarę, albo ślad hermeneutycznego dystansu... Ale o tym może innym razem... Sam Perec podsuwa też wyraźny trop, którego Dariusz 25 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3af187559d8ec7b641c569d75bd7f635.pdf 90ccc3902d4cad5158db2cd2e4852f18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6250 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource wizualność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5827 Title A name given to the resource Kompleks Edichny (Bestia wizualna) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.47-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM WOJCIECH MICHERA nteresuje mnie tu pewien uporczywie od XIV w. powracający wariant biblijnej sceny Kuszenia, przedstawiający szatana w hybrydycznej postaci węża z głową człowieka; dokładniej zaś - z głową młodej dziewczyny (virgineum vultus habens, jak mó­ wią średniowieczne teksty), stanowiącą najczęściej wierną kopię oblicza stojącej naprzeciwko Ewy. M o­ tyw ten pojawia się najpierw, począwszy od XII w., w komentarzach egzegetycznych (Petrus Comestor, Historia scholastica), następnie zaś przejmują go dra­ maty liturgiczne oraz sztuki plastyczne. W XV-XVII wieku jest już w malarstwie i rzeźbie tak popularny, że Giorgio Vasari na przykład, opisujący w swoich Żywotach najsławniejszych malarzy fresk dekorujący sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej, wyraża wprawdzie zachwyt kunsztem malarskim Michała Anioła, ale zachowuje szokujący nas dzisiaj spokój, jeśli idzie o treść dzieła: „Z kolei - pisze - widać Adama, który skuszony przez postać pół węża, pół kobiety odbiera w owym jabłku swój i nasz los zgonu, i widać jak on i Ewa wygnani są z raju.”1 Wiek później John Milton w Raju utraconym (skomponowanym - jak się uważa - pod dużym wpływem praktyki malarskiej i emblematycznej)2 czuje się nawet w obowiązku zaznaczyć, że szatan wyruszający na spotkanie z Ewą to: Meer serpent in appearance - „tylko wąż z wyglądu” (9, 413).3 Począwszy od końca XVII w. maniera ta, choć nie znika zupełnie, staje się znacznie rzadsza (od wę­ ża alegorycznego bardziej interesuje badaczy wąż poddający się klasyfikacji zoologicznej). Literatura naukowa, dotycząca tej osobliwej ma­ niery malarskiej i literackiej, nie jest duża (jeśli nie li­ czyć okazjonalnych uwag typu: „stara tradycja malar­ ska”), składa się na nią bowiem kilka zaledwie prac. Dzięki jednak takim badaczom, jak John K. Bonnell (1917), John M. Steadman (1957), John B. Friedman (1966) i Henry Ansgar Kelly (1971), wskazane zosta­ ły wszystkie jak się wydaje istotne źródła.4 Osobne miejsce na tej liście zajmuje artykuł Nony Flores (1996), która poddała subtelnej analizie ikonograficz­ nej kilka wybranych przykładów rzeźbiarskich i ma­ larskich, w ścisłym powiązaniu z tekstami literackimi.5 Są to przykłady, „które przedstawiają węża z gło­ wą kobiety w sposób podkreślający grzechy przypisy­ wane Ewie w [biblijnej scenie] Upadku - przede wszystkim pożądliwość, wyniosłość, oszustwo - i przez wieki stanowiące podstawę antyfeministycznego moralizatorstwa.”6 Flores omawia pewne warianty i zna­ czące szczegóły przedstawienia (łatwo je przeoczyć, gdy zadowalamy się jego ogólną klasyfikacją), dzięki którym ten figuratywny dyskurs teologiczno-moralny ukazuje grzech i kuszenie jako: lubieżność, zwodnicze piękno, wizualne złudzenie, manipulację słowną czyli te wszystkie właściwości, które dyskurs antyfeministyczny kojarzy z kobietą. Przy okazji Flores przedstawia też krótko trzy analogiczne postacie zwie- I Kompleks Echidny (Bestia wizualna) Zaprawdę, materia nie ma nawet owego „jest” —gdyby je zaś miała, to by miała tutaj coś z dobra —lecz jej „jest” tylko brzmi jednako, tak iż naprawdę znaczy tyle, co „nie jest”. (Plotyn) Trurl i Klapaucjusz byli uczniami wielkiego Kerebrona Emtadraty, który w Wyższej Szkole Neantycznej wykładał przez czterdzieści lat Ogólną Teorię Smoków. Jak wiadomo, smoków nie ma. (Stanisław Lem) Kobieta nie istnieje. (Jacques Lacan) rzęce - żmiję (poza kontekstem rajskim), skorpiona (opatrywanego niekiedy kobieca twarzą) i syreny które z wężem rajskim „dzielą łudzącą fizyczną dwukształtność”, a w konsekwencji także wiele innych istotnych cech. * Nie jest moim celem uzupełnianie dotychczaso­ wych ustaleń, dotyczących bezpośrednich źródeł hi­ storycznych. Nie zajmuję się też interpretacją ikono­ graficzną interesującego mnie motywu. Zarazem jed­ nak - będzie tu mowa i o „źródłach”, i o „znaczeniu”, ale w szerszym kontekście, wyprzedzającym niejako analizę poszczególnych przykładów. Chciałbym mia­ nowicie pokazać zależność omawianej sceny od pew­ nej tradycji antycznej; nie mam jednak na myśli pro­ stej transmisji określonego „symbolu”, czy „hieroglifu” - wizualnego lub literackiego - gotowego, kompletne­ go i autonomicznego. Interesuje mnie raczej kształtu­ jąca się u schyłku starożytności struktura konceptual­ na, uzasadniająca włączenie figury sfeminizowanego węża w dyskurs na temat pochodzenia zła; dyskurs, którego nie rozpoczęła przecież dopiero średniowiecz­ na egzegeza biblijna. Ponieważ temat jest więcej niż obszerny, a także składa się nań bardzo wiele kuszących wątków po­ bocznych, zamierzam konsekwentnie trzymać się jed­ nego śladu, choć jest on zawiły, wężowy; śladu, jaki w tym toczącym się przez wieki namyśle nad istotą zła odcisnęły dwie bardzo znane, „ponadczasowe” posta­ cie kobiece. 47 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Michał Anioł, Grzech pierworodny, 1508-12 (Kaplica Sykstyńska, Rzym) www.christusrex.org Po obudzeniu szukał Herakles koni po całym kraju i przybył (I) wreszcie do zalesionej krainy, zwanej Hylaja. Tam znalazł w grocie wężową dziewicę, niby Echidnę dwukształtną (miksoparthenon tina Pierwszą z tych figur „długiego trwania” można za Hezjodem nazwać „Echidną”. W Theogonii (295-308 i n.) jest potworem - na wpół dziewczyną, piękną i młodą, na wpół ogromnym wężem - mieszkającym w podziemnej grocie, z dala od ludzi i bogów: groźnym, gwałtownym i monstrualnie płodnym.7 Trzeba tu za­ znaczyć, że greckie słowo ekhidna to po prostu „żmija” i w bardzo wielu tekstach pojawia się w znaczeniu nie mającym nic wspólnego z postacią Hezjoda. Czy jed­ nak tak jest istotnie? Wydaje się, że dwukształtna Ekhidna bardzo silnie wpłynęła na grecką wyobraźnię, rzucając swój mniej lub bardziej wyraźny cień na wie­ le pozornie naturalistycznych opisów, a tym bardziej na obelżywe epitety.8 Ekhidna o pięknym obliczu (kalon prosopon) - zrodzona przez Phanesa - pojawia się w orfickich spekulacjach kosmogonicznych;9 trafia także - bez wątpienia już wzorowana na Hezjodowej do Dziejów Herodota. Tutaj - nie zmieniając morfologii ciała ani cha­ rakteru swej siedziby - traci nieco z podkreślanej w Theogonii brutalności, zyskując w zamian cechy erotycznej, sprytnej kusicielki.10 Herodot nawiązuje w swoim tekście do historii, która w Theogonii poja­ wia się bezpośrednio przed fragmentem poświęconym Echidnie (287-294): mowa jest tam o Heraklesie, który wyprawiwszy się na zachód, za Ocean, zabija trójgłowego Geryona, by zdobyć jego słynne stado krów.11 W racając stamtąd - już wedle Dziejów - H e­ rakles trafia do krainy nazwanej potem Scytią, gdzie zasypia; gdy zaś śpi - ktoś kradnie jego konie: Echidnan difuea), która powyżej pośladka była kobietą, poniżej zaś wężem. Zdziwiony jej widokiem zapytał, czy widziała gdzie jego błą­ kające się konie, na co ona odpowiedziała, że je posiada i nie wprzód mu zwróci, aż się z nią prześpi. To też Herakles za taką ce­ nę uczynił.12 Opowieść ta - podobnie jak całe dzieło Herodota - była w starożytności bardzo popularna i jej echa można odnaleźć zarówno w sztuce,13 jak i literaturze nawiązywali do niej m.in. Diodor Sycylijski (w I w. przed Chr.) i Dion z Prusy, zwany Chryzostomem (w I/II w po Chr.).14 Mnie jednak przede wszystkim inte­ resuje wzmianka, jaka się pojawiła w „heretyckiej” Frankish Psalter 1279 (Biblioteka Katedralna Esztergom) www.wga.hu 48 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) doktrynie Justyna, gnostyka żyjącego w 11/111 wieku po Chr., streszczonej w Refutatio omnium haeresium św. Hipolita Rzymskiego.15 Dzięki niej wkraczamy w czas i środowisko intelektualne późnego antyku. Oto więc Elohim i na wpół wężowa Edem, porów­ nana do Herodotowej Echidny20 - dwie boskie, od­ wieczne zasady świata, które „wzajemna namiętność połączyła w małżeńskim łożu miłości”.21 Ten hieros gamos sprowadza następnie na świat 24 aniołów, spośród których 12 przypomina ojca, 12 zaś matkę - to ich miała Biblia alegorycznie przedstawić jako drzewa raj­ skie (zgodnie ze słowami Mojżesza: „Bóg zasadził na Wschodzie ogród Eden”, Gen. 2.8). Dlatego też jeden z aniołów Ojca, Baruch, tożsamy jest z Drzewem Ży­ cia, natomiast Naas (po hebr. „wąż”), z dwunastki przypominającej matkę, to Drzewo Wiadomości D o­ brego i Złego. Później powstają ludzie, ukształtowani z najszlachetniejszej ziemi ogrodu rajskiego, i relacja łącząca parę Elohim— Edem przenosi się na parę A da­ m— Ewa. Kobieta staje się w ten sposób ludzkim odbi­ ciem wężowo-kobiecej prazasady - „obrazem i przykła­ dem, oraz na wieki już pieczęcią Edem” (V.21.10). Ponieważ Elohim odchodzi następnie do nieba, za­ siadając tam u boku Dobra, Edem - porzucona i sfru­ strowana - zamienia się w siłę destrukcyjną.22 N aj­ pierw sama przyozdabia się, starając - bezskutecznie wzbudzić pożądanie w Elohimie i skłonić go do powro­ tu. „Potem poleciła Babel, którą jest Wenus [utożsa­ miona też z Omfale z mitologicznego cyklu Heraklesa - WM], by ta skłaniała mężczyzn do cudzołóstwa.” Po­ tężną moc otrzymał Naas, mający mścić się na wszyst­ kich mężczyznach, noszących w sobie ducha Elohima. Wówczas Elohim wysyła Barucha, który stojąc pośród aniołów Edem (czyli alegorycznie: wśród drzew raj­ skich) zakazał jedzenia „owoców” z Drzewa Wiadomo­ ści (którym był Naas). „Naas jednak popełnił grzech, gdyż udał się do Ewy, oszukał ją i zdeprawował, gwał­ cąc prawo. Ale poszedł również do Adama i miał z nim stosunek niezgodny z naturą; a to jest także podłością, z której powstało cudzołóstwo i sodomia.” * (Justyn) W II-IV w. nie istnieje już żywa łączność z nauką fundatorów głównych szkół filozoficznych i uwaga skupia się przede wszystkim na piśmiennym dziedzic­ twie uznanych nauczycieli, takich jak Platon, Arysto­ teles, Chryzyp. Poszukiwanie prawdy przybiera postać „dobrowolnego eklektyzmu”,16 polega na czytaniu i komentowaniu dawnych tekstów. Ponadto na prak­ tykę filozoficzną w istotny sposób wpływa żywo rozwi­ jająca się teologia. Za jej sprawą filozofia nabiera bar­ dziej medytacyjno-mistycznego charakteru, teologia zaś korzysta z metod i pojęć wypracowanych przez fi­ lozofię, co pozwala poddawać wnikliwej lekturze święte teksty.17 W tych okolicznościach podejmowa­ ne są próby uzgodnienia tradycji biblijnej z grecką fi­ lozofią. Trzy też najważniejsze nurty intelektualne późnego antyku - gnostycym, neoplatonizm i chrze­ ścijaństwo - choć doktrynalnie i instytucjonalnie z zapałem się zwalczają, w znacznej mierze podzielają repertuar pytań i tematów.18 Ich wzajemny wpływ do­ konuje się również - co jest tu nie mniej istotne - na poziomie retoryki, w wyborze wykorzystywanych ob­ razów czy metafor. Z licznych zatem dzieł Justyna znamy, właśnie dzię­ ki Hipolitowi, tylko jedno, ale najważniejsze - Baruch. Zawiera ono synkretyczną doktrynę kosmogoniczną, stanowiącą syntezę wątków greckich, biblijnych i chrze­ ścijańskich (być może, jak sugeruje Robert Grant, Ju­ styn wykorzystał w niej stary mit Ferekydesa).19 Jest to w pewnym sensie alegoryczna interpretacja księgi Ro­ dzaju, wykorzystująca ‘akcesoria’ - motywy, postacie zaczerpnięte z mitologii greckiej (Herakles na przykład staje się tu „nie obrzezanym prorokiem”). Zgodnie z doktryną Justyna świat zawdzięcza swe istnienie trzem uniwersalnym zasadom, niestworzo­ nym i wiecznym. Pierwszą, męską, jest Dobro, miesz­ kające w niebie i posiadające „zdolność przewidywa­ nia”. Dwie następne zasady zdolności tej są pozbawio­ ne: Elohim, Ojciec wszystkich rzeczy, i Edem (Eden) zasada żeńska, późniejsze źródło zła na świecie. Otóż według Hipolita (który najpierw streścił właściwy frag­ ment z Herodota) właśnie owa Edem: * Oto mamy więc scenę kuszenia w jednym z jej gnostyckich wariantów: pierwsza kobieta staje przed wężem-kusicielem, reprezentującym na wpół wężowe, utożsamione z grecką Echidną bóstwo kobiece, które­ go zresztą Ewa jest „obrazem, przykładem i pieczęcią”. Czy to nie z tej heretyckiej teologii wykluła się później­ sza koncepcja egzegetyczna oraz konwencja malarska? Otóż - mimo, że pomysł wydaje się kuszący - raczej nie; w każdym razie - nie wprost. Jeśli przywołuję tu doktrynę Justyna, to nie po to, by stwierdzić, że właśnie ona była inspiracją średniowiecznych teologów i arty­ stów, że istnieje między nimi jakaś bezpośrednia zależ­ ność. (Tym bardziej, że Refutatio Hipolita pozostawało w zapomnieniu od późnej starożytności aż po rok 1842, kiedy to Minoides Mynas odnalazł w jednym z grec­ kich rękopisów na górze Atos większy fragment tego dzieła, zrazu przypisanego zresztą Orygenesowi).23 Żeńska [zasada], nie mająca zdolności przewidywania, ulegają­ ca namiętnościom, o dwóch umysłach (dignomos) i podwójnym cie­ le (disomon), pod każdym względem odpowiada dziewczynie z opo­ wieści Herodota: aż do podbrzusza dziewica (parthenos), poniżej żmija (ekhidna), jak powiada Justyn. Dziewczyna ta zwie się Edem albo Izrael. (V. 21. 3-4; PG 16, pod imieniem Orygenesa) 49 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Co nie znaczy, że bimorficzna figura kojarzona z Echidną jest tu bez znaczenia. Jednak od prostej i bezpośred­ niej zależności genetycznej odległych czasowo tekstów, między którymi miałaby dokonać się transmisja tego gotowego „hieroglifu”, ważniejsze są relacje synchro­ niczne, „syntaktyczne”: znaczenie owej szczególnej po­ staci kobiecej jest funkcją jej „orkiestracji”, czyli sposo­ bu, w jaki wplata się ona w serię obrazów, przedsta­ wień, kategorii określonego dyskursu. Jest raczej „ele­ mentem znaczącym” , podporządkowanym logice i re­ toryce intelektualnego „modelu do składania”, niż opatrzonym stabilnym znaczeniem i samowystarczal­ nym „symbolem”. Mówiąc zaś dokładniej, owym modelem, lub „kompleksem”, w który uwikłana jest „Echidna”, jest filozoficzno-teologiczny dyskurs dotyczący „zła”, „ma­ terii” i „niebytu”. ria, quam vocant hylen, pisze św. Ambroży, Exam. 1.1). Mamy więc dwa greckie terminy (khora, hyle), które należą do dwóch odmiennych ujęć filozoficznych, w sensie filozoficznym zatem nie można ich traktować jako synonimów.27 Historycznie jednak rzecz biorąc, w filozofii postplatońskiej khora bardzo często była właśnie z hyle utożsamiana - już przez samego Arysto­ telesa,28 potem w średnim platonizmie,29 dla Plotyna zaś i innych neoplatoników, a także Ojców Kościoła, identyfikacja ta była oczywistością. W czasach Justyna i Hipolita (który z pracami Ary­ stotelesa był dobrze zaznajomiony: Ref. I.20) termino­ logia ta w każdym razie stanowi już potoczne wyposa­ żenie intelektualne, a spekulacje dotyczące ‘materii’ (hyle) to stały składnik refleksji zarówno filozoficznej, jak i teologicznej.30 Jest to także trop, który ma nas doprowadzić do drugiej z anonsowanych wcześniej wężowych kobiet. * * Jeżeli Justyn przyrównuje prazasadę Edem do Echidny Herodota, to być może - choć to jedynie spe­ kulacja - nie tylko ze względu na jej bimorficzną ana­ tomię i wybujały seksualizm, ale także miejsce zamiesz­ kania, określone jako lesista kraina o nazwie Hylaia. Hyle, las (słowo oznaczające także drzewo, drewno, budulec; łac. silva), to typowy krajobraz mitologiczny, wyobrażenie środowiska „pierwotnego”, „dzikiego”, oddalonego od siedzib ludzkich, przez dzikich też jedy­ nie ludzi zamieszkiwanego; kategoria funkcjonująca w kontekście kosmogonicznym (por. „puszcza” - za­ chodni odpowiednik „pustyni”).24 Platon (Fileb 54 bc) używa słowa hyle w znaczeniu budulca do produkcji statku - co stanowi metaforę stanu genesis (“powsta­ wania”) - nie czyniąc z niego jednak kategorii filozo­ ficznej. W późniejszych tekstach religijno-filozoficznych, pod wpływem nie tylko tradycji mitologicznej, ale i Arystotelesa (o czym za chwilę), słowem hyle za­ stępuje się niekiedy „chaos”, kategorię oznaczającą pierwotną, nieuformowaną jeszcze postać świata (Chaos, quem Graeci hylen, nos silvam vocamus..., pisze w IV w. po Chr. Chalcydiusz, Comm. in Tim. II, 123). Sam chaos - wcześniej pojmowany raczej jako życio­ dajna Matka - w pismach gnostyckich otrzymuje ko­ notację zdecydowanie negatywną i zostaje utożsamio­ ny z materią (łac. materia, od: mater, matka).25 Należy dodać, że u Platona kategorią, która - mając wy­ dźwięk kosmogoniczny - bliska była łacińskiego poję­ cia „materii” (i - przy licznych zastrzeżeniach - także chaosu), nie jest hyle, lecz opisana w Timaiosie khora (określana tam m.in. jako „żywicielka”).26 Arystoteles jednak - w kwestii materii pozostający z Platonem w sporze - formułując swoją koncepcję hyle-morfizmu, używa właśnie słowa hyle, które dzięki temu wchodzi na stałe do słownictwa filozoficznego (i na ła­ cinę tłumaczone jest nie jako silva, ale materia: Mate- (Plotyn) O ile dla gnostyków „materia” istnieje jako jedna z odwiecznych prazasad,31 to w Enneadach jej etiologię określa radykalny monizm Plotyna: materia powstaje w procesie postępującej degradacji ontologicznej.32 W doktrynie trzech pierwszych bytów każdy kolejny (bo nie pierwszy, rzecz jasna) jest emanacją wcześniej­ szego i w stosunku do niego zubożeniem: jest „naśla­ dowcą” (mimetes) i „obrazem” (eikon kai mimema), bo „płód nie może być możniejszy” od rodzica (V.1)33 Z Jednego (hen) zatem, z jego nadmiaru, rodzi się Umysł (nous), z Umysłu zaś Dusza (psyche); a raczej za każdym razem rodzi się „coś”, co staje się Umysłem i Duszą zwróciwszy wzrok (epistrophe) ku temu, z cze­ go pochodzi. Dusza „tedy nabiera światła, kiedy dąży do tego, co przed nią [co ją poprzedza], bo napotyka byt [czyli Umysł, Nous]”. Co jednak dzieje się z Duszą, „kiedy opada w to, co po niej”? Otóż „po niej” jest „jej obraz” (eidolon): „I jest to nieokreślone (to aoriston) widmo (obraz, eidolon) ciemne zupełnie, albowiem całkowicie brak mu rozumu i umysłu i daleko odbiega od bytu” (III.9.3). Tym więc, co następuje po Duszy, jej obrazem, jest materia, czyli „nie-byt”.34 Nie należy oczywiście zapominać, że materia nie jest „ciałem”. Ciało (soma) powstaje wówczas, gdy ma­ teria (hyle) opatrzona zostanie stosowną „formą” (eidos), czy „kształtem” (morfe).35 Sama materia jest zatem „bezkształtem” (amorfia), jest „bezforemna” (aneideon), „wolna od wszelkich jakości” (VI.9.7). „Zaprawdę - pisze Plotyn - materia nie ma nawet owego „jest” [...] lecz jej „jest” tylko brzmi jednako, tak iż naprawdę znaczy tyle, co „nie jest”” (I.8.5). * 50 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Bracia Limbourg, Ogród rajski (fragment), 1415 (Chantilly, Musée Condé) www.christusrex.org Plotyn - podobnie jak jego poprzednicy okresu zwanego średnim platonizmem, a także jego nauczy­ ciel Ammoniusz Sakkas36 - usiłował harmonizować Platona i Arystotelesa. Również paradoks Plotynowej materii-niebytu ma swoje źródło w Sofiście Platona i Fizyce Arystotelesa. Najodleglejszym jednak punktem odniesienia roz­ ważań na temat niebytu - zarówno dla Platona, jak i Arystotelesa - jest traktat Parmenidesa O przyrodzie (Peri tou physeos) z VI/V w. przed Chr. Otóż Parmeni­ des pisze, że są tylko dwie możliwe drogi poznania, mianowicie: „że jest (eotin), i [wówczas] jest niemożli­ we, żeby nie było (ouk eoti mh einai)” (2.3); albo też: „że nie jest (ouk eotin) i [wówczas] jest konieczne, że­ by nie było (cpeWn eoti mh elnai)” (2.5).37 Błąd śmier­ telników, zdaniem Eleaty, polega na tym, że stwierdza­ ją oni istnienie „nie-bytów”, zaprzeczając w ten sposób ustalonej wcześniej formalnej opozycji. We fragm. 7.1 czytamy więc: „Dlatego nigdy nie da się udowodnić, że nie ma tego, co jest”. Twierdzenie Parmenidesa krytykuje w Sofiście Pla­ ton. Musi to zrobić, ponieważ usiłuje wykazać, że cechą charakterystyczną „sofisty” (którego zamierza zdefinio­ wać, by odróżnić od „polityka” oraz „filozofa”) jest jego pozorna, fałszywa, zaledwie „mniemana” wiedza.38 Tymczasem konstrukcja logiczna Parmenidesa, na któ­ rej opiera się argumentacja przypisywana samemu sofi­ ście, wyklucza możliwość istnienia takiej wiedzy: zda­ nia fałszywe musiałyby albo stwierdzać nieistnienie by­ tu, albo istnienie niebytu. Ponadto, jak pisał Parmeni­ des, niebytu „nie można ani poznać, ani zrozumieć” (2.5-8). Stąd sofistyczne twierdzenie (zdaniem Platona błędne), że twierdzenie błędne nie może istnieć. Gość z Elei zatem (porte-parole Platona w Sofiście) stara się wybrnąć z kłopotu przez wykazanie, że możliwe jest „pozorne istnienie”.39 W tym celu rozważa roboczo Jacopo della Quercia, Kuszenie, 1425-1438 (San Petronio, Bolonia), www.wga.hu 51 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) kwestię z dziedziny sztuk plastycznych: „umiejętności wykonywania podobizn”, „wyglądu” i „imitacji”, czyli obrazu i reprezentacji. W efekcie, udowodniwszy moż­ liwość istnienia ‘fałszywego wyglądu’, stwierdza też, że - wbrew Parmenidesowi - ‘nie-byt’ (jednak) jakoś ‘jest’. Ale ów nie-byt (to me on) nie jest zwykłym, ba­ nalnym ‘nieistnieniem’, niebytem absolutnym (237b: to medamos on). Tym razem chodzi o pewien aspekt samego istnienia - jedną z pięciu wyróżnionych w So­ fiście kategorii ontologicznych, mających udział w by­ cie, mianowicie o „różność” (przeciwstawioną „tożsa­ mości”); mówiąc dokładniej: chodzi o - jak pisze Pla­ ton (258de) - „tę część natury ‘różności’, która prze­ ciwstawia się bytowi każdej (hekastou) rzeczy: właśnie to rzeczywiście jest nie-bytem”. A zatem nie jest tak, jak się przyjmuje (przez nie­ potrzebne wprowadzenie poprawki) w większości wy­ dań Sofisty i opartych na nich tłumaczeń - na przykład Witwickiego, który pisze tutaj: „każdą [hekaston] cząstkę przeciwstawioną bytowi nazywamy niebytem”. Jest wprost przeciwnie - chodzi nie o „każdą”, ale tyl­ ko „pewną”, „określoną” część natury różności, tę mianowicie, która przeciwstawia się właśnie bytowi każdej - hekastou - bez wyjątku rzeczy, stając się w ten sposób nie-bytem; są bowiem też inne części natury „różności”, które przeciwstawiając się np. pięknu, wielkości albo sprawiedliwości, stają się nie-pięknem, nie-wielkością, nie-sprawiedliwością.40 (Dodajmy, że ta Platońska „neantologia”, opisująca ów istniejący jednak jakoś nie-byt, jest - w najbardziej podstawowym sensie - warunkiem możliwości zarów­ no reprezentacji figuralnej, przeciwstawionej orygina­ łowi, jak i najszerzej rozumianej literatury jako fikcji.)41 Niezbędnych jest zatem kilka słów o Arystotelesie. Pisząc o niebycie (Fizyka I 9, 192 a), na swój sposób podejmuje on spór z Parmenidesem - stwierdza, że ‘niebyt’ jest dwojaki: akcydentalny i istotny. Pierw­ szym jest ‘materia’ (hyle), będąca „w pewnym sensie niemal substancją”; drugim zaś - ‘brak’ (steresis, ra­ czej: ‘pozbawienie’, łac. privatio), nie będące substan­ cją „w ogóle w żadnym sensie”. Materia jest więc na­ znaczona brakiem - brakiem formy (morfe) - i to czy­ ni ją rodzajem niebytu. Arystoteles stwierdza jednak dalej, że ów brak (formy w materii) wzbudza też ‘pożą­ danie’ (właśnie owej brakującej formy). Pisze zatem: „Tym, co pożąda formy, jest materia; a pożąda jej tak, jak osobnik żeński męskiego (thely arrenos), a brzydo­ ta - piękna (aiskhron kaloy)” (tłum. K. Leśniak).44 Czytamy następnie, że materia, jako niebyt akcyden­ talny, któremu brakuje formy - ginie, skoro tylko po­ żądaną formę otrzyma. Tak samo jak ginie brzydota, gdy tylko otrzyma brakujące i pożądane piękno. Porównania te budzą jednak istotne pytanie (po­ stawi je później Plotyn): jak to jest z pożądającą męż­ czyzny kobietą? Czy zaspokojona - też ginie (jak brzy­ dota, i jak materia)? W odpowiednim miejscu do tej sprawy wrócimy. * Zdaniem Plotyna materia jest obrazem Duszy. Sa­ ma Dusza też jest obrazem - Umysłu (tak jak ten Jednego), ale dzięki gestowi epistrophe zyskuje ona udział w bycie. „Dusza jako taka musi być podobna do wzroku, a umysł być dla niej widzialnym przedmiotem i musi dalej być „nieokreślona”, dopóki nie „ujrzy”, ale z natury uzdolniona do umysłowego widzenia” (III.9.5). Tymczasem materia, można by powiedzieć w przeciwieństwie do Duszy - nie ma zdolności widze­ nia: jest ślepa, nie ma mocy twórczej i nie może zwró­ cić się ku bytowi, który ją zrodził - jest całkowicie wtórna, wyłącznie receptywna, i dlatego nigdy nie przestaje być tylko martwym obrazem. Ale skoro tak skoro materia pozostaje zawsze zupełną nieokreślono­ ścią (to aoriston) i nieskończonością (apeiria), pozba­ wionym formy (aneideon) nie-istnieniem, którego ce­ chą konstytutywną jest amorfia (nie jest ani ruchem, ani spoczynkiem, nie jest ani pojedyncza, ani mnoga, ani mała, ani duża; a jednocześnie jest tym wszystkim na raz, gdyż pozwala, by i małe, i duże się zjawiło)45 skoro tak, to jak w ogóle jest możliwe jej poznanie? N a pytanie to Plotyn odpowiada w traktacie 0 dwóch materiach, cytując poświęcone khorze słowa Platona z Timaiosa: „materia daje się ująć nieprawym (vó9q ) rozumowaniem” (por. Tim. 52b, 2-3). Zasadą poznawczą musi być w tym wypadku „nieokreśloność, bo jeśli „podobne podobnym”, to i „nieokreślone nie­ określonym”” (II.4.10). Wyobrażać sobie materię, to tworzyć obraz obrazu.46 1 jeżeli materia sama, jako obraz bez formy, pozostaje * Do tego konkretnie fragmentu Sofisty nawiązuje Plotyn w traktacie O dwóch materiach (II.4.16), pisząc: „Czy zatem materia jest tożsama także z różnością? Ależ nie (e ou)! Chyba tylko z tą cząstką różności, ja­ ka się przeciwstawia bytom we właściwym znaczeniu, a mianowicie formom (logoi)42”. W porównaniu z tek­ stem Sofisty Plotyn dokonuje tu istotnej modyfikacji, pozwalającej odnieść nakreśloną tam definicję nie­ bytu do materii (o której u Platona mowy nie było): tym, czemu się teraz nie-byt przeciwstawia, nie jest już „byt każdej rzeczy”, ale „właściwy byt”, utożsamiony z Arystotelesowską „formą”. Dzięki temu „nie-byt Plotyna okazuje się nie tylko nie-bytem, ale i nie-pięknem, nie-sprawiedliwością, nie-wielkością”,43 czyli wszelką negacją. Stąd dalsze słowa rozpoczętego wyżej fragmentu z Plotyna: „Dlatego właśnie będąc czymś tego rodzaju, (materia) jest «niebytem», i jest tożsama z pozbawieniem (steresis)”. W ten sposób Plotyn prze­ chodzi od Platońskiego nie-bytu ‘różności’ do Arysto­ telesowego nie-bytu jako ‘pozbawienia’. 52 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) czystą nieokreślonością i potencjalnością, to i obraz tego obrazu musi brak właściwości zachować - musi figuro­ wać defigurację, za pomocą operacji intelektualnej, pole­ gającej na oddzieleniu ‘formy’ (eidos) od ‘myśli’ (dianoia) (VI.6.3). Można powiedzieć, że w tym „bękarcim” (a przymiotnik nothos znaczy też: „nieautentyczny”) proce­ derze poznawczym nie liczy się skuteczne uchwycenie wzrokiem określonej treści obrazu (byłaby nią przecież „materia”, a ta pozostaje do końca nieokreślona, nieprzedstawialna, pozazmysłowa [met’anaisthesias - Tim. 52b]), ile sama „obrazowość”; coś, co nie jest możliwe do zobaczenia normalnym, „prawym” spojrzeniem, nie jest bowiem „czymś” (tym lub tamtym), lecz istnieje wyłącz­ nie w owej nie-prawości, nie-autentyczności, nie-tożsamości, której nie można zredukować (“wyprostować”) do żadnego prawowitego „porządku symbolicznego”.47 Poszukując stosownej reprezentacji dla materii, bę­ dącej samym obrazem (bez treści), Plotyn wybiera więc obrazy o charakterze niejako autoreferencyjnym, zda­ jące sprawę z ich (choć zawsze tylko względnego - ob­ razy te jednak mają swoje granice) zamknięcia w samozwrotnej, „bez-foremnej” obrazowości. Chodzi o poka­ zanie, że materia - zgodnie z nauką Arystotelesa - nie jest przeciwieństwem czegokolwiek; że jej natura jest absolutnie od wszystkiego odmienna, odrębna, i że choć wszystko w sobie zawiera (wszelkie sprzeczności i przeciwieństwa), sama niczego nie doznaje, nic na nią - ani ona na nic - nie oddziałuje (zob. III.6.10). Wśród obrazów mogących - w jakiejś mierze sprostać tej funkcji, Plotyn wymienia na przykład wosk, który pod wpływem odcisku nie ponosi żadnego uszczerbku, a także „linię” - nie zmieniającą się wcale pod wpływem nałożonej nań barwy (III.6.9). Najczę­ ściej jednak posługuje się obrazem lustra (katoptron). Plotyn wygrywa całą ambiwalencję tego instrumentu, podkreślając w nim cechy, które upodabniają go do materii: (i) tworzy złudzenia; (ii) jest niezbędne, by obraz mógł powstać; (iii) nie zmienia się pod wpływem obrazów, które odbija; ale jednak (iv) zaciemnia przyj­ mowane nieustannie światło - jak materia zaciemnia światło duszy, bowiem „materia jest cieniem”.48 Pojawiają się także postacie mitologiczne, w istot­ ny sposób kojarzone z lustrem, jak Dionizos (IV.3.12), a zwłaszcza Narcyz: ofiara własnego, samozwrotnego spojrzenia, który zakochany w nie prowadzącej nigdzie obrazowości, sam niejako w cień się zamienia (I.6.8).49 Wielokrotnie też Plotyn przywołuje w roli obrazu ma­ terii - również „nieprawą”, „niestosowną”, „pozakategorialną” - postać kobiecą; jest nią Penia z opowieści Platona o narodzinach Erosa. biesiadowali bogowie, a pospołu z bogami biesiadował Dostatni [Poros, dosł.: przejście, przeprawa, sposób, spryt, dochód, zapas, dostatek - WM], syn Przemyśl­ nej [Metis - bogini sprytnej mądrości]. Gdy spożyli wieczerzę, przyszła po prośbie Bieda [Penia], jako że sutą odprawiano ucztę, i czekała u drzwi”. Wtedy zda­ rzyło się, że Poros, odurzony wypitym nektarem, wy­ szedł do ogrodu Zeusa i tam usnął, a z okazji tej sko­ rzystała Penia - „legła u jego boku i podniosła się brze­ mienna Erosem”. Dlatego Eros, „jako syn Dostatniego i Biedy, los rodziców dzieli. [...] Po matce stałym jest sąsiadem braku; a w ślady ojca podążając, zasadza się na pięknych i dobrych” (Biesiada 203; tłum. Edward Zwolski). Przypowieść Platona interpretowano chętnie i przed Plotynem, i po nim. Plutarch na przykład przedstawiciel średniego platonizmu - w O Izydzie i Ozyrysie widzi w niej alegorię kosmogoniczną (gdzie Eros oznacza stworzony Kosmos - tak jak w opowieści Fajdrosa z tejże Biesiady): „Dostatek to przecież nic in­ nego jak to, co jako pierwsze zostało ukochane, upra­ gnione, doskonałe i samowystarczalne. Platon nazywa materię imieniem Biedy, która sama z siebie pragnie i dąży do dobra, napełnia się nim, wiecznie pragnie i w nim uczestniczy”.50 Jak więc powiedziałem, w Enneadach postać spryt­ nej i chutliwej Biedy z Platona powraca wielokrotnie. W traktacie O Erosie (III.5) czytamy na przykład, że Poros (w tłumaczeniu Krokiewicza: „Spryt”), to Umysł, „forma”, Bieda zaś - to materia, „ponieważ właśnie materii brakuje wszystkiego”. I to z niej, z tej nieokreślonej żądzy, żądzę i nienasycenie ma dajmonion Eros, będący „żądłem nienasyconym”. Pożądanie - im większe - jest tym bardziej „materialne” (hylikos). Także w O niedoznawaniu bytów niecielesnych Plo­ tyn pisze najpierw, że materia jest jak zwierciadło, nie­ zbędne dla powstających w nim obrazów, tak bardzo jednak od nich „różne”, że odbite - pozostają bez żad­ nej zmiany. Zwierciadło musi użyczać siedliska formie, która jednak nie przychodzi z własnej woli - materia musi ją „swoją obecnością i zuchwalstwem i jakby że­ braniną oraz biedą swoją jakby gwałtem „zdobyć” i doznać „zawodu nie zdobycia” , ażeby jej bieda trwała i ażeby wciąż żebrała. Bo skoro powstała raz na zawsze w głębi, mit (Platona) przedstawia materię jako żebraczkę, dając przez to do zrozumienia, że nie ma [ona] dobra z natury. A żebrze żebrak nie o to, co posiada szafarz, lecz zadowala się tym, co dostanie” (111.6.14). O biedzie (lub Biedzie) oraz problemie zła mowa też w traktacie O dwóch materiach. To właśnie tam Plotyn podejmuje kwestię problematycznej analogii między materią i „tym, co żeńskie” - opisanej przez Arystotelesa w Fizyce. Czy zatem (powróćmy do po­ stawionego wcześniej pytania) ginie materia-brak, po otrzymaniu brakującej formy, której pożądała? Arystoteles twierdzi, że właśnie jako brak - ginie. * Zgodnie z opowiadaniem mądrej Diotymy, zrefero­ wanym przez Sokratesa podczas biesiady u Agathona, którą opisał Platon - „Kiedy narodziła się Afrodita, 53 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) terii’ (hyle) jest tylko jak przyodziewek narzucony na żebraka dla ukrycia jego nędzy, albo jak „przystrojony trup” (nekrdn kekosmemenon) (Enn. II.IV.5). Materia nie ginie, tak jak nigdy nie ginie kobieta (z przykładu Arystotelesa, do którego tu wprost nawią­ zuje Plotyn) - nawet zaspokojona, nadal (niestety) pozostaje kobietą: „I nie ginie to, co żeńskie (thely), lecz jeszcze bardziej żeńszczeje (mallon thelynetai), to znaczy jest jeszcze bardziej tym, czym jest” (II.IV.16). Jest to kluczowe miejsce w Plotyńskiej koncepcji zła - jako materii-niebytu, przypominającej „nieprawą”, pożądliwą, kobietę, istniejącą wyłącznie jako „brak”. Pyta bowiem następnie Plotyn: „Czy więc pozostaje złem materia mając udział dobra?” I odpowiada, czyniąc oczywistą aluzję do opowieści Platona: „Tak, z powodu potrzeby, bo przecież nie posiadała! [...] co [zaś] nie po­ siada niczego, bo cierpi biedę (penia), a raczej jest Bie­ dą (penia), to musi być złe (ananke kakon einai).52 * (Orygenes) Opowieść Diotymy, interpretowana alegorycznie, to temat często powracający w pismach neoplatońskich, zarówno starożytnych jak i renesansowych.53 Jest to ponadto ślad prowadzący do dzieł „platonizujących” Ojców Kościoła, mianowicie Orygenesa i Euze­ biusza, którzy - co wydaje się tu nadzwyczaj interesu­ jące - zestawili historię narodzin Erosa z faktami opi­ sanymi w trzecim rozdziale księgi Rodzaju. Orygenes (185-254) i Plotyn (204-269) studiowali platonizm u tego samego nauczyciela, Ammoniusza Saccasa. I na­ wet jeśli istotnie Orygenes, którego wspomina Porfiriusz w swojej Vita Phtini jako osobę zaprzyjaźnioną z mistrzem,54 nie jest tym Orygenesem (taką identyfikację wyklucza raczej chronologia: Orygenes był starszy od Plotyna), to nie ulega wątpliwości (choćby w świetle świadectwa Euzebiusza, Histo­ ria Kościelna, VI), że Orygenesa chrześcijańskiego oraz Ploty­ na łączyła istotna więź intelektualna.55 Co do Euzebiusza z Cezarei (ok. 260-339) - wiernego kontynuatora tradycji Orygenesa, autora m.in. dzieł apologetycznych, będących od­ powiedzią na inwektywę Przeciw chrześcijanom wspomniane­ go Porfiriusza (232-303) - to oczywiste, że filozofię Plotyna znał bardzo dobrze (choć pisma jego czytał raczej w zaginio­ nym dzisiaj wydaniu Eustochiusza, a nie Porfiriusza). Autorzy ci poruszali się zatem w tym samym środowisku intelektual­ nym, doskonale znając i współdzieląc będące w obiegu inte­ lektualnym pojęcia, kategorie, metafory, formuły retoryczne; uczestnicząc w procesie - być może w ich epoce najważniej­ szym - integracji doktryny chrześcijańskiej z platonizmem.56 Przeciw Celsusowi (Kata Kelsou) Orygenesa, w któ­ rym znajduje się interesujący nas fragment, powstało w latach 245-248 (czyli na kilka lat zanim Plotyn zaczął spisywać swoją doktrynę). Jest to niezwykle erudycyjna polemika z greckim filozofem Kelsusem, który kilkadzie­ siąt lat wcześniej, w dziele Słowo prawdy (Alethes logos), Masolino da Panicale, Kuszenie, 1426 (Kaplica Brancacci, Florencja) www.abcgallery.com Czy w takim razie ginie również „osobnik żeński”, za­ spokoiwszy swój brak formy, czyli brak „osobnika mę­ skiego”? Nie ma podstaw by wątpić, że Arystoteles tak właśnie uważa.51 Dla obu więc filozofów materia jest ‘nie-bytem’, ‘brakiem’, przeciwstawionym wszelkim ‘formom’. Jed­ nak w tym samym fragmencie (II.4.16), w którym korzystając z Arystotelesowych pojęć - Plotyn mody­ fikuje Platońską koncepcję nie-bytu z Sofisty, teraz z kolei poprawia Arystotelesa, posługując się obrazem z Platońskiej Biesiady: w niezgodzie z autorem Fizyki twierdzi, że materia nigdy się nie zmienia i nigdy nie ginie. Zawsze pozostaje niespełniona, niezaspokojona, nigdy nie przestaje być brakiem, ciemnością i absolut­ nym nieokreśleniem. Tego ‘braku’ nie likwiduje nawet dołączenie do niej ‘formy’. ‘Forma’ (morphe) dla ‘ma­ 54 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) sób na parę biblijną (Adam-Ewa). Oto grecka Penia w realiach biblijnego raju okazuje się wężem! Gdzie podziała się więc Ewa? Można by oczywiście uznać, że razem z mężczyzną kryje się w ogólnej kategorii „czło­ wiek” (anthropos) - zgodnie jak się wydaje z sugestią Orygenesa, który pisze kilka zdań dalej: „«Adam» w języku hebrajskim oznacza człowieka” , oraz: „to, co Mojżesz mówi o Adamie, odnosi się do natury ludz­ kiej” (IV.40). Jednak wersja Euzebiusza wyklucza taką interpretację: najpierw pisze on o ‘człowieku’ (anthro­ pos), ale przeciwstawia go ‘kobiecie’ (gyne), następnie zaś, na określenie biblijnego pierwowzoru Porosa, uży­ wa jednoznacznego pojęcia ‘pierwszy mężczyzna’ (pro­ tos aner). W strukturze tej kobieta zajmuje więc pozy­ cję niejednoznaczną, ambiwalentną, pośrednią - mię­ dzy człowiekiem a wężem; z pewnego punktu widzenia - bliższą nawet tego drugiego. Sam wąż bowiem - co trzeba podkreślić - ulega tu radykalnej feminizacji. Relacja między Adamem i Ewą, w egzegezie Orygenesa i Euzebiusza, to nie jest już typowy, mitologiczny hieros gamos, o prostej, symetrycznej strukturze, służą­ cej (jak sądzi wielu badaczy) wyrażeniu idei życiodajnej płodności. Ale owo „nieistnienie” Ewy (czy też - w in­ nym aspekcie - feminizacja węża) nie jest pozbawione znaczenia; tyle że chodzi o „znaczenie” perwersyjne, po­ żądliwe, opaczne, które ujawnia się jedynie w łudzeniu, dzięki owej nieprawej gramatyce „zła”, definiowanego w kosmogonicznych spekulacjach epoki jako niebyt-materia. „Brak” kobiety wydaje się właściwym jej spo­ sobem istnienia - ona jest, ale niewłaściwie, jako „brak”, czyli Bieda; sama Bieda przywołana jest tu zatem (by domknąć krąg) pro serpente deceptionem, zamiast wężo­ wego oszustwa. Wąż bowiem, to (podobny w charakte­ rze do lustra) opaczny instrument jej prezentacji, po­ zwalający owo kobiece nieistnienie zobaczyć. poddał zjadliwej krytyce Biblię i chrześcijan.57 Kelsus wychodzi z założenia, że to, co nowe (a nowe jest chrze­ ścijaństwo), nie może być prawdziwe: pisze o „odwiecz­ nej nauce” (arkhaios logos), którą zdaje się utożsamiać z tytułowym „słowem prawdziwym” (zob. C C 1.14). Orygenes odpowiada podkreślając starożytność narodu żydowskiego (1.14) i Mojżesza (4.11), oraz wynikające z tego pierwszeństwo Biblii wobec pism greckich (np. 0 kluczowym dla Platona dualizmie świata idealnego 1 zmysłowego czytamy jego zdaniem już u Mojżesza, zob. 7.31).58 Stwierdza też, że tak jak Kelsus wyśmiewa Bi­ blię, tak też bardzo łatwo można by wyśmiać grecką mi­ tologię, a nawet teksty filozoficzne, jeśli odczytywać je dosłownie. Lepiej jednak w obu wypadkach starać się („jak przystoi filozofom”) wydobywać spod „alegorycznej zasłony” duchowy sens każdego z tekstów. Przykładem takiego działania jest także wykpiona wcześniej przez Kelsusa biblijna opowieść o wężu raj­ skim, którą Orygenes zestawia z alegorią Platońską. Po streszczeniu zarzutów Kelsusa, przytoczeniu obszer­ nego cytatu z Platona, pisze dalej tak: Czytelnicy tego fragmentu [...] nie będą się mogli oprzeć podzi­ wowi nad tym, jak [Platon] posługując się mitem potrafił skryć zna­ ne sobie wielkie nauki przed pospólstwem, a jednocześnie odpowied­ nio odkrył je tym, którzy umieją w micie odkryć prawdziwą myśl au­ tora. Przytoczyłem ten mit wymyślony przez Platona albowiem ogród Zeusa, o którym wspomina, wydaje się odpowiadać rajowi Bożemu, Bieda (Penia) wężowi (ophis), a Dostatek (Poros), na który Bieda urządziła zasadzkę, człowiekowi (anthropos) usidlonemu przez węża.59 Bardzo podobną interpretację, ale uzupełnioną 0 pewne szczegóły, znajdujemy w późniejszej o kilka­ dziesiąt lat Preparatio Evangelica Euzebiusza z Cezarei: Zgodnie z pewnymi niewypowiedzianymi opowieściami (kata ti­ * nas aporretous logous), Mojżesz donosił, że na początku, gdy stwarza­ ny był świat, istniał pewien raj Boga, i opisał człowieka oszukanego Sprawa nie jest oczywiście zupełnie prosta. Mimo ogromnego, wręcz decydującego wpływu (neo)platonizmu na rozwój doktryny chrześcijańskiej, a także istot­ nej zależności Orygenesa i Euzebiusza od Platona i czerpiącej z niego greckiej filozofii, pojęć używanych przez obie tradycje nie można mechanicznie utożsa­ miać. Przykładem takiej niezgodności jest właśnie kwe­ stia unde malum?, „skąd wzięło się zło?”, oraz związany z tym odmienny stosunek do materii. Otóż chrześcijań­ stwo w żaden sposób nie mogło zaakceptować neoplatońskiego utożsamienia jej ze złem. Ponieważ - uważa­ li chrześcijanie - materia nie jest odwieczna, musiała być stworzona przez Boga,60 nic zaś, co stworzył Bóg, nie może być złe. Jak pisze jednak Clive Staples Lewis: „choć chrześcijanie byli logicznie zobowiązani uznać w materii dobro, nauka ta nie bardzo im smakowała”.61 Pogląd o materii jako przyczynie zła odrzuca więc tak­ że Orygenes, wskazując raczej na decydujące znaczenie tam przez kobietę (ton anthropon epatesthai dia tes gynaikos) za namo­ wą węża (pros tou opheos). Jawnie te same niemal słowa powtórzył Platon w swojej alegorii w Biesiadzie: zamiast raju opisał ogród Zeu­ sa; zamiast węża i jego oszustw (apates) - Biedę (Penian) z jej intry­ gą; zamiast pierwszego mężczyzny (protou andros), którego poczęła jak swego syna Boża mądrość (metis) i opatrzność - Dostatek (Poron), będącego synem Mądrości (Metidos); zamiast mówić: „kiedy świat (kosmos) został stworzony”, mówi - „gdy narodziła się Afrody­ ta” alegoryzując świat jako piękno (12,11). Co wynika z tych zestawień? Nie dziwi w nich to, że narodziny Afrodyty stają się alegorią stworzenia świata (jako kosmicznego piękna), zaś ogród Zeusa ogrodu rajskiego; można nawet przyjąć utożsamienie bogini Metis, matki Porosa, z mądrością Bożą. Zaska­ kujące są inne identyfikacje personalne: w interpreta­ cji Orygenesa i Euzebiusza grecka para (ojciec Poros 1 matka Penia) nie przekłada się bowiem w prosty spo- 55 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) indywidualnego wyboru (“wolna wola każdego czło­ wieka jest przyczyną jego indywidualnego zła” - C C IV.66; por. III.42). Zarazem jednak za najistotniejszą w charakterystyce zła uważa on jego negatywność zło jest bowiem „brakiem dobra” (O zasadach II.9.2). Należy podkreślić, że formuła ta ma twarde, metafi­ zyczne znaczenie: użyte w niej pojęcie „braku”, czy ra­ czej „pozbawienia” (gr.: steresis; łac. privatio), nadaje złu charakter „niebytu” ; zwłaszcza, że „dobro” utożsa­ miane jest z Bogiem, czyli „Tym, który jest”.62 Taka teologia zła (mocująca się z fundamentalną sprzecznością między wszechmocą i dobrocią Boga Stwórcy z jednej strony, oraz istnieniem grzechu z drugiej) jest w tradycji chrześcijańskiej konsekwent­ nie podtrzymywana również po Orygenesie. Według Ojców Kapadockich na przykład, pozostających pod dużym wpływem Plotyna i Orygenesa, zło jest nieby­ tem (to me on); ale nie tym niebytem, absolutnym, z którego Bóg stworzył świat: zło wprawdzie nie ma własnej substancji, jest istnieniem pozbawionym ży­ cia, ale nie można przecież zaprzeczyć - pisze Św. Ba­ zyli w Hexameronie (II.4) - że z pewnością istnieje.63 Dla św. Grzegorza z Nyssy realne istnienie (to ontos on) jest w sobie dobre, to zaś, co „poza dobrem” - nie w pełni istnieje. Natura zła polega nie na tym, że jest czymś, ale na tym, że nie jest dobrem: „Zło i dobro są przeciwieństwami w taki sam sposób, jak nie-byt jest odróżniany jako przeciwieństwo bytu” (Homilia 0 Eklezjastesie V, 406). Zło-niebyt jest jak ślepota. Po­ zbawione odrębnej tożsamości przypomina muły, nie potrafiące spłodzić swoich własnych potomków (De anima).64 Także Dionizy Areopagita - by wspomnieć jeszcze tego z greckich teologów-neoplatoników, któ­ ry najsilniej oddziałał na średniowieczny Zachód - pi­ sze, że zło „przybiera nęcące zabarwienie (...) jednak ono jest tylko ułudą (...) jest niedostatkiem (prywacją), ułomnością, słabością, nieporządkiem, wadą, ułudą; jest bez piękności, bez życia, bez rozumu, bez racji, niedoskonałe (...) bezpłodne, bez życia, bezsil­ ne, nieporządne, pełne sprzeczności, niepewności, ciemności, nie ma substancji i jest niczym z tego, co istnieje” (O imionach Bożych IV.32).65 1173), słynnego teologa związanego z paryską katedrą Notre-Dame. W tym popularnym przez całe Średnio­ wiecze kompendium wiedzy biblijnej czytamy: Ponieważ Lucyfer obawiał się, że mężczyzna może go przejrzeć, naszedł kobietę, mającą mniej rozsądku i bardziej skłonną do grze­ chu, i zrobił to przez węża; gdyż wąż wówczas wznosił się jak czło­ wiek, poniżyło go bowiem [dopiero] przekleństwo, i aż po nasze cza­ sy, jak podają, fares kroczy uniesiony. Wybrał także jakiś r o d z a j w ę ż o w y , jak powiada Beda, m a j ą c y t w a r z d z i e w i c y , g d y ż p o d o b n e ws p i e r a p o d o b n e , i p o b u d z i ł do m ó w i e n i a j ę z y k j e g o , nic nie rozumiejącego, [mówiąc przezeń] tak jak mó­ wi przez ogarniętych szałem lub opętanych”.66 W następnym stuleciu opinię Comestora powtarza dominikanin Wincenty z Beauvais (ok. 1190-1264) oraz dwóch teologów franciszkańskich - Aleksander z Hales (zm. 1245; działający na uniwersytecie w Pa­ ryżu, łączący w swym nauczaniu filozofię augustyńską ze zdobywającym wówczas popularność arystotelizmem, a także koncepcjami neoplatoników) oraz jego najwybitniejszy student (w Paryżu, w latach 1243-45), św. Bonawentura. Jeszcze później o rajskim wężu z gło­ wą kobiety będą pisać m.in. Hugh de St. Cher, Guido de Columnis, autorzy utworów Speculum Humanae Salvationis, Piers Plowman. Trudno zakładać, że bezpośrednią inspiracją dla Comestora lub Aleksandra z Hales był Orygenes lub Euzebiusz. Sądzę jednak, że nie jest bez znaczenia po­ tencjał owej (neo)platonizującej gramatyki konceptu­ alnej, odziedziczonej po późnym antyku, a w tym wy­ padku wzmacnianej raczej niż zastępowanej przez hylemorfizm Arystotelesowski, przywrócony w końcu XII i w XIII w., głównie w środowisku zakonów żebra­ czych, dzięki odkryciu i tłumaczeniom pism Arystote­ lesa, wśród których były też Libri naturales, zawierają­ ce informacje na temat m.in. różnicy seksualnej, em­ briologii, monstrualności, itd.67 Ponadto wśród zja­ wisk, które w środowisku intelektualnym epoki sprzy­ jały wspomnianej „gramatyce”, wypada choćby zasy­ gnalizować jeszcze dwa: „bestiariusze” (jako odmienny w stosunku do Arystotelesowskiego naturalizmu nurt literatury na temat potworności, także kobiecej)68 oraz zadziwiająco pogańskie, platonizujące, mitologiczno-filozoficzne dzieło Bernarda Silvestris Cosmographia, z pocz. XII w.69 * Feminizacja rajskiego węża to zatem szczególna kwalifikacja zła. Zło zdiagnozowane jako kobiece przy­ ciąga do siebie takie pojęcia, jak: różnica, łudzenie, pożądanie, pokusa; staje się kuszącym (intelektualnie 1 seksualnie) i zdradliwym „niebytem” słowa i obrazu. * Jak się wydaje, postać węża z głową dziewczyny (używano też określenia dracontopedes, „smokonogi” miał to być gatunek wielkich węży o twarzy dziewicy, facies virgineas habentes, jak pisze Vincent de Beauva­ is) wpisuje się u wspomnianych autorów w dwa przede wszystkim zagadnienia teologiczne (a także - z metakrytycznego punktu widzenia - antropologiczne): „ję­ zyka” i „podobieństwa”. II Najstarszy średniowieczny ślad rajskiego węża z głową kobiety, ślad pisany, pojawia się w połowie XII w., w Historia scholastica Piotra Comestora (zm. 56 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) poza praktyczny kontekst realizacji teatralnej. Jej ślad odnajdujemy jeszcze na przykład w Raju utraco­ nym: John Milton z wyraźnym kłopotem pisze o sza­ tanie (mającym tu, jak wspominałem, postać zwykłe­ go węża), który: „Językiem własnym węża lub też mo­ że / Ów przymusiwszy do wydania głosu / Tak swe kuszenie podstępne rozpoczął”.72 Ludzka twarz pozwala rozwiązać anatomiczny pro­ blem artykułowanej mowy węża. Pozostaje kwestia, w j a k im języku wąż przemówił do Ewy. Czy w tym samym - jedynym zresztą - w którym Adam na co dzień zwracał się do swojej żony? Trzeba by wtedy jednak przyjąć, że Adamowa lingua humana dopuszcza możliwość kłamstwa. Tymczasem język sprzed Upad­ ku - z założenia w sposób doskonały przylegając do rzeczywistości - nie pozostawiał miejsca dla żadnej ambiwalencji, niejasności, niedopowiedzenia, dla nę­ cącego ornamentu. Dlatego dramatyczny akt szatań­ skiego kuszenia nie mógł polegać na beznamiętnym jedynie zakomunikowaniu wywrotowej treści; diabel­ skie verba deceptoria oznaczają p r ze m i a n ę (zepsu­ cie) samego języka: pokusa otwiera w nim przestrzeń retorycznego suplementu; tworzy emocjonalny roz­ stęp, rozziew, różnicę - między słowem a rzeczą; szczelinę, w którą niczym wąż wsuwa się kłamstwo i złudzenie.73 To retoryczne przekształcenie języka - fakt, że sta­ je się on zdradliwie perswazyjny (chciałoby się tu sko­ rzystać z popularnego francuskiego określenia: langue de vipère) - jest właśnie powodem, że ludzkie organum mówiącego węża musi być obliczem (a w części i resz­ tą ciała - z włosami, ramionami, piersiami)74 ponętnej kobiety; obliczem budzącym pożądanie, lecz jednocze­ śnie - pozorującym fałszywie niewinność dziewicy (vultus virgineus). Jeśli wąż mówił - mowa jego miała naturę kobiety.75 Łukasz Cranach Starszy, Kuszenie, 1522 www.threemonkeysonline.com (Słowo) Zagadnienie pierwsze, dotyczące rajskiej lingwisty­ ki, rozpada się na dwa dopełniające się problemy. (a) Pierwszym jest domniemana lingua humana, pierwotny język prarodziców, jakim posługiwać się miał Adam, wtedy na przykład, gdy opatrywał nazwa­ mi żyjące w raju zwierzęta - język „naturalny” (a nie sztuczny, konwencjonalny), który zachowując bezpo­ średni związek z rzeczami nie oddala od prawdy - wol­ ny jest od błędu i wszelkiej dwuznaczności. Czy był to język hebrajski, jak uważał na przykład Izydor z Sewilii (VII w.), podobnie jak kilka wieków później Dante? Pozostawmy tę kwestię, zaznaczając tylko, że rozważa­ nia na ten temat (przypominające treść Platonowego Kritiasa) stanowią istotną część refleksji nad kondycją ludzką, której źródłową formą była właśnie rajska eg­ zystencja prarodziców.70 (b) Drugi z problemów dotyczy komunikacji mię­ dzy szatanem a kobietą. Pytanie brzmi: czy wąż ku­ szący Ewę zwracał się do niej w ludzkim języku? Czy naprawdę do niej mówił (a nie syczał po swojemu, znajdując zrozumienie dzięki szczególnej sym-patii ze strony kobiety)? Jeśli tak, to zagadnienie to rozpatry­ wać należy w trzech aspektach: „anatomicznym”, „lingwistycznym” i „retorycznym”. Po pierwsze więc, jak pisał Beda Venerabilis, „węże same z siebie mó­ wić nie mogą”, zatem szatanowi potrzebny był sto­ sowny organ (organum per quod articulatum sonum emitteret).71 Co ciekawe, John Bonnel (autor wspo­ minanej już pracy z roku 1917) sugerował, że figura węża z ludzką twarzą spopularyzowała się dzięki śre­ dniowiecznym dramatom liturgicznym, ułatwiała w nich bowiem aktorski dialog między wężem i Ewą. Jak widać jednak, niedogodność dotycząca porozu­ mienia między tymi postaciami wykracza zasadniczo * (Ciało) Drugie zagadnienie (jest to w istocie inny aspekt tego samego zagadnienia, mianowicie - „reprezenta­ cji”) wiąże się z kwestią „podobieństwa”. Przypomnij­ my słowa Piotra Comestora: „Wybrał [Lucyfer] także jakiś rodzaj wężowy, jak powiada Beda, mający twarz dziewicy, gdyż p o d o b n e w s p i e r a p o d o b n e , i pobudził do mówienia język jego”. Czy za sformuło­ waniem tym kryje się wyłącznie chęć zdefiniowania i zdegradowania kobiety jako istoty bliskiej szatanowi? Sprawa jest bez wątpienia bardziej złożona, zwłaszcza w świetle słów Aleksandra z Hales: „Wąż ów bowiem, jak mówi Beda, oblicze miał dziewicy, ab y p r z e z p o d o b n e ł atwiej zwiódł, p o d o b i e ń s t w o j e s t b o w i e m m a t k ą k ł a m s t w a (similitudo enim mater est falsitatis).”76 Wypada zapytać, o jakim podobieństwie jest tu mowa. 57 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Rafael, Grzech pierworodny (fragment), 1518 (Palazzi Pontifici, Watykan) www.bowdoin.edu „prowadzi” (referre) w ogóle! Ona „zwodzi” - zawo­ dząc jako „medium”. I o tym przede wszystkim mówi powtarzane przez wszystkich wspominanych autorów sformułowanie „podobne wspiera podobne”: oznacza ono narcystyczne, zwierciadlane zamknięcie w samej obrazowości, która - zamiast prowadzić ku temu, co naprawdę istnieje - produkuje kuszącą złudę (powie­ dzielibyśmy dzisiaj - używając spopularyzowanego przez Baudrillarda łacińskiego słowa - „symulakr”; al­ bo słowa greckiego - „fazma”, które z większą nieco odpowiedzialnością wprowadził w obieg refleksji nad obrazem Georges Didi-Huberman80). Warto może w tym miejscu podkreślić też dwu­ znaczność pojęcia „oblicze”, vultus, używanego konse­ kwentnie na określenie owej charakterystycznej „ozdoby” zwieńczającej wężowe ciało. Otóż słowem tym - robili tak Grecy, Rzymianie, a także ludzie Sredniowiecza - określano nie tylko twarz, twarz przed­ stawianą na obrazie, ale i sam przedstawiający ją ob­ raz. Najczęściej chodziło o oblicza/wizerunki Chrystu­ sa i świętych.81 Jednak przedmiotem refleksji moralnej była też zawsze twarz kobiety: poddawana zabiegom kosmetycznym, zwiększającym atrakcyjność seksualną (odpowiednik retorycznej perswazji w domenie języ­ ka), sama stawała się nieprawym „obrazem”, a także „obrazą” moralności, polegającą na odstąpieniu od re­ alnego piękna danego przez Boga.82 Czy zatem i po­ dwojony virgineus vultus szatana i Ewy nie wpisuje tej sceny w teologiczną refleksję nad podobieństwem i obrazem? Najkrócej rzecz ujmując (problem bowiem zdecy­ dowanie wykracza poza zakres tego artykułu) - z pew­ nością nie chodzi tu o „obraz i podobieństwo” (imago et similitudo Dei) z księgi Rodzaju 1,26-27, pozwalające widzieć w człowieku „ikonę” Boga, prawdziwą Jego re­ prezentację. Jest to oczywiście podstawowy argument wszystkich obrońców świętych obrazów - np. św. Jana Damasceńskiego - w ich walce z ikonoklastami.77 Kult obrazów jest możliwy, ponieważ „cześć oddawana obra­ zowi odnosi się do prototypu” (Ad prototypum referre honorem adorationis) - to zdanie św. Bazylego (De spiritu sancto), przytoczone w VIII w. przez Jana Damasceń­ skiego w De fide orthodoxa, przetłumaczone w XII w. powraca w tekstach bardzo wielu teologów, najpierw Alberta Wielkiego, a potem także Aleksandra z Hales i Bonawentury.78 W teologii średniowiecznej „podo­ bieństwo” jest pojęciem używanym również w opisie re­ lacji między osobami Ojca i Syna w Trójcy Świętej, czyli między źródłowym „modelem” i jego prawdziwym „obrazem”. W tym znaczeniu - jak pisał Hilary z Po­ itiers, apologeta z IV w., w tej sprawie główny autory­ tet dla scholastyków - podobieństwo (similitudo) jest w stosunku do obrazowanej rzeczy „tożsame i nieodróż­ nialne” (unita et indiscreta).79 Obok więc podobieństwa doskonałego, „natural­ nego”, które - jako unitas, indiscretio - nie zależy od ja­ kiejkolwiek konwencji, istnieje inne: zwodzące, wpro­ wadzające w błąd (decipere), nazwane przez Aleksan­ dra mater falsitatis (po łacinie similitudo jest rodzaju żeńskiego). Nie prowadzi ono (ona) - „beznamiętnie” (indifferens) - ku prawdzie prototypu. Dokąd prowadzi zatem? Otóż - i na tym polega jej grzeszność - nie * 58 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) potrzebuje reprezentacji boskości i jej ucieleśnionej formy. Obraz, o którym mówi księga Rodzaju oczywi­ ście nie jest zły; rzecz jednak w tym, że - na skutek Upadku - jest on już nieobecny. Celem praktyki du­ chowej, pojmowanej jako poszukiwanie najwyższej prawdy, powinien być więc ten jedynie prawdziwy „ob­ raz”, jakim jest czysty „umysł” (gr. nous) - uwolniony od cielesnych obrazów, niepokojów serca (anxietas cordis), oczyszczony z tego wszystkiego, co pisarze ci okre­ ślali jako pogańskie, retoryczne, ozdobne, cielesne, seksualne, kuszące, reprodukcyjne, reprezentacyjne, materialne, kobiece - co naprawdę nie istnieje, a istnie­ je jako złudzenie podsuwane przez demona.84 Nie twierdzę oczywiście, że sformułowanie użyte w Sumie Aleksandra - similitudo mater est falsitatis - na­ wiązuje wprost do późnoantycznych kontrowersji (moż­ na by się posłużyć innym przykładem nieufności wobec obrazu, choćby tradycją karolińską i Libri carolini); są­ dzę jedynie, że jest ono rozpięte na podobnej struk­ turze logicznej, funkcjonującej także w XII-Xin w. Strukturze, którą ujawnia na pozór absurdalne pyta­ nie: jeśli mianowicie „podobieństwo jest matką kłam­ stwa”, jakie pojęcie dałoby się w tym kontekście metaforyzować w znaczeniu - „matka prawdy”, mater veritatis? Otóż odpowiedź brzmieć powinna chyba tak: metafizyczna „prawda” w ogóle nie ma matki! Obywa się bez niej, bowiem - zgodnie z tą platonizującą logi­ ką - jako „tożsamość” wyłączona jest z wszelkiego pro­ cesu reprezentacji i reprodukcji.85 Rafael, Adam i Ewa (fragment), 1509-1511 (Watykan) www.artxchangenetwork.com Dotykamy tu jednej z najważniejszych chyba cech myśli chrześcijańskiej, polegającej na swoistym napię­ ciu (i dynamicznym współistnieniu) między dwiema tradycjami, dwiema postawami konceptualnymi wo­ bec obrazu: fundamentalnym ‘ikonizmem’ i równie fundamentalnym ‘ikonoklazmem’. Tej dwoistości nieredukowalnego dylematu - nie można sprowadzać do jednej, określonej sytuacji historycznej, tej lub in­ nej obrazoburczej wojny, bez względu na jej teologicz­ ne rozstrzygnięcia (w tym sensie słowa Leonida Uspienskiego, który pisze: „Z doktrynalnego punktu widzenia obrazoburstwo jest zjawiskiem złożonym i ja­ ko herezja jeszcze nie do końca poznanym”, uznać trzeba za, wprawdzie wykazujący poznawczą otwar­ tość, ale jednak głos zwycięskiej partii).83 Ikonoklazm istotnie przyjmuje wiele postaci; w interesującym nas tu kontekście najbardziej stosownym jednak przykła­ dem wydają mi się kontrowersje orygenesowskie, a zwłaszcza ów nurt ikonoklastyczny, naznaczony przez neoplatonizm, którego apogeum tworzy w IV/V w. (zatem długo już po śmierci samego Orygenesa) ascetyczna doktryna takich pisarzy chrześcijańskich, jak Ewagriusz Pontyjski, Jan Kassjan lub Nil z Ancyry (któremu zresztą później przypisano autorstwo wielu pism Ewagriusza, oskarżonego o orygenizm i potępio­ nego przez Kościół). Otóż charakterystyczne dla tej post-orygenesowskiej myśli jest odrzucenie konieczności „antropomorfizmu” w praktyce duchowej, czyli odrzucenie po­ trzeby wspierania się w modlitwie obrazem i podobień­ stwem (w tym wypadku są to synonimy). Modlitwa nie * (Mizogynizm) Feminizacja węża-kusiciela jest niewątpliwie ja­ skrawym przykładem antyfeminizmu. Wspominał o nim już w 1917 r. John Bonnel, ale dzięki dokonanej w ostatnich czasach nowej konceptualizacji płci - ja­ ko kategorii konstruowanej kulturowo (gender) w nowszych pracach ten właśnie aspekt omawianej tu sceny coraz częściej jest dostrzegany i podkreślany. Ciekawie, lub po prostu zwyczajnie, robi to Nona Flo­ res (zob. wyżej); niekiedy jednak nowy sposób mówie­ nia o kobiecie nazbyt łatwo pozwala - zresztą nie tyl­ ko w dziedzinie sztuki - zredukować złożoną sytuację kulturową do prostej konstatacji o charakterze po­ znawczego gadżetu, mianowicie do stwierdzenia, że w kulturze przejawia się „patriarchat” (“system władzy dominacji mężczyzn nad kobietami, będący - za po­ średnictwem swoich instytucji społecznych, ekono­ micznych i politycznych [czyli także sztuki - WM] źródłem opresji kobiet”).86 Przykładem takiego interpretacyjnego uproszcze­ nia może być stwierdzenie Chiary Frugoni, która w tekście poświęconym przedstawieniom kobiety w sztu­ ce średniowiecznej napisała: „Fakt, że wąż otrzymywał twarz kobiecą, wskazuje że grzech był doświadczany 59 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) tłumaczonego zazwyczaj jako „żebro” (łac. costa) z którego miała powstać Ewa - ale oznaczającego rów­ nież „bok” (latus).91 Ta dwuznaczność językowa prze­ kładała się na konceptualną i pozwalała odróżnić męż­ czyznę - jako ‘formę’ (lub ‘umysł’, ‘duszę’) - od po­ wstałej z jego boku (latus) kobiety-materii (Gen. 2.21). Kobiety powstałej w geście bezpośrednio nastę­ pującym - i niejako do niego analogicznym - po lin­ gwistycznym akcie nadania nazwy żywym stworzeniom w raju (Gen. 2.20). „Stworzenie kobiety jest synoni­ mem stworzenia metafory” - pisze R. Howard Bloch; a także: „Perwersyjność Ewy jest ‘boczna’: jako ta, któ­ ra wyszła z boku Adama, z jego latus, zachowuje ona status translacji, translatio, transferu, metafory, tro­ pu.”92 „Niebezpieczeństwo jakie stwarza kobieta, zgodnie z tym odczytaniem zjawiska mizogynii, jest niebezpieczeństwem samej literatury”. Ontologiczny jej status przypomina więc status ‘słów’ bądź ‘obrazów’, zaś w sferze poznawczej (zgodnie z tezą sformułowana jeszcze przez Filona z Aleksandrii) przypomina zmysły, stając się synonimem iluzji. Kobie­ ta, jako kopia mężczyzny, jest j e g o zdolnością tworze­ nia reprezentacji, w słowie i w obrazie. Jak zauważa Bloch, z tej konstrukcji konceptualnej wynika paradoks dyskursu mizogynistycznego: (1) kobieta jest sztucznie, fałszywie wytworzonym kuszącym pięknem - ciała i sło­ wa; (2) kobieta jest synonimem zmysłów. Zatem - po­ żądliwe spojrzenie mężczyzny na kuszące piękno kobie­ ty jest w istocie spojrzeniem „kobiecym”. Nie ma czegoś takiego, jak „męskie” spojrzenie i pożądliwość. Ta paradoksalna konstatacja pozostaje w ciekawej zgodności (o czym Bloch nie wspomina) ze stwierdze­ niem Jacquesa Lacana, że kobieta „jest symptomem mężczyzny”, ergo - „nie istnieje”. Teza ta - uchodząca za skrajnie antyfeministyczną - wymagałaby oczywiście subtelniejszego przedstawienia, powiedzmy więc tylko, że - według Lacana - kobieta, jako symptom mężczy­ zny, nie istnieje poza relacją z nim; co nie znaczy, że jest jedynie biernym elementem, przeciwstawionym mę­ skiej aktywności. Przeciwnie - to ona właśnie jest samą tą aktywnością; mężczyzna istnieje więc wyłącznie po­ przez tę eksternalizację, w symptomie. Jak pisze Slavoj Zizek, „mężczyzna dosłownie ex-zystuje: jego całe ist­ nienie leży „na zewnątrz”, w kobiecie”.93 Kobiecość zatem jest w Średniowieczu znakiem rela­ cji zmysłowej, grzesznej mediatyzacji - mediatyzacji, któ­ ra jest grzeszna ze swej istoty. W tej sytuacji mizogynizm jawi się jako pragnienie, dążenie do osiągnięcia poznania idealnego, bez-grzesznego, bez-pośredniego - również metaforyzowanego jako kobiecość, ale idealizowana w postaci stanu dziewiczego. Zagadnienie zaś dziewiczo­ ści, a przede wszystkim jej kresu, przywraca w pismach egzegetów problem okoliczności życia i pożycia prarodziców w raju, problem upadku i pochodzenia zła. 94 Marc Chagall, Adam i Ewa, 1960 www.bwa.olsztyn.pl i przedstawiany z czysto męskiego punktu widzenia.”87 O bezradności interpretacyjnej włoskiej badaczki, wy­ nikającej z uproszczonego rozumienia mizogynizmu, świadczą jej słowa (nawet jeśli, a nawet tym bardziej, że ironiczne): „Jest tu jednak pewna niekonsekwen­ cja: czyż dla Ewy nie byłaby bardziej pociągająca twarz jakiegoś młodego mężczyzny niż młodej dziewczyny?”. Jakkolwiek słusznie przywołany tu zostaje kontekst erotycznego pożądania, to wręcz niestosowna jest pró­ ba jego psychologicznej racjonalizacji. Niewiele zrozu­ miemy z interesującej nas sceny, jeśli mizogynizm traktować będziemy wyłącznie, czy nawet przede wszystkim jako postawę psychologiczną - męską nie­ chęć do kobiet, irracjonalną, niezrozumiałą i odrażają­ cą88 - a nie jedną z fundamentalnych kategorii kultu­ ry, uwikłaną w najróżniejsze dyskursy danej epoki (medyczny, teologiczny, astrologiczny, etyczny, poli­ tyczny, prawny, literacki, itd.). Jest to zjawisko wykra­ czające poza postawę społeczną mężczyzn, bowiem uczestniczą w nim także kobiety.89 * Średniowieczni komentatorzy księgi Rodzaju utrzymywali, że pełne istnienie przysługuje jedynie mężczyźnie, kobieta zaś jest wobec niego wtórna, sta­ nowiąc niejako „suplement”.90 Pogląd ten ujawniają na przykład rozważania dotyczące dwuznaczności he­ brajskiego słowa zela (a także starofrancuskiego: cote), 60 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Reprezentacja Grzechu Pierworodnego - w wa­ riancie ze sfeminizowanym wężem - pokazuje ów grzech jako „grzech reprezentacji”: malarstwo (tak jak i literatura) nie było potrzebne/możliwe przed upad­ kiem, bez kobiety. Dyskurs ten - zarówno w wersji pi­ sanej jak i malowanej - jest paradoksalny: chodzi przecież o grzech, bez którego nie byłoby możliwe na­ malowanie nawet obrazu o Grzechu Pierworodnym. Jest to tragiczny, choć nieunikniony, a nawet, jak są­ dzę, fundamentalny aspekt tego upadłego świata.95 11 12 13 14 Przypisy 1 Giorgio Vasari, Żywoty najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i ar­ chitektów, przeł. Karol Estreicher, Warszawa 1990, s. 467 2 Cf. Ann Torday Gulden, Temptation in Paradise Lost Is Art „ni­ ce”? Art and Artifice at the Outset of Temptation in Paradise Lost, „Milton Quarterly” 34.1/2000, s. 17-24. Zob. też Roland Mu­ shat Frye, Milton’s Imagery and the Visual Arts: Iconographic Tra­ dition in the Epic Poems, Princeton 1978. 3 W tłumaczeniu Słomczyńskiego: „postać węża zwykłego przy­ brawszy” (9.525). 4 John K. Bonnell, The Serpent with a Human Head in art and in Mystery Play, „American Journal of Archaeology, 21.3/1917, s. 255-291. John M. Steadman, „Sin” and the Serpent of Genesis 3 „Paradise Lost”, II 650-53, „Modern Philology”, 54, 4/1957, s. 217-220. John B. Friedman, Eurydice, Heurodis, and the Noon­ -Day Demon, „Speculum” 41.1/1966, s. 25. Zob. też tego same­ go autora: Antichrist and the Iconography of Dante’s Geryon, „Jo­ urnal of the Warburg and Courtauld Institutes”, 35/1972, s 115 (Friedman sugeruje - przy okazji niejako, omawiając inne za­ gadnienie - że postać węża rajskiego z ludzką głową pojawiła się w tekstach egzegetycznych pod wpływem komentarzy rabinicznych). Henry Ansgar Kelly, The Metamorphoses of the Eden Ser­ pent During the Middle Ages and Renaissance, „Viator” 2 (1971), s 301-28. Nie udało mi się niestety dotrzeć do starszej literatu­ ry: Hugo Schmerber, Die Schlange des Paradies, Strassburg 1905; Alice Kemp-Welch, The Woman-headed Serpent in Art, „The Nineteenth Century and After” 52 /1902, 983-91. 5 Nona C. Flores, „Effigies amicitiae... veritas inimicitiae”: Antifemi­ nism in the Iconography of the Woman-headed Serpent in Medieval and Renaissance Art and Literature, w: N. Flores (red.), Animals in the Middle Ages: A Book of Essays, New York 1996, s. 167-195 6 Ibid. s. 169 7 Zob. też Apollodoros, Bibl. 2,4. Fragment Theogonii poświęcony Echidnie należy do części określanej jako ‘katalog potworów’ (270-336). Monstra tam opisane reprezentują chaotyczny aspekt formującego się świata, który wymaga zdecydowanej, porządku­ jącej interwencji Zeusa. Zob. Jenny Strauss Clay, The generation of monsters in Hesiod, „Classical Philology” 88/1993, s. 105-116 8 Jednym z przykładów jest nazwanie Klitajmestry przez Orestesa „straszną żmiją”, deine ekhidne, w Ofiarnicach Ajschylosa, 241. Przykładem pozornie naturalistycznego opisu jest De dipsadibus Lukiana (zob. dalej, przyp. 14); ale także scena z Dz. Ap. 28, 1-8. 9 Fragm. orf. 58; cyt. przez Atenagorasa, Apologia 20. 10 Monica Visintin pisze: L ’Echidna de Esiodo non è una seduttrice (s. 209). Za znak kuszenia uznać można jedynie konwencjonal­ ne określenie „dziewczyna o skrzących się oczach” - wzrok bo­ wiem w kulturze greckiej był podstawowym nośnikiem kobiecej pokusy erotycznej (Di Echidna, e di altre femmine anguiformi, „Metis” 12, 1997, s. 205-221, cyt. s. 209). Zob. też Françoise Frontisi-Ducroux, Oko, wzrok, spojrzenie — kilka greckich wy­ 15 16 17 18 61 obrażeń, „Konteksty” 3/2005, s. 5-11; Mauro Menichetti, Lu­ stro, odbicie i świat Dionizosa, „Konteksty” 3/2005, s. 12-21 N a temat wyprawy Heraklesa, zob. Colette Jourdain-Annequin, Héraclès aux portes du soir. Mythe et histoire, Paris 1989. Po­ stać trójgłowego, wężowego Geryona powraca - za pośrednic­ twem Wergiliusza - w ikonografii średniowiecznej jako Anti­ christus mysticus - zob. Friedman, Antichrist... dz. cyt. (przyp. 4). Herodot, Dzieje, IV, 9 (przeł. Seweryn Hammer). W ten sposób Scytowie - dla Greków wzorcowy przykład „obcych” - zostają nie­ jako utożsamieni z monstrualnym potomstwem Echidny Hezjoda. Zob. np. Guitty Azarpay Laws, A Herodotean Echo in Pompeian Art?, „American Journal of Archaeology” 65,1/1961, s. 31-35 N a temat „Echidny” Herodota u Diodora i Diona, zob. Monica Visintin, dz. cyt. Nawiązująca do Herodota 5. mowa Diona od­ nosi się do tzw. „Mitu libijskiego”, stanowiąc z kolei (obok rzymskiego Lukana, Pharsalia 9) ważne źródło dla Lukiana, pi­ szącego w De dipsadibus o wężach pustyni libijskiej (zob. Lukian, Dialogi, T. III, tł. W. Mayda, Wrocław 1966, s. 304-306). Wśród nich na uwagę zasługuje zwłaszcza wąż dipsas, którego ukąszenie wywołuje śmierć z rozpalenia i pragnienia. Rzeczow­ nik dipsa, „pragnienie”, a zwłaszcza czasownik dipsao, ma w ję­ zyku greckim znaczenie także przenośne. O tym, że ‘pragnienie’ wywoływała także żmija-echidna, świadczy zwrot, który pojawia się w Antologii palatyńskiej VII, 172: dipsas echidna. U Lukiana postać niebezpiecznej, hybrydycznej kobiety pojawia się też w Prawdziwej historii (zob. Lukian, Dialogi, T. I, tł. K. Bogucki, Wrocław 1960, s. 8-38). Zob. też A. Georgiadou i D. Larmour, Lucians Vine-women (VH 1,6-9) and Dio’s Libyan Women (Orat. 5): Variations on Theme, „Mnemosyne”, 1, 2/1997, s. 205-09; Matthew Leigh, Lucan and the Libyan Tale, „The Jour­ nal of Roman Studies” 90/2000, s. 95-109. W tym kontekście historycznym (mian. drugiej sofistyki) warto wspomnieć o fantomatycznym potworze-żmii, przyjmującej postać rozerotyzowanej kobiety, łudzącej mężczyzn i czyhającej na ich ciała, o któ­ rej pisze Filostrat w Żywocie Apoloniosa z Tyany (IV.25). Z ko­ nieczności wątek ten - podobnie jak całą tematykę legendar­ nych potworów o kobieco-wężowych kształtach, np. Meluzyny - pozostawiam tu bez rozwinięcia. Tytuł grecki: Katapason haireseon elenchos; dzieło powstałe mię­ dzy rokiem 222 a 235. Sam Hipolit to postać w istocie wielce enigmatyczna (był jeden czy kilku?); zob. J. A. Cerrato, Hippolytus between East and West. The Commentaries and the Prove­ nance of the Corpus. Oxford 2002. Zob. też Henryk Pietras, Po­ śmiertna kariera św. Hipolita, „Vox Patrum” 17/1997, z. 32-33, s. 61-75; Berthold Altaner, Patrologia. Życie, pisma i nauka Ojców Kościoła, przeł. P. Pachciarek, Warszawa 1990, s. 248-254. Justyna gnostyka nie należy oczywiście mylić z św. Justynem Mę­ czennikiem, platonizującym pisarzem chrześcijańskim z II w.. Jean-François Pradeau, L ’imitation du principe. Plotin et la parti­ cipation, Paris 2003, s. 19 Brian Stock, Reading, Ethics, and the Literary Imagination, „New Literary History”, 34/2003, s. 1-17. Zob. też Garth Fowden, The Pagan Holy Man in Late Antique Society, „Journal of Helle­ nic Studies” 102/1982, s. 33-59 Dla przykładu, Plotyn potępia gnostyków (Enneada II.9), ale jak pisze Joseph Katz:...it is amazing that almost all of the ideas that Plotinus finds objectionable in the Gnostics have been asserted by himself too in one form or another. The polemic against the Gno­ stics, consequently, turns out to reveal a vital tension in Plotinus’ own system, rather than a mere external differentiation of his doctrines from others. (Plotinus and the Gnostics, „Journal of the History of Ideas” 15,2/1954, s. 289). Literatura jest ogromna. Z nowszych prac, zob. np.: Ruth Majercik, The Existence-Life-Intellect Triad in Gnosticism and Neoplatonism, „Classical Quarterly” 42,2/1992, s. 475-488 [wzajemny wpływ gnostycyzmu i neoplatonizmu �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 post-plotyńskiego]; Henri Crouzel, Origène et Plotin. Compara­ isons doctrinales, Paris 1992; Paul Aubin, Plotin et le christiani­ sme: triade plotinienne et Trinité chrétienne, Paris 1992. G. Quispel, Origen and the Valentinian Gnosis, „Vigiliae Christianae” 28, 1/1974, s. 29-42. Bentley Layton, The Significance of Basilides in Ancient Christian Thought, „Representations” 28/1989, s. 135-151. Birger A. Pearson, Early Christianity and Gnosticism in the History of Religion, „Studia Theologica” 55/2001, s. 81-106 Robert M. Grant, Gnosis Revisited, „Church History”, 23,1/1954, s. 36-45. Chodzi o Ferekydesa z Syros, żyjącego w VI w. pisarza orfickiego, autora dzieła teologicznego, z którego zachował się tylko początkowy fragment oraz wzmianki u późniejszych auto­ rów. Próba rekonstrukcji: M. West, Three Presocratic Cosmolo­ gies, „Classical Quarterly” 13,2/1963, s. 154-76 (Ferekydes: s. 157-72). Zob. też. G. S. Kirk, J. E. Raven, M. Schofield, Filozo­ fia przedsokratejska, przeł. Jacek Lang, Warszawa Poznań 1999, s. 64-83. Krytyka poglądu Granta: R. van der Broek, The Shape od Edem According to Justin the Gnostic, „Vigiliae Christianae” 27/1973, s. 35-45. Zob. też Michael Allen Williams, Rethinking ‘Gnosticism’: Argument for Dismantling a Dubious Category, Prin­ ceton 1996 (rozdz. 1). Wpływ na Justyna mogły mieć też wspo­ mniane wcześniej orfickie spekulacje kosmogoniczne. Robert M. Grant uważa, że przywołanie sceny z Herodota jest raczej erudycyjnym popisem samego Hipolita i nie pochodzi z oryginalnego dzieła Justyna (dz. cyt. s. 37). Zdaniem jednak Buckleya: Hyppolytos’s own voice does not seriously disturb the ac­ count ((Transcendence and Sexuality in „The Book Baruch", „Hi­ story of Religions”, 24,4/1985, s. 328). Oprócz Herodota, któ­ rego wskazuje sam Hipolit, rozważane są inne możliwe źródła tej szczególnej wizualizacji Edem: Ernst Haenchen podkreśla wątek astrologiczny (Hipolit w 5,13.8 pisze o dwucielesnych, di­ soma, znakach zodiaku, wymieniając wśród nich, co oczywiste, Bliźnięta, Strzelca i Ryby, ale także - Pannę); R. van der Broek (dz. cyt.; za nim też przytaczam pogląd Haenchena) sugeruje (moim zdaniem, mało przekonująco), że inspiracją Justyna była popularna w Egipcie hellenistycznym Isis-Thermoutis. Dla po­ ruszanej tu sprawy kwestia ta ma w istocie drugorzędne znacze­ nie: zupełnie wystarczającą okolicznością jest pojawienie się Echidny w opisie Hipolita. Cf. Jarun Jacobsen Buckley, dz. cyt. Por. G. C. Stead, The Valentinian Myth of Sophia, „Journal of Theological Studies”, 20,1/1969, s. 96 Zob. przyp. 15. Zob. np. Denise Fourgous, Les Dryopes: peuple sauvage ou divin?, „Metis” 4, n. 1, 1989, s. 5-32. Zob. także W. Michera, Śmierć Jasia i Małgosi, „Konteksty” nr 3-4, 1994, s. 85-89 N a temat pojęcia chaosu w filozofii starożytnej i w średniowiecz­ nej, zob. Hélène Merle, „Sic dissolutum est Chaos" Monographie sur le mythe et la notion de Chaos, héritage de l’Antiquité au Moy­ en Age, dans L ’art des confins. Mélanges offerts à Maurice de Gandillac, A. Cazenave et J.-F. Lyotard (red.), Paris 1985, 365-386. Zob. Luc Brisson, A quelles condotions peut-on parler de „matière" dans le ‘Timée’ de Platon?, „Revue de Métaphysique et de Mora­ le” 1/2003, s. 5 For the identification of t lą with the cwpa, there is no basis in the Timaeus —pisze John Sallis, Chorology. On Beginning in Plato’s ‘Timaeus’, Bloomington and Indianapolis, 1999, s. 152 W Fizyce (209b) krytykuje Platona za domniemane utożsamie­ nie materii (hyle) z miejscem (khora). Zob. też O powstawaniu i niszczeniu, 329a. Por. M. L. Gill, Aristotle on substance. The Pa­ radox of Unity, Princeton 1989, s. 26-31 Plutarch, O tworzeniu duszy w Timaiosie (1024c): „Materią (hy­ le) jest to, co on (Platon) nazywa khora". Zob. na ten temat Sallis, s. 151-154 30 31 32 33 34 35 Dotyczy to oczywiście nie tylko doktryn gnostyckich, ale i chrze­ ścijańskich komentarzy do 1. rozdz. księgi Rodzaju, noszących za­ zwyczaj nazwę Hexameron. Zachodnim przykładem jest Hexameron św. Ambrożego, którego pierwsze zdanie jest zresztą streszcze­ niem kosmologii Platona (zob. J.C.M. van Winden OFM, St. Am­ brose’s Interpretation of the Concept of Matter, „Vigiliae Christia­ nae” 16, 3-4/1962, s. 205-15), na Wschodzie zaś - św. Bazylego (zob. John F. Callahan, Greek Philosophy and the Cappadocian Co­ smology, „Dumbarton Oaks Papers”, 12/1958, s. 29-57). Dyskurs filozoficzny przenikał też do teorii literatury i retoryki, opisującej język w terminach i metaforach wyrażających podobną konstruk­ cję konceptualną. Termin ‘silva/hyle’ miał więc w Rzymie wyspe­ cjalizowane znaczenie w sferze literackiej - jako „temat-materia”, opracowywany następnie przez autora. Zob. David Petrain, Hylas and Silva: Etymological Wordplay in Propertius 1.20, „Harvard Stu­ dies in Classical Philology” 100/2000, s. 412 W micie walentyniańskim jednak (który przedstawia Hipolit w VI księdze Ref.) Mądrość (Sophia) - będąca ostatnią emanacją Nous - określona jest jako „stwórca materii” (demiourgos ... tes hyles, VI, 32,9), co zdaje się poświadczać obecność koncep­ cji stworzenia materii na kilkadziesiąt lat przed Plotynem. Zwraca na to uwagę Denis O ’Brien, Théodicée plotinienne, théod­ icée gnostique, Leiden 1993, s. 21 Zob. John M. Rist, Monism: Plotinus and Some Predecessors, „Harvard Studies in Classical Philology”, 69/1965, s. 329-44. Zob. też Pradeau, dz. cyt. 135-8 Wszystkie cytaty z Plotyna podaję w tłumaczeniu Adama Krokiewicza, niekiedy je nieco zmieniając. Czy materia stanowi integralną część tej kosmogonicznej „pro­ cesji”, wyznaczając jej kres? Czy zatem zrodziła ją Psyche, w niej ostatecznie wyczerpując siłę twórczą? Czy też materia wcale nie została stworzona, bo istniała już wcześniej (tym zaś, co stworzy­ ła Psyche, jest „ciało”, skutek przyjęcia przez materię formy)? Toczy się oto spór wśród znawców Plotyna, w którym bardziej przekonujące wydają się argumenty, jakie przedstawił Denis O ’Brien, zwolennik „emanacji integralnej” (zwolennikiem po­ glądu przeciwnego są np. H.-R. Schwyzer i J.-M. Narbonne). Zob. D. O ’Brien, Plotinus on the Origin of Matter. An exercise in interpretation of the Enneads, Bibliopolos 1991; tenże, Théodicée plotinienne..., wyd. cyt. „Materia jest niecielesna, ponieważ ciało jest od niej późniejsze i złożone i ponieważ ciało sprawia właśnie ona razem z innym składnikiem” (II.6.7). Zob. Pradeau, dz. cyt.; John Dillon, Plotinus at Work on Plato­ nism, „Greece & Rome” 34,2/1992, s. 189-204. 37 N a temat tego fragmentu Parmenidesa (i błędnych jego tłuma­ czeń), zob Denis O ’Brien, Théories de la proposition dans ‘Sophi­ ste’ de Platon, w: Théories de la phrase et de la proposition de Pla­ ton à Averroès, Ph. Büttgen, S. Dieblet i M. Rashed (red.), Pa­ ryż 1999, s. 21-41 (Parmenides: s. 21-26). 38 Cf. Jean-François Mattéi, L ’Etranger et le Simulacre, Paryż 1983; tenże, L ’ordre du monde, Paryż 1989; zob. też: Edward N. Lee, Plato on Negation and Not-Being in the Sophist, „Philosophical Review” 81,3/1972; Richard C. Marback, Rethinking Plato’s Le­ gacy: Neoplatonic Readings of Plato’s ‘Sophist’, „Rhetoric Review” 36 39 40 13,1/1994. „Bo jak się trzeba wyrazić, żeby przyznać istnienie fałszywym zdaniom albo fałszywym sądom i nie popaść w tym wyrażeniu w sprzeczność?”, Sof. 236e, tłum. W. Witwicki. Streszczam tu - i dalej - argumenty Denisa O ’Briena (La ma­ tière chez Plotin: son origine, sa nature, „Phronesis” 44-1/1999, s. 45-71). Na temat 5 ontologicznych klas wyróżnionych w Sofi­ ście (byt, spoczynek, ruch, identyczne, różne), zob. Jean­ -François Mattéi, L ’ordre du monde (rozdz. I: La symphonie de l’être), s. 25-47 62 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 Pojęcie neantyki (lub neantologii) pojawia się w Cyberiadzie Stanisława Lema (Wyprawa trzecia, czyli smoki prawdopodobień­ stwa), i to w zaskakującym powiązaniu z postacią Echidny. Nie­ zwykła ta koincydencja zasługuje jednak na osobny komentarz (zob. O weterologii Stanisława Lema, w przygotowaniu). Na te­ mat Platońskiej koncepcji obrazu, zob.: Gilles Deleuze, Logique du sens, Paris 1969 (rozdz. Simulacre et philosophie antique, 292-324; tłum. pol.: Platon i pozór, przeł. K. Matuszewski, „Principia” 1988, s. 59-74); Jean-Pierre Vernant, Figuration et image, „Métis” 5/1990; Monique Canto, Acts of Fake: The Icon in Platonic Thought, „Representation” 10/1985; M.L. Desclos, Idoles, icônes et phantasmes dans les dialogues de Platon, „Revue de Métaphysique et de Morale” 3/2000, s. 301-327 Krokiewicz tłumaczy spermatikoi logoi jako „wątki rozumne” (pojęcie zaadaptowane z doktryny stoickiej w znaczeniu form kształtujących w materii indywidualne ciała, ale przekształcone zgodnie z nauką Arystotelesa - zob. A. Krokiewicz, Wstęp, w: Plotyn, Enneady, Warszawa 2000, s. 60, przyp. 21); w przekła­ dzie francuskim Narbonne’a mamy: des raisons; Denis O ’Brien, na którego wywodzie konsekwentnie się tu opieram, dokonuje pewnej redukcji, pisząc w tym miejscu po prostu: les formes. O ’Brien, s. 60 Relację idea-materia Arystoteles porównuje też do zapłodnienia sa­ micy przez samca - w ramach krytyki poglądu Platona, Met. 988a. Frédéric Fauquier, La matière comme miroir: pertinence et limites d’une image selon Plotin et Proclus, „Revue de Métaphysique et de Morale” 1/2003, s. 70 Tamże, s. 71. N a temat obrazu wizualnego i portretu u Plotyna, zob.: M. J. Edwards, A Portrait of Plotinus, „Classical Quarterly” 43, 2/1993, s. 480-490; Raoul Mortley, Visage et image chez Plo­ tin, w: La connaissance de soi. Études sur le traité 49 de Plotin, (ed.) Monique Dixsaut, Paris 2002, p. 157-170; Marback, dz. cyt. (epistrophe: s. 37-38). Jak się wydaje, za pomocą podobnej „a-logiki” Lacan definiuje, wzbudzający pożądanie, objet petit ‘a ’. Jak pisze Slavoj Zizek: „Obiekt ‘a’ zawsze, z definicji, jest postrzegany w sposób znie­ kształcony, ponieważ poza tym zniekształceniem, ‘sam w sobie’ nie istnieje, jako że jest tylko i wyłącznie ucieleśnieniem, mate­ rializacją samego zniekształcenia” (Patrząc z ukosa, Warszawa 2003, tłum J. Margański, s. 27). N a temat Objet petit ‘a ’ pisze w tym numerze „Kontekstów” Jaś Elsner. Z innej perspektywy (“różni”) o „nieprawej” logice (logosie) khory Platońskiej pisze Jacques Derrida, Xwpa / Chora, tłum. Maria Gołębiewska, Warszawa 1999, zob. zwł. s. 34. Zob. też John Sallis, dz. cyt. Zob. Fauquier, dz. cyt., s. 79 Zob. Mortley, dz. cyt., s. 167-170 Plutarch, O Izydzie i Ozyrysie, 57d-e, przeł. Anna Pawlaczyk, Poznań 2003, s. 71. Zob. też Daniel Richter, Plutarch on Isis and Osiris: Text, Cult, and Cultural Appropriation, „Transactions of the American Philological Association” 131/2001, s. 191-216 Przypuszczenie, że zaspokojona kobieta „ginie”, wydaje się w pierwszej chwili zupełnie absurdalne. Tymczasem „nie-istnienie” kobiety nie jest wcale w pismach Arystotelesa czymś wyjątkowym. Jako ta, która właściwie nie istnieje (nie istnieje właściwie, lub też: istnieje nie-właściwie) jest istotnym ele­ mentem zarówno jego dyskursu społecznego (Polityka, ks. I), jak i biologicznego (O rodzeniu się zwierząt, ks. IV). W pierw­ szym wypadku: osobna tożsamość kobiety (możliwość odróż­ nienia jej od niewolników bądź zwierząt) jest całkowicie zależ­ na od formującej mocy porządku obywatelskiego (zob. Micha­ el Davis, Cannibalism and Nature, „Metis” IV:1/1989, s. 33­ 50). W drugim zaś: samo przyjście na świat kobiety zamiast mężczyzny jest wedle Arystotelesa szczególnym przejawem „po­ tworności” w procesie reprodukcyjnym (którego kobieta jest wszakże nieusuwalnym elementem), potworności definiowanej 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 63 tu jako logiczna „niekategorialność”, brak zgodności z pierwo­ wzorem - ojcem/formą, będącej efektem słabości formującej si­ ły męskiego nasienia (utożsamianego z formą). Arystoteles zmaga się tu w istocie z następującą sprzecznością: (1) hyle-morficzny dualizm charakteryzuje wszystkie byty, bez względu na płeć; (2) dualizm „materia-forma” odpowiada dualizmowi płci (zasada męska = forma, zasada żeńska = materia jako substrat formy). Zob. Françoise Collin, Evelyne Pisier, Eleni Varikas, Les femmes de Platon à Derrida. Anthologie critique, Pa­ ris 2000 (wprowadzenie do tekstów Arystotelesa). Ogólne wprowadzenie: Giulia Sissa, Philosophies du genre. Platon, Ari­ stote et la différence des sexes, w: Pauline Schmitt Pantel (ed.), Histoire des femmes en Occident (I: L ’Antiquité), Paris 1991, s. 65-99. Pomijam tu wiążący się z tym zagadnieniem topos, ma­ jący sporą literaturę, który można zatytułować: „Wyobraźnia macierzyńska a monstrualność”. Krokiewicz tłumaczy tu penia jako „nędza”, co zaciera dość jaw­ ną aluzję do imienia Platońskiej Biedy. Zob. Marback, dz. cyt.; Teresa Chevrolet, LEros de Diotime comme mythe intertextuel: lectures néo-platoniciennes d’un passage du ‘Banquet’, „Bibliothèque d’Humanisme et Renaissance”, 51,2/1989, s. 311-330 Porfiriusz, O życiu Plotyna i układzie jego ksiąg, 3, cf. 14. „Porfirios [...] oszczerstwa miotał na egzegetów, a zwłaszcza na Origenesa. Powiada, że go znał w jego latach mlodzieńczych (...). Raz oskarża Origenesa, że jest chrześcijaninem, gdzie in­ dziej znowu opisuje jego powodzenie w naukach filozoficznych” (Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, przeł. A. Lisiecki, Po­ znań 1924, s. 272). Zob. Henri Crouzel, Origène et Plotin. Com­ paraisons doctrinales, Paryż 1992. Crouzel omawia też (s. 10 i n.) kwestię tożsamości Orygenesa u Porfiriusza, omawiając różne stanowiska i literaturę zagadnienia. Zagadnienie wpływu platonizmu na doktrynę chrześcijańską przedstawia C. J. De Vogel, Platonism and Christanity: A Mere Antagonism or a Profound Common Ground?, „Vigiliae Christianae” 39, 1/1985, s. 1-62. Zob też Paul Kalligas, Traces of Longi­ nus Library in Eusebius Praeparatio Evangelica, „Classical Q u­ arterly” 51.2/2001, pp. 584-598 Zob. Louis H. Feldman, Origen’s „Contra Celsum” and Josephus’ „Contra Apionem”: The Issue of Jewish Origins, „Vigiliae Christianae” 44, 2/1990, s. 105-135 Pogląd, że źródłem filozofii greckiej były pisma hebrajskie, wy­ rażał już Filon Aleksandryjski. Jednym z pierwszych podzielają­ cych to przekonanie chrześcijan jest w II w. Justyn Męczennik (Apol. I.59-60). Wielu pisarzy chrześcijańskich - Klemens, Eu­ zebiusz, Teodoret - powtarzało też chętnie słowa Numeniosa (filozofa okresu średniego platonizmu): „Kim jest właściwie Pla­ ton, jak nie Mojżeszem, który przemawia po attycku” (Klemens Aleksandryjski, Kobierce, I.XXII.150, tłum. J. Niemirska-Pliszczyńska). Sam Orygenes podziela ten pogląd, choć wypowiada się z pewną powściągliwością (zob. CC. IV.39). Św. Augustyn w Państwie Bożym (VIII, rozdz. 9) przedstawia opinię nieco bar­ dziej zniuansowaną historycznie. Ale jeszcze w XII w. Piotr Comestor oskarżał Platona o zafałszowanie Pisma (hunc locum ma­ le intellixi Plato...; 1057A), tradycyjnie wierząc (zgodnie z Orygenesem, wbrew opinii Augustyna), że filozof zapoznał się księ­ gami Mojżeszowymi podczas pobytu w Egipcie. Orygenes, Przeciw Celsusowi, 4.39, tł. Stanisław Kalinkowski, Warszawa 1986, s. 210 Pogańską koncepcję kosmogoniczną, wyprowadzającą świat z chaosu-materii, krytykuje np. Laktancjusz (Divinae Institutio­ n s ) , św. Ambroży (Hexameron I,1), a także św. Augustyn (np. w De Genesi ad litteram I, 2-3). C. S. Lewis, Odrzucony obraz, przeł. W. Ostrowski, Kraków 1995, s. 58 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 Zob. Crouzel, dz. cyt., s. 436 n., por. też s. 410, 421, 430. Wg Crouzela zło Orygenesa, definiowane jako, przesyt (koros) do­ brem, odraza do niego, upodabnia się do grzechu akedii, o któ­ rym pisali ojcowie pustyni. John F. Callahan, dz. cyt. (przyp. 30), s. 51 Alden A. Mosshammer, Non-Being and Evil in Gregory of Nys­ sa, „Vigiliae Christianae” 44, 2/1990, s. 136-67 Pseudo-Dionizy Areopagita, O imionach Bożych, przeł. E. Buł­ hak, Lublin 1995. Zob. John H. Gay, Four Medieval Views of Creation, „Harvard Theological Review”, 56, 4/1963, s. 243­ 273 (Dionizy: 253-258, zło: 255). Elegit etiam quoddam genus serpentis, ut ait Beda, virgineum vultus habens, quia similia similibus applaudunt, et movit ad loquendum linguam eius, tamen nescientes sicut et per fanaticos et energumenos loquitur, nescientes (Patrol. Lat. CXCVIII, 1072). Najpopularniejsze w XIII w. było tłumaczenie (z arabskiego) Michaela Scota, pochodzące sprzed 1220, oraz o kilkadziesiąt lat późniejsze Wilhelma z Moerbecke (z greckiego); zob. Carlos Steel, Animaux de la Bible et animaux d’Aristote, w: Aristotle’s Animals in the Middle Ages and Renaissance, C. Steel, G. Gul­ dentops, P. Beullens (red.), Leuven 1999, s. 11-30. Wcześniej jednak tłumaczył Arystotelesa, jeszcze w XII w., i to z greckie­ go, Dawid z Dinant. Ten uczony medyk rozważał w swoim ko­ mentarzu zatytułowanym Quaternuli (potępionym następnie przez Uniwersytet Paryski w 1210) złożone relacje między ma­ terią (hyle), umysłem (mens) i Bogiem (Deus), dochodząc do swoiście panteistycznych wniosków. Pisał m.in: „Jeśli światem jest sam Bóg, który jednak pozostaje niedostępny dla zmysłów (preter se ipsum perceptible sensui), jak mówili Platon, Zenon, Sokrates i wielu innych, materia świata jest samym Bogiem, a forma, która przybywa do materii, jest niczym innym, jak Bo­ giem, który sam siebie czyni zmysłowym (forma vero adveniens yle nil aliud quam id, quod facit Deus sensibile se ipsum). Za: Tri­ stan Dagron, David de Dinant. Sur le fragment <Hyle, Mens, D eus> des ‘Quaternuli’, „Revue de Métaphysique et de Morale” 4/2003, s. 424-25. Zob. David de Dinant, Quaternulorum frag­ menta, wyd. M. Kurdziałek, „Studia Mediewistyczne”, 3/1963. Porównanie tych dwóch nurtów: Michael Camille, Bestiary or Biology? Aristotle’s Animals in Oxford, Merton College, MS 271, w: Aristotle’s Animals... wyd. cyt., s. 355-396. Przykładem połącze­ nia dwóch tradycji literackich - dydaktyki miłosnej i dziedzictwa Physiologosa - jest Li bestiaires damours Ryszarda z Fournival; zob. Bruno Roy, La belle e(s)t la bete. Aspects du bestiaire féminin au moyen âge, „Études françaises” 10,3/1974, s. 319-334 Przezwisko Bernarda (Silvestris) nie jest przypadkowe i stanowi aluzję do stanu ‘materii’ jako bezkształtnego chaosu (silva, w najradykalniejszej postaci otrzymuje u niego nazwę hyle), pożądajacej ‘formy'. Krótka prezentacja w: Ernst Robert Curtius, Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, przeł. A. Borowski, Kraków 2005, s. 117-122. zob. Peter Dronke, Bernard Silvestris, Natura, and Personification, „Journal of the Warburg and Courtauld Institutes” 43/1980, s. 16-31. Ponadto, o relacji między mitem a teoretycznym dyskursem filozoficznym w XII w. oraz formach, w jakich mogły wyrażać się pogańskie pojęcia filozo­ ficzne, zob. Brian Stock, Myth and Science in the Twelfth Centu­ ry: A Study of Bernard Sylvester, Princeton 1972. Zob. David S. Katz, The Language of Adam in Seventeenth-Cent­ ury England, w: History and Imagination, H. Lloyd-Jones, V. Pe­ arl i B. Worden (red.), s. 132-145 (tam dalsza literatura, zob. zwł. przypis nr 2). Quaestiones super Genesim P.L. XCIII, 276. Przypuszcza się, że ten właśnie tekst był powodem, że Petrus Comestor i późniejsi autorzy piszący o wężu z głową dziewczyny wskazywali Bedę ja­ ko swe źródło. Tłum. M. Słomczyńskiego 673-675; oryg.: 528-530. 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 64 Ten dia-belski rozstęp ujawnia już sama złożona (composita) kon­ strukcja kusiciela: wprawdzie węża rajskiego najczęściej po pro­ stu utożsamia się z szatanem, niekiedy jednak bywa przedstawia­ ny jako zaledwie diabelskie narzędzie, „powłoka” lub przebranie. Piotr Comestor porównuje tę sytuację do „opętania”, podobnie jak później John Milton (“Diabeł przez paszczę wszedł i jego zmysły / Zwierzęce w sercu i głowie przechwycił”, 9.187-90; Słomczyński: 9.239-241). Ten diabelsko-wężowy dualizm ma jednak długą historię: wąż określany jako „naczynie” szatana czyli istnienie receptywne, pozbawione własnej tożsamości, jak kobieta - pojawia się już w literaturze apokryficznej (Apokalipsa Mojżesza), a także w Adversus haereses Ireneusza z Lyonu (II w.). U tego ostatniego spostrzeżenie to powraca za każdym razem, gdy mowa jest o związku między apostazją, „odpadnięciem” upa­ dłych aniołów, i upadkiem człowieka. Zob. D.R. Schultz, The Origin of Sinn in Irenaeus and Jewish Pseudepigraphical Literature, „Vigiliae Christianae” 32, 3/ 1978, s. 161-190 Wincenty z Beauvais podkreśla, że diabolus pokazał Ewie ludz­ ką twarz, przebiegle skrywając za drzewem wężową część ciała: faciem ei tantum ostendit, et reliquam partem corporis arborum frondibus occultavit (Speculum naturale, XX, rozdz. 33). Warian­ ty ikonograficzne fragmentarycznej feminizacji wężowego ciała: Flores, dz. cyt. Warto tu przypomnieć, że w teorii retoryki - począwszy od an­ tycznej, „cycerońskiej”, po klasycyzm - nadmierna zdobność stylu była feminizowana i porównywana do kobiecego makija­ żu. Podkreślano zarazem (np. Pseudo-Longinus, O wzniosłości, XVII, 1-2), że najbardziej skuteczną figurą retoryczną - najlep­ szą pułapką - jest ta, o której istnieniu zapominamy. Zob. Jacqueline Lichtenstein, Making Up Representation: The Risk of Feminity, „Representations” 20/1987; id. La couleur éloquente. Rhétorique et peinture à l’âge classique, Paryż 1999 (zwł. rozdział Farder, s. 201-211). O feminizacji obiektu retorycznego pisze Jaś Elsner, Patrzeć i mówić: ekfraza w ujęciu psychoanalitycznym (w tym numerze „Kontekstów”). „Nieprzyzwoitość” praktyk perswazyjnych: zob. W. Michera, ‘Sex, drugs and rock’n’roll’ - ja ­ ko triada uniwersalnych wartości perswazyjnych, w: Sztuka per­ swazji, R. Garpiel i K. Leszczyńska (red), Kraków 2004, s. 13-26 Serpens enim ille sicut dicit beda, vultum habuit virgineum. ut per simile facilius deciperet. similitudo enim mater est falsitatis (Summa Theologiae, 119). Ściśle mówiąc Summa jest dziełem nie Alek­ sandra, lecz jego uczniów, którzy zebrali w niej fragmenty pism mistrza. Zob. Gerhart B. Ladner, The Concept of the Image in the Greek Fathers and the Byzantine Iconoclastic Controversy, „Dumbarton Oaks Papers” 7/1953, s. 1-34; Gilbert Dagron, Holy Images and Likeness, „Dumbarton Oaks Papers” 45/1991, s. 23-33 Zob. Jean Wirth, L ’image à l’époque romane, Paris 1999, s. 41-44 Hilary, De Synodis, 13 (PL 10, 490). Zob. Jean Wirth, Structure et fonction de l’image chez saint Thomas d’Aquin, „Cahiers du Léopard d’O r”, 5/1996: L ’image. Fonctions et usages des images dans l’Occident médiéval, Jérôme Baschet et Jean-Claude Schmitt (red.), s. 39-57 Georges Didi-Huberman, Le paradoxe du phasme, w tegoż: Phasmes. Essais sur l’apparition, Paris 1998 (“Nie ma już tu modelu i jego kopii: jest kopia, która pożera swój model”, s. 18). Zob. Jean Wirth, L ’image..., s. 43-44. Słynny przykład, sięgający XI w.: Volto santo z Lukki. O metaforyzowaniu malarstwa (a zwłaszcza koloru) jako kobie­ ty i jej makijażu pisze Lichtenstein (zob. przyp. 75). W Średnio­ wieczu malarstwo określano często jako „cudzołóstwo”, koja­ rząc moechari z mechanicus (za: Lichtenstein, La couleur..., s. 266). Kilka średniowiecznych przykładów dotyczących potępie­ nia kobiecego makijażu przedstawia R. Pernoud, Kobieta w cza­ sach katedr, przeł. I. Badowska, Warszawa 1990, s. 93 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) 83 84 85 86 87 Leonid Uspienski, Teologia ikony, przeł. M. Żurowska, Poznań 1993, s. 88 E. Clark, The Origenist Controversy. The Cultural Construction of an Early Christian Debate, Princeton 1992 (zwł. rozdz. 2: Image and Images: Evagrius Ponticus and the Anthropomorphite Contro­ versy, s. 43-84); zob. też Mary Carruthers, Machina memorialis. Méditation, rhétorique et fabrication des images au Moyen Age, z ang. przeł. F. Durand-Bogaert, Paris 2002. Nie ma tu miejsca, by choćby krótko przedstawić, więc tylko sy­ gnalizuję daleko idącą współzależność obu odwołujących się do pojęcia reprodukcji dyskursów - biologicznego i artystycznego. Zob. przyp. 51. Maggie Humm, Słownik teorii feminizmu, Warszawa 1993, s. 158 Chiara Frugoni, The Imagined Woman, w: A History of Woman in the West, T. II: Silences of the Middle Ages, Christiane Klapisch-Zuber (red. tomu), G. Duby i M. Perrot (red. nacz.), H a­ 91 Zajmował się tym na przykład Nicolas de Lyre (1270-1340) normandzki franciszkanin. egzegeta i teolog znający język he­ brajski; cf. Maaike van der Lugr, Pourquoi Dieu a-t-il créé la fem­ me? Différence sexuelle et théologie médiévale, w: Eve et Pandora, Jean-Claude Schmitt (red.) Paryż 2001, s. 97. Przy okazji warto zauważyć, że Nicolas de Lyre odniósł się też do kwestii wyglądu rajskiego węża (w Expositiones librorum Testamenti Veteris ac N o­ vi): „Mówią niektórzy, że ów wąż miał pełne powabu oblicze dziewicy. Jednak pogląd ten nie znajduje żadnego potwierdze­ nia w Piśmie”, Aliqui tamen dicunt quod ille serpens habebat fa­ ciem gratiosam & virgineam. sed hoc de sriptura nullam habet autoritatem. 92 Bloch, s. 11 Nieco dalej autor ten pisze: „Ten związek między derywatywną naturą kobiecości i reprezentacją figuralną tłuma­ czy, dlaczego wielcy pisarze mizogynistyczni pierwszych wieków chrześcijaństwa - Paweł, Tertulian, Jan Chryzostom, Filon, Hieronim - tak obsesyjnie powracali do relacji między kobietą a ozdobą, dlaczego byli tak zafascynowani nakryciami, klejnota­ mi, make-upem, uczesaniem i kolorem włosów - krótko, tym wszystkim, co ma związek z kosmetyką”. 93 Slavoj Zizek, Rossellini: Woman as Symptom of Man, „October” 54/1990, s. 21 94 Cf. R. Howard Bloch, Chaucer’s Maiden’s Head: „The Physi­ cian’s Tale” and the Poetics of Virginity, „Representations” rvard 1994, s. 343 Przykładem takiej upraszczającej, „nazbyt etycznej” postawy, może być książka Davida D. Gilmora Mizoginia, czyli męska cho­ roba (przeł. J. Margański, Kraków 2003), w której pisze on: „przez «mizoginię» będę rozumiał irracjonalny strach przed ko­ bietami bądź nienawiść do nich, przybierającą w danym społe­ czeństwie namacalny kształt. Mizoginia to uczucie wrogości w stosunku do płci żeńskiej, «odraza bądź wstręt» w stosunku do kobiet jako niezróżnicowanej kategorii społecznej”. 89 R. Howard Bloch, Medieval Mizogyny, „Representations” 20/1987, s. 8. Tu i dalej idę za sformułowaną przez tego autora koncepcją średniowiecznego mizogynizmu. 90 Feministyczną i narratologiczną interpretację tekstu biblijnego w kwestii wtórności i niekompletności kobiety przedstawia Mieke Bal, Sexuality, Sinn and Sorrow: The Emergence of the Fe­ male Character (A Reading of Genesis 1-3), „Poetics Today”, 6, 1-2/1985, s. 21-42 88 28/1989, s. 113-134 95 Jest to zmieniona i poszerzona wersja artykułu Kobieta—wąż. O feminizacji zła, który ukazał się w książce Kobiety i religie, pod red. Katarzyny Leszczyńskiej i Agnieszki Kościańskej, Kraków 2006, s. 537-554. Niektóre z zagadnień przedstawiłem też w re­ feracie De la féminisation du mal, na konferencji Réception et représentation de l’Antiquité, Université de Lille, 28-30 września 2005. 65 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Foto:Stéphanie Cuvilliez 66 �047-67 Kompleks Echidny.ps - 5/30/2006 9:34 AM Wojciech Michera • KOMPLEKS ECHIDNY (BESTIA WIZUALNA) Foto:Stéphanie Cuvilliez 67 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cba2b4856062de0913e20fd802735aa.pdf 2ba6c45fcfcaba215bbdce041de29536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3627 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3404 Title A name given to the resource Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.17-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 ale naszych własnych fetyszy. Ta taktyka, z konieczności osobista, nadałaby kolekcjonowanym przedmiotom raczej siłę przywiązywania niż samą tylko zdolność pouczania czy informowania. Jeszcze raz artefakty z Afryki czy Oceanii mogłyby stać się objets saumges, źródłem fascynacji zdolnym wprawić w zakłopotanie. Widziane jako niepoddające się klasyfikacji, mogłyby nam przypominać o naszym braku zdolności posiadania siebie (self-possession), o sztuczkach, do których się uciekamy usiłując gromadzić świat wokół siebie. Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum* Wojciech Michera Przełożyła Joanna Iracka PRZYPISY 1 O kolekcjonowaniu jako strategii dyktowanej pożądaniem zobacz leż bardzo sugestywny katalog (Hainard i Kaehr 1982) wystawy zatytułowanej „Pasja kolekc­ jonowania", prezentowanej przez Musée d'Ethnogarphie w Neuchàlel od czerwca do grudnia 1981. T a analityczna kolekcja była próbą siły refleksyjnej muzeologii O kolekcjonowaniu i pożądaniu zobacz też błyskotliwą analizę American Muséum of Natural History, kondycji człowieka amerykańskiego i zagrożenia dekadencją w latach 1908-1936, dokonaną przez Donnę Haraway. W swej pracy sugeruje ona. że pasja kolekcjonowania, przechowywania i wysławiania jest wyrażana w sposób charakterystyczny dla każdego rodzaju oraz dla danego okresu historycznego. Beaucage, Gomilia i Vallée (1976) prowadzą krytyczne rozważania na temat złożonego doświadczania przedmiotów przez etnografa. 2 Esej Waltera Benjamina Rozpakowując moją hibliolekf (1969:59-68) jesl spojrzeniem refleksyjnego entuzjasty. Kolekcjonowanie staje się sztuką życia blisko spokrewnionego ze wspomnieniami, obsesją, z ocalaniem porządku z nieporządku. Benjamin widzi przypadkowość (i przynosi mu ona pewną przyjemność) subiektyw­ nej przestrzeni wytworzonej przez kolekcję. .,Każda pasja jest na granicy chaosu, lecz pasja kolekcjonera graniczy z chaosem wspomnień. Nawet więcej: przypadek, los, które na moich oczach przenikają przeszłość są potajemnie obecne w zamęcie książek. Bo czymże jest ta kolekcja, jeśli nie bałaganem, w którym przyzwyczajenie tak się zadomowiło, że może ona sprawiać wrażenie porządku? Wszyscy słyszeliście o ludziach, którzy po utracie swoich książek stali się inwalidami, o tych. którzy aby je zdobyć stali się przestępcami. Są to dziedziny, w których każdy porządek jest chwiejnym aktem krańcowej przypadkowości." (s. 60) ' To, w jaki sposób rozumiem rolę fetysza jako oznaki inności w intelektualnej historii Zachodu - od De Brossesa do Marksa. Freuda i Deleuze'a - w znacznym stopniu zawdzięczam w większości nie publikowanej pracy Williama Pietza; zobacz The Problem of ihe Fetish. 1 (1985). * Publikacje artykułujące kulturatizm etnograficzny i formalizm estetyczny to: Sieber 1971, Pncc i Price 1980. Vogel 1985 i Rubin 1984. Dwie pierwsze z wymienionych prac dowodzą, że sztuka może być zrozumiana (a nie zaledwie doceniona) jedynie w swym naturalnym kontekście. Vogel i Rubin twierdzą natomiast, że wartości estetyczne przekraczają swą pierwotną, lokalną artykulację, że „arcydzieła" oddziaływują na uniwersalną lub przynajmniej ponadkulturową ludzką wrażliwość. Pewien pogląd na to. jak często niewspółmierne kategorie, takie jak „doskonałość estetyczna", „zastosowanie", „unikalność", „wiek" i tym podob­ ne, dyskutowane są przy podejmowaniu prób przypisania autentycznej wartości wyrobom plemiennym daje sympozjum na temat „Autentyzm w sztuce afrykańs­ kiej", zorganizowane przez czasopismo „African Arts" (Willett i in. 1976). które nie przyniosło żadnych rozstrzygnięć. * Opostfreudowskim rozmumieniu fetyszy zobacz też Leiris 1929, 1946; o rady­ kalnych możliwościach teorii fetyszy zobacz pracę Pietza 1985. czerpiącego z Deleuze'a: natomiast o perwersyjnym rozumieniu fetyszy przez skruszonych semiologów (punctum), które w ich ujęciu mają ściśle osobiste znaczenie nieformowane przez zapis kulturowy („studium") zobacz Barthes 1980. Gomila (1976) analizuje etnograficzną kulturę materialną w tych surrealistyczno-psychoanalitycznych perspektywach. BIBLIOGRAFIA Ames, Michael. 1986. Museums, the Public, and Anthropology: A Study in the Anthropology of Anthropology. Vancouver: University of British Columbia Press. Barthes. Roland. 1980. La chambre claire. Ttum. Richard Howard jako Camera Lucida. New York: Hill and Wang, 1981. Baudhllard, Jean. 1968. Le système des objects. Paris: Gallimard. Beaucage, Pierre, Jacques Gomilia. i Lionel Vallee. 1976. L'expérience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Becker. Howard. 1982. Art Worlds. Berkeley: University of California Press. Benjamin, Walter. 1969. Illuminations, wyd. Hannah Arendt. New York: Schocken Books. Bunn, James. 1980. The Aesthetics of British Mercantilism, ..New Literary History" 11:303-321. Chapman, William. 1985. Arranging Ethnology: A. H. L . F. Pill Rivers and the Typological Tradition. (w:) History of Anthropology. Vol. 3, Objects and others. wyd. George Stocking, s.15-48. Madison: University of Wisconsin Press. Clifford, James. 1986. On Ethnographic Allegory, (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford and George Marcus, s. 98 121. Berkeley: University of California Press. Coe. Ralph. 1986. Lost and Found Traditions: Native American Art: I96S 198S Seattle: University of Washington Press. Cole, Douglas. 1985. Captured Heritage: The Scramble for Northwest Coast Artifacts. Seattle: University of Washington Press. Defert, Daniel. 1982. The Collection of the World: Accounts of Voyages from the Sixteenth to the Eighteenth Centuries, ..Dialectical Anthropology" 7: 11-20. Dias, Nelia. 1985. La fondation du Musée d'Ethnographie du Trocudéro (1879-1900): Un aspect de l'histoire insiitutionelle de l'anthropologie française. Thesis, troisième cycle. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris. Fabian. Johannes. 1983. Time and the Other: How Anthropology Makes Its Object. New York: Columbia University Press. Feest, Christian. 1984. From North America, (w:) Primiiivism in Twentieth Century Art, wyd. William Rubin, s. 85-95. New York: Museum of Modren Art. Fenton, James. 1984. Children in Exile: Poems 1968-1984, New York: Random House. Fisher, Phillip. 1975. The Futures Past. ..New Literary History" 6(3):587-606. Gomila. Jacques. 1976. Objectif, objectai, objecteur, objecte, (w:) Pierre Bcaucage. Jacques Gomila i Lionel Vallée, Lexperience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Grabum, Nelson, wyd. 1976. Ethnie and Tourist Arts. Berkeley: University of California Press. Greimas. A J , i François Rastier. 1968. The Interaction of Semiolic Constraints. ..Yale French Studies" no. 41:86-105. Guidieri. Remo, i Francesco Pellizzi. 1981. Editorial. ..Res" 1:3-6. Haacke. Hans. 1975. Framing and Being Framed. Halifax: The Press of the Nova Scotia College of Art and Design. Hainard, Jacques, i Rolland Kaehr, wyd. 1982. Collections passion. Neuchàlel: Musée d'Ethnographie. W o k ó ł tej pary wieśniaczych trzewików nie ma d o k ł a d n i e nic, co m o g ł o b y określić miejsce, w którym się znajdują: nic poza nieokreśloną przestrzenią. C h o ć b y grudki ziemi z pola lub ścieżki, wskazującej że były u ż y w a n e . Para wieśniaczych trzewików i nic więcej. A tymczasem... W ciemnej intymności wnętrza buta zapisane jest z m ę c z e n i e spracowanych nóg. W ciężkiej prostocie i solidności trzewika zamknięty jest powolny i wytrwały marsz poprzez pola. w z d ł u ż zawsze do siebie podobnych bruzd, rozciągniętych daleko na wietrze. Skóra naznaczona jest tłustą i w i l g o t n ą ziemią. Pod podeszwami rozciąga się s a m o t n o ś ć wiejskiej drogi, gubiącej się wieczorem. (...)'. powiedzieć, czy mimetyczne doświadczenie muzealne jest przeniesie­ niem widza w (od)tworzoną sytuację minioną, czy też przeniesieniem tej sytuacji w rzeczywistość dzisiejszego obserwatora (a wątpliwość ta jest tylko pozornie jałowym dzieleniem włosa na czworo). Wynika zaś z tego, że nie wystarcza potoczne rozumienie pojęcia mimesis. aktywności naśladowczej; trzeba zatem poświęcić mu więcej uwagi. Ponieważ jednak nie ma tu miejsca, by referować całą bogatą, filozoficzną i antropologiczną literaturę tematu, odwołam się tylko do klasyków: Platona i Arystotelesa. Platon uważał, jak wiadomo, żc wszelka ludzka twórczość ma Wbrew wrażeniu, które można w pierwszej chwili odnieść, nic są charakter mimetyczny. zawsze bowiem wzorcem dla niej są idee. to słowa egzaltowanego etnografa, lecz tekst filozoficzny: próba Cały świat zmysłowy jest ich kopią. Wszystkie ludzkie wytwory, hermeneutycznego aktu zrozumienia. Jej autorem jest Martin każdy stół, łóżko czy też bul. im zawdzięczają swe istnienie. Pisze Heidegger, który podjął w ten sposób malarskie dzieło Vincenta van Platon w X księdze Państwa, że poszczególnych stołów albo butów Gogha. jest wiele, lecz po jednym tylko dla nich wzorcu. Z konieczności Gdy po raz pierwszy przeczytałem len tekst, przypomniało mi się kopie są zawsze ułomne, choć oczywiście mogą być wśród nich zdarzenie, które jako młody człowiek przeżyłem w jednym z muzeów lepsze i gorsze (tak jak lepszy i gorszy bywa szewc). archeologicznych. Byłem wówczas początkującym licealistą i miłoś­ Z twórczością artystyczną jest jeszcze gorzej. Oddajmy glos nikiem wszelkich starożytności, z zapałem więc przemierzałem samemu Sokratesowi: kolejne sale pełne zabytków. Wśród nich szczególne zainteresowanie Łóżko, czy je tam ktoś na ukos ogląda, czy na wprost, czy z którejkolwiek wzbudził we mnie jeden: stare, zniszczone, średniowieczne buty; strony, nie różni się samo od siebie, czy też nie różni się wcale, ale jego wygląd strzęp skóry raczej, ledwie usiłujący odtworzyć pierwotny swój wciąż się zmienia. (...) Do czego zmierza malarstwo w każdym wypadku? Czy kształt. Ku zniecierpliwieniu towarzyszących mi osób kontemp­ do rzeczywistości, żeby naśladować ją samą, jaka ona jest. czy też do wyglądu lowałem je przez długi czas, bo wzbudziły we mnie coś więcej niż - jak ona się przedstawia? Malarstwo jest naśladowaniem widoku czy zwykłe, naukowe zainteresowanie: moje młodzieńcze myśli, choć nie naśladowaniem prawdy? tak głębokie i subtelne jak opis niemieckiego filozofa, podążały Ani Sokrates, ani przekonany przez niego rozmówca, nie mają w podobnym co on kierunku. wątpliwości: naśladownictwo malarskie dotyka wyłącznie, zaledwie, Podobne doświadczenia spotykały mnie jeszcze wiele razy; pamię­ sfery doksycznej. mniemanej, a nigdy nie jesl rzeczywistym po­ tam choćby długie tygodnie spędzane w Biskupinie, gdzie w samo­ znaniem, zbliżeniem do prawdy. Już stolarz albo szewc są, jak tności oddawałem się archeologicznym medytacjom. Skończyły się mówiliśmy, naśladowcami, ale naśladowcami pierwszego, można jednak, gdy archeologią zająłem się profesjonalnie. Dla ambitnego rzec, stopnia. Platon nie odmawia im zatem tytułu wykonawcy studenta muzeum stało się przede wszystkim zbiorem materiałów i twórcy. Malarz jest naśladowcą dalszego stopnia, bo wykonuje naukowo-dydaktycznych, rodzajem laboratorium, w którym do­ zaledwie kopię kopii: świadczenie (experienlia) ustąpiło miejsca eksperymentowi (experi- Począwszy od Homera wszyscy poeci uprawiają naśladownictwo i stwarzają mentum). Młodzieńcza, naturalna wrażliwość hermeneutyczna od­ widziadła dzielności i innych rzeczy, o których piszą, a prawdy nie dotykają. żyła we mnie dopiero wtedy, gdy - po skończeniu studiów i rezyg­ W len sposób właśnie malarz, nie słysząc nic na lemal szewstwa, będzie nacji z zawodu archeologa - stałem się na powrót amatorem. Znów wytwarzał buty, które wydadzą się prawdziwe tym tylko, którzy nic więcej słyszeli o szewstwie niż on, i którzy sąd wydają na podstawie kolorów oddaję się kontemplacji zniszczonych butów i spróchniałych bier­ i pozorów. wion starożytnej ulicy. Malarz zatem, to Tyle wspomnienia. Czy są one śladem jakiejś rzeczywistej dwois­ tości doświadczenia muzealnego? lwórca widziadeł, naśladowca, nie zna się wcale na rzeczywistości, a tylko na Handler. Richard. 1985. On Having a Culture: Nationalism and the Preservation of Quebec's Patrimoine, (w:) History of Anthropology. Vol. 3. Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 192-217. Madison: University of Wisconsin Press. Haraway. Donna. 1985. Teddv Bear Patriarchy: Taxtdermv in the Garden of Eden. J New York City. 1908-1936. ..Social Text", Winter: 20-63. Hiller, Susan. 1979. Review of ..Sacred Circles: 2.000 Years a/ North American Art", ..Studio International". Dec.: 8-15. Honour, Hugh. 1975. The New Golden Land. New York: Pantheon. Jameson, Fredric. 1981. The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Ithaca: Cornell University Press. Jamin, Jean. 1982. Objects trouves des paradis perdus: A propos de la Mission Dakar-Djibouti, (w:) Collections passion, wyd J Hainard and R. Kaehr. s. 69-100. Neuchâtel: Musée d'Ethnographie. Jules-Rosette, Benetta. 1984. The Messages of Tourist art. New York: Plenum. Leiris, Michel. 1929. Alberto Ciacometti, ..Documents". I:(4)209-211. Tłum. J . f Clifford w „Sulfur", I5(1986):38-41. Leiris, Michel. 1946. L'aged"homme. Paris: Gallimard, Tłum. Richard Howard jako Manhood. Berkeley: North Point Press, 1985. Macpherson, C , B. 1962. 77ie Political Theory of Possessive Individualism. Oxford: Oxford University Press. Mullaney, Steven. 1983. Strange Things, Gross Terms. Curious Customs: The Rehearsal of Cultures in the Late Renaissance, ..Representations", 3:40-67. Pietz, William. 1985. The Problem of the Fetish. 1. ..Res", 9 (Spring): 5-17. Pomian, Krzysztof 1978. Entre l'invisible et visible: La collection. ..Libre", Przyjmijmy wstępną hipotezę, że muzeum (jako zdarzenie, a nie 78(3): 3-56. instytucja), pełni funkcję naśladowczą, żc ma charakter mimeiyczny. Price, Sally, i Richard Price. 1980. Afro-American Arts of the Suriname Rain Forest. Jest próbą stworzenia pewnego związku, relacji między dzisiejszym Berkeley: University of California Press. obserwatorem a dawnym wydarzeniem, faktem albo przedmiotem. Pye. Michael. 1987. Whose Art Is II Anyway?. ..Connoisseur". March:78-85. Sala muzealna jest przestrzenią wydzieloną, wyodrębnioną ze świata Rabassa. Jose. 1985 Fantasy. Errancy, and Symbolism in New World Motifs: An widza, w sposób przypominający nieco teatr. Mimetyczność wy­ Essay on Sixieemh-Century Spanish Historiography, rozprawa doktorska. University of California, Santa Cruz. stawy muzealnej dąży najczęściej do urealnienia dawnej sytuacji; Rubin. William, wyd. 1984. Primiiivism in Modern Art: Affinity of the Tribal and the dążeniu temu towarzyszy jednak zawsze świadomość sztuczności Modem. 2 vols. New York: Museum of Modern Art. przedsięwzięcia, jego umowności, niepełnej prawdziwości. Nawet Saissclin. Rémy. 1984. The Bourgeois and the Bibelot. New Brunswick, N.J.: Rutgers jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przeniesio­ University Press. nym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, pamiętamy, że Sicber. Roy. 1971. The Aesthetics of Traditional African Art. (w:) Art and Aesthetics nie przyszliśmy tu ani w odwiedziny do przyjaciół, ani złożyć in Primitive Societies, wyd. Carol F . Jopling, s. 127-145. New York: Dulton. kwiatów na mogile bliskiego. Mamy więc do czynienia z rzeczywis­ Stewart, Susan. 1984. On Longing: Narratives of the Miniature, the Gigantic, the tością, jak powiedziałby Bruno Schulz, zdegradowaną, niekomplet­ Souvenir, the Collection. Baltimore: Johns Hopkins University Press. Vogcl. Susan. 1985. Introduction, (w:) African Masterpieces from the Musée de ną. l'Homme, s. 10-11. New York: Harry Abrams. Pozostając w kręgu pojęć Schulza można by uznać, że twórczość Willett. Frank i in. 1976. Authenticity in African Art. ..African Arts", 9(3):6-74 muzealna, rozumiana jako mimesis, jest tylko demiurgiczną uzurpa(specjalny wybór). cją, że nie tworzy realnego bytu. Celem pracy muzealnika jest zatem Williams. Elizabeth. 1985. Art and Artifact at lite Trocudero. (w:) History of eliminowanie owej sztuczności, niepełnej prawdziwości, pojmowanej Anthropology. Vol. 3, Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 145 166, jako brak, wada, ułomność. Celem, którego w pełni osiągnąć się nie Madison: University of Wisconsin Press. da. Ale nie wszystko jest tu jasne. Status zjawiska muzealnego, które pojawia się dzięki mimesis, nie jest oczywisty. Nie można bowiem * Tekst w y g ł o s z o n y na sesji p o ś w i ę c o n e j problematyce muzealnej zor­ ganizowanej przez Muzeum Śląskie w Katowicach w kwietniu 1991 16 1 wyglądzie (doksa). 1 Bardziej skomplikowana jest sprawa mimesis w ujęciu Arys­ totelesa. Wprowadzona przez niego zmiana pozwala na odejście od zasady, że naśladownictwo - jako prosta kopia, powtórzenie wobec tożsamości - zawsze będzie oddalaniem się od wzorca. Podstawowym tekstem Arystotelesa na ten temat jest Poetyka: Tragedia jest naśladowczym przedstawieniem akcji (...) A zatem: naśladow­ czym przedstawieniem akcji (praxis) jesl fabuła (mulhos), przez którą rozu­ miem tu (artystycznie) uporządkowany układ zdarzeń ( 1 4 4 9 b ) \ Kapitalne znaczenie ma powiązanie mimesis z mulhos. Integral­ nym elementem mimesis staje się uporządkowanie faktów, ich ułożenie w intrygę, ukosmicznienie. Mimesis z perspektywy mutlws staje się dynamiczna, .jest aktywnością, i to aktywnością, która uczy" '. Rzecz już nie w skopiowaniu uprzedniej rzeczywistości, lecz raczej, według słow Paula Ricoeura, w jej przerwaniu, dokonaniu wyrwy otwierającej przestrzeń fikcji. Posłuchajmy jeszcze raz, nieco dłuższego tym razem, fragmentu Poetyki: Skoro zatem poeta jest naśladowcą, podobnie jak malarz i rzeźbiarz, jego naśladowcza twórczość musi i nalury rzeczy dotyczyć jednego z trzech rodzajów przedmiotów: albo rzeczywistości takiej, j a k a była lub jest (realnej), albo takiej, o jakiej się mówi lub myśli, że jest (pomyślanej), albo takiej, j a k a powinna być (idealnej). Środkiem wyrażenia lego przedmiotu jest natomiast język poetycki, który może zawierać metafory, glosy oraz inne, liczne środki stylu, na jakie godzimy się u poetów Zupełnie inna jest przy tym zasada poprawności w sztuce poetyckiej niż w polityce lub w jakiejś innej sztuce (np w rzemiośle - przyp i podkr. WM). (...) Jeśli więc poeta podjął się naśladowania, lecz nie przeprowadził go należycie ze względu na swą nieudolność, popełnia błąd istotny dla sztuki poetyckiej. Jeśli natomiast przedstawi coś niewłaściwie, jak np konia, który podnosi jednocześnie obie 17 f" Blbhtiut. ri �prawe nogi, lub coś, co byłoby błędem z punklu widzenia medycyny czy jakiejś innej sztuki (np. szewstwa - WM|, jego błąd nie dotyczy istoty sztuki poetyckiej. (...) Mówi się: poeta popełnił błąd, ponieważ przedstawi! rzeczy niemożliwe. Tymczasem jes! to dopuszczalne, jeśli dzięki temu osiągnie cel właściwy sztuce (...). Mniejszy to przecież błąd. jeśli artysta nie wie. że sarna nie ma rogów, niż jeśli ją przedstawi w sposób nienaśladowczy (czyli nieartystycz­ ny - przyp tłum). Jeśli z kolei stawia się poecie zarzut, że przedstawiona przez niego rzeczywistość nie odpowiada prawdzie, można go odeprzeć w na­ stępujący sposób: być może przedstawił ją luką, jaka być powinna (idealną] (1460b)' Arystoteles daje więc artystom zupełnie inne możliwości niż Platon. Tym. co według niego oni tworzą, nie są to prawda - same rzeczy. Ale nie oznacza to deprecjacji dzieła sztuki. Pojawia się tu bowiem relacja pośrednicząca: „jak-gdyby" *; dzięki niej artysta uwalnia się od ciężaru, którego być może wcale nie chciał brać na siebie. Relacja ta. ..jak-gdyby" [comme-si). umożliwia rozpoczęcie ak­ tywnej penetracji w głąb rzeczywistości, bowiem jeżeli artystyczna mimesis zawiera też mullws. to dzieło malarza, rzeźbiarza lub poety jest nie tylko odbiciem (w X księdze Państwa pojawia się porównanie obrazu do odbijającego tylko wyglądy lustra), ale także interpreta­ cją. Rzeczywistość, którą artysta naśladuje (mimesis), jest mu nie tylko dana. ale i zadana. Naśladownictwo w ujęciu Arystotelesa jest zatem zjawiskiem złożonym. Ricocur wyróżnia w nim trzy aspekty, kolejne w stosunku do siebie. Mimesis I ma charakter paradygmatyczny: realne życie jest wzorcem dla poezji. Jest to ten aspekt, który dostrzegał Platon. Mimesis II (kluczowa dla całości aktu twórczego) jest syntagmatyczna: poezja jawi się tu jako aktywność konfiguracyjna, porządkuje to. co w wymiarze życia jest przypadkiem. Związek z realnością wynika z pośrednictwa struktury „jak-gdyby", struk­ tury o charakterze otwierającym. Mimesis III jest konsekwencją mimesis II; jest to aspekt, który włącza do sfery aktu twórczego odbiorcę: do tej sprawy jednak wrócimy nieco dalej. Sądzę, że te dwie koncepcje, platońska i aryslolelesowska (ta druga poddana pewnej interpretacji), mogą być bardzo pomocne w naszych próbach określenia mimesis jako podstawy zdarzenia muzealnego. Możemy zatem traktować zdarzenie to po plalońsku: jako naśladowanie tego. co niegdyś istniało naprawdę, próbę zbliżenia się do ideału, choć próbę zawsze mniej lub bardziej nieudaną. Po­ szczególne elementy stworzonej sytuacji muzealnej są wprawdzte oryginalne, ale w całości jest ona tylko kopią. Jej wartość to stopień podobieństwa do oryginału; w istocie liczy się tylko on. oryginał. W tym ujęciu widza należy umieścić w kontekście oryginału, przenieść w rzeczywistość minioną; kontekst aktualny, związany ze światem widza, jest nieistotny, wręcz szkodliwy. Inną stroną tak rozumianego muzeum jest jego inslruklażowość i swoista depersonalizacja: zabytek, wystawa, jest zawsze przy­ kładem czegoś: tak mieszkano, tak lepiono garnki, takie robiono wycinanki - przy czym użyta tu forma bezosobowa nie jest przypadkiem. W gruncie rzeczy bowiem w takim muzeum nie jest ważny len garnek, tu chata, ten twórca ludowy: to tylko przykłady. Ich znaczenie polega wyłącznie na wskazywaniu wzorców, na idealizacji. Zawsze można je zastąpić, jeden cep drugim, nawet twórcę ludowego, bo ważna jest tylko cepowość i ludowość jako pewna funkcja. Należy zatem postawić pytanie, co się stanie, co nowego pojawi się w sytuacji muzealnej, gdy w mimesis dostrzeżemy nie tylko działanie paradygmatyczne mniej lub bardziej udolne kopiowanie wzorca, lecz także syntagmatyczne, konfiguracyjne - nadające ład żywioło­ wi, czyli życiu przepełnionemu nieskończoną potencjaInością. Otóż muzeum stanie się wtedy pr/estr/enią twórczą, przestrzenią aktyw­ nej penetracji rzeczywistości. Owa nieunikniona sztuczność, odczuwana poprzednio jako boles­ na konieczność wszelkich przedsięwzięć muzealnych, teraz okazuje się zaletą - jak w każdej zresztą sztuce, na przykład malarskiej albo poetyckiej, z natury przecież sztucznej. W czynności naśladowczej; nie próbujemy już przecież rywalizować z domniemaną, nieogar­ nioną sytuacją wzorcową, beznadziejnie rywalizować co do stopnia realności. Pełnię i ciągłość życia zastępujemy cząstkowością i dys-, krotnością naszej konfiguracji. Jest to zarazem rezygnacja z pretensji; do quasi-magicznego przenoszenia się „tam", w tamten kontekst, Nie zrywamy kontaktu z ,.tu", z horyzontem naszego życia W zdarzeniu muzealnym ulega on jednak poszerzeniu, musi ot-| worzyć się na obcy kontekst zjawiska, które napotkał. Jest to jedyny sposób zachowania głęboko rozumianego autentyzmu całego przed­ sięwzięcia. Na czym jednak polegu ten autentyzm? Otóż nie jest to już tylko zgodność, adekwatność rekonstrukcji i oryginału (choć i te aspektu pomijać nie można, bo przecież nie chodzi tu o jakieś subiektywistyczne psychologizowanie); autentyzm, o którym mowa, nabiera waloru symhaliczności. Oznacza to przede wszystkim od­ rzucenie złudzeń o jakimkolwiek bezpośrednim, prostym kontakcie z odtworzoną rzeczywistością. Owa rzeczywistość zawsze jest skryta poza symbolem. Symbol nie jest jednak pośrednikiem ograniczają­ cym nasze spojrzenie, przeciwnie: to środek, medium, wspierający nasze zmysły, otwierający je. budzący. Bez niego tamten horyzont rzeczywistości byłby dla nas w ogóle nieobecny. Nasze otwarcie następuje nie mimo tego pośrednictwa, ale właśnie dzięki niemu. Symbol nie dlatego wkracza w nasze poznanie, że innych środków już nic mamy (jak z jedynym zachowanym zdjęciem nieżyjącego lub nieobecnego człowieka); jest on niezbędny nawet wtedy, gdy zdarzenie muzealne dotyczy czegoś, co ciągle istnieje "Żadne trzewiki wieśniacze nie są prawdziwsze od tych z obrazu van Gogha" - napisał pewien filozof komentujący słowa Heideggera Ma rację Platon, że namalowanych butów nie da się założyć, że szewc mógłby mieć do nich zastrzeżenia - zawierają one wymiar fikcji; ale dzięki temu właśnie, dzięki zawieszeniu owego bezpośred­ niego odniesienia do rzeczywistości, możliwe jest otwarcie na innyjej wymiar. Otwarcie to ma charakter symboliczny. Autentyzm symboliczny to sformułowanie tylko pozornie para­ doksalne. W zdarzeniu muzealnym ma ono specjalne zastosowanie. Tym bowiem, co wyróżnia prawdę symboliczną, jest jej dynamicz* ność. ekstatyczność. Nie można bowiem o niej powiedzieć, że jest (gotowa), ona jest odkrywana. Nic tkwi w dziele, lecz jest przez nił wywoływana, ewokowana. by nie powiedzieć: prowokowana: wo hec niego dopiero się ujawnia. Ma zatem charakter egzystencjalny, bo z biernego „wystawiania" czyni „zdarzenie", a z widza - jegcf uczestnika. Taki jest właśnie sens naszej obecności w muzeum. Unikamy w ten sposób naprawdę paradoksalnej sytuacji, gdy widz w muzeum jes z jednej strony niewątpliwie niezbędny, z drugiej, wobec platoń­ skiego dążenia do prawdy o charakterze obiektywnym, zupełnie niepotrzebny. Jeśli sytuacja muzealna rozumiana jest jako kopiowa­ nie rzeczywistości, widz jest tylko dodatkiem. On sam możj wprawdzie odnieść w muzeum różnorakie korzyści, ale dla dzieł muzealnego jest zbędny, jest wobec niego zewnętrzny. Tymczasem, gdy prawda muzealna rozumiana jest w wymiarze symbolicznym, następuje realne włączenie widza, jako uczestnika, w muzealne imiwersum. Widz staje się jego integralną częścią. Na koniec potrzebne są dwa zastrzeżenia. Po pierwsze, wbrew może nastrojowi tych uwag, nie sądzę, by muzeum typu ..platon skiego" nie miało racji istnienia. Rzecz w tym tylko, by uświadomi sobie jego cele i fakt, że nie są one dla zjawiska muzealnego czym oczywistym i przyrodzonym. Po drugie, nic należy rozumieć moich uwag w kategoriac psychologicznych. Choć w zdarzeniu muzealnym jest oczywiśc miejsce na emocje i przeżycie, to prawda symboliczna nie może by zrelalywizowana i zredukowana do ludzkiej psychiki. Buty va Gogha, jak i buty z muzealnej gabloty, są nie tylko żródłei w/ruszenia, ale i poznania. Tyle, że jest to poznanie o specjalnyt charakterze: nie tylko informuje, ale i angażuje, ma wymiar egzyi tencjalny. Muzeum może być miejscem wtajemniczenia." 7 8 PRZYPISY 1 M. Heidegger, L'origine tle l'oeuvre tïiiri. w. Chemins qui ne mènent nulle pari. (Holzwege) trad. W. Brokmeier. Paris 1962. s. 3.V34 Platon. Państwo, ks. X, przeł W. Witwicki. Warszawa 1990 ib. W miejscach, gdzie przekład W. Witwickiego staje się zupełnie niezrozumiały, poprawiam go. • Arystoteles. Retoryka. Poetyka, przeł. H. Podbielski, Warszawa 1988 P. Ricoeur, Temps el récit, t. I . Paris 1983, s. 6U Na temat relacji .jak-gdyby" (comme-si) zob. R. Kearney. Poétique du passible. Phénoménologie herméneutique tie ta figuration Paris 1984: por. też P. Ricoeur, op. cit., s. lOln 2 J ! 6 18 7 L.-M. C'hauvet. Symbole el sacrement. Une relecture sacramentelle Ą l'existence chrétienne. Paris 1987, s. 124 Por. P. Ricoeur, La fonction herméneutique Je la distanciation, vA F. Bovon i G. Rouiller (red.), Esegesis. Neuchaiel Pans 1975 (llum. polskiej Hermeneutvcznu funkcja dystansu, w: Jçzvk. tekst, interpretacja, nr/et B P. GralT i K. Rosner. Warszawa 1989). " Próbą praktycznego zastosowania przedstawionej tu koncepcji ..zdarze-J nia muzealnego" były warsztaty antropologiczne - Biskupin"91. Biskupin'9» oraz Czarne'92 które prowadziłem z uczniami z XVII Społecznego Liceum! Ogólnokształcącego w Warszawie Sprawozdanie z nich przedstawię w jedĄ nym z najbliższych numerów „Kontekstów". O „Epitafium i siedmiu przestrzeniach" rozmowa z Jackiem Sempolińskim Zbigniew Benedyktowicz i oba aspekty w odbiorze sztuki są równorzędne pod względem Z.B.: Panie Profesorze, bral Pan udział w pamiętnej wystawie przygotowanej przez Janusza Boguckiego i Ninę Smolarz "Epita­ siły i znaczenia. I o ile, ja swoją osobistą twórczość traktuję tak, fium i siedem przestrzeni" w Zachęcie. Wystawa ta spotkała się jak zarysowałem, tzn. że ona powstaje z dwóch źródeł, z potrze­ by tak konwencjonalnie czy umownie określając: kreatywności zróżnvm przyjęciem. Obok licznych entuzjastów miała też i swoich czy potrzeby piękna oraz z rzeczywistości, która jest rzeczywis­ przeciwników. Zarzucano jej, m.in. że manipulowała pracami artystów, że wtłoczyła je w gorset, czy też ramy jednego tematu. tością ludzką, ogólną, generalną rzeczywistością ludzką, i z mniejszym lub większym powodzeniem te dwa źródła chcę zc Czym była dla Pana, jako dla uczestnika, la wystawa? Jaka jest soba łączyć w zabiegu artystycznym, o tyle, jako artysta Pańska opinia, teraz, już z dystansu, w tej sprawie? nadający swoje dzieła, czy pokazując je na wystawach ludziom, J.S.: Na wystawie w Zachęcie doszedł do głosu z siłą jakby największą w porównaniu z dotychczasowymi wystawami pe­ też oba te punkty chcę wziąć pod uwagę. To znaczy: ja i moja twórczość, i po drugie - ja i moja służba. Nawet z okazji tej wien aspekt sztuki współczesnej czy może powiedzmy ogólniej: wystawy w Zachęcie tak sobie (żartem) pomyślałem, jak mówi Sztuki — współcześnie w niej jakby najsilniejszy, najbardziej stare porzekadło, że mężczyźnie do twarzy jest w mundurze, że twórczy. Mianowicie, nastąpiło w niej przeniesienie twórczości mundur zdobi mężczyznę, tak uważam (poważnie), że artyście artystycznej, zjawisk artystycznych z pola estetyki (powiedzmy, przystoi służba. Oczywiście, ten współczynnik służby został w przybliżeniu oczywiście) na pole antropologii. Nie jestem zbanalizowany w przebiegu historycznym, na skutek tego teraz antropologiem, nie miałem z tym wiele wspólnego, wobec tego też jest interpretowany rozmaicie. A w ogóle, bardzo niechętnie nie mogę tego głębiej rozwijać. Chciałbym tu tylko zasyg­ komu przychodzi do głowy, dlatego że sztuka to przede nalizować: jak ja rozumiem taką „antropologiczność" zjawiska wszystkim znaczy wolność. Ja po pierwsze, nie wiem co to twórczości. Dlaczego sztuka i twórczość zbliżają się do ant­ „wolność", a po drugie tego znaku równości nie uznaję, ropologii? Co w twórczości artystycznej upoważnia do tego, ponieważ sztuka nie jest wolnością, tylko jest rodzajem zniewo­ żeby włączyć ją w ten obszar antropologii? Otóż uważam, że lenia, zniewolenia artysty przez imperatyw sztuki. twórczość jest rzeczą podwójną. Mamy tu do czynienia z dwoma Więc służbę traktuje Pan jako konieczność? zjawiskami: przyczyny, pochodzenie, źródła twórczości, sztuki Właśnie o tym chciałem powiedzieć, bo służba, wziąwszy pod oraz ich istnienie w obiegu ludzkim, szerszym. Mogę powiedzieć, uwagę, że człowiek istnieje w rzeczywistości sprawia, że i artysta że ta podwójność, leżąca u podstaw aktu twórczego, istnieje w jakiś sposób jest w służbie rzeczywistości. Z tym, że żywość pewno we wszystkich dziedzinach sztuki, ale ja biorę od­ słowa rzeczywistość chcę podkreślić. Nie chodzi mi o rzeczywis­ powiedzialność za słowo w dziedzinie malarstwa. U podstaw tość społeczno-polityczną, tylko generalną, tzn. rzeczywistość leżą więc jak gdyby dwa sprzeczne motywy: po pierwsze - j a k to prof. Wiesław Juszczak za Claudelem i za innymi często twórczość jako taka, jako jedna z sil władających człowiekiem, podkreśla: rzeczywistość rzeczy widzialnych i niewidzialnych. jako przedstawicielem gatunku, oraz coś innego, to znaczy coś. To znaczy w takim szerokim i generalnym założeniu tę rzeczywi­ co nie jest twórczością, a co jest rzeczywistością, oczywiście stość widzę. Chodzi mi więc o służbę tej rzeczywistości, bądź w szerszym rozumieniu rzeczywistością, której człowiek sam jest zespołowi już wybranych nawet idei. Wobec tych dwóch dezyde­ częścią. W której istnieje. Z tych dwu źródeł twórczość czerpie ratów, takich generalnych, rozumiem służbę. swoje soki. Rzeczywistość otaczająca, w której człowiek tkwi Nawiązując do jednej z przestrzeni tej wystawy, myślę tu i jest nią przeniknięty jest siłą, oraz ta już szczególna i po­ 0 tradycji wschodniej, prawosławnej. To, co Pan profesor mówi szczególna w człowieku siła, jaką jest twórczość, też jest siłą przypomina len rodzaj rozumienia służby, jakim jest liturgia, gdzie sprawczą. Z tych dwu sit powstaje kreacja artystyczna. liturgia jest służbą I hogosłużenije 'j. Tak właśnie, przecież, jak się sięgnie wstecz, nawet nie szukając I teraz drugi aspekt: istnienie w obiegu, też według takiej już Wschodu, ale Europy czy tradycji europejskiej, to twórczość swoistej podwójnej zasady się odbywa: pierwsze - ja i moja wiązała się z kultem zmarłych, bogów, czy Boga jednego, kreacja, a po drugie - ja w służbie. Z rzeczywistości pochodzę, niezależnie od rodzaju religii. Z kultem jest związana od grot. rzeczywistości oddaję. Między nimi jest bardzo ścisła koniunkjaskiń, poprzez wszystkie Egipty i Grecje. Europę właściwie do cja i bardzo trudno je rozdzielić, gdzie się jedna rola kończy, dziś. Oczywiście był okres awangard, gdzie cały wysiłek umys­ a gdzie druga zaczyna, jaka jest między nimi granica. Nigdy to łowy i twórczy był skierowany na to, żeby się z tej zależności od nie jest lak jakby nożem odciął, ale w każdym bądź razie te dwa kultu, zewnętrznego wobec sztuki, wyłaniać. ogniska powodują, decydyją o obiegu. Te dwa bieguny w obiegu Tak na przykład, podług mnie. o ile sam ten okres wyłamywa­ istnieją. Otóż według mnie, tracenie z oczu, ze świadomości nia się był owocny, twórczy, bo wszelkie napięcia, które artysty i odbiorcy - jeśli już takiego brzydkiego słowa użyć powstają przy odstępstwach, przy konfrontacjach i takiej walce - człowieka, który ze sztuką obcuje, jeśli któryś z tych dwóch opozycji, takie napięcia są twórcze, natomiast, jak się skończył punktów (w obu przypadkach), niknie z oczu, twórczość na tym okres wyłamywania i tylko jest kontynuacja, to to się robi jałowe traci, Naturalnie pozostaje zawsze kwestia temperamentu artys­ 1 staje się powtarzaniem rzeczy coraz bledszych, coraz hardziej ty i ludzi, którzy ze sztuką obcują, że są albo po jednej stronie się to wycieńcza, ponieważ nie ma w tym soku. A k t twórczy nie albo po drugiej, że bardziej są wrażliwi na twórczość czystą, na jest więc wtedy włączony w szeroki obieg duchowy, jest eks­ sam akt czystej twórczości, natomiat na rzeczywistość, z której ploatacją tylko czegoś, co już zostało wyłamane, zdobyte, jest ta twórczość wytryska mniej, lub odwrotnie. To już są sprawy powtarzaniem. indywidualne, lecz ogólnie rzecz biorąc, oba źródła twórczości. Wracając do głównych wątków. Włączenie aktu twórczego 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2974395d6a09792adeefab76145e9929.pdf 9a62241d3c72b052d414e5b418799dc3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2490 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2313 Title A name given to the resource Śmierć Jasia i Małgosi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.85-89 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Śmierć Jasia i Małgosi Wojciech Michera „Tam w głębi lasu, nic nie ma imienia..." Lewis Carroll, O tym, co Alicja znalazła po drugiej stronie lustra Bardzo lubimy spędzać w lesie wolny czas. Zbieramy jagody, grzyby, podpatrujemy zwierzęta, a nasze dzieci biegają wśród drzew, budząc cierpliwe i zadowolone chyba z towarzystwa Echo. W chwilach rozmarzenia zdaje się nam, że słoneczne odblaski na wodzie to wiotkie nimfy w połys­ kujących szatach lub spragniony jelonek u wodopoju, a deli­ katny szum wiatru - to tajemnicza melodia fletni Pana... Jeśli więc tylko pogoda dopisze, a komary nie są zbyt dokuczliwe, czujemy się wolni i szczęśliwi, smakując w rozgryzanej borówce odrobinę dzikości. Las tworzy wspaniałą scenerię dla radosnych marzeń o utraconej niegdyś wolności. Daje nadzieję na odnalezienie w sobie mądrej prostoty życia, na przywrócenie czystości pierwotnych związków z Naturą, która - jesteśmy tego pewni - niczego, co jest nam istotnie potrzebne, nigdy nie poskąpi. Mit dobrej Natury, Arkadii, jest chęcią zapomnienia o smut­ ku życia nadmiernie określonego prawami cywilizacji. Jest jednak w tej postawie - bardzo mi czasem bliskiej duża naiwność, polegająca na przekonaniu, że Natura z zasady jest nam przychylna, i że w lesie możemy zyskać wolność nie tracąc bezpieczeństwa rodzinnego domu. W is­ tocie „ D o m " i „ N a t u r a " to radykalnie przeciwstawne kate­ gorie wyobraźni. Nie zapominajmy bowiem, że na wizeru­ nek lasu, jednego z najważniejszych obrazów „Natury", w przemożny sposób wpływa podstawowa kategoria estetyki śmierci - zmierzch. Oto zapadająca noc, ogarniając jasny obszar radosnej zabawy, rozpuszcza znane kształty i wypeł­ nia je niepewnością. Ciemne drzewa tworzą groźną scenerię, w której bożek Pan okazuje się dzikim Satyrem, a wdzięczne nimfy - szalonymi menadami, rozrywającymi z wściekłym okrzykiem młodego koziołka. Owa dwoistość lasu - dziennej Arkadii i nocnej Otchłani - jest jak złudzenie optyczne, rysunek przedstawiający za pomocą tych samych kresek twarz młodą i starą, uśmiech­ niętą i ponurą. Owo złudzenie staje się istotną częścią symbolicznej tożsamości lasu: jest w nim wszystko, co zawiera się w łacińskim słowie creperus (zmrok) - posępność, niepewność, niepokój, wątpienie, nie pozwalające liczyć na znane, wydeptane przez człowieka ścieżki, podważające dotychczasową pewność własnej tożsamości. Ale jednocześ­ nie w mrocznym gąszczu leśnym zawiera się też - oczekiwa­ nie i tajemnica. Obraz Natury tworzą w naszej wyobraźni przede wszyst­ kim obszary wolne od śladów cywilizacji: góry, morza, pustynie, puszcze. W miejscach tych trudno człowiekowi zaspokoić nawet najbardziej podstawowe potrzeby biologi­ czne, takie jak oddychanie, utrzymanie odpowiedniej tem­ peratury ciała, jedzenie, picie. Jeśli więc spojrzeć na po­ szukiwaną w Naturze wolność (od zniewalających norm cywilizacji) bez arkadyjskiego optymizmu, to okazuje się, że jest ona tożsama ze śmiercią: 1 2 Jeździec w piaskach szuka drogi, Szuka paszy białonogi, Jeźdźcze, koniu, pusta praca, Kto tu zaszedł, nie powraca. Po tych drogach wiatr się błąka Unosząc z sobą swe ślady; Nie dla koni jest ta łąka, Ona tylko pasie gady. Tylko trupy tu nocują, Tylko sępy tu koczują (A. Mickiewicz, Farys) Mickiewicz pisze o wyprawie na pustynię, w przestrzeń wrogą życiu w sposób nie budzący wątpliwości; ale przecież jej nazwa mówi to samo, co słowo „puszcza", obszar pełen roślin i zwierząt (do niedawna zresztą obie te nazwy dość swobodnie wzajemnie zastępowano i jeszcze Mickiewicz mógł pisać: „Są w Litwie pustynie j są głuche cienie białowieskich lasów" . Decydujące jest tu przyjęcie ludz­ kiego punktu widzenia: tylko egzystencja człowieka liczy się jako treść zapełniająca rzeczywistość. Co nie jest ludzkie, co nie jest związane z człowiekiem, nie „jest" w ogóle, a jeśli nawet istnieje, to „inaczej", gorzej, nieprawdziwie, jako zaprzeczenie prawdziwego życia („Nie dla koni jest ta łąka, / Ona tylko pasie gady"). Dlatego i las staje się w tradycyjnej wyobraźni przestrzenią „nie-ludzką", a dzikie zwierzęta - bestiami, których istnienie świadczy bardziej 0 demoniczności Natury, niż jej witalności. Dlatego tam właśnie, w środku lasu, wspólnie ze zwierzę­ tami mieszkają takie istoty, jak smoki i czarownice. Nie lubią one ludzi i nie tolerują ich obecności. Jak piszą bracia Grimm w bajce o Jasiu i Małgosi: „Czarownice mają czerwone oczy 1 źle widzą, ale mają za to doskonały węch, jak zwierzęta, i czują, kiedy zbliża się człowiek". Las jako przestrzeń mityczną określa w znacznej mierze jego niedostępność. Pełno w nim rozmaitych przeszkód, które oddzielają radykalnie Cywilizację od Natury i uniemo­ żliwiają człowiekowi wniknięcie w tę zakazaną dla niego strefę. Jeden z bardziej wyczerpujących opisów tej mitycznej topografii lasu zawarł Mickiewicz w IV księdze Pana Tadeu­ sza. Przestrzeń litewskiej puszczy przedstawiona została tam jako układ kręgów otaczających , j ą d r o gęstwiny" - matecz­ nik. Człowiekowi dostępny jest zaledwie zewnętrzny skra­ wek tej otchłani: 3 Któż zbadał puszcz litewskich przepastne krainy, Aż do samego środka, do jądra gęstwiny? Rybak ledwie u brzegów nawiedza dno morza; Myśliwiec krąży koło puszcz litewskich łoża, Zna je ledwie po wierzchu, ich postać, ich lice, Lecz obce mu ich wnętrzne serca tajemnice; Wieść tylko albo bajka wie, co się w nich dzieje, Dalej - droga jest zamknięta; jak pisał Stefan Witwicki, autor utworu, którego przeróbką jest Mickiewiczowski opis matecznika: „Jak wspaniała i straszna tych tajemnic strona! / Natura jak potrójną miedzią (miedzą? - W M ) tam strzeżo­ na, / sama sobą oddycha.'" W Panu Tadeuszu po­ jawia się wytłumaczenie znaczenia owej potrójnej granicy 4 85 �Natury: „Szczęściem człowiek nie zbłądzi do tego ostępu, / Bo Trud i Trwoga i Śmierć bronią mu przystępu". Są to „Miejsca nigdy człowieka nie zgwałcone krokiem". Pierwszą zatem przeszkodę stanowi Trud - ostateczna granica wpływów cywilizacji. Ale choć strefa ta nie sprzyja ludzkiemu w niej przebywaniu, ma jeszcze charakter, można powiedzieć, naturalny: Bo gdybyś przeszedł bory i podszyte knieje, Trafisz w głębi na wielki wał pniów, kłód, korzeni, Obronny trzęsawicą, tysiącami strumieni I siecią zielsk zarosłych, i kopcami mrowisk, Gniazdami os, szerszeniów, kłębami wężowisk. Dopiero drugi krąg otchłani, określony jako Trwoga, usprawiedliwia wstępną informację, że tajemnice puszczy poznać można tylko ze źródeł o charakterze takim, jak „wieść... albo bajka". Wkraczamy bowiem w obszar o ce­ chach trudnych do ujęcia w kategoriach przyrodniczych: Gdybyś i te zapory zmógł nadludzkim męstwem, Dalej spotkać się z większym masz niebezpieczeństwem; Dalej co krok czyhają, niby wilcze doły, Małe jeziorka, trawą zarosłe na poły, Tak głębokie, że ludzie dna ich nie dośledzą (Wielkie jest podobieństwo, że diabły tam siedzą). Woda tych studni szkli się, plamista rdzą krwawą, A z wnętrza ciągle dymi zionąc woń plugawą, Od której drzewa wkoło tracą liść i korę; Łyse, skarlowaciale, robaczliwe, chore, Pochyliwszy konary mchem kołtunowate I pnie garbiąc brzydkimi grzybami brodate, Siedzą wokoło wody, jak czarownic kupa Grzejąc się nad kotłem, w którym warzą trupa. W tekście tym porównania wydają się równie ważne co opisywane zjawiska. Dym, woń plugawa, jeziorka jak stu­ dnie sięgające najgłębszych podziemi, chorobliwość, kar­ łowatość, starość, oraz diabły i czarownice (skupione nad magicznym kotłem) - wszystko to rekwizyty tworzące coś więcej niż tylko „straszliwą" atmosferę. W tych bajkowych realiach las staje się wręcz częścią, przedsionkiem samego piekła. Nie to jednak w „litewskiej puszczy" jest najgroźniejsze. Oto bowiem przed nami ostatni krąg otchłani, przez Mic­ kiewicza jednoznacznie już określony jako: „Śmierć". Za tymi jeziorkami już nie tylko krokiem, Ale daremnie nawet zapuszczać się okiem; Bo tam już wszystko mglistym zakryte obłokiem, Co się wiecznie ze grzęskich oparzelisk wznosi. Nie ma tu żadnych baśniowych strachów. Ale jest coś gorszego: świat zakryty mglistym obłokiem, a zatem świat w którym zmysły - zmysły żywego człowieka - tracą przydatność;^ na nic się tu nie zda nawet największy wysiłek i męstwo. „Śmierć" - niedostępna dla oczu - onajirzede wszystkim określa charakter całej przestrzeni lasu. Śmierć, której przejawem, symbolicznym równoważnikiem, a przy­ najmniej zapowiedzią staje się błądzenie. W życiu wędrówce, na połowie czasu, Straciwszy z oczu szlak niemylnej drogi, W głębi ciemnego znalazłem się lasu. Jak ciężko słowem opisać ten srogi Bór, owe stromych puszcz pustynne dzicze, Co mię dziś jeszcze nabawiają trwogi. Gorzko - śmierć chyba większe zna gorycze; Lecz dla korzyści, dobytych z przeprawy, Opowiem lasu rzeczy tajemnicze. Nie wiem, jak w one zaszedłem dzierżawy, Bo mną owładła senność jakaś duża W chwili, gdy drogi zaniechałem prawej. (Dante, Boska Komedia, tł. E. Porębowicz) 86 Tak rozpoczęła się wyprawa Dantego. Ale bohaterów błądzących po lesie było w literaturze bardzo wielu. Błąkają się choćby bajkowi Jaś i Małgosia, którzy dali się zaskoczyć nocy, poszerzającej gwałtownie niebezpieczny i wrogi czło­ wiekowi obszar lasu. Zarówno Dante, jak i dzieci z bajki, zginęliby w ciemnym gąszczu (i nie odnieśli „korzyści, dobytych z przeprawy"), gdyby nie napotkani przewodnicy. Dantego prowadzi Wergiliusz; dzieci - biały ptaszek, który zjawił się w trzecim dniu ich zagubienia (chyba jeden z tych, które w dziele Wergiliusza pomogły schodzącemu do pod­ ziemi Eneaszowi odnaleźć drogę w głębi gęstwiny - Eneida V I , 190n). Prowadzi je - niczym dusze opuszczające ten świat. Tam, gdzie nie ma żadnych dróg, gdzie nie mogą ich poprowadzić znaki uczynione ludzką ręką. Gdzie każdy krok, to - błąd i zagubienie. Aż do drzwi chatki Baby Jagi - jak do wrót budzących „trwogę" piekieł. Inną bramą w zaświaty stał się też rozpalony nocą, w środku lasu, stos, do którego dotarli bohaterowie filmu Ingmara Bergmana Siódma pieczęć (środek lasu był tam zarazem granicą parafii, a zatem i świata człowieka): taki jego sens podkreśliła szczególnie drabina, do której przywią­ zano paloną na nim domniemaną czarownicę. W ten sposób obraz ten upodobnił się do biblijnej albo mistycznej wizji wstąpienia do nieba. W Siódmej pieczęci śródleśnej granicy strzeże śmierć we własnej postaci. W Boskiej Komedii Dante spotyka na swej drodze dzikie zwierzęta. W Bajce o Jasiu i Małgosi ich rolę przejmuje Baba Jaga. W innych opowieściach spotkać można najrozmaitsze bestie i smoki. Jednym z pierwszych w dziejach literatury potworów leśnych jest Humbaba z Eposu o Gilgameszu: Zęby ma Humbaba jako kly smoka, lwa oblicze, w starciu jest jak potop! Przed czołem jego, co jednako żre drzewa i trzcinę, nikt się ostać nie zdoła! Na czubku ogona swego i członka ma dwa łby wężów jadowitych. 5 Humbaba mieszka w samym środku nieprzebytej puszczy cedrowej. Po co wybrał się tam Gilgamesz? Otóż wyprawę tę (budzącą w nim dojmujący lęk) podjął zamiast niezrealizo­ wanej próby zejścia do otchłani piekielnej. A zamierzał on w ten sposób zdobyć skarb strzeżony przez potwora - wspa­ niałe drzewa gór Libanu. Przystanęli [Gilgamesz i Enkidu] i dziwią się puszczy, widzą cedrów ogromną wysokość, wypatrują wokół leśnych przesmyków, gdzie Humbaba chodząc krok swój odcisnął. (...) Widzą górę cedrów, mieszkanie bogów... (...) Ledwie łoskot usłyszał Humbaba, gniew nim zatrząsł: A któż to się zjawił? Kto drzewa bezcześcił z gór samych zrodzone, kto cedr śmiał rąbać? Walki bohaterów ze smokami i potworami (Heraklesa, Perseusza, św. Jerzego i wielu innych) są transformacjami mitu kosmogonicznego, za którego najważniejszy przykład można chyba uznać babiloński poemat Enuma ełisz. Także walka Gilgamesza z Humbaba - obraz mityczny o dużej złożoności - zawiera podobny sens. Jeśli jednak w większości bohaterskich mitów kosmogonicznych chaos przedstawiany jest jako żywioł wody, to tutaj rolę tę przejmuje leśny gąszcz. Trzeba zresztą przyznać, że stworzony został w ten sposób obraz bardzo sugestywny: jeśli kreacja świata rozumiana jest jako uporządkowanie chaosu, a zatem jeśli pierwotny chaos traktowany jest w niej jako swoisty budulec, to pokonanie potwora uosabiającego las, wycięcie drzew i zbudowanie z nich murów obronnych miasta (a dokładniej - zamykającej je bramy) dokładnie tę ideę odzwierciedla. Mityczny i literacki obraz wycinania cedrów Libanu miał też ciekawą kontynuację. Oto niektórzy władcy blisko- �wschodni, podejmujący dzieło budownicze o charakterze sakralnym, najpierw wyprawiali się demonstracyjnie po budulec w góry Libanu. Jednym z nich był Gudea z miasta Lagasz: „do gór cedrowych, gdzie nikt jeszcze nie odważył się wkroczyć, on zbudował drogę, Gudea, kapłan Ningirsu, i ściął cedry wielkimi siekierami" . Ten akt cywilizacyjny (kreacyjny) powtórzył też rękami Hirama biblijny Salomon ( I K r 5.20). Wizja cedrowych lasów Libanu jako obszaru dzikiego, niebezpiecznego, nieopanowanego przez człowieka, jeszcze-niestworzonego chaosu, to ciekawy kontekst dla tej tak ważnej w Biblii (między innymi w Psalmach, w Pieśni nad Pieśniami) metafory boskiej potęgi i piękna. Oto z jednej strony, z punktu widzenia człowieka, „dzikość" jest zła i wymaga aktu kreacji, czyli jej pokonania; zarazem jednak to właśnie owa nieopanowana dzikość jest świętością prze­ kraczającą wszystko, co dostępne człowiekowi. Zrozumiała jest więc duma, z jaką Pan z Księgi Hioba opisuje potęgę potwornego Behemota (bliskiego krewniaka, jak się wydaje, zarówno Humbaby, jak i słynnego Tygrysa z wiersza Wil­ liama Blake'a ): Dlatego też Bolesław Leśmian, znakomity znawca żywiołu leśnego, nasyca swego „demona zieleni" silnym erotyzmem. I choć trudno może byłoby doszukać się go w postaci Humbaby czy innych potworów leśnych, nie można w próbie charakterystyki Natury pominąć i tego jej aspektu. Przybiera ona bowiem niekiedy postać kobiecego demona, kobiety fatalnej, która kusząc swym czarem - jak Lilith z Eposu 0 Gilgameszu i Biblii, syreny Homera, nimfy ze źródła leśnego w Mysji, Mickiewiczowska nimfa śródleśnego jezio­ ra Świteź, czy też nadreńska Lorelei - wciąga w podniecającą topiel łatwowiernych mężczyzn. Jest to ten nieposkromiony erotyzm, który wiotką nimfę wodną zamieniał w oszalałą bachantkę, który „wabił", czarował niszczącą pieszczotą („zniszczotą"), „nęcił ust zdyszanych tajemnym bezśmie­ chem", „kusił coraz głębiej - w tę zieleń, w tę zieleń!", w oszałamiające zagubienie. Ta ponad-obfitość, życie nie ograniczone miarą człowie­ ka, pieniące się w nad-rniarze, „pośpiech nieustannych rozkwitów", staje się wyuzdanym chaosem, orgiastycznym żywiołem, przynoszącym w końcu śmierć. Czym jest jednak ta śmierć - nie dowiemy się, póki jej nie zaznamy - póki Oto Behemot, którego jak i ciebie stworzyłem. Tak jak wół żre żyjemy i póki nie zapłaciliśmy ceny, jaką jest „odczłowieczenie duszy". trawę. Patrz, jaka siła w jego lędźwiach i moc w mięśniach jego brzucha. Erotyzm Natury, a także przekonanie, że rozsądek czło­ Prężny swój ogon niby cedr, ścięgna jego ud są mocno splecione. wieka i jego namiętności nie mogą iść w parze, spowodowały Kości jego jak rury z brązu. Żebra jego jak pręty żelazne. wygnanie miłości - uczucia wprowadzającego w życie zgub­ On jest przedniejszym z dzieł Bożych. ny nieporządek, (albo też: ucieczkę miłości - uczucia nie (Hiob 40, 15-19, tł. Cz. Miłosz) potrafiącego znieść podporządkowania zniewalającym nor­ Natura to żywioł, życie nad-mierne, o nie dającym się mom rozumu) poza obszar świata kształtowanego racjonal­ opanować natężeniu, stające się przez to własnym zaprzecze­ nie przez człowieka - do lasu. niem - chaosem, śmiercią. Naturę możemy obserwować Stąd wziął się oczywiście mit Arkadii, wielka zawsze wyłącznie spoza odgradzającej nas od niej granicy, będącej popularność literackich sielanek, sentymentalne ogrody. Ten zarazem progiem naszego Domu. Tylko tu, w domu, czuje­ miłosny nurt kultury europejskiej pozbawiony jest jednak my się bezpiecznie. Każdy zaś, kto usiłuje wedrzeć się świadomości, że patron Arkadii, bożek Pan - starzec o mło­ w niebezpieczną strefę lasu - musi porzucić kondycję ludzką. dzieńczych siłach - słynął z niezwykłej aktywności seksual­ Jak już mówiliśmy, i jak wiedzą słuchacze baśni, każda istota nej. Rezygnując więc z wyrazistego erotyzmu grzeszy naiw­ o „zapachu człowieka" traktowana jest tu jako intruz. Ginie nością, o której zdążyliśmy już tu powiedzieć, a nawet - tracąc życie lub przybierając nową, nie-ludzką postać. obłudą. Ginie - z nadmiaru życia. Ciekawsze z naszego punktu widzenia są teksty, w których pojawia się owa mroczna, krepuskularna dwuznaczność lasu W zwiewnych nurtach kostrzewy, na leśnej polanie, 1 miłości. Jednym z nich jest średniowieczna opowieść Gdzie się las upodobnia łące niespodzianie, 0 Tristanie i Izoldzie. Przedstawia ona miłość w sposób Leżą zwłoki wędrowca, zbędne sobie zwłoki, Przewędrował świat cały z obłoków w obłoki, typowy dla dwunasto wiecznej kultury dworskiej, ostro prze­ Aż nagle w niecierpliwej zapragnął żałobie ciwstawiając to uczucie nisko ocenianej normie społecznej, Zwiedzić duchem na przełaj zieleń samą w sobie. przejawiającej się jako instytucja małżeństwa. W planie Wówczas demon zieleni wszechleśnym powiewem przestrzennym konflikt ten pokazany jest jako wybór między Ogarnął go, gdy w drodze przystanął pod drzewem, dworem króla Marka a lasem: na zamku Izolda jest żoną, I wabił nieustannym rozkwitów pośpiechem, a Tristan wasalem; las pozwala odrzucić te role i oddać się I nęcił ust zdyszanych tajemniczym bezśmiechem, I czarował zniszczotą wonnych niedowcieleń, uczuciu. I kusił coraz głębiej - w tę zieleń, w tę zieleń! Sytuacja ta przypomina swą niejednoznacznością ocenę A on biegł wybrzeżami coraz innych światów, potężnych demonów leśnych - budzących lęk człowieka Odczłowieczając duszę i oddech wśród kwiatów, 1 dumę Boga. Oto niektóre wersje legendy przedstawiają W taką zamrocz paproci, w takich cisz kurchany, pobyt kochanków w lesie jako grzeszne odstąpienie od W taki bezświat zarośli, w taki bezbrzask głuchy, W takich szumów ostatnie kędyś zawieruchy, świętych praw moralnych - wtedy normy społeczne utoż­ Że oto martwy w stu wiosen bezdeni, samione są z prawami boskimi; w innych jednak las jest Cienisty, jak bór w borze - topielec zieleni. przestrzenią świętą, władaną mocą ponad-ludzką, boską, (B. Leśmian, Topielec)* a zatem jest wolny od przymusu praw obyczajowych. A jednak ten nieposkromiony żywioł ma w sobie coś Przeżywana w lesie miłość nabiera cech świętości i upodob­ pociągającego. Tak jak pociągające i kuszące potrafi być nia się do sakramentu. Dodajemy, że spełnienie miłości „zagubienie", rozumiane jako stan egzystencjalny. Tylko Tristana i Izoldy jest w opowieści utożsamione ostatecznie ono - ta metafora (metonimia?) śmierci - choć budzi lęk, z ich śmiercią, obdarzoną jednak cechami roślinnej płodno­ otwiera też drogę do tego, co naprawdę nowe, nieprzewidzia­ ści: z grobów obojga kochanków wyrastają przecież i splata­ ne, fascynujące; jest jak alchemiczna materia confusa, nie­ ją się gałązki wiciokrzewu. zbędna w akcie indywidualnej przemiany, „niedowcielenie", Myśl o magicznej, wolnej i leśnej miłości zawarta jest też pozwalające odrzucić uciążliwą, nadmierną pewność dotych­ w Szekspirowskim Śnie nocy letniej. Jeden z bohaterów czasowego istnienia. utworu, Lizander, mówi wyraźnie: „...przybyłem tutaj (do 6 7 9 87 �lasu Ardeńskiego) / z Hermią - w obawie przed ateńskim prawem / Mieliśmy zamiar żyć z dala od miasta...". I chociaż pełno tu elfów, duszków, nimf i kupidynów - nie jest to utwór sentymentalny. Wymagania gatunku sprawiły, że w historii tej nie ma wprawdzie nastroju posępności, a na dodatek kończy się ona dla wszystkich pomyślnie, ale jest w niej jednak obecny nocny niepokój, niepewność, a także - lekko tylko skrywany - erotyzm (Podszewka: „musimy dobrze przećwiczyć różne śmiałe efekty sceniczne i ob­ sceniczne"). Prawdziwa miłość, miłość „leśna", nie jest jednak łatwa. Wiemy już z Pana Tadeusza, że wnętrza puszczy bronią Trud, Trwoga i Śmierć. W istocie jednak te przeszkody są zarazem etapami trudnej drogi o charakterze wtajemnicze­ nia, bo przecież choć tekst Mickiewicza ma postać prze­ strogi, to prawdziwym jego bohaterem jest oczekiwany śmiałek, który podejmie niewykonalne dzieło i dotrze do celu - do matecznika. Nadszedł czas, by dokończyć zaczęty wcześniej cytat: 10 A za tą mgłą na koniec (jak wieść gminna głosi) Ciągnie się bardzo piękna, żyzna okolica, Główna królestwa zwierząt i roślin stolica. W niej są złożone wszystkich drzew i ziół nasiona, Z których się rozrastają na świat ich plemiona; W niej, jak w arce Noego, z wszystkich zwierząt rodu Jedna przynajmniej para chowa się dla płodu. Podobną w istocie myśl dostrzec można w słynnej Legen­ dzie o Graalu Chretiena de Troyes. Zapisana pod koniec X I I w Szampanii, opowiada o odnowieniu świata w obu wymia­ rach: kosmicznym i egzystencjalnym, o potrzebie uratowania „Ziemi Jałowej" przez doskonałego rycerza, oraz o doj­ rzewaniu Percevala. To nieokrzesane pacholę, nieświadome nawet własnego imienia, staje się rycerzem godnym swego przeznaczenia. A cała historia zaczyna się i kończy w lesie; oto jej początek: „Było to w porze, kiedy drzewa rozkwitają, w gajach puszcza się listowie, a na łąkach zielona murawa, kiedy ptaki od świtu wywodzą swą łaciną słodkie trele, a radość przenika serce wszelkiego stworze­ nia. Synaczek pani, wdowy po rycerzu, która ma dwór i włości wśród Śmiertelnego Lasu, zerwał się z łoża, żwawo okulbaczył podjezdka (...). Wjeżdża w las i zaraz serce się mu rozwesela dla pięknej pogody i radosnego świergotania ptasząt - bo wszystko to miłe mu było." 11 Las Percevala pełen jest wiosennej radości, ptasiego świergotu; nazywa się jednak Foret Gaste, co można prze­ tłumaczyć jako „zniszczony", „pusty", „śmiertelny" (w tłumaczeniach na współczesny język francuski używa się słowa deserte). Tylko tam bowiem, w pełnej niepokoju krainie śmierci, warto poszukiwać skarbu życia. Jego istnienie - jak pokazuje to Rilke - ma jednak charakter dramatyczny: W zwiędłym lesie jest ptaków wołanie, wołanie bez powodu w zwiędłym lesie. Lecz to okrągłe ptaków wołanie spoczywa w chwili, co mu dała trwanie wielkie jak niebo na zwiędłym lesie. Posłusznie wszystko układa się w krzyk: Krajobraz jakby leżał w jego dłoni, gwałtowny wiatr jakby przylegał do niej, a chwila, która chce ze siebie wyjść, jest blada, niema, jakby znała ciszę rzeczy, od których musi umrzeć każdy, kto z tego krzyku wyszedł. (R. M . Rilke, Niepokój tł. M . Jastrun) Tylko zanurzenie się w mroczym lesie, wystawienie na jego śmiertelną moc, zamieniającą w złudzenie wszystko, co 88 dotąd traktowaliśmy jako niepodważalną rzeczywistość, pozwala odkryć nowy świat. Taki właśnie las przedstawia Bergman w Siódmej pieczęci: zagubienie, nieprzydatność ludzkich zmysłów i wiedzy, niepokój ludzi obserwujących wyniesioną na stos czarownicę: w jej oczach, pustych, choć sięgających już poza horyzont tego świata, nie udaje im się niczego dojrzeć. Niczego - poza śmiercią, nie pozostawiającą żadnej nadziei. A jednak rodzinie kuglarza Jofa - a zatem ludziom, którzy od tego, co w złudny sposób rzeczywiste, wyżej cenią realność cudów, którzy nie mają stałego domu - udaje się dotrwać do końca burzliwej nocy; o świcie (mimo, że ich wóz w pewnej chwili się zatrzymał) osiągają kres lasu. W pewnym sensie dzieło Bergmana składa się z dwóch odrębnych części, z których pierwsza - to cały film, druga zaś - t o zaledwie ostatnia, krótka scena, należąca w istocie już do przyszłej, jeszcze nie opowiedzianej historii Jofa i M i i . Podobną strukturę ma też film Felliniego Noce Cabirii. Historia ta opowiada o życiu pełnym złudzeń, o niespeł­ nionych marzeniach i nieprawdziwych granicach, których przekroczenie niczego nie zmienia. Prawdziwym kresem ponownie jest dopiero las, dość jednoznacznie scharak­ teryzowany tu jako kraina śmierci (zachodzące słońce, zapadający zmrok, prowadząca na zachód droga „na skró­ ty", dziwne, brzydko pachnące kwiaty, jakich Cabiria nigdy jeszcze nie widziała). Istotnie ociera się tam o śmierć i traci wszystko, co miało dotychczas jakiekolwiek znaczenie. Wte­ dy jednak rozpoczyna się właśnie druga część filmu - ostat­ nia jego scena, początek nowego życia Cabirii. Podobnie dzieli się na dwie części i nasze życie: na oswojoną, oraz dziką, obcą, „leśną". W tej pierwszej czuje­ my się bezpieczni; druga - ta, która zawsze ma dopiero nadejść - budzi lęk. Zarazem jednak pierwsza, aktualna, kojarzy się z egzystencją monotonną i nudną, druga - pobu­ dza wyobraźnię i kusi nieznanym. Najczęściej jednak boimy się porzucić bezpieczną strefę, boimy się chaosu i zagubienia. Jeśli ktoś sądzi jednak, że pozostając w domu nie jest narażony na zagrożenie płynące z lasu - myli się. Całą sprawę można bowiem ująć odwrotnie: za każdym razem, gdy niszczymy pewien ustalony ład - przywołujemy tym samym leśnego demona: „wywołujemy wilka z lasu". Na tym właśnie polegał przypadek Makbeta. Jest to historia nie tylko ludzkich dylematów etycznych. Jest to także historia braku odwagi. Można powiedzieć, że Makbet pragnął skarbu, ale nie potrafił stoczyć o niego prawdziwej walki z potworem leśnym. Jego zbrodnie zaburzyły jednak porządek ludzkiego świata, a zatem - zamieniły go w chaos. Potwór, wraz z wędrującym lasem, sam przyszedł do Mak­ beta. Gdy w dzieciństwie słuchałem baśni o bohaterach udają­ cych się - wiadomo - za siedem gór, lasów, rzek, zadawałem sobie jedno przede wszystkim pytanie: gdzie to jest? Aż pewnego razu, w zupełnie dorosłym już wieku, przyszło mi spędzić noc w głębi dużego lasu, pod gołym niebem. Przebudziłem się wtedy w środku nocy i leżąc z głową na mchu dałem się ponieść wyobraźni, uległem fascynującej sile szumiących drzew (ledwie widzialnych na tle ciemnego nieba), tajemniczych trzasków, delikatnego tupotu nóg jakiegoś zwierzęcia... Było to zmysłowe dotykanie czegoś nierealnego. A na dodatek - działo się nieopodal miasta Avallon w Burgundii, którego nazwa w tradycji arturiańskiej oznacza krainę pośmiertnej szczęśliwości... Tajemnica lasu wymaga odwagi. Zstąpienie w jego otchłań to obraz doświadczenia egzystencjalnego budującego nową tożsamość człowieka, a zarazem - przywracającego niejako 1 2 13 �ponadindywidualną pamięć kultury, z tego doświadczenia przecież wyrastającej. O tym tajemnym, leśnym przejściu w strefę kryjącą w sobie pamięć ludzkości pisze Czesław Miłosz: Te korytarze, którymi idę przy blasku pochodni Słysząc jako woda kapie na strzaskane płyty. W głąb, w głąb góry. W niszach popiersia przyjaciół, Oczy ich marmurowe, tylko światło i cień Kładą krótko na twarzach cierpki grymas życia. Tak, coraz dalej, labiryntem w ciemne wnętrze, Bez koboldów, z echem własnych kroków. Aż pochodnia zgaśnie na niewiadomym zakręcie I tam gdzie przeznaczone zamienię się w kamień. Ale u wejścia, które zamknięte głazem lawiny będzie zapomniane, W jodłowym lesie nad spadającym z lodowca potokiem, Łania urodzi cętkowanego jelonka i powietrze rozwinie Swoje piękne liściaste spirale innym oczom, jak mnie kiedyś. I odkryta będzie na nowo każda radość poranka, Każdy smak jabłka zerwanego w wysokim sadzie. Więc mogę żyć spokojny o to co kochałem, Ziemia poniesie akwedukty, amfory, świeczniki mosiężne, A kiedy któregoś dnia psy goniące niedźwiedzia Wpadną w skalną szczelinę i ludzie dalekich pokoleń Odczytają na ścianach kanciaste nasze litery Zdziwią się, że z tego co ich cieszyło znaliśmy tak wiele Choć nasz daremny pałac znaczy już tak mało. (Te korytarze) Nie ma tu ponadobfitej, żywiołowej płodności, jest nato­ miast subtelna „radość poranka", „smak jabłka zerwanego w wysokim sadzie" i łania rodząca cętkowanego jelonka. Gwałtowną kreację zastępuje trwałość odciśniętej w kamie­ niu milczącej pamięci i dziedzictwo odradzających się poko­ leń. A jednak w tych wysmakowanych obrazach odnaleźć można przejmujący nastrój otchłannej głębi czasu, nie dającego się pokonać przemijania, nieludzka moc, a nawet wspomnienie gwałtu („smak jabłka zerwanego w wysokim sadzie"); odblask wieczności i ciągle żywe, płodne marzenie. PRZYPISY 1 Owa arkadyjska naiwność w ciekawy sposób przejawia się dziś w ideologii nazywanej ekologią. Słowo „ekologia" pochodzi bo­ wiem od greckiego oikos - „dom", a zatem sugeruje traktowanie środowiska naturalnego jak własnego domu. A przecież dom, to miejsce w którym - po pierwsze - powinienem czuć się bezpiecznie i wygodnie, a po drugie - miejsce, które mogę kształtować i urządzać całkowicie według mojej własnej woli (o tym mówi inne słowo pochodzące od greckiego oikos - ekonomia). Obie te ideowe właściwości domu są zresztą ze sobą ściśle powiązane: bezpiecznie i wygodnie czuć się mogę tylko tam, gdzie zaprowadzony został pewien odpowiadający mi porządek, Jest więc paradoksem, że „święta ekologia" pragnie traktować Naturę jak wielki Dom, zachowując ją zarazem w postaci nie zmienionej. Nie wiadomo też w końcu, czy w tym ujęciu wysoko ceniona przez zwolenników myślenia „ekologicznego" wolność właściwa będzie raczej niechętnej zmianom naturze, czy też światu podporządkowanemu ludzkim normom. O estetyce śmierci pisze Michel Guiomar, Principes dune 2 esthetique de la mort, Paris 1967, zob. s. 135n Wg. J. Rostafiński, Las, bór, puszcza oraz matecznik jako natura 3 Oczy nieśmiertelne, czyje Ręce rzeźbiły twą symetrię straszną? (...) Jakie piece, jakie formy Wypalały mózg potworny? Jaki giął go młot czy kleszcze Żeby siał śmiertelne dreszcze? (...) (W. Blake, Tygrys, przeł. J. Waczków) 8 Intuicja poetycka doskonale potrafi uchwycić tak ważną w wyo­ braźni symbolicznej tożsamość żywiołów związanych z rozmaitymi formami anekumeny: topielec gnijący w gąszczu leśnym u Leśmiana; wyprawa zbuntowanego beduina na pustynię porównana do po­ dróży przez morze w Farysie Mickiewicza; Przejście przez las czerwony - tytuł wiersza Tymoteusza Karpowicza nawiązujący do biblijnej przeprawy przez Morze Czerwone, itd. itd. 9 Podobnie niejednoznaczne oceny wywołują też rozmaite po­ stacie mądrości: od społecznej zapobiegliwości mieszczańskiej do samotniczej kontemplacji mędrca chroniącego się (lub wygnanego) w lesie, w górach lub na pustyni. baśni w poezji Mickiewicza," Rozprawy PAN w Krakowie, wydział filologiczny t. 60 nr 1, s. 10, Kraków 1921. Zob. też zacytowany dalej Cytaty ze Snu nocy letniej Szekspira w tł. St. Barańczaka. początek polskiego tłumaczenia Boskiej Komedii Dantego. Tekst utworu Witwickiego podaje J. Rostafiński, op. cit., s. Tłumaczenie Anny Tatarkiewicz. W przekładzie tym nazwa 19-21 foret gaste oddana została jako „Las Przeklęty". Fragmenty z Eposu o Gilgameszu w tłumaczeniu R. Stillera, Zbigniew Benedyktowicz podkreśla, że tematem filmu Berg­ wyd. Warszawa 1980 mana jest nie tylko śmierć, ale i miłość: „Są to niemal wszystkie jej 1 0 4 1 1 5 1 2 6 Arvid Kapel rud, Temple Building, a Task for Gods and Kings, „Orientalia" 32, 1963, s. 56-62 Słowa: „Oto Behemot, którego jak i ciebie stworzyłem" brzmią jak odpowiedź na pytanie zawarte w wierszu Blake'a: Tygrys, Tygrys, blask twój bije W borach nocy, ale czyje 7 twarze". Z. Benedyktowicz, Obraz i słowo (O scenariuszach Berg­ mana), w: Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia, Warszawa (b.d.), s. 237 1 3 Zob. mój tekst Noce Cabirii Federico Felliniego, Notatki antropologiczne, „Kwartalnik filmowy" nr 2, 1993, s. 18-26 89 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d00db4bfdd360dc40b6433bb29ac591f.pdf abe6808bdafb19798738f0d6252d2356 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2531 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2351 Title A name given to the resource Gałązka Eneasza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.169-171 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Gałązka Eneasza Wojciech Michera „W powszechnym mniemaniu starożytnych owa fatalna gałąź arycyjska była Złotą Gałęzią, którą Eneasz, posłuszny nakazowi Sybilli, ułamał wybierając się w niebezpieczną podróż, do krainy umarłych. " James F r a z e r . Złota Gałąź. Kędy złoto przez liście blask rzuca wesoły, / Jak pośród mrozów zimy krzew bujny jemioły / Zielenią błyska nową z nie swojego drzewa /1 smukłe pnie okiścią złocistą odziewa: / Tak z dębu gałąź, złota blask sieje wspaniały, / Tak blaszki liści z. wiatrem lekko szeleściały. Wergiliusz, Eneida, ks. V I Czym jednak była Złota Gałąź pozwalająca bezpiecznie węd­ rować po zaświatach? Trudno zadowolić się prostą botaniczną identyfikacją Frazera: „Zlotu Gałąź nie była niczym innym, jak jemiołą widzianą przez poetycką mgiełkę lub ludowe wierzenie. " - dzisiaj bardziej zajęłaby nas pewnie owa „poetycka mgiełka", jako zasada mitotwórcza określająca porządek i sens naszych wyobrażeń. Zachwyt jednak dla (ponad) wiekowego arcydzieła etnologii - jedynego chyba z tamtego czasu, które nadal chce s i ę czytać - każe zaniechać bezpośrednich polemik. Kilka tych przedstawionych tu spostrzeżeń (dla etnologów często bardziej niż oczywistych) niech raczej będzie skromnym wyrazem hołdu dla angielskiego uczonego w 105 rocznicę pierwszego wydania Złotej Gałęzi. Obraz wędrowca udającego się w pełną grozy wędrówkę poza bramę świata wyznaczonego ludziom przez bogów, wędrowca zstępującego do krainy zmarłych w poszukiwaniu najgłębszej prawdy o ludzkim życiu, jest niezmiernie trwały. Wiadomo - pisał Wergiliusz swą Eneidę zasłuchany w rytmicznie dźwięczące źródło greckiej wyobraźni - Homerową Odyseję, by po z górą tysiącu lat samemu stać się bohaterem Boskiej Komedii i przewod­ nikiem Dantego po Piekle. Warto jednak zauważyć, że Eneasz Wergiliusza uczestniczy w innej jeszcze sztafecie podobnych mu podróżników. Proszę przypomnieć sobie, że przed przekrocze­ niem bramy Otchłani w Cumae pertraktuje z jej strażniczką, kapłanką Apollina Sybillą: 1 0 jedno proszę: skoro tu brama jest blisko Acherontu rozlane bagnisko. Dozwól mi ujrzeć ojca drogiego oblicze. Wskaż drogę i podwoje otwórz tajemnicze. Eneida. ks. V I . tl. T. Karyłowski Otóż szukając argumentów w rozmowie tej powołuje się Eneasz na precedensy: Jeśli cień żony Orfej, stroskany niezmiernie. Mógł wywieść trackiej cytry struny dźwięczącemi, Gdy mógł Pol luks za brata schodzić do podziemi Tylekroć - o Tezeju zmilczę i A Icydzie 1 mój ród od Jowisza najwyższego idzie. Eneida. ks. V I . tl. T . Karyłowski Oto więc poprzednicy Eneasza: Orfeusz, Polluks, Tezeusz, Herakles - czterej wędrowcy, którzy zdołali przekroczyć granicę czasu i wieczności w obie strony. Czy mieli poza tym coś ze sobą Wspólnego? Niewątpliwie posługiwali bardzo różnymi metodami odmienne stawiali sobie cele. Tezeusz - pragnący zdobyć Persefonę - poza zuchwałością niczym szczególnym się w Hade­ sie nie wykazał i ratować go musiał Herakles. Ten ostatni (u Wergiliusza - „Alcyd'' (najskuteczniej posługiwał się swą fizycz*ł siłą (do Heraklesa wypadnie nam jeszcze wrócić). Polluks Poszukiwał swego śmiertelnego brata, którego brak boleśnie °dczuwał. Najciekawiej jednak prezentuje się w tej grupie Orfeusz, potrafiący zawiesić kosmiczne prawa nieśmiertelnych brzmieniem swojego głosu i dźwiękami lutni. Siła jego 1 muzyki wydaje się mieć coś wspólnego z blaskiem Eneaszowej gałązki, złotej i „siejącej blask w s p a n i a ł y " : Jakie wrażenie mogła w piekle wywrzeć gałąź Eneasza? To zależy od tego, jak wyobrazimy sobie Otchłań. Trudno bowiem powiedzieć (sprzeczne w tej mierze spotkać można opinie), czy wypełniają żar tak duszny, że wrzeć w nim zaczyna chrześcijańs­ ka smoła, czy też - przenikliwy chłód, znieczulający wrażliwość naszego ciała, spowalniający jego ruchy. Czy panuje tam zgiełk i nieznośne pomieszanie głosów (i tych budzących przestrach i tych przestraszonych), szaleństwo zmysłów, czy też - cisza, w której błąkają się blade cienie opite wodą ze źródła Lete, nie dające oparcia ani spojrzeniu, ani pamięci. Jeżeli wybierzemy wariant pierwszy, orgiastyczny, blask (jak i muzyka) stają się w otchłani zaświatów elementem obcym, sprowadzającym w podziemia porządek dnia, budzący tu zgrozę i obrzydzenie. Łatwo wyobrazić sobie niemal teatralną scenę, gdy w mrokach piwnicznych pojawia się światło - zrazu migotliwe, budzące dopiero cienie, które teraz coraz bardziej zaniepokojone, w nerwowych ruchach gotują się na przyjęcie intruza - światło odsyłające w końcu do niebytu wszelkie uciekające gdzieś po ścianach ciemne ślady nocy. Jeśli jednak przedstawimy sobie zaświaty na podobieństwo snu i mglistych, chłodnych oparów, jako krainę wysuszoną z uczuć (wariant Homcrycki) to zarówno ofiara Odyseusza, jak muzyka śpiewaka z Tracji albo blask wniesiony przez Eneasza staje się obiektem pożądania duchów tęskniących za ciałem i życiem Krwawa obiata, blask Złotej Gałązi, tak jak śpiew, przywracają pamięć, czucie w zeszty wniałych członkach: radość z odczuwania parzącej palce filiżanki z gorącą kawą - przewaga, jaką mają ludzie nad aniołami. Każda podróż ma coś z wyprawy w zaświaty. Każdy bezpiecz­ ny powrót do domu jest zwycięstwem nad Otchłanią; zwycięstwo to ma jednak wysoką cenę: powraca się często z niezagojoną raną ciągłego odtąd niepokoju, nadwrażliwością słuchu nie potrafiące­ go uciszyć głosów przyzywających na powrót w mroki nocy. Jak pisze Jacek Kozik w wierszu Wilki wyobraźni: 1 One tęsknią Rzewnym wyciem nie pozwalają o sobie zapomnieć (...) We śnie słyszę ich pomruki Kuszący odgłos uderzających o ziemię łap To sprawia że wyruszam Uzbrojony w mocne postanowienie Nie baczenia na straty - a Są wśród nich zapomniane kobiety Porzucone dziecko Trudno przestać być pielgrzymem. Tak było z Orfeuszem, który wróciwszy na ziemię bez Eurydyki, nie potrafił między ludźmi porzucić marzenia o ostatecznym odejściu (marzenia le dały początek misteriom). Także Odys dwukrotnie powracał na Itakę (pierwszy raz po wizycie na wyspie Eola), i dwukrotnie znów ją porzucał, by zginąć wreszcie daleko na morzu. U Dantego w Boskiej Komedii tak wspomina swoje życie: Nie mógł powstrzymać syn mój ulubiony Ni cześć starego ojca, ni miłości Powinność, niegdyś szczęście lubej żony, Nie mogły zdusić we mnie ciekawości Zajrzenia w świata roboty misterne, Poznania błędów ludzkich i dzielności. Tt. E. Porębowicz Jest to myśl, która może się też pojawić, gdy rozważamy przypadek Syna Marnotrawnego z ewangelicznej przypowieści (Łukasz 15): gdzie przebywał, gdy go nie było w domu? Czy istotnie trawił czas i pieniądze na hulankach, w spelunkach? I co 169 �czuł, gdy w jakiś czas po powrocie żywa radość z serdecznego powitania stała się już wspomnieniem? Wydaje się, że od Powrotu nie mniej daje do myślenia Odejście syna marnotrawnego (jak brzmi tytuł wiersza Rilkego): Więc odejść z tego zamętu, zmącenia. co nasze jest. lecz do nas nie należy, co nas jak woda w starych studniach pełnych cienia drżąco odbija i zaciera obraz świeży; od wszystkich rzeczy, co się nas jak ciernie czepiają, jeszcze raz - odejść od tego, (•••) A jednak odejść, odejść jak dłoń z dłoni, jak gdyby bliznę rozdarto na powrót, znów odejść: dokąd? W przestrzeń niewiadomą (...) Na siebie wszystko wziąć nie do pozbycia dać upaść temu, co się ma stałego, by paść samotnie, nie wiedząc dlaczego Czy to jest wejście do nowego życia? Tt. M. Jastrun Wydaje się, że taką właśnie chwilę odejścia, rodzaj zawartej w niej pokusy, pokazuje Rilke w innym jeszcze wierszu Doświadczenie śmierci: Lecz gdyś odchodził, zabłysło na scenie pasmo rzeczywistości przez tę szparę, gdzieś zniknął: zieleń prawdziwej zieleni, prawdziwy promień, las, któremu dateś wiarę. Tt. M. Jastrun Powrót syna marnotrawnego był dość popularnym tematem malarskim. Diirer, przedstawiając zdarzenie to wśród świń, przy korycie, podkreśla jego pokutny sens, pokazuje skruchę i żal powracającego. To samo jest u Rembrandta: widzimy młodzień­ ca, obdartego i naznaczonego trudami drogi, klęczącego przed ojcem, który - wyraźnie wzruszony - przytula dziecko do piersi. Ale jest w tym obrazie (ostatnim, jaki Rembrandt w swoim życiu namalował) jeszcze coś: oto młody podróżnik ma na nogach znoszone buty - saboty, które nie obejmują pięt. Nic więc dziwnego, że w pozycji, jaką przyjął pokornie, lewy but zsunął mu się z nogi. Niby nic; a może tylko dodatkowa oznaka szacunku (bose stopy). Myślę jednak, że ta uchwycona przez malarza naturalność, to także swoisty znak: w ten sposób przypomina o sobie owa nieznana i kusząca dal - pewna, że nie straciła jeszcze swego adepta. Zaskakująco podobną scenę przynosi bowiem grecki mit o Jazonie. Urodzony w bardzo niesprzyjającej politycznie sytuacji dzieciństwo spędził pod znakiem śmierci: groziła mu ona z ręki Peliasa, stryja uzurpującego tron w rodzinnym Jolkos; przede wszystkim jednak - po to, by uchronić nowonarodzone dziecko przed siepaczami - plotkę o jego śmierci rozpuściła jego matka. W konsekwencji na kilkanaście lat zamieszkał w dzikich górach, ojczyźnie centaurów i dzikich zwierząt - przestrzeni tradycyjnie wyobrażającej zaświaty. Gdy wreszcie Jazon powrócił do kraju, ubrany był w bardzo dziwny strój: skórę pantery (pozwalającą zachować wygląd dziki i nieludzki: w takim też stroju Herakles udał się był do Hadesu, gdy wyprowadzał stamtąd Cerbera) oraz - tylko jeden sandał. I ten właśnie szczegół - brak buta na jednej nodze - był ujawnioną wcześniej przez wyrocznię rozpoznawczą cechą Jazona. Bez względu na to, czy kryje się za tym jakiś historyczny obyczaj greckich wojowników (co sugeruje Robert Graves), myślę, że w ten sposób wyrażona została przede wszystkim pewna mitologiczna informacja: brak jednego buta na nodze, tak jak kulawość, albo np. kopyto zamiast stopy, to cecha właściwa postaciom, które przybywają z odległych krain, z zaświatów, przybywają do nas, ale (jak choćby diabeł) nawet jeśli są bardzo do nas podobne, zachowują bliski kontakt z ową drugą, obcą nam stroną istnienia (niejako jedną nogą pozostają ciągle T A M ) . Istotnie - Jazon nie pozostał długo w rodzinnym Jolkos. Wyruszył w drogę, by zdobyć Złote Runo. A załogę okrętu Argo - prócz kilkudziesięciu mniej znanych śmiałków - stanowili: Herakles, Kastor z Polluksem, Orfeusz i (w późniejszych, rzymskich wersjach opowieści) Tezeusz. Czterej znani już nam 170 poprzednicy Eneasza (pięciu, jeśli liczyć Kastora). Czy nie jest to wystarczający powód, by zastanowić się, czym było zdobycie Złotego Runa? Szczególnie, że wyprawa ta ma też znamiona poszukiwania cudownej rośliny. Historycy sugerują, że w micie o Argonautach zachowało się świadectwo starożytnej techniki wydobywania złota z piasków złotonośnej rzeki. Jest to bardzo ciekawa informacja. Zapewne dawni poszukiwacze złota rzeczywiście posługiwali się baranim futrem, by na jego tłustych, wełnistych kosmykach zatrzymywać płynące rzeką grudki kruszcu. Niewątpliwie też ozdobione w ten sposób żółtym metalem kożuchy mogły stać się inspiracją dla opowiadających historię o Jazonie. Ale przecież informacja ta w żaden sposób nie wyjaśnia sensu mitycznej opowieści, nie będącej kroniką wyprawy poszukiwaczy złota. Dużo przydatniejsze dla zrozumienia jej sensu jest dość zaskakujące spostrzeżenie francuskiego alchemika z X V I wieku, zapisane w Rozprawie o Kamieniu Filozoficznym (Discours sur la pierre des philosophes), a utożsamiające wyprawę Argonautów z ostatnią ze słynnych 12 prac Heraklesa. Anonimowy autor pisze m.in.: „Le grand roy Hercules et le prince Jason a la conąueste de la riche Toison d'Or en File de Colchos...", a następnie, w wykwintnie (po francusku) ułożonym sonecie, rzetelnie wymie­ nia wszystkie 12 prac herosa. Przedostatnią jest wyprowadzenie z Podziemi psa Cerbera (Et Cerbere aux trois chefs d'enfer attire encor), jako ostatnią jednak przedstawia wcale nie zdobycie złotych jabłek z ogrodu Hesperyd. ale właśnie - Złotego Runa (Gaignant la Toison d'Or par subtile manierę). Oczywiście francuski wyznawca filozofii hermetycznej pod­ porządkowuje logice jej symboli wszelkie obrazy mitologiczne, ale niewątpliwie logika ta skuteczniejsza jest od płytkich eksplikacji historycznych. Historie podróży Jazona i Heraklesa rzeczywiście są do siebie podobne. Nie tylko ich cel jest niemal identyczny (ogród z drzewem dźwigającym cudowny, złoty owoc; wąż-smok pilnujący drzewa; kobieta będąca kapłanką sanktuarium); taki sam jest także punkt wyjścia: obaj chcieli mianowicie odzyskać należący im się po przodkach tron. W tym miejscu należy sobie uświadomić, jak wielka jest symboliczna, religijna rola prawowitego władcy będącego gwa­ rantem świętego porządku na ziemi. Wprawdzie w żadnym z tych dwóch mitów nie mówi się o zagrożeniach wynikających z nie­ obecności króla, ale sytuacja laka w kategoriach mitu równo­ znaczna jest z upadkiem i pogrążaniem się kraju w chaosie. Klasycznym tego przykładem jest średniowieczna Opowieść o Graalu, gdzie choroba króla (bezwład nóg spowodowany zranieniem tych partii ciała, które odpowiedzialne są za płodność mężczyzny) zamienia piękny kraj w Ziemię Jałową. W opowieści o Graalu zbawienie - zarazem królowi i całej krainie - może przynieść rycerz, który odnajdzie cudowne naczynie zwane Graalem i będzie potrafił odpowiednio wykorzy­ stać jego moc. Ciekawe, że powołany do wypełnienia tej misji Perceval (również on!) rodzi się i spędza dzieciństwo niejako w krainie śmierci: w nieprzebytym lesie nazywanym Foret Caste, co można przetłumaczyć jako las zniszczenia, pustki, śmierci. A na dodatek i on. Perceval, pozbawiony jest swej królewskiej tożsamości - nie wie, że pisany jest mu tron; co więcej - nie zna nawet własnego imienia. A zatem historie Jazona, Heraklesa, Percevala mają charakter inicjacyjny; zarazem jednak indywidua­ lne działania bohaterów i stan, w jakim się znajdują, osiągają też wymiar kosmiczny. Schemat podróży po skarb mający przynieść zbawienie zarów­ no jego znalazcy, jak i całemu światu, doczekał się niezliczonych wcieleń i wariantów. Korzystają z niego twórcy dzisiejszej kultury masowej (filmy typu Wodny świat), ale odnaleźć go można przecież także w Biblii. Historia potopu na przykład przedstawia świat człowieka w stanie upadku, zwyrodnienia, w którym ginie ustanowiony na początku boski porządek. Ocalenie może zaś przyjść ze strony wybrańca - Noego. Wpraw­ dzie świat Jazona lub Heraklesa nie zostaje dosłownie zalany wodami potopu, ale i oni wyruszają przez morze w poszukiwania ratunku. Na koniec zaś docierają do miejsca gdzie rośnie święte drzewo. Pojawia się ono również w historii Noego, choć-podob­ nie jak w historii Eneasza - w postaci bardzo skromnej: jak ' gałązka, i tym razem dostarczona przez gołębia. 1 �Potop jest ideowym powtórzeniem kreacji świata, opisanej w pierwszym rozdziale Księgi Rodzaju (wynurzeniu się ziemi z otchłani ciemnych wód chaosu Techom odpowiada wynurzenie się góry Ararat; w obu też wypadkach Bóg na koniec zwraca się do człowieka w ten sam sposób: „Bądźcie płodni i rozmnażajcie się, abyście zaludnili ziemię i uczynili ją sobie poddaną"). Gałązka oliwna przyniesiona przez ptaka, znak odradzającego się życia, kojarzyć się może jednak raczej z drugim opisem stworzenia świata, nie z wody, lecz. pustyni: Gdy Pan Bóg uczynił ziemię i niebo, nie było jeszcze żadnego krzewu polnego na ziemi ani żadna trawa polna jeszcze nie wzeszła - ho Pan Bóg nie zsyłał deszczu na ziemię i nie było człowieka, który by ją uprawiał. Lecz. źródło wytrysnęło z ziemi i zwilżyło ląd. Wtedy Pan Bóg ulepił Adama z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia, i stał się Adam istotą żywą. A zasadziwszy ogród w Edenie na wschodzie. Pan Bóg osadzi! tam Adama. I wywiódł Pan Bóg z. ziemi wszelakie drzewo miłe z. wyglądu i smaczny owoc rodzące, oraz drzewo Życia w środku tego ogrodu, i drzewo wiadomości dobrego potopu, a następnie zasadzone w ogrodzie bogini Isztar. Wpraw­ dzie wyrosło, ale: „Jego pień bez liści. Wąż nie znający czarów siadł w korze­ niach, gniazdo założył. Ptak Imdugud w szczycie się zagnieź­ dził, chowa pisklęta. W pośrodku drzewa gniazdo umościła upiorzvca Lilit wabiąca mężów.'' Tł. R. Stiller W tej sytuacji potrzebna była ingerencja Gilgamesza: wystraszył ptaka, przegnał Lilit i - zabił węża. Ale czy węża rzeczywiście można zabić? Spotkali się znowu: gdy Gilgamesz wyprawił się na poszukiwanie „tajemnicy życia".Za górami i morzami, po drugiej stronie wód śmierci, spotkał Utnapisztima. który - jak Noe - przepłynął niegdyś Arką wody potopu i w ten sposób zdobył nieśmiertelność. Tajemnicę wiecznego życia zdradził przybyszo­ wi: i ona wiązała się z czarodziejską rośliną, ziołem nieśmiertel­ ności, rosnącym na dnie podziemnego oceanu. Oto słowa Gil­ gamesza: „To zioło to kwiat niezwykły, który leczy z. niepokoju, człowiek może dzięki niemu życia dostąpić. Do Uruku warownego wezmę to zioło, lud nim nakarmię i mocy doświadczę. To zioło zwie się starzec-znowu-młody, jak ja. Jeżeli to się spełni, sam go zażyję i młodość odzyskam.'' i'złego. (Rdz. 2.4-9) Tym razem to nie suchy ląd wyłania się ze śmiertelnego chaosu wody, lecz - na odwrót - ż y z n y ogród z suchej, jałowej pustyni zroszonej wodą życia. Symboliczna struktura obu tych kosmogonii jest jednak podobna: pustynia, tak jak morze, wydaje się nie mieć kresu, jest żywiołem wrogim ludzkiemu życiu i nie nadaje się do zamieszkania. W tym sensie suchy ląd (jako przeciwieńst­ wo otchłannego oceanu) i wilgotna oaza (jako przeciwieństwo równie otchłannej, suchej pustyni) stają się obrazem świata przychylnego człowiekowi, świata stworzonego dla niego. W raju najbardziej charakterystycznym elementem jest rosnące w jego środku święte drzewo. Nie trzeba tu przedstawiać uniwersalnej i tak dobrze znanej symboliki drzewa kosmicznego. Przypomnę tylko, że w sensie mitologicznym zachowuje ono pamięć kreacji, że zawarta jest w nim moc, która dokonała przekształcania chaosu w porządek nazywany przez Greków kosmosem. Dlatego też mity nadają często owym świętym drzewom formę odzwierciedlającą porządek świata: mają one na przykład tyle gałęzi ile miesięcy w roku, tyle owoców ile tygodni, tyle liści ile dni. Podobnie opisuje drzewo św. Jan w swej Apokalipsie: ,,A z tej i z tamtej strony rzeki [rosło] drzewo życia przynoszące owoców dwanaście, dające owoc każdego miesiąca, i liście drzewa moc miały uzdrawiania narodów". Gałązka zerwana z takiego drzewa potrafiłaby niewątpliwie powstrzymać destrukcyjne, śmiercionośne siły piekieł. Gałązka z drzewa życia. Człowiek, któremu wolno by skorzystać z jej mocy nic musiałby obawiać się śmierci. Miejsce piekielnej przygody Eneasza Wergiliusz określa jako „brzeg Hesperii". Nic dziwnego, że w późniejszych czasach „gałązka, co złotym prętem wzrok zadziwia I I liśćmi" utoż­ samiana bywała z cudownym drzewem z ogrodu Hesperyd. Tak uczynił na przykład znany już nam autor Rozprawy o Kamieniu Filozoficznym (powołujący się na jednego z. wczesnych al­ chemików Morienusa). Ale jabłoń Hesperyd, jak mówiliśmy, jest dla niego tożsama symbolicznie także ze Złotym Runem. Co więcej - złotonośna Kolchida to jednocześnie biblijny raj. Istnieje niewątpliwie pewien syntetyczny wzorzec mitycznego drzewa życia, którego ważnym elementem jest dwoje stojących obok niego ludzi oraz smok - reminiscencja potwora uosabiające­ go pierwotny chaos. W ą ż owijający się wokół drzewa po raz pierwszy chyba pojawia się w suineryjskim Eposie o Gilgameszu. Wspominane tam drzewo przyniesione zostało przez wody Nie należy oczywiście poszukiwać tego ziela w z w y k ł y c h atlasach botanicznych, ani też racjonalizować jego działania, sugerując na przykład, że mowa tu pewnie o roślinie obdarzonej właściwościami leczniczo-dopingującymi. Potrzebny jest klucz do oznaczania roślinności mitycznej, a w nim okaz nasz znajdzie się zapewne na tej samej stronie, co gałązka Eneasza i rajskie drzewo życia. Co do Gilgamesza - jak wiadomo, nie było mu dane skorzystać z cudownych właściwości ziela: „Ujrzał staw Gilgamesz, gdzie wody chłodne, wstąpił weń i w wodzie jego się skąpał. Wąż poczuł zapach tego zioła, z jamy swej wychynął i zioło porwał. Z powrotem uchodząc skórę zrzucił. Nieszczęśliwą tę przygodę można zapewne potraktować jako zapowiedź upadku Adama i Ewy, którzy przez węża przecież utracić mieli swe życie wieczne. Ale zarazem, czyż scena ta nic wiąże czarodziejskiej mocy zioła nieśmiertelności właśnie z po­ stacią węża? Wydaje się, że ten pełzający po ziemi gad to ktoś więcej, niż tylko kusiciel namawiający do grzechu; jest on także pośrednikiem, i to podwójnym: między mężczyzną i kobietą, oraz między życiem i śmiercią, łączącym w sobie obie te strony egzystencji. Dlatego często - po to właśnie, by podkreślić tę dwoistość węża, jego przynależność do obu światów - bardzo często w scenach mitycznych zostaje on podwojony i występuje w postaci wężowej pary. Tak jak na kaduceuszu - niczym miniaturze drzewa życia - należącym do Hermesa (przewodnika dusz, pośrednika między bogami i ludźmi, między tym i tamtym światem), albo Asklepiosa, innego aktywnego uczestnika mis­ terium pośredniczenia między życiem a śmiercią, potrafiącego przywracać życie lekarza, który na koniec znalazł miejsce wśród gwiezdnych konstelacji jako Wężownik. Podobieństwo do przygody Eneasza odnaleźć można także w Misterium Paschalnym i zejściu Chrystusa do Otchłani. Chrześcijański Bóg-Człowiek nie musiał jednak szukać cudow­ nego drzewa ani zrywać z niego gałązki: według zgodnej tradycji Ojców Kościoła drzewem życia był bowiem krzyż. Nosząc tytuł -jak Asklepios - Soter tou kosmou. Zbawca świata, w y w y ż s z o n y na k r z y ż u tak, jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni (por. Jan 3,14)", sam stał się Owocem, zabitym barankiem o Złotym Runie, obdarzającym innych swoją mocą życia. A to jest już zdarzenie zupełnie innej natury. PRZYPISY W istocie ten szereg jest znacznie dłuższy: pomiędzy Odysa i Eneasza ' R. Graves, Mity greckie. Warszawa 1974, s. 531 należałoby na przykład wstawić Era z Platońskiego Państwa. O „homeryc* Discoursd'Auter Incertain sur la Pierre des Philosophies, wydanie w: ko-platońskim rodowodzie idei człowieka-pielgrzyma" pisze Elżbieta „Cahiers de 1'Hermetisme"- Alchimie, Paris 1978, s. 41-72 Wolicka w eseju Odyseja - Politeja: „Znak''nr I (440), I 1992, s. 14-33 Por. W. Michera, Śmierć Jasia i Małgosi, „Konteksty" nr 3-4, 1994, s. Zarazem jednak te dwie postacie uosabiają dwie klasyczne definicje 85-89 P'ekna, jako consonantia et claritas, harmonia i blask. * O podobieństwach między Asklepiosem i Chrystusem zob. J. Klinger, Przywołuję tu oczywiście scenę zfilmuNieba nad Berlinem (Les uiles Z zagadnień wpływów archeologii biblijnej na nowe rozumienie nie­ 'l" desir) Wima Wendersa. których elementów doktryny wczesnochrześcijańskiej, w tegoż: O istocie J. Kozik. Ślad po marz.eniu. Warszawa 1995, s. 25 prawosławia, Warszawa 1983. s. 91-109 1 1 4 17'l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5795615037ed111eeda95ed07bf24465.pdf 5d7f11fbf44cf9d780e3e05d2ecc259b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5341 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4962 Title A name given to the resource "Lathesthai" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.217-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Theogonia zaczyna się urokliwie: Hezjod opisuje korowody i wdzięczne tańce w wykonaniu Muz helikońskich, dziewic o „miękkich stopach”, na górze H e­ likon... Otóż one to - „piękne, budzące tęsknotę” bo­ ginie .. .kiedyś H ezjoda uczyły pięknego śpiewu WOJCIECH MICHERA Lathesthai. O pokusie zapomnienia kiedy owce wypasał u stóp Helikonu boskiego.1 W dalszym ciągu tej Dichterweihe, czyli sceny poetyc­ kiego powołania, Muzy zwracają się do pasterza w trzywersowej apostrofie (ww. 26-28): „O pastuchy wiejskie, zakały, brzuchy wyłączne! W iele zmyślał mówiąc rzeczy do prawdy podobne poimenes agrauloi, kak elenchea, gasteres oion iske pseudea polla legon etumoisin homoia Wiemy, jak głosić kłam stw a liczne do prawdy podobne, idmen pseudea polla legein etymoisin homoia wiemy też, gdy zechcemy, jak rzeczy prawdziwe obwieszczać”. idmen d’, eut’ ethelomen, alethea gerysasthai Pomijam tu subtelny sens linijki pierwszej.2 Dwie następne - to jedno z najbardziej enigmatycznych w całej literaturze greckiej stwierdzeń dotyczących sztuki poetyckiej.3 Interpretuje się je zazwyczaj w ka­ tegoriach historycznych, jako polemikę Hezjoda z in­ nymi twórcami. Zgodnie z tym poglądem dwojakie umiejętności, jakie przypisują sobie Muzy, odpowiada­ ją dwóm typom poezji. Cechą pierwszego (w. 27) były­ by - podobne do prawdy, ale jednak, i tym bardziej niebezpieczne - kłamstwa. Cenniejszy typ poezji (w. 28), rzekomo uprawiany przez samego Hezjoda, miał­ by zawierać czystą prawdę. Powstało wiele koncepcji naukowych, usiłujących określić przedmiot tej domniemanej krytyki. Mówi się na przykład, że Hezjod miał na myśli wszelką poezję poza swoją własną; albo też inne, powstałe wcześniej, lokalne, beockie teogonie i genealogie (warto pamiętać o kontekście społecznym greckiej poezji:4 była ona pre­ zentowana publicznie, często w sytuacjach ceremonialanych, którym towarzyszyły konkursy; kontekst agonistyczny właśnie mógłby tłumaczyć tu obecność moty­ wów „krytycznoliterackich”); najczęściej jednak uważa się, że Hezjod zwraca się przeciw poezji epickiej - w ca­ łości, lub też przeciwko najważniejszemu jej przedsta­ wicielowi - Homerowi.5 Graziano Arrighetti usiłuje tę koncepcję doprecyzować, wskazując jeszcze dokładniej przedmiot Hezjodowego oburzenia.6 Jego argumenta­ cja opiera się przede wszystkim na (powszechnie zna­ nym) podobieństwie 27. wersu Theogonii Wiemy, jak głosić kłam stwa liczne do prawdy podobne, Arrighetti uważa, że ten niemal dosłowny cytat uznać należy za jednoznaczną referencję: Hezjod nie przeciwstawia się całej poezji epickiej, ani nawet ca­ łemu Homerowi (przecież sam przychylnie nawiązuje niekiedy do wydarzeń opisanych w Iliadzie), jego kry­ tyka ogranicza się do roli, jaką Homer pozwolił ode­ grać Odysowi. D la Hezjoda, natchnionego przez M u­ zy, usiłującego w swoim poem acie przedstaw iać ‘prawdę absolutną’, oburzająca jest ta Odysowa prze­ biegłość retoryczna, słowna „obrotność” ,7 dwuznacz­ na postaw a - lekceważąca to, jakim i rzeczy są „n a­ prawdę” , wykorzystująca zaś słowo jako narzędzie kłamliwej, pokrętnej perswazji, skupiona na „czaro­ waniu” (thelxis) słuchaczy. Interpretacja ta budzi jednak wątpliwości. Ja k za­ uważa Pietro Pucci, trudno pom inąć fakt, że Hezjodowe Muzy patron ują zarówno poezji „prawdziwej” , jak i „fałszyw ej” . Być może więc am biw alentna zwodniczość (w. 27) ciąży na języku wszelkiej poezji - także poezji H ezjoda, a słowo poetyckie zawsze za­ wiera zarazem prawdę i fałsz; fałsz jednak tak bardzo podobny do prawdy, że w zasadzie z nią ‘identyczny’ (bo tak właśnie można też tłum aczyć przymiotnik homoia).8 Argum entem przeciw „dualistycznej” interpretacji owych dwóch linijek z apostrofy Muz jest, jak sądzę, wymowa Theogonii jako całości. A le już nawet dalsze fragmenty samego prologu zawierają przychylną ocenę słownych praktyk perswazyjnych, realizujących nieja­ ko program z wiersza 27. W ocenie tych praktyk chęt­ nie użylibyśmy określenia „sofistyka”, gdyby nie fakt, że historyczni sofiści pojawią się w Grecji dopiero 300 lat później. * idmen pseudea polla legein etumoisin homoia do 203. wersu 19. księgi Odysei. Jest to scena, gdy Odyseusz, ukrywający jeszcze swą tożsamość w prze­ braniu żebraka, opowiada Penelopie na poły zmyśloną historię. A utor Odysei tak komentuje jego słowa: 217 Czytamy zatem (83-90) passus o królach - królach dobrych, „czcigodnych” ! - którzy otrzymawszy „dar święty Muz dla rodu ludzkiego”, potrafią bardzo sku­ tecznie przekonywać poddanych do swoich racji. Ko­ mu bowiem Muzy �Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA. n a język rosę leją przesłodką wnet z ust jego popłyną słowa miodowe, a ludzie wszyscy n a niego patrzą, kiedy rozsądza sprawy prostym wyrokiem; a gdy nieomylnym słowem przemówi, zaraz spór, choćby wielki, zręcznie do kresu przywiedzie. W tedy bowiem rozumni królowie, kiedy to ludziom pokrzywdzonym n a m iejscu dają zadośćuczynienie, łatwo ich przekonując i łagodnymi słowami. malakoisi paraifamenoi epeessin Wprawdzie wyroki „rozumnych królów” (basilees echefrones) są „proste”, a mowa „nieomylna” (asfaleos), najważniejsza wydaje się słodka pieszczotliwość ich słów - miodowych, łagodnych, ale i (właśnie przez to) zręcznych. Wydawać się może, że sytuację tę rozważać należy w kategoriach nie tylko estetycznych, ale przede wszystkim retorycznych i socjotechnicznych. „Święty dar Muz” służy tu bardzo skutecznemu prze­ konywaniu, ma coś z propagandy, która zastępuje, ale i w jakimś sensie przypomina metody „przymusu bez­ pośredniego” . Znane są zresztą z literatury greckiej przykłady łączenia obu tych form perswazji (pisze na przykład Bakchylides, że „Słowami łagodnymi i siłą rąk” powstrzymała króla Projtosa jego straż przybocz­ na, gdy ten usiłował targnąć się na swoje życie).9 Wspomnijmy też, że użyte w 90. wersie słowo parafemi, przez Jerzego Łanowskiego tłumaczone jako „przekonywać” , dosłownie znaczy „z-wodzić”, „spro­ wadzać z dobrej drogi” , a stąd także - „mówić pod­ stępnie, nieszczerze, m am ić” .10 W Iliadzie czytamy na przykład, że parfasis jest jednym ze składników słynnej „przepaski” , kestos, z pom ocą której Afrodyta, z okrut­ ną bezwzględnością, kogo chciała, zmuszała do miłości.11 W przekładzie Kazimiery Jeżewskiej mamy w tym miejscu „złudne podniety” (14.215-217): wspólnego z poszukiwaniem „prawdy” . Perswazyjność „miodowych słów” bardziej niż „przekonywaniem” jest „upajaniem”, a nawet pętaniem umysłu i woli drugie­ go człowieka, przypominając agresywną magię miło­ sną, powab i pokusy erotyczne, „co zwodzą umysły n aj­ rozumniejszych” .12 D latego zresztą Peitho, bogini uosabiająca siłę retoryczną - bez której nie byłoby też „polityki”, czyli życia publicznego w greckiej polis należy do orszaku Afrodyty.13 Podobnie jak królowie, swą sztuką uwodzą też poeci-pieśniarze,14 o których dalej tak pisze (i to pisze z uznaniem!) autor Theogonii (ww. 96-103): i szęsny ten, kogo Muzy ukochały, bo z ust mu głos płynie pełen słodyczy. N aw et jeśli ktoś w piersi ból nosi świeżo doznany, serce zgorzałe mu jęczy, to jednak gdy pieśniarz-aojdos, sługa Muz, mu zaśpiewa o czynach ludzi dawniejszych i o bogach szczęśliwych, co n a Olimpie mieszkają, zaraz mu myśl odmieni, zapomni i nie spam ięta aips' ho ge dysphrosyneon epilethetai oude ti kedeon trosk swych, bo szybko odwróci wszystko dar bogiń. memnetai N atchniona pieśń odmienia zatem myśl i koi ból, czyniąc go jakby niewidzialnym. Jest niczym sen albo upojenie - winem lub właśnie m iodem .15 Określenie „odwracać umysły” (od nieszczęść), paretrape z wersu 103., jak zauważa Pucci, przypomina paraifamenoi wer­ su 90., „zwodzącą” perswazję dobrych królów. M iodo­ we słowa tych ostatnich kładą kres wszelkim sporom pełna słodyczy pieśń pieśniarzy sprowadza zapomnie­ nie trosk. I właśnie to sztucznie wywołane ‘zapomnienie’ 0 bólu i nieszczęściach, stan rozkoszny, ale i zgubny to ważny topos greckiej literatury. W przepasce tej wszystkich rozkoszy uroki się mieszczą: * powab miłosny, tęsknota pożądań i zwierzeń poufność, złudne p o d n i e t y , co zwodzą umysły najrozumniejszych p a r f a s i s he t’ eklepse noon puka per froneonton Zwodniczość też, a nie tylko subtelność i delikat­ ność, kryje się za „łagodnością”, albo raczej „miękko­ ścią” (malakos) słów wypowiadanych przez królów, którzy niczym psychoterapeuci pragną wzbudzić (czy zawsze uczciwie?) zaufanie słuchaczy i zapanować nad ich umysłem. Prawie identyczne sformułowanie a przy tym m ające jednoznaczny sens zwodzenia i oszukiwania - pojawia się w Odysei (16.286-287). O to Odyseusz, szykując się do krwawej rozprawy z za­ lotnikami, nakazuje synowi swemu, Telemachowi, by zabrał z sali biesiadnej wszelką broń, i dodaje przy tym: „zalotników zaś zagaduj miękkimi słowami”, mnesteras malakois epeessin / parfasthai. Mądrzy królowie działają zapewne - podobnie jak pouczony przez ojca Telemach - w słusznej sprawie, niemniej ich siła przekonywania nie musi mieć wiele Cała Odyseja (stanowiąca istotny kontekst twór­ czości Hezjoda) jest opowieścią o pamięci, która - jako swoisty ‘imperatyw etyczny’, i to bardzo ‘kategoryczny’ - skłania bohatera do powrotu (nostos) na Itakę. Jako więc szczególnie niebezpieczna pokusa jawi się w niej ‘zapomnienie’ - „zapomnienie o powrocie” (nostou te lathesthai). Tym bardziej że „powrót” (nostos) był w Grecji archaicznej, i w samej Odysei, słowem i figurą myślową ściśle związaną z ideą docierania do prawdy (pokrewieństwo etymologiczne nostos i noos - umysł).16 To nie przypadek zatem, że w tak wielu scenach Odysei tak wielką rolę odgrywają rozmaite „anestetyki”, skutecznie łagodzące ból i sprowadzające zapo­ mnienie. Środki te należą do jednej z trzech sfer: sek­ su, „farmaceutyków” (pharmaka) lub słowa (retoryka 1 poezja, oczywiście śpiewana). Te trzy zjawiska psy­ chospołeczne, trzy sfery rozkoszy, dopełniają się wza­ jemnie, służąc sobie w tekście jako kontekst metaforyzacyjny.17 W artością zaś, która je łączy, jest perswazyj­ 218 �Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA. na moc (o)czarowywania (thelxis, od thelgo - głaskać, stąd: zbałamucić, uwieść, uśpić, odurzyć, pomieszać zmysły, oczarować). Zapomnieniu ulegają zatem - wbrew swej woli - ci towarzysze Odysa, którzy zjedli „lotosu miodny plon” w krainie Lotofagów18 (9.82 n.); a także ci, których później ugościła czarodziejka Kirke - dodając do po­ trawy „zgubnych ziół” (pharmaka lygr) - „by do szczę­ tu zapomnieli (hina panchu lathoiato) o ziemi ojczystej” (9.235-236); po czym zamieniła w świnie.19 Sprytny Odyseusz uratował wówczas towarzyszy; później jed­ nak sam ‘zapomniał’ (czy może: ‘zapomniał się’), pod­ dawszy się urokowi boskiego ciała czarodziejki. M inął cały rok, nim przyszło ‘opam iętanie’, tym razem dzięki towarzyszom, którzy mówili z wyrzutem: „Bóg cię opę­ tał (dosł.: daimoni, „daim onie”), czas przypomnieć so­ bie (mimneskeo) o ziemi ojczystej” (10.472). Podobnie było potem z nimfą Kalipso, u której Odys spędził samotnie ostatnie lata tułaczki. Niewola ta również była rozkoszna, a piękna córka A tlasa sta­ rała się ze wszystkich sił, by heros na zawsze już pozo­ stał na jej wyspie. Nie karmiła go jednak ziołami, lecz czarodziejskim (czarującym) słowem (1.55-57): „On płacze, a ona wciąż miękkimi (malakoisi), pieszczotli­ wymi (kai haimuloisi) słowami (logoisin) czaruje (thelgei), iżby zapomniał Itaki (hopos Ithakes epilesetai)”. Gdyby zapomniał - przestałby płakać. Ale „on śmierci raczej wygląda” . Kirke i Kalipso pełnią w Odysei bardzo podobną funkcję: pięknej, niebezpiecznej, ale też - co należy podkreślić - obdarzonej boską mądrością kusicielki. 0 pierwszej (trzykrotnie) i o drugiej (raz) Homer wy­ śpiewuje identyczną frazę:20 euplokamos, deine theos audeessa, co Parandowski tłumaczy jako „pięknowłosa, dziwna bogini o ludzkim głosie” . Przekład ten jest jed­ nak mylący. Grecki tekst nie mówi wcale, jakoby głos bogini był „ludzki”. Homer pisze jedynie, że zarówno jedna, jak i druga, jest audeessa, czyli obdarzona „gło­ sem”. Jakim? Mamy prawo domyślać się, że właśnie ra­ czej „nie-ludzkim ” , nie-zwykłym, profetycznym. Zwłaszcza że określający boginie przymiotnik deine zna­ czy nie tylko, i nie tyle, „dziwna”, w potocznym znacze­ niu słowa, ale i „straszna”, „przerażająca” , „niesamowi­ ta” . Straszna właśnie nieludzką potęgą pięknego ciała 1 słowa - zarazem uwodzącego, jak i objawiającego. D o tej samej grupy przerażających kusicielek,21 i to w najbardziej - a nawet wyłącznie! - destrukcyjnym aspekcie, jako jej najstraszniejszy, wampiryczny wa­ riant, zaliczyć też trzeba na wpół ptasie Syreny (Seirenes) z księgi 9., które „czarują (thelgousin) wszystkich, co do nich przychodzą” (9,40). Kto zaś „posłucha gło­ su Syren, temu już nie wrócić do domu i nie zobaczyć żony i dziatek, idących naprzeciw z radością, bo go Sy­ reny uwiodą (thelgousin)” . Wołały zatem do Odysa: „Chodź do nas” - „zatrzy­ maj statek, byś mógł słuchać naszego głosu. N ikt bo­ wiem tu nie przepłynie na czarnym okręcie, póki z na­ szych ust nie posłyszy słodkiej pieśni”. Jednak ta pęta­ jąca umysł, narkotyczna pieśń wyrażała nie tylko zmy­ słową pokusę erotyczną, ale również - poznawczą. W dalszej części swej apostrofy do Odysa Syren śpie­ wały bowiem: „ A k to się nią [pieśnią] nacieszy, odjeżdża mądrzej­ szy, bo w s z y s t k o w i e m y - i co z woli bogów wycierpieli Argiwi na równinie trojańskiej, i co się dzieje na całej ziemi żywiącej rzesze” . Jednak tłumaczenie Parandowskiego i w tym wy­ padku gubi pewien istotny szczegół. Otóż owo kluczo­ we „wiemy”, idmen, w oryginale powtórzone jest dwu­ krotnie, i za każdym razem stoi na początku wersu (12.189-191): W ie m y . idmen gar toi panth’, hos eni Troie eureie Argeioi Troes te theon ioteti mogesai 219 wiemy t e ż . idmen d’, hoson genetai epi chtoni pouluboteir co dokładnie przypomina (zapowiada?) podwójne id­ men z Prologu Theogonii Hezjoda (27-28), gdzie po­ dobne referencje przedstawiają Muzy: W i e m y , jak głosić kłam stw a liczne do prawdy podobne, idmen... w i e m y t e ż , gdy zechcemy, jak rzeczy prawdziwe obwieszczać” idmen d’... Choć podobna konstrukcja powtórzonego idmen po­ jawia się u Homera kilkakrotnie, a także w tekstach in­ nych autorów, cały kontekst pozwala powiedzieć, że Sy­ reny przypisują tu sobie atrybuty Muz - kobiecych istot, które pięknie śpiewają, radując słuchaczy, a zarazem ob­ darzone są „nie-ludzką” wiedzą.22 W starożytności istniał nawet pogląd, że matką Syren była Muza Terpsychora. Bez względu jednak na stopień rodzinnego pokrewień­ stwa, można uznać, że Syreny to niejako lustrzane odbi­ cie olimpijskich Muz. Nie wolno tylko im uwierzyć, bo przecież na wybrzeżu ich wyspy „pełno jest kości tych, co słuchali ich głosu, pełno butwiejących skór” (9.45-46). Syreny dowodzą swoich kompetencji, zwracając się do Odysa po imieniu, co bynajmniej nie jest takie oczy­ wiste, skoro inni bohaterowie Odysei, w tym istoty bo­ skie lub półboskie (jak choćby Kirke, Polifem albo Feakowie), wcale nie zawsze potrafią od razu rozpoznać swego gościa. Szczegół ten potwierdza niejako deklaro­ wane aspiracje skrzydlatych śpiewaczek. Co więcej, wnikliwa analiza filologiczna pokazuje, że ich wypo­ wiedź to swoista ‘intertekstualna’ stylizacja - napisana językiem przypominającym bardziej Iliadę niż Odyseję.23 Nie m a wątpliwości: Syreny istotnie wiedzą, z kim m a­ ją do czynienia (z bohaterem - i to „bohaterem literac­ kim” - który zasłynął pod Troją), i dobrze znają opisa­ ne w Iliadzie minione zdarzenia (znają je właśnie jako opisane w Iliadzie, czyli jako fakt już ‘poetycki’).24 �Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA. * Boskie Muzy są córkami Pamięci-Mnemosyne, ale już w chwili narodzin skojarzone zostały z zapomnie­ niem (Theogonia 53-55): Urodziła je ojcu w Pierii z Kronidą złączona M nemosyne, władczyni ziem Eleutheru, jako klęsk z a p o m n i e n i e i uwolnienie od troski. (lesmosunen) Ta sama dwuznaczność naznacza ich „święty dar”: oto poeta sprowadza swoim słowem kojące ból z a p o m n i e n i e , ale robi to opowiadając o „czynach ludzi dawniejszych” , minionych i trwających w p a m i ę c i ; a także - „o bogach szczęśliwych, co na Olimpie mieszkają”, czyli o sferze nie należącej w ogó­ le do ludzkiego świata (ww. 100-101). Paradoks ten warto zestawić z pewnym szczegółem poetyckiego w tajem niczenia, jakiego Hezjodowi udzieliły Muzy. Porównajmy mianowicie „ramy czaso­ we” ich własnych kompetencji narracyjnych z tym, do czego upoważniają one poetę.25 Otóż najpierw, w wer­ sie 32., pasterz wyznaje, że Muzy natchnęły go wiesz­ czym śpiewaniem abym wysławił, [ ] co będzie oraz co było dawniej ta t’ essomena pro t’ eonta Tymczasem one same (czytamy 6 wersów dalej) za­ bawiają na Olimpie swojego ojca Zeusa opowiadając, [CO JEST,] co będzie oraz co było, działania będącego jej odwrotnością, wyostrzającego zmysły, „otwierającego oczy” . Jeżeli bowiem pieśń, znieczulając przez oczarowanie (thelxis, czasownik thelgein), przynosi ‘zapomnienie’ (najczęściej używane sło­ wo to lethe, w formie czasownikowej lathesthai, lub epi-lethetai) - teraz należałoby dokonać „od-czarowania” i „przy-pomnienia”. Istotnie, „prawda” to po grecku aletheia, słowo złożone z rzeczownika lethe i poprzedza­ jącej go partykuły przeczącej a. I właśnie tego słowa używają Muzy w Prologu Theogonii, ale tylko w 28. wersie, tam zatem, gdzie m ó­ wią o swojej umiejętności głoszenia bezwarunkowej prawdy. W wersie 27. owa „prawda”, do której „liczne kłamstwa” (pseudea polla) są podobne (lub: z którą są tożsame), określona jest za pom ocą słowa etumon (słusznie kojarzącego się nam z pojęciem ‘etymologia’). O ba te słowa są bardzo bliskie znaczeniowo, jed­ nak zdaniem Louise Pratt można wskazać różniące je cechy. Aletheia zatem, zgodnie z etymologią, pokazuje to, co jest ‘nie-skryte’, wolne od pozoru i złudzenia. Zawiera element subiektywnej ‘naoczności’: ten, kto mówi prawdę w znaczeniu aletheia, „jest w pełni świa­ domy tego, co się wydarzyło i pragnie o tym opowie­ dzieć uczciwie i wyczerpująco” .26 O d tego natomiast, kto mówi o prawdzie w znaczeniu etumon (l.m.: etuma; lub etetumon, etetuma), nie wymaga się takiej wiedzy lub intencji. Prawda-etumon pojawia się zatem wtedy, gdy przedstawiamy na przykład nasze intencje lub przypuszczenia. O ba słowa można przeciwstawiać „kłamstwu” (pseudos), ale etumos wtedy, gdy kłamstwo jest typu nieintencjonalnego, aletheia zaś - gdy kłam ­ stwo jest umyślną fikcją. ta t’ eonta ta t’ essomena pro t’ eonta * To przemilczenie ‘teraźniejszości’ (tego, „co jest” , ta t’eonta; dalsza część obu heksametrów, dotycząca przyszłości i przeszłości, jest identyczna) w zakresie poetyckich obowiązków Hezjoda, szczególne o niej „zapom nienie” (swoista ideowa lacuna), jest wymow­ ne, w żadnym razie przypadkowe. Pietro Pucci pisze nawet: The absence of the „present” is indeed shocking. Wydaje się więc, że najtrudniejsza poznawczo jest właśnie „teraźniejszość”, należąca wyłącznie do sfery boskich kompetencji. (Z teraźniejszością m ają zresztą problemy nawet Syreny. O ile świetnie radzą sobie z przeszłością Odyseusza, która w ich wydaniu zdążyła nawet nabrać cech „literackiego tekstu”, o tyle fatal­ nie mylą się w ocenie tego, co dzieje się teraz. Jak moż­ na im wierzyć, że istotnie wiedzą, „co się dzieje [do­ myślnie: teraz] na całej ziemi żywiącej rzesze, idmen gar toi panth’ . . . ” , skoro nie wiedzą nawet, że Odys, uprzedzony przez ich rywalkę Kirke, przywiązał się do masztu, a swoim ludziom zatkał uszy woskiem; że cały zatem ich wysiłek musi pójść na marne.) Uzyskanie dostępu do tego, co „aktualne”, wyma­ ga niejako odwrócenia skutków wywołanych przez „pełną słodyczy” pieśń aoida, czy raczej - wymaga 220 Kiedy Homer przystępuje (na początku Katalogu okrętów w 2. księdze Iliady) do wyliczenia wszystkich wodzów, jacy wzięli udział w oblężeniu Troi, wyznaje najpierw swoją bezsilność,27 a potem zwraca się do Muz z prośbą o wsparcie pamięci (2.484 n.): Teraz powiedzcie mi, Muzy, mieszkanki pałaców Olimpu, jako boginie obecne wszędzie i wszystkowiedzące, iste te panta kiedy my tylko słów pustych słuchamy, nie wiedząc niczego, kleos oion oude ti idmen jacy wodzowie tam byli D anajów i jacy książęta? Nazw ać nie zdołam ich wszystkich, nie zdołam ich czynów wysłowić [...] jeśli m i nie przypomnicie, Olim pu Muzy ei me... mnesaiath’ Można jednak zapytać: w jakiej mierze owa praw­ da o minionych wydarzeniach, wydobywana pamięcią poetycką, zachowuje istotną aktualność? Opowieści epickie, jak już wiemy, były lekiem ułatwiającym zapo­ mnienie o kłopotliwej teraźniejszości. Ale zarazem - �Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA. skoro to, co aktualne, opiera się bezpośredniemu po­ znaniu - opowieść o rzeczywistości minionej lub odle­ głej jest jedynym sposobem choćby pośredniego dosię­ gnięcia „teraźniejszości”. Hos logos, mawiali Grecy, „jak głosi opowieść”... Przeszłość - nawet uznawana za historycznie prawdzi­ wą - z konieczności nabiera cech literackiej fikcji. Trwa w postaci narracji epickiej. O tym, co było, choć­ by i było naprawdę, można przecież opowiadać na róż­ ne sposoby - jak gdyby istniały różne wersje prawdy. I choć fikcja nie jest po prostu tożsama z kłamstwem, Grecy w obu wypadkach używali tego samego słowa pseudos. W tym sensie poeci i aoidowie, zaufani Muz, choć służyli społeczeństwu jako kustosze wspólnej pamięci-prawdy, tworząc fikcje (pseudea), stawali się w pewnym sensie kłamcam i.28 Warto przy tym pam iętać o agonistycznym kontek­ ście, jaki zawsze towarzyszył greckiej poezji, zachęcają­ cym wręcz, by prezentować (tworzyć) wersję o naj­ większej skuteczności perswazyjnej, potrafiącej słu­ chaczy czarować i kusić. W ten sposób nieodłączną to­ warzyszką prawdy staje się tu „przyjemność” .29 Z pew­ nego jednak punktu widzenia (na przykład z punktu widzenia Platona) właśnie towarzystwo „przyjemno­ ści” - a także „sprytu” (metis) - dyskwalifikuje poezję, umieszcza ją bowiem poza zasadą prawdy.30 A jednak opowieść-pamięć można określić jako śro­ dowisko prawdy, prawdy o nas samych. Narracja bo­ wiem to nie tylko zdanie relacji z minionych wydarzeń. Przede wszystkim dostarcza ona kategorii poznawczych, pozwalających rozumieć skomplikowane sieci wszelkich, także aktualnych działań i wydarzeń. Można powiedzieć, że „opowiadanie” - opowiadanie jako takie - to szcze­ gólna, „źródłowa” sytuacja kulturowa, która łącząc i in­ tegrując wszelkie inne formy dyskursywnego i symbolicz­ nego pośrednictwa, tworzy symboliczną przestrzeń kul­ tury.31 Dlatego i poeci greccy, mimo „przekłamań” w prezentowaniu przeszłości, mogli w oczach swych słu­ chaczy pozostawać nauczycielami; to właśnie dzięki te­ mu, że dokonywali wyboru i adaptacji (odwołując się przy tym nie tylko do wyobraźni słuchaczy, ale także ich zmysłu krytycznego), skomplikowany splot wydarzeń opowiadanej historii - jako wzorzec, exemplum, paradeigma - nabierał aktualnego sensu. Otóż sądzę, że aletheia z wersu 28. to prawda jako „oczy-wistość” , na którą stać jedynie Muzy, dla czło­ wieka zaś - pozostająca nieosiągalnym marzeniem. Realnością ludzką jest bowiem nieustanny i nieusu­ walny wysiłek - także wysiłek poety, który ‘prawdę’ (tę możliwą, etumon) bezustannie ściga za p o ś r e d ­ n i c t w e m fikcji (czyli tego, co - paradoksalnie w kuturze trwałe, co ‘zawsze-już’ istnieje, jako zapis, mit, historia), starając się, by fikcje te (pseudea), jako kontekst aktualności, jak najbardziej do prawdy przy­ legały, najbardziej ją przypominały, a najlepiej - żeby były z nią identyczne (homoia). A le nawet taka „iden­ tyczność” nie likwiduje całkowicie owej nieuniknionej szczeliny, dramatycznego rozziewu, „nieoczywistości” , która od środka niejako rozsadza każdą rzecz, jaka się nam w naszym świecie jawi.32 Taka wykładnia wydaje się dobrze zgadzać z kon­ cepcją, jaką H ezjod przedstaw ia w dalszej części Theogonii: napięcie charakteryzujące sferę słowa po­ etyckiego odpowiada „chronologicznej” dychotomii, porządkującej mityczne dzieje świata. Nasze czasy w przeciwieństwie do złotej epoki sprzed fatalnego kryzysu (krinein - rozdzielać) w Mekonie, gdzie drogi bogów i ludzi na zawsze się oddaliły (zob. Theogonia 535n.)33 - są naznaczone dramatycznym i nieodwra­ calnym niedostatkiem. Taki dziś jest świat i taka też ludzka kondycja: perm anentnego niedo-magania, niedo-ganiania, życia pełnego niedo-godności. Jakie zaś życie - taka poezja i sztuka: zawsze już spóźniona, go­ niąca, naśladującą, symulującą. A le właśnie w tym zmuszającym do beznadziejne­ go pościgu nieredukowalnym dystansie poetyckiej pa­ mięci, mającej - niczym Syreny - kuszącą moc pętania zmysłów i sprowadzania zapomnienia, w tym powab­ nym i łudzącym ciele-słowie, odzyskujemy jakiś dostęp do „całej jaskrawości” owej dawno już utraconej teraź­ niejszości; choć już „tylko” jako obraz, jako fikcję; któ­ rą jednak jakże trudno od prawdy odróżnić.34 Przypisy: 1 Korzystam z tłum aczenia Jerzego Łanow skiego: Hezjod, N aro­ dziny bogów (Theogonia). Prace i dni. Tarcza, Warszawa 1999 2 Zob. Josh ua Katz i Katharina Volk, ‘Mere Bellies’?: A New Look at Theogony 26-28, „Journal of H ellenic Stu d ies” 121/2001, s. * 122-131 Co zatem miałaby wyrażać różnica między 27. i 28. wersem Theogonii? Być może to, o czym śpiewa chór w Agamemnonie Ajschylosa (1025-31, tł. Stefan Srebrny): 3 Pietro Pucci, Hesiod and the Language of Poetry, Baltim ore and 4 Zob. Bruno Gentili, Poetry and Its Public in Ancient Greece. From London 1977 Homer to Fifth Century, tł. A . T Cole, Baltim ore 1988; Penelo­ pe Murray, Poetic Inspiration in Early Greece, „Journal of H elle­ Gdyby święta boża moc nic Stu d ies” 101/1981, s. 87-100 nie znaczyła rzeczom wszem granic i niezłomnych praw, 5 Krótki przegląd stanowisk i literaturę zagadnienia przedstaw ia­ 6 Zob. G. Arrighetti, Hésiode et les muses: le don de la vérité et la ją Joshua Katz i K atharina Volk, dz. cyt. już by dawno sam, bez słów, trysnął z serca prawdy z d r ó j . conquçte de la parole, w: F. Blaise, P. Ju det de la Com be, P R ou s­ Tak zaś jeno głuchy ból seau (red.), Le métier du mythe. Lectures de Hésiode, Villeneuve szarpie j e . 1996, s. 53-70 221 �Wojciech Michera ♦ LATH ESTH A I. O POKUSIE ZAPOM NIENIA. 7 8 9 Polutropos, „wielce obrotny”, albo (jak tłumaczy Jan Parandow- całkow itego oddania swej misji odnalezienia O jca - nieodpo­ ski) „pełen wykrętów” - przydomek Odysa, który pojaw ia się wiedzialnie przedłuża pobyt w Sparcie (u M enelaosa i Heleny), już w 1. wersie Odysei. Drugi z najczęściej przez H om era używa­ aż wreszcie sam a „Pallas A ten a przypomniała sobie, że trzeba nych jego przydomków - polumetis. świetnego syna O dysa skłonić do pow rotu”, nostou hypomneso- Por. Pucci, dz. cyt., s. 12 usa kai otryneousa - 15.1-3 (...)mythoisi te meilichiois kai biiai cheiron, Epinikion 11, 90-91, tł. 20 Zob. Odyseja (Kirke:) 10.136; 11.8; 12.150; (Kalipso:) 12.449. 21 Zob. M ichael N. Nagler, Dread Goddess Revisited, w: Reading the Jerzy Danielewicz, w: Liryka starożytnej Grecji, Warszawa-Poznań Por. 7.245; 7.54 n. 1996, s. 306. Richard Seaford podkreśla, że są to - the two cha­ racteristic activities of male citizens (The Eleventh Ode of Bakchyli- Odyssey. Selected Interpretive Essays, Seth L. Schein (red.), Prin­ des: Hera, Artemis, and the Absence of Dionysos, „Journal of H el­ lenic Stud ies” 108/1988, s. 132. W greckiej praktyce społecznej ceton 1996, s. 141-161 22 on Homer, New York i Oxford 1998, s. 6. N a tem at Syren w Ody­ ważność. Platon np. opowiada się w Prawach (ks. IV) za tym, by sei zob też A lain Ballabriga, Les fictions d’Homère. L'invention my­ prawny nakaz raczej przekonywał (peithein), niż przymuszał (ape- thologique et cosmographique dans l’Odyssée, Paris 1998, s. 163-172 ile: groźba, bia: siła, tyrannikon epitagma: tyrański nakaz). Zob. 23 Christopher Bobonich, Persuasion, Compulsion and Freedom in 24 Plato’s ‘Law s’, „Classical Q uarterly” 41,2/1991, s. 365-388 10 Pucci, The Song... wyd. cyt., s. 1-9 N a tem at sam ośw iadom ości poetyckiej autora Odysei, ale także Iliady zob. D avid Bouvier, Le sceptre et la lyre. LIliade ou les héros Por. Pucci, dz. cyt., s. 17 (i przypisy s. 39 n .); M arcel Detienne, de la mémoire, G renoble 2002 Les maîtres de vérité dans la Grèce archaïque, Paris 1973, s. 67 n., 25 West, M. L., Hesiod: Theogony, O xford 1966, ad. loc. 11 Cf. Pucci, The Song of the Sirens, w: The Song of the Sirens. Essays rozróżnienie między przymusem i perswazją zachowuje jednak Zob. Pucci, H esiod..., s. 22. Kom petencjom Muz odpow iadają um iejętności wieszczka K alch asa z Iliady (1,70); zob. J.-P. Ver- Por. Cam pbell Bonner, ‘K E S T O S IM A S’ and the saltire of Aphro­ nant, Mityczne aspekty pamięci, tłum aczenie artykułu zamiesz­ dite, „A m erican Journal of Philology” 70, 1/1949, s. 1-6; Christo­ czone w tym numerze „Kontekstów ”. pher A . Faraone, Ancient Love Magic, Cambridge Mass, London 26 Pratt, dz. cyt., s. 100 1999, s. 97-110. Por. też V Hymn Homerycki - Do Afrodyty, w. 27 Jego słowa są „puste”, oion - tak jak pusty był brzuch H ezjoda 28 M arcel Detienne (dz. cyt. s. 77) pisze o poecie G recji archaicz­ 7 i 33 (Hymny Homeryckie, tł. W. Appel, Toruń 2001); A n n Bergren, The Homeric Hymn to Aphrodite: Tradition and Rhetoric, Pra­ przed poetycką inicjacją, por. Theogonia 26. ise and Blame, „Classical Antiquity” 8/1989, s. 1-41. Por. Louise H. nej: le maître de vérité est aussi le maître de tromperie. Por. Pratt, Pratt, Lying and Poetry from Homer to Pindar. Falsehood and Decep­ dz. cyt., s. 3 tion an Archaic Greek Poetics, A n n Arbor 1993, s. 74-75 29 Pratt, dz. cyt., s. 73 n. 12 Pucci, dz. cyt., s. 17; 30 Z braku m iejsca całkowicie rezygnuję tu z choćby krótkiego 13 Zob. Richard Buxton, Persuasion in Greek Tragedy. A Study of om ówienia problematyki „zapom nienia”, jaka wyłania się z pism Peitho, Cam bridge 1982. Platona, określonej zwłaszcza w sporze Sokratesa z sofistami. 14 N a tem at różnicy między pieśniarzem (aoidos) i poetą (tworzącym W spomnę tylko, że „lekarstwo na pam ięć”, mnemes pharmakon, utwory wykonywane przez chór) - zob. Murray, dz. cyt., s. 98 o którym P laton pisze w Phaidrosie, to jeden z kluczy otw ierają­ 15 O miodzie, jako oszałam iającym napoju alkoholowym, pisze cych złożone zagadnienie reprezentacji, pokusy, prawdy i złu­ Karl Kerényi, Dionizos. Archetyp życia niezniszczalnego, tł. I. K a ­ dzenia; zagadnienie, którego patronką-figurą jest w myśli grec­ nia, Kraków 1997, s. 40 n. Zob. też Pucci, dz. cyt., s. 20 n. kiej spartańska H elena. D latego też w tym krótkim szkicu zupeł­ Zob. D avid Lachterm an, ‘N oos’ i ‘nostos’: Odyseja i źródła filozo­ nie świadomie pom inąłem (licząc, że brak ten uda się nadrobić fii greckiej, w tym numerze „Kontekstów ”. przy innej okazji) znaczący przecież udział tej niezwykłej kobiety 16 17 S ą to trzy wyjątkowo trwałe i związane ze sobą „uniwersalia w procederze perswazyjnego oczarowywania, które sprowadza perswazyjne”, które i w naszych czasach odnajdujem y jako tria­ zapomnienie (się); por. przede wszystkim Odyseja 4,218 n.. dę: „kobiety, wino i śpiew” , lub też w nowocześniejszym w arian­ O niebezpiecznym „lekarstw ie n a pam ięć” pisze oczywiście cie: sex, drugs and rock’n’roll. Cf. artykuł Jenny Strauss Clay pod Jacqu es Derrida, L a pharmacie de Platon, w tegoż: L a dissémina­ wymownym tytułem Sex, Drugs, an d ... Poetry, w: Epic and tion, Paris 1972 (tłum. fragm entu Farmakon w: Derrida, Pismo epoch. Esseys on the Interpretation and History of a Genre, Texas filozofii, tł. Bogdan Banasiak, Kraków 1992). Zob. też: Jean n e­ Tech Univeristy Press 1994. Należy jednak powiedzieć, że -Marie Gagnebin, Mort de la mémoire, mémoire de la mort: de w greckiej retoryce perswazja słowna (peitho) częściej zestaw ia­ l’écriture chez Platon, „Les Etudes Philosophiques” 3/1997, s. na była z „erosem ” oraz „siłą fizyczną” (bia). Zob. Joh n Kirby, 289-304 The ‘Great Triangle’ in Early Greek Rhetoric and Poetics, „Rheto18 31 rica” 8: 3/1990, s. 2 1 3 -2 8 CulturalMemory, „Culture and Psychology” 8 (1), 2002, s. 15-43. Słowo lotos nie m a oczywiście nic wspólnego z rzeczownikiem le­ Tam też dalsza literatura na tem at pam ięci kulturowej. the. Tak się jednak zaskakująco składa, że jest najpraw dopodob­ 32 niej zapożyczeniem z języków sem ickich i łączy je pokrewieństwo Por. inspirowane pracam i Jacq u es’a Derridy rozważania Pietro Pucciego, Hesiod. z hebrajskim lot (zob. Pierre Chantraine, Dictionnaire étymologi­ 33 que de la langue grecque. Histoire des mots, T I, Paryż 1984, s. , dz. cyt. Zob. Jean-Pierre Vernant, Le mythe hésiodique des races, w tegoż: Mythe et pensée chez les Grecs. Études de psychologie historique 654.). Pośrednio zatem przywołuje obraz bohatera, który wycho­ (nouvelle édition), Paris 1985, s. 9-106; tenże, Le mythe dząc z przeznaczonej na zagładę Sodom y potrafił (w przeciwień­ prométhéen chez Hésiode, w tegoż: Mythe et société en grèce an ­ stwie do swojej żony) oprzeć się pokusie spojrzenia za siebie. Tra­ cienne, Paris 1974, s. 177-194; Jean-C laude Carière, Le mythe dycja grecka analogiczną sytuację przedstawiła ze szczególnym prométhéen, le mythe des races et l’émergence de a cité-état, w: F. odwróceniem m ałżeńskich ról. N ie m a tu jednak m iejsca, by Blaise, P Ju det de la Com be, P R ousseau (red.), Le métier du choćby najkrócej omówić ten powracający w wielu tradycjach mythe. Lectures de Hésiode, V illeneuve 1996, s. 393-429 topos mitologiczny, w bardzo ciekawy sposób ujaw niający kultu­ 19 Zob. Jens Brockmeier, Remembering and Forgetting: Narrative as 34 Tekst jest niedokończonym , ale i radykalnie skróconym (zob. rową ambiwalencję pamięci i zapomnienia. przypis 30) fragm entem jednego rozdziału książki, zatytułow a­ W związku z tem atem „zapom nienia o powrocie” w Odysei moż­ nej roboczo Ciało i wyobraźnia. na by jeszcze przywołać przypadek, Telem acha, który - mimo 222 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/455a9a28278ce6022c57c77ca0769533.pdf 8cd899310da0642bcbb77b77d6d56256 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6566 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6137 Title A name given to the resource The "Image" in Blow-up- the Problem of Focalisation/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s. 333-340 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O bviously we are aware of the fact that a film’s message can contain nearly all forms of arti­ stic statement, some (music) applied directly, others (literature) potentially outright or completely transformed, and all adjusted to its needs. In this bizar­ re, always fascinating mish-mash of quotes we can effor­ tlessly identify themes borrowed from literature, drama, poetry, painting, or even other films. A t the same time, a film envisaged as a complete work inspires us to reflect that it may not signify much more than itself since its meaning may be similar to that of an object: after all, neither the former nor the latter has to appeal to our mind. On the other hand, both can, and this is usually the case, affect our silent ability to decipher and under­ stand the world, and to imagine the co-existence of per­ ceived objects, phenomena and people.1 It is true that in our ordinary lives we lose sight of this aesthetic value of the tiniest perceived thing. It is also true that the perceived form is never perfect in real life, that it has always blurs, smudges, and superfluous matter, as it were. Cinematographic drama is, so to speak, finer-grained than real-life dramas; it takes place in a world that is more ex­ act than the real world, wrote Merleau-Ponty2. In what sort of events, therefore, can a film be embroiled? What sort of borrowings and quotes are involved: synthesis or antithesis of reality? Probably all works of art within the realm of culture, i.e. interpreted, are also directed against or towards something. How is it that - we ask further - sophisticated and strictly defined film reality simultaneously reduces and intensifies external reality? Assuming that we still remember Andrzej Wajda’s Niewinni czarodzieje (Innocent Sorcerers) it is worth re­ calling that the critics’ reviews were not overly enthu­ siastic. With the exception of several interesting com­ ments the majority accused Wajda of making an insuf­ ficiently cinematic film and predominantly questioned its authenticity.3 The contemporary reality presented in Innocent Sor­ cerers is highly irritating and provocative in its concise­ ness. The apathy and inertia of the young people, the ambitionless “cool cats” - a more peaceful version of the beatniks - is not assessed, not to mention subjected to negative criticism. They exist. They listen to jazz. The mask of osten­ sible life and illusion grows denser every day. We shall not learn anything about them, because they play their “innocent” roles vis d vis each other and the reality they contest. Nor shall we find out anything about them be­ cause even feelings and love are but a slightly more so­ phisticated game, which becomes interrupted because its score, known in advance, discourages all further moves. I do not believe in the bitterness of Wajda’s protagonist, wrote Aleksander Jackiewicz, nor in the scepticism of his heroine. I even find it hard to believe in the probability of the nighttime situation enacted in a small bachelor’s pad, where a boy and a girl play a platonic game of masks. I prefer to 311 RYSZARD CIARKA Film and the True State of Things treat this motif of Innocent Sorcerers as a metaphor and a generalisation.4 The entire film is also probably a metaphor, just as all contestation movements, including the one depicted by Wajda, are a specific form of metaphor and gener­ alisation. Each countercultural current usually opposes the images and system of values of the dominating cul­ ture it had conceived. Protest against criticised values can assume the form of, e.g. dressing and behaving in a way that becomes either a caricature of the values in question or an entirely alternative lifestyle. Similar phe­ nomena could be observed in the protest movements of the 1970s and today. This is why Bazyli, the film’s main protagonist, decides not to quit the game or face the consequences of staying with the girl. He is not evil or twisted; after all, his dreams about a home and affluence do not seem to differ from the so-called “national aver­ age” of the period. A t the same time, each adjustment of the mask may lead to an irreversible process of blending into the well-known background of surrounding reality. After all, right outside his bachelor pad an even more masked world has settled down, an arena of the game of ostensible life; this mundane reality is filtered by slogans full of a false unity of minds and hearts. The film’s title is also symptomatic, since “innocent sorcerers” are yet another particle of the Romantic vi- Innocent Sorcerers by Andrzej Wajda �Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS sion of solitude and incapability of achieving autonomy, with the artificial outer world forcing to seek enclosure and wait things out. This is the motif ever present in works by Byron, Mickiewicz, Słowacki, and the Roman­ ticists. Their point of departure, wrote Juliusz Kleiner in his sketch: Romantyzm, is discontent with present reality, es­ tablished social relations, the outcome of heretofore culture. European culture resulted in a world that seems unnatural, evil, soulless, and moribund. It is requisite to escape from it or to transform it, and to reject the restrictions it imposes in the name of an ideal of liberty.5 Each day from dullest memories returning of dull folk, dull events, to books and yearning and loneliness, my spirit to beguile, like a voyager cast away on a desert isle: each day on different sides he strains his eye in hopes a fellow-being to espy — and ever night he goes back to his lair, mad fellow! having but increased despair. Love but thy lonely walls, nor tug thy chain, for all thou dost achieve is greater pain. All hail, my lair! Prisoned in secular time, let’s learn to be prisoners of our own free will — shan’t we find many an art our time to fill? Wise men of ages past shut themselves up poisons and medicines to brew and cup, or to seek treasures from alchemic slime; we’re innocent young sorcerers, but still let us seek drugs our foolish hopes to kill; and if through books a way to death we win let’s bury our own souls for life therein!6 The world depicted in Wajda’s film with the “eye of the camera” is authentic. The clubs and cafés in which its protagonists meet were real and actually frequented by similar young people wearing the same distinctly overlong coats and baggy sweaters. The backstreets and courtyards where they aimlessly hang out and spontane- Innocent Sorcerers by Andrzej Wajda 312 ously organise mini-shows - in the spirit of disorderly fun - are also genuine, as is the ecstatic jazz music they listen to and play. But it is precisely Wajda’s film that is neither a dispassionate documentary record of one of the forms of the contestation movement of the day nor a plot-driv­ en anecdote with a neat moral. Instead, it is a bizarre dance of appearances, a truly unreal game - every film is a game played with the appearances of reality - filled with unnecessary motion and words. It seems to be a film not about things or people, but about the distance be­ tween them, invisible in everyday life. This is film reality but one carrying an excess load, faulty, and resembling the outcome of an overexploitation of material. The idea we have of the world, wrote Merleau-Ponty, would be overturned if we could succeed in seeing the inter­ vals between the things (for example, the space between the trees on the boulevard) as objects and, inversely, if we saw the things themselves —the trees —as the ground.7 Is this the inversion we discern in the discussed film? And yet the appearing image and recorded reality can­ not be endowed with those qualities. The image itself, not to mention the film image, does not offer such a di­ rect opportunity, just as we do not have a direct oppor­ tunity to render, e.g. the essence of silence by using word or sound. We can, however, describe the phenomenon while, obviously, violating its reality and going beyond the structure attributed to it. Ostatni dzien lata (The Last Day of Summer) directed by Tadeusz Konwicki is a film about two people meeting on a strip of no man’s land, a barren desert, a border in the most literal meaning of the word. The tale is set amidst sandy dunes, between sea and land and sand and water, along a territorial frontier whose impassability is guarded by jets patrolling the sky. The border is created (...) by a narrower or wider belt of uncultivated land, wild or semi-wild, legally or customarily separated from adjacent areas.8 In a ritual sense, a border is the area furthest from the sacred. The interdependence of the sacred and the borderland is also intriguing, since: ... Borders and holy places have —each in its own way — the character of areas where unfettered sacredness manifests itself. They also remain in direct relations with each other.9 Demons, the ghosts of those who died a tragic death, lu­ natics, suicide victims and unborn children usually bur­ ied there, all the “rejected”, roam the borderland. This is a dangerous expanse in a dual meaning of the word - it directly adjoins the demonic external world and the force distinguishing it is equal to the one dominating the sacred centre. In this film the formulated image of the world also succumbs to inversion. Here too we come across an identical motif of loneliness, powerlessness, and seclu­ sion. Once again we discover something in-between the tangle of ostensible gestures, the flood of words, the sub­ tle game, the excess of things. �Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS This strip of genuine no man’s land, a borderland, absorbs two people who are literally lonely if only be­ cause they are the only protagonists in the film. We fol­ low their game set against the background of highly con­ crete, static space. Here, words rarely have something in common with gestures and complement each other just to show the invisible area of meanings between them. ... The man begins to automatically flick sand off the woman’s back. M an: I just want to tell you that I am completely alone. Close-up of the woman’s back. The man’s hand is brush­ ing off tiny sand grains. M an: And I achieved nothing in life. The boy begins stroking the clean surface of her back. His fingertips move along the spine’s vertebrae. The woman’s back begins to shiver barely noticeably. Woman: And what are you doing here? M an: Nothing. I am wandering... looking for... Woman: A way to get out? Silence. Sound of hiccups. M an: Sorry... Where can one run away to? Maybe you know? The woman impulsively pushes his hand away. She ad­ justs her top and stands up. Woman: Stop it. I don’t like this10. Their meeting and contact are accidental, fleeting, and just as uncertain as the dugout on a dune, with a shirt spread across a bush, where they hide to wait out the rain. This is no longer a cave convenient for a geta­ way or an apartment where “innocent sorcerers” can safely play their game but a poor substitute of a home amidst dunes and the ghosts of memories surrounding them. Words follow once more, or rather a game played with words and gestures. ..T h e man holds her in his arms, as if to protect her from the rain. M an: Move further in, we have to wait it out somehow. At least we have a roof. Woman: In a desert like this we shall be completely soaked. (...) They slide in deep under branches and lie down next to each other. They are still breathing fast. The woman looks into his eyes. He holds her in his arms. (...) Woman: Oh, what rain, such a terrible downpour; look, I don’t think it’s ever going to stop... In the end we’ll both drown. Close-up of the woman’s face with a heavy drop falling on her cheek. Frightened, she gazes in the boy’s direction and speaks rapidly and chaotically, to prevent the situation she fears... .11 Once again the space covered by the camera is un­ questionably authentic. The dunes, the sea, the jets fly­ ing by are all real as are the people in a never-ending dance of appearances, gestures, touches, and conver313 The Last Day of Summer by Tadeusz Konwicki sation. If this dance had been rendered more rhyth­ mic and granted greater transparency by repeating the same phrases, the result would have been undoubtedly Salto, another film by Konwicki, in which Kowalski-Malinowski demonstrates a dance cum figuris, gestures that do not mean a thing on the dance floor, but then again, can they signify something? The two films feature some sort of an imperceptible space between things, whose presence is the reason why screen reality, the whole realism of events, turns into a game of appearances. Somehow it forces the viewers to look for additional meanings, more comprehensible ap­ positions, somewhere already beyond the film frame and even beyond what the film is about. According to Merleau-Ponty, camouflage is the art of masking a form by blending its principal defining lines into other, more commanding forms. 12 And yet the film and the film image are not only internally camouflaged form and content existing on the outside; most of all, they constitute images, as if the centre of the two extremi­ ties. Does this mean that when examining film image, analysing it from the viewpoint of form and contents, in other words, studying both the deeply hidden and the external, we have in mind emergent and fleeting film images, brutal in their concreteness? While busy pursu­ ing content and form are we not losing the very value that is of utmost importance but cannot be reduced to image alone? Briefly: film image is always real and contains the same amount of the set designer’s patience, the direc­ tor’s concept, and the actor’s performance as it does of accidentally intruding reality. Nonetheless, it is some­ thing that does not actually exist and that once recorded on film or magnetic tape cannot be repeated or changed but just played. Film image is not static not only because it is in mo­ tion but also because the fragment of filmed reality it contains is rendered dynamic and significantly marked by the rhythm of subsequent takes. True, such rhythm generally remains in accordance with the logical se- �Ryszard C iarka • FILM AND THE TR uE STATE OF THINGS The Last Day of Summer by Tadeusz Konwicki quence known and comprehended in everyday experi­ ence, but newly created reality has nothing in common with its everyday counterpart. That what rhythm encompasses, wrote Lesmian, be­ comes immortal and unwittingly escapes earthly laws. Ob­ jects swept away by the flowing stream of rhythm discover sudden and unexpected immortality. 13 I believe that we are dealing here with a highly in­ triguing problem and consider attempts aimed at iden­ tifying the differences and shared qualities of film image and reality to be among the most interesting reflections on film. 14 They involve material best at transferring re­ ality and emergent exact images. We might say that we don’t know how to think of the connection between a photograph and what it is a photo­ graph of, declared Stanley Cavell. The image is not a like­ ness; it is not exactly a replica, or a relic, or a shadow, or an apparition either, though all of these natural candidates share a striking feature with photographs —an aura or history of magic surrounding them. (...) Whereas we are not accustomed to seeing things that are invisible, or not present to us, not present with us; or we are not accustomed to acknowledging that we do (except for 314 dreams). Yet this seems, ontologically, to be what is happen­ ing when we look at a photograph: we see things that are not present. (...) Photography overcame subjectivity (...) by automatism, by removing the human agent from the task of reproduction. But what photography obtained is not presence. It ob­ tained the world, agreed, but only one of its possibilities. The reality in photograph is present to me while I am not present to it; and a world I know, and see, but to which I am never­ theless not present (...) is world past. 15 Does this not recall one of those instructive lessons received by Alice when travelling across Wonderland? “Well! I’ve often seen a cat without a grin” thought Al­ ice; “but a grin without a cat! It’s the most curious thing I ever saw in my life!”.16 The grin that remained on a tree branch just a minute ago belonged to a cat. Does it still belong to the cat or is it simply just a grin? If the latter is the case then it is already a smile-generalisation, an essence and, simultaneously, something that cannot exist in reality. What is the film image then? A reflection of existing reality or perhaps its essence revealed? After all, only the �Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS grin itself, however paradoxical this may seem, offers us the opportunity to experience the essence of the grin as if “in itself’. Only the film image, or actually everything it means, can make us aware of a certain feature of expe­ rienced reality even though I am absent in that image. An equally paradoxical fact is discernible in film studies: the disclosure of closeness with such cultural phenomena as myth, symbolic thinking, fairy tale, ritual, or rite sometimes has to be conciliated with the tech­ nique of registering, the technical option of developing a true image of reality. Oneirism meets mechanical, dis­ passionate documentation. Perhaps the cinema - to quote Pasolini - is based on an irrational linguistic instrument, and this explains the deeply oneiric quality of the cinema, and also its concreteness as, let us say, an object, which is both absolute and impossible to overlook.17 Image-signs, according to this intriguing proposal, are a unity based on a highly significant opposition: arche­ typal complements and visual reality. And once again the extraordinary nature of the film image reveals itself in all its complexity. We can be familiar with, or more specifically name, all of its elements. We can also pre­ sume what it is composed of, but its meaning continues to evade us. We still cannot define its function or the reality it exists in. This somewhat resembles a linguistic task, an attempt at deciphering a sentence in an unfa­ miliar language using only a dictionary making it possi­ ble to read words without any knowledge of the rules of grammar or potential idioms. And this is the form that the film image has been assuming most frequently. Recalling terminology connected with the sense of sentences and idioms let us try to expand our reflections so as to include connections between the film image and poetics. After all, it was the film that, not by any means through selected words and apt measures as if estab­ lished by law, led to the formation of images of reality, “the real images of things”. By paraphrasing a quote I refer to one of the canons of ancient and Renaissance poetics, since we are trying to compare film, and the image in film, to the rerum simulacra rule, the essence of art, the unattainable idea of poetry. After all, this is an inherent quality of film and, paradoxically, its innate feature, “technical nature”. The function of a poet, a Renaissance presentation of poetics maintains, is to use speech and poems —entangled in a decorative and rich whole —to recreate human behaviour, activities, accomplishments and places on earth, human communities, location of countries, rivers, rotation of stars, nature of the world; to use signs with a figurative meaning to recreate states of mind and the agitation of hearts.. ,18. Delving more deeply into the very meaning of the Latin rerum simulacra we can interpret rerum (genitive plural of res) as: things, objects, something, as well as the world, universe, and nature; meanwhile, simulacra (plu­ ral of simulacrum) denotes images and portraits, but also 315 a dream apparition, a shadow of a dead man, an image of character, a phenomenon, a spectre, an illusion. Since a real image of things has been created, Kracauer and Beniamin were right claiming that the film image is dominated by a physical and material pic­ ture of the world. On the other hand, Morin and Susan Langer were just as correct when comparing film to a dream or to archaic cave paintings. Finally, Pasolini was right while discussing death, film and montage. Until I die, Pasolini wrote, no one can guarantee to really know me, that is, to be able to give meaning to my action, which therefore, as a linguistic moment, can be deciphered only with difficulty. It is therefore absolutely necessary to die, because, so long as we live, we have no meaning, and the language of our lives (with which we express ourselves and to which we therefore attribute the greatest importance) is untranslatable; a chaos of possibilities, a search for relations and meanings with­ out resolution. Death affects an instantaneous montage of our lives; that is, it chooses the truly meaningful moments (which are no longer modifiable by other possible contrary or incoher­ ent moments) and puts them into a sequence, transforming an infinite, unstable, and uncertain present into a clear, stable, certain, and therefore describable past. (...) Montage thus accomplishes for the material of film (con­ stituted of fragments, the longest or the shortest, of as many long takes as there are subjectivities) what death accomplish­ es for life19. In other words, what is affected by rhythm becomes im­ mortal, as Leśmian wrote. Everyone, Różewicz added, car­ ries within a stock of colourful and colourless films. Each film is edited only in the memory of a single man and perishes together with him. Timid attempts at recounting during the lifetime and projecting after death are always doomed to fail. The light, the takes, the angle shots and the dialogues are all false.20 These examples make it possible to present a much more interesting interpretation of the meaning of the memorable single-take closing sequence of The Passen­ ger. For long minutes the camera performs a remarkable somersault, “leaving” the room, “squeezing” through the bars, and “returning” to the same interior after the pro­ tagonist had already passed away. Now, return to our focal reflections about the es­ sence and meaning of the image in film and the ways it can be interpreted. All mentioned views about the nature or specific character of the film image, albeit dissimilar, ideally match the rerum simulacra formula according to its expanded comprehension. The film’s real image contains the same number of perfectly reflected objects, things, and images as that of shad­ ows, illusions, and dream apparitions, and the same number of images of the world and nature as that of diverse, mythic, and mythological concepts about their existence. The real image of things, however, is not an accumu­ lation of the objects or shadows, which simply cannot be separated. �Ryszard C iarka • FILM AND THE TRUE STATE OF THINGS It is not enough, declared the Renaissance scholar Conradus Protucius Celtis, to encompass a certain number of syllables within a defined measure if in this metre —with the aid of diversified and appropriate figures —[the author] did not express the real image of things and portray it so strikingly that the words themselves come alive and carry the force of granting objects life, so that it would seem that through writ­ ing they again come into being. The greatest glory of a writer is to create an impression that while writing he produces and brings forth into the light something, which apparently has never existed before.21 But while a writer, a poet, has to use selected words so that seemingly heretofore non-existent things might exist anew, a director faces a different situation: he ap­ plies the photographic nature of his work, calling for different rhythm and logic as well as a different way of creating the “real image of things”. In the introduction to this sketch I attempted to de­ scribe two films while intentionally seeking comparisons to phenomena existing outside the film image, Romantic symbolism, the anthropological concept of space, other films, and problems of contemporary mass culture. I did not claim, however, that without these supplements it is impossible to interpret or comprehend the film’s con­ tent, the life existing in it and as if already beyond our world. Have I, in the face of the merely outlined com­ plexity of the film image, actually strayed from what a moment ago has been described as the “real image of things”? It is impossible to once again translate the reality contained in film image into concrete terminology, to describe it anew with some sort of an external language of images. Here too we have to conduct - I resort to a word with erratic meaning - a montage of the reality of the film images surrounding us, a search for points of reference, which alone make the world of “real images of things” come into being as an instrument of cognition. Images, according to Mircea Eliade, by their very structure are multivalent. If the mind makes use of images to grasp the ultimate reality of things, it is just because reality manifests itself in contradictory ways and therefore cannot be expressed in concepts. (...) It is therefore the image as such, as a whole bundle of meanings, that is true, and not any one of its meanings, nor one alone of its many frames of reference. To translate an image into a concrete terminology by re­ stricting to it any one of its frames of reference is to do worse than mutilate it —it is to annihilate, to annul it as an instru­ ment of cognition.22 Naturally, it is better to say that we know that a film’s message contains nearly all forms of artistic statement. And that in this bizarre, always fascinat­ ing scrapheap of quotes, thefts or inspirations we can effortlessly identify literature, drama, painting, poetry, or simply other films and, let us add, a disturbing ex­ cess of reality. According to Merleau-Ponty it is impossible to misuse film, just as it is impossible, we should add, to mistreat the film image when making attempts at its in­ terpretation. Therefore, after the technical instrument has been invented, it must be taken up by an artistic will and, as it were, re-invented before one can succeed in making real films. Just, let us add, as we can hope to achieve the real image of things in film.23 316 Endnotes 1 C f. M a u r ic e M e rlea u -P o n ty , The Film and the New Psychology, in Sense and Non-Sense, tran s. H . D rey fu s a n d P D rey fu s, N o r th w e ste r n U n iv e rsity P ress, E v a n sto n , 111 1964, p. 58 2 3 4 5 Ib id em , p. 58. Andrzej Wajda, W arszaw a 1969. Maski, „F ilm ” 1961, n o . 1. Romantyzm, in: W kręgu historii i teorii lite­ C f. B a rb a r a M ru k lik , A le k sa n d e r Jack iew icz , Ju liu sz K leiner, ratury, se le c tio n a n d p rep. A r tu r H u tn ik iew icz, W arszaw a 1981, p. 185. 6 A d a m M ick iew icz, Forefathers’ Eve: parts one and two, tran s. fro m th e P olish b y C o u n t [W ład y sław ] P o to c k i o f M o n ta lk , R ig h t R eview , L o n d o n 1944, p. 12. 7 M . M erleau -P o n ty , The Film and the New Psychology, p. 4 8 -4 9 . 8 9 10 S t e fa n C zarn o w sk i, Podział przestrzeni i jej rozgraniczenie w religii i magii, in : Dzieła, vol. III, W arszaw a 1956, p. 22 7 . Ib id em , p. 229. we, W arszaw a 11 12 Ostatni dzień lata, in: Scenariusze filmo­ T ad eu sz K on w ick i, 1966, pp. 6 1 -6 2 . Ib id em . M . M erleau -P o n ty , The Film and the New Psychology, p. 49. 13 B o le sław L e śm ia n , U źródeł rytmu, in: Szkice literackie, p r e p . a n d in tro d . Ja c e k T rzn ad el, W arszaw a 1959, p. 74. 14 M o re in: Z o fa W o źn icka, Problem kreacji i reprodukcji w fil­ mie, Studia z teorii filmu, vol. IX , W ro cław 1983, 15 S ta n le y C a v e ll, Sights and Sounds in: Reflections on the Ontology of Film, H a r v a r d U n iv e rsity P ress 1 9 7 9 , pp. 22 -2 3 . Alice’s Adventures in Wonderland, c h a p te r Pig and Pepper. 17 P ier P a o lo P asolini, Heretical Empiricism, ed . L o u ise K . 16 L ew is C arro ll, V I, B e r n e tt, tra n s. Ben L a w to n an d L o u ise B e r n e tt, B lo o m in g to n , In d ia n a U P 1988, p. 169. 18 De composicione materiali Ars versificandi et carminum, L ip sia e 1486, Poetyka okresu Renesansu, se lec tio n , in tro d . a n d C f. C o n r a d u s P ro tu ciu s C e ltis, carminum Q u o te d in: in: p r e p . E lż b ie ta S arn o w sk a-T em eriu sz, W ro c ław 1 9 8 2 , p. 6. 19 20 21 22 Heretical Empiricism, p. 236. Morze, in: Proza, W ro cław 1973, p. 79. C o n r a d u s P ro tu ciu s C e ltis , De composiciones , p. 8 M ir c e a E lia d e , Images and Symbols. Studies in Religious Symbolism, tran s. P hilip M a ire t, P rin c e to n U n iv e rsity P ress P ier P ao lo P asolini, T ad eu sz R óżew icz , 1991, p. 15. 23 M . M erleau -P o n ty , 59. The Film and the New Psychology, p. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a68b00194ac616d8966796f738be46e.pdf 5c3eaf318e3230cfdab8ec99ede01d08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2578 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2395 Title A name given to the resource Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.37-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu Wojciech Michera W ikonosferze katolickiej ważne miejsce zajmują „święte obrazki", male, kolorowe, malowane, lub w formie zdjęć, rozdawane przy różnych okazjach dzieciom i dorosłym. Przed­ stawiają czasem świętych, czasem ładne widoki, bywają z pod­ pisami i bez. Najniezwyklejszy z tych, które widziałem, przedstawia w technice trójwymiarowej Chrystusa na krzyżu, mrugającego to jednym, to drugim okiem. Miejsce, w którym po raz pierwszy dosięgło mnie owo traumatyczne przeżycie, nadaje zdarzeniu sens anegdoty: było to w Rzymie, przed witryną sklepu z dewocjonaliami, przy via delia Concilizionc, prowa­ dzącej wprost do Watykanu. W takim miejscu, i wobec takiego zjawiska, trudno było nie pomyśleć o tym z przykazań Dekalo­ gu, które uległo zapomnieniu i na próżno szukać by go w katolickim katechizmie. Istnieją bowiem trzy sposoby dzielenia tekstu Dekalogu na dziesięć stów. Pierwszy, żydowski, ujmuje jako pierwsze przykazanie to, co w układzie chrześcijańskim jest wstępem: Jam jest Pan, Bóg twój, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, Z domu niewoli. Chrześcijanie, pomijając w numeracji ową preambułę, musieli rozdzielić na dwoje jedno z pozostałych dziewięciu przykazań. Większość ojców Kościoła zrobiła to z pierwszym (w Biblii hebrajskiej - drugim): (/) Nie będziesz miał Bogów cudzych przede mną. (2) Nie uczynisz sobie ryciny, ani żadnego podobieństwa, które jest na niebie w górze, i które na ziemi nisko, ani z. tych rzeczy, które są w wodach pod ziemią. Nie będziesz się im kłaniał ani służył (...) W Kościele rzymskim jednak przyjęło ostatnie: się, by rozdzielać (9) Nie będziesz pożądał domu bliźniego twego: ani będziesz, pragnął żony jego, nie sługi, nie służebnice, nie wołu, nie osła, (10) ani żadnej rzeczy, która jego jest". (Ks. Wyjścia 20, wg tłum. x. J. Wujka): Jeśli porównać zapis dziesięciorga przykazań w szkolnych katechizmach Kościoła katolickiego i prawosławnego, okaże sie, że odmienność ta ma charakter nic tylko porządkowy: nie chodzi tylko o to, które z przykazań zostaje rozdzielone, ale też w jaki sposób. Mówiąc dokładniej: jak bardzo, na użytek praktyczny, je skrócono. Oto bowiem dziesiąte przykazanie w układzie prawosławnym zawiera treść zarówno dziewiątego, jaki dziesiątego przykazania katolickiego (jest mowa i o „żonie bliźniego", i o „każdej rzeczy, która jego jest"); pierwsze natomiast przykazanie w układzie katolickim mówi o zakazie zci dla „cudzych b o g ó w " , pomija jednak sprawę sporządzania obrazów i podobizn. Za katolicką redakcją Dekalogu poszli, o dziwo, luteranie, eszcze bardziej jednak zaskakujący może się wydawać fakt, że Pamięć tego przykazania trwa, w sposób nie naruszony, właśnie prawosławiu, w tej tradycji chrześcijańskiej, która wykształ­ ca niezwykłą wrażliwość na obraz, która obrazowi - i szerzej: Р'екпи nadała walor świętości. Jak to możliwe - narzuca się to Pytanie by bez wpadnięcia w sprzeczność teologiczną łączyć ów ^onoklastyczny zakaz ze sztuką ikony? Czyż nie jest nazywane wschodnim chrześcijaństwie świętem ortodoksji (obchodzoj. drugą niedzielę Wielkiego Postu) zwycięstwo czcicieli nad obrazoburcami? M o ż n a oczywiście tłumaczyć ten foks powikłaną historią, swoistym przebiegiem wydarzeń , y y c h , działaniem różnorakich sił dziejowych i społecztuvLw^ $ dopuszczają, a nawet wymuszają i utrwalają ne sprzeczności. T y m razem jednak, jak sądzę, sprawa ma c wymiar czysto teologiczny i w pozornej sprzeczności kryje się głęboki sens. Nie tylko bowiem obrazoburstwo, ale i bezkrytyczność wobec religijnych obrazów zagraża świętości ikony. Stojąc przed witryną rzymskiego sklepu, wspomniałem też nauki głoszone przez Martina Heideggera o „czasie marnym'', w któ­ rym przyszło nam żyć. Przypomnijmy tezę znanego eseju: czas jest marny, gdyż nie odczuwamy potrzeby istnienia poetów, a w konsekwencji brakuje w naszym świecie prawdy; to poeci bowiem prawdę tę stanowią. Jak wiadomo, Heideggerowi nie chodzi o prawdę rozumianą jako trafne odtworzenie rzeczywis­ tości. Mówi on o stanowieniu prawdy, bowiem za sprawą poetów prawda rzeczywistości się dzieje. 1 1 Czas zatem jest marny, bo nie interesuje nas stanowienie prawdy, bo nie chcemy być poetami: słowo ma wartość jedynie środka technicznego, przekazu informacji, nie jest naszym zamieszkiwaniem w świecie. Rzeczywistość dotykana wyłącz­ nie językiem technicznym zamyka się, kryje, pozbawiając nas do siebie dostępu. Nie wiemy jednak o tym i tę zwiniętą powłokę, zredukowaną do prostej obecności „tu-i-teraz", bie­ rzemy za autentyczną rzeczywistość. Przed podobnym pójściem na łatwiznę przestrzegali już biblijni prorocy, od Mojżesza począwszy, a ich zadanie było równie trudne, co zadanie współczesnych hermeneutów. Spój­ rzmy tylko na biblijną historię początków Izraela. Jakże nieracjonalne wydaje się zachowanie ludu wybranego przez Boga. Zdumiewa, że namacalna wręcz bliskość Jahwe, jego opieki i gniewu, mogła być nieustannie lekceważona. Lecz ta historia nieustannych upadków, niekończących się rozstań i powrotów, ma oczywiście głębszy sens. Jest transpozycją najważniejszego chyba w religii zagadnienia: w całej swej dialektyce pokazuje wątpliwości i ryzyko, na jakie skazany jest człowiek podejmujący wyzwanie wiary. Człowiek zwracający się do Boga słowem, gestem, myślą musi bowiem postawić sobie pytanie: kim On jest? Drugie, nie mniej ważne pytanie brzmi: czy uzasadniona jest nadzieja, że On wysłucha słów, z którymi się do Niego zwracam? K i m zatem jest Bóg? Najczęstsza odpowiedź mówi, że wszystkim, wszechmocą, transcendencją. Nie ma sposobu, by przeniknąć zasłonę kryjącą jego oblicze: „nie można Go ujrzeć i pozostać ż y w y m " (Ex. 33, 20). Nawet Serafinom tylko dwa spośród sześciu skrzydeł służyły do latania; pozostałymi za­ krywały sobie twarz i stopy, gdy wołając: „Święty, święty, święty..." zbliżały sie do palącej Chwały Boga. Nawet blask bijący z twarzy Mojżesza, konsekwencja rozmowy z Jahwe, był nie do zniesienia dla jego braci. Każde spotkanie z Bogiem jest porzuceniem wszystkiego co znane. Jest wejściem w nieskoń­ czoną ciemność, wywołującą lęk i drżenie. w w n czn n 6 c z s t o Kto więc odważy się wyjść na spotkanie osoby tak obcej, tak odległej, a zarazem obdarzonej nieskończoną mocą? Kto opanuje chęć uniknięcia niebezpieczeństwa, ominięcia ryzyka spotkania? Przede wszystkim jednak musi paść pytanie o sens podobnej próby, bo przecież wątpić można, czy Ktoś Taki zechce w ogóle wysłuchać człowieka. Osoba wierząca może się obawiać, że Bóg, w swym oddaleniu i odmienności, po prostu jej nie potrzebuje (Kierkegaard przedstawia tę rozpaczliwą sytua­ cję przytaczając słowa: „Wróbel może żyć, to jest zrozumiałe, bo on przecież nie wie, że istnieje wobec Boga. Ale wiedzieć, że się jest w obliczu Boga i nie zwariować, albo nie stać się niczym niepodobna!" ). Obie te wątpliwości nurtowały Izraelitów. 3 37 �Z jednej strony trwożnie unikali wypowiadania świętego, groźnego imienia Boga; z drugiej jednak szukali bliskości, kontaktu z nim tworzyli więc sami „świętość u d o m o w i o n ą " , złote cielce i bałwany na praktyczne, codzienne potrzeby. Człowiek zawsze ufał nadmiernie technice. A technika skłaniała do bałwochwalstwa. Pierwszym zatem niebezpieczeństwem, które zagraża ikonie, nie jest ikonoklazm, lecz czynienie z niej idola, zamykanie transcendencji, inności Boga w tożsamości, prostej obecności, dającej się opanować i zawładnąć. Jest to marny czas fał­ szowania i manipulacji prawdą. Reakcją na to zło (przypomina­ jące Kierkegaardowską rozpacz skończoności) jest owo drugie, ikonoklastyczne przykazanie Dekalogu. Nie mogą się bez niego obejść Żydzi, nie może również chrześcijańska ikona: zapobie­ ga ono sporządzaniu idoli, dokonuje otwarcia na nieobjęte, na transcendencję. Dzięki niemu sens ikony nie może być już limitowany, ograniczany, manipulowany. Można go określać tylko w kategoriach nadmiaru. Jeśli ten nadmiar jest mocą, to nie możemy się łudzić, że kiedykolwiek j ą usidlimy. Lecz ikonoklazm to oczywiście bardzo niebezpieczny lek. Związane z nim zagrożenie Kierkegaard nazwałby rozpaczą nieskończoności. Rzeczywistość dotknięta nihilizmem absolut­ nego braku, nihilistycznym sceptycyzmem, traci związek z kon­ kretem, zrywa swe kotwice, rozpływa w fantasmagoriach i bezgraniczności. Wszystko jest w niej możliwe, ale nic pewne. Wobec takiego radykalnego ikonoklazmu ikona traci rację swego istnienia. Te dwa niebezpieczeństwa to dwa bieguny, między którymi zawieszone jest istnienie świętego obrazu, jak i cała ludzka egzystencja, pozostająca w ciągłym napięciu, rozrywana prze­ ciwstawnymi siłami, czerpiąca jednak z tego swą moc. Dwa niebezpieczeństwa i dwa wzajemne zabezpieczenia; jak woda i ogień. Richard Kearney nazywa tę sytuację podwójną wierno­ ścią: wobec ikonoklazmu, nie pozwalającego zamknąć się na transcendencję, oraz wobec wcielenia.* Dzięki Wcieleniu ikona jest w ogóle możliwa. Pisze Olivier Clement, że Wcielenie „jest podstawą ikony, a ikona objawia Wcielenie (...). Przed Wcieleniem obraz był zakazany: musiałby być idolem. Po Wcieleniu jest nie tylko możliwy, ale i koniecz­ ny: jego brak podważałby naszą wiarę we W c i e l e n i e " . Starotestamentowy ikonoklazm przygotowywał Wcielenie od strony, można powiedzieć, negatywnej. O. Clement zwraca jednak też uwagę na przygotowanie mające charakter pozytyw­ ny: są nim biblijne koncepcje Oblicza, Imienia, Obecności czy też Chwały Bożej. Teologicznie rzecz biorąc, Wcielenie po­ twierdziło, że prawdziwą ikoną jest - jako obraz Boga - sam człowiek. Jest manifestacją transcendencji w konkrecie i otwar­ ciem konkretu na transcendencję. Twarz człowieka to moż­ liwość wyjścia poza wymiar dosłowności, możliwość istnienia w wymiarze symbolicznym. Jest ona rozdarciem, „dziurą transcendencji". W ikonie twarzy krzyżuje się skończoność i nieograniczoność, upadek cierpienia i piękno chwały. Piękno zjawia się w grymasie twarzy Izajaszowego „cierpiącego s ł u g i " , w upadłej materii pozbawionej transcendencji - doko­ nując jej transfiguracji. 5 Niewolnika nie można było „ z o b a c z y ć " . Nie posiadał on twarzy, był aprosopos. Ale to ogołocenie było ogołoceniem „ze wszystkich masek n i c o ś c i " (O. Clement). W języku możliwa jest gra słów, która doskonale wyraża tę myśl: chodzi tu mianowicie o wyrzeczenie się dosłowności, można powiedzieć PRZ ' M. Heidegger, Cóz po poecie?, w: Budować, mieszkać, myśleć, tłum. K. Michalski, Warszawa 1977. „Cóż po poecie w czasie marnym" - jest to zdanie z poematu Holderlina Chleb i wino. M. Heidegger, L'origine de Voeuvre d'art, w: Chemins qui ne menenl nullepart, (tytuł oryg. niemieckiego: Holzwege), tłum. W. Brokmeier, Paris 1962, s. 84; por. B. Baran, Saga Heideggera, Kraków 1990, s. 145 n. S. Kierkegaard, Choroba na śmierć, tłum. J. Iwaszkiewicz, Warszawa 1982 s. 169. ! 5 38 wyrzeczenie pierwszego stopnia. Po nim mogło nastąpić wy. rzeczenie (tym razem w sensie: wypowiedzenie) dosięgające prawdy. Upadek i cierpienie prowadzą ku chwale i pięknu. „Cierpiący s ł u g a " wyrzeka się twarzy, będącej technicznym wymiarem obecności; ikona, będąca twarzą „ o d k r y t ą " , wy. rzeka się technicznego, iluzyjnego uczestniczenia w rzeczywistości. Dzięki temu jednak może dopiero wypowiedzieć o niej prawdę. Ikona to zawsze więcej niż to, co jest. Przypominają się słowa Blake'a: „Cysterna ma ile ma, źródło się przelewa". Ikona nie pozwala na idolatryczną rozpacz skończoności. Nie pozwala więc też na próżne lenistwo widza. Zmienia się zasada rozumie­ nia jej obecności. Nie można jej po prostu oglądać, nie można ograniczyć się do biernej percepcji, nie chodzi o nasycenie wzroku obserwatora. Ikona jest ekstatyczna, jest ucieczką ku nadmiarowi, jest symboliczna. Jej właściwym stanem istnienia nie jest aktualność, autotożsamość, lecz „dzianie s i ę " , stano­ wienie prawdy. Jeśli prawda się w niej dzieje, nie może być dojrzana z jednego, statycznego punktu obserwacji. Przyjęcie takiego punktu widzenia jest zabiegiem bałwochwalczym, wywołuje złudzenie, że obraz jest bytowo tożsamy z tym, co przedstawia. Tymczasem jest on miejscem spotkania, które wymaga od człowieka zgody na nie i decyzji przyjścia. Niebezpieczeństwo idolatrii zwiększa się tam, gdzie chcemy powiedzieć zbyt dużo, lub zbyt dokładnie określająco, definiująco i decydująco. Pisze M . - L . Chauvet: „Punkt krytyczny teologii chrześcijańskiej nie polega na apofatycznym oczysz­ czeniu naszych pojęć po to, by określić Boga (pour dire Dieu), ale na naszym użyciu tych pojęć, czyli na postawie, idolatrycznej bądź nie, którą one wywołują z naszej strony. Tradycja zresztą podkreślała to od dawna: pojęcia najbardziej wysubtelnione mogą pełnić funkcję idoli; przeciwnie, najbardziej mate­ rialne antropomorfizmy (Panie, jesteś moją skalą) mogą być najprecyzyjniejszymi wyrażeniami radykalnej odmienności i świętości B o g a . " Tajemnica objawia się nie w zracjonalizo­ wanym koncepcie (nie w słowie traktowanym jako zracjonali­ zowany koncept), lecz w posługującym się symbolem języku Biblii, poezji, liturgii. Symbol bowiem nie jest zwykłym ekwiwalentem sensu. Obraz symboliczny, ikona, jest oknem, przez które możemy ów sens przywoływać, ewokować. A po­ nieważ wołanie można ponawiać, więc i odpowiedź przy­ chodząca w symbolu jest pełniejsza, ma zdolność ujmowania sprzeczności. 6 Ikona domaga się tego wołania. Sama jest po-wołaniem. Jej istnienie jest nierozdzielnie związane z modlitwą, choć niejesl od niej zależne w sensie przyczyny i skutku. Ikona bowiem zawsze poprzedza modlitwę, jest „ s y t u a c j ą " , w jakiej i wobec której postawiony jest wierny. Ale ikonę da się zobaczyć tylko w transfigurującym jej materialność świetle modlitwy. Ikona nie może być prawdziwa lub fałszywa. Nie odtwarza bowiem (lepiej lub gorzej) zaistniałej wcześniej sytuacji Prawda zawarta w ikonie jest nierozdzielna z samym jej istnieniem, a ono polega na zdolności objawiania. Dlatego zbyteczna jest w niej iluzja trzeciego wymiaru i fotograficzna dosłowność. Ikona fałszywa nie jest ikoną lecz bałwanem, znakiem „czasu marnego", którego fałszywi prorocy mrugają do nas z trój­ wymiarowych fotografii. 1991 PISY 4 1 R. Kearney, Poetique du possible. Phenominidogie hermeneutiqued ^ figuration, Paris 1984, s. 136n. Zob. też J.-L. Marion, L'idole el „Revue metaphysique et de la morale" 4, 1979, oraz inne prace tego autoff O. Clement, Apercus sur la spiritualite de /'/сипе, Paris, b.d. ^ L.-M. Chauvet, Symbole i sacrement. Une relecture sacramentM l'existence chr'etienne, Paris 1987, s. 46 5 ft � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63505c76039d955ee6184f6411573366.pdf 9b7ebbfba194c86fab5eff0e64b2b515 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6520 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2015 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6092 Title A name given to the resource Image, Crypt, Interpretation/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue 197-203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D eciphering a symbol consists of divided halves of pre-symbolic unity re-assemblying into a whole (syn-ballein). In the psychoanalytical sense, the split of this original unity yields the possi­ bility of an emergence of the Unconscious. Nicolas Abraham and Maria Torok wrote: Psychoanalytical listening consists of a special way of treating language. Whereas normally we are given mean­ ings, the analyst is given symbols. Symbols are data that are missing an as yet undetermined part [...]. The special aim of psychoanalytical listening is to find the symbol’s complement, recovering it from indeterminacy. From the beginning of psychoanalysis to the present, theoretical ef­ forts have been aimed at finding rules that will permit ut to find the unknown missing complement, in other words, the fragment that “symbolizes with” —or, we might say, that "cosymbolizes". 1 If we were to treat thus understood "psychoanalyti­ cal listening” as a simple model, based on analogy, of all sorts of interpretations of the narrative text - liter­ ary, film and painterly -then the task of the readerspectator would consist of an identification of the concealed contents of the story (hidden deeper than its open and easily denoted theme), rendered dialectic by textual representation “interiorised” in it in such a way as if it were the patient’s memory; it would also involve striving towards the establishment of source truth, the “primeval scene”, the genuine “theme”, the penetration “to the end” of its sense, etc. The difficul­ ty of this task consists, however, of the fact that, as we found out in another study by Abraham, the symbol is the outcome of a covert operation. So, originally, any symbol is a metaphor. It is the re­ pression of its metaphoric origin that makes the symbol. Naturally, repression from the very onset as­ sumes a repression instrument. When, subsequent­ ly, the two parts are linked again the symbol ceases to be a symbol. Interpretation, therefore, does not consist only of revealing the concealed (“repressed”) contents. A condition for its effectiveness - and this is often for­ gotten - is to take into account also the instrument of repression. The symbol is thus a dual metaphor of that, which is cut off and of the process of cutting as such. When we listen to the patient and treat his comments as symbolic we embark upon the rec­ reation of the cut off part together with the mo­ ment of cutting (an introjection of the repressed ) and the creation, on the level of the word, of new integrity.2 197 WOJCIECH MICHERA Image, Crypt, Interpretation This is not all, nor is it the entire difficulty that can be posed by the interpreted story (of a patient). It also happens that listening encounters a discourse, which, apparently, does not wish to take part in the quest for a co-symbol and rejects all attempts at supplementation. This resembles a situation when a puzzle totally conceals the discourse, much too dense for deciphering in the course of ordinary lis­ tening, or when the discourse does not lead to any sort of co-symbol or puzzle. 3 Metaphorisation does not succeed when instead of symbols the analyst receives in the interpreted narra­ tion “true enigmas”. They come into being as a result of shattering the traditional topic structure of the sym­ bol, i.e. when its second half - originally unclear and absent, and now thanks to analysis recovered (as the sought signifié) - becomes once again split apart; when the line of the split transfers deep into the recesses of the symbol, creating a “false”, “artificial” unconscious­ ness that cannot be named and metaphorised, a pros­ thetic installed in the split “Ego”. This is precisely the “crypt” and its “effect”. * The concept of the “crypt” was proposed in the 1960s by Nicolas Abraham and Maria Tôrôk, French psychoanalysts of Hungarian descent, who in a highly original fashion developed the thoughts of Sândor Ferenczi, student and collaborator of Sigmund Freud. 4 The “crypt effect” was also described by Jacques Der­ rida in Fors, a copious preface to a book by Abraham and Tôrôk: Cryptonymie. Le verbier de l’homme aux loups. 5 In the interpretation proposed by Derrida the “crypt” is one of those conceits that serve probing the boundaries of metaphysical spatial logic. A s the readers of his successive books know such figures as: “supple­ ment”, tympanum, hymen, pharmakon, khora, parergon, parages, “invagination”, etc. ..., in a model-like man­ ner (but rather emulating the graphic models of “im­ �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION possible figures”) deconstructed the simple antithesis of the interior and exterior comprehended “rationally” as cohesive, homogeneous, and symmetrical wholes. 6 With their assistance Derrida constructed paradoxical topographies, in which this simple schematisation un­ expectedly lost its transparency and revealed the “vio­ lence” inscribed within it - it “grew wild” and gained aporetic properties. In this la cartographie impossible, to cite Derrida, or atopy, the boundary between those two spheres shifted. In a classical interpretation, the frame (e.g. of a painting) tightly “closes” the interior, guaranteeing distinctness and intact original identity; at the same time - from the perspective of this inte­ rior - it “does not exist”. Derrida claimed that such a simple structure is impossible since total separation of the interior and the exterior is also unfeasible: in the text/image the cognitive (referential) aspect is always joined by a performative force, making it impossible to conclusively close the frames. This is the reason why the “edge”, conceived as an indispensable condition for “completing” the identity of the interior, becomes in the latter an irremovable “fold” of the exterior, un­ dermining its completeness. Such paradoxical spatiality is characteristic also for the model of human subjectivity constructed by Abra­ ham and Tôrôk; hence Derrida’s interest in the con­ cept of the crypt, which he tried to describe by using, i.a. the titular fors. Since the French noun: for (plural: fors) is a greatly ambiguous word, and difficult to translate to boot, let us precede the quotation from Derrida with several explanations. This spatial description is affiliated with the Latin forum, i.e. a public square in Rome, the site of court trials - it denotes a “justice tribunal”. This is why the literary expression: le for intérieur (derived, historically speaking, from old legal terminology refer­ ring to Church jurisdiction) described an inner, most personal “tribunal of consciousness”, sui generis con­ science. On the other hand, the interesting etymology of this word going back to the Indo-European language (*dhuer, *dwer) discloses its specifically “penetrating” sense (thus rendering it slightly similar to the Greek krinein: to “separate”, to ”judge”, hence: ’’crisis” and “critic”). Suffice to recall that the Latin verb: forare means: “to perforate” (hence: “perforation”) and foris means: “door”, adverb - “on the outside”, just as foris signifies: “outside the door” (or from an opposite per­ spective: “go outside the door”, as in the Evangelical summons by Jesus: Lazare, veni foras —Lazarus, come forth). This is, therefore, the origin of the English: for­ eign, the Italian: fuori, or the French: hors, dehors as well as the noun: forest, forêt referring to outer, “alien” space, etc. Hence in French the form: fors (the plural) is an archaic preposition, which means: “without”, “ with the exception of“, “while preserving”. Interestingly, this is also the etymology of the Polish words: drzwi (doors) and dwór (outside). Not by accident is the second used in the expression “outside” (na dworze). It also signifies, as we know, a building (manor house: dwór, dworek, dworzec), which makes it possible to sometimes use the Old Polish fora ze dwora (get outside), with dwór meaning the interior. It also exists as podwórze and podwórzec (courtyard) or even dwór królewski (royal court), i.e. courtyard, patio or open space but inside a certain closed area. Already in our times, dworzec (station) is a place, which albeit localised within urban space opens up the town from the inside, thus making possible communication with the outside world. With the assistance of the multi-meaning fors contrasted with the French hors (“outside”, “on the outside”), or le tribunal de la conscience - Derrida at­ tempted to situate the paradoxical space of the “crypt” in the construction of the subject. A t the onset, how­ ever, he sketched its place in the architectural model (I cite this fragment while translating for as dwór)7 : Constructing a system of partitions, with their inner and outer surfaces, the cryptic enclave produces a cleft in space, in the assembled system of various places, in the architectonics of the open square within space, itself de­ limited by a generalized closure in the forum. Within this forum, space where the free circulation and exchange of objects and speeches can occur, the crypt constructs an­ other, more inward forum [...]: sealed and thus internal to itself, a secret interior within the public square, but, by the same token, outside it, external to the interior. Whatever one might write upon them, the crypt’s parietal surfaces do not simply separate an inner forum [un for interior] from an outer forum [un for extérieur]. The inner forum is (a) safe, an outcast inside the inside. This is the condition, and the stratagem, of the cryptic enclave’s ability to isolate, to protect, to shelter from any penetration, from anything that can filter in from them outside along with air, light, or sounds, along with the eye or the ear, the gesture or the spoken word. Caulked or padded along its inner parti­ tion, with cement or concrete on the other side the cryptic safe protects from the outside the very secret of its clandes­ tine inclusion or its internal exclusion. 8 198 The “crypt” thus denotes an inner split of the in­ terior, which in this fashion ceases being a simple sup­ plement of the exterior. It constitutes a concealed core of this topical structure, preserving certain features of alienness in relation to the interior, whose part it is. Forum is part of social space that may be, for example, delineated with ordinary cartographic methods, but the crypt, that external dwór, cannot be either mapped or discovered (even when magnified). All classical topo-logies, -graphies, -nymies come across an insur­ mountable obstacle, i.e. the sort that simply cannot be �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION overcome. This is “non-place” (non-lieu), which is not situated somewhere (here or there), but (I would be in­ clined to say that in the manner of trompe I’oeil or fata morgana) it exists exclusively as deformation. * Nicolas Abraham and Maria Torok were inter­ ested primarily in the “cryptonymic” (a-semantic, “anasemic”) aspect of language that does not serve the transmission of meanings but their concealment. This conception attaches key significance to a reinterpre­ tation of two conceits well known to psychoanalysis: introjection and incorporation, describing the relation between the outer world of the subject and surround­ ing reality. The first was introduced into the language of psy­ choanalysis by Sandor Ferenczi in 1909 while defin­ ing introjection (i.e. “projection to the interior”) as a mechanism enabling the extension onto the outer world of the originally auto-erotic involvement by including objects of the outer world into the Ego. 9 To put it differently, this time in the words of Freud: Love is initially auto-narcissistIc and subsequently encompasses objects incorporated into the expand­ ed “Ego” . 10 Introjection was usually identified with incorporation (or it was perceived as an earlier stage of the same process), which in Mourning and Melancholia (1915) Freud described as an economic response to the loss of an object of love, with which the Ego wishes to identify itself. 11 In the opinion of Abraham and Torok, however, it is necessary to radically differenti­ ate or even counter the two concepts since each brings totally different consequences. I n t r o j e c t i o n is to correspond to “normal” mourning, while i n c o r p o r a t i o n is the “illness of mourning”, which ap­ pears whenever introjection for some reason fails. Incorporation intends to recover, in secret and through magic, an object: it acts suddenly, fantasmically, some­ times in a hallucinatory manner, resembling plunder of sorts. It emerges, however, always along the border­ line of introjection and pretends to be it so under the illusion of “ordinary” concealment that it may obliter­ ate the trace of hiding the incorporated object. In the process of i n t r o j e c t i o n I ultimately recognize and accept the actual death of the deceased (or the loss of a person, object or animal close to me) and do not identify it with my death; this is to say I still love him/it but only as a well-integrated particle of myself. Loss is compensated by recollection enhancing the Ego, i.e. memorisation, the assimilation of certain values or, as Freud put it, “’identification”. According to Judith Butler: This identification is not simply momen­ tary or occasional, but becomes a new structure of iden­ tity; in effect, the other becomes part of the Ego through the permanent internalization of the other’s attributes. 12 Essentially, it is even possible to define the Ego as a 199 system of numerous introjections attained slowly, dur­ ing a whole lifetime, in a laborious process of succes­ sive internalisations, adaptations, and assimilations of assorted successively lost objects of love (and even in the process of an anticipation of “possible deaths”). Introjection is the reason why such partings (for the child the first loss is the withdrawing mother), even if painful, become bearable. 13 Meanwhile, i n c o r p o r a t i o n is a neurotic obstacle for introjection, a response submerged in mel­ ancholy: the subject does not come to terms with the loss because the lost object fulfilled the function of a mediator with his inner world. He thus tries to fantasmically and magically dominate the object of desire since, enclosed in the crypt, who becomes a “living dead” or, to use an expression coined by Maria Tôrôk, le cadaver exquis. Derrida thus wrote: The inhabitant of a crypt is always a living dead, a dead entity we are perfectly willing to keep alive, but as dead, one we are willing to keep as long as we keep it, within us, intact in any way save as living. This is, Abraham and Tôrôk claimed, refoulement conservateur. Unspeakable mourning creates inside the subject un caveau secret. Dans la crypte repose, vivant, reconstitué à partir de souvenirs de mots, d’images et d’affects, le contenu objectai de la perte, en tant que personne complète, avec sa propre topique, ainsi que les moments traumatiques - effectifs ou supposés - qui avai­ ent rendu l’introjection impraticable. 14 The incorporated object becomes included by the cryptophoric subject in the domain of the subconscious, but at the same time, in the manner of a parasite or a hardened cyst, it is excluded from the system of introjections creating the Ego, the sphere of the activity of any sort of a “tribunal of conscience“, which would want to conduct coor­ dination and resolve emergent contradictions. Der­ rida wrote that this boundary (between introjection and incorporation) is necessary for the localisation of the crypt, since it encircles within the Ego (the introjection system) a cryptic enclave as allogenic in­ corporation space. The basically important fact is that i n t r o j e c t i o n speaks, names, enters into a dialogue, is ren­ dered dialectic (symbolised) by its representations, and thus is subjected to ordinary psychoanalysis. Words re­ place that, which is lost - they represent lost presence. This is progressing, fragmentary substitution, clearly visible in the model-like sequence of the development of a child: from a mouth full of the mother’s breast, via the “empty mouth” to the subsequent cries and sobs and a mouth full of words replacing the mother’s ab­ sence. Introjection is, therefore, “satisfaction”, “com­ munion” or the “’world of the empty mouth” signify­ ing self-understanding in the face of experienced lack. �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION This also holds true for mourning: words simultane­ ously denote the object of desire and shift it, perform the withdrawal of emotional involvement, the libido. Butler wrote: This displacement from the original object is an essentially metaphorical activity in which words “fig­ ure" the absence and surpass it. 15 Meanwhile, i n c o r p o r a t i o n appears at the moment when the “emptiness of the mouth” in vain summons introjective words; when it becomes impos­ sible to replace the lost object with words (because this would reveal, for example, some sort of a shame­ ful secret of this ideal). If the subject is incapable of self-satiation with words (metaphors) it embarks upon more radical activity: it absorbs the imagined thing, a fantasm, an object-fetish, isolating it far from the con­ scious part of the Ego, enclosing it in the crypt. In­ corporation is, therefore, a de-metaphorisation of the word: by annulling its figurative meanings it preserves the loss of an object as radically unnamable, in this way guarding its secret. Words, however, which have been deprived of their metaphorical carrying capacity do not simply return to literal meaning; they continue to act, performing a fantasmatic destruction of the language itself and neutralising it as an instrument of presentableness. 16 The crypt, declared Derrida, is lieu de silence. If in­ corporation is heard, then it is only to silence all suspi­ cion or revert attention from the incorporated object. Incorporation thus differs from introjection primarily due to the use to which language is put or the possibil­ ity of deciphering it. Cryptonymy turns out to be to “cryptology”: burial in a crypt or, to put it differently, ciphering (Crypter, cest chiffrer - Derrida). That what is to be read is un texte crypté on the walls of the crypt, a cipher on a crypt. The wall, however, is not the first - the material of which it is built constitutes the text. The cipher makes it impossible to be deciphered on the surface of the wall. 17 This is why an object “buried in a crypt” does not succumb to ordinary analysis. The reason does not lie in the fact that the crypt is localised somewhere very deep, but in the material out of which it had been built, i.e. language. The crypt is not a metaphor of or­ dinary unconsciousness (the interior of external con­ sciousness) but “false” or “artificial” unconsciousness, which not only conceals something but also hides the very fact of concealment, i.e. creates a linguistic op­ position to the efforts of the analyst. The crypt is lin­ guistic space. It speaks just like the unconscious, imi­ tating normal introjection, but in this way leaves that inner non-place, which is not subjected to any sort of symbolisation, excluded and untouched (sauf). It is, therefore, impossible to simply open it, break the seal 200 and read the name because this would be a transfor­ mation of the crypt into an ordinary grave, le cadaver exquis into a “dearly departed”, and incorporation into introjection; this is, after all, of what the set trap con­ sists ... * In the conception devised by Abraham and Tôrôk the “crypt effect” has much in common with what these two researchers call: l’effet de fantôme - in both cases it signifies the psychic structures of incorpora­ tion, radically “decentralising” ; in both instances the concept of the “secret” assumes special status. As in the case of the “living dead”, the phantom too cannot be integrated with the rest of the psychic life of the Ego - it puts up resistance and produces traumatic cracks. The situations, however, are not identical. The first was the outcome of failed mourning - the “alien” is incorporated into the crypt of the Ego; the second has a different etiology - the Ego encounters a “phantom” arriving from the unconsciousness of the “other”. An excellent literary example of this difference is Shakespearean Hamlet. Without doubt, the problem of the Danish prince does not consist of the fact that he was unable to come to terms with the loss of his father and preserved him in his inner crypt as a “living dead” (subsequently enabling him to act secretly and as if autonomously). Shakespeare did not write about Hamlet’s crypt and his melancholy but, in the opinion of Abraham, about the secret, which the father took to his grave and which is now assumed by Hamlet. It is the children’s or descendants’ lot to objectify these buried tombs through diverse species of ghosts. 18 The appearance of the Father’s ghost at the start of the play objectifies the son’s awareness-unawareness [la science-nescience]. Awareness-unawareness of what? Of his own uneasiness due to a circumstance not to be doubted: the late King must have taken a secret with him to the grave. Does the ghost appear in order to lift the state of unawareness? If that were the case, the ghost’s objec­ tification would have no more object than Hamlet’s own dubious “madness of doubt”. A ghost returns to haunt with the intent of lying; its would-be “revelations" are false by nature. 19 This is a hypothesis that for four centuries has been ignored by the spectators and critics of Hamlet: the “secret” disclosed by the ghost of old Hamlet contain­ ing the injunction to seek revenge is a trap. Actually, it conceals yet another, true secret of the shame borne by the father about which nothing can be said and of which the son is unaware but which leaves behind a certain trace. This is why the sui generis psychoana­ lytical investigation conducted by the young Hamlet, summed up in a theatrical reconstruction-repetition �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION based on the confession of the ghost, is doomed to fail. The revealed “’truth” only calms that unease of igno­ rance, whose concretisation is the appearance of the Ghost. The phantom, according to the interpretation proposed by Abraham and Torok, is a phenomenon existing in a trans-generational dimension (one could say: a transsexual one, since it resembles a quotation although accepted together with the error or gap con­ tained in the original); it consists of the presence in the living Ego of a deceased ancestor, albeit as a car­ rier of his trauma; the Ego is unaware of this presence despite the fact that it is the cause of his disturbances. Naturally, this has nothing in common with spiritual­ ism. It is a fact that the phantom, whatever its form, is nothing but the invention of the living. Yes, an invention in the sense that the phantom is meant to objectify, even if under the guise of individual or collective hallucinations the gap flacune], the concealment of some part of a loved one’s life produced in us.... Consequently, what haunts are not the dead, but the gaps left within us by the secrets of others. 20 The “phantom effect” thus introduces an even more radical” heterogeneity, because it assumed a “heterocryptical” topos that does not concern the bur­ ial of an alien object in one’s crypt but the encounter of the Ego and an object arriving from the crypt of an­ other unconsciousness (the corpse buried in the other). Both “my” crypt, the effect of incorporation and the absorption of an alien object, which I do not want to lose, and the Phantom haunting me set into motion strategies drawing attention away from their secret. The law of the phantom obligates to remain ignorant. The phantom is a formation of the unconscious, which was never conscious and thus fulfils a func­ tion different than repression; nonetheless, it returns periodically and resembles a trauma that never actu­ ally took place. According to Abraham, it works like a ventriloquist, like a stranger within the subject’s mental topography. Abraham mentioned: (...) by their gratui­ tousness in relation to the subject they create the impres­ sion of surrealistic flights of fancy or of oulipo-like verbal feats. This is why the phantom is never experienced by the subject as something real, and in the course of analysis can only give rise to constructions with all their attendant uncertainties. 21 This construction is dif­ ficult because the phantom resists “interpretation”, words capable of integrating themselves with the subconscious, i.e. libidinal introjection. The words, with whose assistance the phantom returns, i.e. those to which the child once paid attention when one of the parents uttered them, do not constitute a source of the phantom’s statement, but an interval in that, which is tellable. This interval, accepted by the sub­ ject (since, as we have said, it is not the effect of its repression) and blocking the path towards introjec201 tion, becomes for him the same sort of a wound that it was for his ancestor. Briefly, if the phantom haunting the Ego in some way makes its presence known then it does so not to confess the sins encumbering his heart or to get rid of a traumatic (horrible and possibly shameful) secret, but on the contrary, in order to “seal” it (to preserve this “skeleton in the cupboard”, his silence, the gap in the topography of his subjectivity). This is also why the phantom in folk beliefs only objectifies the metaphor, active in the subconscious, of burying a shameful fact in an object. 22It is thus necessary to treat with a great dose of suspicion the truthful­ ness of ghosts, including those haunting us in stories: they come not only to make it possible for the living to learn about the secret concealed in the grave but, on the contrary, by proposing false secrets to preserve it only as the unutterable. * Introjection appears to be a good model of the text/ image subjected to classical interpretation (analysis), striving towards revealing c o n c e a l e d meanings we recognise then that the work has been constructed in accordance with the classical logic of the symbol, and as a consequence we seek the missing (co-)symbolic supplement, i.e. strive towards the recreation of the ‘’pre-symbolic”, “homogeneous” and “metaphori­ cal” completeness of meaning. Is a text/image conceal­ ing a crypt, and inside the latter - “endocryptic life”, an incorporated cadaver (and even more so a phan­ tom), possible? 23 Naturally, it is unnecessary to recall that no text or image is a neurotic patient of Dr Freud (even the author does not have to play this part - we are not dealing with psycho-biographies). In this case, the ”crypt” is a “mere metaphor” (in addition, second­ ary in relation to the psychoanalytical metaphor). But this is a productive metaphor if we include psychoana­ lytical terminology into the interpretation procedure so as to diagnose ”the illness”, which would summarise the meaning of the analysed text; on the contrary, the purpose should involve rather opening the text than reducing its possible meanings. 24 Naturally, there comes to mind the question: how to differentiate the cryptophoric (“cryptomi­ metic”) text from the same classical story (Abraham and Torok: deprived of what would the Wolf Man not be the Wolf Man but a classic patient?) 25 One could formulate this doubt slightly differently: since the object encoded in the crypt (encrypte) is radically illegible and each attempt at deciphering his “name” means the necessity of falling into a cleverly devised trap, then is incorporation a concept possessing any sort of operational usefulness? 26 The task we are fac­ ing does not consist of forcing the text to act in the manner of an Egyptian mummy from a popular joke �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION and “confess” its real name; on the contrary, we are concerned with taking into account this uncertainty, the “cracks” in the meaning, the retention of the text in its "strangeness” and significant nonsense. The model of the ”cryptophoric” text/image presupposes (differently than the model, which could be called “semiophoric”) an essential compilation of its “topical structure”, which as a consequence complicates the cognitive structure: the work resists classical ques­ tions about the “topic”, “message” and “sense”. We would be dealing with an image that not only conceals meaning (as an “ordinary” symbol) but also intermin­ gles traces - the interpreted traces lose their cognitive credibility (mimetic value). The “crypt” (as a conception that essentially ex­ pands the metaphoric of our understanding both of literature and the visual arts) is a premise making it possible to overcome a temptation typical for classical interpretation, namely, to replace the radical ”hermeneutics” of the image (the absolute and irreducible 27 inaccessibility of its contents) with “hermeneutics” offering hope for penetrating the interior in order to decipher the text/image in a way resembling the one in which, for instance, archaeologists opened the Coper­ nicus crypt in Frombork, i.e. in order to identity the deceased and prepare something resembling a definite death certificate (does this activity not bear the marks of some sort of enlightened exorcism?). As Professor Jerzy Gąssowski (also my professor when I was a stu­ dent of archaeology), who conducted this task, said in a newspaper interview: The research started with disinfecting the entry to the crypt. The latter had been closed several decades ago and its disinfection was indispensable so as not to expose scientists entering it to any sort of danger. If our intention is penetration of “cryptophoric” books, paintings or films, then archaeological methods applied to neutralise a similar risk - prepared for scien­ tists by a literary/painterly Copernicus or Tutankha­ men - are pointless since it is impossible to differenti­ ate the “crypt” from its “effect”, the danger created by it from its valuable contents sought by us, namely, the cadaver-death. The only real thing is precisely that hidden activity of the “curse” or the “’microbes” breeding in the anasemic environment (an exemplary illustration of this paradox are the studies carried out by William of Baskerville on the second book of Aris­ totle’s Poetics dealing with comedy - as we know, it was dangerous both owing to its contents and the poison protecting access to it and covering the pages of the only existing copy). It is the deadly resistance put up by the crypt (Derrida: la resistance interne du caveau), its resilient matter or irremovable frame that could prove to be the real stake in this research game, the 202 concealed name, the sought after Thing (La Chose). That what is to be read is un texte crypté on the walls of the crypt, a cipher on a crypt. The wall, however, is not the first - the material of which it is built con­ stitutes the text. The cipher makes it impossible to be deciphered on the surface of the wall. 28 Derrida radicalised both the “crypt effect” and the “phantoms”. In accordance with the conception pro­ posed by Abraham if ghosts lie and cheat then they should be subjected to suitable exorcisms, reintroduc­ ing their secret into the order of things (even if this is an extremely difficult task). For Derrida, however, incorporation, the crypt and the phantom cease being a symptom of psycho-pathology; in the same way, the status of the secret concealed in the crypt or brought by the phantom haunting the subject also changes. There is no way to tame it, domesticate it in the stable domain of ontology or express it in the language of k n o w l e d g e (o n the wall of the crypt). All opera­ tions serving its deciphering (the preparation of the crypt for research) serve the process of concealing an even greater mystery, namely, that there is no (other) mystery (to be discovered as a primeval object to be restored to knowledge). The only real thing is “endocryptic identification”, i.e. irreducible knowledge-non­ knowledge, and endless construction work. 29 * In order to identify the valuable cadaver it is neces­ sary to localise its crypt; for this purpose we must iden­ tify the boundary between introjection and incorpora­ tion. This border, however, always appears at the end of introjection, similar to it although always slightly further, accessible not only as that word but merely as its rhyme, deformation, shadow, trace of a trace... This is precisely the death (lurking in the crypt) of the im­ age. Endnotes 1 Nicolas Abraham and Maria Torok, Cryptonymie. Le verbier de l’homme aux loups, Paris: Flammarion 1976, p. 230. 2 N. Abraham, L'unité duelle et le fantome, in: Nicolas Abraham, Maria Torok, L'Écorce et le noyau, Flammarion: Paris 1978, p. 394 [emphasis - W M.]. I explain the concept of introjection slightly further on. 3 Abraham and Torok, Cryptonymie, op. cit., p. 230. 4 Their studies from the 1960s and 1970s were collected in: L'Écorce et le noyau, supplemented by: Cryptonymie, a “cryptonymic” reinterpretation of the famous case of the Wolf Man. Sandor Ferenczi lived in 1873-1933; Nicolas Abraham - in 1919-1975; Maria Torok - in 1926-1998. 5 Jacques Derrida, Fors: les mots anglés de Nicolas Abraham et Maria Torok, in: Abraham and Torok, Cryptonymie, op. cit., pp. 9-73. 6 See also, i.a. Derrida: O gramatologii (Warszawa 1999), Marginesy filozofii (Warszawa 2002), La dissemination (Paris 1972), Chora (Warszawa 1999), Prawda w malar- �Wojciech Michera • IMAGE, CRYPT, INTERPRETATION 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 stwie (Gdańsk 2003), Survivre and La loi du genre, in: Parages (Paris1986). Barbara Johnson translated for into the English simply as forum; one should keep in mind, however, that the two words (for and forum) appear together in Derrida's text and have a different meaning (see: Derrida, Fors: The English Words of Nicolas Abraham and Maria Torok, transl. Barbara Johnson, in: N. Abraham and M. Torok, The Wolf Man’s Magic Word: A Cryptonymy, University of Minnesota Press: Minneapolis l986, pp. XI-XLVIII). Derrida, Fors, op. cit., pp. 12-13. I quote after: M. Torok, Maladie du deuil et fantasme du cadavre exquis, in: LÉcorce..., op. cit., p. 235. S. Freud, Popędy i ich losy, in: Psychologia nieświadomości, transl. R. Reszke, KR: Warszawa 2007, p. 74 (text from 1915). Sigmund Freud, Żałoba i melancholia, in: idem, Psychologia nieświadomości, op. cit., pp. 147-159, see: p. 152. Cf. idem, i.a. Psychologia zbiorowości, where “introjection” is used in reference to melancholy (transl. R. Reszke, in: Pisma społeczne, KR: Warszawa 1998, p. 89); Popędy i ich losy (in: Psychologia nieświadomości, op. cit., p. 72); „Ja” i „to” (ibid., p. 235 sqq.). Judith Butler, Gender Trouble, Routledge, New York 1990, p. 58. See: Maria Yassa, Nicolas Abraham and Maria Torok The inner crypt, “Scandinavian psychoanalytic Review” 25, 2/2002, p. 7. Abraham and Torok, Deuil ou mélancolie. Introjecter incorporer, in: LÉcorce..., op. cit., p. 266. Butler, op. cit. p. 68. See: Abraham and Torok, Deuil ou mélancolie, op. cit., p. 267. Derrida, Fors, op. cit., p. 53. Nicolas Abraham, Notules, in: LÉcorce et le noyau, op. cit., p. 427. See also: Derrida, Fors, op. cit., note on p. 42. Abraham, Le fantôme d’Hamlet, in: LÉcorce..., op. cit., p. 449. Abraham, Notules, op. cit., p. 427. See also: Colin Davis, Hauntology, Spectres and Phantoms, “French Studies” 59,3/2005, pp. 373-379. Abraham, Notules, pp. 449-50. See also: Torok, Histoire de peur. Le symptôme phobique: retour du refoulé ou retour du fantôme?, in: LÉcorce..., op. cit., p. 439. Abraham, Notules, p. 427. The conception proposed by Abraham and Torok encouraged researches studying literature to seek in literary texts such deceitful phan­ toms trying to conceal awkward family secrets uncon­ sciously inherited by authors or narrators. Several exam­ ples were discussed by Colin Davis, op. cit. Here, however, this motif appears to be less essential. Introjection and incorporation are concepts that, natu­ rally, can be used (even without leaving the sphere of the psychoanalytical discourse) for describing the rela­ tion between the recipient and the work - if we recogni­ ze the “patient” experiencing loss to be a reader, and a book, a film or a painting to be the lost object (suffice to recall the sorrow we experience each time when at the end of a favourite book were are forced to say farewell to its protagonists). In a normal situation, therefore, I accept the fact that the story has come to an end and its fictitious characters “really” do not exist; nonetheless, ”I” can “symbolically” identify with them and accept the ”lesson” taught by the work and thus enhance and 203 24 25 26 27 28 29 expand my inner world. Sometimes, however, there appears a fantasmatic wish on the part of the subject to absorb, take over and keep this “object of desire”, to preserve it in the permanent shape of “the living dead” - outside the entire system of introjection and beyond the supervision of tribunal de la conscience (this situation is excellently exemplified by Annie Wilkes, the lead protagonist of Misery, a novel by Stephen King and a motion picture by Rob Reiner (1990) - an obsessive reader of romantic novels about Misery Chastaine, Annie imprisons their author so as to make it impossible for him to “kill off” her favourite character. In an ano­ ther version, the heart of the matter would involve “metalepsy” described by Gérard Genette, in this case obliterating the boundary between the inner world of the text and the empirical world). See: Mieke Bal and Norman Bryson, Semiotics and Art History, “Art Bulletin” 73,2/1991, p. 197. Abraham and Torok, Cryptonymie, op. cit., p. 232. The term: cryptomimesis was proposed by Jodey Castricano in the book: Cryptomimesis: The Gothic and Jacques Derrida’s Ghost Writing, McGill-Queen's University Press: Montréal: 2001. This question was posed by Eugenio Donato in: Qui Signe ‘Flaubert’?, “MLN” 98, 4/1983, p. 591. See: Umberto Eco, Imię róży, transl. Adam Szymanowski, PIW: Warszawa 1996. Derrida, Fors, p. 53, emphasis - W. M. Let us recall upon this occasion that according to Freud Nicholas Copernicus decided to decentralize man's cosmological place in the universe (Sigmund Freud, Eine Schwierigkeit der Psychoanalyse, 1917). Derrida expanded his science about phantoms and “hauntology” comprehended as “different ontology” similarly as reflections about the Ghost in Hamlet - in: Spectres de Marx: l’état de la dette, le travail du deuil et la nouvelle Internationale, Galilée: Paris 1993. More on this topic in my book: Piękna jako bestia (in print); the pre­ sented text is an abbreviated and altered fragment. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3c3b64a66a0d93094ca62ada6daba72.JPG e7acb5299f75a8f2007c4dd9da5e0a2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; Wielkanoc ; zwyczaje i obrzędy wielkanocne; muzyka ludowa ; Łużyce Description An account of the resource Tytuł zdjęcia: Śpiewaczki wielkanocne z Dissen, dolnołużyckie Dešno. Fotografia przedstawia serbołużycki zwyczaj śpiewania wielkanocnego. Grupy dziewcząt i kobiet kroczyły odświętnie ubrane, w rzędach, przez wioski i pola uprawne i śpiewały pieśni kościelne. Te pieśni miały chronić mieszkańców wsi przed złem, a rolnikom zapewnić dobre zbiory. Współcześnie zwyczaj jest pielęgnowany jedynie w kilku wioskach. Zdjęcie wykonałam we wsi Dissen, dolnołużyckie Dešno, niedaleko miasta Cottbus/Chósebuz. Udałam się na miejsce, ponieważ wiedziałam, że wielkanocne śpiewaczki będą w tym czasie przechodzić przez wieś i chciałam je zobaczyć. Byłam jedną z dwóch obserwujących je osób, ponieważ jest to żywy zwyczaj, a nie widowisko przyciągające turystów. Zdjęcie wykonano ‎11.03.2019. Autorką zdjęcia jest Justyna Michniuk. Creator An entity primarily responsible for making the resource Michniuk, Joanna Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1225ade93a764e055d15c9baf5a46f0c.pdf 9bde2ce40f58e1aa7adaac89e19e8e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6600 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource mit - aspekt polityczny magia rytuał kozioł ofiarny antropologia polityki antropologia symboliczna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6170 Title A name given to the resource Mechanizm rytualny Description An account of the resource 261 s., il. Creator An entity primarily responsible for making the resource Michoń, Łukasz P. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �„Mamy do czynienia z Autorem o dużej erudycji, z dogłębną znajomością problematyki teoretycznej, z profesjonalną antropologiczną interpretacją mitu biblijnego oraz z oryginalną ideą, w myśl której mit ów odtwarzany jest we współczesnej historii Polski, rozgrywa się na naszych oczach, a właściwie w nim uczestniczymy (tak jak czynnie uczestniczy w nim sam Autor tekstem swym przyczyniając się nieuchronnie do jego powielania – przynajmniej na poziomie świadomości)”. Prof. dr hab. Michał Buchowski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu oraz Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie n. Odrą „Książka wrocławskiego antropologa kultury jest opracowaniem, które przeczytałem z satysfakcjonują i uwagą, aby – skończywszy lekturę – mieć poczucie, że inteligentne myślenie owocuje zawsze pracami nietuzinkowymi (...). Kultura polityczna jest dramatem społecznym o strukturze mitu, jest ponawianym obrzędem przejścia, w którym nie chodzi jednak właściwie o zmianę w sensie linearnym, ale o ciągle ponawiane próby czasu wahadłowego (bo takim jest w istocie czas w polityce). Stąd przyjdzie zgodzić się z sądem autora, że „każdy kryzys ofiarny nieuchronnie wpisuje się w logikę dramatu społecznego, stając się wzorcem dla kolejnych prób jego rytualnego powtórzenia”. Prof. Wojciech Józef Burszta Katedra Antropologii Kultury Uniwersytet SWPS w Warszawie �„Łukasz P. Michoń trafnie pokazuje, że władza to również, a może przede wszystkim, zdolność do definiowania natury rzeczywistości społecznej i możliwość narzucania swoich definicji społeczeństwu”. Dr hab. Krzysztof Jaskułowski, prof. SWPS Uniwersytet SWPS, Wydział Zamiejscowy we Wrocławiu Katedra Studiów Europejskich „Zawarte w pracy studia przypadków łączy przeświadczenie o donośności roli, jaką odgrywa połączenie performatywnego i semiotycznego wymiaru kultury. Podejście to jest w polskojęzycznej literaturze przedmiotu nowatorskie i zasługuje na uwagę chociażby ze względu na to, jak dalece związek działania ludzkiego (polityki w tym przypadku) i symbolizacji (nadawania znaczeń) rzeczywistości w ten sposób wytwarzanej jest nadal mało rozpoznany w polskich naukach społecznych i humanistyce. (...) Znajdujemy na przykładzie przedłożonej pracy wyjątkowy model uprawiania nauk społecznych, w Polsce często krytykowany i niezrozumiany – tj. podejście stricte interdyscyplinarne (lub „post-dyscyplinarne” jakby powiedzieli zwolennicy studiów kulturowych), stojące w poprzek wąsko pojmowanych dziedzin wiedzy. Dla autora tej pracy w istotny sposób ważny staje się przedmiot analizy, nie zaś trzymanie się określonych norm tradycyjnych i skostniałych barw naukowej narracji. Język zresztą pełni tu rolę nie tylko deskryptywną, lecz również generuje określone fakty społeczne, co zresztą jest materią badań autora. Mechanizm rytualny jest także rodzajem dyskursu kulturowego i jako taki przez rzeczywistość kulturową jest warunkowany oraz jednocześnie ją współtworzy. Po drugie praca dr. Michonia jest kolejnym krokiem w stronę proliferacji antropologicznego spojrzenia w polskiej nauce w obszarach przedmiotowych zagarniętych i zazdrośnie chronionych przez inne dyscypliny, co jest też odmianą swoistej interdyscyplinarności. Moim zdaniem praca ta wnosi wiele świeżego spojrzenia do polskich badań nad kulturą i życiem publicznym pokazując jak dalece te sfery są ze sobą splątane”. Dr Jarema Drozdowicz Wydział Studiów Edukacyjnych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu ��Łukasz P. Michoń Mechanizm rytualny O modelu ofiarniczego ustanawiania nowego ładu politycznego Wrocław 2016 �https://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/pl/ Kanał YouTube Mechanizmu rytualnego: https://www.youtube.com/channel/UCN-RAKhJrs8M-X31WERAYzg Redakcja: Łukasz P. Michoń Recenzenci: Michał Buchowski Wojciech J. Burszta Jarema Drozdowicz Krzysztof Jaskułowski Korekta: Bożena Michoń Maria Kulewska Redakcja techniczna: ARTE BUENA Monika Aleksandrowicz www.artebuena.com Skład wersji elektronicznej: Michał Nakoneczny 88em.eu Projekt okładki: Łukasz P. Michoń Monika Aleksandrowicz Streszczenie w j. angielskim: Ewa Herman-Włodarczyk Streszczenie w j. niemieckim: Marta Chanas-Nowicka Streszczenie w j. rosyjskim: Lidia Cichal Streszczenie w j. węgierskim: Gizella Csisztay Na okładce zdjęcie fragmentu rzeźby zatytułowanej „Karma” autorstwa Do-ho Suh https://en.wikipedia.org/wiki/Do-ho_Suh Zdjęcie autora na okładce: Jacek Świątek Wydawca: Państwowe Pomaturalne Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy 50-238 Wrocław, ul. Niemcewicza 2 www.skiba.edu.pl Wersja cyfrowa: ISBN 978-83-933530-7-1 Wersja drukowana: ISBN 978-83-933530-8-8 Wydanie I �W ostatecznym rozrachunku ofiarą i sprawcą jest ta sama osoba. Jedność ludzkiej rasy uchwycić możemy dopiero wówczas, gdy zdołamy pojąć prawdę owej ostatecznej równoważności w całej grozie. Jean Baudrillard, Zbrodnia doskonała, Warszawa 2008, s. 8. Wiedza jest przerażająca, to prawda. Ale jeśli wojownik zaakceptuje przerażającą naturę wiedzy, to równocześnie usunie jej grozę. Carlos Castaneda, Opowieści o mocy, Poznań 2001, s. 37. �Łukasz P. Michoń (ur. 1981) doktor nauk humanistycznych, animator, artysta, eksperymentator. Absolwent Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury „SKiBA” we Wrocławiu oraz Katedry Ethnologii i Antropologii Kulturowej UWr. Skupia swoją uwagę badawczą na wszystkim, co ukryte, tajemnicze, kontrowersyjne, fascynujące i nieoczywiste. �Spis treści Notka biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Od Autora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Pozostają już tylko egzorcyzmy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 ROZDZIAŁ I Na szlaku dawnej drogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55 Dawid pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 Model dla tego, który czysto i dokładnie chce czynić swoją powinność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 ROZDZIAŁ II Świat zaczarowany, przemiany ogromne, skąd idą? Dokąd płyną? Czy z bajek i czarów? . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Rozgrzewanie mechanizmu do granic widzialności . . . . . . . 125 Józef Piłsudski pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Ten, który czysto i dokładnie czynił swoją powinność? . . . . . 169 ROZDZIAŁ III Mechanizm ponownie zostaje wprawiony w ruch . . . . . . . . . 179 Prawo i Sprawiedliwość pojawia się na scenie . . . . . . . . . . . 193 Głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje . . 217 ZAKOŃCZENIE Choroby sekretne leczy się ujawnieniem . . . . . . . . . . . . . . 239 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Netografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Streszczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257 ��Od Autora1 Publikując Mechanizm rytualny w formie darmowego i powszechnie dostępnego e-booka starałem się spłacić dług jaki zaciągnąłem na mocy umowy społecznej, dzięki której jako obywatele zdecydowaliśmy się opodatkować zapewniając każdemu darmowy proces edukacji, zdobywanie wiedzy naukowej i wreszcie powszechne jej przekazywanie. Dojrzewając w atmosferze „wolnej kultury” wyznaczającej sposób myślenia, dzielenia się wiedzą i wspólnotowego rozwiązywania palących problemów współczesności uznałem, że udostępnienie wyników pracy jest moją powinnością jako obywatela, naukowca oraz urzędnika państwowego. Upubliczniając za darmo wyniki pracy, liczę także na to, że – podobnie jak to ma miejsce w przypadku programów komputerowych – każdy będzie mógł przeanalizować moje próby i wnieść swój wkład w ulepszanie wiedzy na temat mechanizmu rytualnego oraz przyczynić się do przezwyciężenia jego uroku. Warunkiem powodzenia tego projektu, jest zatem współpraca. Wierzę, że zrozumienie i zastąpienie opisanego mechanizmu innym modelem przejścia z jednego stanu do drugiego, nie leży w kompetencjach osiągnięć genialnej jednostki, ale jest możliwe dzięki pracy „zbiorowego intelektu”. Jestem pewny, że działając wspólnie, jesteśmy zdolni podołać temu wielkiemu zadaniu. Dziękuję wspólnocie Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy „SKiBA” we Wrocławiu, która wsparła merytorycznie projekt publikacji e-booka oraz książki w formie drukowanej. Jestem szczególnie wdzięczny Monice Aleksandrowicz za nieocenioną pomoc we wdrażaniu rozwiązań osadzających książkę w eksperymentalnym nurcie liberatury naukowej. Dziękuję wreszcie mojej rodzinie, za niesłabnącą miłość, wsparcie i wiarę. 1 Link do zwiastunów Mechanizmu rytualnego: https://www.youtube.com/ watch?v=Qu6Nm0LeY1E, https://www.youtube.com/watch?v=BS9le4NseyM. ��WSTĘP Pozostają już tylko egzorcyzmy2? Pewnej wyborczej niedzieli, 25 września 2005 roku, podczas mszy świętej, w której uczestniczyłem ogromne wrażenie zrobiło na mnie przewidziane na 26. niedzielę zwykłą drugie czytanie pochodzące z Listu św. Jakuba Apostoła: Teraz wy, bogacze, zapłaczcie wśród narzekań na utrapienia, jakie was czekają. Bogactwo wasze zbutwiało, szaty wasze stały się żerem dla moli, złoto wasze i srebro zardzewiało, a rdza ich będzie świadectwem przeciw wam i toczyć będzie ciała wasze niby ogień. Zebraliście w dniach ostatecznych skarby. Oto woła zapłata robotników, żniwiarzy pól waszych, którą zatrzymaliście, a krzyk ich doszedł do uszu Pana Zastępów. Żyliście beztrosko na ziemi i wśród dostatków tuczyliście serca wasze w dniu rzezi. Potępiliście i zabiliście sprawiedliwego: nie stawia wam oporu3. Po mszy intuicyjnie zajrzałem do tygodnika Niedziela z tego samego dnia, w którym pojawił się równie zaskakujący „wywiad tygodnia”. W tym szczególnym numerze czasopisma rozmowa została przeprowadzona tylko z jednym kandydatem na urząd Prezydenta – Lechem Kaczyńskim. Wywiad zatytułowany W trosce o silną i uczciwą Polskę4 był w istocie streszczeniem programu wyborczego kandydata PiS-u. Tej niedzieli wyszedłem z kościoła z mocnym postanowieniem, że do niego nie wrócę, dopóki dogłębnie nie zrozumiem związków, jakie zachodzą między tekstami świętymi, rywalizacją polityczną a rolą, w jakiej stawiają się politycy Prawa 2 3 4 J. Baudrillard, O uwodzeniu, Warszawa 2005, s. 5–6. Jk 5, 1–6 Wszystkie cytaty biblijne wykorzystane w tej pracy pochodzą z Biblii Jerozolimskiej, Poznań 2006. http://www.niedziela.pl/artykul/77696/nd/W-trosce-o-silna- i-uczciwa-Polske (dostęp: 16.01.2013). �i Sprawiedliwości. Stopniowe odkrywanie mechanizmu, który organizuje te wyobrażenia z całą mocą przypomniały mi o tym, że „nic nie jest oczywiste”5. Kompozycja książki została w całości podporządkowana procesowi odkrywania mechanizmu rytualnego. Podejmując taką decyzję, bardzo mi zależało na tym, aby czytelnik śledzący ten proces mógł z łatwością wejść w rolę czujnego obserwatora pracy badacza postępującego niczym detektyw, który – zanim osiągnie zadowalający poziom wiedzy teoretycznej na temat interesującego go zjawiska – na początku zawsze ma dostępne jedynie poszlaki. Żadna z nich, wzięta z osobna, niczego na początku nie wyjaśnia, natomiast ujęte wszystkie w odpowiedni kontekst rytualny zaczynają układać się w mito-logiczną całość, możliwą do zrozumienia i powtórzenia. Postępując w ten sposób chciałem osiągnąć efekt, dzięki któremu czytelnik mógłby odnieść wrażenie podążania razem ze mną od jednego śladu do drugiego, poszerzając w ten sposób stopniowo swoją wiedzę o naturze mechanizmu rytualnego. W efekcie przyjętej perspektywy chodziło mi o to, aby nie tyle „opowiedzieć historię”, ale przedstawić proces polegający na jej „odtwarzaniu”6 – jak to ujął Roger Caillois. Innymi słowy, wartość tak przedstawionej analizy naukowo-kryminalnej „mierzy się w dużym stopniu tym, jak niepojęty jest dla rozumu i doświadczenia jej początek, a zrozumiały i logiczny jej koniec”7. Wszystkie zaproponowane i opisane w książce rozwiązania formalne pełnią rolę specyficznych egzorcyzmów, które zorientowane są na dostrzeżenie i tym samym uwolnienie się spod działania niezwykle silnego uroku mechanizmu, który w sprzyjających warunkach dramatu społecznego zostaje wprawiony w ruch i niepostrzeżenie przenosi aktorów społecznych rywalizujących w polu polityki w przestrzeń ofiarniczą. Ów mechanizm wrzuca następnie 5 6 7 M. Buchowski, Zrozumieć Innego, Kraków 2004, s. 4. R. Caillois, Powieść kryminalna, [w:] Tenże, Siła powieści, Gdańsk 2008, s. 39. Tamże, s. 47. 14 �przedstawicieli zantagonizowanych stron w konkretne role symboliczne, co narzuca kategorie myślenia o rzeczywistości oraz sposoby zakończenia kryzysu za pomocą rytualnych mordów ze starannie wyselekcjonowanych do poświęcenia przedstawicieli społeczeństwa. Podjęte przeze mnie badania nad mechanizmem rytualnym przypominały zatem specyficzną sprawę kryminalną, w której „ofiarnik” za każdym razem zostawia ślady, wzorując się na wcześniejszych „zbrodniach” przebiegających według tego samego schematu opartego na scenariuszu mito-logicznym. Ekscytujący okazał się fakt, że na podstawie znajomości owego scenariusza oraz jego paradygmatycznych realizacji staje się możliwe między innymi zdemaskowanie niedoszłego „zbrodniarza”, zanim dokona on kolejnej rytualnej zbrodni. W ramach stopniowej rekonstrukcji mechanizmu rytualnego powstał zaskakujący kontekst, który pozwalał, co było dla mnie dość dużym zaskoczeniem, doprecyzować wykorzystane w pracy teorie – co szczególnie jest widoczne w uszczegółowieniu mechanizmu kozła ofiarnego opisanego przez René Girarda. Z premedytacją, już w pierwszym rozdziale, odwróciłem porządek odkrywania i skoncentrowałem się na przedstawieniu sytuacji modelowej, która w istocie ujawniła się dopiero pod koniec śledztwa naukowego. Taką decyzję podjąłem, mając na uwadze wskazanie kolejności, dzięki której czytelnik łatwiej będzie mógł wczuć się w rolę kogoś, kto zna schemat rytualny i może nim dowolnie zarządzać. Z tego też powodu, już na początku książki przedstawiam specyfikę świadomości kosmologicznej, dla której tekst święty stanowi zawsze pewnego rodzaju wzorzec, schemat, dzięki któremu mogą być interpretowane wydarzenia przeszłe, współczesne oraz wizje przyszłości. Z powodu nagromadzenia różnych śladów, które szczegółowo opisuję w tym rozdziale, swoją uwagę badawczą skierowałem w stronę motywu biblijnego zawartego w dwóch starotestamentowych Księgach Samuela. Dzięki analizie strukturalno-semiotycznej – nawiązującej do metody zaproponowanej przez Edmunda Leacha i Daniela Alana Aycocka w podejściu do badań nad 15 �Biblią oraz uzupełnieniu jej o podejście charakterystyczne dla teorii ofiarniczej Girarda – udało mi się nie tylko wskazać istnienie ram strukturalno-rytualnych dla scenariusza mito-logicznego, ale także uszczegółowić teorię o kontekst, którego francuski antropolog nie uwzględnił w swoich analizach. Szczególnie ważne okazały się w tej kwestii wspomniane badania Edmunda Leacha i Daniela Alana Aycocka, Władymira Proppa – nad bajką magiczną oraz Victora Turnera – nad dramatami społecznymi. Francuski badacz nie ukrywał, że odkrycie przez niego mechanizmu ofiarniczego, któremu nadał nazwę nawiązującą do starotestamentowego rytuału przebłagalnego, jest jedynie metaforycznym nawiązaniem do biblijnego rytuału. Problem polega na tym, że w starotestamentowym rytuale są losowane dwa kozły, których losy – w strukturalnym splocie okoliczności – zaskakująco pokrywają się z dwoma mordami rytualnymi dokonanymi według tej samej mito-logiki w interesujących mnie Księgach Samuela. Co ciekawe, wspomniane mordy zostały dokonane na postaciach nabywających stygmaty ofiarnicze w sposób, który dzięki strukturalnej analizie starotestamentowej sagi jest możliwy do precyzyjnego zrekonstruowania i, co za tym idzie, powtórzenia. Z mojego punktu widzenia ważnym okazało się odkrycie, że rytualne ofiary stanowią jednoczesną ramę strukturalną starotestamentowej sagi, której budowa, co także udało mi się wykazać, odpowiada trójfazowemu schematowi obrzędu przejścia. Dzięki wykazaniu specyficznej budowy starotestamentowej sagi stało się w ten sposób możliwe dostrzeżenie w tych dwóch ramowych mordach wydarzeń umożliwiających przejście z jednej sekwencji rytualnej do kolejnej, dając w ten sposób większą jasność, co do kontekstu, który sprzyjał wprawianemu w ruch mechanizmowi ofiarniczemu. W rozdziale drugim koncentruję się na rozwinięciu i uzupełnieniu analiz strukturalnych dwóch Ksiąg Samuela o ujęcie charakterystyczne dla morfologii bajki magicznej Proppa. Dzięki temu zabiegowi udało mi się wykazać, że starotestamentowa saga odpowiada wszystkim elementom kompozycji bajki magicznej 16 �składającej się z trzech przebiegów, które, co warto w tym miejscu podkreślić raz jeszcze, pokrywają się także ze wspomnianym trójfazowym schematem obrzędu przejścia. W efekcie przeprowadzonych analiz możliwe okazało się odczytanie schematu sagi w kontekście specyficznej relacji między dwoma głównymi jej postaciami, czyli Saulem i Dawidem. Postępując w ten sposób udało mi się udowodnić, że pierwszy przebieg odpowiada strukturalnie losowi fałszywego bohatera (w tej roli występuje Saul – pierwszy król Izraela), który z powodu „braku” zostaje posłany w drogę, następnie łamie nakaz/zakaz, za co spotyka go kara. Drugi odpowiada relacjom bohatera fałszywego/króla i bohatera (dotyczy on relacji Saula, który nie sprostał próbie i został odrzucony przez Boga, i Dawida). Trzeci i ostatni przebieg odpowiada natomiast losowi bohatera/króla (chodzi tu o Dawida), który ponownie przekracza zakaz, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla (siedmiu mężczyzn z rodu Saula) sprowadzonych do roli antagonistów. W ten sposób bohater/król niweluje „brak” i doprowadza do nastania „Złotego Wieku”. Bardzo mi zależało na tym, aby jeszcze w rozdziale drugim przejść w miarę płynnie od analiz strukturalnych sytuacji modelowej zapisanej w Biblii do dramatu społecznego, który byłby paradygmatyczną jej realizacją. Innymi słowy – chciałem połączyć statyczny model strukturalny z podejściem procesualnym umożliwiającym jego realizację uwzględniającą specyfikę dynamiki społecznej. W tym celu skoncentrowałem się głównie na dwóch ujęciach, łącząc ze sobą wnioski z badań i analiz prowadzonych przez Victora Turnera oraz Marshalla Sahlinsa. Uzbrojony w takie instrumentarium teoretyczne starałem się wykazać to, co nie udało się Girardowi, czyli fakt, że kryzys ofiarniczy oraz mito-logika kozła ofiarnego jest jednym z wielu scenariuszy możliwych do zrealizowania w ramach schematu dramatu społecznego. Innymi słowy – nie każdy dramat społeczny musi przebiegać według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, lecz 17 �każdy kryzys ofiarniczy nieuchronnie wpisuje się w logikę dramatu społecznego, stając się wzorcem dla kolejnych prób jego rytualnego powtórzenia. W ten sposób na przykładzie dramatu społecznego ze szczególnym udziałem Józefa Piłsudskiego starałem się zrekonstruować okoliczności, w których aktywuje się „pewien paradygmat źródłowy” 8 – jakby go określił Victor Turner – czy też próba „uhistorycznienia” 9 starotestamentowej sagi będącej jednoczesnym powtórzeniem wzorca tworzenia „nowego porządku” w ramach gry wygenerowanej przez mechanizm. W pogłębionym studium przedmiotu dotyczącym działań Józefa Piłsudskiego zrekonstruowałem proces, w którym wykorzystując uprzywilejowaną sytuację wyjściową, zostaje on stopniowo pochłonięty przez symbol bohatera magicznego. Przeznaczeniem symbolicznym bohatera magicznego jest ustanowienie „nowego porządku świata” poprzez umiejętne skanalizowanie zbiorowej przemocy. Starałem się także wykazać, jak – używając konsekwentnie języka magicznego – Piłsudski kieruje tę przemoc na swoich przeciwników politycznych, wpisując ich w symboliczne typy „zdrajców”, „buntowników” oraz „łotrów”, aż do ich wykluczenia z życia społecznego, poprzez ostateczne wpisanie ich w symboliczną kategorię „kozłów ofiarnych”. W tym kontekście podstawę moich analiz stanowią oficjalne odczyty, wywiady, pisma, wystąpienia i korespondencja Józefa Piłsudskiego, które zostały przeze mnie potraktowane w kategoriach odrębnego dyskursu, sprzyjającego wprawianiu w ruch mechanizmu ofiarniczego. Dzięki wyizolowaniu pewnych elementów pola historycznego oraz przedstawieniu ich w specyficznym rytmie historycznym starałem się uwidocznić ówczesny dramat społeczny, którego wzór został wykorzystany następnie w dyskursie polityków Prawo i Sprawiedliwość. 8 9 V. Turner, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, Kraków 2005. P. Ricoeur, Symbolika zła, Warszawa 1986, s. 189. 18 �Po zrekonstruowaniu schematu scenariusza mito-logicznego, a następnie jego paradygmatycznej realizacji w ramach dramatu społecznego – z kluczowym udziałem Józefa Piłsudskiego – w rozdziale trzecim łatwiejsze stało się wskazanie strukturalnych ram dla specyficznych działań dyskursywnych polityków partii Prawa i Sprawiedliwości determinujących także ściśle określoną mito-poetykę. Kluczowym materiałem źródłowym wykorzystanym w tej części analizy były różnego rodzaju teksty polityków PiS-u udostępnione w większości na stronach internetowych tej partii, na stronie sejmu oraz dostępne za pośrednictwem autoryzowanych wywiadów. Szczególną uwagę poświęciłem dwóm kampaniom wyborczym tego ugrupowania – z 2005 roku (parlamentarna i na urząd prezydenta) oraz z 2007 roku (parlamentarna), a także ich specyficznej kontynuacji, która miała miejsce po katastrofie smoleńskiej w 2010 roku. Swoją analizę materiałów źródłowych zakończyłem w grudniu 2012 roku. Okres kampanii wydał mi się szczególnie interesujący z prostego powodu. W tym szczególnym czasie przedstawiona została bowiem spójna narracja mito-historyczna Prawa i Sprawiedliwości na temat sytuacji w Polsce po 1989 roku, która konsekwentnie była rozwijana aż do końca 2012 roku. W ostatnim rozdziale zrekonstruowałem także kontekst mito-historyczny, który wyjątkowo sprzyja wprawianiu w ruch mechanizmu rytualnego stymulującego dramat społeczny odpowiadający w istocie – jak już wcześniej wykazałem – kryzysowi ofiarniczemu. Kryzys ów możliwy został do uchwycenia – dzięki dość prostej metodzie porównawczej polegającej na równoległym interpretowaniu współczesnych wydarzeń – symultanicznie na trzech zaproponowanych poziomach jednocześnie. Postępując w ten sposób wierzę, że każdy czytelnik łatwiej będzie w stanie zrozumieć, w jakim sensie próba rytualnego powtórzenia wcześniejszego dramatu społecznego zestawionego ze strukturalnym wzorcem scenariusza mito-logicznego umożliwia świadome zarządzanie współczesnym oraz kolejnymi dramatami społecznymi. Mam nadzieję, że wynikająca z tej wiedzy 19 �odpowiedzialność będzie dla czytelnika uderzająca. W tym kontekście postanowiłem także przywołać kilka nieudanych prób przywracania równowagi, których podjął się ówczesny prezes Polskiej Akademii Nauk Michał Kleiber ukazując tym samym głębię istniejącego problemu. Trudno oprzeć się wrażeniu, że żyjemy obecnie w czasie wojen kulturowych obejmujących wszystkie sfery naszego życia10, jest to czas narastających niepokojów społecznych11, prób wskazania i zdefiniowania ich źródeł oraz propozycji ich rozwiązania12. Uświadomiłem sobie, że jeśli faktycznie widmo rewolucyjnych zmian ponownie stoi u bram naszego świata13, to w oparciu o dokonaną tutaj analizę, istnieje ryzyko udoskonalenia i wykorzystania mechanizmu w sposób, który byłby daleki od moich intencji. Gdy uświadomiłem sobie istniejące splątania i zależności niemożliwe było przyjęcie któregokolwiek stanowiska skonfliktowanych stron. Nie mniej czuję się zaangażowany w próbę zdemaskowania iluzoryczności, w jakiej tkwimy, stojąc przed realną groźbą rozwiązania współczesnych nam konfliktów według szlaku „dawnej drogi”. Musimy się liczyć także z tym, że profesjonalni reżyserzy dyskursu mogą udoskonalić swój scenariusz działań o brakujące elementy kompozycji w celu skuteczniejszego stymulowania i zarządzania urokliwym mechanizmem pochłaniającym uwagę uwikłanych aktorów. Możliwe staje się także jego wykorzystanie do konsekwentnego zwalczania wybranych środowisk. Uświadamiając sobie specyficzną powtarzalność i wewnętrzną dynamikę mechanizmu – stosunkowo łatwe wydaje się także zarządzanie „stanem wyjątkowym” oraz utrzymywaniem zantagonizowanego społeczeństwa 10 11 12 13 W.J. Burszta, Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle, Warszawa 2013. S. Żiżek, Rok niebezpiecznych marzeń, Warszawa 2014. E. Laclau, C. Mouffe, Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, Wrocław 2007, C. Mouffe, Paradoks demokracji, Wrocław 2005. W.I. Lenin, Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, (wybór i opracowanie) S. Żiżek, Kraków 2007. 20 �w permanentnej pułapce symboliczno-rytualnej. Mam nadzieję, że upublicznienie i powszechny dostęp do wiedzy na ten temat wywoła chęć refleksji i przyczyni się do wypracowania modeli przechodzenia z jednego stanu do drugiego bez konieczności składania ofiar przebłagalnych. 21 ��ROZDZIAŁ I Na szlaku dawnej drogi Wołanie proroków o „sprawiedliwość i prawo” – oto znaczeniowe podwaliny mitu14. Znosząc, za namową Pierre’a Bourdieu, fałszywe granice między sztucznie rozdzielonymi uniwersami teoretycznymi15, w relacji ze swojego antropologicznego śledztwa będę korzystał z tych ujęć, które w istotny sposób przyczyniły się do wyśledzenia oraz zrozumienia działania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. Tym samym postanowiłem korzystać z dorobku antropologów prowadzących badania w szeroko rozumianym nurcie strukturalno-semiotycznym16. Wszyscy oni, mimo dzielących ich różnic, w logice wszelkiego rodzaju tekstów kultury starają się odnaleźć choćby częściowe i niepełne wzory17, prawidłowości charakterystyczne dla magicznego użycia słowa18 oraz towarzyszące mu rytualne reguły postępowania. W poszukiwaniu źródeł owych wzorów oraz pewnych regularności z jaką one występują, ich uwaga badawcza najczęściej kierowała się w stronę mitów interesującej ich społeczności oraz świadomości magicznej, w kategoriach której są one wyrażane. 14 15 16 17 18 P. Ricoeur, dz. cyt., s. 10. P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie, Warszawa 2006, s. 249. Używając sformułowania „strukturalno-semiotyczny”, odwołuję się w tym miejscu do wnikliwych i szczegółowych ustaleń Macieja Czeremskiego: „Zarówno pojęcie «strukturalizm», jak i «semiotyka» funkcjonują we współczesnej humanistyce w sposób wieloznaczny. Pierwszy z nich odnosi się jednak zasadniczo do teorii kładących nacisk na relacyjne własności badanych obiektów, drugi natomiast dotyczy badań nad znakami. Zestawienie obu tych terminów w zwrocie «strukturalno-semiotyczny» sugeruje więc taki kierunek badań, który postrzega obiekty swej analizy jako system istotnych relacji pomiędzy znakami”, [w:] M. Czeremski, Struktura mitów, Kraków 2009, s. 55. A. Barnard, Antropologia, Warszawa 2006, s. 170. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią, Kraków 2001, s. 8. �W badaniach dotyczących zagadnienia magii wyróżnić można dwa podstawowe podejścia. Pierwsze z nich określane jest mianem inwariantnego. W ramach tego paradygmatu badacze: (…) starają się wskazać szereg cech strukturalnych, które mają być charakterystyczne dla działań magicznych pojawiających się w różnych systemach społeczno-historycznych. Sam fakt wystąpienia określonych przez daną teorię cech sprawia, iż konkretne zjawisko kulturowe zalicza się do domeny magii19. W tym paradygmacie postanowiłem także prowadzić antropologiczne śledztwo. W konsekwencji przyjąłem, że: (…) zespół pewnych skorelowanych ze sobą fenomenów zdefiniowanych a priori, pojawiać się może w różnych układach społecznych i kulturowych. Magia stanowi jakby konstelację cech, która ujawnić się może w każdej chwili lub dryfować w czasie i przestrzeni 20. Drugie z podejść, zwane kontekstowym, zakłada implicite, że zjawisko magii tworzy całościowy układ kultury, a nie wyodrębniony z szerszego kontekstu typ zachowań i towarzyszących mu przekonań. Innymi słowy w tym paradygmacie: Magia właściwa ma być dla określonego typu kultury – kultury pierwotnej właśnie. W istocie rzeczy magia nie stanowi więc składnika kultury, lecz jej charakterystyczną cechę21. Dwa wymienione podejścia do magii nie muszą jednak wzajemnie się wykluczać. Uważam, że w wielu przypadkach mogą się w ciekawy sposób uzupełniać. Ich komplementarność wyraża się jednak najczęściej w próbach określenia funkcji i kontekstów, w jakich magiczna percepcja odgrywa rolę decydującą. Innymi słowy, w przypadku tej pracy, inspiracją są analizy antropologiczne dotyczące magii rozumianej w ujęciu kontekstowym, dzięki czemu możliwe 19 20 21 M. Buchowski, Magia i rytuał, Warszawa 1993, s. 23. Tamże, s. 24. Tamże. 24 �okazało się odkrycie i przeanalizowanie konkretnych mechanizmów mito-logicznych, w postaci których przetrwała także w społeczeństwach nam współczesnych, czyli reprezentujących różny od magicznego model kultury22. Kontynuując tę myśl, można z powodzeniem przyznać, że mity objawiają się w ramach pewnego rodzaju świadomości, którą – idąc za przykładem Uspienskiego – możemy określić także mianem kosmologicznej23: (...) świadomość kosmologiczna zakłada skorelowanie zdarzeń z jakimś pierwotnym, wyjściowym stanem, który jakby nigdy nie znika – w tym sensie, że jego emanacja w każdym czasie jest nadal odczuwana. Zdarzenia zachodzące w tym pierwotnym czasie jawią się jako tekst, który stale się powtarza (odtwarza się) w następnych zdarzeniach. Ten początkowy, ontologicznie wyjściowy tekst, który się wiąże w jakiś sposób z tym wszystkim, co następuje później, odpowiada temu, co zwykle rozumiemy jako m i t 24. Tłumacząc różnice między abstrakcyjnymi modelami percepcji czasu charakterystycznymi dla świadomości historycznej oraz kosmologicznej, należy pamiętać, że współcześnie, w życiu konkretnych ludzi i złożonych zbiorowości – takich jak nam współczesne społeczeństwo ponowoczesne – ciągle koegzystują one ze sobą25. W zależności od specyficznych okoliczności, które będę starał się tutaj zrekonstruować, jedna percepcja aktualizuje się kosztem drugiej. Należy przy tym pamiętać, że jeden, jak i drugi abstrakcyjny model świadomości determinuje interpretację przeszłości, odbiór teraźniejszości oraz wyobrażenia na temat przyszłości. I tak oto świadomość historyczna, w odróżnieniu od kosmologicznej: 22 23 24 25 Tamże. Ten typ świadomości – w zależności od szkoły i tradycji filozoficznej – różni badacze określali odpowiednio inaczej, czyli mianem: „magicznej”, „archaicznej”, „sakralnej”, „nieoswojonej”, „mitologicznej”, „symbolicznej”, „rytualnej” czy „religijnej”, co w żaden sposób nie wyczerpuje całego repertuaru określających ją pojęć. B. Uspienski, Historia i semiotyka. Percepcja jako problem semiotyczny, [w:] Tenże, Historia i semiotyka, Gdańsk 1998, s. 35. Tamże, s. 37. 25 �(...) organizuje zdarzenia przeszłości w szereg przyczynowo-skutkowy. Zdarzenia przeszłości kolejno, jedno po drugim, ukazują się przy tym jako rezultaty jakichś innych, względnie wcześniejszych, zdarzeń: tym sposobem świadomość historyczna za każdym razem zakłada odwoływanie się do pewnego wcześniejszego – ale nie pierwotnego! – stanu, który z kolei powiązany jest takimi samymi (przyczynowo-skutkowymi) relacjami z poprzednim, jeszcze wcześniejszym stanem i tak dalej26. Starając się zobrazować ową różnicę, przywołam przykład zaproponowany przez Lévi-Strauss’a. Jego zdaniem, gdy historyk pisze o rewolucji francuskiej, odwołuje się do ciągu zdarzeń minionych, których odległe konsekwencje pozwalają się odczuć poprzez nieodwracalne zdarzenia pośrednie27. Dla człowieka myślącego w kategoriach mito-logicznych ta sama rewolucja jest rzeczywistością pochodzącą z innego porządku. Zatem rewolucja francuska jest dla niego jednocześnie sekwencją zdarzeń minionych, a także „wyposażonym w trwałą skuteczność schematem”28 pozwalającym interpretować, przykładowo, współczesną mu strukturę społeczną dzisiejszej Francji, występujące w niej antagonizmy oraz przewidywać zarysy przyszłej ewolucji 29. Rekonstruując cel działań świadomości kosmologicznej, przyjmuję zatem perspektywę historyczną, procesualną – przycznowo-skutkową. Rekonstruując natomiast sam organizacyjny schemat myślenia kosmologicznego, niezbędne jest przyjęcie perspektywy strukturalnej, koncentrującej się nad wewnętrzną budową tekstu mitycznego oraz kontekstem społecznym, w którym zostaje on rytualnie powtórzony. Dopiero sztuka połączenia tych dwóch perspektyw umożliwia dostrzeżenie fenomenu przenoszenia rywalizacji w polu polityki30 (w którym jednostki walczą o władzę i dominację) w sferę rytualną. Dzięki skuteczności ma26 27 28 29 30 Tamże, s. 35. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna, Warszawa 2009, s. 210. Tamże, s. 211. Tamże, s. 210–211, C. Lévi-Strauss, Antropologia wobec problemów współczesnego świata, Kraków 2013, s. 80–88. P. Bourdieu, L.J.D. Wacquant, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Warszawa 2001, s. 78. Zob. także P. Bourdieu, Medytacje pascaliańskie… 26 �gicznego przeniesienia rywalizacji w sferę rytualną pretendenci do zdobycia władzy potrafią wpisać się w uprzywilejowaną rolę będącą transformacją starotestamentowego Dawida, przy jednoczesnym wrzuceniu swoich rywali w kategorię antagonisty – Saula, jego rodu oraz ich kolejnych transformacji, których rytualna śmierć jest niezbędna po to, aby ufundować porządek będący z kolei transformacją mito-logicznego złotego wieku. Kiedy wrócimy jednak do kosmologicznej percepcji czasu, kluczowym zadaniem staje się wskazanie tekstu wyjściowego, zatem takiego, który stanowi model zdarzenia początkowego. Model ten jest traktowany przeze mnie jak scenariusz, który bez względu na zmieniający się kontekst historyczny, społeczny i kulturowy zostaje w splocie sprzyjających okolicznościach aktywowany. Wysiłek rozpoznania owego tekstu staje się zatem kluczowy w celu dostrzeżenia magicznego31 (według Proppa czy Bourdieu), sakralnego32 (według Caillois), mitycznego33 (według Lévi-Strauss’a), mito-logicznego34 (według Leacha), mitopraktycznego35 (według Sahlinsa), rytualnego36 (według Turnera) lub ofiarniczego37 (według Girarda) charakteru działań dyskursywnych polityków wprowadzających w ruch mechanizm stanowiący ukryty porządek dla gier społecznych. Mam nadzieję, że wychodząc od tak postawionego problemu, nie zostanę zbyt pochopnie posądzony o próbę manipulacji zebranym materiałem dowodowym. Taki zarzut może się pojawić w momencie, gdy odwrócę porządek odkrywania zaproponowany przez mistrzów podobnych analiz, którzy zalecali, aby patrzeć na interesujące mnie procesy społeczne, tak jak na film, lecz wyświetlany od tyłu. Klasyczna perspektywa jest niezwykle przydatna, bowiem 31 32 33 34 35 36 37 W. Propp, Transformacje bajek magicznych, [w:] Tenże, Nie tylko bajka, Warszawa 2000, s. 146, P. Bourdieu, Zmysł praktyczny, Kraków 2008, s. 302–303. R. Caillois, Człowiek i sacrum, Warszawa 2009. C. Lévi-Strauss, Antropologia strukturalna…, s. 167–244. E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010, s. 97–135. M. Sahlins, Wyspy historii, Kraków 2006, s. 69–81. V. Turner, Od rytuału do teatru, Warszawa 2005. R. Girard, Sacrum i przemoc, Poznań 1994, cz. 1, s. 53–92. 27 �dzięki niej badacz może postępować niczym „retrospektywny obserwator”38, który jest w stanie dostrzec i zrekonstruować strukturę organizującą kolejne następstwa zdarzeń na poziomie fabularnym – poziomie analizy mitu-scenariusza. Konsekwentnie postępując w ten sposób, może pójść dalej i ukaże mu się, ukryty dotąd kontekst walki politycznej, dzięki któremu podmioty zaangażowane w walkę pochłaniane zostają przez kategorie mityczne. Ostatnim aktem oglądanego filmu i jednocześnie pierwszym punktem analizy staje się zawsze „centralne wydarzenie”39 czy, jak kto woli, „dominanta semantyczna”40, która – znowu używając słów Uspienskiego: (...) od razu oświetla wszystkie poprzednie zdarzenia – pozostaje w naszej pamięci – determinując ich lekturę, czyli łącząc je związkami przyczynowo-skutkowymi, błyskawicznie wiążąc je w szereg fabularny. Końcowa interpretacja (percepcja, uchwycenie sensu), wyznacza, można powiedzieć, ten punkt widzenia, tę perspektywę, z której owe zdarzenia są postrzegane. Jest to swego rodzaju filtr, sito, poprzez które przesiewa się te obrazy. Te, które nie wiążą się z finalnym (znaczącym) zdarzeniem, znikają z naszej pamięci, są zapominane. To finalne zdarzenie każe nam nagle postrzegać wszystkie pozostałe obrazy jako treściowo powiązane ze sobą, ułożyć je w fabularnej następczości41. Dominantą semantyczną w tej analizie jest złożenie ofiary z osób, które w strukturalnym splocie okoliczności42 wpisane zostały w mito-logiczną kategorię fundatorów pierwszego, dwuznacznego i grzesznego porządku. Przyjęcie takiej, a nie innej kolejności wyjaśniania ukrytej istoty interesującego mnie zjawiska związane jest z próbą włączenia czytelnika w porządek odkrywania następujących po sobie funkcji43, które stopniowo składają się na powtó38 39 40 41 42 43 V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory, [w:] Tenże, Gry społeczne, pola i metafory…, s. 25. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992, s. 26. B. Uspienski, Historia i semiotyka…, s. 26. Tamże. „Jest to zestaw historycznych relacji, które jednocześnie reprodukują tradycyjne kategorie kulturowe i nadają im nową wartość wynikającą z pragmatycznego kontekstu” [za:] M. Sahlins, dz. cyt., s. 140. W. Propp, dz. cyt., s. 143. 28 �rzenie kompozycji schematu mito-logicznego i, co ciekawe, przypominają sekwencję zaklęcia magicznego, którego każdorazowe poprawne powtórzenie staje się modelem, dla kolejnych. Innymi słowy – zastosowanie zaproponowanej przeze mnie kolejności wyjaśniania umożliwi czytelnikowi łatwiejsze dostrzeżenie reżyserów interesujących mnie dyskursów w roli tych, którzy postępując wiernie ze scenariuszem mito-logicznym zdarzeń w jednym przypadku osiągają swój cel, a w drugim starają się powtórzyć ten sam schemat działania niekoniecznie już nawiązując do tekstu wyjściowego. Zatem znajomość tekstu wzorcowego oraz jego rytualnego powtórzenia umożliwi osiągnięcie takiego poziomu wiedzy, dzięki której współczesny obserwator mógłby już w połowie rozgrywającego się w jego czasach dramatu społecznego, z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć, „co stanie się dalej”44. Właśnie z myślą o osiągnięciu tego szczególnego efektu równoległego odkrywania, chciałbym ową dominantę semantyczną wskazać już w pierwszym rozdziale, w ramach strukturalnej analizy ontologicznie wyjściowego tekstu, który w rzeczywistym procesie badawczym został zrekonstruowany dopiero na samym końcu. Dzięki temu zabiegowi łatwiejsze staje się zrekonstruowanie zasady „uporządkowanej odpowiedniości”45 czy też „homologacji”46 mitu i rytuału. Z mojego punktu widzenia nieistotne jest na razie to, któremu zjawisku przypiszemy rolę oryginału, a któremu odbicia. Będę starał się jednak udowodnić, że owo rozstrzygnięcie nie musi być wcale takie oczywiste, jeśli tylko zrozumiemy, że każde rytualne powtórzenie może stanowić wzór dla następnego. Zanim rozwinięty zostanie i ten wątek, z mojego punktu widzenia kluczowe pozostaje założenie, że mit i rytuał odtwarzają się nawzajem – „jeden na płaszczyźnie działania, drugi – na płaszczyźnie pojęć”47. 44 45 46 47 W. Propp, Bajka, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 89. C. Lévi-Strauss, Struktura i dialektyka, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 233. Tamże. Tamże. 29 �W tym miejscu wypada przywołać pierwsze ślady, jakie doprowadziły mnie do Biblii rozumianej tutaj jako mit właśnie. Dla antropologów, prowadzących swoje badania w nurcie strukturalno-semiotycznym, mit to historia święta, opowieść o pierwotnych zdarzeniach konstytutywnych dla danej zbiorowości. Jak pisał Lévi-Strauss: Mit odnosi się zawsze do zdarzeń minionych: „przed stworzeniem świata” lub „podczas pierwszych wieków”, a w każdym razie: „dawno temu”. Ale wewnętrzna wartość przypisywana mitowi bierze się z tego, że te zdarzenia, mające rozwijać się w jakimś momencie, tworzą zarazem trwałą strukturę, która jednocześnie odnosi się do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości48. Ten, kto odtwarza mit, „przywołuje i aktualizuje pierwotne moce stwórcze”49, wykraczając w ten sposób poza czas historyczny, w czas święty, czas początku. Gdy tak się dzieje, świadomość historyczna zostaje wzbogacona intuicją kosmologiczną. W konsekwencji rytualnie odtwarzany mityczny, święty akt kreacji, wydarzenie konstytutywne, staje się jednocześnie modelem aksjologicznym funkcjonowania zbiorowości i przez okresowe powtórzenie jest właśnie utrwalany, co doskonale ujął w swojej definicji mitu rumuński religioznawca, Mircea Eliade: Mit opowiada historię świętą, opisuje wydarzenie, które miało miejsce w okresie wyjściowym, legendarnym czasie „początków”. Inaczej mówiąc: mit opowiada, w jaki sposób, za sprawą dokonań Istot Nadnaturalnych, zaistniała nasza rzeczywistość; bądź rzeczywistość globalna – Kosmos, bądź tylko pewien jej fragment: wyspa, gatunek rośliny, ludzkie zachowania, instytucja. Tak więc zawsze jest to opowieść o „stworzeniu”, relacja o tym, jak coś powstało, zaczęło być 50. 48 49 50 C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 210. R. Marszałek, Mythos Redivivus, Warszawa 2010, s. 35. M. Eliade, Aspekty mitu, Warszawa 1998, s. 11. 30 �W przekonaniu Eliadego od czasów oświecenia zaczyna się „sekularyzacja mitu”, którego struktury zaczynają rządzić myśleniem ideologicznym i działaniami politycznymi51. Rozwijając tę myśl, rumuński badacz pisał w swoim Dzienniku emigranta: Oto określenia pojawiające się w komunistycznych procesach, które cytuję na chybił trafił: trockista, zwolennik Tity, morderca, agent imperializmu. Chodzi tu o kategorie, charaktery i archetypy nieodpowiadające wcale historycznym, ludzkim osobowościom. Odnosi się wrażenie, że w sowieckich procesach nie występują wcale ludzie jako „indywidua”, lecz typy, archetypy, role. Dokładnie tak samo jak w ahistorycznej perspektywie społeczności archaicznych. Skąd bierze się potrzeba identyfikacji indywiduów (historycznych) z charakterem archetypalnym (mitycznym), potrzeba przekształcenia konkretnego człowieka w przykładową kategorię? Czyżby był to powrót do „ludowej” myśli archaicznej? A może propaganda polityczna skazana jest na to, by sięgać ponownie po kategorie „mentalności ludowej”?52. Do podobnych wniosków doszedł Lévi-Strauss, który uważał, że: (...) nic nie przypomina bardziej myśli mitycznej niż ideologia polityczna. Być może w naszych współczesnych społeczeństwach druga z nich zastąpiła tylko pierwszą53. Zanim rozwinę i ten wątek myślenia mitycznego/kosmologicznego/magicznego/ludowego niezbędny wydaje mi się powrót do mitu jako szczególnego rodzaju tekstu. Mit, według przykładowej definicji Roberta Segala, można rozumieć zatem jako historię (znaczącą dla swoich wyznawców), której główni bohaterowie są postaciami dokonującymi czegoś znaczącego dla jego zwolenników, uporczywie obstających przy micie54 . W interesującym mnie kontekście czynem znaczącym i jednocześnie strukturyzującym całość mito-logicznego modelu będzie, używając słów Mieletińskiego, „przekształcenie chaosu w kosmos”55, co zresztą stano51 52 53 54 55 Tamże, s. 174. M. Eliade, Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, Londyn 1990, s. 224. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów… , s. 210. R. Segal, Myth: A Very Short Introduction, Oxford 2004, s. 3–6. E.M. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 209. 31 �wi podstawowy sens każdej mitologii. Należy jednak przy tym pamiętać, że w micie „kosmos od początku zawiera wartościujący aspekt etyczny”56 . W tym miejscu kluczowe staje się zatem pytanie o to, co mają wspólnego ze sobą struktury mitu z interesującymi mnie wydarzeniami historycznymi. Szukając odpowiedzi, niezmiernie istotne staje się podporządkowanie śledztwa antropologicznego nadrzędnemu celowi, jakim jest stopniowe rekonstruowanie procesu, w którym Józefa Piłsudskiego jak i polityków partii Prawo i Sprawiedliwość pochłonął symbol bohatera mitycznego, którego rola polega na przeciwstawieniu się siłom będącym transformacją „pierwszego stworzenia i jego dwuznaczności”57. Tym samym będę starał się przedstawić, w jakim sensie działania i rola interesujących mnie polityków miały związek z motywem mitycznym, który może być dla nich uświadomionym, bądź nieuświadomionym, wzorcem specyficznego postępowania na scenie politycznej. W tym miejscu analizy wystarczyć nam muszą jedynie słowa prezydenta Lecha Kaczyńskiego sygnalizujące ten trop rozumowania: W XX wieku mieliśmy trzy wielkie postacie: Piłsudskiego i dwie w sutannach – Stefana Wyszyńskiego i Jana Pawła II. Gdyby mnie ktoś zapytał, czy w sensie historycznym jestem piłsudczykiem, odpowiem, że tak” 58 . 56 57 58 Tamże. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku, [w:] E. Leach, D.A. Aycock (red.), Siostra Mojżesza. Strukturalistyczne interpretacje mitu biblijnego, Poznań 1998, s. 26. Wywiad Pawła Wrońskiego z Lechem Kaczyńskim ukazał się w „Gazeta Wyborcza” z dnia 13–14 maja 2006 roku, s. 14–16. Pod tytułem: Lech Kaczyński: Poparłbym zamach majowy ukazał się na oficjalnej stronie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Prezydent.pl pod linkiem: http://www.prezydent.pl/archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/wypowiedzi-prezydenta/wywiady-krajowe/rok-2006/gazeta-wyborcza-13-maja-2006-r-/ (dostęp: 10.12.2012). 32 �Podobnym wypowiedziom można przypisać rolę „odcisków palców zostawionych przez złodzieja”59 dyskursu. W tym miejscu naukowego śledztwa już nadanie nazwy partii–Prawo i Sprawiedliwość – stanowi, jakby to określił Kenneth Burke, przykład działania retorycznego wywodzącego się z magii, a polegającego na „użyciu słów przez człowieka, aby wywołać pewne postawy albo spowodować działania innych ludzi”60. Ten fakt można skomentować, używając także słów Rolanda Barthesa, że we wspomnianym zabiegu retorycznym dokonał się „pewien rodzaj kuglarstwa”61, na które warto zwrócić baczniejszą uwagę. Francuski strukturalista wyróżnia – za przykładem Ferdinanda de Saussure’a62 – w systemie lingwistycznym trzy elementy: 1. znaczące (signifié), 2. znaczone (signifiant) oraz 3. znak – przy czym uważa język mityczny za nadbudowany nad tym systemem. Dla niego „znaczące jest końcowym terminem systemu lingwistycznego, a jednocześnie początkowym terminem systemu mitycznego”63. Zatem już w przypadku interesującej mnie nazwy mamy do czynienia z systemem wtórnym, jak gdyby językiem drugiego stopnia, a zatem mitem, który przejawia się tutaj na przestawieniu szeregów natury i kultury. W tym magicznym i perswazyjnym jednocześnie64 zabiegu nadania partii politycznej tej szczególnej nazwy kryje się „odwrócenie rzeczywistości, opróżnienie jej z historii i wypełnienie jej naturą, które wyciągnęło z rzeczy ich ludzki sens w taki sposób, żeby musiały oznaczać brak ludzkiego znaczenia”65. 59 60 61 62 63 64 65 M. Douglas, Znaczenie mitu, [w:] Taże, Ukryte znaczenia, Kęty 2007, s. 219. K. Burke, A Rhetoric of Motives, Berkeley-Los Angeles 1969, s. 43 [za:] S.J. Tambiah, Magia, nauka, religia a zakres racjonalności, Kraków 2007, s. 92. R. Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 277. F. de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 2002, s. 89–102, F. de Saussure, Język jako system znaków, [w:] L. Rasiński (red.), Język, dyskurs, społeczeństwo, Warszawa 2009, s. 31–43. B. Szacka, Mit a rzeczywistość społeczeństw europejskich, [w:] E. Mokrzycki, M. Ofierska, J. Szacki (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej, Warszawa 1985, s. 480. S.J. Tambiah, dz. cyt., s. 87–90. R. Barthes, dz. cyt., s. 277. Zdaniem strukturalisty „mit (…) ma podwójną funkcję – wskazuje i oznajmia, daje do zrozumienia i narzuca”, [za:] R. Barthes, Mitologie, Warszawa 2000, s. 248. 33 �Jak będę się starał wykazać, Prawo i Sprawiedliwość nie jest zwykłą partią założoną przez ludzi, ale ugrupowaniem, którego członkowie pochodzą wprost od Boga… Ich przeznaczeniem jest natomiast rytualne powtórzenie mito-logicznego schematu stworzenia. Jak będę starał się wykazać w dalszej części analizy, w tym szczególnym przypadku możemy także mówić o dość specyficznym typie semiozy, „która sprowadza się – ogólnie rzecz biorąc – do procesu n o m i n a c j i: znak w świadomości mitologicznej jest analogiczny do nazwy własnej”66. Tak oto tłumaczył ten proces Uspienski: Tak więc, jeśli zdanie „Jan to człowiek” nie odnosi się do świadomości mitologicznej, to jednym z możliwych rezultatów jej mitologizacji może być, na przykład, zdanie „Jan to Człowiek” i w tym właśnie stopniu, w jakim słowo „człowiek” w ostatnim zdaniu będzie występować jako nazwa własna, odpowiada ono personifikacji obiektu i nie daje się sprowadzić do „człowieczeństwa”. Porównajmy z drugiej strony analogiczną odpowiedniość zdań „Jan to herkules” oraz „Jan to Herkules”, gdzie słowo „herkules” w jednym wypadku występuje jako nazwa pospolita, w drugim zaś jako własna, odniesiona do konkretnej postaci, występującej w innej roli. W tym ostatnim wypadku nie chodzi o charakterystykę Jana ze względu na jakąś cząstkową cechę (na przykład siłę fizyczną), lecz o jego charakterystykę poprzez integralną całość – nazwanie. Łatwo się zgodzimy z tym, że ten przykład ma nieco sztuczny charakter, ponieważ trudno nam w rzeczywistości utożsamiać konkretną osobę z mitologicznym Herkulesem, który kojarzy się nam z określonym okresem kulturowo-historycznym. Ale oto całkowicie realny przykład: W Rosji w XVIII wieku przeciwnicy Piotra I nazywali go „antychrystem”. Przy tym dla jednych był to sposób charakterystyki jego osoby i działalności, inni zaś wierzyli, że Piotr rzeczywiście jest Antychrystem. Jak widzimy, ten sam tekst może funkcjonować bardzo różnie67. Innymi słowy – mit jest mową, która porusza się na „bardzo wysokim poziomie i gdzie znaczenie odrywa się, jeśli wolno tak powiedzieć, od podstawy językowej, po której początkowo się toczy”68. Podążając wiernie za tym przykładem, postarajmy się założyć, w tym miejscu jedynie na wiarę, że nazywając partię polityczną: Pra66 67 68 B. Uspienski, Mit – imię – kultura, [w:] Tenże, dz. cyt., s. 65. Tamże, s. 66. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 211. 34 �wo i Sprawiedliwość, politycy tego ugrupowania zrobili coś dużo poważniejszego, niż tak powszechne w polityce zastosowanie wybiegu jedenastego opisanego w Erystyce69. Interesujący mnie politycy, nazywając właśnie w ten szczególny sposób swoją partię, znacząco odnieśli się do metatekstu, czyli do tekstu spełniającego „funkcję metalingwistyczną w stosunku do danego tekstu”70. Niezwykle ważne jest to, aby przyjąć, że owym metatekstem w tym przypadku jest Biblia, a konkretnie starotestamentowe Księgi Samuela. W konsekwencji, interesujący mnie politycy wpisali się w rolę jednego z jej głównych bohaterów mitycznych, czyli Dawida – „prawego i sprawiedliwego” właśnie. Powinniśmy pamiętać, że pojęcie bohatera „implikuje właściwie samo istnienie sytuacji mitycznych. Bohaterem jest ex definitione ten, kto znajduje jakieś wyjście z danej sytuacji, pomyślne lub niepomyślne”71. Postępując w ten sam sposób – czyli przypisując sobie wyłączne prawo do wyjścia z trudnej sytuacji w jakiej, ich zdaniem, znalazła się Polska i Polacy – wspomniani politycy przenieśli dyskurs polityczny w sferę rytualną (betwixt and between72), wpisując się przy tym w rolę, co warto kolejny raz powtórzyć, mitycznego bohatera, którego powinnością jest rozwiązanie trudnej sytuacji przy jednoczesnym upoważnieniu siebie do nieuchronnego złamania w tym celu zakazów społecznych73. Dzięki skuteczności tego zabiegu model historyczny percepcji czasu zostaje zastąpiony przez model kosmologiczny, który stopniowo i, dla nie wprawionego obserwatora, niezauważalnie zagarnia porządek dyskursu politycznego. O dyskursie w tym miejscu myślę tak, jak zdefiniował go Foucault: 69 70 71 72 73 „To, czego się pragnie dowieść, naprzód wkłada się w wyraz, w nazwę, z której potem wniosek wynika przy pomocy prostego analitycznego sądu (…) Z pomiędzy wszystkich wybiegów jest to najbardziej używany, instynktowny”, [w:] A. Schopenhauer, Wybiegi, [w:] Tenże, Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, Kraków 2006, s. 26. Tamże, s. 64. R. Caillois, Mit i człowiek, [w:] Tenże, Żywioł i ład, Warszawa 1993, s. 28. V. Turner, Proces rytualny, Warszawa 2010. R. Caillois, Mit i człowiek… 35 �Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i poprzez co walczymy – jest władzą, którą usiłujemy zdobyć74. Zanim rozwinę i ten wątek, niezbędne jest dokładne zapoznanie się z „historią wzorcową”, czyli wspomnianymi już Księgami Samuela ujętymi w specyficzne ramy interpretacji antropologicznej. Zainteresowania detektywów kulturowych Biblią mają bardzo długą tradycję. Według Beaty Krzyżaniak najstarsze próby kulturoznawczego spojrzenia na Biblię sięgają tzw. „antropologii misyjnej” i wiążą się z etnograficzną aktywnością misjonarzy w okresie wielkich odkryć geograficznych75. Od tamtego czasu, z różnym natężeniem, trwa niesłabnące zainteresowanie antropologów z jednym z najważniejszych tekstów kultury. Nawiązując do tradycji hermeneutycznej, pozwolę sobie wyróżnić dwa podstawowe modele interpretacji tekstu sakralnego. Jeden z nich wyraża się w postaci interpretacji dogmatycznej (teologicznej), drugi natomiast – w interpretacji badawczej76. Mój stosunek do Biblii zdecydowanie będzie realizował model interpretacji badawczej. W tym nurcie utrzymane są także dwa najbardziej pomocne i jednocześnie inspirujące ujęcia wpisujące się w kontekst badań strukturalistycznych, które związane są z analizami przede wszystkim takich badaczy, jak Edmund Leach i René Girard. Co ważne, oprócz zainteresowania Biblią, ich obu interesowała równie mocno zmiana i kryjąca się za nią dynamika społeczna. Obaj traktowali społeczeństwo jako pole bezustannych napięć między jednostkami rywalizującymi o władzę, które dla osiągnięcia celu nieustannie modyfikują obowiązujące normy. 74 75 76 M. Foucault, Porządek dyskursu, Gdańsk 2002, s. 8. B. Krzyżaniak, Biblia i antropologia. Spotkania niedokończone, Poznań 2004, s. 21–32. T. Buksiński, Zasady i metody interpretacji tekstów źródłowych, Poznań 1991, s. 21–27. 36 �Pierwszy z nich – Edmund Leach łączył podejście funkcjonalistyczne z „różnymi odmianami metodologii strukturalistycznej”77 czy raczej, jak podkreślał, dwa komplementarne punkty widzenia: „empiryczne” i „racjonalistyczne”78. Z jednej strony brytyjskiego badacza interesowało zatem „wierne odtwarzanie obserwowanych wprost, bezpośrednich zachowań członków społeczności lokalnych”79, z drugiej – przywiązywał on ogromną wagę do świata idei tubylców oraz „skupiania się na tym, co się mówi, nie zaś na tym, co się robi”80. W efekcie łączenia tych pozornie nieprzystających do siebie podejść uznawał, że jedno jest transformacją drugiego i dlatego stanowią one współdziałającą całość, w której szczególne znaczenie ma mitologia badanej grupy społecznej oraz wypowiedzi tubylców na temat tego, co powinno mieć miejsce. Jego zdaniem punktem odniesienia przedstawicieli wszystkich grup ludzkich jest układ podzielanych przez nich tych samych symboli wyrażanych często w skonwencjonalizowany sposób, czyli w rytuałach. Owe zestawy symboli wyrażające się w rytuałach są jednak ambiwalentne, a z tego powodu mogą być odczytywane bardzo różnie. Jego zdaniem taka postawa wobec symboli wynika z tego, że ludzie bez względu na różnice kulturowe starają się sankcjonować swoje poczynania, które prowadzą ich do realizacji celów, takich jak zwiększenie swoich wpływów politycznych oraz dominacji. Rytuał według Edmunda Leacha stanowi zatem „pewien model dla uczestniczących w nim ludzi”81, co powoduje, że ich działania są jedynie przybliżeniem abstrakcyjnego ideału. Swoje stanowisko ilustrował poniższą analogią: 77 78 79 80 81 E. Leach, Wprowadzenie, [w:] E. Leach, D. Alan Aycock (red.), Siostra Mojżesza…, s. 8. Tenże, Kultura i komunikowanie…, s. 10. Tamże, s. 7. Tamże, s. 8. M. Buchowski, Antropologia społeczna Edmunda Leacha: między funkcjonalizmem a strukturalizmem. Przedmowa do wydania polskiego, [w:] E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010, s. XIV. 37 �Symfonia Beethovena „istnieje” jako partytura muzyczna, która może być interpretowana na wiele sposobów przez wszelkiego typu orkiestry. Fakt, iż jakieś niekompetentne wykonanie odbiega dalece od napisanej partytury, prowadzi nas do wniosku, że to „rzeczywiste” wykonanie symfonii było złe, a nie wzorcowa partytura. W rozumieniu racjonalistycznych (strukturalistycznych) antropologów społecznych „struktura” systemu idei społecznych ma się tak do rzeczywistych wydarzeń, jak partytura muzyczna do jej wykonania. Partytura jest, w pewnym sensie, „przyczyną” tego, co się wykonuje, ale nie możemy działać odwrotnie i wnioskować niezawodnie o partyturze na podstawie obserwacji pojedynczych zachowań wykonawcy82. Stosując się ściśle do rady antropologa, należy wskazać ową partyturę muzyczną poprzez, jak sam to określił: (…) badanie wielu różnorakich przykładów empirycznych (szeregu oddzielnych wykonań wielu orkiestr), zanim upewnimy się, że wiemy, co stanowi wspólną abstrakcyjną rzeczywistość tkwiącą u podstaw ich wszystkich83. Ułatwiając czytelnikowi analizę postanowiłem postępować wbrew zaleceniom Leacha i ową partyturę muzyczną przedstawić, jak wcześniej wspominałem, już w pierwszym rozdziale. Warto zaznaczyć, że uczeń Malinowskiego, stosując powyższy model badawczy, najwięcej uwagi poświęcił właśnie analizom Biblii, którą – z jednej strony traktował jak mit właśnie, a z drugiej – co powinno być szczególnie interesujące dla badaczy kultury zajmujących się badaniem rytuałów – jako „jedyną monografię etnograficzną na jaką antropolog społeczny powinien zwrócić pilniejszą uwagę”84. Dla brytyjskiego antropologa częściowo85, jak sam podkreślał, czerpiącego z dorobku Bronisława Malinowskiego, mit – podobnie jak dla jego mistrza – pozostał sakralną opowieścią o wydarzeniach z przeszłości, której używa się dla usankcjonowania teraźniejszego działania społecznego86: 82 83 84 85 86 E. Leach, Kultura i komunikowanie…, s. 8–9 i 59–66. Tamże, s. 9. Tamże, s. 2–3. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku…, s. 17. Tamże. 38 �W swej pierwotnej żywej postaci, (mit – Ł.P.M) jest nie tylko opowiadaniem, lecz rzeczywistością. Nie ma on charakteru fikcji, z jaką spotykamy się w dzisiejszej powieści. Jest natomiast rzeczywistością, która, zgodnie z wierzeniami, istniała w czasach najdawniejszych i od tamtej pory wpływa na świat i losy ludzkie. Mit dla dzikiego człowieka jest tym samym, czym biblijna przypowieść o Stworzeniu, Upadku i Zbawieniu przez Mękę Chrystusa na Krzyżu dla głęboko wierzącego chrześcijanina. Tak jak nasze święte przypowieści żyją w naszych rytuałach, w naszej moralności, kierują naszą wiarą i kontrolują nasze zachowania, tak mit wpływa na dzikiego człowieka87. Zatem Biblia, w ujęciu Leacha, jest historią świętą i prawdziwą także dla tych, którzy w nią wierzą88. Brytyjski badacz z charakterystycznym dla siebie humorem nie chciał powiedzieć wprost, co z jego analiz strukturalnych Biblii mogą wynieść antropolodzy89. Ogromny błąd popełniają jednak ci interpretatorzy, którzy rozpatrują jego analizy tekstu świętego w oderwaniu od prowadzonych przez niego badań terenowych90. Trzeba pamiętać, że w swoich relacjach z badań prowadzonych w latach 1939–1940 w Birmie Północnej Leach wspominał bardzo jasno, że gdy starał się należycie zrozumieć zjawiska społeczne, jakich był świadkiem, po prostu musiał zająć się analizą Biblii. Powód był prosty. Zainteresowany ówczesną rywalizacją polityczną oraz ustaleniami dotyczącymi praw do ziemi zgromadził w terenie trzy wersje wydarzeń reprezentowane przez trzy rywalizujące ze sobą frakcje. Antropolog nie był w stanie jednocześnie rozstrzygnąć tego, co się w istocie wydarzyło i która wersja jest najbliższa niezależnie istniejącej „prawdzie”. Dostrzegł natomiast, że w tym przypadku ma do czynienia z wewnętrznie 87 88 89 90 B. Malinowski, Mit w psychice człowieka pierwotnego, [w:] Tenże, Mit, magia, religia, Warszawa 1990, t. 7, s. 302. C. Lévi-Strauss miał podobny pogląd w tych sprawach, uważając, że skoro tubylec wierzy w mitologię i jest członkiem wierzącego w nią społeczeństwa, to nie ma znaczenia, iż mitologia „nie odpowiada rzeczywistości obiektywnej” [za:] C. Lévi-Strauss, Skuteczność symboliczna, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna, Warszawa 2009, s. 198. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 10. Tak robi niestety Beata Krzyżaniak w rozdziale mu poświęconym, [w:] B. Krzyżaniak, dz. cyt., s. 102–115. 39 �nieredukowalnie sprzecznym rodzajem mito-historii strukturalnie odpowiadającej kategoriom fabularnym, charakterystycznym dla starotestamentowej sagi o Saulu i Dawidzie91. Po latach tak oto opisywał swoje wnioski: Antropolodzy muszą dać do zrozumienia, iż żadna część Biblii nie jest zapisem rzeczywistego przebiegu wydarzeń. W części pozytywnej swych prac wykazywać oni mogą następnie, że całość Biblii podziela właściwości takiego samego rodzaju mitohistorii, z którymi antropolodzy systematycznie stykają się w trakcie prowadzenia przez nich współcześnie badań terenowych. Podobieństwo jest kwestią struktury, a nie zawartości. Na koniec wreszcie pokazać oni mogą, że jeśli teksty biblijne potraktować jako tego rodzaju mito-historie, to wykorzystane wówczas przez współczesną antropologię techniki interpretacji mitu dadzą się z dużą precyzją stosować do materiałów biblijnych. Po dokonaniu tego zabiegu niektóre części tekstu ukażą się w nowym świetle92. Proponowane podejście Leacha wymaga od antropologa umiejętności symultanicznego czytania i interpretowania wydarzeń historycznych przez pryzmat tekstu mitologicznego, jak i mitu przez pryzmat „bliskich” oraz „odległych” wydarzeń. Dla postępującego w ten sposób badacza nie jest tak istotne, czy opisywane przez dany tekst święty wydarzenia toczą się w ahistorycznej przestrzeni czasu mitycznego czy w uporządkowanej datami przestrzeni czasu historycznego93. Kluczowe staje się jednak wypracowanie takiej metody postępowania, w której uważny obserwator swobodnie przechodzi od jednego tekstu do drugiego i z powrotem. Owe płynne przechodzenie staje się uzasadnione dzięki założeniu, leżącemu u podstaw antropologii strukturalnej, zakładającemu, że istnieje ścisła korelacja między poziomami mitu, języka a zachowaniami społecznymi94. Leach nie ukrywał, że wypracowanie jego własnej metodologii analiz strukturalnych Biblii nigdy by nie powstały, gdyby nie inspiracje płynące z lektury szkiców Lévi-Strauss’a, takich jak Struktura 91 92 93 94 E. Leach, Political Systems of Highland Burma, Londyn 1954, s. 89–100, E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią w XX wieku…, s. 37–39. Tamże, s. 36. B. Krzyżaniak, dz. cyt., s. 111. C. Lévi-Strauss Antropologia strukturalna… 40 �mitów95 oraz Czyny Asdiwala96. Problem pojawia się w momencie, gdy brytyjski badacz zastosował metodę strukturalną w badaniu Biblii traktowanej przez niego także jako mitologię. Claude Lévi-Strauss zakładał bowiem, że jego metoda analizy strukturalnej może być zastosowana jedynie w przypadku danych pochodzących ze społeczeństw tzw. „zimnych”, czyli „prymitywnych”, „preliterackich” systemów kulturowych, „bez historii”, a nie do danych pochodzących ze społeczeństw „gorących”, które rozumiał jako „literackie”, „historycznie zmienne” systemy społeczne97 – czyli nam współczesne. Lévi-Strauss omijał szerokim łukiem problem relacji między historią a mitem i badał tylko takie społeczeństwa, które uważał za niezmienne, „a ich teraźniejszość za ciągłe i bezpośrednie ponawianie się przeszłości”98. To był podstawowy powód, dla którego francuski strukturalista nigdy nie zajął się analizą motywów mitycznych zapisanych w Starym i Nowym Testamencie. Z kolei uczeń Malinowskiego wspomniany podział społeczeństw uznał za sztuczny i nieadekwatny, bowiem – jego zdaniem – powstał w wyniku niedopuszczalnej „manipulacji materiałem antropologicznym”99, jakiej dopuścił się francuski strukturalista. Brytyjski antropolog reprezentujący nurt procesualizmu strukturalistycznego100 postulował, aby o kulturze myśleć jedynie w liczbie pojedynczej. W konsekwencji przyjętego założenia badawczego jego uwaga koncentrowała się na permutacjach i transformacjach modelowej struktury, która ujawnia się wtedy, gdy jest odnajdowana „w obrębie jednego systemu społecznego – zarówno synchronicznie w danym stadium historii, jak i diachronicznie – w trakcie jego historycznego rozwoju”101. Innymi słowy, co jeszcze raz chciałbym podkreślić, Leach 95 96 97 98 99 100 101 Tenże, Struktura mitów…, s. 207–232. Tenże, Czyny Asdiwala, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II, Warszawa 2001, s. 161–216. Tenże, Pole antropologii, [w:] Tamże, s. 35. E. Leach, Lévi-Strauss, Warszawa 1998, s. 72. Tenże, Wprowadzenie…, s. 8. A. Barnard, dz. cyt., s. 122. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 8. 41 �interesował się relacją między strukturą mitów a rzeczywistością społeczną, w której są one wytwarzane i powtarzane102. Jako badacz terenowy związek ten uważał za niezwykle ważny dla poznania mito-historycznego charakteru konfliktów, które tak bardzo go intrygowały. Traktowanie Biblii przez Leacha wpisywało się zatem w szeroki nurt analiz strukturalnych, które charakteryzowały się „podejściem binarnym”103 zapożyczonym od Lévi-Strauss’a i charakterystycznym później dla niektórych antropologów brytyjskich104 . Koncentrując się już na wypracowanej przez niego metodologii strukturalistycznej, która – jak sam podkreślał – nie była jednak metodologią Lévi-Straussowską105, traktował Biblię jak „zredagowane kompendium wielce różnorodnych dokumentów różnego pochodzenia i z różnych czasów”106, w stosunku do których żąda się od wierzących uznania. Co jest ważne dla mnie, Biblię traktuje on jak tekst synchroniczny, co oznacza, że: W opowieści jedna rzecz następuje po drugiej, gdyż jest to jedyny rodzaj narracji. Lecz prawda mitu, która jest prawdą religijną, zawarta jest w każdym kawałku. Tak jak w marzeniu sennym koniec jest ukryty w początku: nie ma tu rozwoju wypadków, lecz tylko inwersja dialektyczna. Chrystus jest drugim Adamem; Bogurodzica Dziewica jest drugą Ewą; bezgrzeszna nieśmiertelność zastępuje grzeszna śmiertelność itd.107. 102 103 104 105 106 107 M. Buchowski, Antropologia społeczna Edmunda Leacha…, s. XXVII. M.W.G. Stibbe, John as Storyteller. Narrative Criticism and the Fourth Gospel, Cambridge 1995, s. 39–45. D. Pocock, North and South In the Book of Genesis, [w:] J. H. Beattie, R.G. Lienhardt (red.), Studies in Sociological Anthropology: Essays in memory of E.E. Evans-Pritchard by his former Oxford Colleagues, Oxford 1975, s. 273–284., M. Douglas, Czystość i zmaza, Warszawa 2007, M. Douglas, Znaczenie mitu…, s. 204–222. E. Leach, Wprowadzenie…, s. 8. Tenże, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 18. Tamże, s. 21. 42 �Interesuje go zatem Biblia ujęta w całość, tak samo jak wybrane jej motywy, które odczytuje w kontekście jej całości. Należy jednak pamiętać o tym, że analizy strukturalne nie dostarczają rozwiązań, które są „dobre” bądź „złe”; pokazują one jedynie istnienie niepełnych, częściowych wzorów 108 . Z mojego punktu widzenia bardzo ważne wydaje się założenie brytyjskiego antropologa, że w istocie analiza strukturalna umożliwia odkrycie tajemnicy, jaką skrywa każdy tekst święty: Teksty religijne mieszczą w sobie tajemnicę; tajemnica ta jest w jakiś sposób zakodowana w tekście i można ją rozszyfrować. Kod, tak jak we wszelkich formach komunikacji, opiera się na permutacji uwzorowanych struktur. Metoda dekodowania polega na wskazaniu tego, co się bezustannie powtarza w następstwie transformacji109. W wyniku dokonanych przez Leach’a analiz stało się możliwe zdekodowanie wzorów, które wcześni Ojcowie Kościoła przyjmowali za oczywiste i których wielu współczesnych czytelników Biblii nie potrafi już rozpoznać110. Zdaniem brytyjskiego strukturalisty wspomniane wzory mogą być dowodem semiozy pewnych prototypowych zdarzeń, zapamiętanych w schematach, które opisuje ta szczególna mitologia. W przypadku interesujących mnie Ksiąg ze Starego Testamentu będzie to zapis modelowej sytuacji ustanowienia „nowego” porządku politycznego. Autor Kultury i komunikowania, analizując inny motyw biblijny, zwrócił uwagę na istnienie identycznej w obu przypadkach struktury. Motyw, o który tutaj chodzi dotyczy biblijnego Potopu. Funkcją tej opowieści jest: Unicestwienie pierwszego stworzenia i jego dwuznaczności oraz rozpoczęcie wszystkiego od nowa. Koniec potopu oznacza początek prawdziwego czasu. Okres pośredni między pierwszym stworzeniem i potopem jest czymś w rodzaju betwixt and between, pewnym innym czasem 108 109 110 Tamże, s. 13. Tenże, Wprowadzenie…, s. 9. Tamże, s. 10. 43 �dostosowanym do Innego Świata zamieszkanego przez Inne Stworzenia, nie będące w pełni ludźmi. Potomstwo pierwszych rodziców z ogrodu rajskiego oraz potomstwo pierwszych ludzkich przodków zachowanych po potopie przeciwstawione jest sobie jako: nienormalne versus normalne, grzeszne versus usankcjonowane111. Kwintesencją metody strukturalistycznej, w ujęciu antropologa, jest zatem położenie akcentu na fakt, że „naprawdę znaczącymi elementami narracji biblijnej są sprzeczności”112 . Religijny stan communitas leży zatem dokładnie na skraju pomiędzy „dopuszczalnym i niedopuszczalnym”113 i o tym właśnie, zdaniem badacza, traktują opowieści biblijne wzięte w całość. W tym sensie opowieść mito-historyczna służy jako punkt odniesienia dla osób znajdujących się w stanie liminalnym charakterystycznym dla bycia betwixt and between, w którym to stanie nie stosują się zasady ścisłej logiki, panuje za to zamęt i inwersja114 . Wśród aktorów społecznych znajdujących się w tym szczególnym stanie opowieść mito-historyczna, co chciałbym jeszcze raz podkreślić, staje się istotnym punktem odniesienia i wzorem dla działań magicznych. Co ciekawe, postępując konsekwentnie według tego założenia, badacz postanowił uznać wszystkie osoby w narracji biblijnej jako zupełnie fikcyjne115: Znajdują się tu one, ponieważ pełnią określone funkcje w całości opowieści sakralnej, a nie dlatego, że rzeczywiście pojawiły się w dziejach. Jeżeli nawet niewiele z nich w jakiś sposób zaistniało w prawdziwym życiu, to fakt ten pozostaje zupełnie bez znaczenia. Jeśli wymieniona z nazwy jednostka X „rzeczywiście istniała”, to przecież istniało także tysiące innych jednostek, których imion nie znamy. To, co interesuje nas w X, to rola jaką jej przypisano w opowieści sakralnej; na zainteresowanie to nie wpływa pytanie o jego historyczność116. 111 112 113 114 115 116 Tenże, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 26. Tamże, s. 39. Tamże, s. 46. Tamże, s. 41. Tamże, s. 20. Tamże, s. 20–21. 44 �Należy pamiętać, że Leach istotnie przyczynił się do powstania bardzo dynamicznie rozwijającej się subdyscypliny antropologii określanej mianem „antropologii politycznej”117. W jej ramach widział ścisły związek swoich analiz Biblii z badaniami prowadzonymi przez Victora Turnera na temat struktury i antystruktury118. W następnych rozdziałach będę starał się udowodnić słuszność założenia brytyjskiego antropologa, zdaniem którego strukturalna analiza Biblii jest doskonałym punktem wyjścia dla analizy mitu stanowiącego wzorzec dla konkretnych procesów ujętych w kontekst dramatów społecznych119. Drugie, niezwykle inspirujące podejście badawcze do Biblii, które wykorzystałem w swoim antropologicznym śledztwie, dotyczy nie mniej błyskotliwych analiz prowadzonych przez René Girarda. Ten niezwykle kontrowersyjny i inspirujący naukowiec120, który porusza się na pograniczach socjologii, historii literatury, nauki o mitach, antropologii, psychologii i filozofii121, interesuje mnie przede wszystkim jako interpretator mitów i Biblii właśnie. Temat, który nadał kształt jego strukturom myślowym, był ściśle związany z dostrzeżeniem i opisaniem mechanizmu kozła ofiarnego. Mechanizm ten – którego nazwę francuski badacz zapożyczył z biblijnego określenia ofiary przebłagalnej122 opisanej w Księdze Kapłańskiej (16, 21– 28)123 – najogólniej rzecz ujmując, polega na rytualnym przeniesieniu grzechów wspólnoty na konkretną osobę lub grupę, która następnie 117 118 119 120 121 122 123 T.C. Lewellen, Antropologia polityczna, Kraków 2010. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 41–42. V. Turner, Gry społeczne, pola i metafory… I. Badowska, Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 318–327. C. Rowiński, Myśl René Girarda, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 297. 1 Kpł 16, 21–28, s. 137. „Aaron położy obie ręce na głowę żywego kozła, wyzna nad nim wszystkie winy Izraelitów, wszystkie ich przestępstwa, czyli wszelkie ich grzechy, złoży je na głowę kozła i każe człowiekowi do tego wyznaczonemu wypędzić go na pustynię. W ten sposób kozioł zabierze ze sobą wszystkie ich winy do ziemi bezpłodnej. Ów człowiek wypędzi kozła na pustynię” [za:] 1 Kpł 16, 21–28, cytat Biblia. 45 �wpisuje się w kategorię „kozła ofiarnego” i rytualnie zostaje złożona w ofierze, co z kolei staje się gwarantem zaprowadzenia utraconego poczucia społecznego ładu i harmonii. Innymi słowy, jądrem koncepcji Girarda – jest, jak doskonale to ujął Maciej Kociuba: „pojęcie mordu założycielskiego, którego wielokształtne rytualizacje wytworzyły mechanizmy generujące pierwotne sacrum, w następstwie wszystkie formy kulturowe”124. Aby zrozumieć wyjątkowość podejścia tego naukowca, obraźliwie określanego przez jego krytyków, wywodzących się z tradycji strukturalistycznej, mianem szkodliwego (pestiferously) księdza125 – należy pokrótce opisać, pod kątem podejmowanego przeze mnie problemu, wypracowaną przez niego teorię mimetyczną, dzięki której możliwe będzie zrekonstruowanie działania mechanizmu mimetycznego. Ów mechanizm leży bowiem, zdaniem Girarda, u podstaw tworzenia wszelkich instytucji kulturowych oraz systemów społecznych, a zatem także tych, w kontekście których doszło do aktywowania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. W świetle teorii mimetycznej człowiek jest napędzany ogromną siłą, jaką jest naśladownictwo. W ten sposób Girard przejął oraz rozwinął słynne stwierdzenie Arystotelesa, iż „tym właśnie człowiek różni się od innych zwierząt, że jest istotą najbardziej zdolną do naśladowania”126. Francuski badacz mimetyzmowi właśnie przypisał najwyższe znaczenie antropologiczne i społeczne, zakładając jednocześnie, że „człowiek nie jest wynalazcą kultury – jest jej naśladowcą”127. Jego zdaniem ludzie naśladują się we wszystkim, również 124 125 126 127 M. Kociuba, Geneza rytuału w kontekście antropologii René Girarda, [w:] M. Filipiak, M. Rajewski (red.), Rytuał. Przeszłość i teraźniejszość, Lublin 2006, s. 71. Jest to lekceważące określenie wtedy, gdy pamiętać będziemy, że Lévi-Straussa określa się mianem „papieża strukturalizmu” [za:] T.F. Bertonneau, Two Footnotes: On the Double Necessity of Girard and Gans, „Anthropoetics. The Journal of Generative Anthropology”, vol. II, 1996, http://www.anthropoetics.ucla.edu/ archive/anth0201.pdf (dostęp: 2.05.2011). P. Antonello, J.C. de Castro Rocha, Wprowadzenie. „Od początku do końca jedno długie dowodzenie”, [w:] R. Girard, Początki kultury, Kraków 2006, s. 8. R. Girard, Początki kultury…, s. 64. 46 �w pragnieniu posiadania tego samego przedmiotu, co prowadzi ich często do rywalizacji mimetycznej, i w efekcie kryzysu, w który – co jakiś czas – wszyscy popadają. Tym samym u Girarda: Wyrażenie „mechanizm mimetyczny” obejmuje bardzo szerokie spektrum zjawisk: oznacza cały proces, który rozpoczyna się pragnieniem mimetycznym, trwa w rywalizacji mimetycznej, dochodzi do wrzenia w kryzysie mimetycznym lub ofiarniczym i kończy się rozwiązaniem, jakim jest kozioł ofiarny128. Opisując bardziej szczegółowo interesujący mnie proces, chciałbym zwrócić uwagę na to, że pragnienie posiadania jakiegoś przedmiotu powstaje z naśladowania czyjegoś pragnienia wobec tego samego przedmiotu i w ten oto sposób: (…) naśladownictwo ma skłonność do tego, by stawać się antagonizmem: ów mimetyzm rywalizacji może skutkować konfliktem między wzorcem a podmiotem, konfliktem w dążeniu do osiągnięcia przedmiotu ich wspólnego pragnienia; wówczas przedmiot ten traci własne znaczenie, a jednocześnie wzmaga się rywalizacja129. W ujęciu Girarda rywalizacja dotycząca deficytowych przedmiotów staje się źródłem konfliktów, w których strona silniejsza potwierdza swą dominację130. W ich trakcie zawsze wybucha zbiorowa przemoc, która – o ile nie jest kontrolowana – może prowadzić do rozpadu rodzin, społeczeństw, kultur i całych cywilizacji. I właśnie dlatego w drodze ewolucji – zdaniem Girarda – ludzie „wynaleźli” mechanizm szukania ofiary, który stał się narzędziem pozwalającym kontrolować ową eskalację niszczącej rywalizacji. Ten specyficzny „wynalazek” polegał na skanalizowaniu zbiorowej przemocy i skierowaniu jej na jedną osobę lub stosunkowo ograniczoną grupę 128 129 130 Tamże, s. 61. P. Antonello, J.C. de Castro Rocha, dz. cyt., s. 8. J. Bolewski, Mit i prawda kultury, Warszawa 2007, s. 44. 47 �posiadającą stygmaty ofiarnicze131, ofiarę należącą do kategorii „istot do poświęcenia”132. Dzięki specyficznym stygmatom wspólnota jest w stanie jednomyślnie obarczyć taką osobę, lub wspomnianą grupę, odpowiedzialnością za kryzys powstały z przyczyn w istocie od niej niezależnych i przypadkowych (głód, epidemia, kryzys gospodarczy, społeczny, polityczny, moralny, ekonomiczny itp.). Następnie ofiara zostaje kolektywnie (jednomyślnie) uznana za winną i zamordowana, co w terminologii Girarda określane jest mianem kolektywnego gwałtu. Niezwykle ważne jest to, że dzięki temu kolektywnemu morderstwu ustanawiana jest sfera „archaicznego sacrum”133. Tak oto przed zamordowaniem ofiara ogniskuje na sobie całe zło, natomiast po zabiciu jest postrzegana jako wybawiciel pozwalający wspólnocie opanować ryzyko rozlania się niszczącej przemocy. Co ważne, wspólnota biorąca udział w tym procesie jest święcie przekonana, że interweniował sam Bóg. W konsekwencji możliwe staje się skuteczne odsunięcie winy od siebie za dokonanie kolektywnego gwałtu na ofierze. Sposób argumentacji francuskiego myśliciela sprowadza się zatem do odkrycia pragnienia mimetycznego, które kierowało postępowaniem tak samo człowieka „archaicznego”, jak i nam współczesnego. To założenie prowadzi go z kolei do innego, zakładającego, że ludzie rozumowali zawsze w ten sam sposób. Innymi słowy nieustannie, dzięki skuteczności tego narzędzia jakim jest mechanizm kozła ofiarnego, wspólnota potrafi z jednej strony uspokoić chaos oraz zażegnać kolejne kryzysy, w jakie co pewien czas popada. Z drugiej – takie postępowanie stanowi podstawę „procesu strukturotwórczego”134 każdego systemu kulturowego. Zatem efektem działania tego mechanizmu jest tworzenie nowych instytu- 131 132 133 134 Są to różnice, które powodują, że przyszła ofiara jest postrzegana jako ta, która przekracza powszechnie uznawane normy zachowania, statusu społecznego itd., R. Girard, Kozioł ofiarny, Łódź 1987, s. 33–36. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 141. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica, Warszawa 2002, s. 84. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 129. 48 �cji, porządków społecznych czy też politycznych, których symbolem – jak w dalszej analizie będę starał się wykazać – stają się między innymi nowo ustanowione konstytucje. W swoich badaniach porównawczych Girard, kontynuując tradycję Lévi-Straussowską, traktuje dane kulturowe podobnie jak języki „składające się ze znaków, które nic nie znaczą, jeśli są od siebie odizolowane. Znaki wyrażają się jedynie poprzez drugie; tworząc tym samym wewnętrznie spójne systemy, które nadają każdej kulturze, każdej instytucji własną indywidualność”135. W „wynalezieniu” mechanizmu kozła ofiarnego, kluczowe jest założenie, że osoby biorące w nim udział „od założenia świata”136 nie wiedzą w istocie, że biorą udział w linczu niewinnej ofiary. Co więcej, wierzą one w to, że ofiara została wyznaczona, co jeszcze raz podkreślę, w sposób nadprzyrodzony, natomiast sam mord był interwencją sacrum (Boga): Grupa dokonująca zabiegu ofiarniczego nie może być świadoma niewinności ofiary, musi wierzyć, że ofiara jest winna i została wyznaczona do spełnienia roli kozła ofiarnego w sposób nadprzyrodzony137. Zdaniem Girarda – niewiedza co do istoty przeprowadzonego gwałtu jest niezbędna do tego, aby każdy biorący w nim udział mógł „trwać w złudnym przekonaniu, że ofiara jest naprawdę winna i już z samego tego powodu zasługuje na karę”138. Innymi słowy: „chcąc znaleźć kozła ofiarnego, nie można widzieć prawdy, a zatem nie można przedstawić ofiary jako kozła ofiarnego, lecz jako człowieka, który został słusznie skazany”139. W efekcie własna przemoc została przez wspólnotę zsakralizowana i ukazywała się jej jako epifania bóstwa. Ponadto przekonanie o sakralności założycielskiego gwałtu 135 136 137 138 139 Tenże, Rzeczy ukryte od założenia świata, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 76–77. Tamże, s. 74–82. G. Sorman, Powrót człowieka religijnego, [w:] R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 7. R. Girard, Początki kultury…, s. 90. Tamże. 49 �spowodowało, że te wydarzenia uległy stopniowej rytualizacji i zostały zapamiętane w mitach archaicznych. W ten sposób pierwotna przemoc, która ma cechy „niepowtarzalności i spontaniczności”140 może być nadal powtarzana, a każde tego rodzaju powtórzenie jest działaniem w swojej istocie rytualnym. Stąd Girard wyciągnął wniosek, że rytuały są tym samym mimetycznie powiązane z pierwotnym mordem założycielskim, choć nigdy mu nie dorównują swoją siłą, ponieważ nie są już spontaniczne ani żywiołowe. Innymi słowy – rytuały są przypomnieniem kolektywnego i spontanicznego gwałtu, lecz w odróżnieniu od niego przebiegają w ściśle wyznaczonych ramach141. Zdaniem francuskiego naukowca, którego analizy – jak sam to określił – przypominają postępowanie detektywa142, każda kultura ludzka ma za zadanie „ukrywanie własnych początków, a więc kolektywnego gwałtu”143. Jednak, dzięki bardzo drobiazgowej i rozbudowanej komparatystyce tekstów źródłowych, francuski intelektualista swoją uwagę skierował w stronę mitów, które jego zdaniem powielały uniwersalny schemat144. Ów schemat nie odsłania się jednak bezpośrednio podczas analizy jednego tekstu, ale dopiero w procesie porównawczym wielu tekstów mitologicznych. Aby możliwe stało się odkrycie owego wzoru, niezbędne jest dokonanie na tekstach mitologicznych swoistego gwałtu, aby, jak usprawiedliwiał takie postępowanie autor Sacrum i przemocy, teksty te nie zadawały już nigdy gwałtu swoim ofiarom145. Dopiero po wspomnianym zdemaskowaniu i zrozumieniu natury mitów możliwe staje się dostrzeżenie prześladowań przebiegających według wspomnianej logiki ofiarniczej. Niezwykle interesujące i jednocześnie kontrowersyjne, jest to, że w swoich analizach Girard traktował mity jak dokumenty 140 141 142 143 144 145 Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 140. Tamże, s. 137. Tenże, Sacrum i przemoc, Poznań 1994, cz. 2, s. 46. Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 147. Tamże, s. 37. Tamże, s. 17. 50 �będące z jednej strony świadectwem rzeczywistych prześladowań, jak i stanowiących wzór dla kolejnych, z drugiej jednak – teksty, które ukrywają swoją prawdziwą naturę. Francuski badacz uważał, że niezwykle ważnym warunkiem uchwycenia tej dwojakiej natury mitów jest, podobnie jak u Szekspira146, rozwinięcie specyficznego rodzaju wyobraźni która określił mianem: mimetyczno-tragicznej147. Dzięki rozbudzeniu owej wyobraźni możliwe staje się dostrzeżenie, że każde kolejne przejście od jednego porządku do drugiego, z jednego stadium do drugiego, dokonuje się za pośrednictwem kryzysów i mechanizmu kozła ofiarnego gwarantującego ich rytualne zakończenie. Kluczowe dla dalszych badań staje się jednak zrozumienie, że owe kryzysy są: (...) analogiczne z kryzysami, których ślady kryją w sobie mity, a także pewne zjawiska właściwe niektórym okresom w historii, obfitującym w akty prześladowcze148. W ten oto sposób, zdaniem filozofa, każdy mit jest świadectwem kolektywnego prześladowania o ile zawiera następujące opisy: (...) społecznego i kulturowego kryzysu, a więc ogólnego odróżnorodnienia (pierwszy stereotyp), opis zbrodni „odróżnorodniających” (drugi stereotyp) oraz czy desygnowani autorzy tych zbrodni posiadają znaki selekcji ofiarniczej, paradoksalne cechy odróżnorodnienia (trzeci stereotyp)149. Girard uznał, że nagromadzenie powyższych stereotypów w jednym micie/dokumencie pozwala przypuszczać, że prześladowanie jest autentyczne, ale jego przedstawienie jest fałszywe. Kontynuując, jego zdaniem, obecność trzech powyższych stereotypów może świadczyć o tym, że: 146 147 148 149 Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości, Warszawa 1996. Tamże, s. 254. Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 147. Tamże, s. 37. 51 �1) akty gwałtu są autentyczne, 2) kryzys jest autentyczny, 3) ofiary są wybierane nie na podstawie przypisywanych im zbrodni, lecz na zasadzie znaków ofiarniczych – wszystkiego, co sugeruje pokrewieństwo owych zbrodniczych znaków z kryzysem, 4) sensem tej operacji jest zrzucenie na ofiary odpowiedzialności za ów kryzys i zadziałanie nań przez unicestwienie ofiar lub, co najmniej, wyrzucenie ich ze wspólnoty, którą „skalały”150. Na tym etapie prowadzonego śledztwa szczególnie interesujący jest związek, jaki francuski badacz widzi między mitami a konkretnymi historycznymi prześladowaniami. Dla każdego detektywa kultury, któremu uda się rozszyfrować przedstawienia prześladowcze, staną się one „prawdziwą nicią Ariadny”151 umożliwiającą orientację tak samo w labiryncie mitologii jak i prześladowań, dla których mit stanowi specyficzny model. Według Girarda mity opisują bowiem rzeczywiste prześladowania, natomiast koncentrując na nich swoją uwagę, łatwiej jest dostrzec „zniekształcenia prześladowcze”152, które umykają podczas obserwowania współczesnym nam prześladowaniom. Innymi słowy, podobieństwo między nimi przebiega na poziomie „strukturalnym”153. Zatem jego hipoteza badawcza także musi być czysto „strukturalna”: (...) podobnie jak „strukturalna” jest nasza analiza prześladowczych przedstawień w historii. Jedynie natura i porządek stereotypów prześladowczych doprowadziły nas do teoretycznego sformułowania tezy o zakorzenieniu danego tekstu w rzeczywistym prześladowaniu. Dopóki nie zdecydujemy się na wnioskowanie takiej właśnie genezy, nie wyjaśnimy sobie jak i dlaczego nieustannie powracają te same tematy i dlaczego organizują się właśnie w ten, a nie inny sposób154. Dzięki wypracowanej i konsekwentnie stosowanej metodzie porównawczej155 Girard dostrzegł, niezwykłą rolę Biblii na tle innych mitologii. Po latach badań porównawczych uznał ją w końcu za 150 151 152 153 154 155 Tamże. Tamże, s. 51. Tamże, s. 61. Tamże, s. 44. Tamże. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 11. 52 �jedyny tekst na świecie stanowiący klucz do uniwersalnego kodu cywilizacji156. W konsekwencji postanowił wyjaśnić wszystkie inne mitologie przez pryzmat Biblii157. Jego zdaniem, to właśnie Biblia ujawnia naturę mechanizmu mimetycznego, który w innych źródłach literackich był skrywany od założenia świata158. Chodzi o to, że zdaniem Girarda, tylko redaktorzy Biblii „od początku stają po stronie mordowanych ofiar, a także odsłaniają założycielski efekt tych morderstw”159. Idąc dalej tym tropem, francuski badacz proponuje, aby stosując metodę porównawczą w badaniu mitów, wyjść właśnie od analizy Biblii i Ewangelii160. Struktura mitów i Biblii jest bowiem taka sama161, różni je zakończenie, o czym Biblia uprzedza czytelnika dużo wcześniej162. Punktem kulminacyjnym biblijnego objawienia są Ewangelie i opis niewinnej ofiary złożonej z Jezusa. W Nowym Testamencie „objawia się nie tylko Jego niewinność, lecz także niewinność wszystkich tego rodzaju «kozłów ofiarnych»”163. Na potrzeby mojego śledztwa niezwykle ważne jest zrozumienie, że motywy biblijne, jak i mitologiczne, mogą w ten sam sposób służyć jako scenariusz dla działań rytualnych, o ile zapomnimy tylko o wydźwięku dominanty semantycznej tych przekazów. Ujmując rzecz prościej, zakładam, że oba przekazy są identyczne tak długo, jak niedostrzegalna pozostanie tajemnica zamordowania niewinnej ofiary, która demaskuje ukrytą naturę wprawianego w ruch mechanizmu ofiarniczego. Zatem różnica między Biblią a mitem polega na tym, że w tym drugim przypadku niemożliwe jest dostrzeżenie Jezusa i jego kolejnych transformacji symbolicznych traktowanych jako niewinne w istocie ofiary, bowiem: 156 157 158 159 160 161 162 163 J.M. Domenach, René Girard – Hegel chrystianizmu, „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983, s. 311. Tamże. R. Girard, Rzeczy ukryte od założenia świata…, s. 74–182. M. Goszczyńska, Posłowie, [w:] R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 319. R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 11. Tamże, s. 12. Tenże, Początki kultury…, s. 111. Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 14. 53 �(...) ze śmiercią Jezusa ofiara przestaje być winna, ryt ofiarniczy nie ma już sensu, upada logika kozła ofiarnego, idą w rozsypkę same podstawy cywilizacji antycznej. Chrystus zmusza nas do spojrzenia w twarz destrukcyjnej przemocy, której nie chcemy widzieć. Jego objawienie jest zarazem racjonalne i Transcendentalne; to wszystko moglibyśmy sami zrozumieć, ale bez Niego nie zrozumieliśmy164. Co za tym idzie, myśl rytualna nie jest w stanie dostrzec transformacji mimetyzmu przemocy w mimetyzm wybaczania i miłości. Współcześnie myślący ofiarniczo ludzie, zdaniem Girarda, nigdy nie będą w stanie zrozumieć pełnych miłości słów konającego na krzyżu Jezusa: „Ojcze przebacz im, bo nie wiedzą, co czynią”165. 164 165 G. Sorman, dz. cyt, s. 9. Łk 23, 34. �Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela166 Transgresje są maskowane przez zbiorową inscenizację, zmierzającą do nadania im wspólnie uznawanego znaczenia: transgresje stają się ofiarą, co jest dokładnym przeciwieństwem ich społecznie uznanej, czyli równie obiektywnej prawdy, prawdy zabójstwa. Cała prawda magii i zbiorowej wiary zamyka się w tej grze podwójnej prawdy, w tej podwójnej grze z prawdą; dzięki niej grupa, odpowiedzialna za całą obiektywność, w pewnym sensie kłamie sama sobie, tworząc prawdę, której sensem i funkcją jest negowanie prawdy znanej wszystkim i przez wszystkich uznawanej: kłamstwo, które nie oszukałoby nikogo, gdyby wszyscy nie byli zdecydowani, aby siebie oszukać167. Czas najwyższy przejść do przedstawienia konkretnej fabuły biblijnej, która stanowi strukturalny wzorzec „dla wszystkich czynności i «sytuacji», w których następnie owo wydarzenie się powtórzy”168. Tym samym powtórzenie tego mitu w konkretnym kontekście historycznym „pociąga za sobą zniesienie czasu świeckiego i przeniesienie człowieka w czas magiczno-religijny”169. Już wcześniej wskazałem tropy, które doprowadziły mnie do zainteresowania starotestamentową sagą o Saulu i Dawidzie. Niezwykle istotne jest jednak to, aby czytelnik podążając za mną starał się go czytać za przykładem Leacha i Girarda – symultanicznie. Zatem proponuję aby temat biblijny potraktować jako mit autodemaskatorski170 odsłaniający logikę wprawianego w ruch mechanizmu rytualnego pokrywającego się z konkretnymi dramatami społecznymi, odsłaniając ich ofiarniczy wymiar wraz z „brutalnym ukryciem przemo166 167 168 169 170 1 Kpł 16, 7–10. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny, Kraków 2008, s. 302–303. M. Eliade, Traktat o historii religii, Warszawa 2000, s. 450. Tamże, s. 451. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi… �cy”171. Z tego też powodu ważne jest, aby od samego początku o Saulu i jego potomkach myśleć jak o postaciach, które idealnie pasują do kategorii kozła ofiarnego. Takie ujęcie umożliwi uświadomienie sobie, że: (...) kozioł ofiarny jest obalonym idolem. Wspinanie się i upadek wiążą się ze sobą. Dobrze wiemy, że krańcowości stykają się ze sobą. Nie można ich interpretować oddzielnie, jednak pierwszego nie można traktować jako przyczyny drugiego. Domyślamy się tu jakiegoś zjawiska społecznego słabo zdefiniowanego ale całkowicie realnego, o przebiegu niepewnym lecz przewidywalnym172. Za Leachem natomiast wspomniany temat mito-logiczny potraktuję jako historię fikcyjną, natomiast jej bohaterów jako kategorie symboliczne, których specyficzne relacje zostały przywołane i powtórzone w dwóch interesujących mnie dramatach społecznych. Należy jednak pamiętać także, że saga odpowiada permutacjom uwzorowanej struktury innych biblijnych opowieści. W tym przypadku dochodzi przykładowo do mito-logicznie przebiegającej inwersji dialektycznej, w ramach której Dawida traktować można jak drugiego Kaina, natomiast Saula jak drugiego Abla173. Co za tym idzie nie możemy zapominać o uwadze Leacha, który podkreślał że: Kain był nie tylko mordercą i chronioną zbłąkaną owieczką, ale i zarazem twórcą cywilizacji, przodkiem-założycielem, który zbudował pierwsze miasto (Rdz 4,17). W jednym sensie zabójstwo jego brata jest prototypem mitycznym „morderstwa”, ale w sensie drugim jest to także prototyp „ofiary”. Przez zabicie Abla Kain zastępuje go, a jednocześnie czyni się osobą uświęconą174. 171 172 173 174 Tenże, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 14. Tenże, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 22–23. Polecam schemat E. Leacha znajdujący się w: Wprowadzenie…, s. 12. Rozwinięcie tego problemu w: D. A. Aycock, Piętno Kaina, [w:] E. Leach, D.A. Aycock, Siostra Mojżesza…, s. 156–163. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad biblią w XX wieku…, s. 33. 56 �Podobną uwagę odnośnie tego motywu biblijnego czyni Girard, który zaznacza, że: (…) od kiedy zostaje ustanowiona kara śmierci, pierwotne zabójstwo powtarza się w ten sam sposób, to znaczy tak, aby wszyscy brali w tym udział, a nikt nie był za nie odpowiedzialny. Z tego prototypicznego i rytualnego zabójstwa wypływa kultura w swych rozmaitych aspektach: Biblia mówi, że oprócz instytucji prawnej, począwszy od Kaina i jego potomstwa, narodziła się hodowla zwierząt, muzyka i technika175. Pamiętając o tych permutacjach, łatwiej jest dostrzec we wspomnianym motywie scenariusz demaskujący grę i ostateczny cel tych, którzy próbują go w specyficznym języku magiczno-rytualnym powtórzyć. Innymi słowy – przywołany mit warto potraktować jako plan przyszłej akcji politycznej176. Parafrazując Hildę Kuper, proponuję wejście w rolę antropologa, która sprowadza się do połączenia perspektywy wróżbity i detektywa. Gdy to się stanie, łatwiejsze będzie zrozumienie, że „nawet jeśli brak jest widocznych śladów przestępstwa, można orzec o zabójstwie”177. Wracając już do Biblii, należy wiedzieć, że Pierwsza i Druga Księga Samuela przedstawiają i jednocześnie demaskują mito-logikę ustanawiania „nowego” porządku polityczno-społecznego. W tym miejscu warto rozpocząć, moim zdaniem, od Księgi Psalmów. Według biblistów, autorstwo większości Psalmów (73)178 można przypisać bowiem Dawidowi – fundatorowi monarchii i jednemu z głównych bohaterów Ksiąg Samuela. Co ciekawe, Dawid wielokrotnie jest wymieniany w Biblii jako poeta i muzyk179. Pozwala to przypuszczać, że mimo praktycznego działania politycznego i militarnego, 175 176 177 178 179 R. Girard, Początki kultury…, s. 85. R. Marszałek, dz, cyt., s. 70. H. Kuper, Wróżbita i detektyw, [w:] J.J. MacAloon (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, Warszawa 2009, s. 223. Wstęp do Księgi Psalmów, [w:] Biblia Jerozolimska…, s. 702, W.R.F. Browning, Słownik biblijny, Warszawa 2009, s. 427. 1 Sm 16, 16–23; 1 Sm 18, 10; 2 Sm 1, 17–27. 57 �Dawida cechowało także poetyckie, teoretyczne uzasadnienie swoich czynów. Jak będę starał się przedstawić w kolejnych rozdziałach książki, transformacje charakterystyczne dla myślenia magicznego ujawniają się w dobrze rozpoznanych cechach języka magicznego, który z kolei stanowi integralną część wprawianego w ruch mechanizmu rytualnego. Innymi słowy – nie sposób właściwie uchwycić skuteczności rytualnej (praktyki) bez uwzględnienia biegłości w użyciu języka (teoretycznego uzasadnienia) w specyficznym kontekście społecznym i historycznym. Wracając jednak do Psałterza Dawidowego, należy pamiętać, że jest on zbiorem specyficznych tekstów magiczno-religijnych. Sam fakt, że zdanie: „On miłuje prawo i sprawiedliwość”180, wypowiedziane zostaje przez Dawida, króla Izraela, już może dawać do myślenia, parafrazując Ricoeura181. Psalm 33, z którego pochodzi wspomniany cytat, rozpoczyna się następująco: Sprawiedliwi, wołajcie radośnie na cześć Pana, prawym przystoi pieśń chwały. Sławcie Pana na cytrze, grajcie mu na harfie dziesięciostrunnej. Śpiewajcie Jemu pieśń nową, pełnym głosem pięknie Mu śpiewajcie! Bo słowo Pana jest prawe, a każde jego dzieło [oparte] na wierności. On miłuje prawo i sprawiedliwość; ziemia jest pełna łaskawości Pańskiej. Przez słowo Pana powstały niebiosa i wszystkie ich zastępy przez tchnienie ust Jego. On gromadzi wody morskie jak w worze, oceany umieszcza w zbiornikach. Niech cała ziemia boi się Pana i niech się go lękają wszyscy mieszkańcy świata! Bo On przemówił, a wszystko powstało; On rozkazał, i zaczęło istnieć182. 180 181 182 Ps 33, 5. P. Ricoeur, Symbol daje do myślenia, [w:] Tenże, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 2003, s. 62–80. Ps 33, 1–9. 58 �Jak wynika z tego fragmentu, „prawo i sprawiedliwość” były od zawsze u Boga, tak jak: słowo, niebiosa, wody, ziemia. Darczyńcą „prawa i sprawiedliwości” jest zatem odwieczny Bóg. W wielu Psalmach pojawia się oczekiwanie na Boga, choć Jego przyjście, Jego obecność zostały wyznaczone już wcześniej wraz z powstaniem świata. Jego powtórne pojawienie, związane z pojawieniem się pomazańca Bożego – „prawego i sprawiedliwego” ma wynikać z nastania wyjątkowego momentu – „czasów utrapienia”. Treść psalmów, także wprost, wskazuje na to, jaki los spotkać musi tych, którzy stają przeciwko boskiemu prawu i sprawiedliwości: (...) bo Pan miłuje sprawiedliwość i nie opuszcza swych świętych; nikczemni wyginą, a potomstwo występnych będzie wytępione. Sprawiedliwi posiądą ziemię i będą mieszkać na niej na zawsze183. Z treści Psalmu 37 jasno wynika, że przeznaczeniem sprawiedliwych jest posiąść ziemię, lecz zanim do tego dojdzie, nikczemni muszą wyginąć. Należy pamiętać także, że Psalmy pełnią niezwykle ważną rolę w kontekście biblijnej mito-historii. Zdaniem Girarda: Psalmy odtwarzają wielkie kryzysy, oczywiście polityczne i społeczne, lecz także religijne, które są tożsame ze schyłkiem systemów ofiarniczych jeszcze funkcjonujących (…). Jesteśmy na styku religii jeszcze sensu stricto ofiarniczej, oraz polityki ofiarniczej w szerszym znaczeniu. W niektórych punktach można już przekładać język dyskursu religijnego na język dyskursu politycznego i vice versa184 . Wracając do wspomnianych Ksiąg, warto podkreślić fakt, że tytułowy prorok Samuel nie jest ich główną postacią, a jednak to właśnie jego imieniem są one nazwane. Co prawda jest on postacią 183 184 Ps 37, 28–29. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 61. 59 �przełomową między tradycyjną, charyzmatyczną formą władzy w Izraelu (okres Sędziów) a rodzącą się monarchią185 i to właśnie w dużej mierze dzięki roli proroka czytelnik może odkryć autodemaskatorski charakter sagi. W sensie mito-logicznym głównymi bohaterami są natomiast Dawid, którego można wpisać równie dobrze w kategorię bohatera prawdziwego186 i Saul – bohater fałszywy187 – pierwszy król Izraela. Wyprzedzając fakty ten pierwszy – w efekcie zwycięstw w wewnętrznych (z Saulem i jego rodem) i zewnętrznych konfliktach – zdobywa władzę i ustanawia właściwą monarchię oraz ma możliwość sprowadzenia po wielu latach Arkę Przymierza do Jerozolimy. Drugi ginie śmiercią tragiczną, a rytualna ofiara złożona z przedstawicieli jego rodu kończy okres kryzysu w Izraelu i toruje drogę do nastania złotego wieku Izraela. Ważny, z mojego punktu widzenia, jest także fakt, że wspomniane Księgi opisują sytuację czasów przełomowych, niepewnych i kryzysowych. Były to czasy nieustannych walk i chaosu, z którego wykluł się okres opisywany w źródłach biblijnych dosłownie jako złoty wiek Izraela188. Postacie symboliczne tego scenariusza występują, co chciałbym jeszcze raz z całą mocą podkreślić, w specyficznym okresie, który można nazwać czasem mitycznym, odznaczającym się zasadniczą dwoistością: jawi się bowiem w antytetycznych postaciach „Chaosu” i „Złotego Wieku” – fascynującej nieograniczoności towarzyszy odstręczający zamęt i niepewność”189. Tym samym proponuję, żeby o wspomnianej sadze myśleć jak o micie będącym „odmianą logicznego narzędzia, które ma dokonać mediacji”190 między okresem sędziów a monarchią, między końcem jednego porządku politycznego 185 186 187 188 189 190 Ze wstępu do Księgi Samuela, [w:] dz. cyt., s. 214. W. Propp, Bajka…, s. 105. Tamże. „Ostatnie rozporządzenia Dawida wprowadzają na tron Salomona. Rządy jego to najwspanialszy moment historii Izraela” Ze wstępu do Ksiąg Królewskich, [w:] Biblia, s. 256, zob. także: Z. Kosidowski, Złoty wiek Izraela, [w:] Tenże, Opowieści Biblijne, Warszawa 1988, s. 240–301. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 129. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 223. 60 �a początkiem drugiego. Jest to czas rywalizacji między pierwszym monarchą a drugim (właściwym), co prowadzi do nastania rządów trzeciego (pożądanego). Kluczowy – w przedstawieniu biblijnym – jest kontekst, w którym lud Izraela prosi podstarzałego proroka Samuela, pełniącego także rolę sędziego, aby ten ustanowił nad nimi króla. Prośbę swą motywują tym, że chcą być jak inni i stać się narodem191 z jednym królem192. Prośba ludu w Biblii jest przedstawiona jako grzech bałwochwalstwa193, który niesie za sobą niebezpieczne konsekwencje: Nie podobało się Samuelowi to, że mówili: „Daj nam króla, aby nami rządził”. Modlił się więc Samuel do Pana. A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj głosu ludu we wszystkim, co mówi do ciebie, bo nie ciebie odrzucają, lecz Mnie odrzucają, jako króla nad sobą. Podobnie jak postępowali od dnia, w którym ich wyprowadziłem z Egiptu, aż do dnia dzisiejszego, porzucając Mnie i służąc innym bogom, tak postępują i z tobą. Teraz jednak wysłuchaj ich głosu, tylko wyraźnie ich ostrzeż i oznajmij im prawo króla, który ma nad nimi panować”. I powtórzył Samuel wszystkie słowa Pana ludowi, który od niego zażądał króla194. 191 192 193 194 Stawanie się „Narodem” jest w tym motywie ściśle związane ze stopniowym osiąganiem jednomyślności co do przyzwolenia na śmierć Saula i jego rodu oraz jednoczesnego umocnienia się na tronie „miotu Bożego” czyli Dawida i jego potomków. W tym sensie można przyjąć, że Naród – pisany wielką literą – powstaje w momencie osiągnięcia „jednomyślności prześladowców” Saula, jakby to nazwał Girard. Trzeba jednak pamiętać, że przez dużą część tekstu biblijnego, to Saul jest przedstawiony jako prześladowca „sprawiedliwego” Dawida. Ta dialektyczna łamigłówka staje się jasna dopiero po prześledzeniu całej fabuły interesującego mnie motywu. Dopiero po śmierci Saula i kolejnej ofierze rytualnej złożonej z siedmiu mężczyzn jego potomstwa, którzy nie są już zaliczani do ludu Izraela, staje się aż nadto jasne, że mamy w tym przypadku do czynienia z powtórzeniem mechanizmu pojednawczego w postaci wyselekcjonowania i zabicia kozła ofiarnego. Ten akt jest tak doniosły, że kończy kryzys mimetyczny i kumuluje wystarczającą moc do pojednania ludu Izraela, ufundowania monarchii oraz nastania złotego wieku Izraela. 1 Sm 8, 5. Ważna uwaga dotyczy tego, że lud Izraela był podzielony na dwa obozy. Jeden, który żądał króla, drugi, który temu się sprzeciwiał. W ten sposób można mieć jasność, że istniały dwie skonfliktowane frakcje. 1 Sm 8, 1–18. 1 Sm 8, 6–10. 61 �Niezwykle ważne jest zwrócenie uwagi na fakt, że Samuel na prośbę Boga, nieustannie przestrzegał lud przed fatalnymi w skutkach konsekwencjami ustanowienia króla. Nawet groźba, że Bóg nie wysłucha ludu, gdy ten będzie się na króla żalił, nie pomogła w zmianie decyzji: Sami będziecie narzekali na króla, którego sobie wybierzecie, ale Pan was wtedy nie wysłucha. Odrzucił lud radę Samuela i wołał: „Nie, lecz król będzie nad nami, abyśmy byli jak wszystkie narody, aby nas sądził nasz król, aby nam przewodził i prowadził nasze wojny!”. Samuel wysłuchał wszystkich słów ludu i przekazał je do uszu Pana. A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj ich głosu i ustanów im króla!”195. Z powyższych fragmentów wyraźnie wynika, że Bóg zgodził się na ustanowienie króla nad ludem wbrew swojej woli. Mało tego, ustanowienie króla staje się faktycznym odrzuceniem Boga, co jest kolejnym niezwykle istotnym tropem wskazującym na genezę mechanizmu ofiarniczego. Wprawienie go w ruch jest bowiem możliwe tylko wtedy, gdy dokonujący tego aktu przeciwstawia się Bogu. Wtedy i tylko wtedy możliwe jest zachowanie niewiedzy, co do istoty wprawianego w ruch mechanizmu. Ten fragment, demaskatorski w swojej istocie, doskonale potwierdza słuszność analiz Girarda, który podkreśla, że ów mechanizm jest w istocie szatanem196, Bóg natomiast poprzez proroków może jedynie objawiać jego naturę i przestrzegać przed konsekwencjami wprawiania go w ruch. Warto jeszcze raz powtórzyć i przypomnieć, że: Pojawienie się Saula na scenie relacjonowanych w 1 Księdze Samuela wydarzeń jest ściśle związane z wielkimi społeczno-politycznymi przemianami w Izraelu i wyznacza początek nowej epoki w jego biblijnej historii197. 195 196 197 1 Sm 8, 18–22. R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 44–58. D. Dziadosz, Monarcha odrzucony przez Boga i lud, Przemyśl 2006, s. 21. 62 �Niezwykle inspirujący jest także sam wybór Saula na pierwszego króla Izraela. Co ważne – Saul był bardzo wysoki i dorodny, „a nie było od niego piękniejszego człowieka wśród synów izraelskich. Wzrostem przewyższał cały lud”198. Ponadto Saul pochodził z pokolenia Beniamina z jednego z najmniejszych pokoleń izraelskich199, natomiast jego ród jest przedstawiony jako najniższy ze wszystkich rodów pokolenia Beniamina200. Już te wskazówki stanowią pewien dowód wstępnej selekcji ofiarniczej. Saul posiadał znak ofiarniczy, taki jak wzrost, który różnił go wyraźnie od pozostałych. Należy także pamiętać o jego pochodzeniu z jednego z najmniejszych pokoleń i rodów Izraela, co w przypadku później rosnącej przemocy w ramach wojny domowej z Dawidem o władzę w Izraelu będzie miało fundamentalne znaczenie, bowiem będzie oznaczało, że przemoc nie zostanie wprost proporcjonalnie odwzajemniona i wymordowanie przedstawicieli, stosunkowo nielicznego rodu, stanie się gwarantem zaprowadzenia pożądanego ładu. Po namaszczeniu Saula na króla ten zaczął, tak jak Samuel mu przepowiedział, modlić się w prorockim uniesieniu wśród innych proroków i stał się „innym człowiekiem”. Saul z woli Boga został wybrany na króla jeszcze raz, poprzez publiczne losowanie, lecz dotknięty Jego duchem bał się brać w nim udziału: Tymczasem Samuel zwołał lud do Mispa. Odezwał się wtedy do Izraelitów: „Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Wyprowadziłem Izraelitów z Egiptu i wyzwoliłem was z ręki Egiptu i z ręki wszystkich królestw, które was ciemiężyły. Lecz wy teraz odrzuciliście Boga waszego, który uwolnił was od wszystkich nieszczęść i ucisków, i rzekliście Mu: Ustanów króla nad nami. Ustawcie się więc przed Panem według pokoleń i według rodów”. Samuel kazał wystąpić wszystkim pokoleniom Izraela i padł los na pokolenie Beniamina. Nakazał potem, by wystąpiło pokolenie Beniamina według swoich rodów i padł los na ród Matriego. A los padł na Saula, syna Kisza. Szukano go, ale nie znaleziono. Jeszcze pytali się Pana: „Czy ten człowiek tu przybył?”. Odrzekł Pan: „Oto tam ukrył się w taborze”. Pobiegli więc i przyprowadzili go stamtąd. Gdy 198 199 200 1 Sm 9, 2. 1 Sm 9, 21. 1 Sm 9, 21. 63 �stanął pośrodku ludu, wzrostem przewyższał cały lud o głowę. Rzekł wtedy Samuel do całego narodu: „Czy widzicie, że temu, którego wybrał Pan, nikt z całego ludu nie dorówna?” A wszyscy ludzie wydali okrzyk, wołając: „Niech żyje król”. Wtedy Samuel ogłosił ludowi prawa władzy królewskiej, zapisał je w księdze i złożył ją przed Panem. Następnie odprawił Samuel wszystkich ludzi do domów. Również i Saul udał się do swego domu, w Gibea, a towarzyszyli mu wojownicy, których serca Bóg poruszył. Tymczasem synowie Beliala mówili: „W czym ten może nam pomóc?” I wzgardzili nim, nie złożyli mu też daru, ale on nie zwracał na to uwagi 201. Niezwykle ważne jest zwrócenie uwagi na fakt, który nie umknie czytelnikowi znającemu treść Biblii, że wspomniane losowanie jest strukturalnym powtórzeniem mechanizmu ofiary przebłagalnej w postaci kozła ofiarnego: (Aaron) Weźmie dwa kozły i postawi je wobec Pana, przed wejściem do Namiotu Spotkania. Następnie Aaron rzuci losy o dwa kozły, jeden los dla Pana, drugi dla Azazela. Potem Aaron przyprowadzi kozła, wylosowanego dla Pana, i złoży go na ofiarę przebłagalną. Kozła wylosowanego dla Azazela postawi żywego przed Panem, aby dokonać na nim przebłagania, a potem wypędzić go dla Azazela na pustynię202. Strukturalne i symboliczne podobieństwo między tymi fragmentami z Biblii polega na tym, że Saul został wylosowany na tej samej zasadzie jak to miało miejsce w przypadku kozła ofiarnego przeznaczonego dla Azazela. Azazel jest natomiast interpretowany przez tłumaczy biblijnych jako demon mieszkający na ziemi jałowej, tam gdzie Bóg nie działa zapładniająco203. A zatem Saul jest przedstawiany od początku jako niechciana przez Boga, ale pożądana ofiara przebłagalna zrodzona z grzechu ludu wynikającego z pragnienia rywalizacji mimetycznej z innymi narodami, które posiadały króla. 201 202 203 1 Sm 10, 17–27. 1 Kpł 16, 7–10. Przypis do 1 Kpł 16, 8. Azazel, [w:] W. Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2007, t. 1, s. 72. 64 �Nieuchronnie Saul (i jak się później okaże, także jego potomkowie) wszedł na utarty szlak 204 – jakby to określił Girard – i jego upadek od początku jest wyraźnie zapowiedziany, bowiem: Monarcha nie jest bynajmniej kimś, kto sprawuje władzę duchową, jest on ofiarą, skazańcem, któremu zawieszono wykonanie wyroku, kimś, kogo lud przygotował sobie jako przyszłego kozła ofiarnego205. Bardzo ważna, z mojego punktu widzenia, jest informacja, że kluczowa rola Saula, o czym wprost jest mowa w Księdze, dotyczy wybawienia Izraela od jego wrogów206. W następstwie opieki Pana nad pierwszym królem Izraela, ten pokonał Amonitów i Filistynów a także Amalekitów, co umocniło go w roli króla. Charakterystykę jego rządów świetnie przedstawia kolejny fragment z Biblii: „W którąkolwiek stronę się zwrócił, zwyciężał, dając dowody męstwa”207. Należy jednak pamiętać, że przyczyny początkowych sukcesów oraz upadku Saula są ściśle ze sobą powiązane i stanowią jeden z kluczowych warunków umożliwiających dalszy rozwój akcji mitu. Saul staje przed próbą, która ma określić, czy jest godny tego, aby być królem nad ludem Izraela208. Tą próbą ma być kara wymierzona Amalekitom, którzy w przeszłości stanęli na drodze Izraelitów, gdy ci szli z Egiptu do Ziemi Obiecanej. Postać Amaleka209 będzie odgrywać ważną symbo204 205 206 207 208 209 R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 77. G. Sorman, dz. cyt., s. 8–9. 1 Sm 10, 1. 1 Sm 14, 47–52. 1 Sm 15, 1. Amalekici pojawiają się w interesującej mnie sekwencji w Księdze Wyjścia. W opisywanym wydarzeniu warto zwrócić uwagę na kontekst. W trakcie powrotu do Ziemi Obiecanej przez Boga zgromadzenie Izraela rozbiło obóz w Refidim. W tym samym czasie do Refidim przybyli Amalekici, „aby walczyć z Izraelitami”. Izraelici byli wtedy słabi, skłóceni i wystawiali Boga na próbę. Ostatecznie, dzięki modlitwom Mojżesza, Izraelici pokonali Amalekitów w tym bardzo trudnym dla nich momencie. Na pamiątkę tego zwycięstwa Bóg kazał zapamiętać, iż z powodu tego, że Amalekici podnieśli rękę „na tron Pana”, wojna z nimi będzie trwać przez wszystkie pokolenia aż do zupełnego zgładzenia pamięci o nich. W ten sposób Amalekici stali się ucieleśnieniem symbolicznego zła, chaosu, czyhającego na słabość Izraela, aby go zniszczyć. Czytaj: Wj 17, 8–16. 65 �liczną rolę w kolejnych przedstawieniach mitologicznych. Wracając do Pierwszej Księgi Samuela, warto zwrócić uwagę na to, że Saul miał pobić wspomnianego Amaleka, a następnie obłożyć klątwą wszystko to, co było jego własnością210. Samuel, będąc pośrednikiem między królem a Bogiem, wyraził to tak, zwracając się do króla: (...) nie lituj się nad nim, lecz zabijaj tak mężczyzn, jak i kobiety; młodzież i dzieci, woły i owce, wielbłądy i osły211. Ten barbarzyński nakaz łatwiej jest nam zrozumieć wtedy, gdy przyjmiemy, że od pomazańca Bożego lud żąda bezwzględności, ponieważ chce dostrzegać w nim niezwyciężonego wodza, który morduje wrogów ludu z namaszczenia Bożego. Doskonale sens tej relacji oddaje fragment Psalmu 18: Bóg, co mocą mnie przepasuje i nienaganną czyni moją drogę, On daje moim nogom rączość nóg łani i stawia mnie na wyżynach, On ćwiczy moje ręce do bitwy, a ramiona – do napinania spiżowego łuku. Dajesz mi tarczę Twą dla ocalenia, i wspiera mnie Twoja prawica, a Twoja troskliwość czyni mnie wielkim. Wydłużasz mi kroki na drodze i stopy moje się nie chwieją. Ścigam mych wrogów i dopadam, a nie wracam, póki nie zginą. Starłem ich, nie mogli się podnieść, upadli pod moje stopy. Mocą mnie przepasujesz do bitwy, sprawiasz, że przeciwnicy gną się pode mną, zmuszasz wrogów moich do ucieczki, a wytracasz tych, co mnie nienawidzą. Wołają – lecz nie ma wybawcy; 210 211 1 Sm 15, 1–3. 1 Sm 15, 1–3. 66 �do Pana – lecz im nie odpowiada. Jak proch na wietrze ich rozrzucę, zdepczę jak błoto uliczne212. Uważny czytelnik Biblii wie doskonale, że Saul nie posłuchał Samuela. Mimo iż zgładził wszystkich Amalekitów, za namową swojego ludu, którego się bał 213, darował życie królowi Agagowi, zachowując także jego bardzo bogaty dobytek. Całą resztę, czyli wszystko to, co było mało wartościowe, Saul i jego lud obłożył klątwą214. Żyjący Agag symbolizuje tu napierający chaos, z którym wybraniec Boży musi bezwzględnie i skutecznie walczyć, aby zachować ład i harmonię. Ten, który nie jest w stanie podołać temu zadaniu, sam staje się stopniowo przyczyną chaosu, zepsucia oraz słabości wewnętrznej swojego ludu. W konsekwencji miłosiernego przecież czynu Saula, który – co należy podkreślić z całą mocą – wynikał z ogromnej presji jego ludu, prorok Samuel oznajmia mu, że nie wykonał woli Boga, dlatego Ten odrzuca go jako króla215. Saul nie sprostał próbie, przed jaką stanął. Od tego momentu Saul staje się wewnętrznym wrogiem Izraela. W konsekwencji następuje natychmiastowe i bezlitosne odrzucenie Saula przez Boga, pojawienie się na dworze królewskim Dawida, a następnie postępuje stopniowe deprecjonowanie Saula. Idąc jednak za interpretacją Girarda, łatwo jest dostrzec, że Saul od tego momentu popadł w niełaskę u swojego ludu, a nie Boga216. Natomiast zarzuty wobec niego są bardzo wątpliwe, a przez to stereotypowe w sensie, jaki nadał temu określeniu Girard. Zarzuty wobec Saula 212 213 214 215 216 Ps 18, 33–43. „Saul odrzekł Samuelowi: «Popełniłem grzech: Przekroczyłem nakaz Pana i twoje wskazania, bałem się bowiem ludu i usłuchałem jego głosu»”. 1 Sm 15, 24. 1 Sm 15, 9. 1 Sm 15, 22–23. Scena ta pokazuje istotę niewierności „wybrańca” Bożego, co świetnie ilustruje kolejny fragment: „«Pan odebrał ci dziś królestwo izraelskie, a powierzył je komuś innemu, lepszemu od ciebie. Chwała Izraela nie kłamie i nie żałuje, gdyż to nie człowiek, aby żałował»”. Samuel kończąc dzieło Pana i pokazując wierność jego woli, zabija Agaga. Czytaj: 1 Sm 15, 28–33. R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi…, s. 21. 67 �dotyczą bowiem nadużycia władzy217 i są charakterystyczne dla niebawem obalonego władcy. Innymi słowy – zarzuty tego rodzaju muszą się pojawić, aby przygotować mu „dawną drogę”. W jednym momencie najwyższe uwielbienie wobec Saula zamienia się w najwyższą odrazę218. W przypadku tych szczególnych postaci mitologicznych scenariusz wydarzeń zawsze przebiega w ten sam sposób i sprowadza się do przygotowania ofiarniczego219 – „rozpoczyna się od zaszczytów, od bogactwa, a kończy straszliwą klęską”220. Co prawda to „Bóg go przeklina”221, ale nie może być inaczej, jeśli lud ma pozostać nieświadomym mechanizmu ofiarniczego, w którym bierze udział. Innymi słowy: „To bóg obala potężnych, lecz depcze ich tłum”222. 217 218 219 220 221 222 Tamże. Tamże, s. 22. Tamże, s. 75. Tamże, s. 24. Tamże, s. 31. Tamże, s. 26. �Dawid pojawia się na scenie Pojawienie się Dawida w logice fabuły tego mitu autodemaskatorskiego jest ściśle związane z grzechem Saula i wielkim rozczarowaniem, jakie w związku z tym wywołał wśród swojego ludu. Co ważne, kilkakrotnie w Biblii podkreślone zostają cechy różniące Saula od Dawida. Ten pierwszy, jak już wspomniałem, był wysoki i dorodny223. Z kolei Dawid opisywany jest, jeszcze przed namaszczeniem, jako najmniejszy i najmłodszy pośród synów Jessego, a do tego trudniący się wypasem owiec224. Dawida, w odróżnieniu od Saula, nie cechował budzący respekt i na pierwszy rzut oka widoczny wygląd fizyczny, ale to, co ukryte, czyli serce225. Co ważne, Saul z pozoru był dorodny i godny realizacji woli Pana, natomiast Dawid, z pozoru także, nie wydawał się godny tego, aby stać się pomazańcem Bożym. Gdyby, wyprzedzając nieco kolejność wyjaśniania, ich wzajemną relację analizować w kontekście stałego układu funkcji składających się na kompozycję bajki magicznej226, to – co warto przypomnieć raz jeszcze – Saul wpisuje się w kategorię symboliczną „fałszywego bohatera”, bowiem „prawdziwym bohaterem” – „sprawiedliwym” okaże się dla każdego znającego treść starotestamentowej sagi – Dawid. Zanim jednak ukaże się nam cały temat mito-logiczny w swojej okazałości, możemy przyjrzeć się dokładniej tym fragmentom scenariusza, które stanowią zapowiedź przyszłej ofiary złożonej z Saula. Jednym z nich jest wygrana walka Dawida z Goliatem227. 223 224 225 226 227 1 Sm 9, 2–3. 1 Sm 16, 12–13. 1 Sm 16, 7. W. Propp, Bajka…, s. 92. Goliat był żołnierzem filistyńskim, który w wojnie z Izraelitami zaproponował walkę z jednym z nich. Potyczka miała rozstrzygnąć o wyniku całej wojny. Ze względu na posturę wojownika filistyńskiego, która wzbudzała przerażenie wśród jego przeciwników, nikt nie chciał podjąć się tego wyzwania. W związku z tym król Saul obiecał temu, który pokona filistyńskiego harcownika, �Goliat nie przypadkowo wyróżnia się wzrostem spośród innych wojowników. Walka Dawida-pasterza228, delikatnego chłopca grającego opętanemu przez złego ducha królowi na cytrze229, z Goliatem jest zapowiedzią walki między Dawidem a samym Saulem. Zwycięstwo Dawida nad Goliatem jest próbą, która symbolicznie potwierdza słabość Saula przed swoją armią i ludem, a co za tym idzie – brak opieki Boga nad pierwszym królem Izraela przy jednoczesnym potwierdzeniu opieki Boga nad „przypadkowo” pojawiającym się chłopcem będącym jedynie giermkiem230 na dworze króla. To wydarzenie, jak już wiedzą uważni czytelnicy Biblii oraz zaznajomieni ze strukturalną analizą bajek magicznych231 naukowcy, stanowi zapowiedź przejmowania władzy nad „Królestwem”. Śledząc jednak dokładnie tekst biblijny, nie sposób pominąć faktu, że w konsekwencji wygranej Dawida nad Goliatem, i mimo licznych uników króla zazdrosnego o błyskotliwą karierę Dawida, syn Jessego otrzymał w końcu obiecaną mu królewską córkę (Mikal) za żonę, wchodząc w ten sposób do królewskiej rodziny. Następnie został mianowany dowódcą wojska, co zdaniem króla miało spowodować rychłą śmierć Dawida. Mimo to, co charakterystyczne, wszędzie tam, gdzie posłał go król, „wiodło mu się dobrze”232, w konsekwencji jego czyny prowadziły do wzrostu jego potęgi. Saul natomiast wprost proporcjonalnie tracił autorytet i wpływy233. Lud Izraela podsycał atmosferę rywalizacji mimetycznej, śpiewając na cześć Dawida wielce znaczące, psalmy: „Pobił Saul tysiące, a Dawid dzie- 228 229 230 231 232 233 bogactwo oraz swoją córkę za żonę, a całą rodzinę śmiałka obiecał zwolnić z płacenia danin. Dawid, znajdując się przez przypadek na miejscu bitwy, zadeklarował, że skoro nikt nie chce walczyć z Goliatem urągającym wojskom Boga żywego, to on go pokona, tak jak robił to wcześniej rozprawiając się z groźnymi zwierzętami atakującymi jego trzodę. Czytaj: 1 Sm 17, 32–37. 1 Sm 16, 12–13. 1 Sm 16, 23. 1 Sm 16, 21. C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladimira Proppa, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II…, s. 139–160. 1 Sm 18, 7. 1 Sm 18, 28–30. 70 �siątki tysięcy”234. W tych okolicznościach rywalizacja mimetyczna między królem – Saulem a Dawidem nabierała na sile. Demonizowany Saul w przedstawieniu Pierwszej Księgi Samuela przeciwstawia się swojemu narodowi mordując kapłanów i mieszkańców miast, które okazały pomoc uciekającemu przed nim Dawidowi 235. Saul, tak samo jak symboliczni Amalekici dla Izraela, stawał się dla swojego ludu „wrogiem na zawsze”236. Stopniowe deprecjonowanie Saula jest kolejnym stereotypem prześladowczym prowadzącym do wniosku, że pierwszy król przestaje się zaliczać do ludu Izraela i czeka go los kozła ofiarnego rytualnie wygnanego na pustynię. Jak się później okaże, przedstawicieli jego rodu czeka natomiast los kozła złożonego Bogu w ofierze przebłagalnej. Naród jest wyraźnie podzielony, przy czym z narracji biblijnej wynika, że stopniowo staje przychylniejszy Dawidowi – „sprawiedliwemu”. Nie mniej Dawid, unikając otwartej konfrontacji z Saulem, jest zmuszony do ucieczki i ukrywania się w niedostępnych miejscach na pustyni, tak samo jak kozioł przebłagalny ofiarowany Azazelowi. Kolejna analogia strukturalna do ofiary złożonej z kozła ofiarnego jest tutaj bardzo czytelna. Różnica polega jednak na tym, że o ile Saul stanie się faktycznie kozłem ofiarnym przeznaczonym Azazelowi, to Dawid, będąc pomazańcem Boga, sprosta kolejnej próbie237 i cudownie powróci z pustyni, wsparty do tego specyficznymi sprzymierzeńcami: Zgromadzili się też wokół niego wszelkiego rodzaju uciśnieni i ci, którzy ścigani byli przez wierzycieli, i ci, którym było ciężko na duszy, a on się stał dla nich przywódcą238. 234 235 236 237 238 1 Sm 18, 7; 1 Sm 21, 12; 1 Sm 29, 5. 1 Sm 22, 13–23. 1 Sm 18, 29. W. Propp, Bajka…, s. 104. 1 Sm 22, 2. 71 �To między innymi uciśnieni stają się świadkami kolejnej próby, przed którą stanął Dawid. W czasie prześladowań Dawida przez Saula doszło do ich przypadkowego i niezwykle ważnego spotkania w jaskini Engaddi. Saul prześladujący Dawida zatrzymał się tam na noc, natomiast w tej samej jaskini, lecz nieco głębiej ukrywał się Dawid. Ludzie Dawida wiedząc o tym, donieśli mu, posługując się autorytetem boskim, że można łatwo, nie ryzykując przy tym zbyt wiele, zabić Saula: Właśnie to jest dzień, o którym Pan powiedział tobie: Oto ja wydaję w twe ręce twojego wroga, abyś z nim uczynił, co ci się wyda słuszne239. Dawid nie robi jednak tego, czego oczekują od niego doradcy. Zamiast zabić Saula, odcina mu fragment płaszcza, z powodu czego spotkały go wyrzuty sumienia podobne do tych, jakie miałby w przypadku zabicia pomazańca Bożego240. Podążając za radą Girarda, nie możemy dać się zwieść tej ofiarniczej perspektywie oraz pozornej niewinności Dawida, bowiem powinniśmy cały czas pamiętać o tym, że: (...) w śmiertelnej walce politycznej słabsza strona powinna za wszelką cenę uniknąć przemocy; gdy przemoc zdaje się nie do uniknięcia, niech będzie tak ograniczona, wybiórcza i określona przez warunki, jak tylko można, tak legalna i prawowita, jak tylko przemoc może być, zakorzeniona w czymś, co jest jeszcze święte w oczach ludu241. Z im większą siłą Dawid jest przedstawiany w Biblii jako ten, który w żaden sposób nie chce śmierci Saula i jest prześladowany bez powodu242, tym bardziej wydaje się podejrzanym zapowiadanego na 239 240 241 242 1 Sm 24, 5. 1 Sm 24, 5–6. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 278. Dawid zdaje się na wolę Boga, mówiąc: „Niechaj Pan dokona sądu między mną a tobą, niechaj Pan na tobie się pomści za mnie, ale moja ręka nie zwróci się przeciw tobie. Według tego, jak głosi starożytne przysłowie: «Od złych zło 72 �wiele sposobów mordu. Dawid bowiem zachowuje się jak przyszły morderca, który jednak przytomnie unika bezpośredniego kontaktu z krwią ofiary243, budując sobie w ten sposób solidne alibi. Zatem, w świetle analiz Girarda, powinniśmy raczej myśleć o tej scenie w kategoriach podkreślania różnic między przemocą złą i dobrą: Nawet najdziwniejsze aberracje myśli religijnej świadczą o prawdzie, którą jest utożsamianie zła i środka zaradczego w kwestii przemocy. Raz przemoc ukazuje ludziom swe straszliwe oblicze, mnoży spustoszenia, a kiedy indziej wprost przeciwnie, ukazuje się jako siła pojednawcza, rozsiewając dookoła siebie dobrodziejstwa ofiary. Ludzie nie mogą przeniknąć tajemnicy tego dualizmu. Potrzebują widocznego odróżnienia dobrej przemocy od złej, chcą powtarzać bez przerwy tę pierwszą, aby uniknąć drugiej. Tym właśnie jest rytuał i aby był skuteczny, co już zauważyliśmy, ofiarnicza przemoc musi być podobna do nieofiarniczej244. Zabójstwo śpiącego Saula grozi zatem rozlaniem się złej przemocy zanieczyszczającej, dzielącej i dezintegrującej245 lud Izraela. Potencjalny ofiarnik, jakim jest tutaj Dawid, musi spełniać swoją pracę spokojnie i czysto, co będzie świadczyło jak najlepiej o nim samym. W innym wypadku Dawid nie będzie potrafił wywołać wśród ludu jednoczącej jednomyślności ofiarniczej wokół śmierci Saula i sam 243 244 245 przychodzi», ręka moja nie zwróci się przeciw tobie. (…) Pan więc niech będzie rozjemcą, niech rozsądzi między mną i tobą, niech wejrzy i poprowadzi moją sprawę, niech obroni mnie przed twoją ręką!”. Saul przyznał Dawidowi, że ten jest sprawiedliwy, bowiem jak sam przyznał: „Dziś dałeś mi dowód, że mi dobro świadczyłeś, kiedy bowiem Pan wydał mnie w twoje ręce, ty mnie nie zabiłeś. (…) Niech cię Pan nagrodzi szczęściem za to, coś mi dziś uczynił. Teraz już wiem, że na pewno będziesz królem i że w twojej ręce utrwali się królowanie nad Izraelem. Przysięgnij mi więc wobec Pana, że nie wyniszczysz mego potomstwa po mnie, że nie wytracisz też mego imienia z rodu mego ojca”. Dawid obiecał Saulowi, że tak zrobi. Charakterystyczne jest to, że Saul obawiał się analogicznej kary, do tej jaka spadła na Amalekitów. Jak później się okaże, jego obawy nie były bezpodstawne. Bowiem wymordowanie przeciwników politycznych Dawida staje się równoznaczne ze śmiercią „domu Saula” i przywróceniem ładu. Czytaj: 1 Sm 24, 13–23. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 278. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 49. Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 272. 73 �stanie się potencjalną ofiarą246 rozlewającej się przemocy. Niechlujstwo w tym przypadku jest złym znakiem247, bowiem składanie ofiary wyglądać będzie na morderstwo, które ustanawia zły przykład; staje się zachętą do dalszej przemocy248. Innymi słowy, Dawid musi się wstrzymać z zabójstwem aż do momentu, w którym będzie mogła zostać zastosowana dobra przemoc wobec Saula, czyli taka, która spełni warunki przemocy ofiarniczej i z tego powodu będzie w stanie uzdrowić, zjednoczyć i pogodzić podzielony lud Izraela249. Dlatego tak ważne jest, aby pamiętać o tym, że: W sprawie tak ryzykownej jak zamordowanie popularnego przywódcy istnieje szereg rzeczy, które mordercy mogą uczynić w celu zwiększenia swoich szans, i inne, których muszą unikać za wszelką cenę. Gdybyśmy sporządzili listę wszystkich tych pozytywnych i negatywnych środków ostrożności, zbiegałoby się to z nakazami i zakazami rytualnego składania ofiary 250. Zatem postępowanie Dawida staje się identyczne jak w przypadku innych postaci znajdujących się w tego rodzaju strukturalnym splocie okoliczności: Ofiarnicy zawsze są świadomi, że w ich słabych rękach różnica między tymi dwoma rodzajami przemocy może łatwo zniknąć. Gdy tylko różnica ta gubi się, składanie ofiary staje się znowu złą przemocą kryzysu, z którego przede wszystkim się wywodzi; czyni ona kryzys gorszym niż wówczas, gdy nie próbowano składać ofiary 251. Uważam, że problem z zamordowaniem Saula odpowiada problematyce związanej z zabiciem homo sacer („człowieka świętego”), której tak wiele miejsca poświęcił w swoich analizach włoski filozof 246 247 248 249 250 251 Tamże, s. 269. Tamże, s. 279. Tamże. Tamże, s. 272. Tamże, s. 278. Tamże, s. 273. 74 �Giorgio Agamben252. Homo sacer jest zatem banitą, którego można zamordować, nie można go jednak złożyć Bogu w ofierze, gdyż na mocy prawa jest on podwójnie wyłączony ze wspólnoty bowiem: (...) homo sacer należy do Boga pod postacią niemożności złożenia w ofierze i włączony jest do społeczności pod postacią możliwości bycia zabitym. Życie, którego nie można złożyć w ofierze, a które jednak można zabić, jest życiem świętym 253. Warto zwrócić uwagę, że los homo sacer strukturalnie pokrywa się z losem kozła ofiarowanego Azazelowi. Odpowiadający mu strukturalnie Saul, który od momentu losowania potwierdzającego jego wybór na króla żyje w permanentnej niepewności, co do swego losu, natomiast od momentu niesprostania próbie w narracji biblijnej jest przedstawiany jako osoba, która stopniowo stygmatyzowana i pozbawiana ludzkich cech, pozostaje jedynie chwilowo przy życiu. Pierwszy król Izraela jest stopniowo wykluczany tak ze świata ludzi (profanum) jak i bogów (sacrum), pozostając ciągle królem. W konsekwencji staje się postacią demoniczną, której śmierć staje się polityczną koniecznością wyznaczającą strefę „nierozróżnialności między ofiarą a morderstwem”254. Wracając jednak do wydarzeń w jaskini Engaddi, należy zwrócić uwagę, że pierwszy król Izraela w odpowiedzi Dawidowi, darującemu mu życie, przyznaje, że zgrzeszył, postępował nierozsądnie oraz błędnie255. Na samym końcu postanowił on pobłogosławić Dawida jak swojego syna256 i namaścić go na swojego prawowitego następcę. Sama śmierć Saula jest w Biblii przedstawiona stereotypowo i z pozoru przypomina inne tego rodzaju śmierci mające potencjalną moc kończącą okres chaosu. Chciałbym zwrócić uwagę na to, że po spotkaniu w jaskini Dawid i Saul toczyli jednoczesne wojny z zewnętrz252 253 254 255 256 G. Agamben, Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, Warszawa 2008. Tamże, s. 115. Tamże, s. 116. 1 Sm 26, 21. 1 Sm 26, 25. 75 �nymi wrogami swojego ludu. Pierwszy walczył z Amalekitami, natomiast drugi z Filistynami. O ile syn Jessego pokonał Amalekitów, o tyle Saul wraz ze swoimi synami poległ w starciu z Filistynami 257. Opuszczony król nie zginął jednak z ręki swoich wrogów, ale sam rzucił się na swój miecz, ginąc śmiercią samobójczą. „Radykalne usunięcie”258 w formie samobójstwa Saula, wydaje się najlepszym rozwiązaniem dla Dawida. Pozornie wszystkie warunki zostały spełnione, aby zwyciężyła dobra przemoc259 i to zadana z ręki samej ofiary. Samobójcza śmierć Saula wydaje się być idealną ofiarą rytualną, stanowiącą upragnione rozwiązanie mające moc ograniczającą do minimum ryzyko eskalacji niszczycielskiej przemocy wśród ludu Izraela260, mimo to dzieje się inaczej. Śmierć Saula, podobnie jak w przypadku postaci Alarbusa w Tytusie Andronikusie Szekspira261, okazuje się zatrutym lekarstwem (pharmakon)262 prowadzącym do spirali przemocy w postaci kolejnych odwetów opisanych w Biblii jako wojna domowa w Izraelu. Interpretacja śmierci Saula staje się bardzo problematyczna zaraz na początku Drugiej Księgi Samuela, gdy do Dawida przybywa młody Amalekita, a nie Filistyn − jakby wynikało z logiki opowiadania, który następnie oczekuje od niego nagrody za zabicie Saula. Na dowód swojego śmiałego czynu przynosi diadem i naramiennik należący do Saula. Dawid w narracji biblijnej został przedstawiony wprost jak zleceniodawca, prawdziwy, choć ukryty, ofiarnik Saula. Od tej sceny śmierć Saula zaczyna przypominać krwawy mord wywołujący chaos263 symbolicznie przedstawiony w postaci sekwencji 257 258 259 260 261 262 263 1 Sm 31. R. Girard, La voix méconnue du réel, Paryż 2002, s. 24, [za:] J. Bolewski, Mit i prawda kultury…, s. 116. R. Girard, Szekspir. Teatr zazdrości…, s. 272. Doskonałą analizę na ten temat przeprowadził Girard. Czytaj: R. Girard, Teotihuakan, [w:] Tenże, Kozioł ofiarny…, s. 86–97. M. Grzegorzewska, Scena we krwi. Szekspira tragedia zemsty, Kraków 2006, s. 62. Czytaj także: W. Shakespeare, Tytus Andronikus, Warszawa 2000. R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 181. Tenże, Szekspir. Teatr zazdrości…., s. 274. 76 �kolejnych tragicznych wydarzeń. W jednym momencie zła przemoc zaczyna brać górę nad dobrą. Dawid, chcąc zaradzić eskalacji złej przemocy, w odpowiedzi na te demaskatorskie słowa Amalekity rozkazuje natychmiast zabić młodzieńca: Powiedział do niego Dawid: „Jak to? Nie bałeś się podnieść ręki na pomazańca Pańskiego?”. Wezwał więc Dawid jednego z młodzieńców i dał rozkaz: „Podejdź i przebij go!”. Ten zadał mu taki cios, że umarł. Dawid zaś wołał w jego stronę: „Odpowiedzialność za twoją krew [zrzucam] na twoją głowę! Usta twe wydały o tobie świadectwo, gdy mówiły: Ja zabiłem pomazańca Pańskiego”264. Dopiero po tym akcie Dawid śpiewa pieśń żałobną o Saulu265, a następnie każe się jej uczyć kolejnym pokoleniom266. Powinniśmy jednak przez cały czas pamiętać, że w takich okolicznościach: Rytuał negowania zabójstwa występuje wraz z aktami przebłagalnymi, mającymi sprzyjać wskrzeszeniu; wskrzeszenie zaś jest przywoływane i zarazem zapowiadane przez performatywny język rytualnych pieśni, posługujących się schematem łączenia przeciwieństw267. Co prawda, po śmierci i pogrzebie Saula królem Judzkim zostaje Dawid, niemniej cień odpowiedzialności za śmierć pierwszego króla Izraela ciąży na Dawidzie już do końca sagi. Należy jednocześnie pamiętać, że dojście Dawida do władzy w Izraelu i w Judzie należałoby ocenić w kategorii zamachu stanu wymierzonego przeciw prawomocnej i formalnie panującej dynastii Saulidów268. W tym samym czasie dowódca wojsk Saula, Abner, obwołał Iszbaala269 – syna Sau264 265 266 267 268 269 2 Sm 14–16. 2 Sm, 19–27. 2 Sm, 18. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny…, s. 304. D. Dziadosz, dz. cyt., s. 435. Imię Iszbaal w tekście hebrajskim brzmi Iszboszet. Imiona, mające w zakończeniu imię bożka kananejskiego, zostały zamienione w czasach późniejszych na boszet – hańba. Ten przypis pochodzący od tłumaczy Biblii może sugerować, że syn Saula i cały jego dom został zdeprecjonowany aż do finałowej 77 �la, królem nad Izraelem. Od tego momentu toczy się już walka nie tyle między Dawidem a Iszbaalem o to, kto stanie się królem całego ludu, ale jako „wojna między domem Saula a domem Dawida”270. Co istotne, w wyniku kolejnych wydarzeń – „Dawid stawał się mocniejszy, natomiast dom Saula coraz słabszy”271. Odtąd Dawid przedstawiany jest z jednej strony jako ten, który ze wszystkich sił stara się dotrzymać przysięgi złożonej Saulowi, a z drugiej – jako próbujący ze wszystkich sił opanować chaos rozlewającej się przemocy. W związku z tym, podczas wojny domowej w Izraelu nie chce śmierci nikogo z rodu królewskiego. Nie sposób jednak nie zauważyć, że czerpie oczywiste korzyści ze śmierci właśnie tych postaci, stopniowo, aczkolwiek bardzo konsekwentnie, umacniając swoją pozycję i władzę w Izraelu. Niech takim przykładem będzie zabicie przez dwóch żołnierzy Dawida wspomnianego Iszbaala. W tym miejscu znowu warto podkreślić, że powtórzyli oni dokładnie ten sam schemat, co w przypadku młodego Amalekity. Byli oni bowiem przekonani, że każdy, kto zabije Iszbaala, może oczekiwać nagrody od Dawida, dlatego też zrobili to bez jego zgody. Za karę ci dwaj giną, a Dawid lamentuje po śmierci Iszbaala, tak samo jak wcześniej po śmierci Saula. Nie mniej ta przemoc dokonana wobec Iszbaala otwiera mu ostatecznie drogę do stania się królem nad całym Izraelem i ustanowienia stolicy w Jerozolimie272 . W związku ze śmiercią kolejnych wewnętrznych wrogów Dawida ten „stawał się coraz potężniejszy, bo Pan, Bóg Zastępów, był z nim”273. Dopiero po tych wydarzeniach Dawid stał się godny, aby 270 271 272 273 sceny, w której Saul, jak i jego synowie, przestają być uznani za pochodzący z ludu Izraela, [w:] 2 Sm 21, 3–6. Ciekawą wskazówką jest to, że według Słownika Biblijnego Pierwszym imieniem Iszbaala było Eszbaal co oznaczało „mąż należący do pana”. Redaktorzy biblijni zmienili je później na „męża wstydu”, [za:] Iszbaal, [w:] W.R.F. Browing, dz. cyt., s. 200. 2 Sm 3, 1. Tamże. 2 Sm 5, 1–3. 2 Sm 5, 10. 78 �wreszcie sprowadzić Arkę Przymierza274 do Jerozolimy i budować Bogu dom na mieszkanie275. Należy zwrócić uwagę na to, że Arkę mógł sprowadzić dopiero Dawid, a nie Saul lub jakikolwiek inny przedstawiciel jego rodziny, co jest kolejnym dowodem na to, że to Dawida Bóg sobie upodobał. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż rozpoczęcie budowania Domu Bożego, powrót Arki do Ziemi Obiecanej oraz wzrost potęgi Dawida są ściśle ze sobą związane. Dzisiaj byśmy nazwali to teatralną legitymizacją władzy prawdziwego bohatera sagi oraz ostatecznym odrzuceniem bohatera fałszywego. Żeby to jednak dostrzec wyraźniej i w całej okazałości, chciałbym pominąć kolejne wątki, pojawiające się Księdze Samuela, do których gorąco odsyłam wnikliwego czytelnika, i skoncentrować się na trzech ostatnich. Niezwykle istotne jest to, że dwa pierwsze stanowią przykład podwójnego powtórzenia tej samej sekwencji, która jest zawarta w Księgach Samuela, co z kolei prowadzi do ofiary rytualnej kończącej kryzys ofiarniczy. Nikogo nie powinno to jednak dziwić, bowiem powtórzenie jest charakterystyczne dla wszelkiego rodzaju mitów i posiada funkcję „odsłonięcia struktury mitu”276. Bardzo ważne jest dostrzeżenie faktu, że żadna z tych dwóch warstw mitu nie jest identyczna277. Jeśli jednak będziemy poważnie traktować to, że celem tego mitu, jak zresztą każdego innego, jest przede wszystkim „dostarczenie logicznego modelu rozwiązania sprzeczności”278 i dodamy do tego jeszcze odsłonięcie logiki mechanizmu ofiarniczego oraz wzięcie w obronę przypadkowych ofiar, co wyróżnia Biblię spośród innych mitologii, wtedy łatwiej nam będzie dostrzec ukry274 275 276 277 278 Co ważne – w Arce znajdowały się dwie tablice stanowiące Prawo i przykazania ludu Izraela. Wspomniane przykazania spisane palcem Bożym na tablicach kamiennych stanowiły świadectwo opieki Boga nad swoim pomazańcem (w Księdze Wyjścia był to Mojżesz, według Z. Freuda zamordowany fundator nowej religii, [za:] Z. Freud, Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna, Warszawa 1994) oraz pouczenia dla całego ludu. Czytaj: Wj 24, 12; Wj, 31, 18. 2 Sm 7, 4–6. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 231. Tamże. Tamże. 79 �te, dla niewprawionego oka, znaczenie owych powtórzeń. Nie będę ukrywał, że w takich przypadkach łatwo zostać posądzonym o nadmierny redukcjonizm i traktowanie strukturalnych jednostek mitu, jakby były pozbawione niejednoznaczności 279. Nie mniej bronię tutaj poglądu Leacha, który uważał, że: Jeśli zamęt i inwersja z łatwością dadzą się zastosować w działaniu rytualnym, to użyte w narracji obracają się przeciwko niej. Jeśli opowieść mitohistoryczna służyć ma jako punkt odniesienia do dzisiejszych zachowań religijnych i parareligijnych, to nie może być ona bełkotem; musi się jawić jako sensowna280. Jeśli zatem będziemy pamiętali, że wspomniana saga opisuje relacje bohaterów w stanie liminalnym, betwixt and between, pomiędzy pierwszym porządkiem (grzesznym) – a pożądanym (złoty wiek Izraela), wtedy będzie dla nas w pełni jasne, że rolę mediatora między tymi porządkami pełni Dawid. Jego rywalizacja z Saulem i w konsekwencji śmierć pierwszego króla Izraela oraz jego potomków torują z kolei drogę do nastania złotego wieku Izraela i rządów Salomona – jego syna. Niezwykle inspirujące jest zwrócenie uwagi na to, że Dawida, którego czyny nie są mniej szkaradne niż zbrodnie Saula, nie spotyka taka sama kara jak pierwszego króla Izraela: Edytorzy tych złożonych pod względem literackim passusów nie ukrywają niegodziwości czynów obydwu monarchów, podkreślają ich skruchę, ale rozgrzeszają jedynie syna Jessego281. Dopiero przyjmując perspektywę teoretyczną Girarda, możemy dostrzec ofiarniczy mechanizm kryjący się za śmiercią Saula wybranego w strukturalnym zbiegu okoliczności, a przez to wpisanego wraz ze swoimi potomkami w kategorię „kozła ofiarnego”, czyli istot przeznaczonych do poświęcenia. Postępując w ten sposób, odsłaniam głęboką strukturę intersującego mnie mitu, ulegającą takim 279 280 281 M. Douglas, Znaczenie mitu…, s. 217. E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 41. D. Dziadosz, dz. cyt., s. 492. 80 �transformacjom, aby „radykalna opozycja wyjściowa”282 (pierwszy porządek – pożądany porządek) odsłoniła specyficzną rolę mediatora (Dawida), którego konsekwentne działanie doprowadzi do wyjścia z trudnej sytuacji, w jakiej się znajduje targany kolejnymi kryzysami lud Izraela. Owym rozwiązaniem, co warto raz jeszcze podkreślić, jest odróżnienie złej przemocy od dobrej i zastosowanie tej drugiej wobec Saula i jego potomków składanych w rytualnej ofierze, co spowoduje zakończenie trwającego trzy lata głodu, oraz ostatecznie utoruje drogę do nadejścia złotego wieku. Pierwsze z powtórzeń dotyczy, wspomnianego pokrótce pomysłu Dawida, wybudowania domu (świątyni) dla Arki Przymierza. W odpowiedzi Bóg przez proroka Natana odpowiedział Dawidowi, że nigdy i nikogo o taki dom nie prosił. I daje do zrozumienia, że jest to kolejna innowacja powtarzająca sytuację tę, która dotyczyła ustanowienia monarchii w Izraelu. Nie mniej Bóg obiecuje, że inaczej niż w przypadku Saula Pan nigdy nie odwróci się od Dawida, a jego potomek będzie kontynuował władzę rodu Dawidowego. Ważne jest jednak to, o czym jasno jest napisane w Biblii, że z powodu grzechu Dawida to jego potomek, a nie on, dokończy budowę domu Pana283. Uradowany Dawid odprawia poetyckie modły284, dziękując w ten sposób Panu za opiekę i łaskę. Następnie podbija kolejne narody285, za każdym razem osobiście dowodząc w boju całym Izraelem. Działo się tak do czasu, gdy postanowił wysłać swoje sługi przeciwko Ammonitom286, samemu pozostając w Jerozolimie. W tym czasie wykorzystał Batszebę – żonę Uriasza Chittyty – swojego najemnika287. W wyniku tego zbliżenia Batszeba zachodzi w ciążę, natomiast Dawid postanawia zamordować jej męża, aby skandal zdrady małżeńskiej nigdy nie wyszedł na jaw. Interesujące jest to, 282 283 284 285 286 287 M. Czeremski, dz. cyt., s. 77. 2 Sm 7, 1–17. 2 Sm 7, 18–29. 2 Sm 8, 1–14. 2 Sm 11, 1. 2 Sm 11, 3. 81 �że Uriasz ginie łudząco podobną śmiercią do tej, jaka spotkała Saula. Uriasz z rozkazu Dawida został wysłany bowiem na misję samobójczą, w czasie której podstępnie został wystawiony na śmierć288 w walce z Ammonitami. Bóg słowami proroka Natana uświadomił Dawidowi, że ten jest winny morderstwa Uriasza i Bóg o tym wie289. W związku z tym Bóg ukaże śmiercią syna z grzesznego związku. Zdemaskowany przez Boga Dawid pości zatem przez cały okres ciąży Batszeby290. Po śmierci Uriasza i zakończonej żałobie Batszeby, Dawid przygarnął ją do siebie, a ta urodziła mu martwego syna291. Mimo to Dawid, skończywszy pokutę, powtórnie zaczął sypiać z Batszebą. Z tego związku rodzi się kolejny, warto zaznaczyć – drugi lub raczej – „właściwy” syn, który otrzymuje imię Salomon. Prorok Natan nadaje mu jednak jeszcze jedno imię – Jedidiasz292. Warto dodać, że jest to ten sam Salomon, który jako jedyny spośród licznych synów Dawida dostąpił ostatecznie zaszczytu panowania nad Izraelem w okresie jego złotego wieku. Uważnemu czytelnikowi sagi nie trudno jest dostrzec transformacyjny schemat opozycji binarnych. Dawid jest zatem niczym lud Izraela. Dawid pragnie sprowadzić Arkę do Jerozolimy i jako pierwszy wybudować dom Panu. Lud Izraela natomiast chce być jak inne silne w wojnach narody i żąda od Boga, aby ten ustanowił nad nimi pierwszego króla. Bóg traktuje jedną i drugą prośbę w kategoriach grzechu bałwochwalstwa prowadzącego do nadużyć i śmierci niewinnych (Saula i Uriasza). Namacalnym dowodem grzechu Dawida będzie pierwsze dziecko, które urodzi się martwe. W przypadku Izraela jest to Saul, pierwszy i tragicznie zmarły król, bowiem od początku był ofiarą, której wyrok został jedynie odłożony w czasie. Po okresie przejściowym (pokuta Dawida − chaos w Izraelu) dopiero drugie dziecko (Salomon), (drugi król – Dawid), okazuje się tym 288 289 290 291 292 2 Sm 11, 1–26. 2 Sm 12, 1–14. 2 Sm 12, 15–23. 2 Sm 11, 26. Imię to oznacza „Umiłowany przez Pana”. 82 �właściwym, którego syn będzie panował w okresie złotego wieku. Muszę przy tym wyraźnie podkreślić, za Dariuszem Dziadoszem, że grzech Dawida nie jest wcale mniejszy od grzechu Saula. A zatem losy pierwszych dwu władców Izraela w kontekście popełnionych przez nich błędów są zbieżne jedynie do pewnego punktu. Dla pro dawidowych redaktorów tradycji o Saulu i Dawidzie scenografia upadku i klęski została zarezerwowana tylko dla pierwszego króla Izraela. W przypadku natomiast Dawida, założyciela dynastii, która okaże się fundamentem monarchii i podstawą dla nieograniczonych czasem i przestrzenią mesjańskich oczekiwań w Izraelu, nawet grzech i niewierność nie prowadzą do zguby, lecz co najwyżej do krótkotrwałej Bożej reprymendy 293. Uważam, że tragizmu Saula nie można tłumaczyć po prostu „paradoksem Bożego miłosierdzia”294, lecz konsekwentnie odsłanianym przez autorów biblijnych strukturalnym zbiegiem okoliczności wpisanym w logikę kryzysu ofiarniczego! Analizując sagę w tym kontekście, dochodzę do wniosku, że pierwszy król Izraela i jego potomkowie nabyli stygmaty ofiarnicze295, stając się w ten sposób potencjalnymi ofiarami należącymi do kategorii istot do poświęcenia296. Drugi wątek dotyczy konfliktu między Absalomem – młodszym synem Dawida a Amnonem – jego synem pierworodnym. I w tym przypadku mamy do czynienia z kolejną inwersją dialektyczną w ramach sagi o Dawidzie i Saulu. Tym razem Amnon zapragnął siostry swojego brata Absaloma 297. Następnie zgwałcił ją i kazał wyrzucić na ulicę. Gwałt i kazirodztwo ustawia Amnona, prawowitego następcę Dawida, w bardzo złej sytuacji, bowiem jest to kolejna postać, która za Saulem wchodzi na szlak „dawnej drogi”. Tym razem na zlecenie Absaloma, niemal od razu, biorąc pod uwagę kolejność następujących po sobie wydarzeń mito-logicznych, 293 294 295 296 297 D. Dziadosz, dz. cyt., s. 498. Tamże. R. Girard, Kozioł ofiarny…, s. 33–36. Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 141. 2 Sm 13, 1. 83 �ginie pierworodny. Młodszy brat zabija najstarszego brata i od tego momentu, mimo licznych prób ojca szukającego sposobów załagodzenia kolejnego kryzysu targającego Izraelem 298 , znowu wybucha wojna domowa 299, lecz tym razem między Dawidem a jego zbuntowanym synem Absalomem. I tym razem jednak Dawid starał się unikać, jak mógł, śmierci swojego przeciwnika. Nie mniej kolejny już raz zabijali za niego inni… Tym razem uciekający na mule przed sługami Dawida Absalom „zapuścił się pod konary wielkiego terebintu”300, zaplątawszy swoje włosy w konarach drzewa, zawisł między niebem a ziemią. Słudzy Dawida nie od razu postanowili zabić wiszącego Absaloma, bowiem bali się kary, jaka mogła ich z tego powodu spotkać. Najbliższy dowódca Dawida, który udał się w pogoń za Absalomem, wziął na siebie odpowiedzialność za ten czyn wbijając w jego serce trzy oszczepy 301. Mimo zadania tych ciosów Absalom jeszcze żył, dlatego podbiegło do niego dziesięciu giermków, którzy go dobili 302 . Tym razem zabójcy Absaloma, ani posłańcy, którzy donieśli o tym Dawidowi, nie zostali ukarani śmiercią303 . Po śmierci Absaloma Dawid pogrążył się w żałobie. Taka postawa króla nie spodobała się jego sługom, którzy wymusili na nim, aby zamiast pogrążać się w żałobie wystąpił przed swoim wojskiem, które walczyło przeciwko wojskom Absaloma, dziękując im za wierność i oddanie w służbie304 . Słudzy Dawida, zagrozili mu, że jeśli tego nie zrobi spotka go nieszczęście większe od nieszczęść, jakie dotykały go od młodości 305. Dawid ostatecznie ulega szantażowi, robiąc dokładnie to, czego oni od niego oczekiwali. 298 299 300 301 302 303 304 305 2 Sm 14. 2 Sm 15–18. 2 Sm 18, 9. 2 Sm 18, 14. 2 Sm 18, 15. 2 Sm 18–19. 2 Sm 19, 5–9. 2 Sm 19, 8. 84 �W przypadku tego powtórzenia Amnon jest transformacją Saula, który dokonuje jednak nieco innego, aczkolwiek jak najbardziej stereotypowego przewinienia, jakim jest kazirodztwo306. Absalom natomiast stanowi transformację Dawida, który jednak w odróżnieniu od swojego ojca jednoznacznie dopuszcza się zemsty na starszym bracie, dokonując „brudnego” morderstwa. Absalom mordujący publicznie Amnona myli w ten sposób złą przemoc z dobrą i dlatego musi go spotkać taka sama kara, jaka spotkała jego starszego brata. Śmierć Absaloma musi być zadana w sposób rytualny, czysty, tak aby nie doprowadziła do eskalacji przemocy. Dawid mimo wszystko wybaczający swojemu młodszemu synowi, w tym układzie wpisuje się w kategorię miłosiernego Boga, który obiecuje, że nigdy nie opuści307 swojego syna ani go nie zabije, choć walczy z jego wojskami308, chcąc opanować w ten sposób chaos wojny domowej. W ostateczności to stronnicy Dawida, kolejny raz wbrew jego woli, rytualnie mordują Absaloma. Tak oto kolejny raz mordu dopuszczają się stronnicy Dawida, a nie on sam, z tą jednak różnicą, że nie spotyka ich tym razem za to żadna kara. Mało tego − zmuszony przez nich Dawid przerywa żałobę po stracie syna i pod wpływem oczywistego szantażu dziękuje im za wierne wypełnienie służby. Drugie powtórzenie (w kontekście kolejnych strukturalnych powtórzeń motywu mitycznego), w którym uczestniczą tym razem synowie Dawida, otwiera drogę309 do ostatecznego i właściwego mordu rytualnego. Dopiero teraz, po być może nieco nużącej lecz niezbędnej analizie, możemy przejść do motywu biblijnego odpowiadającego strukturalnie ofierze przebłagalnej w postaci kozła ofiarnego, lecz złożonego Bogu. W kontekście głównego tematu sagi, jakim jest przejście z jednego porządku do drugiego, nie ma już żadnych wątpliwości, że wszelkiego rodzaju mordy w tym okresie 306 307 308 309 R. Girard, „Totem i tabu” a zakazy kazirodztwa, [w:] Tenże, Sacrum i przemoc…, s. 35–76. 2 Sm 7, 1–17. 2 Sm 17. 2 Sm 20, 14–23. 85 �przejściowym prowadziły do tego właściwego – pojednawczego i oczyszczającego cały lud Izraela. Wracając już do tego konkretnego wydarzenia, należy podkreślić, że w tym czasie w całym Izraelu nastał głód, który trwał trzy lata 310. Dawid, nie korzystając tym razem z pośrednictwa proroka, sam poprosił o pomoc Pana, a ten dał mu taką oto odpowiedź: Krew pozostaje na Saulu i jego domu: bo wymordował on Gibeonitów311. Głód jest przedstawiany w Biblii jako bezpośrednia przyczyna domniemanego grzechu Saula wobec Gibeonitów, o którym znacząco milczą autorzy biblijni 312 . Co ważne – ów grzech Saula spada także na jego potomków, którzy stopniowo deprecjonowani w trzecim powtórzeniu ostatecznie nie są uznani za członków ludu Izraela! Dawid natomiast przedstawiony jest jako król, który zostaje oddelegowany do tego, aby zmierzyć się – jak to ujął Bourdieu – z niebezpieczeństwami nieodłącznymi transgresji 313 . Dawid wypełnia wolę ludu, który oczekuje od niego, że ten zamieni zabójstwo w konieczną ofiarę albo raczej zaneguje świętokradztwo przez samo jego dokonanie314: Dawid zapytał Gibeonitów: „Co wam winienem uczynić i czym was ułagodzić, abyście błogosławili dziedzictwo Pańskie?”. Oświadczyli mu Gibeonici: „Z Saulem i jego domem, nie chodzi nam o srebro ani złoto. Nie chcemy również spowodować śmierci żadnego człowieka w Izraelu”315. Gdy Dawid usłyszał te zapewnienia, postanowił uczynić wszystko, o co go poproszą. Na co Gibeonici odpowiedzieli tak: „Z powodu człowieka, który nas niszczył i zamierzał naszą zgubę, żebyśmy przestali istnieć na całym obszarze 310 311 312 313 314 315 2 Sm 21, 1. Tamże. W przypisach istnieje tylko informacja dotycząca tego, że „opowieść o ich zagładzie nie zachowała się”. P. Bourdieu, Zmysł praktyczny…, s. 280. Tamże. 2 Sm 21, 3–4. 86 �Izraela, niech wydadzą nam siedmiu mężczyzn z jego potomków. Powiesimy ich wobec Pana na wzgórzu Saula, który był wybrańcem Pańskim”. Król odpowiedział: „Wydam ich wam”316. Co ciekawe i warte podkreślenia, także i tym razem Dawida (ofiarnika, mediatora) wyręczają w mordzie inni (Gibeonici). W ten sposób król Izraela unika po raz kolejny bezpośredniego kontaktu z krwią ofiar, którzy tym razem nie są nawet uznani za członków ludu Izraela. Nie mniej, z narracji biblijnej jasno wynika, że to król właśnie, a nie kto inny, bardzo dokładnie wyselekcjonował przyszłe ofiary317. Poza tym zabito ich na tym samym wzgórzu, na którym wcześniej zmarł opuszczony przez Boga Saul! Jest także ściśle określony czas, kiedy to miało miejsce: „Zostali straceni w pierwsze dni żniw: był to początek żniw jęczmienia”318. W konsekwencji tych działań: Zrobiono wszystko tak, jak król zarządził. Potem dopiero Bóg okazał się dla kraju łaskawy319. 316 317 318 319 2 Sm 21, 5–6. 2 Sm 21, 8. 2 Sm 21, 9. 2 Sm 21, 14. 87 ��Model dla tego, który czysto i dokładnie chce czynić swoją powinność To, co rzeczywiste i to, co wyobrażeniowe istnieją jedynie wtedy, gdy patrzy się z pewnego dystansu. Co dzieje się wówczas, gdy ów dystans, włączając w to dystans dzielący rzeczywistość od wyobrażenia, zaczyna zanikać, ulega wchłonięciu, a na jego miejscu pojawia się model?320 Przechodząc do analizy strukturalnej sagi, chciałbym za Leachem jeszcze raz przypomnieć, że procedury tego rodzaju nigdy nie dostarczają rozwiązań, które są „dobre” lub „złe”; pokazują one jednak istnienie niepełnych, częściowych wzorów321. Nie istnieje zatem żaden ostateczny punkt dojścia, w którym badacz mógłby powiedzieć, że oto rozumie już wszystko. Ich celem jest przede wszystkim odsłonięcie podstawy (modelu), który następnie umożliwi przyjrzenie się interesującym mnie zdarzeniom historycznym w zaskakujący być może dla wielu sposób. Koncentrując się jednak na rekonstrukcji wspomnianego wzoru, pragnę zwrócić uwagę na to, że forma kompozycyjna interesującej mnie sagi ma strukturę charakterystyczną dla zjawiska występującego w tekstach i znanego jako chiasmus. Chiasmus jest sekwencją, której elementy układają się następująco: a:b:c:c:b:a322. Edmund Leach, badając Biblię, słusznie zauważył, że sekwencja typu chiasmus odpowiada także sekwencji rytualnej odkrytej i opisanej ponad sto lat temu przez francuskiego etnografa Arnolda van Gennepa323. Jednak zaskoczony czytelnik może zadać pytanie: Co z tego wynika dla prowadzonego tutaj śledztwa? 320 321 322 323 J. Baudrillard, Symulacja i science-fiction, [w:] Tenże, Symulakry i symulacja, Warszawa 2005, s. 149. E. Leach, [w:] Wprowadzenie…, s. 13. Tenże, Przeciw podziałowi na gatunki: Czy przypowieści stawiają światło na świeczniku czy ukrywają je pod korcem, [w:] E. Leach, D.A. Aycock, Siostra Mojżesza…, s. 130. Tamże, s. 131. �Śpiesząc z odpowiedzią na to pytanie, uznałem, że warto pójść za radą brytyjskiego antropologa i połączyć chiasmus biblijny z obrzędem przejścia324 z co najmniej pięciu powodów. Po pierwsze – w ten sposób przedstawię kolejny istotny dowód na to, że saga stanowi „przepis dla rytualnego wykonania”325. Po drugie – łatwiej mi będzie dowieść tego, w jaki sposób biblijna saga odpowiada modelowemu zapisowi trójfazowej struktury obrzędu przejścia326. Po trzecie – taki zabieg umożliwi czytelnikowi dostrzeżenie wydarzeń, których funkcja polega na umożliwieniu przejścia z jednej sekwencji rytualnej do kolejnej. Po czwarte – wskazanie wydarzeń następujących po sobie diachronicznie wzdłuż pewnej osi (od lewej do prawej)327 w logice mitu pozwoli mi stworzyć, używając terminologii strukturalistycznej, szereg syntagmatyczny, odpowiadający ich wzajemnym relacjom. Po piąte wreszcie – na podstawie dokonanej analizy, będę mógł wykazać ich realizacje paradygmatyczne328 najpierw w kontekście analiz morfologicznych bajki magicznej329, a następnie w ramach interesujących mnie mito-historii ujętych w ramy dramatu społecznego. Postępując w ten sposób, dzięki łączeniu wydarzeń synchronicznie (wzdłuż osi, z góry w dół)330, odkryję wiązki relacji331 odpowiadające mito-logice wprawienia w ruch mechanizmu rytualnego. W tym miejscu chcę przyjrzeć się dokładnie teorii Arnolda van Gennepa. Jego zdaniem obrzędy przejścia dotyczą tych dziedzin życia, w których pojawia się zmiana. I tak oto: 324 325 326 327 328 329 330 331 A. van Gennep, Obrzędy przejścia, Warszawa 2006. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki…, s. 131. A. van Gennep, dz. cyt. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 213. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011, s. XIII. W. Propp, Morfologia bajki magicznej… C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 213. Tamże. 90 �(...) poczynając od różnych faz biograficznych (narodziny, dojrzewanie, małżeństwo, macierzyństwo i ojcostwo, śmierć) i zmieniającego się w związku z nimi statusu społecznego, przez awansowanie w hierarchii grupowej, przystępowanie do właściwych grup wieku, płciowych czy zawodowych, aż po zmiany w otaczającej przestrzeni wiążące się z przekraczaniem granic terytorialnych i wszelkich innych. W każdej z wymienionej sytuacji właściwa jednostce grupa społeczna symbolicznie, to jest przez stabilny i powtarzalny cykl obrzędów, komentuje zmianę dokonującą się w jej życiu332. Van Gennep, analizując niezliczone przykłady obrzędów pochodzących z całego świata, poszukiwał zasady uniwersalnej, która pomogłaby zrozumieć te specyficzne przejścia tak indywidualne jak i zbiorowe333. Dokonując licznych porównań, doszedł do wniosku, że rytuały mogą się różnić od siebie formą, natomiast zasadniczo odpowiada im ten sam mechanizm334. Ponadto każdy cykl rytualny składa się z trzech następujących po sobie sekwencji, które „towarzyszą przechodzeniu z jednego stanu do innego, z jednego świata (w ujęciu kosmicznym lub społecznym) do drugiego”335. Co ważne – van Gennep podkreślał, że owe sekwencje należy badać w kolejności ich występowania, we wzajemnej relacji oraz za każdym razem ujmować je w całość. Dopiero postępując w ten sposób możliwe jest zrozumienie ich mechanizmu działania oraz specyficznej symboliki, która im towarzyszy. Francuski naukowiec wspomniane sekwencje podzielił tym samym na: „rytuały wyłączenia (separacji), rytuały okresu przejściowego (marginalnego) i rytuały włączenia (integracji)”336. Tak oto kompletny schemat rytuałów przejścia składa się, jego zdaniem, z „rytuałów preliminalnych (wyłączenia), rytuałów liminalnych (okresu przejściowego) oraz rytuałów postliminalnych (włączenia)”337. Należy przy tym cały czas pamiętać, że w praktyce poszczególne grupy rytuałów różnią się od siebie wagą, 332 333 334 335 336 337 J. Tokarska-Bakir, Przemiany, [w:] A. van Gennep, dz. cyt., s. 7. M. Segalen, Obrzędy i rytuały współczesne, Warszawa 2009, s. 38. A. van Gennep, dz. cyt., s. 186. Tamże, s. 36. Tamże. Tamże, s. 36–37. 91 �jaką im się przypisuje, oraz stopniem rozwinięcia. Przykładowo – forma i czas trwania pierwszej (preliminalnej) i trzeciej (postliminalnej) fazy, czyli wyłączenia oraz włączenia, różnią się od siebie w zależności od tego, czego konkretnie dotyczą. Tak oto rytuały wyłączenia dominują w ceremoniach pogrzebowych, a rytuały włączenia w zaślubinach338. Jednak, jak słusznie zauważył Leach, logika zaproponowanej sekwencji rytu jasno wskazuje na to, że symbolika rytuału separacji powinna być mniej więcej identyczna z rytuałami integracji, z tą jednak różnicą, iż powinna być jej odwrotnością339. To w zasadzie potwierdza interesujący mnie rytuał dwóch kozłów ofiarnych. Van Gennep dowodził także, że każdy rytuał przejścia jest związany z przejściem ze sfery profanum do sacrum i z powrotem. Sacrum jednak rozumiał on jako kategorię „manifestującą się w szczególnych sytuacjach”340, co określał mianem „oscylacji sacrum”341. Jego zdaniem na co dzień człowiek żyje w rzeczywistości profanum, biorąc jednak udział w istotnym przejściu z jednego stanu do drugiego, z jednego miejsca do drugiego, znajduje się w rzeczywistości sacrum. Świetnie tłumaczy tę problematykę Buchowski: W myśl jego (van Gennepa – Ł.P.M.) założeń sacrum zlokalizować można „between and betwixt”, na styku nadprzyrodzonego i doczesnego. W tej koncepcji obrzędów przejścia między dwoma stanami społecznymi istnieje zawsze faza pośrednia. W jej trakcie poddani zabiegom bywają separowani z grupy, traktowani jako niebezpieczni dla współbratyńców, obłożeni tabu. Położenie przechodzących przez obrzędy jednostek ma być efektem ich kontaktu z sacrum. W czasie rites de passage działanie mocy sakralnych ulega intensyfikacji. Podejście rytualne wskazuje, że mamy do czynienia z sytuacją wyjątkową, w którą włączone są bezpośrednio siły „mistyczne”. Poprzez swe „dotknięcie” sacrum zmienia wymiar czasu, miejsca, wydarzenia i osób. Jednostki bądź grupy znajdujące 338 339 340 341 Tamże, s. 36. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki…, s. 130. A. van Gennep, dz. cyt., s. 37. Tamże. 92 �się w fazie liminalnej są w stanie społecznego zawieszenia, społecznego niebytu, przestrzennej i czasowej próżni. Sacrum van Gennepa to zatem wszystko to, co znajduje się na skraju dwóch kategorii, obszar graniczny 342 . Wszystkie osoby, czy grupy znajdujące się w fazie liminalnej, działają zatem, będąc w stanie zawieszenia, społecznego niebytu. W tym czasie mogą robić wszystko to, co znajduje się na granicy tego, co na co dzień uchodzi dla nich za dopuszczalne i niedopuszczalne, legalne i nielegalne, dobre i złe, pożądane, lecz zakazane. Aktorzy społeczni znajdujący się w liminalności są wyłączeni z działania prawa, a także oceny moralnej, ponieważ znajdują się w kontakcie z siłami ambiwalentnej mocy sacrum. Rytuał kończy się po sprostaniu niezwykle ważnej próbie, która wymaga złamania nakazów i zakazów obowiązujących na co dzień, przez żyjących w sferze profanum. Po dokonaniu tych czynów w fazie marginalnej, rytualnie jednostka lub grupa zostaje ponownie włączona do społeczeństwa. Po integracji jednostka lub grupa znajduje się z powrotem w rzeczywistości profanum, czyli tam, gdzie wszelkich nakazów i zakazów, podziałów społecznych, relacji między osobami i grupami należy bezwzględnie przestrzegać. Spróbujmy teraz przyjrzeć się starotestamentowej sadze, tak jak proponował Leach, czyli w kontekście rytuałów przejścia odpowiadających sekwencji zwanej chiasmus. Następstwa zdarzeń będę starał się zapisać, tak jak zalecał Lévi-Strauss, w jak najkrótszych zdaniach343. Jak już wcześniej zaznaczyłem, saga o Saulu i Dawidzie dzieje się pomiędzy dwoma porządkami politycznymi, odpowiadającymi okresowi sędziów oraz monarchii344. 342 343 344 M. Buchowski, Magia i rytuał…, s. 87. C. Lévi-Strauss, Struktura mitów…, s. 212. Należy także pamiętać o chronologicznym układzie starotestamentowych ksiąg, z których wynika, że interesujące mnie dwie Księgi Samuela łączą wcześniejszą Księgę Sędziów i późniejszą Pierwszą Księgę Królewską. Księga Rut znajdująca się między Księgą Sędziów a Księgami Samuela jest ważna o tyle, o ile przypomina o rodowodzie Dawida. 93 �Przejście ze sfery profanum (okres sędziów) dotyczy całego ludu Izraela i rozpoczyna się od jego prośby skierowanej do Samuela (ostatniego sędziego), aby Bóg ustanowił nad nimi króla. Chcą bowiem, żeby to król właśnie prowadził w ich imieniu wojny z licznymi wrogami345. Powtórzę raz jeszcze, że prośba ta wynika z poczucia braku rzekomej mocy sędziów, czyli dotychczasowych przedstawicieli tego ludu, w walce z wrogami Izraela. Co ważne – jeszcze przed rozpoczęciem trójczłonowej sekwencji rytualnej Bóg ustami Samuela przestrzega lud przed konsekwencjami ich prośby: A Pan rzekł do Samuela: „Wysłuchaj głosu ludu we wszystkim, co mówi do ciebie, bo nie ciebie odrzucają, lecz Mnie odrzucają jako króla nad sobą. Podobnie jak postępowali od dnia, w którym ich wyprowadziłem z Egiptu, aż do dnia dzisiejszego, porzucając Mnie i służąc innym bogom, tak postępują i z tobą. Teraz jednak wysłuchaj ich głosu, tylko wyraźnie ich ostrzeż i oznajmij im prawo króla, który ma nad nimi panować” 346 . A zatem rozpoczęcie sekwencji rytualnej w starotestamentowej sadze, niezwykle jasno i precyzyjnie określone jest jako grzech odrzucenia Boga i początek służeniem innym bogom. Wybór pierwszego króla Izraela podkreśla symbolicznie fazę separacji ludu Izraela od Boga. Saul zostaje najpierw wybrany przez Samuela na przyszłego króla. Przed rytualnym losowaniem, mającym potwierdzić ten wybór, Saul zaczyna prorokować, stając się innym człowiekiem. Po tym mistycznym doświadczeniu Saul ukrywa się, bojąc się, że w wyniku losowania zostanie wybrany na króla. Jak wcześniej już podkreślałem, wybór Saula w formie losowania strukturalnie pokrywa się z wyborem kozła ofiarnego, jak się później okaże, poświęconego Azazelowi. Faza separacji wchodzi w kulminacyjną fazę, od momentu, gdy Saul staje przed próbą, której nie może sprostać. Chodzi oczywiście 345 346 1 Sm 8, 18–22. 1 Sm 8, 6–10. 94 �o darowanie życia Agagowi, królowi Amalekitów 347. Po tym wydarzeniu Bóg odrzuca Saula 348 i wybiera znów za pośrednictwem Samuela − Dawida, który niemal od razu stoi przed próbą której – w odróżnieniu od Saula – udaje mu się sprostać, zabijając Goliata 349 i ratując w ten sposób „honor ludu Izraela”. Od momentu nieudanej próby Saula i udanej próby Dawida rywalizacja tych dwóch postaci osiąga swój kulminacyjny etap. Saul prześladujący Dawida stopniowo jest deprecjonowany, natomiast Dawid wprost proporcjonalnie rośnie w siłę, przechodząc pozytywnie kolejne próby świadczące o tym, że Bóg go sobie umiłował. W końcu dochodzi do spotkania Saula i Dawida w jaskini Engaddi, w której Dawid daruje życie królowi. W tym kontekście Dawid pozytywnie przechodzi kolejną próbę, nie zabijając Saula i rozróżniając w ten sposób dobrą przemoc od złej. Opuszczony przez Boga Saul ostatecznie ginie śmiercią samobójczą na wzgórzu Gilboa, co stanowi wydarzenie centralne w fazie liminalnej. W tej fazie podkreślana jest ambiwalencja Saula jako pomazańca Bożego, którego śmierć opłakuje Dawid, mimo iż ten go wcześniej prześladował. Śmierć Saula jednak nie kończy chaosu, lecz powoduje jego rozlanie. Od śmierci Saula trwają nieustanne próby przywrócenia równowagi i ustanowienia odmienionej struktury. Po śmierci Saula, w zasadzie od wydarzenia rozpoczynającego Drugą Księgę Samuela, mamy do czynienia z licznymi próbami rytualnej przemocy mającymi na celu zatrzymanie rozlewającego się chaosu. Wszystkie opisane w tym okresie powtórzenia prowadzą do odróżnienia dobrej przemocy od złej. Należy jednak cały czas pamiętać, że w tym czasie Dawid dopuszcza się nie mniej 347 348 349 „Saul odrzekł Samuelowi: «Popełniłem grzech: Przekroczyłem nakaz Pana i twoje wskazania, bałem się bowiem ludu i usłuchałem jego głosu»”. 1 Sm 15, 24. 1 Sm 15, 22–23; 1 Sm 15, 28–33. 1 Sm 17, 32–37. 95 �szkaradnych czynów niż Saul 350 . Istotna różnica polega jednak na tym, że Bóg obiecał mu, iż mimo to nigdy nie opuści Dawida i jego potomków. Właściwa faza integracji rozpoczyna się od udanego rytuału, w ramach którego Dawid otwarcie selekcjonuje siedmiu mężczyzn będących potomkami Saula (obdarzone stygmatami ofiarniczymi istoty do poświęcenia) i pozwala złożyć ich w ofierze przebłagalnej. Nie robi tego jednak bezpośrednio, lecz czynią to za niego Gibeonici, wieszając siedmiu wyselekcjonowanych mężczyzn na tym samym wzgórzu, na którym zginął Saul 351. Należy z całą mocą podkreślić, że rytuał przebłagalny, który jest jednocześnie rytuałem włączenia, stanowi kontynuację wyboru Saula na pierwszego króla Izraela. O ile jednak Saul był kozłem ofiarnym przeznaczonym dla Azazela, to jego potomkowie odpowiadają strukturalnie drugiemu wylosowanemu kozłowi przeznaczonemu na ofiarę przebłagalną dla Pana 352 . W istocie dopiero ta druga precyzyjnie złożona ofiara ma moc kończącą kryzys i jednoczącą lud Izraela! W przypadku drugiego mordu, Dawid staje się ofiarnikiem, który czysto i dokładnie czyni swoją powinność. W konsekwencji Salomon – syn Dawida zostaje królem Izraela i rządzi w okresie złotego wieku Izraela. Poniżej przedstawiam schemat rytuału przejścia odpowiadający starotestamentowej sadze: 350 351 352 2 Sm 12, 1–14. 2 Sm 21, 6; 2 Sm 21, 12. Przypominam fragment: „Zrobiono wszystko tak, jak król zarządził. Potem dopiero Bóg okazał się dla kraju łaskawy”, 2 Sm 21, 14. 96 �FAZA LAMINALNA E/F G H I SFERA SACRUM SEPARACJA D WŁĄCZENIE J OKRES SĘDZIÓW (BRAK MOCY) A SFERA PROFANUM ZŁOTY WIEK IZRAELA (POWRÓT MOCY) B/C K L SFERA PROFANUM Schemat 1. Struktura obrzędu przejścia odpowiadająca starotestamentowej sadze. Opis schematu: A – brak mocy sędziów, B – lud prosi Samuela, aby ten w imieniu Boga ustanowił króla nad nimi, co wiąże się z odrzuceniem Boga, C – Saul zostaje namaszczony na następcę Samuela i pierwszego króla Izraela, D – wybór Saula potwierdza losowanie, które strukturalnie odpowiada losowaniu kozła ofiarnego, E – Bóg opuszcza Saula po jego nieudanej próbie, jaką jest darowanie życia Agagowi, F – Bóg wybiera Dawida, który sprostał próbie, jaką jest zabicie Goliata, G – śmierć Saula na wzgórzu Gilboa odpowiadająca śmierci kozła wypędzonego dla Azazela, H – Dawid próbuje zatrzymać rozlewający się chaos, starając się cały czas odróżnić dobrą przemoc od złej I – Dawid dokonuje prawidłowej selekcji ofiarniczej (odróżnia dobrą przemoc od złej) i, za pośrednictwem Gibeonitów, rytualnie morduje siedmiu mężczyzn z rodu Saula. Bóg okazuje się dla Izraela łaskawy (odwrotność E), J – elekcja jest kontynuacją ofiary przebłagalnej (D) przebiegającej według logiki kozła ofiarnego z tą różnicą, że siedmiu mężczyzn z rodu Saula wpisuje się w kategorię kozła ofiarowanego Panu, a nie Azazelowi. Ofiara Dawida zostaje przyjęta (drugi kozioł został poświęcony, rytuał przebłagalny został zakończony, „trwający trzy lata głód” został zakończony), co jest ostatecznym dowodem opieki Boga nad Dawidem, K – pełen mocy Bożej Salomon (Jedidiasz – „umiłowany Jahwe”) zostaje namaszczony przez Dawida na króla, L – rozpoczyna się pełen mocy okres zwany złotym wiekiem Izraela. 97 ��ROZDZIAŁ II Świat zaczarowany, przemiany ogromne, skąd idą? Dokąd płyną? Czy z bajek i czarów?353 Znajdujemy się w strefie rządzonej logiką symulacji, nie mającej już nic wspólnego z logiką faktów i porządkiem racji. Symulacja charakteryzuje się precesją modelu, wszelkich modeli wobec najzwyklejszego faktu – modele istnieją jako pierwsze, a ich orbitalne, na wzór bomby, krążenie wytwarza prawdziwe pole magnetyczne wydarzenia354. Edmund Leach w artykule355 przytoczonym w pierwszym rozdziale dowodzi, że wraz z narastaniem wiedzy specjalistycznej w antropologii doszło do niepokojących podziałów na badaczy mitów, specjalistów zajmujących się podaniami ludowymi oraz tych, którzy koncentrowali się na bajce. W konsekwencji mity, podania ludowe, bajki oraz inne teksty kultury zostały przez specjalistów w swoich dziedzinach tak zdefiniowane i rozróżnione, aby wzajemnie się wykluczały 356 . Zdegustowany tym faktem antropolog przypomniał jednak, że wspomniane różnice zostały wprowadzone i podkreślone raczej w celu „zadowolenia osobistej ambicji uczonych”357 niż z myślą o pożytku poznawczym płynącym z koncentrowania się na istocie podziałów gatunkowych. Leach, będący katem na wszelkiego rodzaju ortodoksje i sztucznie podkreślane różnice wynikające z niepotrzebnej rywalizacji 353 354 355 356 357 J. Piłsudski, Przemówienie przez radio w ósmą rocznicę odzyskania niepodległości, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. IX, Warszawa 1991, s. 48–52. J. Baudrillard, Preceseja symulakrów, [w:] Tenże, Symulakry i symulacja…, s. 24. E. Leach, Przeciw podziałowi na gatunki… Tamże, s. 126. Tamże. �między naukowcami reprezentujących różne szkoły i tradycje358 , zachęca jednocześnie, aby antropolodzy skoncentrowali się na dużo ważniejszej kwestii. Chodzi oczywiście o skupienie uwagi badawczej na dekodowaniu tekstów świętych, będących scenariuszami dla procesów rytualnych, modelami dla konkretnych działań społecznych. W tym ujęciu zupełnie drugorzędne dla tak zorientowanego naukowca będzie to, czy scenariusz przekazywany jest w jednym czy drugim gatunku za pomocą narracji bajki magicznej, mitu, legendy, eposu czy plotki. Z mojego punktu widzenia wszystkie te gatunki nie są same w sobie tak interesujące jak sposób, w który łączą się one z działaniami społecznymi ujętymi w analizie procesualnej359, która: Zakłada analizę kultury, podobnie jak analizę strukturalno-funkcjonalną, z bardziej statyczną porównawczą analizą morfologiczną włącznie. Nie neguje ona żadnej z nich, lecz na pierwszym miejscu stawia dynamikę 360 . Przyjmując tę nieortodoksyjną perspektywę, najważniejsze dla prowadzonego tutaj śledztwa staje się zrekonstruowanie struktury organizującej te szczególne teksty oraz odtworzenie kategorii symbolicznych przez nią generowanych, po to aby możliwe stało się dostrzeżenie, że stanowią one zapis modelu wprawienia w ruch oraz działania interesującego mnie mechanizmu rytualnego. W tym miejscu moją uwagę badawczą koncentruję na niezwykle inspirujących analizach bajki magicznej dokonanych przez Władimira Proppa. Analizy morfologiczne bajek magicznych przeprowadzone przez rosyjskiego badacza są niezwykle 358 359 360 A. Kuper, An Interview with Edmund Leach, Current Anthropology 27 (4) 1986, s. 375–382, http://asc2.files.wordpress.com/2007/10/an-interview-with-edmund-leach.pdf (dostęp: 02.03.2012). V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 97–146. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 32. 100 �podobne do, o wiele późniejszych, choć niezależnie prowadzonych, analiz strukturalnych prowadzonych przez Claude Lévi-Straussa 361, które dotyczyły mitów. Idąc za namową Leacha, nie będę wdawał się w tym miejscu w nadmierne podkreślanie różnic między tymi dwoma ujęciami 362 . To, co mnie szczególnie interesuje, jest związane z wykazaniem, jak ich połączenie może korzystnie wpłynąć na bardziej szczegółową analizę mechanizmu rytualnego. Władimir Propp skoncentrował się w swoich badaniach na bajce magicznej, bowiem uznał ją za najbardziej archaiczną formę spośród innych narracji folklorystycznych, która – jego zdaniem – genetycznie wywodzi się z mitów 363 . Niezwykle istotne jest to, że rosyjski folklorysta nie widział różnic w budowie formalnej między mitem a bajką 364 , otwarcie przyznając, iż: (...) bajka magiczna, sprowadzona do swoich morfologicznych podstaw, jest m i t e m 365 . Mimo oczywistej zbieżności schematu kompozycyjnego mitu i bajki366 różnice między tymi tekstami rosyjski badacz dostrzegał przede wszystkim w ich funkcji społecznej. Tak oto przedstawiał swoją argumentację: 361 362 363 364 365 366 C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa, [w:] Tenże, Antropologia strukturalna II…, s. 129–160. Odpowiedź Proppa na artykuł Lévi-Straussa ukazał się w postaci dodatku do włoskiego wydania Morfologii bajki magicznej. Angielska wersja tego artykułu została opublikowana w połowie lat osiemdziesiątych: V. Propp, The structural and Historical Study of the Wondertale, [w:] Tenże, Theory and History of Folklore, Minneapolis 1984, s. 67–81. Świetnie to uczynił Maciej Czeremski, [w:] M. Czeremski, Oswojenie bajki…, s. XVII–XXV. W. Propp, Historyczne korzenie bajki magicznej, Warszawa 2003, s. 19. Tamże. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 88. Tenże, Pochwała bajki, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 49. 101 �Mitów nie opowiadano dla rozry wki, choć ich intrygujące wątki dostarczały słuchaczom przyjemności. Wiązały się one z kultami, miały obłaskawiać bogów, ci zaś – pomagać ludziom. Różnica między mitem a bajką polega więc na funkcji społecznej. „Mit, który utracił znaczenie społeczne, przekształca się w bajkę”. Mit jest opowiadaniem z porządku religijnego, bajka natomiast reprezentuje porządek estetyczny. Mit jest wcześniejszy, bajka zaś późniejsza. Tym samym różnią się one nie tyle jako przekazy, ale raczej ze względu na odbiór 367. Z mojego punktu widzenia i specyficznego charakteru poruszanego tutaj problemu argumentacja Proppa rozróżniająca mit i bajkę ze względu na ich specyficzny odbiór jest dla mnie wysoce niezadowalająca. O wiele istotniejsze są dla mnie bowiem te akcenty, które podkreślają, że rosyjski badacz traktował bajkę magiczną niczym wersję ludową mitu. Chciałbym zwrócić uwagę na fakt, że Propp dostrzegał ścisły związek między bajką magiczną a obrzędami. Jego zdaniem niektóre motywy bajek, jak także wykryte przez niego układy bajkowych funkcji, mogą odpowiadać strukturze obrzędów inicjacji 368 . W związku z tym rosyjski badacz zwracał uwagę na to, że w przypadkach, gdy obrzęd staje się całkowicie niejasny, wtedy bajka może stanowić tekst, w świetle którego możliwe stanie się jego zrozumienie. Natomiast wtedy, gdy geneza jakiegoś zjawiska społecznego jest niejasna, bajka magiczna może z kolei służyć za tekst, w świetle którego można odkryć jego dawno zapomniany charakter rytualny 369. Podsumowując, Propp uważał, że: Bajka nie narodziła się od razu jako gotowy gatunek. Wyrasta ona z mitu, sięgając korzeniami życia obrzędowego i kultowego. Z mitu wywodzą się również trwające do dzisiaj formy jej wykonania 370 . 367 368 369 370 Tamże, s. 50. Tenże, Historyczne korzenie bajki magicznej…, s. 17. Tenże, Bajka jako całość, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 171–184. Tenże, Historyczne korzenie bajki magicznej…, s. 18. Tenże, Życie bajki, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 77. 102 �Zgadzam się z Lévi-Straussem, który uznał, że nie ma istotnych powodów, aby przywiązywać się do podkreślania różnic między bajką magiczną i mitem. W konsekwencji francuski strukturalista zastanawiał się, czy lepszym określeniem dla bajki magicznej nie byłoby określenie: „bajka mityczna”371. Propp zresztą sam skłaniał się ku tej nazwie, przyznając, że z „historycznego punktu widzenia”372 byłaby ona uzasadniona. Warto w tym miejscu wtrącić jedynie, że Marshall Sahlins widział w bajce magicznej raczej ludową „teorię społeczeństwa”373 zanim ta stała się ostatecznie bajką. Pomijając na razie tę kwestię, papież strukturalizmu otwarcie przyznawał, że każdy badacz mitów: Prawie zawsze zauważa, iż te same opowiadania, postacie, moty wy – w identycznej formie lub przekształcone – pojawiają się w mitach i bajkach jednej populacji. Co więcej: bardzo rzadko zdarza się: że gwoli stworzenia pełnej serii przekształceń danego tematu mitycznego wystarczy odwołać się tylko do mitów (określanych w ten sposób przez tubylców). Niektórych z tych przekształceń trzeba szukać w bajkach, aczkolwiek można by wyprowadzić je na podstawie mitów w ścisłym tego słowa znaczeniu 374 . Rosyjski folklorysta podkreślał, że bajka magiczna stanowi najwspanialszą odmianę ludowej prozy artystycznej, która na wskroś przeniknięta jest wzniosłymi ideałami i dążeniem do najwyższych wartości 375 . Zanim jednak dokładniej przyjrzymy się wartościom przekazywanym przez ten szczególny typ bajki, niezwykle ważne są kryteria, na podstawie których rosyjski badacz wyodrębnił bajkę magiczną spośród innych tekstów folklorystycznych. Autor Morfologii bajki magicznej, kontynuując 371 372 373 374 375 C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa…, s. 139. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 98. M. Sahlins, Obcy-Król, czyli Dumézil wśród Fidżyjczyków, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 100. C. Lévi-Strauss, Struktura i forma. Rozważania o pracy Vladymira Proppa…, s. 142. W. Propp, Bajki magiczne, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 87. 103 �podejście formalistyczne charakterystyczne dla całego ruchu znanego szerzej jako Opojaz 376 , w swoich analizach skoncentrował się na autonomicznym badaniu tekstów rozpatrywanych pod kątem ich struktury czy raczej „morfologii” 377 właśnie: Owa „morfologia” narracji nastawiona była na rozpoznanie, wyróżnienie i obiektywny opis procesów literackich, co miało służyć dotarciu do „swoistości” danego tekstu czy grupy pewnych (na przykład poetyckich) tekstów. Traktowanie poszczególnych dzieł lub ich grup jako zamkniętych struktur z wewnątrzsystemowym konstytuowaniem znaczeń było analogiczne z założeniami językoznawstwa strukturalnego378. W swojej teorii morfologicznej Propp wyodrębnił dwa rodzaje komponentów, z których składa się bajka magiczna. Były to elementy stałe, oraz zmienne. Elementami stałymi, czyli tymi, które nieustannie się powtarzają, nie są – według Proppa – tematy bajek, ale funkcje postaci występujących w danej grupie motywów 379. Podam przykład zaproponowany przez Proppa, który świetnie ilustruje to podejście: Król wysyła Iwana na poszukiwanie królewny. Iwan wyrusza w drogę. Król wysyła Iwana po czarodziejski przedmiot. Iwan wyrusza w drogę. Siostra wysyła brata po lekarstwo. Brat wyrusza w drogę. Macocha wysyła pasierbicę po ogień. Dziewczynka wyrusza w drogę. Kowal wysyła parobka po krowę. Parobek wyrusza w drogę, itd. 380 . W tym przypadku „wyprawianie po coś” czy też „wyruszanie w drogę” to wielkości stałe, czyli funkcje. Zatem każda z występujących postaci może być wymieniona na wiele innych postaci, które będą realizowały te same funkcje. I tak na przykład zamiast króla może pojawić się chłop, kupiec, ojciec czy też, przywołując 376 377 378 379 380 D. Ulicka, Wstęp, [w:] W. Propp, Nie tylko bajka…, s. 15. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 64. Tamże, s. 64–65. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa…, s. X. W. Propp, Transformacje bajek magicznych, [w:] Tenże, Nie tylko bajka…, s. 143. 104 �bardziej współczesne jego transformacje, prezydent, klasa społeczna, mieszkańcy wioski, naród, generał, gospodyni domowa itd. itp. Odpowiednio: Iwanem, bratem, dziewczynką, parobkiem może być każda inna postać realizująca tę samą funkcję, czyli przykładowo: sportowiec, Naród Wybrany, Batman, polityk PiS-u, Józef Piłsudski, starotestamentowy Dawid, Bolek i Lolek, Reksio, Jezus Chrystus, Czerwony Kapturek czy pasta Colgate z reklamy itd. itp. Ważne jest, aby pamiętać, że konstytutywne dla tych wszystkich postaci jest, w przypadku króla jak i jego transformacji, to samo działanie, czyli „posyłanie”, natomiast w przypadku Iwana i jego transformacji – „wyruszanie w drogę”. W konsekwencji Propp nie myśli o bajce w kategoriach motywów (jednostek tematycznych), lecz rozpatruje ją jako kombinację funkcji, co prowadzi go do wniosku, że: (...) można analizować części składowe bajki niezależnie od tego, do jakiej fabuły należą 381. Na tym jednak nie koniec. Po analizie stu bajek, rosyjski badacz uznał, że istnieje dokładnie 31 specyficznych funkcji, które mimo przesunięć i wahnięć zachowują zawsze tę samą kolejność. Natomiast układ funkcji można nazwać właśnie kompozycją bajki. W konsekwencji dla autora Morfologii…: (...) bajka magiczna jest opowiadaniem, zbudowanym na właściwej kolejności przedstawionych funkcji w ich różnych odmianach, przy czym niektóre z tych funkcji mogą się nie pojawiać, a inne mogą się powtarzać 382 . Trzydzieści jeden funkcji, które poniżej przedstawię, są zatem wszystkimi wykrytymi i wyabstrahowanymi funkcjami, a nie tymi, które są wspólne dla wszystkich konkretnych bajek magicznych. Podsumowując, to właśnie wspomniany: 381 382 Tamże, s. 145. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 98. 105 �(...) układ funkcji można nazwać kompozycją bajki. A zatem bajki magiczne odznaczają się jednorodną kompozycją. To właśnie stanowi ich wyróżnik. Gatunek bajki magicznej należy więc charakteryzować nie ze względu na obecność cudownych momentów i nie na drodze wyliczania fabuł, lecz biorąc pod uwagę ich budowę lub kompozycję383. Analiza morfologiczna doprowadziła Proppa do stworzenia modelu bajki magicznej, na który składały się wspomniane funkcje. Są one z jednej strony tożsame z gatunkami działań siedmiu postaci384, z drugiej odpowiadają właściwemu porządkowi funkcji. Niezwykle ważne jest zrozumienie, że „krąg działań” postaci oznacza dystrybucję funkcji między rolami i jest w istocie modelem wtórnym, zależnym od modelu kolejności działań postaci385: Funkcje (gatunki działań) pozostają w stosunku do siebie w takiej samej relacji, jak kolejne nuty melodii (relacje poziome). Rodzaje działań wchodzących w skład tej samej funkcji odpowiadają natomiast różnym potencjalnym wysokościom pojedynczego dźwięku (relacje pionowe). W terminologii strukturalistycznej funkcje tworzą zatem szereg syntagmatyczny, a rodzaje działań to trzydzieści jeden odrębnych szeregów paradygmatycznych386. Proponuję jednak, żeby podczas odczytywania zrekonstruowanego przez Proppa układu funkcji, dla ułatwienia interpretować go jednocześnie w kontekście odkrytego przez van Gennepa schematu obrzędu przejścia. Postępując w ten sposób, nie tylko przekonamy się, że budowa bajki magicznej odpowiada układowi typu chiasmus, na co już zwrócił uwagę Leach, analizując mitologię biblijną, ale jest także specyficznym modelem pokazującym żywotność scenariusza będącego wzorem dla rytualnych działań dla wszystkich tych, 383 384 385 386 Tenże, Bajki magiczne…, s. 92. Postaciami tymi są: antagonista (złoczyńca), darczyńca (dawca), magiczny pomocnik, królewna lub jej ojciec, osoba posyłająca, bohater i fałszywy bohater [za:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 75–79. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej..., s. 161. M. Czeremski, Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa…, s. XIII. 106 �którzy mitu (w naszym przypadku są to dwie starotestamentowe Księgi Samuela) znać nie muszą. Wystarczy bowiem, że uświadomimy sobie, jak ogromny wpływ na kształtowanie naszego odbioru świata ma czytanie i opowiadanie bajek, narracje historyczne387, wszelkie przekazy medialne388, relacje z wydarzeń historycznych389, wydarzeń telewizyjnych transmitowanych na żywo390, jak ważne w konstruowaniu wizji świata mają obejrzane filmy391, reklamy392, czytanie tak popularnych powieści kryminalnych393, które wewnętrznie realizują układ funkcji odpowiadający w istocie kompozycji bajki magicznej. Zatem nie ma nic szczególnego w tym, że także politycy sięgają po te schematy, aby rozumieć, opisywać świat oraz wyznaczać i realizować cele, które następnie uważają za „konieczność historyczną”, za „naturalną kolej rzeczy” czy wręcz narzucającą się z dużą siłą „oczywistość”. Michel de Certeau w słynnej książce Wynaleźć codzienność wskazał jednak na jeszcze jeden niezwykle interesujący aspekt analiz Proppa: Aktualne nowatorstwo Proppa polega na analizie taktyk, których zestaw i kombinacje znajdują się w bajkach, dokonywanych na podstawie elementarnych jednostek niebędących znaczeniami ani postaciami, ale czynnościami odnoszącymi się do konfliktowych sytuacji. Interpretacja ta pozwala więc kolejnym badaczom uznać bajki za strategiczne dyskursy ludu. (…) W historiach owych, odwracających nierzadko stosunki sił i – jak opowieści 387 388 389 390 391 392 393 P. Ricoeur, Intryga i historyczna opowieść, Kraków 2008, H. White, Poetyka pisarstwa historycznego, Kraków 2000, H. White, Proza historyczna, Kraków 2009, J. Wasilewski, Opowieści o Polsce. Retoryka narracji, Warszawa 2012. E.W. Rothenbuhler, Komunikacja rytualna, Kraków 2003, s. 99–120. J. Tokarska-Bakir, Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008, D. Kosiński, Teatra polskie: historie, Warszawa 2010, M. Sahlins, Z przeprosinami dla Tukidydesa. Rozumienie historii jako kultury i odwrotnie, Kraków 2011. J. Baudrillard, Wojny w zatoce nie było, Warszawa 2006, D. Dayan, E. Katz, Wydarzenia medialne. Historia Transmitowana na żywo, Warszawa 2008, A. Jawłowski, Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa 2007. R. Stam, R. Burgoyne, S. Flitterman-Lewis, New Vocabularies in Film Semiotics. Structuralism, Postructuralism and Beyond, London 2000, Ch. Vogel, Podróż autora. Struktury mityczne dla scenarzystów i pisarzy, Warszawa 2010. J. Barański, Socjotechnika, między magią a analogią…, s. 93–116. U. Eco, Nieobecna struktura, Warszawa 2003, s. 395, M. Czubaj, dz. cyt., Gdańsk 2010, s. 80–81. 107 �o cudach – zapewniających słabemu zwycięstwo w utopijnej przestrzeni cudowności, ujawniają się formalne struktury codziennych praktyk. Przestrzeń ta zabezpiecza broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku. Skrywa ją także przed społecznymi kategoriami, które „nadają bieg historii”, ponieważ nad nią panują. A tam, gdzie historiografia opowiada w czasie przeszłym o strategiach ustanowionej władzy, historie „magiczne” oferują swej publiczności (cześć uważnemu słuchaczowi) taktyki możliwe do wykorzystania w przyszłości 394. Zanim jednak stanie się jasne, na czym polega strategiczna siła „dyskursu ludu”, ta specyficzna broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku, warto najpierw przyjrzeć się wymienionym przez Proppa funkcjom, które z jednej strony pokrywają się ze schematem obrzędu przejścia, a z drugiej odpowiadają wspomnianej sekwencji rytualnej opisanej przez Leacha i zastosowanej przeze mnie do analizy starotestamentowej sagi. Właśnie z tych powodów proponuję, żeby uważny czytelnik odczytywał starotestamentową sagę i kręgi działań występujących tam postaci w kontekście funkcji zaproponowanych przez Proppa. Analizując bajkę magiczną, warto pamiętać, że rosyjski badacz stworzył statyczny model uniwersalny (szereg syntagmatyczny), natomiast sensy przypisywane postaciom oraz ich atrybutom – w jego przypadku i w każdym kolejnym – mają charakter lokalny (realizacje paradygmatyczne). Dzieje się tak, bowiem zdaniem Proppa, struktura nie występuje w postaci abstrakcyjnej, lecz jest dostępna jedynie w konkretnej narracji, która realizowana jest w charakterystycznych dla każdej kultury kodach. Dlatego tak ważne jest, aby wychodząc od modelu Proppa, przenieść go w odmienny kontekst kulturowy w celu odkrycia interesującego mnie słownika konkretnie stosowanych kodów. Postępując w ten sposób, łatwiej nam będzie zrozumieć, jak konkretne osoby pełniące funkcje społeczne łączą się z kręgami działań postaci, co z kolei 394 M. de Certeau, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, Kraków 2008, s. 25. 108 �pozwoli wykazać istnienie kulturowych tendencji we wrzucaniu konkretnych osób w symboliczne kategorie antagonisty, bohatera czy fałszywego bohatera395. Każda bajka magiczna zaczyna się od sytuacji początkowej, w której następuje jakieś nieszczęście, stanowiące transformację b r a k u 396 . Propp podkreślał, że siedem pierwszych funkcji bajki magicznej stanowi przygotowanie do właściwej akcji. I tak oto funkcja I oznacza sytuację, w której jeden z członków rodziny odchodzi z domu 397 (w starotestamentowej sadze oznacza to odejście od systemu politycznego opartego na Sędziach). Następnie bohater otrzymuje zakaz (II funkcja). W kontekście sagi funkcja ta realizowana jest poprzez ostrzeżenie Boga, że prośba ludu, aby ustanowić króla nad nimi, jest grzechem bałwochwalstwa 398 . Naruszenie zakazu (III funkcja)399 jest ściśle związane z otrzymaniem zakazu (II funkcja). Tak więc funkcje II i III stanowią podwójny element, co oznacza, że druga połowa może się pojawiać bez pierwszej. Bardzo ważne jest, że od tego momentu w narracji bajki pojawia się postać antagonisty bohatera, złoczyńcy400: Jego rolą jest zakłócenie spokoju szczęśliwej rodziny, wywołanie jakiegoś nieszczęścia, przyniesienie szkody, wyrządzenie krzywdy. Przeciwnikiem bohatera może być zarówno smok, jak i diabeł, rozbójnik, czarownica czy macocha (…) Przyszedł, zakradł się, czy przyleciał i zaczyna działać 401. 395 396 397 398 399 400 401 J.J. Liszka, The Semiotic of Myth. A Critical Study of Symbol, Bloomington 1989, s. 121–128. W. Propp, Bajki magiczne…, s. 98, 1 Sm 8, 5. Tenże, Morfologia bajki magicznej…, s. 28. 1 Sm 8, 1–18. 1 Sm 8, 18–22. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 29. Tamże. 109 �Jak starałem się wykazać w rozdziale pierwszym, ustanowienie króla związane jest z odrzuceniem Boga, co umożliwia wprawienie w ruch mechanizmu, który zdaniem Girarda, jest w istocie szatanem402… Funkcja IV polega na dokonywaniu zwiadu przez antagonistę. Następnie antagonista otrzymuje informacje o swojej ofierze (lud Izraela), co stanowi funkcję V. W konsekwencji złoczyńca usiłuje oszukać swoją ofiarę, aby zapanować nad nią lub jej mieniem, co określił Propp mianem podstępu (funkcja VI)403. W tym celu antagonista może zmienić postać, działać przez namowę, stosować rozliczne oszustwa czy formy przemocy. Ostatecznie ofiara ulega oszustwu i mimowolnie pomaga wrogowi, co stanowi funkcję VII. Według Proppa bohater zawsze ulega namowom antagonisty, co prowadzi do nieszczęścia przygotowawczego404. W kontekście sagi ta funkcja odpowiada losowaniu, które z jednej strony publicznie potwierdza wybór Saula na króla, z drugiej odpowiada strukturalnie losowaniu kozła ofiarnego przeznaczonego nie Panu, lecz – jak wynika ze strukturalnej analizy sagi – Azazelowi oraz, jak wiemy, stanowi stygmat ofiarniczy kozła, który stanie się ofiarą przebłagalną złożoną następnie w ofierze Bogu. W konsekwencji dochodzi do niezwykle ważnej funkcji VIII, w której antagonista wyrządza jednemu z członków rodziny szkodę lub krzywdę, co w konsekwencji uruchamia właściwą akcję całej bajki405: Odejście, naruszenie zakazu, udzielenie informacji, udane oszustwo – wszystko to przygotowuje tę funkcję, umożliwia ją lub przynajmniej ułatwia. Dlatego pierwsze siedem funkcji można traktować jako część przygotowawczą bajki, podczas gdy szkodzenie stanowi jej zawiązanie406. 402 403 404 405 406 R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 44–58. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 31. Tamże, s. 32. Tamże. Tamże. 110 �Antagonista szkodzi na bardzo wiele sposobów. Propp szczegółowo opisuje 19 z nich. Niezwykle ważne jest to, że nie wszystkie bajki zaczynają się od szkodzenia (kradzieży, zabicia, wypędzenia, grożenia, dręczenia). Jego ekwiwalentem morfologicznym, jak zaznaczyłem nieco wcześniej, jest wspomniany już brak, niedostatek, który prowadzi do poszukiwań407. W tym miejscu Propp wprowadza kolejną funkcję, którą oznacza jako VIIIa. Chodzi o to, jak to określił rosyjski badacz, że jednemu z członków rodziny czegoś brakuje, pragnie on coś posiadać408. Gdyby Girard znał pracę Proppa, zapewne na tej funkcji szczególnie skupiłby swoją uwagę. Co ciekawe – brak odpowiadający funkcji VIII lub VIIIa pojawia się z konieczności w każdej bajce i, zdaniem Proppa, nie ma innych form zawiązania akcji. Zatem zawiązanie ma ścisły związek ze szczególnym rodzajem pragnienia, które Girard określił mianem pragnienia mimetycznego prowadzącego do rywalizacji mimetycznej i w konsekwencji kryzysu ofiarniczego. Funkcja IX opisana jest następująco: bohater dowiaduje się o nieszczęściu lub braku; zostaje wysłany lub pozwala mu się odejść. Ta funkcja jest niezwykle ważna, ponieważ wprowadza do bajki postać bohatera. Niestety, Propp w żaden sposób nie problematyzuje tej funkcji, wprowadzając przy tej okazji postać bohatera fałszywego (choć dostrzega w tym miejscu dwa rodzaje bohatera: pokrzywdzonego i poszukującego). Bohaterowi fałszywemu poświęca inne funkcje, co za chwilę zaprezentuję. Funkcja IX realizowana może być także w ten sposób, że bohater zostaje wygnany, skazany na śmierć, lecz zostaje potajemnie uwolniony, a zatem wyrusza w drogę wbrew swojej woli lub musi wyruszyć w drogę, bowiem alternatywą jest dla niego śmierć409. Z analizy starotestamentowej sagi jasno wynika, że pragnienie ustanowienia monarchii w Izraelu płynęła z pragnienia ludu bycia jak inne narody, które posiadają króla, a dzięki temu 407 408 409 Tamże, s. 35. Tamże, s. 36. Tamże, s. 38–39. 111 �są skuteczniejsze w prowadzeniu wojen ze swoimi wrogami. Zatem zadaniem Saula jako króla jest przede wszystkim zwyciężać wrogów Izraela. Równie interesująca jest funkcja X, w której poszukujący zgadza się lub decyduje na przeciwdziałanie. Należy jednak pamiętać, że w przypadku wygnanych, zabitych, zaczarowanych i zamienionych bohaterów ten element nie występuje, bowiem nie mają oni woli wyzwolenia410. W ten sposób dochodzimy do funkcji XI, w której bohater opuszcza dom. Funkcja ta jest realizowana na dwa różne sposoby w zależności od tego, czy bohater jest poszukujący, czy też pokrzywdzony. Pamiętając o wnioskach płynących z analizy strukturalnej starotestamentowej sagi, intuicja badawcza każe mi podążać za losem wygnanego bohatera, którego pozornie tylko czekają przygody bez określonego celu411, bowiem należy pamiętać, że każda bajka magiczna kończy się XXXI funkcją określaną mianem wesela, co oznaczać może także zdobycie przedmiotu poszukiwań, jak również zostanie królem „innego”, „złotego” królestwa. Przypomnę raz jeszcze, że jedyną alternatywą jest surowa kara i zdemaskowanie bohatera jako bohatera fałszywego lub antagonisty, co określane jest jako funkcja XXVIII. Zanim jednak do tego przejdę, chciałbym zwrócić uwagę na to, że w funkcji XI pojawia się nowa postać nazwana przez Proppa darczyńcą lub dawcą412. Darczyńcą, w kontekście tekstu mito-logicznego, jest, w mojej ocenie, prorok Samuel, przez którego przemawiał Bóg. Przejdźmy jednak do funkcji XII, w której bohater zostaje poddany próbie przez darczyńcę, i tutaj znowu posłużę się cytatem: „co przygotowuje otrzymanie przez niego magicznego środka lub pomocnika”413. Ta funkcja określana jest jako: pierwsza funkcja darczyńcy414. A zatem darczyńca wystawia bohatera na próbę. W Biblii 410 411 412 413 414 Tamże, s. 39. Tamże. Tamże, s. 40. Tamże. Tamże. 112 �paradygmatyczną realizacją tej funkcji będzie oczywiście scena, która miała dać odpowiedź, czy Saul jest godny bycia królem nad Izraelem415. Ową próbą, o czym warto kolejny raz przypomnieć, miało być ukaranie Amalekitów polegające na ich wymordowaniu, zniszczeniu wszystkiego, co do nich należało oraz nałożeniu na nich klątwy416. Kluczowa dla losów bohatera jest jego odpowiedź na działania przyszłego darczyńcy (funkcja XIII). Jeśli bohater sprosta próbie, wtedy otrzymuje magiczną pomoc (funkcja XIV), jeśli nie − wtedy nie otrzymuje magicznego pomocnika lub środka, zostaje zdemaskowany jako fałszywy bohater i realizuje wspomnianą już wcześniej funkcję XXVIII. Następnie zostaje surowo ukarany przez darczyńcę, realizując funkcję XXX, co strukturalnie odpowiada końcowi bajki. Wiemy, że Saul nie sprostał próbie. Bojąc się swojego ludu, oszczędził życie Agagowi, za co w konsekwencji Bóg się od niego odwrócił417. Od tego momentu postać Saula wpisuje się w krąg działań bohatera fałszywego, co zapowiada nieuniknioną i straszną karę, jaka go czeka. Niezwykle ważne jest zrozumienie, że bajka może mieć kilka przebiegów. A zatem powinniśmy pamiętać o tym, że: Z punktu widzenia morfologii bajką można nazwać dowolną akcję rozwijającą się od szkody lub braku, przez pośrednie funkcje, aż do wesela lub do innych funkcji, występujących w charakterze rozwiązania. (…) Taki rozwój akcji nazwalibyśmy przebiegiem. Każde nowe wyrządzenie szkody, każda nowa strata lub brak, tworzą nowy przebieg. Jedna bajka może mieć kilka przebiegów, więc w toku analizy należy przede wszystkim ustalić, z ilu przebiegów się składa. Jeden przebieg może następować bezpośrednio po drugim, mogą się one jednak również przeplatać, rozpoczęty przebieg może się zatrzymywać, może pojawiać się nowy. Nie zawsze łatwo jest wydzielić przebiegi akcji, ale zawsze jest to możliwe, i to z wielką ścisłością418. 415 416 417 418 1 Sm 15, 1. 1 Sm 15, 1–3. 1 Sm 15, 10–23. W. Propp, Morfologia bajki magicznej..., s. 91. 113 �Analiza strukturalna starotestamentowej sagi odczytana w świetle teorii morfologicznej Proppa ukazała jak na razie dwa przebiegi. Przypomnę, że w pierwszym – Saul zrealizował rolę zarezerwowaną dla fałszywego bohatera, który nie sprostał zadaniu i w konsekwencji Bóg się od niego odwrócił (bohater nie otrzymał magicznej pomocy). Co oznacza, że pierwszy przebieg kończy się negatywnie. Los fałszywego bohatera jest okrutny, bo musi on zostać surowo ukarany, co w przypadku Saula oznacza, jak już wiemy, problematyczną śmierć na wzgórzu Gilboa. Zanim do niej jednak dochodzi, w strukturze mitu pojawia się postać Dawida, co odpowiada rozpoczęciu drugiego przebiegu, który ostatecznie kończy się pozytywnie. Chciałbym jednocześnie zaznaczyć, że Dawid realizuje wszystkie przygotowawcze funkcje aż do XIII, kiedy – w odróżnieniu od Saula – udaje mu się sprostać próbie (zabija Goliata), otrzymuje magiczną pomoc (błogosławieństwo Boże) i, w następnej kolejności, realizuje funkcję XV − zostaje przeniesiony z jednego królestwa do drugiego, co oznacza także przeniesienie bohatera do miejsca, gdzie znajduje się przedmiot jego poszukiwań. W przypadku Dawida funkcja ta jest realizowana przeniesieniem na dwór króla Saula. Król, jak dobrze pamiętamy, zazdrosny o rosnącą popularność Dawida posyła go na bardzo niebezpieczne misje419. W tym miejscu staje się jasne, że Saul przestaje realizować krąg działań bohatera. W drugim przebiegu zaczyna realizować bowiem krąg działań charakterystyczny dla króla/fałszywego bohatera (ojca królewny)420, który jest zazdrosny o Dawida i w związku z tym wrogo do niego nastawiony, co związane jest z zadawaniem mu trudnych zadań421. Powinniśmy pamiętać cały czas o tym, że ród Saula od momentu nieudanej próby zostaje w sadze stopniowo deprecjonowany i sprowadzony ostatecznie do jednej z transformacji postaci antagonisty, czyli złoczyńcy422. 419 420 421 422 1 Sm 18, 7. Dawid po zabiciu Goliata dostał obiecaną córkę króla – Mikal. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 75–76. 1 Sm 18, 7. 1 Sm 18, 29. 114 �Stopniowo demonizowany król (realizujący wcześniej krąg działań fałszywego bohatera), którego Bóg opuścił, umiera („samobójstwo” Saula na wzgórzu Gilboa). Dzieje się tak ponieważ: Zawsze istnieje jakiś złoczyńca, jakiś gnębiciel ludu. Był wszechmocny, ale już nie jest. W końcu Bóg go przeklina. Dopada go pomsta wojsk niebieskich 423 . Następnie Dawid zostaje królem Judy. Kolejna funkcja XVI polega na walce bohatera i jego antagonisty. Strukturalnie ujmując tekst biblijny, uważam, że postacią będącą antagonistą Dawida jest syn Saula − Iszbaal424, z którym Dawid przystępuje do bezpośredniej walki. Mimo to Iszbaal nie ginie z rąk Dawida, lecz zostaje zabity przez jego dwóch żołnierzy. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że magicznym środkiem, czy raczej realizatorami magicznej pomocy w kontekście całej mito-logicznej sagi o Saulu i Dawidzie, są postacie, które wyręczają Dawida w kolejnych zabójstwach. Dzieje się tak aż do finalnego i najważniejszego mordu rytualnego, w wyniku którego Dawid przygotowuje grunt pod nastanie rządów Salomona rozpoczynającego złoty wiek Izraela. Ludzie – czy jak wolałby Girard – tłum425, staje się „magicznym środkiem” niezbędnym do osiągnięcia celu. Tłum jest bowiem przekonany, że realizuje wolę sacrum. Po śmierci Iszbaala Dawid „stawał się coraz potężniejszy, bo Pan, Bóg Zastępów był z nim”426. W konsekwencji Dawid realizuje funkcję XIX, która oznacza usunięcie początkowego „nieszczęścia” lub „braku”427, co strukturalnie odpowiada sprowadzeniu Arki Przymierza do Jerozolimy. Funkcji XX odpowiada natomiast powrót bohatera, czyli zamieszkanie Dawida w Jerozolimie. Dla wnikliwego czytelnika staje się jasnym, że odtąd Dawid, podobnie jak wcześniej Saul, 423 424 425 426 427 R. Girard, Dawna droga…, s. 31. Przypominam, że jego imię stopniowo deprecjonowane oznacza ostatecznie „mąż wstydu”. R. Girard, Dawna droga…, s. 26. 2 Sm 5, 10. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 52. 115 �zaczyna realizować więcej niż jeden krąg działań. O ile jednak Saul realizował krąg działań bohatera fałszywego i króla, to postać Dawida łączy krąg akcji bohatera i króla. Stąd wynika odmienny los Dawida, który mimo iż dopuszcza się szkaradnego czynu, jakim jest wykorzystanie żony swojego żołnierza a następnie wysłanie go na pewną śmierć428, nie spotyka go los tak okrutny jak Saula. Ważne jest natomiast, że Dawid realizuje funkcję XXI, czyli ściganie bohatera429 i ratunek przed pościgiem (funkcja XXII), co często kończy bajkę. Funkcje te odpowiadają strukturalnie konfliktowi Dawida z jego najstarszym synem Absalomem, który zamordował swojego starszego brata Amnona, a następnie wystąpił w otwartym konflikcie przeciwko swojemu ojcu. Warto przypomnieć, że Absalom także ginie z rąk żołnierzy Dawida. Pamiętajmy jednak cały czas o tym, że bajka może się składać z wielu przebiegów i wszystkie one nie tylko stanowią kontynuację danej bajki430, jak chciał Propp, ale także stanowią one specyficzne powtórzenie, które ma na celu ujawniać ukrytą strukturę mitu. Z tej perspektywy proponuję, żebyśmy przyjrzeli się trzeciemu i ostatniemu istotnemu przebiegowi (czy też powtórzeniu), który w kontekście analizy strukturalnej całej sagi miał charakter demaskatorski i ujawniał rytualny charakter mordu kończącego kryzys. Strukturalnie pokrywa się on także z drugą, przebłagalną ofiarą złożoną z kozła. Przypomnijmy, że Dawid stanął po raz kolejny przed trudnym zadaniem, realizując tym samym funkcję XXV. Propp podkreślał, że ta funkcja jest jednym z najbardziej lubianych przez odbiorców elementów bajki431. W sadze trudne zadanie związane było z przezwyciężeniem trwającego trzy lata głodu, który zapanował w całym Izraelu432. Co ciekawe, wśród 12 przykładowych realizacji tej funkcji wymienia jedną łudząco pokrywającą się z paradygma428 429 430 431 432 2 Sm 11, 3; 2 Sm 11, 1–26. W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 54. Tamże, s. 56. Tamże, s. 58. 2 Sm 21, 1. 116 �tyczną realizacją starotestamentowej sagi. Chodzi tutaj o dokonywanie wyboru, co oznaczało wskazanie poszukiwanej osoby spośród dwunastu takich samych dziewczynek i takich samych chłopców433. W przypadku mitu biblijnego chodziło oczywiście o selekcję siedmiu mężczyzn z rodu Saula. Nie ma sensu powtarzać raz jeszcze dokładnej realizacji paradygmatycznej odpowiadającej kontekstowi starotestamentowej sagi, dlatego posłużę się jedynie kolejnymi funkcjami. Prawidłowe wykonanie zadania przez Dawida (oznaczające u Proppa funkcję XXVI) wiązało się z rozpoznaniem bohatera (funkcja XXVII), w konsekwencji fałszywy bohater lub antagonista zostaje zdemaskowany (funkcja XXVIII). Następnie bohater przybiera nową postać, co także oznaczać może budowanie cudownego pałacu (domu dla Arki Przymierza) – realizacja funkcji XXIX. Ostatecznie, jak już wspomniałem wcześniej, bohater zawiera małżeństwo/ zostaje królem, co oznacza wesele (funkcja XXXI)434. W przypadku biblijnej sagi oznacza to ostateczne umocnienie na tronie królewskim rodu Dawida i zapowiedź nastania okresu złotego wieku Izraela symbolicznie odpowiadającemu rządom jego syna Salomona. Uważnemu czytelnikowi, który nie zniechęcił się powyższą analizą, z pewnością nie umknął fakt, że starotestamentowa saga odczytana w kategoriach teorii morfologicznej Proppa odpowiada wszystkim elementom kompozycji bajki magicznej! Czy to oznacza, że mamy do czynienia z uniwersalnym modelem ujawniającym strukturę obrzędu przejścia? Moim zdaniem, tak może być. Jeśli bowiem dostrzeżemy zbieżność trzech wymienionych przebiegów składających się na interesujący mnie mit z trzema fazami obrzędu przejścia: rytuałowi wyłączenia, rytuałowi liminalnemu oraz rytuałowi włączenia – wtedy łatwiej dostrzeżemy, że już układ funkcji jest specyficznego rodzaju scenariuszem. Pierwszy przebieg odpowiada bowiem strukturalnie losowi fałszywego bohatera, który z powodu „braku” zostaje posłany w drogę, następnie łamie nakaz/ 433 434 W. Propp, Morfologia bajki magicznej…, s. 59. Tamże, s. 61–62. 117 �zakaz, za co spotyka go kara, drugi odpowiada relacjom bohatera fałszywego/króla i bohatera, trzeci i ostatni odpowiada losowi bohatera/króla, który przekracza zakaz, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla sprowadzonych do roli antagonistów, dzięki czemu niweluje „brak” i doprowadza ostatecznie do nastania złotego wieku. Dla ułatwienia sporządziłem poniższy schemat, który obrazuje tą strukturę: I PRZEBIEG II PRZEBIEG III PRZEBIEG RYTUAŁ WYŁĄCZENIA BRAK RYTUAŁ WŁĄCZENIA RYTUAŁ LIMINALNY NADMIAR Schemat 2. Schemat strukturalny starotestamentowej sagi odpowiadający trzem przebiegom bajki magicznej. Opis schematu: I) przebieg odpowiada losowi fałszywego bohatera, II) przebieg relacji fałszywego bohatera/króla i bohatera, III) przebieg odpowiada natomiast relacji bohatera/króla i przedstawicieli rodu fałszywego bohatera/króla. W tym miejscu warto przejść do inspirujących i uzupełniających analiz Algirdasa Juliena Greimasa, jednego z najbardziej znaczących reprezentantów współczesnej semiotyki 435 , który podjął bardzo ciekawą próbę syntezy „syntagmatyki” Proppa i „paradygmatyki” Lévi-Straussa. Badania Greimasa wpisują się dzisiaj w nurt gramatyki narracyjnej i neostrukturalizmu zwanego także strukturalizmem „antyhumanistycznym”, któ435 A. Grzegorczyk, Rekonstrukcja mitu w semiotyce A. J. Greimasa, [w:] A.J. Greimas, E. Leach (red.), Rytuał i narracja, Warszawa 1989, s. 99. 118 �rego wyraźną cechą jest dążenie do scjentystycznej epistemologii pozbawionej antropologicznego punktu widzenia. Dla mnie Greimas jest ważny przede wszystkim jako mistrz mitologicznej komparatystyki oraz wytrwały poszukiwacz uniwersaliów kulturowych 436 . Greimas w swoich badaniach starał się osiągnąć z jednej strony specyficznie rozumiany przez siebie, wcześniej postulowany przez Lévi-Straussa, poziom mitologii powszechnej 437, z drugiej – starał się wdrożyć projekt polityczny, jakim było zrekonstruowanie mitologii litewskiej z fragmentów bajek i mitów uznanych przez badacza za kanoniczne 438 dla kultury litewskiej. Zatem analizy Greimasa zaprowadziły go do miejsca, w którym zrekonstruowana mitologia litewska stała się modelem „dla”439 – używając słów Geertza – współcześnie ciągle żywotnego dyskursu tożsamości narodowej na Litwie. Zanim jednak Greimas osiągnął ten poziom, jeszcze raz przypomnę: (...) w swojej analizie bajki brał za podstawę Proppa, „poprawiając” go za pomocą teorii Lévi-Straussa, a w analizie mitu – odwrotnie – wychodził od Lévi-Straussa, uzupełniając go Proppem 440 . Moim celem nie będzie przy tej okazji szczegółowe zrekonstruowanie wszystkich ustaleń tego bardzo inspirującego semiotyka, ani tym bardziej przywołanie zaproponowanego przez niego bardzo rozbudowanego i szczegółowego słownika, który może być rozwijany w zasadzie bez końca441. To, co mnie jednak szczególnie interesuje, związane jest ze wskazaniem przez Greimasa mechanizmu zmiany ról tej samej postaci. W związku z tym francuski semiotyk litewskiego pochodzenia rozwijający ustalenia Proppa postulował, 436 437 438 439 440 441 K. Rosner, Semiotyczne próby konstruowania gramatyk tekstowych: A. Greimas, C. Bremond i inni, [w:] A. Grzegorczyk, Semiotyczne olśnienia. Szkice o teorii A.J. Greimasa, Poznań 1997, s. 57. C. Lévi-Strauss, Opowieść o rysiu, Łódź 1994. A.J. Greimas, O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. C. Geertz, Interpretacja kultur, Kraków 2005, s. 115–117. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 174. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 94. 119 �aby postacie, takie jak: osoba posyłająca bohatera i ojca królewny połączyć w jedną postać i określić ją mianem nadawcy. Postać magicznego pomocnika i darczyńcy włączyć z kolei w postać pomocnika. Trzecia postać odbiorcy i podmiotu powinna, według niego, łączyć się natomiast z bohaterem. W tym układzie królewna jest, zdaniem Greimasa, przedmiotem442. Uważam, że doceniając ten redukcjonistyczny sposób myślenia, należy pozostać sceptycznymw wobec tak sztywnej metody łączenia postaci, bowiem jak sam Greimas szczerze przyznawał: Możliwości popełnienia pomyłki kryją się na każdym zakręcie tekstu, a granica pomiędzy intuicją a „wyobraźnią” nigdy nie jest oczy wista. Jedynie porównanie tekstu z innymi tekstami, podobieństwa i różnice oraz jego wewnętrzna spójność gwarantują „mityczną prawdę”443 . Poza tym Greimas bazował na funkcjach i postaciach Proppa, które traktował jak wyjściowe dane, w oderwaniu od kontekstu folklorystycznego, historycznego i, co dla mnie niezwykle istotne, społecznego w ujęciu procesualnym, co powodowało, że jego analizy opierały się – co zapożyczył z kolei od Lévi-Straussa – na kulturowo-etnograficznych kodach (seksualnym, pokarmowym, naturalnym). Musimy pamiętać o tych wszystkich uwagach, ponieważ wspomniany mechanizm łączenia i redukcji postaci pozwala nam wyjaśnić możliwość odgrywania przez Saula trzech wspomnianych ról, a przez Dawida dwóch, co z kolei ściśle determinuje selekcję ofiarniczą osób ze stopniowo degradowanego i, co dla nas nie może być żadnym zaskoczeniem, ostatecznie zantagonizowanego rodu Saula. 442 443 A.J. Greimas, Ku teorii interpretacji opowiadania mitycznego, [w:] Tenże, E. Leach (red.), Rytuał i narracja…, s. 133–167. [Za:] M. Zowczak, O technikach tworzenia sensu według Algirdasa J. Greimasa, [w:] A.J. Greimas, O bogach i ludziach…, s. 18. 120 �Kolejną inspiracją płynącą z analiz Greimasa jest zwrócenie uwagi na to, że istotą mitu jest naruszenie umowy (co prowadzi do nieszczęść) oraz jej odnowienie 444 , na co jasno wskazują mity445 , w tym także ten, który – w kontekście prowadzonego tutaj śledztwa – szczególnie mnie interesuje. Ten istotny element naruszenia i odnowy umowy ukrywają z kolei analizy morfologiczne bajki magicznej. Co wydaje mi się równie ważne w kontekście prowadzonej tutaj analizy, Greimas powiązał syntagmatycznie początek bajki z negatywną serią podwójnych funkcji, czyli nagromadzenia nieszczęść i alienacji bohatera z pozytywną serią związaną z jej zakończeniem, czyli usunięciem nieszczęścia i nagrodzeniem bohatera. Owa syntagma kontraktowa odpowiadała budowie kwadratu semiotycznego, który – zdaniem twórcy gramatyki narracyjnej – jest konstruktem czysto logicznym, leżącym u podstaw szeregu dwóch innych syntagm narracyjnych (performatywnej – odpowiadającej próbom bohatera oraz dysjunkcyjnej – odpowiadającej przemieszczeniom bohatera). Wszystkie trzy syntagmy odpowiadają strukturze głębokiej, która determinuje działania konkretnych aktorów – realizatorów funkcji. W rezultacie połączenia owych syntagm powstaje, zdaniem Greimasa, wspólna narracja 446 . Wszelkie próby bohatera w narracji bajki magicznej są, zdaniem badacza, środkiem rozwiązywania konf liktowych stosunków przez transformację sytuacji negatywnej w pozytywną. Greimas wprowadził przy tym hierarchię tych prób, które co prawda dostrzeżone zostały w bajkach magicznych dzięki analizie morfologicznej Proppa, natomiast nie są bezpośrednio dostrzegalne dzięki analizie strukturalnej mitów. Zatem wspomniane próby są odpowiednio: próbą kwalifikująca, zasadniczą i gloryfikującą 447. Jeśli pomy444 445 446 447 A.J. Greimas, Porównawcza nauka o micie, [w:] Tenże, E. Leach (red.), Rytuał i narracja…, s. 119–132. E. Mieletinski, Poetyka mitu, Warszawa 1981, s. 118–120. M. Czeremski, Struktura mitów…, s. 90. A.J. Greimas, Ku teorii interpretacji opowiadania mitycznego…, s. 144–154. 121 �ślimy w tym kontekście o trzech interesujących mnie przebiegach bajki w kategoriach trójfazowego schematu obrzędu przejścia, na który składają się rytuał separacji, liminalny i włączenia, wtedy łatwiej nam będzie zrozumieć związek wymienionych prób z punktami kulminacyjnymi odpowiadającymi trzem fazom rytuału przejścia. W tym kontekście odpowiednio próba kwalifikująca związana jest z losowaniem, które strukturalnie pokrywa się z losowaniem kozła ofiarnego. Druga, zasadnicza, przed którą staje Saul, faktycznie dyskwalifikuje tę postać i czyni ją bohaterem fałszywym. W konsekwencji Saul nie dochodzi do próby gloryfikującej, stając się jednocześnie bohaterem fałszywym/królem/antagonistą. Dzieje się jednak coś jeszcze − przedstawiciele jego rodu biorą udział w próbie gloryfikującej jako symboliczne ofiary/antagoniści, strukturalnie odpowiadający kozłowi ofiarnemu przeznaczonemu Bogu. W przypadku Dawida próba zasadnicza, której jego postać sprostała, otwiera drogę do ostatniej – gloryfikującej, w której bierze udział jako bohater/ofiarnik. W ten sposób Dawidowi/bohaterowi/ofiarnikowi udaje się zażegnać kryzys, składając w rytualnej ofierze symbolicznych zdeprecjonowanych przedstawicieli pierwszego porządku należących do rodu Saula/fałszywego bohatera/króla/ antagonisty. Bajka magiczna, w ujęciu Greimasa, sama w sobie ma charakter mediacyjny448 − jest kodem, czy też specyficznym komunikatem 449, którego znajomość umożliwia generowanie kolejnych opowieści mitycznych 450 . Postępując w ten sposób, można zatem odkryć strukturalnie głębinowe treści, które generują diachroniczne wielości na poziomie dyskursów451, jak także umożliwiają odkrycie ogólnych zasad analizy dowolnych wątków 448 449 450 451 E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 177. E.W. Rothenbuhler, dz. cyt., s. 73–92. M. Zowczak, dz. cyt., s. 9. E. Mieletinski, Strukturalno-typologiczne badania bajki…, s. 178. 122 �narracyjnych 452 . Innymi słowy, Greimas pokazał, że można przetworzyć „inwentarz elementów” narracji Proppa, uzupełniając go o wnioski płynące z analizy strukturalnej mitu, co umożliwi stworzenie dowolnego „systemu wtórnego”, który odpowiada temu, co dziś określamy dyskursem 453 . 452 453 C. Bremond, Kombinacje syntaktyczne między funkcjami a sekwencjami narracyjnymi, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. LIX, z. 4, s. 285–291. A. Grzegorczyk, Niekartezjańskie współrzędne w dzisiejszej humanistyce, Poznań 1992, s. 75. 123 ��Rozgrzewanie mechanizmu do granic widzialności Uważam, że jest to najlepszy moment do tego, aby wzbogacić dotychczasowe analizy o wybrane kwestie, które twórczo rozwinęli tacy antropolodzy, jak Victor Turner i Marshall Sahlins. Na potrzeby prowadzonego tutaj śledztwa postanowiłem zacząć od ustaleń brytyjskiego antropologa, uzupełniając je o perspektywę analiz Sahlinsa. W rozdziale pierwszym jedynie zasygnalizowałem, że w analizach strukturalnych Biblii Edmund Leach wskazywał na związek struktury tekstu biblijnego z ustaleniami Turnera dotyczącymi sfery liminalnej (betwixt and between) 454 . Postępując w ten sposób, Leach postulował, aby szukać ściślejszych związków między strukturą tekstów sakralnych a konf liktami społecznymi ujętymi w rytualny kontekst procesów społecznych 455 . Rozwijając ten bardzo ważny wątek, stworzymy warunki do zastosowania statycznego modelu strukturalnego w ujęciu procesualnym. Turner jest niezwykle inspirującym badaczem, który mimo że nie stworzył spójnego systemu teoretycznego na miarę prób Lévi-Straussa czy Girarda i tak odcisnął ogromne piętno na badaczach zajmujących się problematyką dynamiki społecznej, konf liktów społecznych oraz ich związku z gatunkami performatywnymi, takimi jak: teatr, rytuał, film, poezja, proza czy karnawał. Przez jednych był określany mianem strukturalisty456 , przez innych jako przedstawiciel antropologii symbolicznej 457, 454 455 456 457 E. Leach, Antropologiczne podejścia do badań nad Biblią…, s. 26. Tamże, s. 4–42. H. Czerwińska-Burszta, Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa i jej recepcja na gruncie strukturalistycznym, „Lud”, t. 70, 1986, s. 51–65. J. Drozdowicz, Symbole w działaniu. Akademickie konteksty nurtu symbolicznego, Poznań 2009, s. 151–178. �procesualnego symbolizmu 458 , twórca antropologii widowisk459, prekursor antropologii doświadczenia 460 , antropologii politycznej 461, był uznawany za jednego z ojców-założycieli nowej dyscypliny kulturoznawczej nazwanej ritual studies, co – jak dowodzi Mathieu Def lem 462 – w żaden sposób nie wyczerpuje licznych prób sklasyfikowania dorobku intelektualnego szkockiego antropologa. Turner nie ukrywał, że ogromny wpływ na wypracowanie jego podejścia do zmian społecznych miało przypadkowe odkrycie znanej koncepcji obrzędu przejścia wypracowanej przez – przywoływanego już w pracy – Arnolda van Gennepa. Brytyjski badacz dostrzegł w koncepcji francuskiego folklorysty strukturalny klucz do swoich dotychczasowych ustaleń dotyczących większości rytuałów, które badał wcześniej w małym południowoafrykańskim plemieniu Ndembu 463 . W efekcie ponownego „odkrycia” i uznania koncepcji struktury obrzędu przejścia napisał książkę pt. Proces rytualny: struktura i antystruktura 464 , która stała się niemal od razu, z jednej strony manifestem jego antropologii procesualnej, z drugiej podsumowaniem badań Turnera na temat związku między działaniami obrzędowymi a przemianami struktury społecznej 465 . W tej bardzo ważnej książce Turner dowodził, że wszelka dynamika społeczna odbywa się dzięki specyficznej umiejętności przechodzenia społeczeństw jak i jednostek ze struktury do struktury poprzez antystrukturę, 458 459 460 461 462 463 464 465 M. Deflem, Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 1–2 (256–257), r. 2002, s. 188–199. L. Kolankiewicz (red.), Antropologia widowisk, Warszawa 2005, s. 9–32, J.J. MacAloon (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl…, s. 11–35. V. Turner, E.M. Bruner (red.), Antropologia doświadczenia, Kraków 2011. T. C. Lewellen, dz. cyt. M. Deflem, Rytuał, anty-struktura i religia…, s. 199. V. Turner, Las symboli: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. Tenże, Proces rytualny… A. Szyjewski, Człowiek w drodze do życia sakralnego; sacrum, rytuał i symbol w koncepcji Victora Turnera, [w:] V. Turner, Las symboli…, s. XII. 126 �która odpowiada specyficznym relacjom ludzkim zwanym communitas. U van Gennepa owo przejście odpowiadało rytualnemu wyjściu osoby lub grupy ze sfery profanum (rytuały wyłączenia) przez sferę sacrum (rytuały liminalne, sfera najintensywniejszego oddziaływania sacrum, stan communitas), by następnie odmieniona osoba lub grupa (po zmianie statusu społecznego) mogła zostać ponownie włączona (rytuały włączenia) do sfery profanum. Zatem sfera profanum u francuskiego folklorysty odpowiada strukturze w ujęciu Turnera – czyli społeczeństwu rozumianemu jako system zróżnicowanych, zhierarchizowanych i zinstytucjonalizowanych pozycji, ról oraz statusów – innymi słowy ten model charakteryzuje „normalne”, codzienne sposoby w jakich funkcjonuje społeczeństwo. Communitas odpowiada zatem sferze intensywnego oddziaływania sacrum, sferze liminalnej, w której społeczeństwo jawi się jako niezróżnicowana i nieustrukturyzowana wspólnota, gdzie ma miejsce całkowite zrównanie jednostek podporządkowanych jedynie władzy rytualnej. Różnicę między właściwościami charakterystycznymi dla liminalności a systemem hierarchicznym odpowiadającym strukturze można wyrazić, za przykładem Lévi-Straussa, w formie wybranych przeze mnie binarnych opozycji 466 ujętych w poniższej tabeli: 466 communitas struktura przejście stan całość częściowość homogeniczność heterogeniczność równość nierówność anonimowość system nazewnictwa brak statusu społecznego status społeczny brak rangi zróżnicowanie rang V. Turner, Proces rytualny…, s. 124–125. 127 �brak samolubstwa samolubstwo całkowite posłuszeństwo posłuszeństwo tylko dla starszych rangą świętość laickość wiedza święta wiedza techniczna ciągłe odnoszenie się do mocy mistycznych okresowe odnoszenie się do mocy mistycznych prostota złożoność akceptacja bólu i cierpienia unikanie bólu i cierpienia Zdaniem Turnera każde ludzkie społeczeństwo jest zatem procesem dialektycznym nieustannie następujących po sobie faz struktury i antystruktury. W każdym społeczeństwie, w różnych okresach, jeden albo drugi z tych „nieśmiertelnych antagonistów” jest zawsze górą467. Niezwykle ważne jest uświadomienie sobie, że – zdaniem Turnera – żadne społeczeństwo nie może funkcjonować bez tej specyficznej dialektyki468, którą badacz określił na łamach swojej książki właśnie mianem procesu rytualnego: Zachodzi tutaj proces dialektyczny, ponieważ bezpośredniość communitas pozwala na pośredniość struktury, gdy tymczasem w obrzędach przejścia ludzie są uwalniani od struktury i kierowani do communitas tylko po to, by powrócić do struktury odrodzonej i wzmocnionej przez ich doświadczenie communitas469. Warto zaznaczyć, że autor Procesu rytualnego zwrócił szczególną uwagę na fazę środkową w strukturze obrzędu przejścia van Gennepa (fazę liminalną), uznając ją za najważniejszą w tej dynamice. Taką decyzję zdeterminowały jego wnioski płynące z obserwacji i analiz symbolicznych działań uczestników w rytuałach Ndembu i, jak pisał, rozciągnięcie pojęcia liminalności 467 468 469 Tamże, s. 144. Tamże, s. 141. Tamże. 128 �do wszelkich stanów poza codziennym życiem 470 . Taka postawa pozwoliła mu na analizowanie i porównywanie zjawisk społecznych pochodzących z zupełnie innych kontekstów społeczno-kulturowych 471, które strukturalnie przebiegały w ten sam sposób. Każdy z tych przypadków ujawniał na swój sposób, że właśnie „ta faza przejścia jest najbliższa kontaktowi z boskimi albo nadludzkimi istotami lub mocami”472 . Innymi słowy to właśnie liminalność ujawnia, że: (...) marginalność, strukturalna podrzędność są warunkami, w których często powstają mity, symbole, rytuały, systemy filozoficzne i dzieła sztuki. Te formy kulturowe zaopatrują ludzi w zestaw wzorców czy modeli będących na pewnym poziomie okresowymi reklasyfikacjami rzeczywistości i stosunku człowieka do społeczeństwa, przyrody i kultury. Są jednak czymś więcej niż klasyfikacjami, ponieważ prowokują ludzi do działania i myślenia. Każdy z tych wytworów ma wielogłosowy charakter oraz wiele znaczeń i jest zdolny do poruszenia ludzi jednocześnie na wielu poziomach 473. Badacz dynamiki procesów rytualnych podkreślał, że w fazie liminalnej obrzędu przejścia, czyli w fazie, kiedy objawia się communitas, ujawniają się także główne wartości kultury. To w konsekwencji prowadzi do tego, że: (...) stosunki społeczne ulegają uproszczeniu, a mit i rytuał rozwinięciu. Można bez trudu zrozumieć, dlaczego tak jest: jeżeli liminalność traktujemy jako czas i miejsce wycofania się z normalnych form działania społecznego, to czas ten można postrzegać jako potencjalnie okres analizowania głównych wartości i pewników kultury, w której liminalność ta występuje 474. I w innym miejscu uzupełnia tę myśl: 470 471 472 473 474 Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 40. Tenże, Proces rytualny…, s. 138. Tenże, Liminalność i communitas, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje, Warszawa 2004, s. 241. Tenże, Proces rytualny…, s. 140–141. Tamże, s. 168. 129 �Communitas ma tendencję do generowania metafor i symboli, które później są transformowane w zespoły kulturowych wartości; symbole nabierają „społeczno-strukturalnych” właściwości w otoczeniu uwarunkowań ekonomicznych i polityczno-prawnych. Ale te kulturowe i społeczno-strukturalne ramy są interpretowane i nakładane przez konkretne indywidua dążące do realizacji własnych celów, ideałów, miłości, nienawiści, władzy475. Co ciekawe, brytyjski antropolog dostrzegał i rozróżniał dwa główne typy rytuałów przejścia ze struktury do struktury poprzez stan communitas, dzieląc je odpowiednio na obrzędy podwyższenia statusu (gdy jednostka przechodzi z niższej pozycji do wyższej, podczas narodzin, wchodzenia w dojrzałość, małżeństwa czy przy wprowadzeniu jednostki w obowiązki) oraz rytuały odwrócenia statusu. Ze względu na tematykę pracy swoją uwagę badawczą skieruję w stronę zbiorowych rytuałów odwrócenia statusu, które towarzyszą zmianom społecznym. Ten specyficzny rodzaj rytuałów Turner uważał za zdolny do przywrócenia prawidłowej wzajemnej relacji pomiędzy strukturą a communitas w okresach spowodowanych katastrofami pojmowanymi przede wszystkim jako skutki ciężkich przewinień społecznych476, wtedy gdy wybucha wojna, w której bierze udział cała społeczność, a także w celu odwrócenia skutków głodu, suszy lub plagi477. Niezwykle istotne jest to, że Turner rozwijając analizy formalne obrzędu przejścia van Gennepa, widział ogromną potrzebę wzbogacenia ich o badania dotyczące symboli używanych w konkretnych kontekstach procesów rytualnych478. Postępując w ten sposób, wpisał swój projekt badawczy w kontekst symbologii komparatywnej479. Brytyjski badacz uznawał bowiem rytuały za dynamiczne układy znaczących symboli. 475 476 477 478 479 Tenże, Od liminalności do liminoidalności w zabawie, przepływie i rytuale, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 79. Tenże, Proces rytualny…, s. 176–177. Tamże, s. 170. Tenże, Badania nad symbolami, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 29. 130 �Symbole są także mocno związane ze zmianą społeczną – są kojarzone z indywidualnymi i zbiorowymi interesami, celami, znaczeniami, aspiracjami, ideałami – o których dowiadujemy się wprost lub wnioskujemy z obserwacji zachowania. Z tych powodów struktura i właściwości symboli rytualnych mają charakter dynamiczny, przynajmniej w obrębie danego kontekstu działania480. Według Turnera symbolem może być przedmiot, działanie, relacja społeczna, zdarzenie, gest, fragment przestrzeni, który jest arbitralnie uznawany za odwzorowujący lub przywodzący na myśl inny przedmiot, działanie, ideę itp481: Symbole wykazują właściwości kondensacji, jednoczenia odrębnych odnośników, a zarazem polaryzację znaczenia. Pojedynczy symbol reprezentuje wiele rzeczy jednocześnie. Nie wszystkie odnośniki są tego samego rzędu logicznego, niektóre zostają zaczerpnięte z wielu dziedzin doświadczenia społecznego i sfery sądów etycznych482. Wieloznaczność symboli jest w ujęciu tego uczonego sprawą kluczową, bowiem pozwala jednostkom i grupom wybierać w trakcie rytuału różne ich znaczenia, pozostając jednocześnie zjednoczonym wokół wspólnego symbolu. Symbole są zatem nie tylko wieloznaczne, ale dzięki temu podatne na manipulację. Symbole są także z jednej strony inicjatorem, a z drugiej rezultatem procesów rytualnych i dlatego zawierają w sobie jego właściwości483. Symbole, zarówno ich zmysłowe środki wyrazu (znaczące), jak i zbiory znaczeń (znaczone) są zanurzone w przebogatym świecie żyjących, świadomych, posiadających emocje i wolną wolę istot, które wykorzystują je nie tylko do wprowadzenia porządku w uniwersum, ale także do zakwestionowania społecznych prawideł – jedno i drugie dzieje się poprzez ich rozszerzenie lub redukcję – a tym samym do podważenia 480 481 482 483 Tamże, s. 32. Tenże, Las symboli…, s. 27. Tenże, Proces rytualny…, s. 82. Tamże. 131 �dotychczasowych aksjomatów, które zaczęły krępować rozumienie i manipulowanie współczesnymi wydarzeniami484. W tym kontekście Turnera interesowało jednak to, kto manipuluje symbolami, w jakim celu i na czym polega skuteczność symboliczna – czyli uczynienie z nich bodźca do działań. W tym sensie proponował, aby antropolodzy przyglądali się uważnie symbolom w działaniu, a zatem ich „odrywaniu się” od abstrakcyjnych systemów symbolicznych, w które były włączone i obserwowaniu kontekstów „wczepiania się” w nowe, powstające ad hoc kombinacje symboli służących, jak sam pisał: (...) konstytuowaniu, legitymizacji lub podważeniu programów i obowiązujących scenariuszy działań zbiorowych485. W kontekście prowadzonego tutaj śledztwa szczególnie interesować mnie będzie to, jak symbole „odrywają się” od abstrakcyjnego scenariusza mitologicznego uszczegółowionego o wnioski płynące z analizy morfologicznej bajki magicznej według Proppa. Następnie prześledzę proces ich „wczepiania się” w konkretne działania społeczne rozgrzewające do granic widzialności – używając metafory Turnera – interesujący mnie mechanizm rytualny. Tym samym w analizach konkretnych działań społecznych ujętych w kontekst procesualny będę traktował symbole niczym: (...) dynamiczny system złożony z elementów znaczących i znaczonych oraz zmiennych sposobów nadawania znaczeń, działający w określonym czasowo procesie społeczno-kulturowym486. Innymi słowy, za sugestią brytyjskiego antropologa będę się starał traktować rytuały: 484 485 486 Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 33–34. Tenże, Badania nad symbolami…, s. 93. Tamże. 132 �(...) jako rozpoznawalne fazy w procesie społecznym, za pomocą których grupy społeczne dostosowują się do wewnętrznych zmian (wywołanych osobistymi czy frakcyjnymi walkami i konfliktami norm lub też innowacjami technicznymi, organizacyjnymi itd.) i adaptują się do środowiska zewnętrznego (społecznego i kulturowego, a także fizycznego i biotycznego). Z tego punktu widzenia symbol rytualny staje się elementem w działaniu społecznym, pozytywną siłą na tym polu wydarzeń487. Turner konsekwentnie rozwijając swój projekt procesualnej dialektyki, skoncentrował się na badaniu gier społecznych. W jego ujęciu oznaczają one: konf likty między paradygmatami, które ujawniają się w publicznych epizodach wybuchowego rozładowania napięcia 488 . Paradygmaty oznaczają dla Turnera zbiory zasad rywalizujących ze sobą grup. Zasady te stopniowo ulegają przekształceniu w metafory i symbole, mające moc mobilizowania sił politycznych, antagonizując w ten sposób rywalizujące grupy tworzące społeczeństwo. Tak zmobilizowani aktorzy społeczni doprowadzają z kolei do próby sił między wpływowymi nosicielami paradygmatów, zmieniając w ten sposób układ sił, w ramach którego funkcjonują owe jednostki. Zatem gry społeczne są dla Turnera procesami kontestacji rywalizujących ze sobą paradygmatów, które ujawniają sprzeczne interesy i postawy istniejące w każdym społeczeństwie bez względu na jego wielkość i złożoność. Co ciekawe Turner porównując wiele gier tego typu, które pochodziły z zupełnie różnych kontekstów społeczno-kulturowych i historycznych, dostrzegł, że wszystkie one mają „w znacznym stopniu taką samą strukturę czasową i procesualną”489, jaką odkrył u ludu Ndembu. Nieważne przy tym było to, czy chodzi o sprawę Dreyfusa, aferę 487 488 489 Tenże, Od liminalności do liminoidalności…, s. 32. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże. 133 �Watergate 490 , konf likt Tomasza Becketa z Henrykiem II491, powstanie księdza Hidalgo 492 czy też pielgrzymki do miejsc świętych 493 . Wszystkie one oglądane z meta-poziomu, niczym film, zdradzają istnienie struktury, którą dostrzec i wyróżnić potrafi retrospektywny obserwator494 . Odkrycie owej struktury w interesujących go grach społecznych umożliwiło mu wyróżnienie tzw. „procesjonalnej formy” gry. Warto podkreślić, że Turner myślał w tym kontekście o „temporalnej strukturze”495 , która oznacza czasowe następstwo zdarzeń układających się w cztery główne fazy działania publicznego dostępnego obserwacji i analizie. W ten oto sposób, zdaniem Turnera, „struktura fazowa gier społecznych” jest formą odgrywanych modeli i metafor, które istnieją w umysłach aktorów. Cztery wspomniane fazy gry społecznej przedstawiają się następująco: 1. Naruszenie ładu poprzez symboliczne jego zanegowanie. 2. Następną fazą jest kryzys, który pojawia się w następstwie naruszenia zwykłych stosunków społecznych. 3. Działania przywracające równowagę. 4. Reintegracja lub schizma 496 . Inaczej rzecz ujmując: W najprostszym ujęciu model gry obejmuje cztery sceny i zaczyna się od naruszenia jakichś relacji, uważanych za kluczowe w grupie odniesienia – która nie tylko tworzy scenerię, lecz również wyznacza wiele celów gry – by następnie przejść przez fazę szybko narastającej sytuacji kryzysowej ku 490 491 492 493 494 495 496 Tenże, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 117. Tenże, Dramaty społeczne a brazylijska umbanda, [w:] Tenże, Antropologia widowiska, Warszawa 2008, s. 49–110. Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne: Tomasz Becket na radzie w Northampton, [w:] Tenże, Gry społeczne, pola i metafory…, s. 47–80. Tenże, Hidalgo: Historia jako gra społeczna, [w:] Tamże, s. 81–128. Tenże, Pielgrzymki jako procesy społeczne, [w:] Tamże, s. 139–194, V. Turner, E. Turner, Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej, Kraków 2009. Tenże, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże, s. 26. Tamże, s. 27–31, (podkreślenia Ł.P.M.). 134 �wyraźnemu dychotomicznemu podziałowi grupy, a następnie zastosowaniu środków prawa lub obrzędu w celu przywrócenia równowagi lub pogodzenia stron konfliktu znajdujących się na scenie. Ostatnim stadium jest albo publiczne i symboliczne zamanifestowanie pojednania albo nieunikniona schizma. Sygnałem pierwszego stadium jest często otwarte, publiczne naruszenie jakiejś normy lub zasady rządzącej kluczową relacją, która została przeobrażona z przyjaznej w opozycyjną497. Dla uważnego czytelnika nie jest zaskoczeniem, że ten model gry pokrywa się ze schematem starotestamentowej sagi i, jak wiemy, z trzema przebiegami charakterystycznymi dla budowy bajki magicznej. Chciałbym jednak w tym miejscu skoncentrować się na przejściu od struktury przez antystrukturę, do struktury uwzględniając w schemacie rytualnym cztery fazy charakterystyczne dla gry społecznej: SFERA LIMINALNOŚCI II STRUKTURA III ANTYSTRUKTURA STAN COMMUNITAS I IV STRUKTURA Schemat 3. Proces rytualny odpowiadający czterem fazom gry społecznej. Opis schematu: I ) naruszenie ładu, II) kryzys, III) działania przywracające równowagę, IV ) reintegracja lub schizma. Autor Gier społecznych dostrzegał nie tylko ścisły związek między grami społecznymi a rytuałami, ale także z przedstawieniami teatralnymi. Ta specyficzna relacja wynika z tego, że podobnie w sztuce 497 Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne…, s. 63–64. 135 �teatralnej jak i podczas rytuału, a co za tym idzie w każdej fazie gry społecznej dochodzi, jego zdaniem, do publicznego wyeksponowania zbiorowego doświadczenia498. Chodzi o ucieleśnianie „atemporalnych struktur” istniejących „w głowach” tubylców (zestawy idei, wyobrażeń, pojęć, schematów fabularnych), które są choćby częściowymi modelami dla „temporalnych struktur” – czyli pragmatycznymi realizacjami owych gier. Zdaniem Turnera teatr wywodzi się z trzeciej fazy gier (działań przywracających równowagę), z jednej strony ujawniając elementy procesu społecznego, z drugiej nadając znaczenia wydarzeniom oraz będąc ich uważnym metakomentarzem: Teatr wywodzi się z trzeciej fazy dramatu społecznego, fazy, która w swej istocie jest próbą nadania znaczenia wydarzeniom „dramatu społecznego” w procesie nazwanym przez Richarda Schechnera „przywracaniem przeszłości”. Teatr w rzeczy samej jest wyolbrzymieniem, hipertrofią procesu sądowego i rytualnego; nie jest natomiast prostym powieleniem „naturalnego” wzorca dramatu społecznego. Jest więc w teatrze coś ze śledztwa, coś z sądzenia, coś z karania, ale także coś z praktyk religijnych499. W ten oto sposób teatr oraz inne gatunki performatywne charakterystyczne dla naszego typu społeczeństwa są ściśle związane z grami społecznymi stymulując się wzajemnie. Dostrzeżenie tego sprzężenia zwrotnego skłoniło antropologa do zwrócenia większej uwagi na teatralny charakter tego typu działań społecznych, który najlepiej wyraża, jego zdaniem, termin – dramat społeczny. Mechanizm tej wzajemnej stymulacji bardzo czytelnie obrazuje położona na boku ósemka zapożyczona od Richarda Schechnera500, lecz szczegółowo opisana przez Turnera: 498 499 500 J. Drozdowicz, dz. cyt., s. 157. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 14. R. Schechner, Performatyka. Wstęp, Wrocław 2006, s. 96, V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 118. 136 �Schemat 4. Pętla dodatniego sprzężenia zwrotnego pomiędzy dramatem społecznym a performansami estetycznymi wg. Richarda Schechnera: Dwa półkola ponad horyzontalną linią podziału reprezentują jawny i widoczny obszar życia publicznego, półkola poniżej to rzeczywistość utajona, ukryta, możliwe nawet, że nieświadoma. Lewa pętla wyraża dramat społeczny, s k ł a d a j ą c y się z czterech faz: naruszenia ładu, kryzysu, przywrócenia równowagi i pozytywnego lub negatywnego rozwiązania. Prawa pętla reprezentuje jakiś gatunek przedstawienia kulturowego – dla naszych celów przyjmijmy, że jest to dramat sceniczny. Zauważmy, że jawny dramat społeczny zasila utajony obszar dramatu scenicznego; jego specyficzna forma w danej kulturze, w danym miejscu i czasie, nieświadomie lub może przed-świadomie wpływa nie tylko na formę, ale także na treść dramatu scenicznego, dla którego stanowi aktywne, „magiczne” lustro. Dramat sceniczny jest czymś więcej niż rozrywką, choć rozrywka zawsze jest jednym z jego istotnych wymiarów, jest metakomentarzem, umyślnym lub nieumyślnym, explicite lub implicite, do głównych dramatów społecznych danej epoki (wojen, rewolucji, skandali, zmian instytucjonalnych). Ale to nie wszystko: Jego przesłanie i retoryka stanowią pożywkę dla utajonej struktury procesualnej dramatu społecznego, co wyjaśnia jego podatność na rytualizację. Życie samo w sobie staje się lustrem dla sztuki, żywi ludzie odgrywają swoje życie, dramat sceniczny wyposaża protagonistów dramatu społecznego, owego „dramatu życia”, w najistotniejsze opinie, wyobrażenia, tropy i perspektywy ideologiczne501. Ten niezwykle inspirujący związek między grami społecznymi, procesami rytualnymi a gatunkami performatywnymi ujętymi w ramy dramatu społecznego stanowi także ciekawe uzupełnienie teorii Girarda. Warto przypomnieć, że francuski myśliciel również dostrzegał ścisły związek przedstawień teatralnych, które – jego 501 V. Turner, Przedstawienie w życiu codziennym, życie codzienne w przedstawieniu, [w:] Tenże, Od rytuału do teatru…, s. 179, (podkreślenia Ł.P.M.). 137 �zdaniem – wyrastają z kolektywnej przemocy i stanowią rodzaj obrzędów502 gwarantujących rytualne oczyszczenie wspólnoty, z tą jednak istotną różnicą, że są one jeszcze bardziej oczyszczone z przemocy niż ofiary rzeczywistych zbrodni rytualnych: (...) lecz bogatszych pod względem kulturowym, ponieważ zawsze – przynajmniej bezpośrednio – są to medytacje nad początkami tego, co religijne, i nad początkami kultury w jej całokształcie, nad potencjalnymi źródłami wiedzy. Turnerowski dramat społeczny, tak samo jak kryzys ofiarniczy u Girarda, stanowi uniwersalny sposób rozwiązywania sytuacji konfliktowych i w dużym stopniu się z nim pokrywa: Cóż, zatem życie społeczne, nawet w swoich pozornie najspokojniejszych chwilach, jest brzemienne w dramaty społeczne. Jakby każdy z nas przechowywał w domowym zaciszu dwa swoje oblicza: „pokojowe” obok „wojennego”, pierwsze gotowe do współpracy, drugie odłożone na wypadek konfliktu. Ten pierwotny i odwieczny model agonistyczny jest właśnie dramatem społecznym. Wraz z rozwojem naszego gatunku, wraz z nabywaniem coraz większej zręczności w posługiwaniu się symbolami, postępującym opanowaniem natury, z nasileniem się naszych autodestrukcyjnych zapędów – staliśmy się mistrzami w opracowywaniu kulturowych modeli konfrontacji, rozumienia, nadawania znaczenia, a niekiedy pokonywania kryzysów – to właśnie nic innego jak druga faza permanentnego dramatu społecznego, który nęka nas bez przerwy na wszystkich poziomach organizacji społeczno-kulturowej503. Idąc dalej za wskazówkami Turnera, chciałbym zwrócić uwagę na niezwykle inspirujący fakt, że osoby biorące udział w dramacie społecznym wpisują się – dokładnie tak samo jak w przypadku kryzysu ofiarniczego – w „symboliczne typy”: (...) zdrajców, buntowników, łotrów, męczenników, bohaterów, wyznawców, kłamców, oszustów, kozły ofiarne504. 502 503 504 R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica…, s. 90. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 13, (podkreślenia Ł.P.M.). Tenże, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 121. 138 �Innymi słowy, bycie w obsadzie tego specyficznego spektaklu, który następnie staje się kulturowym paradygmatem, jest tak samo – zdaniem Girarda i Turnera – najlepszą drogą do społecznej nieśmiertelności. Z racji poruszanego tutaj problemu oraz wcześniejszych analiz jest kluczowe, aby powiększyć tę przykładową listę kategorii symbolicznych o te, które stały się widzialne dzięki analizie morfologicznej zaczerpniętej od Proppa zastosowanej do interpretacji starotestamentowej sagi o Saulu i Dawidzie. Są to oczywiście kategorie symboliczne: króla i bohatera, bohatera fałszywego i kozła ofiarnego. Turner ledwie wymienił niezwykle istotny dla teorii Girarda typ symboliczny kozła ofiarnego. Mimo to brytyjski antropolog wskazywał tropy prowadzące do uznania „kryzysu ofiarniczego” Girarda za wart rozwinięcia, wspominając choćby o tym, że: (...) aby zatamować rozlewający się kryzys, liderzy walczących grup sięgają po mniej lub bardziej formalne procedury regulacyjne i naprawcze. Różnią się one w zależności od stopnia skomplikowania kryzysu, natury wspólnoty nim dotkniętej i zakresu jej autonomii w stosunku do szerszego systemu relacji społecznych. Owe procedury to zarówno osobiste rady i pokątne arbitraże, formalne mechanizmy sądowo-prawne, jak i publiczne rytuały. Te ostatnie wiążą się z „ofiarą”, w sensie ścisłym lub moralnym; przysłowiowy kozioł ofiarny jest narzędziem przemocy symbolicznej użytej w celu przywrócenia równowagi 505 . Wiele wskazuje zatem na to, że kryzys ofiarniczy oraz mito-logika kozła ofiarnego jest jednym z wielu modeli możliwych do aktywowania w ramach schematu dramatu społecznego. Innymi słowy – nie każdy dramat społeczny musi przebiegać według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, lecz każdy kryzys ofiarniczy wpisuje się w model dramatu społecznego, stając się wzorcem konfrontacji oraz prób reintegracji dla kolejnych jego realizacji. 505 Tamże, s. 114, (podkreślenia Ł.P.M.). 139 �Równie inspirujące dla prowadzonego tutaj śledztwa antropologicznego jest wskazanie Turnera na istnienie tzw. „symboli dominujących” (zwanych także przez niego źródłowymi, kluczowymi, kardynalnymi, ześrodkowującymi, osiowymi czy centralnymi), które pojawiają się w różnych kontekstach obrzędowych. Mają one siłę kontroli całej procedury rytualnej a czasami poszczególnych etapów dramatu społecznego. Co wydaje się jeszcze ciekawsze, ich znaczenie jest w bardzo wysokim stopniu stałe i spójne w całym systemie symbolicznym. Dzieje się tak, według Turnera, z bardzo prostej przyczyny: Właśnie dzięki tym właściwościom symbole dominujące dość łatwo poddają się analizie w obrębie kulturowego systemu odniesień. Można je uznawać za „wieczne przedmioty” – nie tyle trwające w nieskończoność, ile takie, do jakich kategoria czasu się nie odnosi. Stanowią tym samym stosunkowo trwałe punkty zarówno w strukturze społecznej, jak i kulturowej, będąc miejscami styczności między tymi dwoma rodzajami struktury506. Niezwykle ważne jest jednak to żeby zrozumieć, iż w każdym przykładzie użycia symbolu dominującego istnieją co najmniej trzy porządki odniesienia: (1) znaczenie jawne, którego podmiot jest w pełni świadom, odnoszące się do jasno wyrażonych celów obrzędu; (2) znaczenie utajone, które podmiot uświadamia sobie bardzo słabo, choć na późniejszym etapie może je sobie w pełni uzmysłowić, odnoszące się do innych obrzędowych i pragmatycznych kontekstów działania społecznego; (3) znaczenie ukryte, którego podmiot zupełnie sobie nie uświadamia507. Symbole dominujące – czy jak wolała Sherry B. Ortner – symbole kardynalne 508 są jednocześnie „scenariuszami kardynalnymi”, czyli określają operacyjne formy podstawowych związ506 507 508 V. Turner, E. Turner, Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej…, s. 216, (podkreślenia Ł.P.M.). Tamże, s. 216–217, (podkreślenia Ł.P.M.). S.B. Ortner, O symbolach kardynalnych, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej…, s. 106. 140 �ków pomiędzy celami a środkami działania 509. Ciekawe jest to, że zdaniem Ortner każda kultura posiada pewną liczbę takich scenariuszy, które jeszcze raz przypomnę: (...) określają właściwe cele oraz wskazują skuteczny sposób ich osiągnięcia, formułując w ten sposób kardynalne strategie kulturowe 510 . Turner w ciekawy sposób dowodził, że w dramatach społecznych wykorzystywane są symbole dominujące/kardynalne organizujące realizację scenariusza konkretnych działań społecznych. Dzięki wcielającym się symbolom tego rodzaju możliwe staje się aktywowanie scenariusza kardynalnego, który odpowiada w istocie interesującemu mnie mechanizmowi rytualnemu. W tym miejscu prowadzonego śledztwa ważne jest założenie, że takim symbolem będą różne realizacje jego kategorii, począwszy od postaci biblijnego Dawida („prawego i sprawiedliwego”), bajkowego króla/bohatera poprzez jego paradygmatyczne realizacje zrekonstruowane w pogłębionym studium przedmiotu odpowiadającym dwóm grom społecznym z udziałem odpowiednio Józefa Piłsudskiego oraz polityków partii Prawa i Sprawiedliwości. Pogłębione studium przedmiotu oznacza tym samym: Historię pojedynczej grupy lub społeczności w dłuższym okresie, zestawionej jako następstwo różnego typu jednostek procesu, w tym wspomnianych już gier społecznych i przedsięwzięć społecznych. Jest czymś więcej niż zwykłą historiografią, obejmuje bowiem również użytkowanie wszelkich narzędzi pojęciowych, które przekazują antropologia społeczna i kulturowa 511. 509 510 511 Tamże, s. 111. Tamże. V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 32. 141 �Najwyższy czas aby wzbogacić prowadzone śledztwo o podejście właściwe dla strukturalnej antropologii historycznej w ujęciu Marshalla Sahlinsa512. Clifford Geertz uznawał tego bardzo inspirującego badacza za bezkompromisowego obrońcę poglądu o istnieniu odrębnych kultur, z których każda nie tylko stanowi „totalny kulturowy system ludzkich działań”, ale może być rozumiana w kategoriach strukturalistycznych513. Spośród bardzo bogatego dorobku tego amerykańskiego antropologa szczególnie zaintrygowały mnie analizy okoliczności związanych ze śmiercią kapitana Jamesa Cooka. Marshall Sahlins na łamach dwóch książek Wyspy historii514 i Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład 515 dowodził, że James Cook zginął na Hawajach zamordowany przez tubylców w – niezwykle inspirującym dla historyków i antropologów – „strukturalnym splocie okoliczności”. Ów szczególnego rodzaju splot wydarzeń związany był z tym, że James Cook – zwany Kolumbem Pacyfiku zginął z rąk Hawajczyków 14 lutego 1779 roku przez błąd i jego konsekwencje, w ramach którego został uznany 17 stycznia 1779 roku za wcielenie boga Lono516. Do tego brzemiennego w skutkach nieszczęśliwego splotu okoliczności doszło dlatego, że w zgodzie z obowiązującym kalendarzem tubylców James Cook pojawił się w zatoce Kealakekua w czasie święta na cześć boga Lono. Postać mitologiczna tego boga łączona jest: (...) z naturalnym wzrostem i rozmnażaniem się ludzi, powracającym co roku na wyspy wraz z użyźniającymi deszczami pory zimowej: jest także starożytnym królem, który przybywa w poszukiwaniu swojej świętej panny młodej517. 512 513 514 515 516 517 M.D. Sahlins, Inne czasy, inne zwyczaje. Antropologia historii, [w:] M. Kempny, E. Nowicka-Rusek (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje…, s. 145. C. Geertz, Zastane światło, Kraków 2003, s. 125. M. Sahlins, Wyspy historii… Tenże, Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład, Kraków 2007. Tenże, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg, [w:] Tenże, Wyspy historii… Tamże, s. 124. 142 �W konsekwencji przybycia Jamesa Cooka w tym specyficznym kontekście czasu świątecznego, wielki odkrywca został poddany przez kapłanów lokalnej społeczności zwyczajowym obrzędom powitalnym przewidzianym właśnie dla tego hawajskiego boga. Zdaniem Sahlinsa właśnie wtedy, podczas wielkiej ceremonii Makahiki, brytyjski kapitan statku Discovery stał się sobowtórem wizerunku Lono. Na tym epizodyczna historia kapitana Cooka pewnie by się zakończyła, gdyby nie to, że kilka tygodni później – 13 lutego 1779 – któryś z tubylców nie ukradł szalupy należącej do statku Discovery. To wydarzenie sprowokowało „rytualną kontynuację” przybycia Cooka będącego, dla niektórych z mieszkańców wysp, w istocie wcieleniem Lono. Rankiem 14 lutego 1779 roku James Cook zszedł na ląd z grupą żeglarzy, żeby wziąć jako zakładnika hawajskiego króla – Kalaniopu’u, co miało wymusić od tubylców oddanie skradzionej szalupy. Od tego momentu kapitan „zepsuł stworzony dla siebie boski skrypt”518, wywołując swoim zachowaniem kryzys mitopolityczny. Gdy kapitan wraz z żeglarzami dotarł do namiotu króla, dla retrospektywnego badacza, jakim jest Sahlins, stało się jasne, że w decydującym momencie Cook i Kalaniopu’u, czyli „Bóg i Król, przeciwstawiają się sobie jako kosmiczni adwersarze”519. W jednej magicznej chwili Cook, zdaniem Sahlinsa, przechodzi metamorfozę od istoty będącej obiektem czci do przedmiotu wrogości, co ostatecznie prowadzi do jego zbiorowego mordu520, a następnie rytualnego złożenia jego ciała w ofierze przez hawajskiego króla521. Przykładowa analiza Sahlinsa, którą nie będę się teraz szczegółowo zajmował, ponieważ nie jest to głównym celem mojej pracy, doskonale obrazowała proces, w którym dla aktorów społecznych zaciera się różnica między historią a rytuałem. 518 519 520 521 T.H. Eriksen, Małe miejsca, wielkie sprawy, Warszawa 2009, s. 242. M. Sahlins, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg…, s. 124. Tamże, s. 124. Tamże, s. 125. 143 �Wnioski do jakich dochodzi Sahlins, spotkały się z ostrym sprzeciwem innego antropologa, Gananatha Obeyesekerego, który daje im wyraz na łamach książki Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku522. Jak słusznie zauważa Geertz, robi tak raczej z pobudek moralnych i politycznych, niż w wyniku podważenia empirycznych dowodów, jakie zebrał i strukturalnie opracował Sahlins523. Obeyesekere nie chce się zgodzić z Sahlinsem, który między innymi przedstawia tubylców, jego zdaniem, jako irracjonalnych ludzi, którzy Cooka mylili z bogiem. Nie chcę dalej wchodzić w szczegóły tego, w istocie ideologicznego sporu, jaki wywołał Obeyesekere. Moim zdaniem, tubylcy ówcześnie zamieszkujący Hawaje stali przed takim samym problemem jak tubylcy z Rosji czy współcześni nam Polacy, którzy w specyficznych okolicznościach mito-logicznych mają problem z odróżnieniem znaku od nazwy własnej, możliwych narracji na temat rzeczywistości, które są brane w istocie za samą rzeczywistość. Przypomnę raz jeszcze przykład z Uspienskiego: W Rosji w XVIII wieku przeciwnicy Piotra I nazywali go „antychrystem”. Przy tym dla jednych był to sposób charakterystyki jego osoby i działalności, inni zaś wierzyli, że Piotr rzeczywiście jest Antychrystem. Jak widzimy, ten sam tekst może funkcjonować bardzo różnie524. Innymi słowy – nie chodzi o to, żeby uznać fakt, że dla wszystkich Hawajczyków kapitan Cook był Lono, ale raczej o zrozumienie, w jakim kontekście Cook ze statusem Lono wywołał kryzys strukturalny, który następnie został zażegnany wraz z jego śmiercią (w kolektywnym mordzie) i rytualnym złożeniu w ofierze przez hawajskiego króla. Można sobie jednak zadać pytanie, co z tego specyficznego mordu – dokonanego pod koniec XVIII wieku gdzieś na 522 523 524 G. Obeyesekere, Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, Kraków 2007. C. Geertz, Stan antropologicznej sztuki…, s. 127. B. Uspienski, Mit – imię – kultura…, s. 66. 144 �egzotycznych, dla współczesnych Polaków, Hawajach – wynika dla prowadzonego tutaj śledztwa? Śpiesząc z odpowiedzią, chciałbym za Sahlinsem zwrócić uwagę na fakt, że w sprzyjających okolicznościach dochodzi do sytuacji, w których historyczne działania stają się projekcją relacji mitycznych525 właściwych dla każdej kultury. Każde społeczeństwo, nie wykluczając także nam współczesnego, ma osobliwą mitopoetykę, która kryje się za konkretnymi mitopraktykami526, możliwymi do rozszyfrowania przez antropologów, którzy starają się zrozumieć wydarzenia historyczne w ich specyficznie kulturowym kontekście. Tak właśnie dochodzi do możliwych obserwacji „strukturalnych splotów okoliczności”, które w ujęciu Sahlinsa oznaczają: Praktyczną realizację kategorii kulturowych w określonym kontekście historycznym, wyrażających się w działaniu historycznych sprawców mających określone interesy (…). Struktura splotu okoliczności jako pojęcie ma wartość strategiczną przy określaniu ryzyka symbolicznego (np. odniesienia) i selektywnych reifikacji (np. dokonywanych przez tych, którzy są u władzy)527. Zatem w ujęciu Sahlinsa każdy kryzys polityczny jest w istocie kryzysem mitopolitycznym528. Taki kontekst wydarzeń historycznych powoduje, że kluczowi aktorzy społeczni, czyli tzw. postacie znaczące, które się nimi stały na mocy strukturalnego splotu okoliczności529, muszą dźwigać strukturalne brzemię530 swoich postaw i czynów, stając się częścią kryzysów mitopolitycznych w konkretnym kontekście układów kulturowych i społecznych. 525 526 527 528 529 530 M. Sahlins, Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia historii, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 67. Tamże, s. 67, M. Sahlins, Jak myślą „tubylcy…, s. 106. Tenże, Wprowadzenie, [w:] Tenże, Wyspy historii…, s. 14. Tenże, Kapitan James Cook, jako umierający Bóg…, s. 142. Tenże, Kultura i sprawstwo w historii, [w:] Tenże, Z przeprosinami dla Tukidydesa…, s. 132. Tenże, Różne czasy, różne zwyczaje: antropologia historii…, s. 62. 145 �Przechodząc do pogłębionego studium przedmiotu, chciałbym wytłumaczyć się ze specyficznej postawy wobec wydarzeń historycznych. Za sugestią mistrzów, takich jak: Uspienski, Girard, Turner czy Sahlins, także i dla mnie opowiadanie historii to nic innego, jak: (...) relacjonowanie od początku tego, czego wynik jest już znany, przy czym znajomość wyniku decyduje o doborze (z archiwum) kolejnych epizodów opowieści 531. Nie jest zatem zaskoczeniem, że właśnie stałe elementy kompozycyjne wyabstrahowane z analizy morfologicznej starotestamentowej sagi ujętej w kontekst kryzysu ofiarniczego oraz dramatu społecznego zdeterminuje „rytm historyczny” prezentowanych wydarzeń. Pod pojęciem „rytm historyczny”, znowu za Sahlinsem, rozumiem: Zagęszczenie wydarzeń w danym przedziale czasowym, przy czym kryterium decydującym o tym, co liczy się jako wydarzenie, jest znaczenie dla ostatecznego wyniku 532. Zdaniem amerykańskiego antropologa – to właśnie wydarzenie wywołuje zmiany w postrzeganiu czasu przeszłego i nadaje moc szerszemu ładowi społecznemu, reifikując je i uosabiając w postaciach konkretnych aktorów społecznych533, takich jak interesująca mnie postać Józefa Piłsudskiego. 531 532 533 Tenże, Kultura i sprawstwo w historii…, s. 129–130. Tamże, s. 131. Tamże. �Józef Piłsudski pojawia się na scenie534 Jeśli po wiekach historycy będą wyrokować o istnieniu ludzi na podstawie zachowanych życiorysów – dojdą być może do wniosku, że Piłsudski w ogóle nie istniał. Że został wymyślony przez poetów ku pokrzepieniu serc małego, cierpiącego niewolę narodu 535. Trudno się nie zgodzić z faktem, że Józef Piłsudski jest jedną z najbardziej zmitologizowanych postaci w historii Polski i jedną z najważniejszych postaci dwudziestolecia międzywojennego536. Dziesiątki książek, niezliczone ilości artykułów na jego temat już mogą stanowić pewną miarę ważności tego bohatera w polskiej mito-historii537. Piłsudski już za życia konsekwentnie kreował swoją legendę, będąc nie tylko człowiekiem czynu – jak lubił o sobie mówić, ale także człowiekiem słowa, który bardzo rzetelnie „przykładał się do procesu mitologizacji własnej osoby”538. Ten płodny autor, który pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką, nigdy nie zapomniał, że słowo ma „wielką magiczną moc”539. Z oczywistych względów Józef Piłsudski interesuje mnie z jednej strony jako postać, która stopniowo została pochłonięta przez symbol bohatera mitycznego, którego mito-logicznym przeznaczeniem, jeszcze raz to przypomnę, jest przeciwstawienie się siłom będącym transformacją pierwszego 534 535 536 537 538 539 Ta część rozdziału II jest rozwinięciem artykułu, który napisałem z Markiem Pawlakiem: Antropologia dramatu społecznego. O mechanizmach wykluczenia w walce politycznej Józefa Piłsudskiego, [w:] B. Płonka-Syroka, K. Marchel (red.), Wykluczanie. Społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, Wrocław 2010, s. 299–318. B. Urbanowski, Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997, s. 11. J. Faryś, Rola Józefa Piłsudskiego w II Rzeczypospolitej, [w:] J. Faryś, T. Sikorski (red.), Józef Piłsudski (1867–1935). Polityk – wódz – mąż stanu, Szczecin 2006, s. 7–16. A. Czubiński, Józef Piłsudski (1867–1935). Legenda i rzeczywistość, [w:] A. Czybiński (red.), Józef Piłsudski i jego legenda, Warszawa 1988, s. 29–58. W. Wójcik, Józef Piłsudski w legendzie literackiej, Kielce 1999, s. 7. Tamże. �stworzenia i jego dwuznaczności. Z drugiej strony Piłsudski interesuje mnie jako symbol kardynalny, który zrealizował scenariusz odpowiadający z grubsza strukturze postaci starotestamentowego Dawida lub, jak kto woli, mito-logice postaci bohatera bajki magicznej. Pytanie, na ile świadomie Józef Piłsudski wpisał się w postać symboliczną, która wprawia w ruch mechanizm rytualny, pozostanie już na zawsze bez jednoznacznej odpowiedzi. Mimo to nie chciałbym z tego powodu zatrzymywać toku śledztwa. Są liczne poszlaki, takie jak na przykład Przemówienie przez radio w ósmą rocznice odzyskania niepodległości autorstwa Józefa Piłsudskiego, które świadczyć może o myśleniu synkretycznym silnie obecnym w przedstawieniu ówczesnej sytuacji mito-politycznej w Polsce. Nie byłoby w nim nic interesującego, gdyby nie dwa równie interesujące fakty. Po pierwsze, przemówienie zostało wygłoszone przez radio do narodu kilka miesięcy po przewrocie majowym 1926 roku. Po drugie, jego budowa strukturalnie odpowiadała bajce magicznej. Dzięki takiemu zabiegowi Piłsudski postanowił wytłumaczyć wszystkim słuchaczom radia, czym był zamach stanu i jaką odegrał w niej rolę nasz magiczny bohater. Zanim jednak przyjrzymy się nieco bliżej i tej poszlace, musimy pamiętać, że śledztwo należy prowadzić po kolei i na tyle szczegółowo, żeby dostrzec, iż sam życiorys Piłsudskiego w ciekawy sposób pokrywa się z losem bohatera mito-logicznego, takiego jak choćby starotestamentowy Dawid. Nie bez znaczenia jest także fakt, że po zamachu majowym w 1926 roku piłsudczycy rozwijali własny program wychowawczy we wszystkich ówczesnych podręcznikach historii, w których silnie zmitologizowana postać Piłsudskiego stanowiła symbol cnót i zachowań narodowych. W ramach wychowania państwowego konsekwentnie zrównywano także interes państwowy z działalnością polityczną Marszałka540 co, w oczywisty 540 W. Paruch, Mit Rzeczypospolitej w piłsudczykowskiej myśli politycznej. Między wiedzą historyczną a wizją polityczną, [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, Tom I, Toruń 2010, s. 320–330. 148 �sposób, przyczyniało się do umocnienia symbolu tego polityka541, który kształtował i nadal kształtuje świadomość narodową i historyczną wielu Polaków542. Przez następne lata, aż po naszą współczesność, postać Piłsudskiego jak i kluczowe wydarzenia związane z jego działalnością polityczną i wojskową stały się symbolami źródłowymi konsekwentnie wykorzystywanymi w rozmaitych rywalizacjach politycznych543. Na tym etapie postępowania chciałbym przede wszystkim skoncentrować swoją uwagę badawczą na Józefie Piłsudskim, jako postaci mito-historycznej, która umiejętnie wykorzystywała swoją wyjątkową pozycję do generowania dyskursu publicznego oraz tworzenia specyficznej narracji, stosując przy tym foucaultiańskie mechanizmy selekcji, kontroli i doboru. Owe mechanizmy konsekwentnie budowały grunt symboliczny pod proces selekcji ofiarniczej przeciwników politycznych Piłsudskiego, których wykluczenie stworzyło z kolei okoliczności niezbędne do zakończenia ówczesnego dramatu społecznego. W ten sposób zrytualizowanie dyskursu przez Piłsudskiego, służyło mu za niezbędną podstawę wprowadzanych w życie zabiegów mito-politycznych. Świetnie ujął to Michel Foucault: 541 542 543 H. Składanowski, Postać Józefa Piłsudskiego w podręcznikach do nauczania historii w szkołach powszechnych II Rzeczypospolitej, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek– Toruń 2007, s. 183–195, A. Sepkowski, Romantyczno-heroiczna mityzacja osoby Józefa Piłsudskiego, [w:] Z. Karpusa, G. Radomski, W. Wojdyła (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008, s. 101–118. P. Cichoracki, Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918–1939, Kraków 2005, H. Hein-Kircher, Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926–1939, Warszawa 2008. M. Golon, Józef Piłsudski w powojennej historiografii polskiej oraz propagandzie, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), dz. cyt., s. 196–221, A. Adamczyk, „Epoka geniuszu Komendanta”. Miejsce argumentacji historycznej w próbach kreowania politycznej rzeczywistości w amyśli obozu piłsudczykowskiego po 1939 roku, [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010, s. 331–343. 149 �Rytuał określa kwalifikację, jakie musi mieć jednostka, która mówi (i która w grze dialogu, interrogacji, recytacji powinna przyjmować taką, a nie inną pozycję i formułować takie, a nie inne wypowiedzi), definiuje gesty, zachowania, okoliczności i cały zbiór znaków nieodzownie towarzyszących dyskursowi; wreszcie rytuał ustala domniemaną lub narzuconą skuteczność słów, ich oddziaływanie na tych, do których są skierowane, i wyznacza granice ich wartości przymuszającej. Dyskursy religijne, prawne, terapeutyczne, a częściowo także polityczne nie dają się oddzielić od ustawionego rytuału, który determinuje zarówno właściwości jednostkowe, jak i przyjęte role podmiotów mówiących544. W interesującym mnie kontekście dramatu społecznego, to właśnie osoba Józefa Piłsudskiego – pochłonięta przez symbol „prawego i sprawiedliwego” – zyskała owe „moce” selekcji i regulacji dyskursu. Uważam, iż Józef Piłsudski w doskonały sposób wpisuje się w logikę dramatu społecznego, także dlatego że staje się postacią, która kanalizuje zbiorową przemoc545, kierując ją na swoich przeciwników politycznych i wpisując ich we wspomniane już symboliczne typy. Używając konsekwentnie języka magicznego, Piłsudski prowadzi do ich wykluczenia z życia społecznego, wrzucając ostatecznie w symboliczną kategorię „kozłów ofiarnych”. Zatem – to właśnie Piłsudski rytualizuje i kwalifikuje słowa, to on także ustala role podmiotów mówiących, a w konsekwencji dystrybuuje i zawłaszcza dyskurs wraz z jego władzą i wiedzą. Mechanizmy te wprowadza zaś jako uprzywilejowana (symboliczna) w strukturalnym splocie okoliczności postać dramatu społecznego. Tym samym Piłsudski analogicznie – mimo zasadniczych różnic – do biblijnego Dawida, posiadł moc, która predestynuje go do przeprowadzenia społeczeństwa przez cztery fazy dramatu społecznego wpisanego także w mito-logikę kryzysu ofiarniczego. Pomijając, być może ważne dla niektórych istotne, informacje dotyczące tej postaci, chciałbym się skoncentrować tylko na wydarzeniach kluczowych, odpowiadających stałym elementom kompozycyjnym dramatu społecznego. 544 545 M. Foucault, dz. cyt., s. 28–29. P.A.J. Cezar de Castro Rocha, dz. cyt., s. 11. 150 �Jak zaznaczyłem Marszałek używał biegle i powszechnie języka noszącego znamiona magicznego, bez użycia którego podział na symboliczne typy nie mógłby być skutecznie zainicjowany. Specyfika tego języka polega na jego rytualizacji i pragmatyczności, która, jak łatwo się domyśleć jest ściśle związana z ostatecznym celem, którego jest ilustracją, czyli przygotowaniem społeczeństwa do zgody na złożenie w ofierze symbolicznych przedstawicieli pierwszego porządku uznawanego przez Piłsudskiego za przyczynę kryzysu społecznego. Trzeba przy tym pamiętać, że zawsze: Wróg musi się wcielić w konkretne osoby bądź – przynajmniej – w konkretne grupy. Stąd pospieszne i spektakularne nominacje na wrogów. (…) W takich przypadkach chodziło o szybkie wyznaczenie osób – symboli, ku którym winna się skierować społeczna nienawiść. Symbol łatwych do manipulowania i podkreślających podział na swoich i obcych. (...) Wrogów traktowano w dwojaki sposób. Jako potężną grupę, mającą tzw. zagraniczne powiązania (…), ale także jako odseparowane jednostki, będące jakby ekspozyturami obcości i zakłócające normalny tok życia narodowego546. Charakterystyczną procedurą dla tego typu języka: (...) jest narzucanie wyrazistego znaku wartości; znak ten, prowadzący do przejrzystych polaryzacji, nie ma prawa budzić wątpliwości, jego punktem docelowym jest zdecydowana, nie podlegająca zakwestionowaniu ocena. Częstokroć oceny prowadzące do podziałów dychotomicznych stają się ważniejsze od znaczenia. Znaczenia mogą być niejasne i nieprecyzyjne, oceny zaś – muszą być wyraziste i jednoznaczne. W konsekwencji powstaje zjawisko, które określiłbym jako luźną semantykę. Znaczenie zostaje podporządkowane ocenie; czasem nie jest ważne, co dane słowo znaczy, ważne jest zaś, jakie kwalifikatory z nim się wiążą (dobry/zły, nasz/obcy, postępowy/wsteczny itp.). To, co ujawnia się zwykle w wypowiedzi, tutaj występuje już na poziomie języka. (…) Można by powiedzieć, że nowomowa – bądź język magiczny – w dużo większym stopniu niż inne style społeczne składa się z elementów przeinterpretowanych547. 546 547 M. Głowiński, Nowomowa po polsku, Warszawa 1990, s. 65–66. Tamże, s. 8. 151 �Innymi słowy, język ten można określić jako jednowartościowy548, generujący transparentne układy polaryzacji, które z niebagatelną mocą ingerują w istotny kształt rzeczywistości społeczno-kulturowej. Jeszcze raz warto przypomnieć, że to, co jest charakterystyczne dla magii, to właśnie jej fundamentalny związek z językiem. Mauss i Hubert uważali, że: (...) wszystkie magie spekulowały na przeciwieństwach, na opozycjach: powodzenie i pech, zimno i ciepło, woda i ogień, wolność i przymus itd. Wiele rzeczy ugrupowano na zasadzie przeciwieństw i posługiwano się ich opozycyjnym charakterem. Będziemy zatem uważali pojęcie przeciwieństwa za specyficzne pojęcie magii549. Zatem stosowanie zasady binarności na płaszczyźnie językowej stanowi przesłankę wskazującą o użytych zabiegach magicznych charakterystycznych tak dla dramatów społecznych oraz ich specyficznych rozwinięć będących w istocie kryzysami ofiarniczymi. Można zatem zaryzykować stwierdzenie, iż istnieje ścisły związek pomiędzy teorią magii a analizą dyskursu w okresach wprawiania w ruch rytualnych modeli rywalizacji symbolicznej. W tym kontekście należy pamiętać o niezwykle istotnych słowach Michela Foucaulta, który pisał, że: (...) w każdym społeczeństwie wytwarzanie dyskursu jest równocześnie kontrolowane, selekcjonowane, organizowane i poddane redystrybucji przez pewną liczbę procedur, których rolą jest zaklinać moce i niebezpieczeństwa, zawładnąć przypadkowością zdarzeń, wymknąć się ciężkiej, niepokojącej materialności550. Z mojego punktu widzenia warto pokrótce przedstawić kontekst mito-historyczny, który ukształtował samego Piłsudskiego, jak i przygotował społeczeństwo na pojawienie się postaci historycznej, która 548 549 550 Tamże. M. Mauss, H. Hubert, Zarys ogólnej teorii magii, [w:] M. Mauss (red.), Socjologia i antropologia, Warszawa 2001, s. 95. M. Foucault, dz. cyt.., s. 7. 152 �mogłaby być pochłonięta przez symbol kardynalny „prawego i sprawiedliwego”. Przełom wieku XIX i XX podtrzymywał i sprzyjał romantycznym wzorcom myślenia mitycznego: Wiara w Opatrzność i w to, że Opatrzność ześle genialną jednostkę, była pochodną dominującego w naszej kulturze nurtu romantycznego i centralnego dla romantyzmu polskiego, mitu mesjanistycznego. Kult indywidualizmu i uznanie szczególnej roli wybitnej jednostki, apoteoza walki, nurt autorytarny – sympatyzowanie z silną władzą, to wszystko bardzo bliskie jest wyobrażeniom o praktyce politycznej okresu romantycznego, walce narodowo-wyzwoleńczej, działalności konspiracyjnej, która wymagała takich postaw. (…) Wierzono w ideę ofiary, ofiary krwi, która stanowi niezbędny składnik wypełnienia się mitu sprawiedliwości dziejowej. Silne były emocjonalnie motywowane pragnienia odegrania się za wszystkie klęski i upokorzenia 551. Powstańcza tradycja była silnie obecna w mentalności przedstawicieli zarówno środowisk prawicowych, jak i lewicowych. Deklaracje polityczne sugerujące podział na lewicę i prawicę nie odgrywały w przypadku „romantycznej mentalności”552 istotnej roli. Warto jednak podkreślić istnienie innego ważnego elementu silnie ugruntowanego w świadomości społecznej tamtego okresu, chodzi tutaj o: (...) ideał państwa, porządku prawno-politycznego, sprawiedliwości społecznej, jaki stanie się udziałem tych, którzy doczekają własnego państwa 553 . To właśnie idea mesjanistyczna odgrywała fundamentalną rolę w kreowaniu wizji nieistniejącej jeszcze Rzeczpospolitej. W tym kontekście bardzo istotna wydaje się uwaga Andrzeja Walickiego, przypominająca, że: 551 552 553 T. Biernat, Józef Piłsudski – Lech Wałęsa. Paradoks charyzmatycznego przywództwa, Toruń 1999, s. 103. M. Janion, Romantyzm i historia, Warszawa 1978, s. 567. T. Biernat, dz. cyt., s. 104. 153 �(...) w romantycznym mesjanizmie polskim przeważał aspekt uniwersalistyczny: odrodzenie Polski miało być przecież „początkiem nowego świata”, świata, w którym nastąpi „uspołecznienie społeczeństw” i powszechna chrystianizacja stosunków politycznych554. Ta, bardzo ogólnie naszkicowana, sytuacja polityczna panująca w Polsce z grubsza określana jest przez historyków jako „wyjściowa” dla długo oczekiwanego przeobrażenia politycznego. Nie interesowałby mnie ten mniej lub bardziej faktyczny kontekst, gdyby nie to, że sam Piłsudski w słynnym tekście Jak stałem się socjalistą pisał w podobnym tonie o atmosferze panującej w swoim domu rodzinnym. Duch panujący w tym miejscu przepełniony był „świeżym wspomnieniem o klęsce narodowej 1863 r.”555. Choć przyszły Naczelny Wódz urodził się cztery lata po upadku powstania styczniowego, tak pisał o nastrojach, jakie temu wydarzeniu towarzyszyły w jego domu: Matka, nieprzejednana patriotka, nie starała się nawet ukrywać przed nami bólu i zawodów z powodu upadku powstania, owszem, wychowywała nas, robiąc właśnie nacisk na konieczność dalszej walki z wrogiem ojczyzny. Od najwcześniejszego dzieciństwa zaznajamiano nas z utworami naszych wieszczów, ze specjalnym uwzględnieniem utworów zakazanych, uczono historii polskiej, kupowano książki wyłącznie polskie. Ten patriotyzm rewolucyjny nie miał określonego kierunku społecznego556. Nie mniej istotne jest to, że jak sam Piłsudski wspominał, pozostawał pod wielkim wpływem twórczości Słowackiego, Krasińskiego i Mickiewicza. Co więcej, Józef Piłsudski nie ograniczał się tylko i wyłącznie do literatury dotyczącej Polski. Jak sam pisał: 554 555 556 A. Walicki, Między filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu, Warszawa 1983, s. 22. J. Piłsudski, Jak stałem się socjalistą, [w:] L. Wasilewski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. II, Warszawa 1989, s. 49. Dla większej jasności wypowiedzi J. Piłsudskiego, zrezygnowałem z archaicznej pisowni niektórych wyrazów, ingerując tym samym w oryginalny tekst. Tamże. 154 �Najwyższe wrażenie sprawiały na mnie książki opisujące byt narodów klasycznych Greków i Rzymian. Prawdopodobnie dlatego, że były przepełnione szczegółami walk o ojczyznę i opisami bohaterskich czynów. Oprócz tego byłem rozkochany w Napoleonie i wszystko, co się tego mego bohatera tyczyło, przejmowało mnie wzruszeniem i rozpalało wyobraźnię. Wszystkie zaś marzenia moje koncentrowały się wówczas koło powstania i walki orężnej z Moskalami, których z całej duszy nienawidziłem, uważając każdego z nich za łajdaka i złodzieja 557. Poza inspiracjami literackimi istotny dla mnie pozostaje fakt, iż Piłsudski, jak zaznaczyłem wcześniej, postrzegał siebie jako „człowieka czynu”. Mimo zmieniającej się sytuacji politycznej na arenie międzynarodowej pozostawał zwolennikiem i inicjatorem walki zbrojnej w celu odzyskania przez Polskę i Polaków upragnionej niepodległości: Nasze klasy posiadające, zrażone wspomnieniami 1831 i 1863 roku (…) uważają wszelką myśl o walce zbrojnej za szaleństwo, a wszelkie dążenie w tym kierunku jako zasługujące na potępienie bezwzględne. Lecz rzućmy okiem na dzieje: nie było prądu politycznego, nie było hasła, które początkowo nie było potępiane; a zawsze najsilniej potępiano kierunki później zwycięskie. Ile gromów spadło na ideologów rewolucji francuskiej, jak silnie potępiano początkowo hasło zjednoczenia Włoch. W ubiegłym stuleciu pod koniec czwartego lat dziesiątka, kto nie brał za wariatów ludzi, głoszących, że Węgry winny walczyć, by stać się autonomicznym państwem? A jednakże – te swego czasu przez wszystkich trzeźwych za utopijne i szkodliwe uznane projekty, stały się rzeczywistością. To samo będzie z hasłem powstania zbrojnego558. Pomimo upływu lat Józef Piłsudski pozostawał nadal wierny ideom walki czynnej, co więcej – widział w nich symboliczną potrzebę i praktyczny sposób na odzyskanie niepodległości. Niech dowodem owej radykalnej postawy będzie poniższy cytat z jednego z jego pism: 557 558 Tamże, (podkreślenia Ł.P.M.). Tenże, Polityka walki czynnej, [w:] L. Wasilewski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. II, Warszawa 1989, s. 265–266. 155 �Chcę zwyciężyć, aby z walki i to walki na ostro, jestem nie zagajnikiem nawet a wprost bydlęciem, okładanym kijem czy nahajką. (…) Nie rozpacz, nie poświęcenie mną kieruje a chęć zwyciężenia, przygotowania zwycięstwa. Ostatnią moją ideą, której nie rozwinąłem nigdzie, jest konieczność w naszych warunkach wytworzenia każdej partii, a tym bardziej esowej funkcji siły fizycznej, funkcji, że użyję tak nieznośnego dla „humanitarystów” określenia (histeryczne panny, nieznoszące drapania po szkle, ale znoszące pranie ich po pysku) przemocy brutalnej. Tę ideę chciałem przeprowadzić w swojej działalności ostatnich lat i przyrzekłem sobie, że albo swoje zrobię albo zginę. Zrobiłem już dużo w tym kierunku, ale za mało, by móc wypocząć na laurach i zająć się serio przygotowaniem bezpośrednim do walki i teraz stawiam siebie na kartę. Chcę właśnie sobą, którego nazywano i szlachetnym socjalistą, i człowiekiem, o którym nawet wrogowie paskudztwa głośno nie powiedzą, człowiekiem zresztą, który ma trochę zasługi w kulturze ogólnonarodowej, podkreślić tę gorzką, bardzo gorzką prawdę, że w społeczeństwie, które walczyć o siebie nie umie, które cofa się przed każdym batem, spadającym na twarz, ludzie ginąć muszą nawet w tym, co nie jest szczytnym, pięknym i wielkim559. Nie można w żaden sposób pominąć tego, że ogromną rolę w tworzeniu symbolu kardynalnego, którego ucieleśnieniem stał się Piłsudski, odegrały właśnie jego działania konspiracyjne przed I wojną światową oraz zwycięstwa militarne, mające miejsce w trakcie jej trwania560. Szczególnie dzięki spektakularnym akcjom militarnym jeszcze przed 1918 rokiem Józef Piłsudski obrósł w legendę561 niezłomnego i zwycięskiego dowódcy. Mnie jednak nie interesują szczegóły walk, jakie on toczył i konkretne zwycięstwa jakie odnosił, lecz mito-poetyka tych czynów, dzięki której Piłsudski konsekwentnie budował swoją legendę. W tym kontekście interesujący wydaje się jego stosunek do wojny i to, w jakiej roli siebie stawiał: Z garścią małą ludzi, źle uzbrojonych i źle wyposażonych, rozpocząłem wojnę. Cały świat stanął wtedy do boju. Nie chciałem pozwolić, by w czasie, gdy na żywym ciele naszej ojczyzny miano wyrąbać mieczami nowe granice państw i narodów562. 559 560 561 562 [Za:] Z. Zygmuntowicz, J. Piłsudski o sobie. Z pism, rozkazów i przemówień komendanta, Warszawa 1989, s. 47. W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 7–95. B. Urbanowski, Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997, s. 155–268. J. Piłsudski, Rozkaz na pierwszą rocznicę wojny, [w:] W. Lipiński (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. IV, Warszawa 1989, s. 40. 156 �Ciekawe jest to, iż Piłsudski przedstawia tu siebie jako najważniejszego inicjatora czynnej walki w imię odzyskania długo oczekiwanej niepodległości Polski. Co ważne, czyni to tylko z garstką ludzi źle uzbrojonych, stając z nimi przeciwko wielkim mocarstwom. Niezwykle istotnym jest fakt, że w polskiej mitopoetyce Józef Piłsudski został zapamiętany jako wódz nieustępliwy i zwycięski w swojej przed-niepodległościowej działalności militarnej. Stanowił on odpowiedź na potrzeby ówczesnego społeczeństwa, a odzwierciedleniem tego jest choćby sposób określania go przez jemu współczesnych: Wielki człowiek to jakby wielkolud między karzełkami, jakby rosły dąb między marną krzewiną. Jakaż dziwna jest w nim siła, jakby cudownie dana od Ducha Świętego, iskra Boża, z której się rozpalają ognie dla oświecenia i ogrzania całej ziemi. (…) Nam potrzeba takiego człowieka daleko więcej niż innym szczęśliwym narodom; bo gdzie obcy zasiewają niezgodę, a jadem służalstwa zatruwają dusze – tam tylko jedna żelazna ręka może skupić wszystkie siły narodowe, z gromady niewolników zrobić karną mocną społeczność, zdolną do walki i zwycięstwa563. Można zatem uznać, że grunt pod scenariusz dramatu społecznego został należycie przygotowany. Józef Piłsudski w doskonały sposób wpisał się w kontekst mito-historyczny ówczesnych czasów. Naszego aktora społecznego stopniowo zaczął pochłaniać symbol kardynalny – symbol bohatera magicznego oraz reżysera zrytualizowanego dyskursu: Dyskurs – zauważa Foucault – z trudem da się sprowadzić do czegoś nieznaczącego; zakazy, które go dotykają, ukazują bardzo wcześnie i szybko jego związek z pożądaniem i władzą. Nie ma w tym nic dziwnego, skoro dyskurs – jak pokazuje psychoanaliza – nie jest wyłącznie tym, co ujawnia (lub ukrywa) 563 [Za:] K. Kawalec, Państwo a naród w dwudziestoleciu międzywojennym – spory nie zakończone, [w:] W. Wrzesiński (red.), Do niepodległości 1918, 1945, 1989. Wizje – drogi – spełnienie, Warszawa 1998, s. 186 . 157 �pożądanie, lecz także samym jego przedmiotem. Historia nieustannie dowodzi, że dyskurs jest nie tylko czymś, co tłumaczy walki i systemy panowania, lecz również tym, dla czego i poprzez co walczymy – jest władzą, którą usiłujemy zdobyć564. Pojawienie się Polski niepodległej na arenie międzynarodowej w 1918 roku, z mojego punktu widzenia, jest niezwykle istotne. To wydarzenie, którego rocznicę obchodzą Polacy 11 listopada, stanowi wyraźny próg w historii Polski. Pozostając w poetyce myślenia magiczno-religijnego, należy pamiętać, że: (...) każdy początek rodzi pewien delikatny problem. Bez wątpienia powoduje zachwianie równowagi, wprowadza nowy element, który musi zostać włączony w porządek świata przy możliwie najmniejszym jego zakłóceniu. Dlatego składnik zapoczątkowujący każdą serię jest uważany za niebezpieczny. Nikt nie waży się go przeznaczyć do powszechnego użytku. Z mocy prawa należy bowiem do boskości: składany jest w ofierze li tylko dlatego, że jest pierwszy, że zapoczątkowuje nowy ład, że jest przyczyną zmiany. Kiedy zbiór dojrzewa, należy go przeto najpierw uwolnić od ciążącej na nim zmazy, a dopiero potem przeznaczyć do spożycia. Tak więc bogom oddaje się pierwsze i najcięższe kłosy po zżęciu, pierwsze i najpiękniejsze owoce z sadów, pierwsze i najdorodniejsze warzywa z warzywników. Na jednostkach wyróżniających się szczególną świętością ciąży obowiązek wchłonięcia siebie niebezpiecznej mocy, jaka kryje się w ich nowości565. Podobne myślenie mito-magiczne, czy jak kto woli, sakralne można zauważyć w przedstawieniach politycznych Józefa Piłsudskiego, dotyczących odzyskania niepodległości: Gdy stanąłem na ziemi polskiej – pisał polityk – i losy złożyły mi w ręce kierownictwo sterem nawy polskiej, zdecydowałem natychmiast spróbować wyprzedzić wszystkich w Europie centralnej i wschodniej w pracy budownictwa państwowego wśród ogólnego chaosu. Spieszyć zaś trzeba było nie tylko przez wzgląd na otoczenie Polski. Wewnątrz było już dosyć chaosu, byłem nim po prostu przerażony. Przez pierwsze kilka tygodni nie napotkałem po prostu człowieka, grupy, partii, czy stronnictwa, które nie było opanowane megalomanią wyjątkową. Twierdzenie: ja, lub my i naród, to 564 565 M. Foucault, dz. cyt., s. 8. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 32. 158 �jedno – nie schodziło z ust, każdy to powtarzał, każdy rwał się do reprezentowania na swoją rękę Polski wewnątrz i zewnątrz. Byliśmy, zdaniem moim, tak przesiąknięci chaosem, że naturalny rozwój musiał prowadzić nie do praworządności (…), lecz do silnych starć wewnętrznych i do panowania samowoli grupowej czy partyjnej566. Społeczeństwo polskie, wraz z odzyskaniem niepodległości, zdaniem Piłsudskiego – jest usytuowane w nieokreśloności; w stanie, który można nazwać stanem liminalnym567. To, co charakterystyczne dla wewnętrznej sytuacji niepodległej Polski, to jej związek: (...) z kosmicznym chaosem, będącym także polem pierwotnych możliwości, możliwe jest powstanie czegoś nowego i zmiana, a także transformacja człowieka i społeczności 568. Od tego symbolicznego momentu polskie społeczeństwo zostaje przygotowywane do wzięcia udziału w rytuale przejścia. Nie przypadkiem Józef Piłsudski przedstawia je zatem jako „polityczne niemowlę”, które należy wychować, ukierunkować, nauczyć od początku właściwie odróżniać dobro od zła, prawdę od fikcji. Jednocześnie, stawia on siebie w roli „ojca” narodu i niepodległej Polski, a zatem to właśnie do niego należy podstawowe zadanie, jakim jest ukierunkowanie społeczeństwa i wytyczenie jedynej drogi rozwoju – wprowadzenie go w „dorosłość”: Masa społeczeństwa polskiego – pisał Piłsudski w liście do Romana Dmowskiego – jest rzeczą niczyją, luźnie chodzącą, nie ujętą w żadne kadry organizacyjne, nie posiadającą żadnych właściwie przekonań, jest masą bez kości i fizjonomii. O tę gawiedź politycznie bezmyślną, o przyciągnięcie jej choćby na jeden moment w jedną lub drugą stronę chodzi w pierwszym rzędzie tym wszystkim, którzy robią w Polsce politykę. Cel ten zaślepia i przesłania oczy na wszystko inne działaczom zdolnym prowadzić tylko zajadłe i konkurencyjne duszołapstwo. A ponieważ ogół społeczeństwa jest politycznym niemowlęciem, więc konkurencja musi dostosować swe metody do 566 567 568 J. Piłsudski, O powodach spiesznego powołania sejmu ustawodawczego, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. V, Warszawa 1990, s. 182. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 73. Ł. Trzciński, Mit bohaterski, Kraków 2006, s. 155–156. 159 �tego poziomu. Stąd spekulacja na najbardziej prymitywne i naiwne odruchy masy, stąd zapominanie o interesach całości państwa – jest regułą i normą, a deklaracja o Ojczyźnie – frazesem, z którym działalność deklamujących stoi w najzupełniejszej sprzeczności 569. Treść wspomnianego listu jest odzwierciedleniem stosunku Piłsudskiego do politycznego chaosu mającego miejsce w Polsce zaraz po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku. Piłsudski wiedział doskonale, że „nowy ład” musi zostać jak najszybciej ukonstytuowany, chaos musi zostać zamieniony w kosmos, a zatem: (...) złamawszy tysięczne przeszkody i silny opór wewnętrzny, mogłem złożyć swą władzę w ręce pierwszego Sejmu odrodzonej Polski 570. Jednocześnie na mocy uchwały z 20 lutego 1919 roku zostało mu powierzone dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa, aż do uchwalenia konstytucji. Z punktu widzenia analizy genezy sytuacji, która doprowadziła do dramatu społecznego, jest to jeden z kluczowych epizodów, który ujawnia, że nad pracą dotyczącą ustawy zasadniczej uwidoczniły się dwa obozy. Pierwszy z nich reprezentował swoją osobą Józef Piłsudski, który zmierzał do uchwalenia takich punktów konstytucji, które dawałyby prezydentowi oraz rządowi zwiększoną władzę. Zwolennicy drugiego stanowiska zmierzali z kolei do ograniczenia realnej władzy prezydenta i rządu. Wyrazem tego konfliktu są dzieje przesilenia rządowego w okresie czerwca i lipca 1922 roku. Symbolicznie rzecz ujmując, konflikt wynikający z prac nad ustawą zasadniczą fundującą porządek polityczno-prawny Polski niepodległej unaocznił istnienie dwóch zwalczających się paradygmatów. 569 570 J. Piłsudski, List do Romana Dmowskiego na temat sytuacji politycznej w Polsce i postawy Polaków wobec przedstawicieli obcych państw, [w:] J. Borkowski (red.) Wybór pism: Józef Piłsudski – o państwie i armii, Warszawa 1985, s. 80–83. Tenże, O powodach spiesznego powołania sejmu…, s. 182. 160 �W tym czasie Piłsudski rósł konsekwentnie w siłę, stając się „architektem zwycięstwa” w wojnie z bolszewicką Rosją z lat 1919– 1920. Naczelnik Państwa pełnił w tym okresie także funkcję Naczelnego Wodza. Zwycięska bitwa warszawska z 1920 roku przez wielu historyków uznana za bitwę, która ocaliła Europę przed inwazją ze wschodu, przyczyniła się do umocnienia mitu zwycięskiego i niezłomnego wodza i strukturalnie odpowiadała próbie, której sprostał Naczelnik Państwa, wpisując się w ten sposób w symboliczną rolę bohatera. W wyniku działań politycznych i nieustannego szukania kompromisu między „dwoma” paradygmatami, 14 grudnia 1922 roku kompetencje Józefa Piłsudskiego przejmuje pierwszy prezydent odrodzonej Polski – Gabriel Narutowicz. W ramach analizowanej tutaj gry społecznej można powiedzieć, że w efekcie rywalizacji dwóch obozów doszło do próby reintegracji społecznej, co symbolicznie zostało potwierdzone uchwaleniem konstytucji, oraz w akcie przekazania władzy przez Naczelnika Państwa – Piłsudskiego – 14 grudnia 1922 roku pierwszemu prezydentowi II Rzeczypospolitej – Gabrielowi Narutowiczowi. Fundamentalne dla rozwoju kolejnych wypadków tego szczególnego dramatu społecznego jest to, że pierwszy prezydent reprezentował państwo na zasadach zapisanych w konstytucji marcowej 17 marca 1921 roku, co tutaj ważne – konstytucji, na której ostateczne zapisy nie zgadzał się Piłsudski. Prawdziwym szokiem dla Piłsudskiego i momentem zwrotnym w jego karierze politycznej był zamach na prezydenta Narutowicza (16 grudnia 1922 roku), który pełnił swoją funkcję jedynie kilka dni. W narracji Piłsudskiego czas czynnego udziału w polityce zdawał się zatrzymać wraz z tym morderstwem: W literaturze przedmiotu, a zwłaszcza w tej jej części, która wyszła spod piór piłsudczyków, przełom, który po śmierci prezydenta w psychice Piłsudskiego nastąpił, akcentuje się niezwykle silnie (…). Szok, jak się zdaje, polegał przede wszystkim na ostatecznej utracie wiary w odrodzenie polskiej duszy (…). Wiary, że polskie społeczeństwo w pełni dojrzało do suwerennego, niepodległego bytu. Dlatego też, w rozumieniu Marszałka, demoralizującym je wciąż, a płynącym od politycznych partii prądom należało przeciwstawić 161 �i silny a niepodważalny autorytet, i w razie potrzeby nawet brutalność. Był to, jak się zdaje, decydujący impuls, który w konsekwencji doprowadził do maja 1926 roku 571. Zamach na pierwszego prezydenta II RP stał się jawnym przekroczeniem zasad moralnych – i jednoczesnym punktem, w którym świeżo ustanowiony ład polityczny zostaje ponownie naruszony, wprawiając w ruch, kolejny raz, agonistyczny model dramatu społecznego. Przypomnijmy, że: Owo naruszenie ładu może być wynikiem działania z premedytacją, sprokurowanego przez aktora/aktorów społecznych dla zademonstrowania autorytetu, a także w celu jego podważenia (…), albo po prostu działaniem spontanicznym572. Zdaniem Piłsudskiego sytuacja, która doprowadziła do morderstwa Narutowicza była ściśle związana z istnieniem w polskim społeczeństwie „stygmatów Wschodu”, które odtąd nieustannie przypisywał swoim przeciwnikom politycznym. Jak sam pisał: Starałem się bronić społeczeństwo przed nimi. Jako iluzjonista, tęskniąc do normalnego przejawu życia narodowego, jakim jest państwo polskie, szukałem czynników, danych, które niesie ze sobą rasa polska, w których się czuję dobrze, które potęgują siły jednostki i narodu. Bo cudza dusza – to rzecz niebezpieczna. Stygmat obcego ducha istnieje we wszystkich trzech zaborach. Dla mnie upokarzająca w sprawie Niewiadomskiego jest ta tajemnica Wschodu w nas573. 3 lipca 1923 roku Piłsudski wycofuje się z życia politycznego – porzuca przewodnictwo Ścisłej Rady Wojennej, udając się – jak sam to określa – na „emigrację” do Sulejówka. To wydarzenie strukturalnie odpowiada fazie kryzysu – symbolicznie rozpoczynając fazę liminalną. W tym szczególnym okresie, aż do zamachu majowego 571 572 573 W. Suleja, Józef Piłsudski, Wrocław 1995, s. 300. V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 112. J. Piłsudski, Wywiady z redaktorem „Kuriera Polskiego”, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 6. 162 �w 1926 roku Piłsudski podkreślał, że jego odosobnienie było efektem zaistnienia sytuacji politycznej, która jest niezgodna z jego sumieniem. Jak twierdził, nie chce brać udziału w życiu politycznym, w którym uczestniczą ludzie odpowiedzialni za śmierć pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej: W tej samej chwili, gdy Belweder, miejsce zaszczytu, miejsce honoru Polski, opuściłem, wszedł tam inny człowiek, wybrany legalnie aktem uroczystym, podpisanym przez marszałka sejmu. Oddałem mu władzę zgodnie z Konstytucją. Na moje miejsce przyszedł dla reprezentacji narodu całego i wszedł na tę ścieżkę, którą ja po trosze przetorowałem, człowiek inny. Nie rozważam jego zalet ani wad, nie omawiam jego wartości. Człowiek ten, jak ja, został wyniesiony ponad innych, dobrowolnym aktem włożony na niego obowiązek, że ma być naszym przedstawicielem, ma w pieczy mieć nasz honor, naszą godność. Ta szajka, ta banda, która czepiała się mego honoru, tu zechciała szukać krwi. Prezydent nasz zamordowany został po burdach ulicznych, obniżających wartość pracy reprezentacyjnej przez tych samych ludzi, którzy ongiś w stosunku do pierwszego reprezentanta, wolnym aktem wybranego, tyle brudu, tyle potwornej, niskiej nienawiści wykazali. Teraz spełnili zbrodnię. Mord karany przez prawo (…). Gdym sobie pomyślał na chwilę, że ja tych panów, jako żołnierz, bronić będę, – zawahałem się w swoim sumieniu. A gdym się raz zawahał, zdecydowałem, że żołnierzem być nie mogę. Podałem się do dymisji z wojska. To są, moi panowie, przyczyny i motywy, dla których służbę państwową opuszczam574. Według opisów Piłsudskiego z czasów „emigracji”, sytuacja polityczna, jaka nastała w Polsce, daleka była od sytuacji „odradzania się” Polski tuż po odzyskaniu niepodległości, kiedy okrzyknięto go Naczelnikiem. Z mojego punktu widzenia istotne jest to, że przez całe cztery lata jego nieobecności w polityce zdawał się konsekwentnie konstruować swoisty etos samego siebie i swoich legionów. Z pism tego okresu klaruje się jasna wizja Marszałka, z której wynika, że wraz ze swoimi żołnierzami posiadł „palmę pierwszeństwa” w tworzeniu ładu niepodległej Polski – innymi słowy, to on miał jedyną spójną wizję, według której możliwe było pojawienie się silnej i w pełni odrodzonej Polski wyłaniającej się z okresu chaosu. W ten 574 Tenże, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w „Bristolu”, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 33–34. 163 �sposób stopniowo i konsekwentnie Naczelnik demonizował okres „sejmokracji”, która wynikała z fatalnych zapisów w Konstytucji marcowej oraz przedstawicieli klasy politycznej, która ufundowała ten porządek. To myślenie, posiadające znamiona doktrynalne, miało na celu wykluczenie jakiejkolwiek innej wizji społeczeństwa niż ta, którą reprezentował Piłsudski i jego obóz: Doktryna – pisze Foucault – wiąże jednostki z określonymi typami wypowiedzi i w konsekwencji zakazuje im wszystkich innych. Działając zaś w drugą stronę, posługuje się pewnymi typami wypowiedzi, aby związać ze sobą jednostki i tym samym odróżnić je od wszystkich innych. Doktryna dokonuje podwójnego ujarzmienia, podporządkowuje podmioty mówiące dyskursom, natomiast dyskursy – co najmniej wirtualnym grupom mówiących jednostek 575. W konsekwencji w narracji założyciela Legionów ci, którzy do tej pory budowali ład świeżo odrodzonej Polski byli coraz radykalniej deprecjonowani. Oto kolejny przykład: Żyjemy w czasach, których prawo oszczerstwa i szarpania czci cieszy się nadzwyczajną swobodą, a nawet uznaniem. Państwa i narody, które na podstawie kłamstwa, na podstawie negowania prawdy podają myśl polityczną, dążą do zguby. Takie państwo zbliża się ku upadkowi. Prawo walki o byt jest prawem istnienia życia w świecie. Ten jest słabszy, kto buduje na kłamstwie i fałszu, w porównaniu z tym który buduje na prawdzie. Jak w walce wódz, który opiera się na kłamliwych wieściach, który się kłamliwymi raportami kieruje, idzie do przegranej, tak samo naród, który na kłamstwie buduje swe myśli, idzie do swej zguby. To dziwne prawo oszczerstwa, sugestia kłamliwa istnieje przede wszystkim w stolicy państwa, w Warszawie576. Dalej w tym samym wystąpieniu, Piłsudski – jako osoba niepiastująca żadnej funkcji politycznej – przedstawia swoją gotowość do walki z kłamstwem oraz oszczerstwem, które symbolicznie ucieleśniają kolejne sejmy: 575 576 M. Foucault, dz. cyt., s. 31. J. Piłsudski, Przemówienie na zjeździe legionistów we Lwowie, [w:] K. Świtalski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VI, Warszawa 1990, s. 79–80. 164 �Dzięki Bogu język w buzi mam przywieszony po legionowemu. Mam środki i sposoby. Niełatwo przejść nad nimi do porządku dziennego. Nie jedno z moich słów zostanie uwiecznione tam, gdzie oszczerstwa nie znajdą miejsca. W poszukiwaniu środków dla obrony czci, dla obrony honoru jestem bezwzględny. Jestem zdecydowany wyjść naprzód, aby szacunek dla pracy i państwa polskiego zdobyć577. Należy pamiętać, że diagnozując sytuację społeczno-polityczną kraju, Piłsudski konsekwentnie przedstawia historię Polski w kategoriach opozycji binarnych, stawiając jednocześnie na uprzywilejowanej pozycji siebie, oraz legiony, z którymi wziął czynny i skuteczny udział w walce o niepodległość: Zaszczyty, honory, zaufanie, jednozgodnie wyrażone, znowu wywołały mi gdzieś z zamierzchłej przeszłości wspomnienia dawne, wspomnienia przeklęte, gdzie były te sejmy, które kiedyś, bezładne i krzykliwe, o jednozgodność wołały i nigdy tej jednozgodności nie miały, gdyż jeden człowiek przez swawolę, jeden człowiek, płatny szpieg, o duszy pełnej brudu, mógł pracę państwa zniweczyć. Gdzie te wspomnienia, gdzie posłowie i dygnitarze na obcym żołdzie, w obcych kieszeniach, w obcych będący rękach, obcych słuchający rozkazów, płaszczący się, jak gad, przed obcymi, a tak dumni, a tak panoszący się w domu?! Gdzie te wspomnienia? Pierzchły, zginęły, bo znowu był akt moralny, akt odrodzenia. Znowu jest jednozgodność, ta niegdyś żądana, ta niegdyś wymarzona, ta niegdyś krzyczana i okrzyczana, ta jednozgodność w jednym akcie. Czy ktokolwiek to robił pod strachem, czy przez przyzwoitość, czy z powodu niemożności znalezienia innego wyjścia, czy kto robił to biernie, czy czynnie – to jest wszystko jedno, fakt jest, fakt historyczny, który skupił się na mojej osobie578. Piłsudski przez swoje liczne wystąpienia i wykłady zdaje się unikać komentowania ówczesnej mu sytuacji politycznej, wszak jak wiemy, postanowił zejść ze sceny politycznej. Poprzez konstruowanie etosu legionów i własnej osoby konsekwentnie jednak deprecjonuje polityków reprezentujących inny, „wrogi” paradygmat. Powołaniem Piłsudskiego według jego narracji jest przywrócenie 577 578 Tamże, s. 81. Tenże, Przemówienie wygłoszone na bankiecie w Sali Malinowej hotelu „Bristol”, przedstawiające przyczyny, z powodu których Piłsudski postanowił odejść ze służby wojskowej, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 166. 165 �„jednozgodności” narodu w walce z nieustannie odradzającym się wrogim „elementem” zagrażającym tak jemu jak i Polsce, a który nazywał „cieniem”: Był cień, który biegł koło mnie. Czy na polu bitwy, czy w spokojnej pracy, czy w pieszczotach dziecka – cień ten ścigał mnie i prześladował. Zapluty, potworny karzeł na krzywych nóżkach, wypluwający swoją brudną duszę, opluwający mnie zewsząd, nieszczędzący niczego co szczędzić trzeba – rodziny, stosunków, bliskich mi ludzi, śledzący moje kroki, przekształcający moją myśl – ten potworny karzeł pełzał za mną, ubrany w chorągiewki różnych kolorów – to obcego, to swego państwa, krzyczący frazesy, wymyślający jakieś historie, ten karzeł był moim nieodstępnym towarzyszem doli i niedoli, szczęścia i nieszczęścia, zwycięstwa i klęski. Moi panowie, powtarzam, nie znam zjawiska bardziej stałego metodycznie prowadzonego, jak to dotykania rodzinnych stosunków, przed którymi każdy człowiek się zatrzymuje, jak to dotykanie moich przyjaciół, mojego otoczenia, każdego ledwie człowieka, który się do mnie zbliżył, brudnymi rękami, brudną duszą, brudnymi słowami i brudnym, stęchłym powietrzem. Nie znam, moi panowie, zjawiska bardziej stałego, gdy przebiegam swoją historię za ubiegłe lata (…), a plucie to chrzczono wysokimi słowami, wysokimi hasłami. Była to praca tak zwana narodowa, praca tak zwana patriotyczna! Nie jest to tragizmem dla mnie. Wylęgać się takie zjawiska mogą tylko w bagnie niewoli, przez które narody przechodzą579. W słynnym odczycie z roku 1924 pt. Demokracja a wojsko Józef Piłsudski użył rozpalającego wyobraźnię magiczną porównania przedstawiającego „pochód ludzkości” w postaci konfliktu między „dziećmi swobody” oraz „dziećmi nakazu”. W ten sposób przedstawił relację, jak to sam określił: „pomiędzy miłością dla siły i mocy a między mdlejącą siłą swobody”580, między wojskiem a demokracją. Oto jak Marszałek siebie widział w owym konflikcie: Bóg zaszczepił w moje łono elementy siły i mocy nakazu, co posłuch wzbudzać umie. Dał mi w zalążku, w uczuciu, miłość dla mocy i siły. A jednocześnie przez długie życie przeszedłem z bojownikami demokracji. Dlatego to problemu owego szukałem. Szukałem rozwiązania, nie cofałem się przed załamaniami, które ultrafiolet daje, które ultrafioletem oślepiają. Nie chciałem być niewolnikiem, 579 580 Tamże, s. 166. Tenże, Odczyt „Demokracja a wojsko” wygłoszony w klubie społeczno-politycznym, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 178–185. 166 �szukałem swobody; byłem dzieckiem swobody – i dla niej, dla tej swobody mocy szukałem. A mocy bez siły nakazu i przymusu nigdzie nie znalazłem. I w tym wieczystym problemacie, w tej sprzeczności demokracji i wojska, byłem długo chowany. Problemat ten ujmowałem w ręce, nie czując wstydu ani niechęci, bo byłem dzieckiem swobody. Ale sprzeczności nakazu i swobody dotąd nie rozwiązałem. Problem ujmuję w oprawę i, jak kamień, go podaję. Zostaje próba rozstrzygnięcia581. Wspomniany fragment doskonale obrazuje rolę, jaką sobie przypisuje Piłsudski. Niemal wprost autor wskazuje na siebie jako ucieleśnienie, czy raczej upostaciowienie sacrum. Jak pisał francuski antropolog Roger Caillois: Świętość jako stała bądź ulotna własność przysługuje niektórym rzeczom (narzędzia kultu), niektórym istotom (król, kapłan), niektórym przestrzeniom (świątynia, kościół, miejsce wysokie, wzniesienie), niektórym okresom (niedziela, dzień Wielkanocny, Bożego Narodzenia itp.). Wszystko może się stać jego siedzibą i tym samym nabrać w oczach jednostki czy społeczeństwa nieporównywalnego z niczym prestiżu. Wszystko też może tę cechę utracić. Rzeczy nie posiadają jej bowiem same z siebie: otrzymują ją na mocy jakiejś tajemniczej łaski 582. 581 582 Tamże. R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 20. 167 ��Ten, który czysto i dokładnie czynił swoją powinność? Z przedstawień publicznych polityka wynurza się klarowny obraz przyczyny kryzysu gospodarczego i politycznego w Polsce. Winni takiej sytuacji są przeciwnicy polityczni pierwszego Marszałka, którzy stawiani są przez niego jako wrogowie narodu i stopniowo stają się zrównani z siłami chaosu, z którymi Polska już raz wygrała bój i zdobyła się tym samym na odzyskanie niepodległości. Z przedstawień Piłsudskiego wynika także, że społeczeństwo tkwi w pomieszaniu, natomiast Marszałek jest jedyną osobą, która ma siłę i determinację, żeby przezwyciężyć napierające zewsząd niszczące siły, jak już to wcześniej udowodnił, zwyciężając w wojnie polsko-bolszewickiej. Warto zwrócić uwagę na to, że nasz bohater występuje tutaj także w symbolicznej roli oskarżyciela 583 , który inicjuje mimetyczną przemoc. W maju 1926 roku Piłsudski uznał, że wybiła najdogodniejsza godzina przeprowadzenia przygotowanego już od pewnego czasu zamachu stanu 584 . W konsekwencji starć naruszających ład społeczny między piłsudczykami a przedstawicielami legalnej władzy politycznej pod przewodnictwem prezydenta Wojciechowskiego w ciągu trzech dni zginęło 379 żołnierzy i osób cywilnych, a około 920 zostało rannych 585. Poddając te wydarzenia symboliczno-magicznej interpretacji, nie można pominąć faktu, że 583 584 585 „Satan oznacza po hebrajsku «wróg», «przeciwnik», co Septuaginta przełożyła jako epiboulos («spiskujący przeciw»): znaczy również «oskarżyciel», co jest tłumaczone jak ho diabolo («potwarca», «oszczerca»)”, [w:] R. Girard, Widziałem szatana spadającego z nieba…, s. 104. H. Zieliński, dz. cyt., s. 183. Tamże, s. 185. �celem ataku oddziałów Piłsudskiego był Belweder. Istnieje tutaj pewne ciekawe podobieństwo tego typu działań symbolicznych kanalizujących przemoc. Jak zauważył Edmund Leach: W wielu częściach współczesnej Ameryki Łacińskiej, Afryki i Azji normalną metodą zmiany politycznego reżimu jest przewrót wojskowy. W zdecydowanej większości przypadków wystąpienie rozlewu krwi nie ma znaczenia. Insurekcja zamyka się w kilku godzinach i przywódcy obalonego rządu udają się na komfortową emigrację za granicę. Formy takiego zamachu są zupełnie zestandaryzowane: stanowi go militarny atak na Pałac Prezydencki. W wielu przypadkach oznajmia się później, że Prezydent był wówczas nieobecny. W całym tym przedsięwzięciu znaczną rolę odgrywają proklamacje (zaklęcia) prasowe i radiowe uzurpatorów wojskowych. Największa różnica między tym rodzajem działania, a działaniem mego wzorcowego czarownika jest taka, że włosy zamierzonej ofiary zastąpione są przez Pałac Prezydencki. Przewrót jest raczej działaniem ekspresyjnym niż technicznym, ale w dziewięciu wypadkach na dziesięć osiąga on zamierzony rezultat. Nie powinniście twierdzić, że magia i czary nigdy nie odnoszą skutku!586. Jak pokazuje ten przykład, działanie Piłsudskiego niewiele odbiega od praktyk stosowanych przez czarowników działających w ramach myślenia magicznego i pozwala mieć pewność, że ludzie w sprzyjających okolicznościach mito-historycznych myślą i starają się działać w bardzo podobny sposób587. Ta krótko trwająca wojna domowa 588 , która na stałe wpisała się w mito-historię Polski i stanowiła punkt centralny w fazie kryzysu, doprowadziła do dymisji rządu Wojciechowskiego oraz przejęcia władzy przez Piłsudskiego i jego współpracowników. Przewrót majowy i w jego wyniku śmierć wielu ludzi stał się także kluczowym wydarzeniem odebranym jako sygnał do poszu- 586 587 588 E. Leach, Kultura i komunikowanie, [w:] Tenże, A.J. Greimas (red.), Rytuał i narracja…, s. 45. R. Girard, Sacrum i przemoc…, s. 46. M. Sioma (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, Lublin 2007, Z. Karpusa, G. Radomski, W. Wojdyła (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008. 170 �kiwań kozłów ofiarnych 589. Nowy rząd rozpoczął daleko idące zmiany personalne, które z naszej perspektywy można nazwać rytualnymi. Henryk Zieliński tak opisuje ten okres: W ciągu kilku zaledwie miesięcy zmieniono 11 wojewodów (na 17 województw) i około 1/3 wszystkich starostów w powiatach. Działo się to często w atmosferze donosicielstwa i służalczej uległości niekiedy też szantażu 590 . Marszałek Rataj pełniący tę funkcję przed jak i po przewrocie majowym tak opisy wał okres sanacji: „Zaczęła żerować na sytuacji wszelkiego rodzaju kanalia. Podwładny mający urazę do swego przełożonego robił po prostu na niego donos, iż jest endek lub piastowiec, a nieraz dorzucał, że i „złodziej”, którego należy wysanować 591. Sanacja wymierzona była w ludzi uznanych za przyczynę nieustannego kryzysu. Język, jakim posługiwał się Piłsudski po przewrocie majowym, przyzwalał na tego typu zachowania, które uznał za niezbędne do długo oczekiwanego odrodzenia duszy narodu. Oto jeden z wielu cytatów: Głównymi powodami obecnego stanu rzeczy w Polsce – to jest nędzy, słabizny wewnętrznej i zewnętrznej – były złodziejstwa pozostające bezkarne. Ponad wszystkim w Polsce zapanował interes jednostki i partii, zapanowała bezkarność za wszelkie nadużycia i zbrodnie. W odrodzonym państwie nie nastąpiło odrodzenie duszy narodu 592 . W tym samym wywiadzie Piłsudski dokonuje niezwykle ważnej oceny: 589 590 591 592 Tutaj rozumiem ten termin także za Turnerem jako „«ofiara», w sensie ścisłym lub moralnym, która jest narzędziem przemocy symbolicznej użytej w celu przywrócenia równowagi”, [w:] V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 114. H. Zieliński, dz. cyt., s. 188. [Za:] Tamże. J. Piłsudski, Relacja prasowa „Kuriera Porannego” z przemówienia do przedstawicieli klubów poselskich, określającego stosunek do parlamentu, do posłów i do metod rządzenia, [w:] J. Borkowski (red.), Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, t. VIII, Warszawa 1990, s. 252–254. 171 �Naród odrodził się w jednej tylko dziedzinie, w dziedzinie walki orężnej, tzn. pod względem odwagi osobistej i ofiarności względem państwa w czasie walki. Dzięki temu mogłem doprowadzić wojnę do zwycięskiego końca. We wszystkich innych dziedzinach odrodzenia nie znalazłem. Ustawiczne waśnie personalne i partyjne, jakieś dziwne rozpanoszenie się brudu i jakiejś bezczelnej, łajdackiej przewagi sprzedajnego nieraz elementu 593. Oto jeszcze jeden cytat z Piłsudskiego: Wydałem wojnę szujom, mordercom i złodziejom i w walce tej nie ulegnę594. Podsumowując tę fazę dramatu społecznego, chciałbym jeszcze raz podkreślić, że wskazanie na obecność elementu „obcego” w polskim narodzie jest zabiegiem rytualnym, który w przedstawieniach Piłsudskiego uniemożliwia całkowite odrodzenie się właściwego narodu. W maju roku 1926 jasne się stało, że przeciwstawić się temu „obcemu elementowi” można tylko w walce orężnej, czyli w jedynej dziedzinie, w której zdaniem marszałka: „Naród się odrodził”. Po udanym zamachu stanu, jak zauważył Dariusz Kosiński, nastąpiło wyraźne nasilenie wykorzystania ceremonii do budowania pozycji i legendy Piłsudskiego595. Kolejne wydarzenia ukazywały, zdaniem Kosińskiego, Piłsudskiego jako: Bohatera, który wypełnił misję i testament wieków, dopełniając dramat rozpoczęty przez insurekcję kościuszkowską596. Najważniejszą z tych „akcji performatywnych” zrealizowanych przez Piłsudskiego w tym czasie był pogrzeb Juliusza Słowackiego na Wawelu w 1927 roku świetnie przedstawiony w szczegółach przez Dariusza Kosińskiego w książce Teatra polskie: historie – do 593 594 595 596 Tamże. Tamże. D. Kosiński, dz. cyt., s. 303. Tamże. 172 �lektury wszystkich zainteresowanych szczerze odsyłam. Z mojego punktu widzenia istotny jest jednak ostateczny cel, jaki przy tej okazji chciał osiągnąć Józef Piłsudski: Celem pogrzebu Słowackiego było nie tylko uczczenie poety – w większej mierze stanowił on ceremonię potwierdzenia i umocnienia jedności odnowionego państwa (obejmującego też ziemie Słowackiemu jako polskie nieznane: Gdynię, Pomorze, Śląsk), które w jego osobie zyskiwało odnowionego patrona. Z tym patronem w sposób szczególny połączony, a nawet wręcz utożsamiony, został Piłsudski, nazywany niekiedy kolejnym wcieleniem Króla-Ducha. W tym kontekście rangę symbolu zyskiwała scena powitania ciała Słowackiego przez Piłsudskiego na Wawelu – oto w siedzibie polskich królów dwa „awatary” narodowego ducha – poeta i wódz – spotykały się, by wzajemnie siebie uczcić, co jednocześnie oznaczało kolejne ustanowienie Marszałka uosobieniem tradycji narodowej597. W ten sposób rozpoczął się okres międzywojnia, który za Girardem można nazwać wyjątkowo obfitującym z jednej strony w akty prześladowcze, z drugiej w performatywne próby reintegracji społeczeństwa. Dokonując rekonstrukcji interesującego mnie dramatu społecznego, chciałbym skoncentrować się na dwóch wydarzeniach symbolicznych, charakterystycznych dla fazy „reintegracji”, następujących po sobie i tworzących specyficzny rytm historyczny, który odpowiada strukturalnie próbom skanalizowania przemocy i skierowania jej na przedstawicieli grup politycznych odpowiedzialnych, zdaniem zwolenników Piłsudskiego, za kryzys w społeczeństwie polskim. Chodzi tutaj oczywiście o najgłośniejszą w tych czasach sprawę brzeską (w latach 1931–1933), w wyniku której osądzeni i uwięzieni w twierdzy brzeskiej zostały osoby uznane za symbolicznych przedstawicieli opozycji politycznej rządów sanacji598 oraz przedstawicieli porządku opartego na Konstytucji marcowej. Drugim wydarzeniem było utworzenie i działanie obozu odosobnienia 597 598 Tamże, s. 304. R.M. Watt, Gorzka chwała. Polska i jej los 1918–1939, Warszawa 2005, s. 114. 173 �w Berezie Kartuskiej599, gdzie w latach 1934–1939 w głównej mierze osadzonymi byli ludzie uznani przez rosnącą w siłę dyktaturę polityczną za różnego rodzaju „antypaństwowców”. Bezpośrednim powodem powstania obozu był zamach 13 czerwca 1934 roku na ministra spraw wewnętrznych rządu sanacyjnego Bronisława Pierackiego. Wszystkie skazane i osadzone w twierdzy brzeskiej i Berezie Kartuskiej osoby stały się tym samym „kozłami ofiarnymi” w strukturalnym splocie okoliczności wpisanymi w symboliczną kategorię przedstawicieli zdeprecjonowanego porządku politycznego ufundowanego wraz z Konstytucją marcową. Surowa kara, która została im wymierzona, miała zagwarantować ostatecznie uspokojenie chaosu, reintegrację społeczeństwa i wprowadzenie ustrukturyzowania w życiu społecznym poprzez ustanowienie nowego i stabilnego ładu polityczno-społecznego wraz z uchwaloną 23 kwietnia 1935 roku Konstytucją kwietniową. Józef Piłsudski umarł 12 maja 1935 roku zaraz po wprowadzeniu w życie nowej konstytucji. Co ciekawe, pogrzeb Piłsudskiego był swoistego rodzaju powtórzeniem pogrzebu Słowackiego600, co miało ostatecznie przekształcić zmarłego polityka w obiekt kultu. Czas aby podsumowując historię gry społecznej, której główną postacią był Józef Piłsudski, ująć ją w ramy modelu trójfazowego schematu dramatu społecznego. Chciałbym przy tej okazji przedstawić także wyszczególnione wydarzenia symboliczne, które odpowiadają stałym elementom kompozycyjnym mechanizmu rytualnego. Uzupełnię model o trzy przebiegi charakterystyczne dla budowy bajki magicznej, które wyraźnie można wydzielić z mito-logiki życiorysu Piłsudskiego. Dzięki tym zabiegom stanie się jasne, że ów model ściśle łączy się z mito-historycznymi losami Polski od czasów odzyskania niepodległości w 1918 roku, aż po wejście w życie Konstytucji kwietniowej w 1935 roku. Postępując w ten sposób, 599 600 W. Śleszyński, Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Białystok 2003. D. Kosiński, dz. cyt., s. 304. 174 �chciałbym, aby czytelnik mógł także zrozumieć zrytualizowaną mito-logikę przechodzenia z chaosu w złoty wiek w kontekście interesującego mnie pogłębionego studium przedmiotu. Opis schematu, który znajduje się poniżej, postanowiłem rozpocząć od symbolicznej daty 11 listopada 1918 roku, kiedy to po 123 latach oficjalnie Polacy odzyskali niepodległość. W kontekście interesującego mnie dramatu społecznego data ta jest symbolicznym progiem w mito-historii Polski, bowiem określa wyłonienie się niepodległego państwa z okresu chaosu i niebytu. Od 1918 roku do 1922 roku rytm historyczny wyraźnie przyśpiesza. Piłsudski pełni funkcję Naczelnika Państwa, a podczas zwycięskiej wojny z bolszewicką Rosją nosi także tytuł Naczelnego Wodza. Jako bohater, który sprostał próbie zasadniczej – jakby ją nazwał Greimas – uchronił młode państwo polskie przed napierającym chaosem stając się symbolem paradygmatu, w ramach którego koncentrują się aktorzy niezgadzający się na ustanowienie ładu opartego na zapisach Konstytucji marcowej wprowadzonej w życie 17 marca 1921 roku. Politycy fundujący porządek polityczno-społeczny oparty na zapisach tej konstytucji w strukturalnym splocie okoliczności zostali zakwalifikowani do roli kozła ofiarnego przeznaczonego Azazelowi. Ich los miał przypieczętować proces brzeski. Józef Piłsudski w sprzyjającym kontekście mito-historycznym został natomiast pochłonięty przez symbol bohatera magicznego/ofiarnika, który potrafi skutecznie odróżnić złą przemoc od dobrej. Zamach na Gabriela Narutowicza – pierwszego prezydenta II RP, staje się wydarzeniem interpretowanym przez Piłsudskiego jako naruszenie ładu nieakceptowanej przez niego konstytucji, jak także słabości obozu politycznego, który nie był w stanie ochronić młodego państwa przed rozkładem. W sposób magiczny wszystkie środowiska polityczne przeciwne woli pierwszego Marszałka Polski sprowadzone zostają do kategorii symbolicznej bohatera fałszywego, bowiem nie sprostali próbie zasadniczej. W wyniku śmierci Narutowicza, Piłsudski postanawia wycofać się z polityki, udając 175 �się na „emigrację” do Sulejówka, co odpowiada drugiemu przebiegowi, a także pokrywa się z okresem narastającego kryzysu. W tym okresie Piłsudski konsekwentnie buduje mit siebie i swoich zwolenników, podkreślając konsekwentnie różnice między dwoma paradygmatami, które walczą między sobą o władzę polityczną nad „słabą” Polską. Okres ten odpowiada symbolicznej relacji między bohaterem (Piłsudskim – który sprostał próbie zasadniczej) a bohaterem fałszywym/królem (politykami, którzy nie sprostali próbie zasadniczej). W maju 1926 roku Józef Piłsudski prowadzi swoich żołnierzy do udanego zamachu stanu, dzięki któremu, w ciągu kilku dni, udaje mu się przejąć władzę w Polsce. Od tego symbolicznego wydarzenia rozpoczyna się faza działań odpowiadających przywracaniu równowagi. Niedługo potem Piłsudski rozpoczyna pełnienie roli dyktatora rządów sanacyjnych. Okres działalności Berezy Kartuskiej z jednej strony odpowiada strukturalnie próbie gloryfikującej Józefa Piłsudskiego, dzięki którym możliwe było osiągnięcie jednomyślności w procesie dążenia do przywrócenia równowagi. Z drugiej strukturalnie pokrywa się z selekcją ofiarniczą postaci, które wrzucone zostają w rolę ofiary przebłagalnej złożonej Bogu. Dla uważnego czytelnika nie jest zaskoczeniem, że ten przebieg odpowiada losowi bohatera/króla, który przekracza zakazy, składając w ofierze rytualnej przedstawicieli utożsamianych z fałszywym bohaterem/ królem sprowadzonych następnie do roli antagonistów, lub jak kto woli – wewnętrznych wrogów narodu. Wydarzeniem odpowiadającym fazie reintegracji jest oczywiście ustanowienie nowego ładu opartego na zapisach Konstytucji kwietniowej z 23 kwietnia 1935 roku. Śmierć Piłsudskiego 12 maja 1935 roku kończy rolę tej postaci w dramacie społecznym okresu międzywojennego. Nie mniej wprowadzenie w życie „właściwej” konstytucji strukturalnie odpowiada konsekwencji sprostania próbie 176 �gloryfikującej, symbolizującej początek pożądanego ładu „Złotego Wieku” trwającego do 1 września 1939 roku, kiedy to wybucha II wojna światowa. 1918–1922 1923–1926 1926–1935 Józef Piłsudski jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz (bohater) Józef Piłsudski na emigracji w Sulejówku Dyktatura Józefa Piłsudskiego III II 1) Ujawnienie dwóch rywalizujących paradgymatów 2) Piłsudski jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz wygrywa wojnę z bolszewikami 3) Ład oparty na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 roku 1918 4) Proces brzeski z 1930 roku 5) Obóz koncentracyjny w Berezie Kartuskiej od 1934 roku 6) Śmierć Józefa Piłsudskiego w 1935 roku IV I 1939 Schemat 5. Działania Józefa Piłsudskiego ujęte w ramy dramatu społecznego uwzględniającego także kluczowe wydarzenia w kontekście trzech przebiegów. Opis schematu: I) zamach na pierwszego prezydenta II RP 16 grudnia 1922 jako naruszenie ładu opartego na Konstytucji marcowej, II) Józef Piłsudski udaje się na dobrowolną emigrację do Sulejówka, „wycofując” się z aktywnego życia politycznego. Trwają przygotowania dyskursywne do zamachu stanu, III) zamach stanu w maju 1926 roku. Rozpoczynają się rządy „sanacji”, IV) ład oparty na Konstytucji kwietniowej z 23 marca 1935 roku strukturalnie odpowiada rozpoczęciu „Złotego Wieku” w Polsce, który kończy się wraz z rozpoczęciem II wojny światowej. 177 ��ROZDZIAŁ III Mechanizm ponownie zostaje wprawiony w ruch Czy nadal istnieje szansa, że coś, co zostało opracowane i zaprogramowane w najdrobniejszych szczegółach, może się jeszcze wydarzyć? Czy prawda, która została drobiazgowo i pieczołowicie dowiedziona, nadal ma szansę być prawdziwa601? Na moich oczach odbywał się proces, w którym przedstawiciele rywalizujących paradygmatów zostają stopniowo pochłonięci przez kategorie symboliczne, stając się paradygmatycznymi realizacjami scenariusza mito-logicznego. Rywalizacja polityczna przeniosła się w sferę rytualną. Gdy już do tego doszło, wszyscy biorący w niej udział, stali się więźniami ukrytego porządku, generującego możliwy rozwój wypadków. Podejmując próbę analizy dramatu społecznego przeradzającego się stopniowo w kryzys ofiarniczy moich czasów, musiałem przyjąć zatem specyficzną postawę. Jako antropolog nieuczestniczący w rywalizacji po żadnej ze skonf liktowanych stron przyjąłem perspektywę, która wydaje się niemożliwa do osiągnięcia przez osoby bezpośrednio zaangażowane w tego rodzaju konf likt. Rację miał Turner, podkreślając wielokrotnie, że aktorzy odgrywający role symboliczne w tym, czy innym tego rodzaju dramacie społecznym nie mają, czy raczej, mieć nie mogą całościowej wizji procesu, któremu ulegają. Dzieje się tak, ponieważ ich perspektywa: (...) jest ograniczona przez zajmowanie określonej pozycji czy nawet zespół sytuacyjnie sprzecznych pozycji, zarówno w trwałej strukturze swojej społeczności, jak i strukturze ról narzuconych przez dany rytuał. Co więcej uczestnik najprawdopodobniej kieruje się w swoich działaniach 601 J. Baudrillard, Wojny w zatoce nie będzie, [w:] Tenże, Wojny w zatoce nie było, Warszawa 2006. �różnorodnymi interesami, celami, sentymentami, zależnymi od jego pozycji, które osłabiają jego rozumienie całokształtu sytuacji. Jeszcze większą przeszkodą w obiektywnym oglądzie jest fakt, że ma on tendencję do uznawania za aksjomatyczne i podstawowe tych idei, wartości i norm, które są otwarcie wyrażane bądź symbolizowane przez obrzęd 602 . Podobnie myślał Girard, podkreślając, że uczestnicy kryzysu ofiarniczego, szukający kozła ofiarnego w celu jego rytualnego mordu muszą pozostać w niewiedzy co do istoty mechanizmu, którego stają się częścią. Dzieje się tak, bowiem jego zdaniem: Niewiedza pozwala każdemu trwać w złudnym przekonaniu, że ofiara jest naprawdę winna i już z samego tego powodu zasługuje na karę. Chcąc znaleźć kozła ofiarnego, nie można widzieć prawdy, a zatem nie można przedstawić ofiary jako kozła ofiarnego, lecz jako człowieka, który został słusznie skazany (…) Znaleźć kozła ofiarnego to nie wiedzieć, że się go znalazło 603 . Czy mogę zachować niezależną postawę rozumiejąc, jednocześnie że politycy Prawa i Sprawiedliwości konsekwentnie snują narrację której centralnym punktem staje się konieczność dokonania mordu rytualnego odpowiadającego losowi kozła ofiarnego, który w strukturalnym splocie okoliczności już w 1989 roku mógł zostać przeznaczony Azazelowi? Czy mogę zapomnieć, że w świadomości kosmologicznej tubylców, wśród których żyję, skutecznie przeprowadzona ofiara przebłagalna może stanowić warunek konieczny do nastania złotego wieku zapowiedzianego w postaci IV RP? Czy możliwe jest zachowanie dystansu badawczego, gdy jasnym się stało, że do „nowego ładu” prowadzić może dawna droga mordów rytualnych możliwych do dokonania jedynie w „stanie wyjątkowym” 604 , którego wprowadzenie umożliwia: 602 603 604 V. Turner, Las symboli…, s. 36. R. Girard, Początki kultury…, s. 90. G. Agamben, Stan wyjątkowy, Kraków 2008, s. 7. 180 �(...) fizyczną eliminację nie tylko przeciwników politycznych, ale również całych kategorii obywateli, których z jakichś przyczyn nie da się dopasować do określonego systemu politycznego605? Czy ujawnienie ukrytego porządku mechanizmu rytualnego pozwala zachować dystans do przedmiotu badań? Zdaniem Turnera – co chciałbym jeszcze raz powtórzyć – pochłonięci przez symbole ludzie zawsze mają gotowy scenariusz dramatu społecznego z całym repertuarem wzorców, poprzez które jest on kształtowany, a następnie kanalizowany w agonistycznym rozwoju wypadków, co objawia się przede wszystkim w specyficznych narracjach606 konstruujących specyficzne wyobrażenia „narodowe”607: Narracje te rodzą się w wyniku projekcji niezliczonych dramatów społecznych spowodowanych przez owe strukturalne napięcia, stają się zarazem pożywką dla kolejnych dramatów, dostarczając im retoryki i znaczeń608. Właśnie dlatego ujawnienie powinno się rozpocząć od przedstawienia schematu narracyjnego, w formie sekwencji wydarzeń odpowiadających wzorcowi, według którego niezwykle konsekwentnie była budowana opowieść o rzeczywistości Polski i Polaków po 1989 roku przez polityków Prawa i Sprawiedliwości. Decydując się na taki krok, nie mogłem pominąć wniosków płynących z niezwykle inspirujących analiz językowych z zakresu narratologii właśnie. To właśnie one przypominały z całą mocą czym jest broń słabego przed rzeczywistością ustalonego porządku – o czym wspominał Michel de Certeau. Tak o tym pisał Głowiński: (...) opowiadania tego typu, które w obrębie danej kultury uległy zaawansowanej schematyzacji, te, w których schematyzacja owa jest czynnikiem konstytutywnym i wyróżniającym, nie stanowi zaś elementu przypadkowego. Chodzi zatem o takie odmiany przekazów narracyjnych, których nie charakteryzuje 605 606 607 608 Tamże, s. 9. J. Wasilewski, Opowieści o Polsce… W. Burszta, Od mowy magicznej do szumów popkultury, Warszawa 2009, s. 78–92. V. Turner, Dramaty społeczne i opowieści o nich…, s. 117. 181 �dążenie do indywidualnego kształtowania opowieści, ale o realizację pewnego wzorca, najczęściej łatwo rozpoznawalnego i dobrze zakotwiczonego w danym kręgu kulturowym. Uprzywilejowanym przedmiotem analizy będą tu zatem wszelkiego rodzaju mity czy utwory ludowe, zwłaszcza w tradycji ustnej, o których identyczności decyduje nie istnienie ustalonego raz na zawsze tekstu, ale powszechnie przyjęty, na swój sposób skamieniały układ elementów opowiadania609. Proponowane ujęcie interesującego mnie mechanizmu jest doskonałym uzupełnieniem jego działania na poziomie dyskursywnym ujawniając tym samym jego strategiczny cel. W tym kontekście niezbędne jest przyjrzenie się działaniom narracyjnym polityków PiS-u, którzy w jawny sposób, dla retrospektywnego badacza, nawiązywali do czynów Józefa Piłsudskiego oraz wydarzeń z czasem uznanych w „naszej” mito-historii za rozpoznawalny, spektakularny i skuteczny sposób przejścia rytualnego z jednego porządku do drugiego. Oczywiste jest zatem, że narratologia nie powinna się ograniczać tylko do analizy języka bowiem (...) jedną z cech charakterystycznych narracji jest to, że zawiera ona opisy działania610. Powinniśmy pamiętać, że to właśnie specyficzna narracja wskazuje aktorom społecznym z jednej strony kierunki rozwoju dramatu społecznego przeradzającego się w kryzys ofiarniczy, a następnie narzuca jako „oczywiste” rytualne sposoby jego zakończenia. Pomocne w rekonstrukcji tego procesu okazało się wzbogacenie perspektywy charakterystycznej także dla Krytycznej Analizy Dyskursu. Na polskim gruncie do tego ujęcia nawiązuje między innymi cytowana już przeze mnie praca Michała Głowińskiego, dla której 609 610 M. Głowiński, Wokół narratologii, [w:] Tenże (red.), Narratologia, Gdańsk 2004, s. 10. T. A. van Dijk, Działanie, opis działania a narracja, [w:] M. Głowiński (red.), Narratologia…, s. 90. 182 �słowem kluczem jest zjawisko nowomowy611. Korzystając z inspiracji analiz charakterystycznych dla KAD, łatwiejsze stanie się uchwycenie i opisanie specyficznego języka, który miał niezwykłą siłę przenoszenia rywalizacji symbolicznej w sferę rytualną. Zatem traktuję KAD jako bardzo pomocny element wspierający analizę procesów społecznych uwzględniającą także ich mito-poetycki kontekst: (…) skupiającą się głównie na ich wymiarach semiotycznych – innymi słowy, jest to semiotyczny „punkt wejścia” w procesy społeczne, które są wewnętrznie ukonstytuowane jako dialektyczne relacje między rozmaitymi elementami i momentami społecznymi, obejmującymi dyskurs i momenty niedyskursywne. KAD nie zajmuje się językiem ani dyskursem samym w sobie, lecz po części dyskursywnymi procesami społecznymi (takimi jak: relacje, systemy, struktury) (…) zagadnieniami badawczymi są tu problemy i kwestie życia społecznego612. Czas najwyższy przejść do pogłębionego studium przedmiotu powtarzając procedurę opisaną w rozdziale drugim. W historii Polski wolność odzyskana w 1989 roku – z mojej perspektywy badawczej – stanowi kolejny próg odpowiadający strukturalnie odzyskaniu niepodległości w 1918 roku, a na poziomie analizy starotestamentowej sagi – symbolicznemu przejściu z okresu sędziów do monarchii. W każdym z dwóch wcześniej przedstawionych przypadków pierwszy porządek, cytując ponownie Caillois, powodował zachwianie równowagi i dlatego też był bardzo niebezpieczny i, jak pamiętamy, przeznaczony został do poświęcenia: Nikt nie waży się go przeznaczyć do powszechnego użytku. Z mocy prawa należy bowiem do boskości: składany jest w ofierze li tylko dlatego, że jest pierwszy, że zapoczątkowuje nowy ład, że jest przyczyną zmiany. Kiedy zbiór dojrzewa, należy go przeto najpierw uwolnić od ciążącej na nim zmazy, a dopiero potem przeznaczyć do spożycia. Tak więc bogom oddaje 611 612 M. Głowiński, Nowomowa po polsku…, Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze, Kraków 2009. N. Fairclough, A. Duszak, Wstęp: Krytyczna analiza dyskursu – nowy obszar badawczy, [w:] A. Duszak, N. Fairclough (red.), Krytyczna Analiza Dyskursu, Kraków 2008, s. 15. 183 �się pierwsze i najcięższe kłosy po zżęciu, pierwsze i najpiękniejsze owoce z sadów, pierwsze i najdorodniejsze warzywa z warzywników. Na jednostkach wyróżniających się szczególną świętością ciąży obowiązek wchłonięcia w siebie niebezpiecznej mocy, jaka kryje się w ich nowości613. Owoce nowych porządków – symbolicznie utrwalonych w akcie wprowadzenia w życie odpowiednio rządów Saula, Konstytucji marcowej z 1921 roku czy też Konstytucji III RP z 1997 roku – są w ramach myślenia kosmologicznego nieczyste. W ramach tego światopoglądu pierwsze porządki są zawsze wypełnione niebezpieczną mocą i właśnie dlatego przeznaczone być powinny nie do powszechnego użycia, lecz właśnie do poświęcenia, a następnie rytualnego złożenia w ofierze. Właśnie taki los spotkał postacie symboliczne ze starotestamentowej sagi oraz tych, którzy uczestniczyli w dramacie społecznym II RP. Uważny czytelnik w tym momencie może już doskonale zdawać sobie sprawę z tego, że w sprzyjających okolicznościach mito-historycznych rywalizujący ze sobą ludzie mogą stać się inwersjami dialektycznymi symbolicznego Dawida, Piłsudskiego czy też odpowiednio Saula, fałszywego bohatera/króla oraz jego kolejnych magicznych transformacji. W ramach przyjętej przeze mnie perspektywy badawczej niezwykle istotne jest to, że politycy PiS-u w okresie, który za Borisem Budenem można określić mianem strefy przejścia między komunizmem a porządkiem, który jeszcze do końca się nie wykluł614, reprezentowali stanowisko jednego z dwóch rywalizujących ze sobą paradygmatów. Najprościej rzecz ujmując, wyrażali oni stanowisko tych, którzy nie akceptowali porządku symbolizowanego przez Konstytucję III RP615 i w konsekwencji traktowali go jako symbol skandalicznego kompromisu między komunistami a rywalizującymi z nimi środowiskami wolnościowymi. Modelowo odpowiada ta 613 614 615 R. Caillois, Człowiek i sacrum…, s. 32. B. Buden, Strefa przejścia, Warszawa 2012. J. Bralczyk, J. Wasilewski, O języku preambuły do Konstytucji 1997. Retoryczna inżynieria zgody, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010, s. 83–128. 184 �sytuacja także społecznym wyobrażeniom i postawom, które bardzo dobrze przedstawił Sergiusz Kowalski, posługując się takimi oto dwoma modelami: Są z jednej strony ci, którzy akceptują istniejący ład, wręcz są z niego dumni. Według nich rewolucja udała się: Polska zrealizowała stare marzenie o wolności i powrocie do Europy. Ma stabilną demokrację, związała się instytucjonalnie i geopolitycznie z Zachodem, wchodząc kolejno do NATO, Unii Europejskiej i Schengen; wkrótce wejdzie też do strefy euro, co dopełni przemianę. Pod słońcem wolności kraj rozkwita, zapewniając coraz powszechniejszy dobrobyt swoim obywatelom, i nawet z globalnym kryzysem finansowo-ekonomicznym radzi sobie (gdy to piszę) rewelacyjnie. Nasze perspektywy są najlepsze od stuleci, żyjemy w przyjaznym otoczeniu, pozostaje tylko doskonalenie szczegółowych rozwiązań. Co istotne, akceptacja istniejącego ładu nie oznacza akceptacji wszystkiego, co w jego ramach istnieje: ustrój jest w tym rozumieniu instrumentarium politycznym, sumą mechanizmów pozwalających rozwiązywać pojawiające się nieuchronnie problemy. Borykamy się z trudnościami, ale nie przeciw systemowi, tylko właśnie za jego pomocą616. Z drugiej strony w społeczeństwie jest silnie reprezentowany drugi paradygmat, w ramach którego istnieje silna niechęć do akceptacji istniejącego ładu ufundowanego podczas obrad Okrągłego Stołu: Według nich prawdziwa rewolucja jeszcze się nie dokonała. Wolność i demokracja, które mamy, są ułomne lub zgoła iluzoryczne; co gorsza, nie są tym, za co się podają: prawda musi przebijać się przez gęstą, celowo rozsnutą zasłonę pozorów. Również dobrobyt rozdzielany jest nierówno i niesprawiedliwie, bo nie decydują zdolności i wkład pracy, tylko usytuowanie w układzie nieformalnych powiązań. Polska, owszem, winna wrócić do Europy (gdzie jej miejsce), ale czujna, uzbrojona w pakiet słusznych, historycznie i moralnie uzasadnionych postulatów. Instytucje europejskie nie są bowiem środowiskiem nam przyjaznym, tylko dżunglą, gdzie rządzą interesy, a zwyciężają nie prawda i racja moralna, tylko siła i spryt. Możliwe są dwa warianty eksportowe: eurofobia lub postawa misyjna: odrzucić Europę 616 S. Kowalski, Konstrukcja i dekonstrukcja III RP: Symetrie i asymetrie, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010, s. 48–49, (podkreślenia Ł.P.M.). 185 �lub ją chrześcijańsko reformować. Wszystkie te poglądy nie są odosobnione, tylko tworzą syndrom, nie pochodzą z różnych źródeł, ale z jednego, którym jest pragnienie dokończenia rewolucji617. Wielu ogólnie zorientowanych obserwatorów życia społecznego w Polsce zgodzi się ze mną, że od 1989 roku zdążyły się wyklarować dwa wyraźnie odrębne paradygmaty, które w sprzyjających warunkach przyjęły ponownie pozycje wyjściowe. Jedynym czego brakowało, aby rozpocząć kolejny dramat społeczny, było otwarte naruszenie ładu przez fundatorów pierwszego porządku. Innymi słowy, chodzi o takie wydarzenie, które strukturalnie odpowiadałoby nieudanej próbie zasadniczej Saula i jej dramatycznych konsekwencji. W czasach II RP tego rodzaju próbie strukturalnie odpowiadał zamach na pierwszego prezydenta odrodzonej Polski – Gabriela Narutowicza, co – jak wiemy – symbolicznie zostało wykorzystane przez Józefa Piłsudskiego. W III RP jawnym naruszeniem porządku mającym ogromną moc rozpalania wyobraźni wielu Polaków był bez wątpienia skandal korupcyjny z 2002 roku nazwany z czasem „aferą Rywina” lub też na wzór afery „Watergate” – „Rywingate”. Te trzy wydarzenia, odpowiadające strukturalnie i symbolicznie skandalowi powstałemu z przyczyny niesprostania próbie zasadniczej przedstawicieli pierwszego porządku, zadziałały niczym zapłon. Nie sposób przeoczyć tego momentu, w którym dramat zaczyna wypełniać zrutynizowane życie społeczne. Tak o tym pisał Turner: Zachowania jednostek przyjmują charakter, który neurobiolodzy nazywają „ergo tropicznym” – co oznacza „pobudzoną, spotęgowaną aktywność i emocjonalną reakcję”. Jestem przekonany, że gdybym opanował odpowiednie narzędzia pomiarowe, byłbym w stanie odkryć w „aktorach” dramatu społecznego takie „wzmożone reakcje układu sympatycznego”, jak przyśpieszenie akcji serca, wzrost ciśnienia krwi, nadmierne wydzielanie potu, rozszerzenie źrenic i zahamowanie aktywności żołądkowo-jelitowej oraz funkcji wydzielniczych. Innymi słowy, w czasie dramatów społecznych klimat emocjonalny wspólnoty jest pełen grzmotów, błyskawic i szalejących zmiennych wichrów! Kiedy takie publiczne zjawisko dotyka normalnie funkcjonującego społeczeństwa, nabiera 617 Tamże, s. 49, (podkreślenia Ł.P.M.). 186 �rangi poważnego przekroczenia zasad współżycia społecznego, na miarę użycia siły, a nawet zabójstw. Takie złamanie reguł może być rezultatem zarówno kipiących emocji – zbrodnia w afekcie, jak i chłodnej kalkulacji – polityczne działanie podjęte w celu zmiany istniejącego układu władzy618. Być może wielu czytelników przyzna, że na wieści płynące z mediów dotyczące szczegółów tego skandalu także czuło spotęgowaną aktywność i reagowało równie emocjonalnie. Od tego symbolicznego i dobrze znanego wydarzenia będę ponownie rekonstruował kolejne w specyficznym rytmie historycznym pokrywającym się ze stałymi elementami kompozycji scenariusza mito-logicznego. W przedstawieniu tego skandalu na tyle, na ile jest to niezbędne w toku prowadzonego tutaj śledztwa oraz po przyjęciu specyficznego rytmu historycznego prezentowanych wydarzeń, ważne jest to, iż do Adama Michnika, redaktora naczelnego Gazety Wyborczej, przyszedł Lew Rywin – znany producent filmowy i aktor – utrzymując, że jest kurierem „grupy trzymającej władzę”. Następnie jako przedstawiciel tego tajemniczego środowiska złożył Michnikowi propozycję zapłacenia łapówki przez spółkę Agora (właściciela Gazety Wyborczej) w wysokości 60 mln złotych dla owej „grupy trzymającej władzę”. Miało się to wszystko odbyć w zamian za przyjęcie korzystnych zapisów w nowelizowanej w tym czasie ustawie o radiofonii i telewizji. W ramach korzystnych dla Agory ustaleń właściciel gazety mógłby w konsekwencji kupić stację telewizyjną, na czym, jak uważał Rywin, mogło jej w tym czasie bardzo zależeć. Wiele wskazywało na to, że owa grupa ma związek z ówcześnie rządzącą koalicją, w której główną siłą po zwycięskich wyborach w 2001 roku byli politycy Sojuszu Lewicy Demokratycznej. Dopiero cztery miesiące po spotkaniu Rywina z Michnikiem zostały ujawnione nagrane przez Michnika taśmy z tego spotkania, a ich zapis oraz szczegóły śledztwa dziennikarskiego dotyczące kulisów tej propozycji zostały opublikowane na łamach Gazety 618 V. Turner, Od rytuału do teatru…, s. 10–11. 187 �Wyborczej. 10 lipca 2003 roku Sejm na wniosek polityków PiS-u, wtedy partii opozycyjnej, powołał komisję śledczą, która miała wyjaśnić całą sprawę. Z perspektywy czasu Elżbieta Matynia, ogromnie wyczulona na wszelkiego rodzaju wydarzenia performatywne, tak opisywała ten okres: Skandal korupcyjny, ujawniony przez „Gazetę”, stał się przełomowym momentem politycznym i doprowadził do pierwszego publicznego, bo transmitowanego na żywo przez telewizję, śledztwa komisji parlamentarnej w demokratycznej Polsce. Przesłuchano wiele osób publicznych i polityków wśród nich samego Adama Michnika619. Przesłuchania komisji w sprawie „Afery Rywina” stały się wydarzeniem medialnym oglądanym przez miliony telewidzów. Transmitowane na żywo przez 16 miesięcy (od stycznia 2003 roku do kwietnia 2004 roku) posiedzenia sejmowej komisji śledczej dały ogromną możliwość spektakularnemu skonfrontowaniu przedstawicieli dwóch rywalizujących paradygmatów. Pierwszy raz na taką skalę Polacy mogli doświadczyć, czym jest skandal będący wydarzeniem medialnym620. W tym okresie właśnie rywalizacja polityczna przeniosła się wyraźnie w sferę sacrum. Telewizyjny teatr dnia codziennego został zastąpiony teatrem permanentnej konfrontacji. To właśnie w tym czasie pojawiały się wszelkie możliwe wyjaśnienia tego, co się w istocie stało w gabinecie Adama Michnika. Wyjaśnienia te były jednak coraz bliższe myśleniu magicznemu, a osoby uwikłane w ten skandal coraz wyraźniej stawały się symbolami spatologizowanych elit pierwszego porządku. W zbliżających się wyborach właśnie wyobrażenia na temat owych elit stały się kołem zamachowym kolejnych kampanii. Uważnych antropologów współczesności specjalnie to nie zdziwiło i nie zaskoczyło, bowiem właśnie w ten sposób dynamicznie kształtują się symbole, które jeszcze przez wie619 620 E. Matynia, Demokracja performatywna, Wrocław 2008, s. 96. J.B. Thompson, Skandal polityczny. Władza i jawność w epoce medialnej, Warszawa 2010, s. 81–116. 188 �le lat będą regulować dyskurs na temat przyczyn kryzysu państwa polskiego i polskiego społeczeństwa. Innymi słowy – w tym właśnie czasie media stymulowały dynamiczny proces budujący symboliczny grunt pod rozpoczynający się dramat społeczny moich czasów. Niezwykle ważny jest dla mnie fakt, że kluczową postacią pierwszego tak poważnego skandalu w III RP został Adam Michnik, jedna z symbolicznych postaci porządku ufundowanego w wyniku obrad Okrągłego Stołu w 1989 roku. To właśnie Michnik był pomysłodawcą nowatorskiego przejścia z komunizmu do demokracji w formie, która miała zastąpić rewolucję zasadą negocjacji z rzecznikami systemu komunistycznego. On także, z nadania Lecha Wałęsy, założył pierwszy nie rządowy, ale oficjalny dziennik „Gazeta Wyborcza”, którego utworzenie również wynegocjowano przy Okrągłym Stole. Gazeta ta była jednak czymś dużo więcej niż tylko kolejną gazetą: „Gazeta Wyborcza”, będąca największym dziennikiem w Europie Środkowej, szybko stała się polem kształtowania języka zdolnego opisać i oddać nową rzeczywistość, forum dla najważniejszych debat na temat demokratycznych przekształceń oraz głównym miejscem edukacji demokratycznej. Wzięła na siebie również rolę głównego „kuratora” młodego demokratycznego państwa, rolę kontrowersyjną, z której powodu była ostro krytykowana621. Adam Michnik stał się nie tylko jednym z symbolicznych fundatorów nowego ładu w ramach negocjacji przy Okrągłym Stole, ale w strukturalnym splocie okoliczności stał się także symbolem środowisk, które zawarły „haniebny” akt ze środowiskami komunistycznymi, tworząc „system Rywina”622 , będący współczesną realizacją paradygmatyczną biblijnego układu Saula z Agagiem. W tym kontekście mito-historycznym, dzięki „aferze Rywina”, już kilkanaście lat po obradach Okrągłego Stołu najbardziej podwa621 622 E. Matynia, dz. cyt., s. 86. J. Skórzyński (red.), System Rywina, czyli druga strona III Rzeczypospolitej, Warszawa 2003. 189 �żanym aktem okazał się właśnie ten symbol nowego ładu, który przez jeden z paradygmatów był coraz głośniej określany mianem „ustępstwa na rzecz komunistów i kompromitujące porozumienie między elitami”623 , a nie „kulminacyjną lekcją w historii dialogu”624 – jakby woleli ich przeciwnicy. Pod wpływem szoku wywołanym „Rywingate” socjolog Paweł Śpiewak, autor między innymi bardzo ważnej książki Pamięć po komunizmie 625, przejął już wcześniej wymyślone przez Rafała Matyję hasło budowania IV RP, które podjęte zostało następnie przez środowiska konserwatywne 626 . Przedstawiciele tego obozu uważali, że nadszedł najwyższy czas, aby zacząć myśleć o budowaniu IV RP 627, co wyrażało jego brak wiary w samonaprawę systemu III RP, który zapadł na nieuleczalną chorobę rodem z PRL-u: Okazało się, że ową chorobę przenieśliśmy razem z instytucjami i personelem z PRL. Z tą jedną różnicą, że teraz sekretarze Komitetu Centralnego, funkcjonariusze komunistycznych służb specjalnych wraz z działaczami ZSL, mogą powoływać się na mandat demokratyczny, a nie jak dawniej na konieczność historyczną, geopolityczne racje lub wolę partii rządzącej. Sprawują jednak władzę tak samo, jak przed wielu laty, lekceważąc prawo, partnerów politycznych i obyczaj społeczny 628 . Dodatkowym wsparciem tego sposobu myślenia były między innymi bardzo rzetelne analizy innej znanej socjolożki – Jadwigi Staniszkis. Autorka niezwykle ważnej książki Postkomunizm jasno i przekonująco dowodziła, że: 623 624 625 626 627 628 E. Matynia, dz. cyt., s. 88. Tamże. P. Śpiewak, Pamięć po komunizmie, Gdańsk 2005. Krytykę III Rzeczypospolitej i projekty jej naprawy formułowali też: Ryszard Legutko, Zdzisław Krasnodębski, Tomasz Merta, Marek A. Cichocki, Andrzej Nowak, Bogdan Szlachta, Dariusz Gawin [za:] J. Sanecka-Tyczyńska, Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011, s. 30. P. Śpiewak, Koniec złudzeń, „Rzeczpospolita” z dnia 23.01.2003 roku, http:// www.rp.pl/artykul/694102.html?p=1 (dostęp 20.11.2011). Tamże. 190 �Mniej więcej połowa członków obecnej elity władzy i pieniądza w Polsce zajmowała w czasach komunizmu stanowiska kierownicze, jedna trzecia – wykonywała zawody „specjalistów”, a tylko 11 procent plasowało się na niższych szczeblach drabiny społecznej. Koniec komunizmu bowiem, to – przede wszystkim – swoista „rewolucja menedżerska”629. W konsekwencji, zdaniem Staniszkis, układ oparty na kompromisie zawartym podczas obrad Okrągłego Stołu był syndromem, który rozpoznał Alexis de Tocqueville, analizując rewolucję francuską630: Dokonała się rewolucja polityczna, a właściwie już przed rozpoczęciem zakończyła społeczna. Hierarchie dawnego reżimu przetrwały, choć mechanizmy ich reprodukowania są już odmienne631. 629 630 631 J. Staniszkis, Postkomunizm, Gdańsk 2001, s. 5, J. Wasilewski, Elita polityczna 1998, Warszawa 1999, s. 35. A. de Tocqueville, Dawny ustrój i rewolucja, Warszawa 1970. J. Staniszkis, dz. cyt., s. 5. 191 ��Prawo i Sprawiedliwość pojawia się na scenie Polska potrzebuje potężnej protekcji, by szczęśliwie po wyjściu z Egiptu przejść przez pustynię czasu wyrzeczeń i osiągnąć w końcu szczęśliwy byt, którego naród upatruje w budowie IV Rzeczypospolitej632. Trudno się nie zgodzić z wymienionymi oraz wieloma innymi analizami naukowymi dotyczącymi problematyki postkomunistycznej. Z mojego punktu widzenia ważniejsze staje się jednak ich symboliczne wykorzystanie w ramach dyskursu polityków Prawa i Sprawiedliwości. Dla potrzeb proponowanych tutaj analiz wystarczy zaznaczyć, że wspomniana partia została zarejestrowana 8 czerwca 2001 r.633 . W skład tego ugrupowania weszli wtedy politycy wywodzący się z wcześniejszych organizacji politycznych, takich jak: Porozumienie Centrum, Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe, Koalicja Konserwatywna oraz szeroko rozumiane środowiska chrześcijańsko-demokratyczne 634 . Politycy tej partii swoją wizją polityczną, wpisywali się otwarcie w paradygmat podważający dorobek pokojowej rewolucji. W zbliżających się wyborach w 2005 roku politycy Prawa i Sprawiedliwości skrzętnie korzystali z wielu haseł, używając do tego celu specyficznego języka rytualnego, mającego siłę przenoszenia rywalizacji politycznej w sferę sacrum, w przestrzeń, w której panują korzystne warunki do aktywowania się 632 633 634 Fragment wystąpienia posła PiS-u Andrzeja Górskiego z 24 maja 2006 roku noszącego pełny tytuł: Oświadczenie w sprawie chrztu Mieszka I, koronacji Bolesława Chrobrego oraz wizyty Ojca Świętego Benedykta XVI i potrzeby podjęcia przez Sejm RP uchwały o nadaniu Chrystusowi tytułu „Jezus Król Polski”, www. sejm.gov.pl (dostęp 10.11. 2012). J. Sanecka-Tyczyńska, Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011, s. 7. Tamże, s. 18. �świadomości kosmologicznej. Ta magiczna atmosfera udzieliła się także bardzo wielu humanistom, którzy poczuli bardzo wyraźnie „posmak skandalu wywołany mitologiczną narracją”635, co skłoniło ich do niemal natychmiastowego dzielenia się wiedzą na ten temat. I jak to bywa, pozostawili po sobie różnego rodzaju mniej lub bardziej rozproszone teksty refleksyjne, wskazujące na istnienie wielu elementów składowych opisywanego tutaj mechanizmu rytualnego 636 . Gorąco zachęcam moich kolegów i koleżanki, aby przyjrzeli się swoim analizom ujmując je w kontekst działania mechanizmu, który wprawiany jest w ruch zawsze w ramach konkretnej mito-historii oraz przez specyficzny dyskurs637 nawiązujący do charakterystycznych transformacji metaforyczno-metonimicznych wpisanych także, o czym warto zawsze pamiętać, w przekształcenia odpowiadające stałym elementom kompozycji charakterystycznych dla bajki magicznej638 . 635 636 637 638 H. Weinrich, Struktury narracyjne mitu, [w:] M. Głowiński (red.), Narratologia…, s. 178. J. Chmielewska-Gnojewska, Mit IV RP jako narzędzie manipulacji w kampanii wyborczej PiS w 2005 roku, [w:] B. Szklarski (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008, s. 55–61, R. Jaźwiński, Historiozoficzne meandry mitu „nowego państwa” (mitu założycielskiego). Próba interpretacji schematu dziejowego IV RP, [w:] Tamże, s. 70–83, R. Marzęcki, IV RP i mit liberalizmu – analiza mitów polskiej polityki w świetle koncepcji G. Sorela, R. Girardeta, E. Cassirera i R. Barthes’a, [w:] Tamże, s. 84–95, K. Michałowski, Rola mitu krwi i ziemi w Państwie Platona, czyli o relacjach między ideą, mitem i praktyką przez pryzmat mitu III RP i IV RP, [w:] Tamże, s. 96–112, A. Lipiński, Mitologizacja czy dyskursywna reprezentacja? Okrągły stół, Magdalenka i „gruba kreska” jako kategorie dyskursu prawicy, [w:] Tamże, s. 277–292. B. Juszczyszyn, Polityka historyczna w założeniach programowych i działaniach parlamentarnych PiS w latach 2005–2007, [w:] E. Potoczka, A. Sepkowski (red.), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, Toruń 2010, t. I, s. 364–382, T. Sikorski, IV Rzeczpospolita – następstwo zmienności dziejowej czy projekt modernizacji? (w programie politycznym Koalicji Konserwatywnej), [w:] Tamże, s. 383–405. V. Wróblewska, Od bohatera mitycznego do bohatera bajkowego (na przykładzie opowieści ludowych), [w:] P. Kowalski (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011, s. 145–156. J. Hajduk-Nijakowska, Proces mityzacji współczesnych bohaterów, [w:] Tamże, s. 213–232. B. Schultze, „Z chłopa król”. Cztery wieki tradycji tematu literackiego w Polsce, Kraków 2006. 194 �W tym miejscu wypada wyjaśnić, na czym polega istota transformacyjnego sposobu myślenia magicznego. Kontynuując tradycję intelektualną Jerzego Kmity639, współczesny antropolog nacjonalizmu – Krzysztof Jaskułowski – tłumaczy tę kwestię w bardzo jasny i przystępny sposób, stawiając znak równości między tym sposobem myślenia a nacjonalizmem640: Związek natury metonimicznej jest niezależny od ludzkiej myśli: występuje bez względu na to, czy ludzie zdają sobie z niego sprawę, czy nie. Jest to zjawisko obiektywne typu: przyczyna-skutek lub część – całość (w sensie fizycznym). Natomiast związek symboliczny ma charakter arbitralny. Został ukonstytuowany na mocy konwencji, która obowiązuje jedynie w określonej społeczności: zdecydowano, że pewna rzecz (na przykład flaga) będzie reprezentacją innej rzeczy lub idei (na przykład pojęcia narodu). Myślenie magiczne znamionuje nieustanna transformacja związków metonimiczno-przyczynowych w metaforyczno-symboliczne i na odwrót. (…) Przejawem myślenia magicznego jest przekonanie o inherentnym związku języka i rzeczywistości (znaku i desygnatu), czego wyrazem jest obawa przed wypowiadaniem niektórych zdań czy słów, ponieważ mogą one „wywołać” opisywane przez siebie stany rzeczy 641. Precyzując kwestię istoty myślenia magicznego, błędem byłoby upatrywanie skuteczności mowy, która byłaby wyrazem tego rodzaju myślenia, w samym tylko narzędziu semiotycznym. Równie ważny jest bowiem kontekst społeczny, sprzyjający takim aktom oraz towarzysząca im praktyka rytualna. Jak pisała Elżbieta Hałas: W sytuacjach społecznych magia nie ma realnych skutków tylko wówczas, gdy próbuje się działać za pomocą słów poza granicami delegowanego przez instytucję autorytetu. Rytuał religijny jest szczególnym przypadkiem rytuałów społecznych, których magia nie tkwi w samym dyskursie, lecz w systemie relacji społecznych, które go tworzą, czynią możliwym i społecznie skutecznym642. 639 640 641 642 J. Kmita, Kultura i poznanie, Warszawa 1985, s. 123–157. W.J. Burszta, K. Jaskułowski, Nacjonalizm jako myślenie metonimiczne, „Sprawy Narodowościowe” 2005, z. 27, s. 7–21. K. Jaskułowski, Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu, Gdańsk 2012, s. 129–130. E. Hałas, Symbole w interakcji, Warszawa 2001, s. 162. 195 �Idąc za wnioskami płynącymi z analiz Bourdieu, który w swoich pracach poświęcił sporo miejsca dyskursom autorytetów, należy dodać, że język tego rodzaju, żeby był skuteczny, powinien być w ypowiadany w uprawomocnionej sytuacji, a także według uprawomocnionych reguł. Dzięki spełnieniu tych warunków dyskurs taki zyskuje siłę symboliczną, dzięki której jest w stanie zniszczyć dominującą symbolicznie definicję zastanej rzeczy wistości, która także stała się dominująca w efekcie podobnej wojny z innymi, ry walizującymi dyskursami. W konsekwencji, jak przyznaje Bourdieu, tworzenie rzeczywistości nigdy nie jest pokojowe i kooperaty wne, lecz zawsze oparte na współzawodnictwie lub wręcz konf likcie i pozostaje uwarunkowane kapitałem symbolicznym, czyli autorytetem stron 643 . W tym kontekście warto się zastanowić nad tym, jak przypisanie „prawa i sprawiedliwości” tylko jednej partii politycznej, w sprzyjających okolicznościach, zdeterminowało cały dyskurs polityczny 64 4 . Przed zwycięskimi dla polityków Prawa i Sprawiedliwości wyborami w 2005 roku na urząd prezydenta oraz do sejmu i senatu ugrupowanie to wystartowało pod hasłem „IV Rzeczpospolita – sprawiedliwość dla Wszystkich”. W programie wyborczym PiS-u z 2005 roku można było przeczytać, co następuje: Państwo nasze musi być jednoznacznie osadzone w tej tradycji, którą tworzą dzieje I Rzeczypospolitej, walki o niepodległość w czasie rozbiorów, II Rzeczypospolitej, walki przeciwko okupantom niemieckim i sowieckim w czasie II wojny światowej, a także dzieje walki przeciwko rządom komunistycznym w Polsce, zwłaszcza „Solidarności”. Nie ma takiej polskiej tradycji, w której mieszczą się jednocześnie Piłsudski i Bierut, Witos i Wycech, niepodległościowa PPS i PPR, Dmowski i Piasecki. Nie da się, mimo wysiłku oszustów, zlać tradycji solidarnościowej i peerelowskiej, w jednym szeregu postawić katolickich duszpasterzy i urzędników od ateizacji, chrześcijaństwa i nihilizmu moralnego. 643 644 Tamże, s. 183. A.M. Gill, K. Whedbee, Retoryka, [w:] T. Van Dijk (red.), Dyskurs jako struktura i proces, Warszawa 2001, s. 201. 196 �Z perspekty wy historii bledną dawne spory. Ale rozróżnienia zdrady i służby Polsce, odwagi i tchórzostwa, mądrości i głupoty nie da się zamazać 645 . Jak łatwo jest zauważyć, politycy PiS-u wywodzą swoje korzenie z tradycji, w której jedną ze sztandarowych postaci, jak już wspomniałem wcześniej, jest Józef Piłsudski, tuż obok innych, jak można było przeczytać, „katolickich duszpasterzy”. Cytowany powyżej fragment wprost określa sposób przedstawiania rzeczywistości, w której występuje ścisła relacja „władzy-mitusacrum” 646 . W przypadku powoływania się na związek ideologiczny ze zmitologizowanymi postaciami znanymi z mito-historii Polski, w sposób magiczny następuje sakralizacja autorytetu politycznego polityków PiS-u. Nawiasem mówiąc, można przywołać jeden z wybiegów dialektycznych rozpoznanych i opisanych przez Schopenhauera. Wybieg ten opiera się na tym, aby: (…) zamiast zasad uży wać autorytetów, stosownie do wiedzy przeciwnika. (…) Dlatego też łatwo prowadzić sprawę, kiedy masz za sobą autorytet poważany przez przeciwnika. Im więcej ograniczonymi są wiedza i zdolności dysputującego, tym większa ilość autorytetów stanowi dla niego powagę 647. Z mojego punktu widzenia nawiązywanie do piłsudczykowskiego myślenia o państwie, a także bezwarunkowe uznanie dla Józefa Piłsudskiego – jego ideologii oraz metod działania648 – stanowi nie tylko kolejny zabieg retoryczny, ale jest raczej konsekwentnym budowaniem kapitału symbolicznego tego ugrupowania politycznego uwzględniającego ich wyjątkową rolę, która polega na skutecznym rozwiązaniu sytuacji kryzysowej podobnej do tej, z którą skutecznie zmierzył się Piłsudski. Aby 645 646 647 648 http://www.pis.org.pl/dokumenty/program.htm (dostęp 11.03.2007). S. Filipowicz, Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988, s. 138. A. Schopenhauer, dz. cyt., s. 33. Wywiad z Lechem Kaczyńskim, Historia stosowana ukazał się w czasopiśmie „Arcana” 2006, nr 4–5, s. 8. 197 �jednak zyskać zgodę na zostanie „ofiarnikem”, politycy tego ugrupowania musieli skutecznie wpisać się w symboliczną rolę „sprawiedliwego”, który ponownie przeprowadzić może Polskę przez okres „sanacji”. Kolejną poważną próbą podjętą w tym celu okazały się wybory w 2005 roku. Sądzę, że w ustroju państwa demokratycznego okres kampanii wyborczej oraz samych wyborów przypomina czas odnowy. Jest to czas przejściowy, liminalny. Czas ten pojawia się cyklicznie i przebiega w ściśle określony sposób 649. Uważam, że intersujący mnie okres kampanii jest swojego rodzaju inicjacją, ma wprowadzać polityka w arkana sztuki czarowania. O skuteczności magicznej decyduje wynik wyborów. Polityk – czarownik w relacji z wyborcami deklamuje mity, by dać dowód, iż jest wtajemniczony w sprawy, do których reprezentowania może zostać powołany głosami elektoratu. Jak czytamy u Eliadego: Widzimy zatem, że „historia” opowiadana przez mit stanowi rodzaj „wiedzy” ezoterycznej nie tylko dlatego, że jest ona sekretna i przekazy wana w trakcie inicjacji, ale także dlatego, że „wiedza” ta oznacza posiadanie mocy magiczno-religijnej 650 . 649 650 „Oczywiście pierwotni różnie rozumieją «Rok», a daty Nowego Roku zmieniają się w zależności od klimatu, środowiska geograficznego, rodzaju kultury itp. Zawsze chodzi tu o jakiś cykl, to znaczy o pewien przedział czasowy, który ma początek i koniec. Otóż na końcu jednego cyklu i na początku drugiego odprawia się cały szereg rytuałów mających na celu odnowę Świata. Jak już wspomnieliśmy, to właśnie renovatio jest ponownym stworzeniem, które przebiega zgodnie z modelem wyznaczonym przez kosmogonię. Najprostsze przykłady odnaleźć można wśród aborygenów – chodzi tu o corocznie ponawiane mity pochodzenia. Zwierzęta i rośliny, stworzone in illo tempore przez Istoty Nadnaturalne, zostają raz jeszcze rytualnie stworzone. Znajdujące się w Kimberley malowidła naskalne uważane za dzieło mitycznych przodków są odmalowywane gwoli przywrócenia im ich twórczej mocy, jaka po raz pierwszy ujawniła się w czasach mitycznych, to znaczy na początku Świata”, [za:] M. Eliade, Aspekty…, s. 48–49, (podkreślenia Ł.P.M.). Tamże, s. 20. 198 �Marek Kochan przyznaje, że są przynajmniej cztery powody, by rozpatrywać sytuację wyborów prezydenckich i parlamentarnych jako działań niepewnych, podległych „siłom magicznym”, a więc – wymagających magii651. Powód pierwszy: z perspektywy nadawców, czyli polityków lub raczej czarowników: (...) działania, którym towarzyszy masowa propaganda, są działaniami ważnymi – wiele zależy od ich sukcesu i angażuje się w nie duże środki, a zarazem nie są one w pełni poddane racjonalnej kontroli. Można konstruować przekazy w oparciu o racjonalne przesłanki – analizę opinii, wyniki badań i testów. Można wybierać optymalne kanały informowania potencjalnych wyborców (…), aby jak największa ich liczba zetknęła się z przekazem. (…) Choć więc stosuje się racjonalne środki zwiększania prawdopodobieństwa odniesienia sukcesu, nigdy nie ma pewności co do jego wystąpienia. (…) Analizując slogany w tym kontekście, można zauważyć, że mają one niekiedy wymiar zaklęć rzucanych, by zjednać przychylność losu czy też, bardziej praktycznie, zaczarować ludzi mających wpływ na sukces lub porażkę652. Drugi powód związany jest z sytuacją odbiorców. Oni także bowiem: (...) nie mają pewności, że podejmowane przez nich działanie – głosowanie (…) – będzie w pełni skuteczne, że przyniesie im pożądany efekt. Wyborcy nie wiedzą, czy ich ugrupowanie uzyska odpowiednią ilość głosów, nie tylko po, to by objąć rządy, ale nawet, by wejść do parlamentu. Nie wiedzą, czy dany kandydat na prezydenta ma szansę wygrać albo choćby przejść do drugiej tury. A więc potrzebują działania magii, bez której, jak stwierdził Bronisław Malinowski, mogliby ulec „nastrojom rozpaczy i niepokoju, lękowi i nienawiści”. (…) A więc również i odbiorcy mogą często traktować reklamę i politykę jako domenę działania sił magicznych. Ulegać tym sloganom, które lepiej „czarują” (a więc mają większą „moc”), albo też wypowiadać slogany jak zaklęcia w sytuacjach oczekiwania na pomoc sił nadprzyrodzonych653. Trzeci powód związany jest ze stylistyką i zawartością komunikatów. Tak o tym pisał Kochan: 651 652 653 M. Kochan, Slogany w reklamie i polityce, Warszawa 2003, s. 67. Tamże, s. 67–68. Tamże, s. 69–70. 199 �W propagandzie politycznej zdarzają się przykłady komunikatów (wypowiedzi, ulotek, haseł) obiecujących takie skutki wyboru odpowiedniego kandydata, w które nie sposób uwierzyć, posługując się racjonalnym oglądem sytuacji, które zwyczajnie okazują się nieprawdą, lub są niemożliwe do zweryfikowania: „sto milionów” Wałęsy, Wspólna Polska albo „przyszłość” Kwaśniewskiego, Milion nowych miejsc pracy Kongresu Liberalno – Demokratycznego czy Prawda zamiast haseł Pawlaka. W obietnicach polityków zawsze istnieje pewne residuum magiczności, gdyż wyborcy nie rozumieją w pełni działań, które mają zapewnić obiecywane im korzyści (też często symboliczne, a więc nie poddające się racjonalnej analizie)654. Z pewnością to samo można powiedzieć o haśle wyborczym PiS-u, które brzmiało, jeszcze raz przypomnę: „IV Rzeczpospolita – Sprawiedliwość dla Wszystkich”. Po czwarte, zdaniem Kochana, niekiedy same przekazy nawiązują bezpośrednio do magii, a działanie produktów czy ludzi „jest pokazywane, jakby zawierało pierwiastki działania sił magicznych czy nadprzyrodzonych”655. W tym sensie można uznać, że „slogan lub inne fragmenty tekstu będą tym, czym w magii jest zaklęcie”656. Z mojej perspektywy badawczej doskonałą analizę kampanii wyborczej PiS-u przeprowadził Tomasz Olczyk. Analizy Olczyka okazały się bardzo inspirujące także dlatego, że zostały przedstawione z perspektywy retrospektywnego obserwatora dostrzegającego zmianę retoryki dwóch kolejnych kampanii oraz ich transformacyjny charakter. W świetnej książce zatytułowanej Politrozrywka i popperswazja w błyskotliwy sposób dowodził, że kampanii wyborczej partii Prawa i Sprawiedliwości do parlamentu oraz na urząd prezydenta w 2005 roku, towarzyszyła specyficzna stylistyka w prezentowaniu katastroficznych obrazów rzeczywistości. Olczyk skoncentrował swoją uwagę szczególnie na procesie oddzielania przeszłości od teraźniejszości oraz powiązane z tym aktem zjawisko zdominowania teraźniejszości przez obrazy dystopii, które stopniowo przekształciły się w nieustanną wizję kakotopii. Dla wielu czytelników 654 655 656 Tamże, s. 70. Tamże, s. 71. Tamże. 200 �zaskoczeniem może być odmienne definiowanie w tym kontekście słów: dystopia, antyutopia oraz kakotopia, skoro w słownikach języka polskiego występują one zazwyczaj jako synonimy. Olczyk zaproponował jednak inne podejście i nawiązał do związków etymologicznych pojęcia kakotopii z pojęciem kakofonii. W efekcie terminem kakotopia określił wszystkie obrazy rzeczywistości społecznej, które akcentują dysharmonię, nierównowagę, konflikt oraz wynikające z niewłaściwej dystrybucji różnego rodzaju zasobów między grupami społecznymi, jaki i między nimi a różnego rodzaju instytucjami, ze szczególnym uwzględnieniem instytucji jaką jest państwo657. Badacz reklam politycznych interesującego mnie okresu wyborczego zauważył, że wszystkie partie oprócz tych, które podczas afery „Rywingate” sprawowały władzę koalicyjną (SLD-UP i PSL), konsekwentnie nie wspominały o swoim udziale w sprawowaniu władzy w całym okresie III RP bowiem, jak napisał Olczyk: Przyjęcie przez większość politycznych „my” roli „opozycji” jest powiązanie z nadaniem „onym” roli „wiecznej władzy”. Ponieważ „oni” sprawują władzę bez przerwy od początku III RP, cały okres III RP jest opisywany jako czas dystopii658. W przekazach wszystkich partii poza tymi, które tworzyły wtedy koalicję rządzącą, dominowało, zdaniem Olczyka, ukazywanie całego okresu po 1989 roku jako procesu pogłębiającej się dystopii. W okresie kampanii kreowany obraz świata przez większość ugrupowań opierał się zatem na dystopii teraźniejszości oraz arkadii przyszłości. Na poziomie analizy treści spotów reklamowych badacz wydzielił trzy rodzaje dystopii: – Dystopia tematyczna czy też opisowa, w której wykorzystuje się liczne wskaźniki społeczno-gospodarcze i statystyki, za pomocą których kreowany jest względnie spójny obraz wszechogarniającego kryzysu obejmującego najistotniejsze dziedziny życia. 657 658 P. Olczyk, Politrozrywka i popperswazja, Warszawa 2009, s. 324. Tamże, s. 308. 201 �– Kakotopie to opisy zaburzeń równowagi wewnątrzspołecznej, czyli konfliktów między grupami oraz między grupami a instytucjami, opierające się na dychotomicznych opozycjach, w których jedna strona binarnego podziału jest niesprawiedliwie uprzywilejowana kosztem drugiej. – Dystopie metaforyczne i mitopodobne, przede wszystkim dotyczące niepewnej przyszłości Polski w Unii Europejskiej659. Dystopia tematyczna będąca opisem rzeczywistości, w okresie wyborczym zawierała w sobie cztery podstawowe parametry: – bezrobocie i emigracja zarobkowa; – zniszczona i/lub wyprzedana gospodarka; – bieda i życie dużej części społeczeństwa poniżej minimum socjalnego; – głód i niedożywienie660. Uzupełnieniem opisowej dystopii, zdaniem Olczyka, jest (konstruowany za pomocą odmiennych formalnie i treściowo środków) opis rzeczywistości, który został przez niego określony mianem kakotopii. Są to opisy, które spokojnie można uznać za charakterystyczne dla skonfliktowanych paradygmatów podważających symboliczny porządek. Kakotopia występowała, zdaniem socjologa, najczęściej w reklamach partii Platformy Obywatelskiej oraz Prawa i Sprawiedliwości. Kakotopia w ich przypadku oznaczała strukturę złożoną z prostych i czytelnych opozycji binarnych opartych w istocie na transformacjach metaforyczno-metonimicznych: Opozycje te w ostatecznym rozrachunku dają się sprowadzić do podziału „my” – „oni” w najszerszym rozumieniu, a różne ich warianty są w dużej mierze efektem swego rodzaju przymusu egzemplifikiacji i unaoczniania. Przymus ten (obecny zarówno w tabloidowej stylistyce, jak i w ramowaniu epizodycznym) prowadzi do ukazywania instytucji, grup i kategorii społecznych za pomocą ich jednostkowych, najczęściej wizualnych reprezentacji 661. 659 660 661 Tamże, s. 315–316. Tamże, s. 316. Tamże, s. 325–326. 202 �Z mojego punktu widzenia ów zabieg jest niezwykle skuteczny wtedy, gdy ktoś stara się dokonać skutecznej stygmatyzacji osób publicznych, ugrupowań politycznych oraz środowisk, wpisując w symboliczną rolę kozła ofiarnego. Postępując w ten sposób, reklamy polityczne tych dwóch ugrupowań bazowały na następujących opozycjach: bogaci przeciw biednym – PiS w swoich spotach przeciwstawiał kilku najbogatszych Polaków (którzy zbili majątek dzięki patologii utożsamionej z III RP) reszcie Polaków662. Drugą realizacją paradygmatyczną dychotomii „my” – „oni” było związane z kolejnym zabiegiem metaforyczno-metonimicznym, który łączył bogatych z liberałami. Ci ostatni w reklamach wyborczych pomagali bogatym „zjadać biednych”663 – jak to określał Olczyk. Kolejną transformacją magiczną tej kategorii było przeciwstawienie różnego rodzaju aferzystów, złodziei i prezesów, którzy okradają emerytów z resztek pieniędzy, a dzieci z nadziei na świetlaną przyszłość664. W końcu wszystkie te kakotopie łączyły się w kategorii, w której „oni” oznaczało „władzę”. „Władza” owa przejęła państwo. Państwo tym samym przestało służyć „zwykłym Polakom”, a wręcz odwróciło się do nich tyłem. W spotach reklamowych PO i PiS-u bardzo wyraźne było zatem dążenie do dokończenia rewolucji z 1989 roku po to, żeby wymarzone państwo miało być państwem, w którym będzie przywrócona sprawiedliwość i poczucie, że każdy otrzymuje to, co mu się należy665. Podsumowując swoje wnioski płynące z analiz rzeczywistości kreowanej w reklamach politycznych tego okresu, badacz podkreślił taką oto ich wspólną cechę: (...) zwłaszcza ostatnie 16 lat historii Polski, to okres narastającej katastrofy. Polska jest opisywana jako kraj postępującego bezrobocia, ubóstwa i głodu. Obraz kryzysu pogłębia kakotopijna wizja rosnących nierówności społecznych, niewłaściwych dystrybucji praw i przywilejów (…). Treściowemu aspektowi odpowiada stosowana w reklamie formuła katastroficznego 662 663 664 665 Tamże, s. 327–328. Tamże, s. 329. Tamże, s. 330–335. Tamże, s. 339. 203 �filmu, horroru i tabloidowych obrazów nierówności społecznych. Ta retoryczna wizja wymaga uzupełnienia o kluczowy czynnik – opis „onych”, którzy do tej katastrofy doprowadzili666. Kim są „oni”? Mógłbym powtórzyć za Olczykiem, że jest to „unia personalna sił zła”, dodając jednocześnie, że stanowi ona wieczną reprezentację nieustannie odradzającego się chaosu, z którym skuteczną walkę mogą toczyć jedynie „prawi i sprawiedliwi” przedstawiciele narodu. Bardzo ciekawe w opracowaniu Olczyka okazało się ujęcie „onych” według wspólnych reguł konstrukcyjnych. Ujawnienie tych reguł staje się niezwykle pomocne w celu zrekonstruowania ram dla kluczowych transformacji metaforyczno-metonimicznych w poszukiwaniu rytualnego mordu pierwszego jak i drugiego rodzaju. W tym miejscu, chciałbym zacytować dłuższy fragment z książki Politrozrywka i Popperswazja: – „Oni” krzywdzą, lub planują skrzywdzić grupy kreowane w reklamie politycznej na najsłabsze, przede wszystkim ludzi starszych, emerytów i rencistów, ale również dzieci, młodzież, bezrobotnych, pracowników budżetówki, ogólnie rzecz biorąc tych, z którymi „my polityczne” pozostaje w metonimicznych relacjach. – „Oni” działają z niskich pobudek: dla zysku, ze strachu i posłuszeństwa, żądzy władzy, niekompetencji i głupoty lub też czynią szkody i zło bez żadnego wyraźnego powodu. – „Oni” maskują się, przebierają, zmieniają nazwy, ukrywają swoje prawdziwe oblicza, oszukują, kłamią i konstruują symulacje, dlatego trzeba ukazać ich prawdziwe „ja”, odrzeć z fasady i podać ich prawdziwe nazwy i wizerunki. – Elementem kamuflażu „onych” bywa upodabnianie się do „my”, jednak prawdziwe oblicze „onych” w sensie moralnym, ideologicznym i etycznym jest zawsze dokładną odwrotnością czy też „negatywem” „my”. – Różne grupy „onych” współpracują ze sobą dla osiągnięcia swoich celów, całokształt aktualnej rzeczywistości bywa wynikiem umowy między różnymi frakcjami „onych” zawartej na początku III RP lub też rozkazu wydanego przez „prawdziwych onych” ich eksponentom. 666 Tamże, s. 359–360. 204 �– Na poziomie całego obrazu rzeczywistości okazuje się, że „oni” są połączeni swego rodzaju unią personalną – te same postaci i organizacje są reprezentantami różnych kategorii „onych” w przekazach różnych partii a nawet w różnych przekazach tych samych partii. – Personifikacje i reprezentacje „onych” są dobierane według co najmniej jednej z poniższych reguł: – przedstawicielami „onych” są dominujący na scenie politycznej kandydaci i dominujące ugrupowania polityczne; – przedstawicielami „onych” są kandydaci (i ugrupowania) możliwie odlegli ideologicznie wobec sponsora reklamy; – przedstawicielami „onych” są kandydaci (i ugrupowania) odwołujący się do podobnego segmentu wyborców, co nadawca komunikatu reklamowego. – W ostatecznym rozrachunku podziały między „onymi” mają charakter drugorzędny, fasadowy i są elementem maskowania prawdziwej tożsamości „onych”. (…) – Parlament i partie polityczne są opanowane przez „onych” zarówno w kategoriach czysto ilościowych, jak i historycznych – „oni” sprawują władzę niepodzielnie i bez przerwy od początku III RP 667. Do różnego rodzaju transformacji „onych” zaliczali się przede wszystkim „postkomuniści”, których personifikacją w licznych spotach reklamowych tego czasu stali się przede wszystkim: Aleksander Kwaśniewski, Wojciech Jaruzelski, Lech Wałęsa oraz Adam Michnik. Charakterystyczne dla kampanii wyborczej Prawa i Sprawiedliwości w roku 2005 było także to, że po kakotopijnych opisach teraźniejszości odbiorcy spotów reklamowych dostawali jedyną odpowiedź na te wszystkie problemy, czyli arkadyjską wizję IV RP – lub jak kto woli – symboliczną zapowiedź „Złotego Wieku” odpowiadającą strukturalnie złotemu wiekowi Izraela, czy też – w kontekście II RP – porządkowi ufundowanemu wraz z Konstytucją kwietniową. Zdaniem Olczyka, jak i bardzo wielu naukowców analizujących tamte wybory, obietnica nastania IV RP była jednym z najsilniejszych z magicznych słów, użytych 667 Tamże, s. 378–380. 205 �w kampaniach wyborczych tego okresu. Nie mogę jednak się zgodzić z dość często powtarzanym wnioskiem, iż ów zabieg sugerował, że: Cały system społeczny, ekonomiczny i polityczny może zostać zmieniony w wyniku zmiany jego nazwy. Dystopijne i kakotopijne charakterystyki rzeczy wistości ustąpią, kiedy zacznie ona funkcjonować pod nowym szyldem 668 . Z mojego punktu widzenia zapowiedź zmiany nazwy porządku była otwartą deklaracją wojny symbolicznej, jak i zapowiedzią rozwiązania ofiarniczego leżącego u jego podstaw. Bowiem dopiero po rytualnym mordzie – jak wskazuje scenariusz mito-logiczny oraz jego paradygmatyczna realizacja – możliwe jest nastanie arkadyjskiej rzeczywistości zapowiadanej w tym kontekście mito-historycznym jako IV RP. Kolejna niezwykle ciekawa analiza Tomasza Olczyka dotyczyła analiz biografii startujących w wyborach polityków, w tym oczywiście polityków Prawa i Sprawiedliwości. Jak błyskotliwie dowodził ten badacz mediów, większość tego rodzaju tekstów (w tym oczywiście narracja dotycząca kandydata na prezydenta – Lecha Kaczyńskiego) zbudowana była według stałego wzorca charakterystycznego dla bohatera magicznego, żywcem zbudowanego na podstawie stałych elementów kompozycji charakterystycznych dla bajki magicznej Proppa669! Co ciekawe, jedyną różnicą jest to, że o ile w schemacie bajki magicznej nie wszystkie funkcje muszą występować, nie mniej ich kolejność powinna pozostać niezmienna, o tyle w reklamie politycznej epizody z życia polityka-bohatera nie muszą następować po sobie w stałej kolejności. 668 669 Tamże, s. 431. Tamże, s. 439–454. 206 �Nie jest to niewinny zabieg retoryczny, bowiem należy pamiętać o tym, że bajka magiczna oprócz tego, że jest scenariuszem mito-logicznym, a bohater magiczny – ofiarnikiem, to w przypadku projekcji tego modelu na życie konkretnego człowieka w istocie stanowi to kolejny zabieg wspierający proces pochłaniania go przez symbol „sprawiedliwego”. Z drugiej strony za Sahlinsem należy cały czas pamiętać, że o ile bajka magiczna jest ludową teorią społeczeństwa, to biografia polityka odpowiadająca strukturalnie losom bohatera magicznego staje się ludową teorią bohatera, którego powołaniem jest ufundowanie nowego porządku lub, w przypadku nieudanej próby gloryfikującej, wpisanie się w mito-historyczny schemat martyrologiczny. Drugie rozwiązanie, jak się okazało po katastrofie w Smoleńsku, czyni go w niemal niezauważalny sposób symbolem „sprawiedliwego”, który zginął śmiercią męczeńską, starając się osiągnąć cel, do którego został powołany w strukturalnym splocie okoliczności… W wyborach do parlamentu z wynikiem niemal 27% zdobytych głosów zwyciężyła partia Prawo i Sprawiedliwość. W wyborach prezydenckich wygrał kandydat tego samego ugrupowania – Lech Kaczyński. W październiku 2005 roku został zaprzysiężony mniejszościowy rząd Prawa i Sprawiedliwości, na czele którego stanął Kazimierz Marcinkiewicz. Rząd otrzymał wotum zaufania dzięki głosom członków partii Samoobrony RP, Ligi Polskich Rodzin oraz Polskiego Stronnictwa Ludowego. W lutym 2006 roku został podpisany „pakt stabilizacyjny” między przedstawicielami Samoobrony RP, LPR-u oraz PiS-u. W maju te ugrupowania stworzyły rząd koalicyjny, który – targany dwoma poważnymi kryzysami – trwał do sierpnia 2007 roku. Ku zdziwieniu Olczyka po zakończeniu wyborów specyficzna retoryka polityczna charakterystyczna dla okresu kampanii wcale nie zelżała. W konsekwencji badacz odniósł wrażenie, że kampania wyborcza skończyła się dopiero dwa lata później, wyborami w 2007 roku. W tym okresie mieliśmy do czynienia 207 �z czymś, co nazwał on „bezprecedensową dwuletnią kampanią parlamentarną” 670 . W tym niezwykle intensywnym okresie doszło do bardzo ważnego zjawiska, jakim było zradykalizowanie i spolaryzowanie sceny politycznej na dwa otwarcie zwalczające się obozy: rządowy oraz opozycyjny. Najbardziej radykalne wersje dystopii III RP, które były prezentowane przez skrajne ugrupowania LPR i Samoobrony RP stały się podstawowym budulcem „oficjalnej” narracji rządzących: Na mocy tej swoistej dyfuzji Samoobrona i LPR przejęły od PiS-u koncepcję arkadii przyszłości – IV Rzeczypospolitej. PiS zaś od koalicjantów zapożyczył bądź wyeksponował, niewidoczne w jego reklamach politycznych wątki demokracji symulowanej z koncepcją „układu” i pozostających na usługach „onych” mediów wzbogaconą o „autorską” ideę „łże-elit”, a przede wszystkim rozbudowaną definicję „onych” obejmującą nie tylko agenturę i „układ”, ale także sojusz postkomunistów z liberałami czy też, jak to określił Jarosław Kaczyński, lumpenliberałami 671. Z mojej perspektywy w tym zjawisku nie ma niczego szczególnego, jeśli zrozumiemy, że ukrytym kontekstem działań dyskursywnych polityków Prawa i Sprawiedliwości jest dramat społeczny stopniowo przeradzający się w kryzys ofiarniczy, który zakończyć może jedynie rytualnie złożona ofiara z przedstawicieli pierwszego porządku, jak i jego kolejnych transformacji. Jak słusznie podkreślał Olczyk, po wyborach z 2005 roku narracyjno-retoryczna struktura, która leżała u podstaw kreowania wirtualnego świata reklamy wyborczej, nieoczekiwanie po ich zakończeniu stała się podstawą wyjaśniania i rozumienia rzeczywistości politycznej: Co więcej, dominacja retorycznych mechanizmów sprowadzających wszystkie polityczne podziały do jednoznacznej binarnej opozycji wydaje się korelować z postępująca polaryzacją i uproszczeniem sceny politycznej. W 2005 roku dwa największe ugrupowania (PiS i PO) uzyskały 670 671 Tamże, s. 471. Tamże, s. 473. 208 �łącznie 48,87% głosów, wynik zbliżony do historycznej średniej. Po dwóch latach retorycznej konfrontacji, na dwie największe partie zagłosowało 73,62% wyborców, co było wynikiem nienotowanym do tej pory w polskim systemie politycznym 672 . Stało się tak, ponieważ jako społeczeństwo stymulowane do wzięcia udziału w dramacie społecznym utknęliśmy, jeśli mogę tak napisać, w sferze liminalnej. Wydaje się, że nie ma innego sposobu do ruszenia dalej, bez rytualnego mordu na koźle przeznaczonym dla Azazela, a zatem złożenia w ofierze postaci, która symbolicznie wpisuje się w rolę fundatora pierwszego porządku. Język, jak i działania ekipy rządzącej w tym czasie, konsekwentnie zmierzały do tego celu. W artykule Dramat języka z nieukrywanym zdziwieniem Michał Głowiński podkreślał, że mowa ekipy rządzącej w okresie 2005–2007 w zaskakujący sposób zaczęła przypominać język charakterystyczny dla władzy totalitarnej z czasów PRL: Obserwujemy zjawisko, które wydawać się może paradoksalne i być traktowane jako swoista złośliwość historii: ugrupowanie, które z antykomunizmu uczyniło swój ideowy fundament, a z dekomunizacji – jedno z haseł naczelnych, operuje językiem w sposób, który nie tylko przypomina praktyki obowiązujące za komunistycznej władzy, ale niekiedy bywa ich zdumiewającym powtórzeniem673. Fundamentem języka rządzącej ekipy były, zdaniem językoznawcy, trzy podstawowe elementy. Pierwszym z nich było „konsekwentnie dychotomiczne widzenie świata” 674 , które nie dopuszczało żadnych niuansów i zbędnych komplikacji: 672 673 674 Tamże, s. 477. M. Głowiński, Dramat języka, [w:] Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze…, s. 212. Tamże. 209 �My jesteśmy przedstawicielami dobra (jeden z jej głównych polityków określił się krótko i węzłowato jako jego uosobienie!), głosimy słuszne idee, mamy najlepszy, a w swojej istocie jedyny, program naprawy kraju. Ten, kto za nim się nie opowiada i zgłasza do niego zastrzeżenia, jest przeciwko nam675. Z pierwszym z wymienionych elementów ściśle związany jest kolejny, czyli wykorzystywanie „idei wroga” 676 . Niezwykle ważne jest jednak to, że wrogiem jest każdy, kto znajduje się po drugiej stronie, kto myśli inaczej niż wspomniani politycy, każdy, kto proponuje inne rozwiązania legislacyjne, społeczne, ideologiczne: Wynika z tego, że język ten nie jest językiem kompromisu, wszelkie rozwiązania ugodowe znajdują się poza jego granicami. A więc albo się podporządkujesz, i wtedy będziesz nasz, albo jeśli się przeciw nam zbuntujesz lub w ogóle reprezentujesz poglądy i dążenia, których nie aprobujemy, jesteś właśnie wrogiem677. Świetnym przykładem było w tym czasie używanie formuły „postkomunista”, która różniła się znacząco od kontekstu, w którym używała tego słowa Jadwiga Staniszkis. Samo słowo, jak zauważył Głowiński, jest wieloznaczne, co stwarza odpowiednie warunki do różnego rodzaju manipulacji. W języku PiS-u z tego okresu słowo to pozbawione zostało wszelkich realnych treści historycznych: Postkomunę – w tym rozumieniu – tworzą ci, którzy są przeciw partii mającej jedyny słuszny program i jedynej uczciwej, tak jak za czasów Polski Ludowej wrogami ludu ogłaszano tych, którzy byli przeciw PZPR. Tutaj podobieństwo narzuca się siłą wprost niebywałą. W takich przypadkach nie chodzi o realne znaczenia, chodzi o napiętnowanie osób i grup, które uznaje się za wrogie678. 675 676 677 678 Tamże. Tamże. Tamże, s. 213. Tamże, s. 216. 210 �Z dwoma pierwszymi czynnikami ściśle łączy się z kolei trzeci, jakim jest „spiskowe widzenie świata”679: Walczymy z tymi, którzy bez wytchnienia knują, tworzą tajemnicze układy, usiłują przeszkodzić nam w naszych poczynaniach, działają na szkodę narodu, państwa, Kościoła, a przede wszystkim – przeciw interesom Polski680. Trzy wymienione elementy wyrażane były w języku, który z jednej strony cechowała zaawansowana dowolność semantyczna. To zjawisko przejawiało się w narzucaniu słowom i formułom „dogodnych dla siebie znaczeń, zakresów semantycznych, a także współczynników aksjologicznych”681 – jak tłumaczył Głowiński. Z drugiej strony język ten cechowała niebywała agresja. Taki język nie ma za zadanie nazywanie zjawisk, ale arbitralne narzucenie znaków wartości, które mają górować nad znaczeniem. Jest to także język dążący do „zagarnięcia pełnej władzy”682. Świetnym tego przykładem staje się także słowo „zmiana” użyte w tym jednowartościowym języku: „Zmiana” jest zarezerwowana dla zwolenników IV Rzeczpospolitej, nie mają do niej prawa ci, co od podstaw budowali III Rzeczpospolitą683. W konsekwencji po dwóch latach dzielenia sceny politycznej na dwa obozy, doszło do bardzo ciekawego zjawiska, o którym tak pisał Olczyk: (…) jedynym wiarygodnym heroldem ramy dystopii III RP pozostałym na placu boju okazał się PiS, a jedynym wiarygodnym głosicielem dystopii IV RP Platforma Obywatelska. Można zatem postawić tezę, że retoryczna wersja rzeczywistości stała się symulakrem nieodróżnialnym już w żaden sposób od „prawdziwego” obrazu świata polityki. Politycy, dziennikarze i zwykli obywatele zostali niejako uwięzieni w owym schemacie i postawieni 679 680 681 682 683 Tamże, s. 213. Tamże. Tamże, s. 215. Tamże, s. 219. Tamże. 211 �przed wyborem rządowej bądź opozycyjnej wersji sinusoidy determinującej trajektorie parametrów rzeczywistości. Na mocy swoistego mechanizmu samospełniającego się proroctwa rama stała się polityczną rzeczywistością684. W wyniku skandalu korupcji politycznej koalicja rządząca rozpadła się i 7 września 2007 roku, Sejm podjął decyzję o skróceniu kadencji. Bezpośrednią przyczyną wyborów była dymisja i aresztowanie ministra spraw wewnętrznych i administracji oraz zupełnie bezprecedensowa w tamtym czasie relacjonowana na żywo multimedialna konferencja prasowa prokuratury ukazująca kulisy tej sprawy. Kampania do parlamentu z roku 2007, kiedy urząd prezydenta piastował cały czas Lech Kaczyński, okazała się sequelem tej z roku 2005. Najważniejsza zmiana dotyczyła jednak tego, że cały przekaz zwielokrotniono i wyolbrzymiono. Jak zauważył Olczyk: Analogiczne procesy stosuje się w sequelach klasycznych filmów rozrywkowych, gdzie w każdej kolejnej części podstawowa struktura, która przyniosła kasowy sukces pierwszego filmu (a więc ogólny schemat narracji i główne, znane już i lubiane przez widzów postacie), pozostaje niezmieniona, zwiększa się za to liczba i potęga wrogów, brutalność akcji mierzona liczbą zabitych antagonistów, szybkość montażu i jakość oraz liczba efektów specjalnych. Zrealizowanie megaspektaklu kampanii wyborczej 2007 roku według reguły „to samo tylko bardziej” nie oznacza, że nie pojawiły się nowe zjawiska i tendencje685. Owymi zjawiskami nowymi w kontekście kampanii z 2007 roku były trzy duże debaty (w kolejności: Jarosław Kaczyński – Aleksander Kwaśniewski, Jarosław Kaczyński – Donald Tusk, Aleksander Kwaśniewski – Donald Tusk), które określane były mianem „starcia gigantów”. Drugim ważnym zjawiskiem tamtego okresu było nieustanne komentowanie kampanii wyborczej na niezliczonej ilość portali internetowych, co spowodowało, że większość opinii publicznej mogła dużo bardziej aktywnie brać udział w wyborach, wypowiadając się na równi ze specjalistami na temat przebiegu 684 685 P. Olczyk, dz. cyt., s. 479. Tamże, s. 483. 212 �rywalizacji politycznej. W ten sposób wszyscy chętni nie tylko stali się krytykami retoryki rywalizujących polityków, ale aktywnie włączali się do udziału w tym dramacie, opowiadając się po stronie jednego z rywalizujących paradygmatów. Kolejnym zjawiskiem niezwykle istotnym z mojego punktu widzenia był wyraźny wzrost, w porównaniu z kampanią z 2005 roku, negatywnych reklam. Słowem kluczem dla kampanii PiS-u w tym czasie był układ. Słowo, które zdaniem jego pomysłodawcy PR-owca Prawa i Sprawiedliwości podczas tamtej kampanii – Michała Kamińskiego – odwoływało się otwarcie do poetyki filmu sensacyjnego686. Większość spotów reklamowych tej partii opartych było na zasadzie kojarzenia zła z rekwizytami i sytuacjami przypominającymi o skandalach ostatnich dwóch lat. Co charakterystyczne, ów układ znów nie zawierał żadnych bezpośrednich wskazówek co do tego, kogo można do niego zaliczyć687. Jedno było tylko pewne – chcący wrócić do władzy, pragną się pozbyć polityków Prawa i Sprawiedliwości, którzy zdążyli przez te dwa ostanie lata napsuć im sporo krwi, niwecząc ich niecne plany względem słabego państwa jak i niepodejrzewającego niczego społeczeństwa. W konsekwencji słowo układ stało się pewnego rodzaju workiem, do którego można było wrzucić wszystkich, których politycy PiS-u uznali za wrogów. Z drugiej strony, jak zauważył Głowiński, użycie tego słowa w ten specyficzny sposób: Ujawnia mechanizm magii językowej, wysoce charakterystycznej dla omawianych praktyk. Zakłada się, że ów mityczny układ istnieje, nie precyzuje się jednak, na czym on polega, kto konkretnie nim kieruje, kto wchodzi w jego skład. Ważne jest to, by go demaskować w kategoriach najbardziej ogólnych i by mobilizować do walki z nim niczym ze smokiem, to prawda, bardzo groźnym 686 687 Tamże, s. 494. Tamże, s. 496, (podkreślenia Ł.P.M.). 213 �i podstępnym, mimo że nikt go na własne oczy nie widział688. Manipulowanie układem zdradza jednoznacznie, że w przypadku polityków, którzy korzystali z tego słowa w powyższym znaczeniu, nie chodziło w istocie o poznawanie świata, ale jego konsekwentne kreowanie w kategoriach charakterystycznych dla myślenia magicznego. Retoryka oskarżycielska połączona z pasją demaskatorską charakteryzowała cały wspomniany okres aktywności politycznej polityków PiS-u. Wybory parlamentarne w 2007 roku wygrała Platforma Obywatelska, uzyskując ponad 41% poparcia obywateli, Prawo i Sprawiedliwość zyskało poparcie ponad 32% głosujących. W sumie na te dwie partie zagłosowało ponad 72% biorących udział w wyborach, co odpowiada 8 mln obywateli. Po tych wyborach politycy Prawa i Sprawiedliwości przeszli do opozycji parlamentarnej, natomiast prezydentem w tym czasie był polityk wywodzący się z tej partii – Lech Kaczyński. 688 M. Głowiński, Czy totalitaryzacja języka?, [w:] Tenże, Nowomowa i ciągi dalsze…, s. 227. 214 ���Głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje Są sytuacje, w których najpraktyczniej jest oprzeć się żądzy bezpośredniego udziału, „usiąść i czekać”, pozwolić sobie na spokojną, krytyczną analizę. Wezwania do czynu zdają się napierać na nas z każdej strony 689. Trzy lata później miało miejsce wydarzenie, które z jednej strony stało się istotnym punktem zwrotnym rozgrywającego się dramatu społecznego moich czasów, z drugiej wpisane zostało w specyficzną mito-poetykę dyskursu Prawa i Sprawiedliwości. 10 kwietnia 2010 roku około godziny 9:10 dziennikarz radia Tok Fm Marcin Graczyk prowadzący program Ranni politycy poinformował słuchaczy: „– Jak podaje telewizja TVN 24, według wstępnych informacji, samolot z Prezydentem się rozbił. To wiadomość nieoficjalna, ale podana przez MSZ”690. W tym momencie – z mojej perspektywy rozpoczęło się największe wydarzenie medialne 691 XXI wieku w Polsce. W audycji radiowej prowadzący, przejętym głosem, odesłał wszystkich słuchaczy do innego medium, jakim jest telewizja. W pierwszych godzinach od katastrofy (10:00– 13:00) za pośrednictwem kanałów telewizyjnych wydarzenia związane z katastrofą śledziło ponad 9,5 mln osób 692 , co stanowiło ponad 86% udziału w rynku telewizyjnym. Tego samego dnia po południu Rada Ministrów na specjalnym posiedzeniu ogłosiła ogólnonarodową żałobę, która miała trwać do 18 kwietnia 2010 689 690 691 692 S. Żiżek, Przemoc. Sześć spojrzeń z ukosa, Warszawa 2010, s. 11. https://www.youtube.com/watch?v=W5grLvqgljs. „Wydarzenie medialne to uroczystość, która stanowi urlop od codzienności, której uświęcone treści traktowane są z namaszczeniem i której oddana widownia czynnie w niej uczestniczy” [za:] W. Godzic, Wstęp do wydania polskiego, [w:] D. Dayan, E. Katz, dz. cyt., s. 8. Artykuł: Miliony oglądało po tragedii pod Smoleńskiem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/miliony-widzow-ogladalo-relacje-po-tragedii-pod-smolenskiem, (dostęp: 20.06.2012). �roku. W niedzielę między 15:20 a 17:10 telewizje – transmitujące przywitanie ciała prezydenta na Okęciu i kondukt żałobny idący ulicami Warszawy – zebrały przed nadajnikami ponad 13 mln widzów, co stanowiło około 85% udziału w rynku693 . Rywalizujące na co dzień o widza telewizje, w tym szczególnym czasie, przestały się od siebie różnić. Ich relacje, często łączone 694 , przebiegały według tego samego scenariusza i były identycznie narratywizowane i celebrowane. Wszystkie solidarnie zrezygnowały z emitowania reklam, co niechybnie zapowiadało nastrój niecodziennych wydarzeń. We wszystkich przekazach komentatorzy w teatralnym skupieniu, podkreślali na wiele sposobów niewyrażalną w słowach, „ogromną stratę dla narodu”. Dotychczasowi rywale polityczni mówili jednym głosem o ciepłych i bliskich relacjach, jakie łączyły ich z tragicznie zmarłymi ludźmi, którzy, co prawda, byli ich przeciwnikami politycznymi, ale prywatnie dobrymi kolegami, a nawet przyjaciółmi. W ten sposób zmianę języka medialnego zdradzało przejście z czasu profanicznego, codziennego, w czas święty, w stan communitas, jakby określił to Victor Turner 695 i na co od razu zwrócili uwagę antropolodzy 696 . W relacjach medialnych społeczeństwo zostało przedstawione, jakby znalazło się kolejny raz w fazie liminalnej. Według mediów nastąpił czas wspólnotowy, czas jednomyślności i braku podziałów. W tym okresie dotychczasowe różnice statusów społecznych, różnice polityczne i inne, tak charakterystyczne dla struktury społecznej jak i dwóch rywalizujących paradygmatów, przestały odgrywać dominującą rolę. Po raz kolejny telewizyjny teatr dnia 693 694 695 696 Tamże. Artykuł: TVP, TVN i Polsat przez weekend razem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/tvp-tvn-i-polsat-przez-weekend-razem (dostęp: 10.07.2012). V. Turner, Od liminalności do liminoidalności…, s. 92–93 i dalej. J. Tokarska-Bakir, Karnawał smutku, „Gazeta Wyborcza” 2010, nr 96. http://wyborcza.pl/1,97863,7807919,Karnawal_smutku.html (dostęp: 6.03.2012). 218 �codziennego został zastąpiony teatrem święta – lecz tym razem święta jedności w czasie żałoby narodowej. To właśnie w tym szczególnym czasie spontanicznie, w ramach myślenia kosmologicznego, pojawiały się mito-logiczne wyjaśnienia tego, co się stało w Smoleńsku. Cytowany już wcześniej poseł PiS-u i politolog Artur Górski w wywiadzie Oskarżam Moskwę, który ukazał się na łamach czasopisma Nasz Dziennik już dwa dni po katastrofie był pewien, kto i dlaczego doprowadził do „nowego Katynia”697. Po raz kolejny poetyka oparta na logice specyficznej dla transformacji metaforyczno-metonimicznych w zasadzie z miejsca dawała odpowiedzi, kto zamordował prezydenta, kto stał za zamachem wymierzonym w elity polityczne narodu polskiego 698 , determinując dyskurs Prawa i Sprawiedliwości na kolejne lata. Wróćmy jednak do żałoby narodowej. Podczas jej trwania „wszyscy” mogli poczuć się jedną wielką rodziną narodową. Przy czym nikt nie musiał znać lokalnego kontekstu polityczno-społecznego. Wystarczyło bowiem rozumieć to wydarzenie, o ile potrafi się rozpoznać scenariusz, według którego było narratywizowane. A scenariusz był już gotowy od dawna. Gotowa była forma opowieści, scenopis, który konstytuuje możliwości narracyjne gatunku, jakim jest „Koronacja”. To według jej logiki następuje przewidywalny podział ról w ramach relacjonowanego spektaklu oraz sposób, w jaki zostanie on przedstawiony. Innymi słowy, ceremonia przebiegała według reguł ustalonych przez tradycję, mimo iż całkiem niedawno wynalezioną699. Właśnie dlatego, nawiązując do dobrze nam znanego dramatu społecznego II RP, 697 698 699 Wywiad Zenona Baranowskiego z Andrzejem Górskim, Oskarżam Moskwę, http://stary.naszdziennik.pl/index.php?dat=20100412&typ=tk&id=tk17.txt (dostęp: 10.11.2012). Artykuł: Antoni Macierewicz podsumował prace zespołu dot. katastrofy smoleńskiej http://www.pis.org.pl/article.php?id=20759 (dostęp: 12.12.2012), Artykuł: Jarosław Kaczyński, Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/article.php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). Czytaj: E. Hobsbawn, T. Ranger, Tradycja wynaleziona, Kraków 2008. 219 �pogrzeb pary prezydenckiej opierał się m.in. na elementach scenariusza wydarzeń z 1927 r., kiedy to z rozkazu Józefa Piłsudskiego na Wawelu pochowano Juliusza Słowackiego700. 17 kwietnia 2010 roku o godzinie 12:00 na pl. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie odbyły się główne uroczystości żałobne. Z całego świata do PAP wpłynęło ponad 3 tys. próśb701 o akredytacje dziennikarskie. Relację z ceremonii pogrzebowej na Wawelu prowadziło na żywo 18702 zagranicznych stacji telewizyjnych, wśród nich m.in. CNN i BBC. Jeśli wierzyć statystykom, polskie relacje telewizyjne z pogrzebu Lecha Kaczyńskiego na Wawelu, w przedsionku krypty, w której spoczywa Józef Piłsudski703, zgromadziły przed telewizorami ok. 13 mln. osób704. Z mojego punktu widzenia, rytualny pogrzeb na Wawelu – obok Piłsudskiego – był jasnym komunikatem potwierdzającym fakt, że Lech Kaczyński starał się zrealizować ten sam cel co Józef Piłsudski, stając się jego transformacją dialektyczną w ramach współczesnego dramatu społecznego, o czym przekonało się „na własne oczy” ponad 13 mln widzów… Po żałobie narodowej polskie społeczeństwo jeszcze wyraźniej podzieliło się na dwa obozy, które w istocie wpisywały się w kategorie dwóch rywalizujących dotąd paradygmatów. Jeden z nich, tworząc własne symbole705, zakładał, że katastrofa w Smoleńsku była w istocie zamachem na niezależnego prezydenta Lecha Kaczyń700 701 702 703 704 705 Wywiad Romana Pawłowskiego z Dariuszem Kosińskim, Euro 2012 zamiast Wawelu?, http://wyborcza.pl/1,76842,7830886,Euro_2012_zamiast_Wawelu_. html (dostęp:19.09.2010), czytaj także: D. Kosiński, dz. cyt., s. 303–304. J. Jałowiec, A. Zadroga, Kraków przeżywa najazd zagranicznych mediów, http:// krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,7776661,Krakow_przezywa_najazd_zagranicznych_mediow.html (dostęp: 22.09.2010). Artykuł: Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp: 4.10.2010). Artykuł: Pogrzeb Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i Jego małżonki Marii http://www.pis.org.pl/article.php?id=17189 (dostęp: 17.04.2010). Artykuł: Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp 4.10.2010.). K. Jaskułowski, Wspólnota symboliczna…, s. 145–164. 220 �skiego706 który dążył do sanacji Państwa. Za ten zamach odpowiada natomiast ówcześnie rządząca koalicja z politykami Platformy Obywatelskiej (transformacja układu) na czele lub/i z władzami rosyjskimi, które wydatnie przyczyniły się do tej katastrofy poprzez działania pośrednie lub nawet bezpośrednie707. Drugi modelowy paradygmat, pozbawiony równie czytelnych symboli, co ten pierwszy uznawał, że katastrofa smoleńska miała miejsce z powodu bardzo wielu nieintencjonalnych błędów i niedopatrzeń ze strony polskiej i rosyjskiej. W jej wyniku nie tylko zginął Prezydent wraz z małżonką, ale także 94 wybitnych Polaków reprezentujących różne partie i środowiska. W tej drugiej wersji tragiczna śmierć dotknęła wszystkich, bez względu na reprezentowane poglądy polityczne i ideologiczne. W ten sposób granica między dwoma skonfliktowanymi paradygmatami przebiegać zaczęła według wiary w „prawdziwe” bądź „fałszywe” przyczyny katastrofy smoleńskiej lub raczej, jak słusznie zwrócił uwagę Jacek Wasilewski, w jedną z dwóch rywalizujących ze sobą narracji na jej temat, tworząc w ten sposób dwie wyraźnie zantagonizowane wspólnoty wartości708. Chciałbym podkreślić w tym miejscu za Leachem i Baudrillardem, że istota problemu polega na tym, że nie jesteśmy w stanie ostatecznie stwierdzić, czy był to przejaw nieszczęśliwego wypadku (przypadek), czy raczej był to zamach (działanie zaplanowane). Możemy ostatecznie zanotować jedną lub drugą narrację na temat katastrofy rozumiejąc w jaki sposób wspiera ona jeden bądź drugi paradygmat rywalizujący o władzę. W ramach dyskursu rytualnego polityków Prawa i Sprawiedliwości stymulującego świadomość kosmologiczną, katastrofa samolotu w Smoleńsku po prostu nie może 706 707 708 W ten sposób Jarosław Kaczyński konsekwentnie buduje obraz swojego brata – Lecha Kaczyńskiego. Podaję jeden z ostatnich tego typu przykładów [w:] Artykuł: Jarosław Kaczyński: Mój brat naraził się wielu http://www.pis.org.pl/ article.php?id=21199 (dostęp: 18.12.2012). Artykuł: Jarosław Kaczyński: Tusk w sensie moralnym i politycznym ma na sumieniu 96 ludzi http://www.pis.org.pl/article.php?id=18273 (dostęp: 10.11. 2011). J. Wasilewski, Opowieści o Polsce…, s. 247–265. 221 �być dziełem przypadku. Z zasady muszą odpowiadać za katastrofę złe moce, co w sferze politycznej oznacza zawsze zamach na ład społeczny 709. Jest to przejaw pewnej „pierwotności”, jak to określał Jean Baudrillard, która powodowała, że: (…) każde wydarzenie, a zwłaszcza śmierć, uznawało się za dzieło jakiejś złośliwej mocy. Tę „pierwotność” (którą zarzucamy ludom pierwotnym, by ją wyegzorcyzmować) można jednak przypisy wać wyłącznie nam samym (…) 710 . Wyobraźnia ofiarnicza ciągle jest podgrzewana. Wybitnie do tego procesu przyczyniły się nie tylko media, ale także artyści, którzy starają się zgłębić symboliczny wymiar tej tragedii oraz jej tajemniczy wpływ na tworzenie się spontanicznej wspólnoty, a zaraz potem, jeszcze z większą siłą dzielącego się na dwa obozy społeczeństwa. Do końca 2012 roku powstało 14 filmów o tej tematyce, kilka spektakli i książek, a kolejne realizacje są w drodze. Innymi słowy – w tym specyficznym czasie ponownie kształtują się symbole, które niedługo potem wykorzystane zostaną do walki politycznej przez paradygmat reprezentowany przez polityków Prawa i Sprawiedliwości. Symbole te będą regulować dyskurs dotyczący szukania przyczyn tragedii w procesie wskazywania i oskarżania winnych w ramach mito-logiki wprawionego w ruch od lat mechanizmu ofiarniczego. Ostatnim tego przykładem jest film Anity Gargas Anatomia upadku, którego wydźwięk jest jasny – w Smoleńsku był zamach, a organy odpowiedzialne za śledztwo w tej sprawie nie dopełniły swoich obowiązków i być może zrobiły to celowo... W tych okolicznościach ciągle nasila się wojna symboliczna, którą liczni komentatorzy życia publicznego nazywają wojną „polsko-polską”. Otwarta niechęć polityków reprezentujących dwa paradygmaty zamienia się w nieukrywaną nienawiść. Od 709 710 J. Baudrillard, Wymiana symboliczna i śmierć, Warszawa 2007, s. 206. Tamże, s. 207. 222 �czasu katastrofy nasiliły się w Polsce różnego rodzaju próby zamachów na przedstawicieli politycznych jednego, jak i drugiego paradygmatu oraz na przedstawicieli klasy politycznej w ogóle. Są to akty spontanicznej przemocy, które stanowią próby zażegnania tego narastającego konfliktu. Kolejne manifestacje podczas świąt narodowych i ważnych rocznic, zwolenników jednego bądź drugiego paradygmatu odbywają się osobno lecz równolegle, konsekwentnie podkreślając w ten sposób podział społeczeństwa na dwa zantagonizowane paradygmaty. Jarosław Kaczyński – lider PiS-u – wręcz podkreśla, że usunięcie od władzy Platformy Obywatelskiej jest zadaniem narodowym711 i mógłbym w tym kontekście dodać, nawiązując do ustaleń Girarda, wymagającym jednomyślności ofiarniczej. W tym samym czasie dyskutowany staje się pomysł postawienia przed trybunałem stanu Jarosława Kaczyńskiego i Zbigniewa Ziobrę, którzy w czasie dwóch lat sprawowania władzy mieli dopuścić się poważnych nadużyć w związku z pełnionymi stanowiskami państwowymi. Działania zantagonizowanych paradygmatów cały czas się zaostrzają. Z analizy dyskursu Prawa i Sprawiedliwości jasno wynika, że odmieniony powrót do struktury (obietnica IV RP) jest możliwy jedynie poprzez skuteczne wykorzystanie mechanizmu rytualnego, w ramach którego złożeni w ofierze zostaną, z jednej strony fundatorzy porządku III RP (próba zasadnicza/rytuał liminalny), a następnie postacie, które w strukturalnym splocie okoliczności uznane zostaną za ich metaforyczno-metonimiczne transformacje (próba gloryfikująca/rytuał włączenia). W ramach mechanizmu ofiarniczego dopiero te dwa rytualne mordy umożliwią zakończenie dramatu społecznego oraz stworzą warunki konieczne dla świadomości kosmologicznej do nastania „Złotego Wieku Polski” w postaci obiecanej IV RP. 711 Artykuł: Jarosław Kaczyński na Radzie Politycznej „PiS”: Narodowe zadanie to jak najszybsze odsunięcie tej władzy, http://www.pis.org.pl/article. php?id=21290 (dostęp: 18.12.2012). 223 �Uważny czytelnik zapewne dostrzegł, że współczesny dramat społeczny przeniesiony w sferę rytualną odpowiadającą kryzysowi ofiarniczemu zrealizowany został niemal w połowie. Z analiz strukturalnych modelowej sytuacji opisanej w Biblii oraz jego paradygmatycznej realizacji tworzącej mito-historię Polski jasno wynika natomiast, jaki może być jego dalszy przebieg. Póki co przedstawię jego schemat bez wydarzeń, które zapowiada jego rytualne powtórzenie. Podobnie jak w przypadku dramatu, którego główną postacią był Józef Piłsudski, chciałbym teraz ująć działania dyskursywne polityków Prawa i Sprawiedliwości w model rozbudowanego trójfazowego schematu dramatu społecznego. Chciałbym przy tej okazji przedstawić także wyszczególnione wydarzenia symboliczne, które odpowiadają stałym elementom kompozycyjnym mechanizmu rytualnego. Od centralnego wydarzenia, czyli zapowiedzianego mordu rytualnego z fundatorów porządku III RP, zależy, czy dramat społeczny po raz kolejny zostanie zrealizowany według mito-logiki mechanizmu ofiarnego – tak jak to miało miejsce w przypadku dramatu społecznego z udziałem Józefa Piłsudskiego czy też starotestamentowego scenariusza mito-logicznego z udziałem Dawida. Opis schematu 6, w jak najkrótszych zdaniach, postanowiłem rozpocząć od symbolicznego roku 1989, kiedy to podczas negocjacji przy Okrągłym Stole ustalono ostateczny kształt zmian ustrojowych w Polsce po odrzuceniu systemu komunistycznego. Rok ten jest symbolicznym progiem w mito-historii Polski, bowiem określa wyłonienie się nowego państwa z okresu komunistycznego. W 1997 roku weszła w życie Konstytucja III RP, która stała się symbolem ponownego utwierdzenia kompromisu pomiędzy środowiskami, które przypieczętowały w ten sposób ustalenia rozpoczęte przy Okrągłym Stole. W 2002 roku, kiedy wybucha „afera Rywina”, rytm historyczny prezentowanych wydarzeń wyraźnie przyśpiesza. Skandal korupcyjny stanowi punkt zapalny wykorzystany przez przeciwników porządku wynegocjowanego przy Okrągłym Stole. Afera staje 224 �się symbolem słabości obozu politycznego, który nie był w stanie uchronić państwa przed napierającym chaosem samemu stając się w ten sposób jego uosobieniem. Po wyborach w 2005 roku reprezentantem politycznym paradygmatu odrzucającego porządek oparty na pokojowych negocjacjach przy Okrągłym Stole zostaje partia Prawo i Sprawiedliwość. Od czasu wyborów środowiska polityczne przeciwne wizji PiS sprowadzone zostają, w ich dyskursie rytualnym, do kategorii symbolicznej bohatera fałszywego, bowiem nie sprostali próbie zasadniczej. W tym specyficznym okresie politycy tej partii konsekwentnie budują specyficzny obraz podziałów polskiego społeczeństwa, podkreślając w ten sposób różnice między dwoma paradygmatami, które walczą między sobą o władzę polityczną nad „słabą” Polską. Okres ten odpowiada symbolicznej relacji między bohaterem (politycy Prawa i Sprawiedliwości) a bohaterem fałszywym/królem (politykami, którzy bronią ustaleń zawartych przy Okrągłym Stole oraz porządku opartego na zapisach Konstytucji III RP z 1997 roku). Od tamtego czasu trwa wojna „polsko-polska”, która po katastrofie smoleńskiej, w kwietniu 2010 roku, zaogniła się jeszcze bardziej, odkąd politycy rządzącej wtedy partii PO są oskarżani z jednej strony, o notoryczne kłamanie w sprawie prawdziwych przyczyn katastrofy, z drugiej – o oczywiste korzyści płynące z doprowadzenia do niej, co w narracji polityków Prawa i Sprawiedliwości czyni ich głównymi i wręcz oczywistymi podejrzanymi w tej sprawie. Powstaje zatem pytanie, co się stać może jeśli wiemy, że wzorcem mito-logicznym określającym cel i sens działań polityków Prawa i Sprawiedliwości pozostaje historia Józefa Piłsudskiego, który strukturalnie, od zamachu stanu w 1926 roku realizował przebieg odpowiadający losowi bohatera/króla, który przekracza zakazy (bezprawne procesy polityczne), składając w ofierze rytualnej przedstawicieli utożsamianych z fałszywym bohaterem/ królem sprowadzonych następnie do roli antagonistów lub, jak kto woli, wewnętrznych wrogów narodu? 225 �Zaryzykuję stwierdzenie, że wydarzenia uznane za konieczne odpowiadające fazie reintegracji są ściśle związane z charakterem próby zasadniczej, której starają się sprostać politycy Prawa i Sprawiedliwości. Podołanie dwóm pozostałym próbom stworzy niezbędne warunki w świadomości kosmologicznej do nastania złotego wieku w jego paradygmatycznej realizacji odpowiadającego IV RP. Dyskurs rytualny polityków „Prawa i Sprawiedliwości” zapowiadający zakończenie dramatu społecznego według schematu ofiarniczego III II 1) Przejście z systemu komunistycznego do systemu demokratycznego na mocy ustaleń podczas obrad Okrągłego Stołu 2) Konstytucja z 1997 roku fundująca porządek III RP 1989 ? IV I IV RP Schemat 6. Dramat społeczny według logiki dyskursu rytualnego polityków Prawa i Sprawiedliwości. Opis schematu: I) „Afera Rywina” z 2002 roku, jako symboliczny przykład naruszenia ładu społecznego, II) od 2005 roku konsekwentnie budowany dyskurs rytualny przenoszący rywalizację dwóch paradygmatów w sferę liminalną dramatu społecznego, III) zapowiedź wydarzenia będącego gwałtownym odsunięciem od władzy przedstawicieli III RP, IV) zapowiedź wprowadzenia konstytucji IV RP będącej paradygmatyczną realizacją nastania złotego wieku. W międzyczasie zostały podjęte kolejne nieudane próby przywracania równowagi, w których kluczową rolę mieli odegrać naukowcy. 8 kwietnia 2013 roku, dwa dni przed trzecią rocznicą katastrofy smoleńskiej TVP 1 postanowiła wyemitować dwa filmy przedstawiające próby dwóch radykalnie różnych rekonstrukcji 226 �przebiegu wypadku lotniczego, w którym zginęło 96 osób w tym para prezydencka. O godzinie 20:20 telewizja publiczna pokazała film zatytułowany: Katastrofa w przestworzach: Śmierć prezydenta wyprodukowany przez Alexa Bystrama i Eda Sayera dla kanału National Geografic. Rekonstrukcja wydarzeń, której podjęli się autorzy tego filmu opierała się na dwóch źródłach. Jednym z nich był raport rosyjskiego Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego (MAK)712, drugim natomiast raport sporządzony przez polską Komisję Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego713, której przewodniczył ówczesny Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji – Jerzy Miller. Zaraz po nim, o godzinie 21:30, widzowie mogli zobaczyć film dokumentalny wyreżyserowany przez Anitę Gargas. Film ten określany przez Centrum Informacji TVP jako zapis dziennikarskiego śledztwa714 został wyprodukowany przez Niezależne Wydawnictwo Polskie – wydawcę Gazety Polskiej. Kilka miesięcy wcześniej, 16 stycznia 2013 roku, płyta DVD z filmem Anity Gargas została dołączona do wydania gazety w nakładzie przekraczającym 139 tys. egz.715, z których sprzedanych zostało około 120 tys. egz. TVP pod presją Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich716 zgodziła się ostatecznie na emisję dwóch filmów jednego wieczoru a następnie, w ramach specjalnego wydania programu Na pierwszym planie717, którego prowadzącym był Piotr Kraśko, na dyskusję naukowców, która 712 713 714 715 716 717 W polskiej wersji językowej raport MAK jest dostępny pod poniższym linkiem: http://www.komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8695,dok.html (dostęp: 11.09.2013). Raport ten jest dostępny pod tym linkiem: http://komisja.smolensk.gov.pl/kbw/ komunikaty/8875,Raport-koncowy-w-sprawie-ustalenia-okolicznosci-i-przyczyn-katastrofy-samolotu-T.html (dostęp: 11.09.2013). http://www.tvp.pl/o-tvp/centrum-prasowe/komunikaty-prasowe/8-kwietniajedynka-wyemituje-dwa-filmy-o-katastrofie-smolenskiej/10369540 (dostęp: 11.09.2013). Za: http://pl.wikipedia.org/wiki/Anatomia_upadku (dostęp: 11.09.2013). http://www.sdp.pl/aktualnosci/525,sdp-pisze-do-prezesa-tvp-w-sprawie-emisji-filmu-anity-gargas-,1359043316 (dostęp: 11.09.2013). Gorąco zachęcam do obejrzenia całego programu dostępnego pod tym linkiem: http://vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk-2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788 (dostęp: 12.09.2013). 227 �miałaby wyjaśnić zgromadzonej przed telewizorami publiczności, jak się ustosunkować do dwóch radykalnie różnych interpretacji tego samego wydarzenia. Według badań przeprowadzonych przez Wirtualne Media emisję wspomnianych filmów tego wieczoru oglądało łącznie ponad 6 mln widzów, z czego o 200 tys. więcej obejrzało Anatomię upadku718. Po projekcji wspomnianych obrazów około godziny 22:50 w studiu telewizyjnym na zaproszenie Piotra Kraśki, pojawili się dwaj naukowcy reprezentujący dwie skrajnie różne interpretacje przyczyn katastrofy prezydenckiego samolotu. Program ten nie cieszył się już tak wielką oglądalnością jak dwa poprzedzające go filmy. Według badań Wirtualnych Mediów zgromadził przed telewizorami około 1,85 mln widzów 719. Zaproszeni do studia eksperci prawdopodobnie nigdy nie wystąpili przed równie liczną publicznością odgrywając swoje role w kolejnej odsłonie dramatu społecznego głęboko antagonizującego polskie społeczeństwo. W pierwszej części programu w studiu telewizyjnym pojawili się prof. Paweł Artymowicz720, a po jego przeciwnej stronie zajął miejsce równie imponująco utytułowany prof. Jacek Rońda721. Jak nietrudno się domyślić Paweł Artymowicz dowodził, że nie ma żadnych dowodów na to, że doszło do rzekomych wybuchów na pokładzie Tupolewa722. Pan Jacek Rońda, ekspert, którego analizy wspierały tezy, będące główną osią filmu Anity Gargas oraz zespołu parlamentarnego ds. Zbadania Przyczyn Katastrofy TU-154 M z 10 kwietnia 2010 roku (założonego przez klub parlamentarny PiS723, którego cały skład sta- 718 719 720 721 722 723 http://m.wirtualnemedia.pl/m/artykul/film-anity-gargas-z-wieksza-widownianiz-smierc-prezydenta (dostęp: 11.09.2013). Tamże (dostęp: 11.09.2013). Pod tym linkiem znajduje się profil naukowy tego naukowca: http://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Artymowicz (dostęp: 12.09.2013). Pod tym linkiem znajduje się profil naukowy tego naukowca: http://pl.wikipedia.org/wiki/Jacek_Ro%C5%84da (dostęp: 12.09.2013). https://www.youtube.com/watch?v=DCi9UzIl9JY. http://orka.sejm.gov.pl/ZespolSmolenskMedia.nsf/files/MJAI-96NDC4/%24File/ powolaniezespolu.jpg (dostęp: 15.09.2013). 228 �nowili parlamentarzyści opozycyjnej w tym czasie partii724) działającego pod przewodnictwem Antoniego Macierewicza bronił z kolei stanowiska, że istnieje wiele poszlak, które sugerują, że na pokładzie samolotu miały miejsce eksplozje (być może intencjonalnie wywołane), które nie zostały odnotowane podczas badań przeprowadzonych przez państwową komisję. W efekcie ustalenia komisji pracującej pod przewodnictwem ówczesnego Ministra Spraw Wewnętrznych, zdaniem ekspertów współpracujących z komisją parlamentarną, są co najmniej niekompletne i nie oddają prawdziwego przebiegu wypadków doprowadzających ostatecznie do katastrofy lotniczej. W studiu telewizyjnym dla potwierdzenia swoich tez profesor Rońda posłużył się kilkoma atrybutami scenicznymi, które zostały przedstawione w filmie Anity Gargas, stając się ilustracjami badań i analiz przeprowadzonych przez ekspertów powołanych przez zespół parlamentarny. Jedną z takich ilustracji była kartka, na której zostały wydrukowane dwa zdjęcia satelitarne z miejsca katastrofy rządowego samolotu. Do tych zdjęć, zdaniem naukowca, nie miała dostępu państwowa komisja badająca przyczyny wypadku. Co ciekawe profesor mimo wyraźnej i kilka razy powtórzonej prośby redaktora prowadzącego program nie zgodził się ujawnić źródła pochodzenia tego zdjęcia, ani uzasadnić w istocie tego, czego owa fotografia ma być dowodem725. Wyraźnie zdegustowany tą sytuacją Piotr Kraśko nerwowo uśmiechając się zwrócił się do naukowca tymi słowami: – Panie profesorze, ja mogę panu tylko wierzyć albo nie. – Tak… – ledwo słyszalnie wtrącił naukowiec. – Nie wypada mi powiedzieć, czy panu wierzę, czy nie. Widzę, że ta kartka leży tu na stole. Tyle mogę powiedzieć – zakończył Kraśko. 724 725 http://www.smolenskzespol.sejm.gov.pl/zespolsmolensk.nsf/SkladZespolu.xsp (dostęp: 15.09.2013). Ten fragment programu można obejrzeć od 5 minuty i 10 sekundy: http:// vod.tvp.pl/audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788. 229 �Profesor Rońda starając się uwiarygodnić stanowisko eksperta w tej sprawie, skorzystał z kolejnego atrybutu scenicznego jakim okazały się dwa zdjęcia pustej puszki po piwie Tyskie… Na jednym zdjęciu była ona zgnieciona, a na drugim rozerwana. Zdjęcie miało, jego zdaniem, zilustrować wnioski płynące z eksperymentu przeprowadzonego przez profesora Piotra Witakowskiego726 , który w ten sposób starał się dowieść, że analogicznie do reakcji puszki, zachowała się konstrukcja samolotu, której rozerwane szczątki mają wygląd typowy dla wewnętrznej eksplozji. Ów dowód także zaprezentowany został wcześniej w filmie Anity Gargas. I tym razem wyraźnie zaniepokojony redaktor Kraśko zwrócił się do profesora nauk technicznych: – Przepraszam ale mam pytanie… Czy to nie dowodzi, powiem delikatnie, komplikacji tych badań. No jeżeli bierzemy puszkę, którą rozumiem, ktoś trzymając w jednym miejscu rozrywa od środka i to może być dowód na to, co się dzieje z kadłubem samolotu, który z prędkością 280 km/h uderza w ziemię i… sugestia jest taka, że reakcje są podobne? Profesor Rońda nie zgodził się z interpretacją Kraśki podkreślając parokrotnie, że przywołany eksperyment przeprowadzony z puszkami po piwie dowodzi raczej uderzającego podobieństwa „charakteru deformacji tego obiektu cienkościennego” do tych deformacji, które eksperci państwowej komisji badającej tą katastrofę błędnie zinterpretowali jako typowe dla znanych im katastrof lotniczych. Oglądający ten program w telewizji uważni widzowie, mogli się w tym momencie złapać za głowę. Jasnym się stało, że stawką w tym rozgrywającym się na oczach widzów spektaklem z kluczowym udziałem naukowców-ekspertów jest nie tylko „jednoznaczne” (czy takiego słowa może bezkarnie używać współcześnie 726 Tu profile naukowe profesora Witakowskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/ Piotr_Witakowski (dostęp: 12.09.2013), http://www.encyklopedia-solidarnosci. pl/wiki/index.php?title=Piotr_Krzysztof_Witakowski (dostęp: 12.09.2013). 230 �naukowiec?) wyjaśnienie przyczyn katastrofy smoleńskiej, ale także autorytet specjalistów w swoich dziedzinach, status nauki jako takiej oraz odpowiedzialność za podsycanie antagonizmów w polskim społeczeństwie, które skazane jest na wiarę w jedną bądź drugą interpretację wypadku lotniczego! Paweł Artymowicz, proponując wyjście z tej, wydawałoby się, beznadziejnej sytuacji, zaproponował kolejne rytualne działanie tamujące rozlewający się kryzys, w postaci organizacji wspólnej naukowej konferencji, która przebiegałaby z uwzględnieniem wszystkich dobrych praktyk naukowych: – Powinniśmy wyjaśnić katastrofę smoleńską do końca, w sposób naukowy. Nauka, to jest metoda naukowa. W nauce jest otwartość. Nie można mówić, mam tutaj pewne dane, które sobie kupiłem, dostałem od jakiegoś tam szpiega, z jakiegoś kraju. To jest śmieszne. Trzeba pokazać dane, które się ma. Trzeba pokazać metodę, jak się dochodziło do wniosków i trzeba zaprezentować wnioski. Wtedy dopiero to ma sens. Sprawa nie jest jednak tak oczywista, jak mogłoby się w tym momencie wielu widzom programu wydawać. Jacek Rońda zwrócił bowiem uwagę, że taka konferencja odbyła się już wcześniej – 22 października 2012 roku727. Jego zdaniem, właśnie wtedy zostały przedstawione zrecenzowane wcześniej artykuły naukowe, które w sposób rzetelny dowodziły podstaw dla uwiarygodnienia alternatywnych, wobec oficjalnej wersji państwowej, przyczyn katastrofy. Profesor przyznał, że organizacja wspólnej konferencji jest dobrym rozwiązaniem. Rozmowę z dwoma specjalistami zakończył Kraśko niezwykle wymownym komentarzem, pod którym może się podpisać wielu ludzi, którym leży na sercu rozwiązanie tego współczesnego węzła gordyjskiego: 727 http://konferencjasmolenska.pl/ (dostęp: 12.09.2013) II konferencja odbyła w dniach 21–22 października 2013 r. Jej temat brzmiał: „Aspekty techniczne, medyczne, socjologiczne i prawne związane ze zniszczeniem samolotu TU-154 M w Smoleńsku w dniu 10.04.2010” http://www.konferencja.home.pl/aktualnosci/komkonf1.pdf (dostęp: 24.09.2013). 231 �– Mam tylko jedno pytanie, tak aby my laicy, którzy nie jesteśmy profesorami i wykładowcami na uniwersytetach mogli powiedzieć po tej konferencji: Ok, teraz wam wierzymy. Wydaje mi się, że jedno kryterium musi być spełnione. Umawiamy się co do tego, że dane wyjściowe, na podstawie których pan i pan – Kraśko zwrócił się w tym momencie w stronę jednego i drugiego profesora – tworzycie swoje symulacje i modele są te same i się zgadzamy, że są spójne. Czy my się co do tego możemy zgodzić? Jak się okazało wypracowanie zgody, co do przyjęcia wspólnych danych wyjściowych jest w istocie niemożliwe, o czym szybko przekonał widzów i prowadzącego program prof. Rońda. Ta akademicka kwestia niemożliwości ustalenia „obiektywnych danych wyjściowych”, która jest oczywista dla współczesnych i dobrze wykształconych naukowców okazała się skandalem dla gospodarza programu telewizyjnego i być może wielu widzów, którzy jeszcze o tej godzinie siedzieli przed telewizorami, lub w innym terminie oglądali program za pośrednictwem Internetu. W drugiej części programu w studiu telewizyjnym pojawili się kolejni goście prowadzącego program. Wśród nich byli profesor Kleiber – ówczesny prezes Polskiej Akademii Nauk728, profesor Ireneusz Krzemiński729 – członek PAN-u oraz czterech dziennikarzy reprezentujących spolaryzowane stanowiska mediów konsekwentnie przedstawiających różne przyczyny, przebieg jak i konsekwencje katastrofy smoleńskiej730. Po krótkim przedstawieniu nowych gości w studiu prowadzący program zwrócił się do prezesa PAN-u: – Panie profesorze, bo to była moja największa wątpliwość w tej rozmowie. No naprawdę, to że kłócą się politycy i dziennikarze, to jest zrozumiałe. Tak jest w każdej sprawie. Tylko naprawdę wydaje mi się, że ludzie są bezradni, gdy 728 729 730 http://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Kleiber (dostęp: 14.09.2013), http:// nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=54580&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). http://pl.wikipedia.org/wiki/Ireneusz_Krzemi%C5%84ski (dostęp: 15.09.2013), http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=55940&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). Paweł Wroński – dziennikarz Gazety Wyborczej, Andrzej Stankiewicz – dziennikarz Rzeczpospolitej, Paweł Lisicki – dziennikarz Do Rzeczy, Jacek Karnowski – redaktor wSieci i wPolityce.pl. 232 �kłócą się ze sobą naukowcy. Ludzie oczekują, że siądzie przede mną profesor i powie: można przeciąć tą brzozę, czy nie można, przeciąć tej brzozy. Czy pan, jako naukowiec, prezes Polskiej Akademii Nauk, nie czuje się sfrustrowany i załamany tą sytuacją, że miliony Polaków opierają się tylko na tym: wierzę temu profesorowi, lub wierzę tamtemu profesorowi (…). Prezes PAN-u ze spuszczoną głową słuchał słów prowadzącego program. Gdy ten skończył, przedstawiciel instytucji skupiającej najwybitniejszych polskich uczonych, nie podnosząc wzroku, wyraźnie przejęty, odpowiedział tymi słowami: – Mówiąc zupełnie szczerze (…) ja jestem przerażony całokształtem tej sytuacji, a nie tylko tym jednym elementem. Następnie prof. Kleiber złożył wyrazy współczucia wszystkim rodzinom ofiar katastrofy smoleńskiej i kontynuował swoją myśl: – Rzeczywiście jest tak, że mamy bardzo głęboki problem, który przenosi się także na debaty naukowe i w moim przekonaniu głębia tego problemu jest nawet głębsza niż nam się wydaje, ponieważ ona nawiązuje do pewnych historycznych wręcz podziałów, które w polskim społeczeństwie istnieją. My, od co najmniej czasów zaborów, a pewnie i jeszcze wcześniej, żeśmy mieli część społeczeństwa, która wyznawała pewien model patriotyzmu oparty na głębokim szacunku dla tradycji kulturowych, religijnych i która drugą część społeczeństwa oskarżała o brak tego patriotyzmu, czy też zdradę narodową. Z kolei zawsze byli też tacy obywatele Rzeczypospolitej, którzy dopatrywali się jakichkolwiek sukcesów w życiu społecznym, w pracy organicznej, w pewnym pragmatyzmie życiowym, i z kolei, zarzucali tamtym, pewną bezrozumność i w ogóle szaleństwo. Część z tego konfliktu przenosi się na nasz dzisiejszy problem. Katastrofa smoleńska go jeszcze bardziej uwidoczniła i pogłębiła. Uwidoczniła, ale w stopniu, który jest dla mnie przerażający (…). Prowadzący program zadał wyraźnie przejętemu prezesowi PAN-u bardzo ważne pytanie: – Czy Pan wierzy w to, jako prezes Polskiej Akademii Nauk, że naprawdę może się odbyć ta konferencja i wszyscy naukowcy będą się opierać na tych samych danych, co do których się zgodzimy. Czy to jest możliwe? 233 �Bardzo ciekawa okazała się odpowiedź profesora Kleibera: – Ja uważam, że nie ma innego wyjścia jak tylko rozmawiać merytorycznie. Ja jestem za tym, żeby spotkali się ze sobą eksperci. Ja nie myślę żeby zacząć trzeba było od konferencji. Myślę, że lepiej byłoby gdyby eksperci po obu stronach, bez udziału polityków, spotkali się i spróbowali ze sobą rozmawiać. Profesor nie skończył mówić, gdy przerwał mu prof. Krzemiński wystąpieniem, które było niezwykle emocjonalne. Od tego momentu dyskusja w studiu telewizyjnym znowu ujawniła głębokie podziały, których doskonałą ilustracją, po raz kolejny, stały się rywalizujące narracje na temat katastrofy. Nie widzę w tym miejscu głębszego sensu przytaczania ich argumentów. To, co zrobiło na mnie olbrzymie wrażenie związane było jednak z ledwie słyszalnymi rozpaczliwymi pytaniami profesora Kleibera do zgromadzonych w studiu – Co robić, panowie? Kilkanaście dni później, 19 kwietnia, na łamach internetowego wydania Gazety Wyborczej, przeczytałem wywiad przeprowadzony przez Agnieszkę Kublik z prezesem PAN-u zatytułowany: Prof. Kleiber składa ofertę: Nauka może rozbroić Smoleńsk731. Za pośrednictwem gazety codziennej profesor zadeklarował organizację merytorycznego spotkania dwóch grup ekspertów bez udziału polityków i mediów: – Trzeba nadać debacie merytoryczny charakter, wykazać otwartość, nauczyć się wreszcie rozmawiać także o trudnych sprawach. I dlatego musimy znaleźć sposób, żeby maksymalnie wiarygodnie odnieść się do ustaleń komisji rządowej. Nie mam najmniejszej wątpliwości, że da się w tej sprawie zrobić dużo dobrego. Tylko trzeba do tego podejść uczciwie. Wreszcie dobro wspólne musi wziąć górę nad emocjami i partykularnymi interesami. To warunek wstępny przed przystąpieniem do poważnego potraktowania głosów krytyki. Inaczej za chwilę 70 proc. Polaków będzie uważało, że nie wszystko zostało dostatecznie wyjaśnione732. 731 732 http://wyborcza.pl/1,76842,13763730,Prof__Kleiber_sklada_oferte__Nauka_ moze_rozbroic_Smolensk.html?as=1 (dostęp: 18.09.2013). Tamże. 234 �Po kilku miesiącach propozycja prezesa Polskiej Akademii Nauk nabrała bardziej konkretnych kształtów. Za pośrednictwem mediów, w programie Jeden na jeden733 emitowanym w TVN 24 prof. Kleiber zapowiedział zorganizowanie wspólnej konferencji na przełomie 2013/2014, na którą zamierza zaprosić przedstawicieli dwóch zespołów starających się wyjaśnić katastrofę smoleńską. Dla wielu badaczy współczesnej kultury próba rozwiązania „sprawy smoleńskiej” przez prezesa PAN-u może przywoływać jak najbardziej uzasadnione skojarzenia z działaniami charakterystycznymi dla trzeciej fazy gier społecznych734, wyodrębnionych przez Victora Turnera. Tę fazę cechują propozycje działań przywracających równowagę735. Działania takie polegają na zastosowaniu środków prawa lub obrzędu w celu przywrócenia równowagi lub pogodzenia stron konfliktu znajdujących się na scenie736. Tym razem kluczową rolę mieli odegrać naukowcy reprezentujący dwa rywalizujące o władzę paradygmaty. W tej, być może przerażającej dla wielu walce, wyjątkowy wydaje się głos profesora Kleibera, który reprezentując Polską Akademię Nauk konsekwentnie starał się poszukiwać sposobów rozwiązania konfliktu proponując swoistą terapię na formułowane smoleńskie hipotezy737. Od umiejętnego rozegrania tej fazy gry społecznej zależy, czy następne jej stadium będzie polegało na publicznym i symbolicznym zamanifestowaniu pojednania lub uznaniu nieuniknionej schizmy 738. Warto zwrócić uwagę, że przy tej okazji ówczesny prezes PAN-u starał się pokazać korzyści wynikające z umiejętnego użycia miękkiej siły w ramach tzw. naukowej dyplomacji, o której powstanie wyraźnie zabiegał w artykule opublikowanym w jednym z dzienników: Miękka siła dyplomacji 733 734 735 736 737 738 http://www.tvn24.pl/debata-ws-katastrofy-smolenskiej-nie-wczesniej-niz-za-kilka-miesiecy,356736,s.html (dostęp: 23.09.2013). V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 23. Tamże. Tenże, Paradygmaty religijne a działanie polityczne…, s. 63. http://www.aktualnosci.pan.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=1401:aaa&catid=41:wywiady&Itemid=56. V. Turner, Gry społeczne i obrzędowe metafory…, s. 27–31. 235 �i nauki. Politycy i badacze powinni działać razem739. Czy możliwe jest skuteczne zastosowanie miękkiej dyplomacji bez uwzględnienia ukrytego porządku mechanizmu rytualnego stymulowanego przez świadomość kosmologiczną? Moim zdaniem nie. Prof. Kleiber, były już prezes PAN, podjął ostatnią spektakularną i nieudaną próbę pogodzenia zantagonizowanych paradygmatów. 1 grudnia 2014 roku lider Platformy Obywatelskiej Donald Tusk zajął prestiżowe stanowisko Przewodniczącego Rady Europejskiej, przenosząc się tym samym z Warszawy do Brukseli. 6 sierpnia 2015 roku nowym prezydentem Polski zostaje kandydat Prawa i Sprawiedliwości Andrzej Duda, który zastąpił na tym stanowisku Bronisława Komorowskiego wywodzącego się z ugrupowania Donalda Tuska. 25 października 2015 roku wybory parlamentarne w Polsce wygrywa Prawo i Sprawiedliwość uzyskując bezwzględną większość w dwóch izbach parlamentu, co jest pierwszym takim przypadkiem od 1989 roku. W momencie oddania tekstu do publikacji większość warunków koniecznych do rozegrania dramatu społecznego według ukrytego porządku odpowiadającego mito-logice mechanizmu rytualnego jest już zatem na swoim miejscu… 739 http://www.aktualnosci.pan.pl/images/2013/opinie_i_poglady/mie.pdf (dostęp: 25.09.2013). Artykuł został pierwotnie opublikowany w numerze 181 Dzienniku Gazeta Prawna z dnia 18 września 2013 roku. 236 ���ZAKOŃCZENIE Choroby sekretne leczy się ujawnieniem Odkrycie winnego mniej w gruncie rzeczy waży niż sprowadzenie niemożliwego do możliwego, niewytłumaczalnego do wytłumaczalnego, nadprzyrodzonego do przyrodzonego740. Mechanizm rytualny został wprawiony w ruch. Na naszych oczach ludzie niszczą ludzi w nieszczęśliwych dla ofiar i sprzyjającym ofiarnikom strukturalnych splotach okoliczności. Gdy kończę pisać ten tekst, społeczeństwo znalazło się w fazie liminalnej. Elementem koniecznym do tego, aby mechanizm wszedł w kolejną fazę, jest zapowiadane od dawna złożenie ofiary z przedstawicieli fundatorów III RP. Po zrealizowaniu tego centralnego wydarzenia w trójfazowym schemacie obrzędu przejścia, drugi mord rytualny odpowiadający próbie gloryfikującej, jak również rytuałowi włączenia, narzuca się w wyobraźni ofiarniczej jako element kompozycyjny będący oczywistą koniecznością w procesie ostatecznego odróżnienia przemocy złej od dobrej i w efekcie doprowadzenia do zakończenia kryzysu. Chciałbym z całą mocą podkreślić, że realizacja dramatu społecznego według mito-logiki kryzysu ofiarniczego, staje się jednoczesnym wzorcem dla kolejnych dramatów społecznych, które będą się odbywać w naszej przyszłości. To stawia wszystkich biorących w nich udział w roli osób nie tylko rywalizujących o władzę, rację i sprawiedliwość dziejową, ale tych, od których zależy los przyszłych pokoleń. Dzieje się tak wtedy, gdy kolejne pokolenia przejmą od nich „skuteczne” wzorce rozwiązywania konfliktowych sytuacji w ramach dramatów społecznych, wpisanych w ich mito-historyczny kontekst. Uświadomienie sobie tego związku spowodowało, że – co prawda – nie przyjąłem stanowiska żadnej ze skonfliktowanych 740 R. Caillois, Powieść kryminalna…, s. 181. �stron, to jednak czuję się zaangażowany w próbę zdemaskowania iluzoryczności, w jakiej tkwimy, pozwalając na zakończenie dramatu społecznego według schematu ofiarniczego. To jest najlepszy moment, aby jeszcze raz przypomnieć, że prawdziwym reżyserem kryzysu ofiarniczego, którego jesteśmy świadkami, jest w istocie szatan741 – w sensie, w jakim go rozumie Girard. Szatan – to mito-logiczna nieosobowa siła, która podpowiada oczywiste rozwiązania, wskazując oczywistych winnych: Wielkie kryzysy prowadzą do prawdziwej tajemnicy Szatana, do jego najbardziej zdumiewającej mocy, jaką jest wyrzucanie samego siebie i zaprowadzanie ładu w ludzkich wspólnotach. (…) To za sprawą tego niebanalnego bohaterskiego czynu staje on się niezbędny, a jego władza pozostaje olbrzymia742. Widownia, czyli wszystkie osoby obserwujące wydarzenia, których inicjatorami są ludzie establishmentu politycznego, nie jest nigdy niewinna, bowiem milcząc, przyzwala na rozwiązanie konfliktu według logiki ofiarniczej. Czyni to z nas wszystkich złowrogi tłum czekający na rytualny mord jednej, a następnie drugiej ofiary, aby w efekcie doczekać upragnionego „złotego wieku”. Każda męka osoby, w strukturalnym splocie okoliczności wpisanej w demoniczną postać, zamienia nas zatem w uważną publiczność: (...) tak samo zafascynowaną tym krwawym widowiskiem jak hollywoodzkimi horrorami. Kiedy widzowie nasycą się już przemocą, którą Arystoteles określa mianem katartycznej, obojętne – rzeczywistą, czy wyobrażoną, wracają do siebie i zasypiają snem sprawiedliwego743. W tym miejscu jeszcze raz czuję się w obowiązku przypomnieć, że mechanizm ofiarniczy został już raz zdemaskowany poprzez męczeńską śmierć Jezusa, który wywodził się, jak wiemy dzięki 741 742 743 R. Girard, Widziałem szatana…, s. 48. Tamże, s. 46. Tamże, s. 49. 240 �Ewangeliom synoptycznych, z rodu Dawida744 nazywanego także jego praojcem745. Jestem przekonany, że już samo mito-historyczne pochodzenie Jezusa stanowi czytelny przykład zamknięcia ram mechanizmu wraz ze zdemaskowaniem jego ukrytej natury. Mechanizm ów prędzej czy później dotyka każdego, nie oszczędzi zatem rodzin polityków Prawa i Sprawiedliwości, jeśli nie w tym pokoleniu, to symbolicznie nawiązując do losów Jezusa, w dwudziestym ósmym. Wtedy także może pojawić się człowiek będący ucieleśnieniem miłości i prawdy, którego mimo to spotka los kozła ofiarnego. Stanie się tak, bowiem kolejne pokolenie pozostanie zaślepione mito-logiką selekcji ofiarniczej, nie licząc się z rzeczywistą winą czy też niewinnością wskazywanych ludzi. Warto pamiętać o bardzo przenikliwych słowach Nietzschego, iż: O ofierze i ofiarowaniu myślą zwierzęta ofiarne inaczej niż widzowie: lecz nie pozwalano im od dawna dojść do słowa746. Dlatego tak ważne jest uważne śledzenie losów osób, które wrzucone w kategorie mito-logiczne stały się paradygmatycznymi realizacjami między innymi Saula czy Agaga. Muszę przyznać, że w pracy nad tekstem będącym relacją z prowadzonego śledztwa obawiałem się kilku konsekwencji. Po pierwsze – podjęcie tego skrajnie niebezpiecznego zadania może w przyszłości obrócić się przeciwko mnie i mojej rodzinie, bowiem, jak słusznie zauważył Girard: Jeśli ktoś obnaży mechanizm kozła ofiarnego, ale w końcu ten mechanizm okaże się silniejszy, to wówczas sprawca zamieszania będzie wprost idealnym kandydatem na ofiarę747. 744 745 746 747 Mt 1, 1–17; J 7, 40–42. Łk 1, 26–32. F. Nietzsche, Wiedza Radosna, Kraków 2004, s. 132. R. Girard, Początki…, s. 80. 241 �Po drugie – uświadomiłem sobie, że w oparciu o dokonaną tutaj analizę, istnieje ryzyko udoskonalenia i wykorzystania mechanizmu rytualnego w sposób, który byłby daleki od moich intencji. Musimy się liczyć z tym, że z jednej strony reżyserzy dyskursu mogą udoskonalić swój scenariusz działań o brakujące elementy kompozycji w celu skuteczniejszego zarządzania mechanizmem ofiarniczym. Po trzecie – możliwe staje się wykorzystanie tej samej wiedzy do konsekwentnego zwalczania wybranych środowisk. Stosując mechanizm rytualny – stosunkowo łatwe jest także zarządzanie „stanem wyjątkowym” oraz utrzymywanie zantagonizowanego społeczeństwa w permanentnej pułapce symboliczno-rytualnej. Po czwarte – dużo łatwiejsze wydaje się generowanie symboli kardynalnych, a co za tym idzie zarządzanie scenariuszami gier społecznych realizowanych w dowolnym społeczeństwie. Po piąte – ludzie kościoła nie mogliby tak łatwo i bezrefleksyjnie wspierać polityków, którzy proponują rozwiązania problemów wprawiając w ruch mechanizm ofiarniczy. Taki kościół staje się w istocie kościołem szatana reprodukującym mechanizmy zapewniające jego panowanie. Taki kościół metodycznie redukuje swoich wiernych do roli niewolników odgrywających nieświadomie gotowe kategorie postaci symbolicznych, które nieustannie rywalizują ze sobą, a w kulminacyjnych okresach dramatów społecznych prześladują, w końcu rytualnie mordując. Taki kościół nie jest moim kościołem. Mam jednak nadzieję, że upublicznienie i powszechny dostęp do powyższej analizy utrudni, a być może nawet uniemożliwi, manipulowanie kimkolwiek, skoro wszyscy potencjalnie wiedzieć mogą, w co grają i jak dalece gra jest odległa od „dobrej nowiny”, którą znamy, chociażby dzięki narracji Nowego Testamentu. Na te choroby znam tylko jedno lekarstwo: jawność. Choroby sekretne leczą się tylko ujawnieniem748. 748 W. Gombrowicz, Dziennik 1953–1956, Kraków 2006, s. 80. 242 �Demaskatorska metoda wyzwolenia z obezwładniającego uroku mitów zaproponowana przez Gombrowicza znajduje tutaj swoje doskonałe zastosowanie. Żeby dostrzec i przeciwdziałać mechanizmowi ofiarniczemu, należy najpierw zrozumieć, w jak wielu sytuacjach stosowaliśmy go sami lub stosowany był on wobec nas. Żeby się od niego uwolnić powinniśmy przeanalizować jego działanie w codziennych sytuacjach, w sposobach, w jakich rozwiązujemy konfliktowe sytuacje, w kategoriach, w których odczytujemy relacje z innymi i projektujemy wyobrażenia dotyczące „innych”. Powtarzając za Heideggerem, refleksji powinniśmy poddać to, jak budujemy, myślimy i mieszkamy w naszym świecie. Bez „zrozumienia egzystencjonalnego”749 naszego udziału w stymulowaniu tego mechanizmu, uwolnienie się spod działania jego uroku wydaje się po prostu niemożliwe. Dlatego też zachęcam wszystkich chętnych do szukania rozwiązania przede wszystkim w konsekwentnym uprawianiu polityki rzeczy małych750, czyli tworzeniu alternatywnych narracji wobec tych, które nam przekazują osoby zaślepione rywalizacją o władzę. Zachęcam także do refleksyjnego przyglądania się swojemu teatrowi życia751 codziennego752, funkcjonowania swojej społeczności w jej lokalnym wymiarze753 oraz mechanizmów instytucji754 naszego państwa. Zachęcam także do refleksyjnego stosunku wobec mediów, które skrzętnie podsycają w nas strach, nienawiść oraz rywalizację755 reprodukując tendencyjny obraz rzeczywistości jednocześnie metodycznie dyskredytując wszystkich, którzy myślą 749 750 751 752 753 754 755 R. Girard, Początki..., s. 220. J. C. Goldfarb, Polityka rzeczy małych. Siła bezsilnych w mrocznych czasach, Wrocław 2012. E. Goffman, Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa 2000. Np. Tenże, Rytuał interakcyjny, Warszawa 2006. M. de Certeau, L. Giard, P. Mayol, Wynaleźć codzienność. 2 Mieszkać, gotować, Kraków 2011. M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, Warszawa 2009. Y. Jewkes, Media i przestępczość, Kraków 2010, Z. Kloch, Odmiany dyskursu, Wrocław 2006, s. 117–158. 243 �inaczej756. Innymi słowy – zastanówmy się, czy chcemy nadal współtworzyć cywilizację, którą możemy za socjolingwistyczką Deborah Tannen nazwać – cywilizacją kłótni757? Wymieniając tylko kilka z brzegu obszarów zainteresowania, można dostrzec, jak wiele możemy jeszcze zrobić, aby nasze życie nie toczyło się w iluzorycznej potrzebie kryzysów oraz towarzyszących im mordów rytualnych, które tworzą złudzenie ich zażegnania oraz fundowania „nowych” porządków. Może dopiero dzięki temu zwrotowi refleksyjnemu, będziemy gotowi do zrozumienia krzywd, jakie wyrządzili oprawcy swoim ofiarom, nie wiedząc w istocie, co czynią. Z drugiej strony uważam, że dopiero w przestrzeni nieofiarniczej, pozbawionej rywalizacji mimetycznej, możliwe jest rzetelne poznanie mechanizmów, oczywistych nadużyć i mrocznych sekretów charakterystycznych dla okresu III RP. W innym wypadku, co przecież nie powinno nas zbytnio dziwić, nikt w nie zamieszany nie będzie chciał zaryzykować dobrowolnej spowiedzi na ten temat, skoro czekają na niego przygotowane od dawna role kozła ofiarnego przeznaczonego dla Azazela czy też, w najlepszym wypadku, ofiarowanego Panu. Innymi słowy, jeśli naprawdę chcemy znaleźć wyjście z tej wirtualnej pułapki symboliczno-rytualnych mechanizmów, w którą wpadamy raz za razem, musimy zrozumieć, że tylko miłość nas może uratować. Rozpoznanie starej gry, polegające na wyjściu poza jej zniewalający schemat wydaje się dużo łatwiejsze dzięki umiejętności metodycznego (rytualnego) wchodzenia w stan poszerzonej świadomości758. Umiejętne korzystanie z technik i metod „psychomagicznych”759 jak je nazwał Alejandro Jodorowsky daje bowiem obiecujące możliwości wglądu i rozumienia mechaniki Umysłu Nieoswojonego w hiperrzeczywistym świecie symulacji. 756 757 758 759 M. Karwat, O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika, Warszawa 2007. D. Tannen, Cywilizacja kłótni, Poznań 2003. S. Grof, Kosmiczna podróż. O poznawaniu granic ludzkiej świadomości, Warszawa 2014. A. Jodorowsky, Psychomagia, Warszawa 2012. 244 �Jeśli nas, naukowców działających w służbie publicznej, ma coś różnić od manipulatorów zatrudnionych przez małe i wielkie gangi kształtujące ludzką świadomość, to właśnie głębokie rozumienie owych procesów, wskazywanie kontekstów, w których występują oraz domaganie się nieustannego upubliczniania „tajemnej” wiedzy na ich temat. Stójmy po stronie społeczeństwa. Ujawniajmy wiedzę na temat ukrytych mechanizmów głośno i wyraźnie! Bez względu na to, jak szokująca i skandaliczna wydaje się moja propozycja, w świetle dokonanych tutaj ścisłych analiz strukturalno-semiotycznych leżących u podstaw skuteczności działań magiczno-rytualnych, fundamentalnie kształtujących naszą rzeczywistość, warto ją wziąć bardzo poważnie pod uwagę. Moja propozycja interpretacji wspomnianych procesów społecznych wpisuje się także w debatę na temat kryzysu rewolucji w krajach postkomunistycznych760. Zgadzam się tutaj z Vladimirem Tismaneanu, że wnioski płynące z lekcji tego rodzaju rewolucji, transformacji czy też zmiany systemowej761 oraz przezwyciężania ich kryzysów w krajach postkomunistycznych mogą stać się bardzo ważne dla społeczeństw całego świata. Szczególnie obiecujące w tym kontekście wydają się badania prowadzone w ramach antropologii pojednania762. Jeśli zatem zrozumiemy mito-logiczny kontekst naszych kryzysów oraz uświadomimy sobie działanie mechanizmu rytualnego, przezwyciężając w ten sposób jego sekretny urok, wtedy staniemy się gotowi do szukania alternatywnych rozwiązań w tej bardzo ciekawej grze odbywającej się, tak w naszym 760 761 762 V. Tismeanu, Wizje zbawienia. Demokracja, nacjonalizm i mit w postkomunistycznej Europie, Warszawa 2000. A. Kolasa-Nowak, Rewolucja, transformacja, zmiana systemowa. Przemiana retoryki analiz socjologicznych po 1989 roku, [w:] K. Brzechczyn, M. Nowak (red.), O rewolucji. Obrazy radykalnej zmiany społecznej, Poznań 2007, s. 343–350. J. Kurczewski (red.), Socjologia pojednania, Kraków 2012, J. Kurczewski, A. Herman, Antagonizm i pojednanie w środowiskach wielokulturowych, Gdańsk 2013. 245 �lokalnym kontekście społeczeństwa postkomunistycznego, jak i potencjalnie w każdym innym. Niech pocieszeniem będą dla nas słowa Lévi-Straussa: Jeżeli ludzie nie zabierali się nigdy do żadnej innej pracy prócz budowania społeczeństwa zdolnego do życia, siły, które ożywiały naszych odległych przodków, są także w nas. Nic nie jest rozegrane, możemy wszystko zacząć od nowa. To, co zostało źle zrobione, można przerobić. „Złoty wiek, który ślepy przesąd umieścił za (lub przed) nami, jest w nas”. Braterstwo ludzi nabiera konkretnego sensu, w najbiedniejszym plemieniu widzimy potwierdzenie naszego obrazu i doświadczenie, które w połączeniu z innymi możemy sobie przyswoić jako naukę763. 763 C. Lévi-Strauss, Smutek tropików, Warszawa 2008, s. 414. 246 �Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. Adamczyk A., „Epoka geniuszu Komendanta”. Miejsce argumentacji historycznej w próbach kreowania politycznej rzeczywistości w myśli obozu piłsudczykowskiego po 1939 roku [w:] E. Ponczek, A. Sepkowski (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010. Agamben G., Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, Warszawa 2008. Agamben G., Stan wyjątkowy, Kraków 2008. Antonello P., de Castro Rocha J.C., Wprowadzenie. Od początku do końca jedno długie dowodzenie, [w:] R. Girard, Początki kultury, Kraków 2006. Antropologia doświadczenia, Turner V., Bruner E.M. (red.), Kraków 2011. Antropologia widowisk, Kolankiewicz L. (red.), Warszawa 2005. Arystoteles, Dzieła wszystkie, t. 6, Warszawa 2001. Badowska I., Kontrowersje i dyskusje wokół myśli René Girarda, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. Baudrillard J., O uwodzeniu, Warszawa 2005. Baudrillard J., Symulakry i symulacja, Warszawa 2005. Baudrillard J., Wymiana symboliczna i śmierć, Warszawa 2007. Baudrillard J., Zbrodnia doskonała, Warszawa 2008. Barański J., Socjotechnika, między magią a analogią, Kraków 2001. Barnard A., Antropologia, Warszawa 2006. Barthes R., Mit i znak, Warszawa 1970. Barthes R., Mitologie, Warszawa 2000. Bertonneau T.F., Two Footnotes: On the Double Necessity of Girard and Gans, „Anthropoetics. The Journal of Generative Anthropology” 1996, vol. II, nr 1. Biblia Jerozolimska, Poznań 2006. Biernat T., Józef Piłsudski – Lech Wałęsa. Paradoks charyzmatycznego przywództwa, Toruń 1999. Bolewski J., Mit i prawda kultury, Warszawa 2007. Bourdieu P., Medytacje pascaliańskie, Warszawa 2006. Bourdieu P., Wacquant L.J.D., Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Warszawa 2001. Bourdieu P., Zmysł praktyczny, Kraków 2008. Buchowski M., Antropologia społeczna Edmunda Leacha: między funkcjonalizmem a strukturalizmem. Przedmowa do wydania polskiego, [w:] E. Leach, Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010. Buchowski M., Magia i rytuał, Warszawa 1993. Buchowski M., Zrozumieć Innego, Kraków 2004. Buden B., Strefa przejścia, Warszawa 2012. Buksiński T., Zasady i metody interpretacji tekstów źródłowych, Poznań 1991. Burke K., A Rhetoric of Motives, Berkeley-Los Angeles 1969. Burszta W.J., Kotwice pewności. Wojny kulturowe z popnacjonalizmem w tle. Warszawa 2013. Burszta W.J., Od mowy magicznej do szumów popkultury, Warszawa 2009. Burszta W.J., Jaskułowski K., Nacjonalizm jako myślenie metonimiczne, „Sprawy Narodowościowe” 2005, z. 27. 247 �33. Bralczyk J., Wasilewski J., O języku preambuły do Konstytucji 1997. Retoryczna inżynieria zgody, [w:] M. Czyżewski, S. Kowalski, T. Tabako (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010. 34. Bremond C., Kombinacje syntaktyczne między funkcjami a sekwencjami narracyjnymi, „Pamiętnik Literacki” 1968, t. LIX, z. 4. 35. Browning W.R.F., Słownik biblijny, Warszawa 2009. 36. Caillois R., Człowiek i sacrum, Warszawa 2009. 37. Caillois R., Siła powieści, Gdańsk 2008. 38. Caillois R., Żywioł i ład, Warszawa 1993. 39. Castaneda C., Opowieści o mocy, Poznań 2001. 40. Certeau M. de, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, Kraków 2008. 41. Certeau M. de, Giard L., Mayol P., Wynaleźć codzienność. 2 Mieszkać, gotować, Kraków 2011. 42. Cezar de Castro Rocha P.A.J., Wstęp, [w:] R. Girard, Początki kultury , Kraków 2006. 43. Chmielewska-Gnojewska J., Mit IV RP jako narzędzie manipulacji w kampanii wyborczej PiS w 2005 roku, [w:] B. Szklarski (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 44. Cichoracki P., Legenda i polityka. Kształtowanie się wizerunku Marszałka Józefa Piłsudskiego w świadomości zbiorowej społeczeństwa polskiego w latach 1918– 1939, Kraków 2005. 45. Czerwińska-Burszta H., Teoria rytów przejścia Arnolda van Gennepa i jej recepcja na gruncie strukturalistycznym, „Lud” 1986, t. 70. 46. Czeremski M., Oswojenie bajki. Morfologia Władimira Proppa, [w:] W. Propp, Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 47. Czeremski M., Struktura mitów, Kraków 2009. 48. Czubaj M., Etnolog w mieście grzechu, Gdańsk 2010. 49. Dayan D., Katz E., Wydarzenia medialne. Historia transmitowana na żywo, Warszawa 2008. 50. Deflem M., Rytuał, anty-struktura i religia, czyli Victora Turnera procesualna analiza symboli, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, nr 1–2 (256–257), r. 2002. 51. Domenach J. M., René Girard – Hegel chrystianizmu, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 52. Douglas M., Czystość i zmaza, Warszawa 2007. 53. Douglas M., Ukryte znaczenia, Kęty 2007. 54. Drozdowicz J., Symbole w działaniu. Akademickie konteksty nurtu symbolicznego, Poznań 2009. 55. Dziadosz D., Monarcha odrzucony przez Boga i lud, Przemyśl 2006. 56. Eco U., Nieobecna struktura, Warszawa 2003. 57. Eliade M., Aspekty mitu, Warszawa 1998. 58. Eliade M., Religia, literatura i komunizm. Dziennik emigranta, Londyn 1990. 59. Eliade M., Traktat o historii religii, Warszawa 2000. 60. Eriksen T.H., Małe miejsca, wielkie sprawy, Warszawa 2009. 61. Filipowicz S., Mit i spektakl władzy, Warszawa 1988. 62. Foucault M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, Warszawa 2009. 63. Foucault M., Porządek dyskursu, Gdańsk 2002. 64. Freud Z., Człowiek imieniem Mojżesz a religia monoteistyczna, Warszawa 1994. 65. „Gazeta Wyborcza” z dnia 13–14 maja 2006. 66. Geertz C., Interpretacja kultur, Kraków 2005. 67. Geertz C., Zastane światło, Kraków 2003. 248 �68. Gennep van A., Obrzędy przejścia, Warszawa 2006. 69. Gill A.M., Whedbee K., Retoryka, [w:] T. Van Dijk (red.), Dyskurs jako struktura i proces, Warszawa 2001. 70. Girard R., Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992. 71. Girard R., Kozioł ofiarny, Łódź 1991. 72. Girard R., La voix méconnue du réel, Paris 2002. 73. Girard R., Początki kultury, Kraków 2006. 74. Girard R., Rzeczy ukryte od założenia świata, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 75. Girard R., Sacrum i przemoc, Poznań 1993, t. 1. 76. Girard R., Sacrum i przemoc, Poznań 1994, t. 2. 77. Girard R., Szekspir. Teatr zazdrości, Warszawa 1996. 78. Girard R., Widziałem szatana spadającego z nieba jak błyskawica, Warszawa 2002. 79. Głowiński M., Nowomowa po Polsku, Warszawa 1990. 80. Głowiński M., Nowomowa i ciągi dalsze, Kraków 2009. 81. Goffman E., Człowiek w teatrze życia codziennego, Warszawa 2000. 82. Goffman E., Rytuał interakcyjny, Warszawa 2006. 83. Goldfarb J. C., Polityka rzeczy małych. Siła bezsilnych w mrocznych czasach, Wrocław 2012. 84. Golon M., Józef Piłsudski w powojennej historiografii polskiej oraz propagandzie, [w:] M. Wojciechowski, Z. Karpus (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek-Toruń 2007. 85. Gombrowicz W., Dziennik 1953–1956, Kraków 2006. 86. Greimas A.J., O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. 87. Greimas A.J., E. Leach, Rytuał i narracja, Warszawa 1989. 88. Grof S., Kosmiczna podróż. O poznawaniu granic ludzkiej świadomości, Warszawa 2014. 89. Grzegorczyk A., Niekartezjańskie współrzędne w dzisiejszej humanistyce, Poznań 1992. 90. Grzegorzewska M., Scena we krwi. Szekspira tragedia zemsty, Kraków 2006. 91. Hajduk-Nijakowska J., Proces mityzacji współczesnych bohaterów, [w:] P. Kowalski (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011. 92. Hałas E., Symbole w interakcji, Warszawa 2001. 93. Hein-Kircher H., Kult Piłsudskiego i jego znaczenie dla państwa polskiego 1926– 1939, Warszawa 2008. 94. Hobsbawn E., Ranger T., Tradycja wynaleziona, Kraków 2008. 95. Janion M., Romantyzm i historia, Warszawa 1978. 96. Jaskułowski K., Wspólnota symboliczna. W stronę antropologii nacjonalizmu, Gdańsk 2012. 97. Jawłowski A., Święty ład. Rytuał i mit mundialu, Warszawa 2007. 98. Jaźwiński R., Historiozoficzne meandry mitu „nowego państwa” (mitu założycielskiego). Próba interpretacji schematu dziejowego IV RP, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 99. Jewkes Y., Media i przestępczość, Kraków 2010. 100. Jodorowsky A., Psychomagia, Warszawa 2012. 249 �101. Juszczyszyn B., Polityka historyczna w założeniach programowych i działaniach parlamentarnych PiS w latach 2005–2007, [w:] Potoczka E., Sepkowski A. (red), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, t. 1, Toruń 2010. 102. Józef Piłsudski i jego legenda, Czubiński A. (red.), Warszawa 1988. 103. Józef Piłsudski (1867–1935). Polityk – wódz – mąż stanu, Faryś J., Sikorski T. (red.), Szczecin 2006. 104. Karwat M., O złośliwej dyskredytacji. Manipulowanie wizerunkiem przeciwnika, Warszawa 2007. 105. Kawalec K., Państwo a naród w dwudziestoleciu międzywojennym – spory nie zakończone, [w:] Wrzesiński W. (red.), Do niepodległości 1918, 1945, 1989. Wizje – drogi – spełnienie, Warszawa 1998. 106. Kloch Z., Odmiany dyskursu, Wrocław 2006. 107. Kmita J., Kultura i poznanie, Warszawa 1985. 108. Kochan M., Slogany w reklamie i polityce, Warszawa 2003. 109. Kociuba M., Geneza rytuału w kontekście antropologii René Girarda, [w:] Filipiak M., Rajewski M. (red.), Rytuał. Przeszłość i teraźniejszość, Lublin 2006. 110. Kolasa-Nowak A., Rewolucja, transformacja, zmiana systemowa. Przemiana retoryki analiz socjologicznych po 1989 roku, [w:] Brzechczyn K., Nowak M. (red.), O rewolucji. Obrazy radykalnej zmiany społecznej, Poznań 2007. 111. Kopaliński W., Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa 2007, t. 1. 112. Kosidowski Z., Opowieści Biblijne, Warszawa 1988. 113. Kosiński D., Teatra polskie: historie, Warszawa 2010. 114. Kowalski S., Konstrukcja i dekonstrukcja III RP: Symetrie i asymetrie, [w:] Czyżewski M., Kowalski S., Tabako T. (red.), Retoryka i polityka. Dwudziestolecie polskiej transformacji, Warszawa 2010. 115. Kuper A., An Interview with Edmund Leach, „Current Anthropology”, 27 (4) 1986. 116. Kuper H., Wróżbita i detektyw, [w:] MacAloon J.J. (red.), Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, Warszawa 2009. 117. Kurczewski J. (red.), Socjologia pojednania, Kraków 2012. 118. Kurczewski J., Herman A., Antagonizm i pojednanie w środowiskach wielokulturowych, Gdańsk 2013. 119. Krytyczna Analiza Dyskursu, Duszak A., Fairclough N. (red.), Kraków 2008. 120. Krzyżaniak B., Biblia i antropologia. Spotkania niedokończone, Poznań 2004. 121. Laclau E., Mouffe Ch., Hegemonia i socjalistyczna strategia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, Wrocław 2007. 122. Leach E., Kultura i komunikowanie, Warszawa 2010. 123. Leach E., Lévi-Strauss, Warszawa 1998. 124. Leach E., Political Systems of Highland Burma, Londyn 1954. 125. Leach E., Aycock D. A., Siostra Mojżesza. Strukturalistyczne interpretacje mitu biblijnego, Poznań 1998. 126. Lenin W. I., Rewolucja u bram. Pisma Lenina z roku 1917, (wybór, wstęp i oprac.) Żiżek S., Kraków 2007. 127. Lewellen T.C., Antropologia polityczna, Kraków 2010. 128. Lévi-Strauss C., Antropologia strukturalna, Warszawa 2009. 129. Lévi-Strauss C., Antropologia strukturalna II, Warszawa 2001. 130. Lévi-Strauss C., Antropologia wobec problemów współczesnego świata, Kraków 2013. 131. Lévi-Strauss C., Opowieść o rysiu, Łódź 1994. 250 �132. Lévi-Strauss C., Smutek tropików, Warszawa 2008. 133. Lipiński A., Mitologizacja czy dyskursywna reprezentacja? Okrągły stół, Magdalenka i „gruba kreska” jako kategorie dyskursu prawicy, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 134. Liszka J.J., The Semiotic of Myth. A Critical Study of Symbol, Bloomington 1989. 135. Malinowski B., Mit, magia, religia, t. 7, Warszawa 1990. 136. Marzęcki R., IV RP i mit liberalizmu – analiza mitów polskiej polityki w świetle koncepcji G. Sorela, R. Girardeta, E. Cassirera i R. Barthes’a, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 137. Matynia E., Demokracja performatywna, Wrocław 2008. 138. Mauss M., Socjologia i antropologia, Warszawa 2001. 139. Marszałek R., Mythos Redivivus, Warszawa 2010. 140. Michałowski K., Rola mitu krwi i ziemi w Państwie Platona, czyli o relacjach między ideą, mitem i praktyką przez pryzmat mitu III RP i IV RP, [w:] Szklarski B. (red.), Mity, symbole i rytuały we współczesnej polityce, Warszawa 2008. 141. Michoń Ł., Pawlak M., Antropologia dramatu społecznego. O mechanizmach wykluczenia w walce politycznej Józefa Piłsudskiego, [w:] B. Płonka-Syroka, K. Marchel (red.), Wykluczanie. Społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, Wrocław 2010. 142. Mieletinski E.M., Poetyka mitu, Warszawa 1981. 143. Mieletinski E.M., Strukturalno-typologiczne badania bajki, [w:] Propp W., Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 144. Mouffe Ch., Paradoks demokracji, Wrocław 2005. 145. Narratologia, M. Głowiński (red.), Gdańsk 2004. 146. Nietzsche F., Wiedza radosna, Kraków 2004. 147. Obeyesekere G., Apoteoza kapitana Cooka. Europejskie mitotwórstwo w rejonie Pacyfiku, Kraków 2007. 148. Olczyk T., Politrozrywka i popperswazja. Reklama telewizyjna w polskich kampaniach wyborczych XXI wieku, Warszawa 2009. 149. Ortner S.B., O symbolach kardynalnych, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. 150. Paruch W., Mit Rzeczypospolitej w piłsudczykowskiej myśli politycznej. Między wiedzą historyczną a wizją polityczną, [w:] Ponczek E., Sepkowski A. (red.), Mity historyczno-polityczne, wyobrażenia zbiorowe, polityka historyczna. Studia i materiały, t. 1, Toruń 2010. 151. Piłsudski J., List do Romana Dmowskiego na temat sytuacji politycznej w Polsce i postawy Polaków wobec przedstawicieli obcych państw, [w:] Borkowski J. (red.), Wybór pism: Józef Piłsudski – o państwie i armii, Warszawa 1985. 152. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Borkowski J. (red.), t. 8, Warszawa 1990. 153. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Lipiński W. (red.), t. 4, Warszawa 1989. 154. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 5, Warszawa 1990. 155. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 6, Warszawa 1990. 156. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Świtalski K. (red.), t. 9, Warszawa 1991. 157. Pisma zbiorowe. Józef Piłsudski, Wasilewski L. (red.), t. 2, Warszawa 1989. 158. Pocock D., North and South In the Book of Genesis, [w:] Beattie J. H., Lienhardt R.G. (red.), Studies in Sociological Anthropology: Essays in memory of E.E. Evans-Pritchard by his former Oxford Colleagues, Oxford 1975. 159. Propp W., Historyczne korzenie bajki magicznej, Warszawa 2003. 160. Propp W., Morfologia bajki magicznej, Kraków 2011. 161. Propp W., Nie tylko bajka, Warszawa 2000. 251 �162. Propp V., Theory and History of Folklore, Minneapolis 1984. 163. Ricoeur P., Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, Warszawa 2003. 164. Ricoeur P., Intryga i historyczna opowieść, Kraków 2008. 165. Ricoeur P., Symbolika zła, Warszawa 1986. 166. Rosner K., Semiotyczne próby konstruowania gramatyk tekstowych: A. Greimas, C. Bremond i inni, [w:] Grzegorczyk A., Semiotyczne olśnienia. Szkice o teorii A.J. Greimasa, Poznań 1997. 167. Rothenbuhler E.W., Komunikacja rytualna, Kraków 2003. 168. Rowiński C., Myśl René Girarda, [w:] „Literatura na Świecie”, z. 12, 1983. 169. Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, MacAloon J.J. (red.), Warszawa 2009. 170. Sahlins M.D., Inne czasy, inne zwyczaje. Antropologia historii, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej – kontynuacje, Warszawa 2004. 171. Sahlins M., Jak myślą „tubylcy”. O kapitanie Cooku, na przykład, Kraków 2007. 172. Sahlins M., Wyspy historii, Kraków 2006. 173. Sahlins M., Z przeprosinami dla Tukidydesa. Rozumienie historii jako kultury i odwrotnie, Kraków 2011. 174. Sanecka-Tyczyńska J., Państwo obywatelskie i wspólnota polityczna. Studium o myśli politycznej Prawa i Sprawiedliwości, Lublin 2011. 175. Saussure F. de, Język jako system znaków, [w:] Rasiński L. (red.), Język, dyskurs, społeczeństwo, Warszawa 2009. 176. Saussure F. de, Kurs językoznawstwa ogólnego, Warszawa 2002. 177. Schechner R., Performatyka. Wstęp, Wrocław 2006. 178. Schopenhauer A., Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, Kraków 2006. 179. Schultze B., „Z chłopa król”. Cztery wieki tradycji tematu literackiego w Polsce, Kraków 2006. 180. Segal R., Myth: A Very Short Introduction, Oxford 2004. 181. Sepkowski A., Romantyczno-heroiczna mityzacja osoby Józefa Piłsudskiego, [w:] Karpusa Z., Radomski G., Wojdyła W. (red.), Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Toruń 2008. 182. Segalen M., Obrzędy i rytuały współczesne, Warszawa 2009. 183. Shakespeare W., Tytus Andronikus, Warszawa 2000. 184. Sikorski T., IV Rzeczpospolita – następstwo zmienności dziejowej czy projekt modernizacji? (w programie politycznym Koalicji Konserwatywnej), [w:] Potoczka E., Sepkowski A., (red), Mity hitoryczno-polityczne wyobrażenia zbiorowe polityka historyczna, t. 1., Toruń 2010. 185. Sioma M., Zamach stanu Józefa Piłsudskiego 1926 roku, Lublin 2007. 186. Składanowski H., Postać Józefa Piłsudskiego w podręcznikach do nauczania historii w szkołach powszechnych II Rzeczypospolitej, [w:] Wojciechowski M., Karpus Z. (red.), Józef Piłsudski wobec Europy i wybranych zagadnień wewnętrznych Drugiej Rzeczypospolitej (1918–1935). W 70. rocznicę śmierci, Włocławek-Toruń 2007. 187. Sorman G., Powrót człowieka religijnego, [w:] R. Girard, Dawna droga, którą kroczyli ludzie niegodziwi, Warszawa 1992. 188. Stam R., Burgoyne R., Flitterman-Lewis S., New Vocabularies in Film Semiotics. Structuralism, Postructuralism and Beyond, London 2000. 189. Staniszkis J., Postkomunizm, Gdańsk 2001. 252 �190. Stibbe M.W.G., John as Storyteller. Narrative Criticism and the Fourth Gospel, Cambridge 1995. 191. Suleja W., Józef Piłsudski, Wrocław 1995. 192. System Rywina, czyli druga strona III Rzeczypospolitej, Skórzyński J. (red.), Warszawa 2003. 193. Szacka B., Mit a rzeczywistość społeczeństw europejskich, [w:] Mokrzycki E., Ofierska M., Szacki J., (red.), O społeczeństwie i teorii społecznej, Warszawa 1985. 194. Szyjewski A., Człowiek w drodze do życia sakralnego; sacrum, rytuał i symbol w koncepcji Victora Turnera, [w:] Turner V., Las symbol: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. 195. Śleszyński W., Obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej 1934–1939, Białystok 2003. 196. Śpiewak P., Pamięć po komunizmie, Gdańsk 2005. 197. Tambiah S.J., Magia, nauka, religia a zakres racjonalności, Kraków 2007. 198. Tannen D., Cywilizacja kłótni, Poznań 2003. 199. Thompson J.B., Skandal polityczny. Władza i jawność w epoce medialnej, Warszawa 2010. 200. Tismeanu V., Wizje zbawienia. Demokracja, nacjonalizm i mit w postkomunistycznej Europie, Warszawa 2000. 201. Tokarska-Bakir J., Legendy o krwi. Antropologia przesądu, Warszawa 2008. 202. Tocqueville A. de, Dawny ustrój i rewolucja, Warszawa 1970. 203. Turner V., Antropologia widowiska, Warszawa 2008. 204. Turner V., Badania nad symbolami, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, Warszawa 2003. 205. Turner V., Gry społeczne, pola i metafory, Kraków 2005. 206. Turner V., Las symbol: aspekty rytuałów u ludu Ndembu, Kraków 2006. 207. Turner V., Liminalność i communitas, [w:] Kempny M., Nowicka-Rusek E. (red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej - kontynuacje, Warszawa 2004. 208. Turner V., Turner E., Obraz i pielgrzymka w kulturze chrześcijańskiej, Kraków 2009. 209. Turner V., Od rytuału do teatru, Warszawa 2005. 210. Turner V., Proces rytualny: struktura i antystruktura, Warszawa 2010. 211. Trzciński Ł., Mit bohaterski, Kraków 2006. 212. Ulicka D., Wstęp, [w:] W. Propp, Nie tylko bajka, Warszawa 2000. 213. Urbanowski B., Józef Piłsudski marzyciel i strateg. Część pierwsza. Korekta mitów, Warszawa 1997. 214. Uspienski B., Historia i semiotyka, Gdańsk 1998. 215. Walicki A., Miedzy filozofią, religią i polityką. Studia o myśli polskiej epoki romantyzmu, Warszawa 1983. 216. Wasilewski J., Elita polityczna 1998, Warszawa 1999. 217. Wasilewski J., Opowieści o Polsce. Retoryka narracji, Warszawa 2012. 218. Watt R.M., Gorzka chwała. Polska i jej los 1918–1939, Warszawa 2005. 219. White H., Poetyka pisarstwa historycznego, Kraków 2000. 220. White H., Proza historyczna, Kraków 2009. 221. Wróblewska V., Od bohatera mitycznego do bohatera bajkowego (na przykładzie opowieści ludowych), [w:] Kowalski P. (red.), Mit, prawda, imaginacja, Wrocław 2011. 222. Wójcik W., Józef Piłsudski w legendzie literackiej, Kielce 1999. 253 �223. Wywiad z Lechem Kaczyńskim, Historia stosowana, „Arcana” 2006, nr 4–5. 224. Vogel Ch., Podróż autora. Struktury mityczne dla scenarzystów i pisarzy, Warszawa 2010. 225. Zamach stanu Józefa Piłsudskiego i jego konsekwencje w interpretacjach polskiej myśli politycznej XX wieku, Karpusa Z., Radomski G., Wojdyła W. (red.), Toruń 2008. 226. Zieliński H., Historia Polski 1914–1939, Wrocław 1982. 227. Zowczak M., O technikach tworzenia sensu według Algirdasa J. Greimasa, [w:] Greimas A.J., O bogach i ludziach. Studia o mitologii litewskiej, Kęty 2007. 228. Zygmuntowicz Z., J. Piłsudski o sobie. Z pism, rozkazów i przemówień komendanta, Warszawa 1989. 229. Żiżek S., Przemoc. Sześć spojrzeń z ukosa, Warszawa 2010. 230. Żiżek S., Rok niebezpiecznych marzeń, Warszawa 2014. 254 �Netografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Anatomia upadku. Artykuł na temat filmu na Wikipedia: http://pl.wikipedia. org/wiki/Anatomia_upadku (dostęp: 11.09.2013). Antoni Macierewicz podsumował prace zespołu dot. katastrofy smoleńskiej http:// www.pis.org.pl/article.php?id=20759 (dostęp: 12.12.2012). Film Anity Gargas z większą widownią niż „Śmierć prezydenta” http://m.wirtualnemedia.pl/m/artykul/film-anity-gargas-z-wieksza-widownia-niz-smierc-prezydenta (dostęp: 11.09.2013). Górski A., Oświadczenie w sprawie chrztu Mieszka I, koronacji Bolesława Chrobrego oraz wizyty Ojca Świętego Benedykta XVI i potrzeby podjęcia przez Sejm RP uchwały o nadaniu Chrystusowi tytułu „Jezus Król Polski”, www.sejm.gov.pl. (dostęp 10.11. 2012). Jałowiec J., Zadroga A, Kraków przeżywa najazd zagranicznych mediów, http:// krakow.gazeta.pl/krakow/1,35798,7776661,Krakow_przezywa_najazd_zagranicznych_mediow.html (dostęp: 22.09.2010). Jarosław Kaczyński: Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/article. php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński: Mój brat naraził się wielu http://www.pis.org.pl/article. php?id=21199 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński na Radzie Politycznej „PiS”: Narodowe zadanie to jak najszybsze odsunięcie tej władzy, http://www.pis.org.pl/article.php?id=21290 (dostęp: 18.12.2012). Jarosław Kaczyński: Tusk w sensie moralnym i politycznym ma na sumieniu 96 ludzi http://www.pis.org.pl/article.php?id=18273 (dostęp: 10.11. 2011). Kleiber M, Miękka siła dyplomacji i nauki. Politycy i badacze powinni działać razem http://www.aktualnosci.pan.pl/images/2013/opinie_i_poglady/mie.pdf (dostęp: 25.09.2013). Artykuł został pierwotnie opublikowany w numerze 181 Dzienniku „Gazeta Prawna” z dnia 18 września 2013 roku, Konferencja Smoleńska http://konferencjasmolenska.pl/ (dostęp: 12.09.2013). Kuper A., An Interview with Edmund Leach, Current Anthropology 27 (4) 1986, s. 375–382, http://asc2.files.wordpress.com/2007/10/an-interview-with-edmund-leach.pdf (dostęp: 02.03.2012). Miliony oglądało po tragedii pod Smoleńskiem, oprac. Wirtualnemedia.pl http:// www.wirtualnemedia.pl/artykul/miliony-widzow-ogladalo-relacje-po-tragedii-pod-smolenskiem, (dostęp: 20.06.2012). Na pierwszym planie. Smoleńsk 2010–2013, wydanie specjalne, http://vod.tvp.pl/ audycje/publicystyka/na-pierwszym-planie/wideo/smolensk-2010-2013-wydanie-specjalne-08042013/10677788 (dostęp: 12.09.2013). Pogrzeb Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego i Jego małżonki Marii http://www.pis. org.pl/article.php?id=17189 (dostęp: 17.04.2010). Profile Ireneusza Krzemińskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/Ireneusz_Krzemi%C5%84ski, http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=55940&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). Profil Jacka Rońdy na Wikipedia: http://pl.wikipedia.org/wiki/Jacek_Ro%C5%84da (dostęp: 12.09.2013). Profile Michała Kleibera http://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Kleiber, http://nauka-polska.pl/dhtml/raporty/ludzieNauki?rtype=opis&objectId=54580&lang=pl (dostęp: 15.09.2013). 255 �19. Profil Pawła Artymowicza na Wikipedia: http://pl.wikipedia.org/wiki/Pawe%C5%82_Artymowicz (dostęp: 12.09.2013). 20. Profile Piotra Witakowskiego: Tu profile naukowe profesora Witakowskiego: http://pl.wikipedia.org/wiki/Piotr_Witakowski, http://www.encyklopediasolidarnosci.pl/wiki/index.php?title=Piotr_Krzysztof_Witakowski (dostęp: 12.09.2013). 21. Program wyborczy Prawa i Sprawiedliwości z 2005 roku, http://www.pis.org.pl/ dokumenty/program.htm (dostęp 11.03.2007). 22. Raport Polskiej Komisji Badania Wypadków Lotniczych Lotnictwa Państwowego http://komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8875,Raport-koncowy-w-sprawie-ustalenia-okolicznosci-i-przyczyn-katastrofy-samolotu-T.html (dostęp: 11.09.2013). 23. Raport Rosyjskiego Międzypaństwowego Komitetu Lotniczego (MAK) http://www. komisja.smolensk.gov.pl/kbw/komunikaty/8695,dok.html (dostęp: 11.09.2013). 24. Rozmowa Agnieszki Kublik z Michałem Kleiberem Prof. Kleiber składa ofertę: Nauka może rozbroić Smoleńsk http://wyborcza.pl/1,76842,13763730,Prof__Kleiber_sklada_oferte__Nauka_moze_rozbroic_Smolensk.html?as=1 (dostęp: 18.09.2013). 25. Stacje z całego świata relacjonowały pogrzeb Lecha Kaczyńskiego, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/13-mln-widzow-ogladalo-pogrzeb-prezydenta-kaczynskiego, (dostęp: 4.10.2010). 26. SDP pisze do prezesa TVP w sprawie emisji filmu Anity Gargas. http://www.sdp. pl/aktualnosci/525,sdp-pisze-do-prezesa-tvp-w-sprawie-emisji-filmu-anity-gargas-,1359043316 (dostęp: 11.09.2013). 27. Śpiewak P., Koniec złudzeń, „Rzeczpospolita” z dnia 23.01.2003, http://www. rp.pl/artykul/694102.html?p=1 (dostęp: 20.11.2011). 28. Tokarska-Bakir J., Karnawał smutku, „Gazeta Wyborcza” 2010, nr. 96. http://wyborcza.pl/1,97863,7807919,Karnawal_smutku.html (dostęp: 6.03.2012). 29. TVP, TVN i Polsat przez weekend razem, oprac. Wirtualnemedia.pl http://www. wirtualnemedia.pl/artykul/tvp-tvn-i-polsat-przez-weekend-razem (dostęp: 10.07.2012). 30. Wywiad z J. Kaczyńskim, Musimy zmierzyć się z prawdą http://www.pis.org.pl/ article.php?id=21157 (dostęp: 18.12.2012). 31. Wywiad ks. inf. Ireneusza Skubisia z Lechem Kaczyńskim, W trosce o silną i uczciwą Polskę http://www.niedziela.pl/artykul/77696/nd/W-trosce- o-silnai-uczciwa-Polske (dostęp: 16.01.2013). 32. Wywiad Pawła Wrońskiego z Lechem Kaczyńskim ukazał się w „Gazeta Wyborcza” z dnia 13-14 maja 2006, s. 14–16. Pod zmienionym tytułem: Lech Kaczyński: Poparłbym zamach majowy, dostępny jest na oficjalnej stronie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Prezydent.pl pod linkiem: http://www.prezydent.pl/ archiwum/archiwum-strony-lecha-kaczynskiego/wypowiedzi-prezydenta/wywiady-krajowe/rok-2006/gazeta-wyborcza-13-maja-2006-r-/ (dostęp: 10.12.2012). 33. Wywiad Romana Pawłowskiego z Dariuszem Kosińskim, Euro 2012 zamiast Wawelu?, http://wyborcza.pl/1,76842,7830886,Euro_2012_zamiast_Wawelu_.html (dostęp: 19.09.2010). 34. Wywiad Zenona Baranowskiego z Andrzejem Górskim, Oskarżam Moskwę, http://stary.naszdziennik.pl/index.php?dat=20100412&typ=tk&id=tk17.txt (dostęp: 10.11.2012). 35. Zespół parlamentarny ds. Zbadania Przyczyn Katastrofy TU-154 M z 10 kwietnia 2010 roku www.smolenskzespol.sejm.gov.pl (dostęp: 15.09.2013). 256 �Streszczenia Mechanizm rytualny O modelu ofiarniczego ustanawiania nowego ładu politycznego Kompozycja książki została w całości podporządkowana procesowi odkrywania mechanizmu rytualnego. Podejmując taką decyzję, zależało mi aby czytelnik mógł z łatwością wejść w rolę czujnego obserwatora pracy badacza, który postępuje niczym detektyw kultury. Dzięki temu zabiegowi czytelnik-detektyw, na początku intrygującej sprawy ma zawsze dostępne jedynie ślady i tropy, które traktowane z osobna, niczego nie wyjaśniają. Ujęte jednak w rytualny kontekst układają się w logiczny wzór, według którego ofiarnik zabija ofiary. Każda zbrodnia dostarcza kolejnych poszlak pozwalających stworzyć procesualny model dokonywanych morderstw, ujawniając jednocześnie ich cel. W toku prowadzonego śledztwa możliwe stało się także zrekonstruowanie ukrytego porządku wcielania się w role ofiarników i ofiar. Okazuje się, że w tej starej grze każdy z nas może zostać pochłonięty przez mechanizm rytualny. Wszystkie zaproponowane w książce rozwiązania formalne pełnią zatem rolę specyficznych egzorcyzmów. Takie podejście stwarza każdemu chętnemu możliwość uwolnienia się spod działania magicznego uroku podążania dawną drogą mordów rytualnych zapowiadających nadejście kolejnego „złotego wieku”. Łukasz P. Michoń 257 �Zusammenfassung von „Mechanizm rytualny” (Ritueller Mechanismus) Über das Modell von dem Opfer-Beschließen einer neuen politischen Ordnung Der Aufbau des Buches wurde als Ganzes dem Prozess der Enthüllung eines rituellen Mechanismus untergeordnet. Als ich mich dafür entschied, legte ich großen Wert darauf, dass sich der Leser mit Leichtigkeit in die Rolle eines aufmerksamen Beobachters der Arbeit eines Forschers hineinfühlen kann, der sich wie ein Detektiv der Kultur benimmt. Dank einer solchen Methode verfügt der Leser-Detektiv am Anfang eines spannenden Falles immer nur über Spuren, die, wenn sie getrennt behandelt werden, nichts erklären. Wenn sie aber in einen rituellen Kontext gefasst werden, bilden sie ein logisches Muster, nach dem der Opferpriester die Opfer tötet. Jedes Verbrechen liefert weitere Indizien an, die ein prozessuales Modell der begangenen Morde zu schaffen ermöglichen und damit das Ziel dieser Morde offenbart wird. Während der Ermittlung war auch möglich die versteckte Ordnung des Verkörperns der Rollen von Opferpriestern und Opfern zu rekonstruieren. Es stellt sich heraus, dass jeder von uns in diesem alten Spiel in den rituellen Mechanismus einbezogen werden kann. Alle im Buch vorgeschlagenen formalen Lösungen erfüllen also die Rolle spezifischer Exorzismen. Eine solche Betrachtungsweise schafft für jeden Willigen die Möglichkeit der Befreiung von der Macht des Zaubers, der die Fortsetzung der alten rituellen Morde ist, welche das nächste “goldene Zeitalter”; ankündigen. Marta Chanas-Nowicka 258 �The Synopsis of The Ritual Mechanism On the Model of the Sacrificial Establishment of a New Political Order The composition of the book is entirely subordinated to the process of detecting the ritual mechanism, which aims at enabling the reader to take the role of a vigilant observer of the work of an investigator who acts like a detective of culture. Thanks to this operation, at the beginning of an intriguing case, only traces and clues are available for the reader-detective, which, treated separately, do not explain anything. However, when placed in the ritual context, they arrange themselves in a logical pattern, according to which the sacrificer kills the sacrifice. Each crime provides further clues allowing to create a processual model of the commited murders and reveal their purpose. In the course of the investigation, it becomes possible to reconstruct the hidden order of embodying the roles of sacrificers and sacrifices. It occurs that, in this old game, each of us can be devoured by the ritual mechanism. Therefore all formal solutions proposed in the book perform the role of specific exorcism. Such an approach creates the possibility of liberation from the magic spell of following the old path of ritual murders announcing the coming of another “Golden Age”. Ewa Herman-Włodarczyk 259 �A szertartás mechanizmus Minden uj politikai berendezkedés áldozatmodelljéről A könyv kompoziciója teljes egészében a szertartások mechanizmusának feltárást szolgálja. A szerző ugy döntött,hogy az olvasót bevezeti a kutatómunka folyamatába, mely a kultura-nyomozás része. Ennek köszönhetően az olvasó-detektiv először nyomokat, tetthelyeket talál és semmi sem világos. Bár a szertartásos kontexusban logikus minta kerül elő, melynek alapján a tettes megöli áldozatát. Ugy tünik,hogy ebben a régi játékban van gyilkossági modell mely a gyilkosság célját is megmutatja. A feltárás folyamán áldozat és tettes szerepe is megvilágosodik. Ebben a régi játékban,bármelyikben is részt vehet. Minden javaslat a könyvben az ördögüzés valamely formája. Igy a rituális gyilkosságok is,melyek a soronkövetkező „Aranykornak” is sajátjai. Gizella Csisztay 260 �Резюме Оврядового механизма Композиция книги целиком подчинена процессу расследования ритуального механизма. Принимая такое решение, я заинтересован был в том, штоб читатель мог легко войти в роль бдительного наблюдателя работы исследователя веущего себе будто детектив. Благодря этому приёму читатель-сыщик, прежде чем получит теоретическое знание на удовлетвояющем уровне про интересующие его явления, сначала всегда распоминает лиш только косвенными уликами. Но никакая из них, принята каждая в отдельности, ничего вначале не объясняет. Приём всех предпосылок в соответствующем ритуальном котексте начинает складываться в легкопонятную и нетрудно предвиденную мифологическую целину. Мои исследования обрядового механизма напоминали таким образом криминальное дело, в катором преступник каждый раз оставляет следы, принимая пример из ранних преступлений проходящих по том же самом сценарию. Экстраординарным оказался факт, что на основе знания этого сценария и его очередных повторений возможным является разоблачение несостоявшегося преступника прежде тем, как совершит он очередное преступление учреждая «новый лад». Все формальные разрешения, предложены и описаны в книге, исполняют роль особых экзорцизмов. Их разобрание, с одной стороны, создаёт возможность освобождения от сглазу механизма приведенного в движение, механизма, который переносит общественных актёров соперничающих за власть в преступничем пространстве. С второй стороны всё таки этотмеанизм осущесвляетса на наших глазах и при нашем удействие ставляя читателя не только в роль детектива, но тоже человека, который по описанию внешности подходит на преступника или жертву, что делает следствие глубоко личным вопросом. Lidia Cichal 261 �ISBN 978-83-933530-7-1 ISBN 978-83-933530-8-8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8dc5c113cddbbe4b028cc20063142538.jpeg 88114a9278e14bf236d26bbee44d89b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; religijność ludowa ; mała architektura sakralna Description An account of the resource Tytuł: „Wytęsknisz duszę" Opis fotografii: Drewniany krzyż na polu w zimowej aurze Kiedy: 06.01.2025 Gdzie: Lapidarium krzyży, Górka Kościelnicka, Kraków W jakich okolicznościach: W ramach prac magisterskich zajmuję się religijnością chłopów w Galicji oraz zapomnianym tomikiem poezji z XIX wieku. Inspiracji szukam w drodze, w miejscach nieoczywistych, w zakamarkach wsi, przy bocznych drogach, tam, gdzie historia mówi szeptem. Zawsze, gdy trafiam do takich zakątków, odnajduję w sobie motywację do dalszych badań. Lapidarium krzyży powstało z inicjatywy proboszcza parafii, który nie chciał pozwolić na ich destrukcję. Scena, którą uchwyciłam, poruszyła mnie głęboko — piękno tego kadru dotarło nie tylko do oczu, lecz również do duszy. Drewniany krzyż, a w tle zimowy krajobraz. Krucyfiks to nie tylko znak wiary, ale i ślad ludzkiej obecności. Nawiązuje do moich badań, do świata, który próbuję opisać i zrozumieć. A tytuł zdjęcia to fragment wiersza z tomu, nad którym pracuję — słowa, które wróciły do mnie w tej chwili, jak echo dawno zapisanej modlitwy. Creator An entity primarily responsible for making the resource Midura, Tatiana Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0683edc10a1f3efbbfd6ca3e575b605b.pdf 7d67e61b5ab4628f900e0d8b07ffe239 PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/I INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część I BIOGRAFIA Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr Hubert Czachowski dr hab. Violetta Wróblewska, prof. UMK Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” ISBN 978-83-95-9125-7-3 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Od autorek s. 13 Wykaz skrótów s. 16 Agata Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814–1871) s. 17 I. Pochodzenie rodziny Oskara Kolberga. – Rodzice i bracia. – Związki Kolbergów z Przysuchą. – Środowisko, w którym dorastał. – Pierwsze spotkania z muzyką Chopina. – Śmierć ojca. – Sytuacja w Królestwie po powstaniu listopadowym. – Studia kompozycji w Berlinie. – Praca nauczyciela muzyki na prowincji. – Powrót do Warszawy w końcu roku 1837. . . . . . . . 17 II. Pierwsze kompozycje Oskara Kolberga. – Początki jego zainteresowania się folklorem około roku 1839. – Zamiar wydania drukiem zebranych w terenie pieśni ludowych. – Życie muzyczne Warszawy w okresie międzypowstaniowym. – Badania terenowe Kolberga w okolicach Warszawy i w innych regionach Królestwa. – Początek przyjaźni z Józefem Konopką. – Edycja pierwszego zbioru pieśni ludowych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 III. Podjęcie pracy w dyrekcji kolei warszawsko-wiedeńskiej. – Kompozycje: mazury i kujawiaki. – Druk zbiorków pieśni czeskich i litewskich (1846). – Druk Pieśni ludu weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” (1847–1849) i Pieśni ludu obrzędowych w Album Literackim (1848). – Pierwsze spotkanie ze Stanisławem Moniuszką. – Początek pracy nad Królem pasterzy. – Wydanie Pieśni ludowych do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu (1862). – Reakcja na śmierć Fryderyka Chopina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 5 �IV. Premiera Króla pasterzy i Sceny w karczmie w prywatnym salonie muzycznym. – Następne kompozycje fortepianowe. – Badania terenowe w zaborze rosyjskim. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 V. Sytuacja w Królestwie Polskim po klęsce Rosji w wojnie krymskiej. – Powstanie nowego programu edytorskiego Kolberga i wydanie przez niego Pieśni ludu polskiego w latach 1856–1857. – Oceny tego zbioru przez współczesnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 VI. Pierwsze spotkanie z muzyką góralską w Tatrach latem 1857 r. – Podróż do Wiednia, Lublany i Zagrzebia i jej wyniki – zapisy muzyki i zakupione druki, m.in. zbiór pieśni słoweńskich E. Korytki. – Początek pracy w zespole autorów Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. – Rezygnacja z pracy etatowej w Dyrekcji Dróg i Mostów. – Kompozycje. – Podróże w latach 1859–1861. – Artykuł o ludowych źródłach muzyki J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego. – Wystawienie Króla pasterzy w operze warszawskiej. – Rozpoczęte dwa inne utwory sceniczne. . . . . . . . 129 VII. Zmiana planu wydawniczego: oddanie do druku w 1862 r. Sandomierskiego – zbioru pieśni regionalnych prezentowanych wraz z opisami obrzędów i zwyczajów. – Podróże w latach 1859 i 1860. – Druk artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje. – Wydarzenia w Warszawie poprzedzające powstanie styczniowe. – Podróż na Wołyń w 1862 r. i przywiezione stamtąd materiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 VIII. Królestwo po powstaniu styczniowym. – Ostateczna zmiana zakresu badań i publikacji Kolberga — ukształtowanie w ciągu roku 1864 programu Ludu przedstawionego w lutym 1865 r. w liście otwartym Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 IX. Sandomierskie jako niepełna jeszcze monografia regionalna. – Nawiązanie kontaktów z wydziałem etnograficznym Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. – Badania terenowe na Kujawach w roku 1865. – Druk pierwszego tomu monografii tego regionu. – Współudział w opracowaniu Zbioru pieśni duchownych ewangelickich.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 X. Zakończenie prac nad Encyklopedią powszechną (1868). Coraz trudniejsza sytuacja materialna Kolberga, zwłaszcza wobec druku Ludu na własny koszt. – Druk drugiej części Kujaw. – Poszukiwanie instytucji i osób, które mogłyby finansować prace nad Ludem. – Podróże w tym celu do Poznania, Lwowa i Krakowa w latach 1867–1870. – Obietnica częściowej pomocy ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1869 r. – Decyzja o przeniesieniu się do Galicji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 6 �Elżbieta Millerowa Lata krakowskie w życiu 0skara Kolberga (1871–1890) s. 231 XI. Warunki pracy literackiej i naukowej w Warszawie po powstaniu styczniowym. – Cenzura carska. – Położenie materialne pisarzy i uczonych. – Brak oparcia instytucjonalnego dla pracy badawczej. – Wyjazd Kolberga do Krakowa (sierpień 1871). – Sytuacja w autonomicznej Galicji. – Swobody obywatelskie. – Życie umysłowe i kulturalne Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 XII. Konopkowie, zainteresowania i działalność społecznikowska i patriotyczna braci Józefa, Romana i Juliana. – Modlnica i jej gospodarze – Julian i Antonina. – Kolberg w nowych warunkach. – Dojazdy do Krakowa, kontakty z drukarnią, bibliotekami, archiwami i przedstawicielami środowiska naukowego, możliwość uczestnictwa w życiu kulturalnym i umysłowym miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 XIII. Cele i zadania działającej od 1873 roku Akademii Umiejętności i jej rola w życiu naukowym i narodowym. – Kontynuacja dotacji na Lud Kolberga przyznanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie. – Członkostwo Kolberga w strukturach Akademii i działalność w Komisjach Archeologicznej i Antropologicznej. – Funkcja przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, udział w pracach programowych Sekcji. – Współpraca z I. Kopernickim, redaktorem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, i własne publikacje Kolberga w tym roczniku od 1877 r. – Wkład badacza w dorobek etnograficzny Komisji Antropologicznej. . . . . 259 XIV. Publikacje poza Ludem z lat 1871–1872: Obrazy Słowiańszczyzny południowej, Figury przydrożne, Rzecz o obchodach weselnych. – Kontynuacja prac nad Krakowskiem. – Śmierć matki w 1872 r. – Korespondencja z bratową, Karoliną Kolberg – łącznikiem z rodziną w Warszawie. – Krakowskie cz. I–IV z lat 1871–1875 jako modelowa monografia Kolberga. . . . . . . . . . . . . 288 XV. Sytuacja finansowa Kolberga w latach 1871–1875, dotacja a koszty wydania. –Korespondencja z bratem Wilhelmem. – Śmierć Wilhelma w 1877 r. – Kontakty listowne z Karoliną Kolberg i Jadwigą Wernerową. – Spotkanie z Karoliną i jej córkami w Modlnicy w 1877 r. – Poczucie osamotnienia i oddalenia od rodziny wyrażane w listach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 XVI. Podróże w latach 1871–1872 do Galicji Wschodniej, w Poznańskie, do Cieszyna. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Wiedniu w 1873 r. – Końcowe 7 �prace nad Krakowskiem i równoległe nad W. Ks. Poznańskiem. – Dotacja Komisji Antropologicznej na badania w Wielkopolsce, Prusach Zachodnich i Wschodnich w 1875 r., przebieg i trasa tej podróży, kontakty, pozyskane w niej materiały i dorobek w świetle sprawozdania dla Akademii i korespondencji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 XVII. Prace nad tomami W. Ks. Poznańskiego po roku 1875, przekonanie o celowości edycji także ze względu na postępującą germanizację. – Kłopoty z cenzurą warszawską kwestionującą fragmenty cz. II i III Krakowskiego. – Odłożenie w czasie opracowania materiałów z Mazur i Pomorza. – Życie i praca między Modlnicą a Krakowem, punkty kontaktowe w mieście, uciążliwości dojazdów, równoległe prace nad kolejnymi monografiami, wstępna redakcja cz. I Pokucia.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 XVIII. W nurcie życia naukowego Akademii. – Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (1876 i 1877 r.), znaczenie tej publikacji i innych materiałów gwaroznawczych Kolberga dla dialektologii. – Rola dokumentacji języka i słownictwa ludowego w badaniach etnograficznych Kolberga a program prac leksykograficznych w Akademii. – Postulat gromadzenia i publikacji materiałów ikonograficznych przedstawiany przez Kolberga Komisji Antropologicznej. – Studia nad kulturą i folklorem Łużyczan, ich związek z podróżą 1875 r. i badaniami w Wielkopolsce. – Publikacja artykułu Obecne stanowisko etnografii w 1876 r.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 XIX. Chopiniana w korespondencji z M.A. Szulcem i M. Karasowskim. – Wkład Kolberga w prace biografistów Chopina i wydawców jego dzieł: prostowanie błędów i dopełnienia dotyczące życia i twórczości kompozytora, opinie o charakterze, technice, stylu i ekspresji jego sztuki pianistycznej, o genezie i edycjach utworów, zwłaszcza juweniliów, propozycje dotyczące kompletnego wydania dzieł Chopina. – Własne materiały o Chopinie i kopie jego utworów. – Znaczenie tych materiałów i postulat zebrania w całość wiedzy Kolberga o Chopinie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 XX. Podróże na Pokucie i na Podole galicyjskie w latach 1876 i 1877. – Kontynuacja Poznańskiego i wydanie cz. II–IV (1876–1879). – Odwiedziny Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1877). – Wstępne prace nad cz. I Pokucia. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Paryżu (wrzesień 1878), prezentacja tam m.in. tomów Ludu. – Przedłożenie Akademii pierwszej wersji cz. I Pokucia (listopad 1878). – Odwiedziny Antoniego i Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1879). – Wyjazd do Lwowa i Czortowca (wrzesień? 1879). – Udział w obchodach jubileuszu Kraszewskiego (październik 1879). – Publikacja Pieśni ludu litewskiego, studium komparatystyczno-folklorystycz- 8 �nego, w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1879). – Uwagi do analizy tekstu Bogurodzicy (1879). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 XXI. Propozycja przyjęcia opieki naukowej nad wystawą etnograficzną w Kołomyi (marzec 1880). – Korespondencja z M. Wolffem: próba interwencji w sprawie zakazu zbytu ocenzurowanych tomów w Królestwie Polskim i w Rosji oraz odmowa udziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… (kwiecień 1880). – Ukończenie druku cz. V. Poznańskiego (maj 1880). – Udział w obchodach 400-lecia śmierci Długosza (maj 1880). – Wyjazd na Pokucie i współudział w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi (czerwiec–październik 1880), bogate zbiory z Pokucia jako wynik 4-miesięcznego pobytu w tym regionie. – Koncert warszawski na rzecz wydawnictw Kolberga (maj 1881), dochód przeznaczony na sfinansowanie cz. I i II Pokucia. – Wydanie cz. VI Poznańskiego i opracowanego przez Kolberga zbioru polskich mazurków u Bretkopfa i Härtla w Lipsku (1881). – Ukazanie się cz. I Pokucia oraz cz. VII, ostatniej, Poznańskiego (1882) – zamknięcie kolejnej monografii, jej koncepcja, współpracownicy i korespondenci z Wielkopolski. – Postawa Kolberga wobec germanizacji w świetle korespondencji z Wielkopolanami. – Śmierć brata Antoniego (grudzień 1882). – Publikacja pracy Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1882). . . . . . . . . . . . . . . . 395 XXII. Spotkanie z J. Blizińskim i zaproszenie Kolberga do Bóbrki (maj 1883). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lato 1883). – Uczestnictwo w obchodach 200-lecia zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem (wrzesień 1883). – Wydanie cz. II Pokucia i cz. I Lubelskiego (1883). – Przyznanie Kolbergowi funduszu z Kasy im. J. Mianowskiego (1883) na dalsze wydawnictwo, tj. Mazowsze cz. I–V. – Recenzja C. Neymanna cz. I–II Pokucia (1884). – Wydanie cz. II Lubelskiego i wstępne prace nad cz. I Mazowsza (1884). – Udział Kolberga w Zjeździe Historyczno-Literackim im. J. Kochanowskiego i jego Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego (maj 1884). – Spotkanie w Krakowie z Karoliną i jej dziećmi (lipiec 1884). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lipiec–październik 1884). – Opuszczenie Modlnicy i przeprowadzka do Krakowa (październik 1884) – zmiana warunków życia i pracy. – Druk cz. I Mazowsza oraz publikacja opracowania pt. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1884). – Wydanie cz. I Kieleckiego (1885). – Kolejna podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” (lipiec–listopad 1885). Bogate materiały z podróży z lat 1883–1885. – Druk cz. II Mazowsza oraz pracy Zagadki z Lubelskiego… w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1885).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 9 �XXIII. Starania w Akademii o osobny fundusz na wydanie materiałów z Rusi. – Kontakty z folklorystami słowiańskimi, F.S. Kraussem (od 1886) i z L. Kubą (od 1885). – Kłopoty mieszkaniowe – lato 1886 r. w Krakowie. – Wydanie cz. II Kieleckiego (1886) – ukończenie kolejnej monografii. – Udział w nowych projektach badań Komisji Antropologicznej (1886). – Recenzja H. Biegeleisena (1886) i Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. – Życie codzienne, kontakty towarzyskie i krąg przyjaciół Kolberga w Krakowie. – Wydanie Mazowsza cz. III (1886). – Zaproszenie do udziału w pracach Komitetu organizującego dział etnograficzny Wystawy Krajowej (marzec 1887).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 XXIV. Radomskie cz. I (lipiec 1887). – Długa choroba oczu (lato i jesień 1887). – Wystawa Krajowa (wrzesień–październik 1887) i ograniczony udział w pracach nad jej działem etnograficznym. – Starania o subwencję na tomy poświęcone Galicji Wschodniej – petycja do Sejmu Krajowego (listopad 1887) i jej pozytywny wynik. – Uczestnictwo w pracach Komisji Antropologicznej. – Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1888). – Wydanie trzech tomów: cz. II Radomskiego, cz. IV Mazowsza, cz. III Pokucia (1888). – Radomskie – kolejna ukończona monografia. – Spowodowana kłopotami z cenzurą zmiana karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza. – Recenzja W. Smoleńskiego cz. I–III Mazowsza (1887). – Trudne warunki bytowe Kolberga i ich obraz w oczach jego gości. – Aktywności pozawydawnicze (opinia o nowym czasopiśmie naukowym, „Wiśle”, sprawa E. Korytki i jego materiałów).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 XXV. Udział w pracach Komisji Antropologicznej: ocena i opracowanie melodii litewskich Juszkiewicza (marzec 1889). – Jubileusz 50-lecia pracy Kolberga obchodzony w Krakowie (maj 1889). – Udział Kolberga w jubileuszu J. Kossaka (czerwiec 1889). – Załamanie zdrowotne i przeprowadzka do domu Kopernickiego (lipiec 1889). – Łęczyckie i cz. IV Pokucia (1889). – Recenzja I. Franki cz. III Pokucia (1889) i Krótka replika Kolberga (1890) oraz dwa artykuły z materiałami z Polesia w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1889). – Propozycja W. Dzieduszyckiego wydania Przemyskiego (1889). – Choroba, ostatnie chwile: pożegnanie przyjaciół, cz. I Chełmskiego – ostatni tom w rękach Kolberga, testament i śmierć (3 czerwca 1890) w relacji Kopernickiego. – Pogrzeb (5 czerwca 1890). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476 XXVI Trzy ostatnie tomy z 1890 roku: cz. V Mazowsza, cz. I Chełmskiego, Kaliskie [cz. I]. – Dwa pośmiertne tomy wydane przez Kopernickiego: cz. II Chełmskiego – zamknięcie monografii regionu, Przemyskie. Zarys etnograficzny. – Dalsze działania Kopernickiego: zamiar druku cz. II Kaliskiego, 10 �starania w Kasie Mianowskiego o fundusz na cz. VI Mazowsza – plany przerwane przez śmierć 24 IX 1891 roku. – Zobowiązania Kolberga wobec drukarni. – Pamięć współczesnych Kolbergowi: nowy nagrobek wystawiony na cmentarzu Rakowickim w 1893 r. z funduszy zebranych z inicjatywy W. Żeleńskiego, tablica epitafijna w kościele ewangelickim św. Marcina w Krakowie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495 Spis ilustracji s. 505 ��Od autorek Oddawana obecnie do rąk czytelnika trzyczęściowa publikacja Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło pomyślana była od początku edycji Dzieł wszystkich jako jej zwieńczenie. W zamierzeniu miała się opierać na wszystkich dostępnych źródłach drukowanych i rękopiśmiennych, by podjąć próbę możliwie całościowego spojrzenia na osobę i dorobek Kolberga w oparciu o pełną zachowaną dokumentację. Postać i dzieło Oskara Kolberga były przedmiotem zainteresowania jeszcze za życia badacza. Jego niezwykła wizja, determinacja, pracowitość i konsekwencja z jednej strony, z drugiej zaś ogrom zgromadzonego materiału ze wszystkich ziem dawnej Rzeczypospolitej i kolejne wydawane tomy monografii regionalnych, stanowiące dzieło jednego człowieka w czasach niewoli w kraju podzielonym przez zaborców, fascynowały kolejne pokolenia, począwszy od współczesnych autorowi Ludu i świętujących jubileusz 50-lecia jego prac w 1889 roku aż po obchodzone w 2014 roku dwusetlecie jego urodzin. Ukazujące się na przestrzeni tego czasu liczne publikacje biograficzne, bądź tylko przybliżające postać wielkiego etnografia i jego dzieło, bądź też sięgające głębiej i analizujące jego dorobek, przynosiły materiały do portretu zbieracza, badacza, wydawcy, wykorzystując dostępne źródła z różnym efektem i w różnym zakresie. Odnotować tu trzeba przede wszystkim cenny artykuł Izydora Kopernickiego w „Nowej Reformie” z 1889 roku (w nr 107–109), rozwinięty we wstępie do Przemyskiego (DWOK T. 35), tomu wydanego w roku 1891 przez tego autora już po śmierci autora Ludu. Kopernicki był bezpośrednim świadkiem życia i pracy, a także badań terenowych Kolberga, jego relacja ma więc wyjątkowe znaczenie dokumentacyjne, jako jedno z nielicznych świadectw z autopsji. W ciągu następnych lat powstawały okazjonalne artykuły poświęcone i osobie, i pracom Kolberga, a także obszerniejsze opracowania wykorzystujące dostępne wówczas źródła. Do najważniejszych należy biografia autorstwa Ryszarda Górskiego, wydana pt. Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności w 1970 roku (wyd. II: 13 �1974 r.), oraz obszerny artykuł Ludwika Bielawskiego zamieszczony w Encyklopedii muzycznej PWM (tom KLŁ, Kraków 1997, s. 136–151), a także praca popularyzująca postać i dorobek Kolberga przygotowana przez Agatę Skrukwę i wydana z okazji dwusetnej rocznicy urodzin badacza w 2014 roku. Publikacje te powstawały jednak bądź bez dostępu do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga czy gruntowniejszych studiów nad nią, bądź też abstrahowały od nich ze względu na profil skierowany do szerokiego kręgu odbiorców, opierając się przy tym na tomach drukowanych za jego życia, później na kolejnych, ukazujących się sukcesywnie już w ramach Dzieł wszystkich. Siłą rzeczy przynosiły materiał bardziej lub mniej fragmentaryczny, zebrany bez pełnego rozpoznania w niespotykanym zasobie źródeł, jakie kryje ogromne archiwum autora Ludu. A rękopisy w nim zachowane mówią wiele o niezwykłej postaci i pracy badacza. Mówią tym więcej, że on sam w swojej wyjątkowej skromności i świadomym samoograniczeniu nie pozostawił szczegółowych wskazówek biograficznych i warsztatowych, zapisów pamiętnikarskich czy notatek osobistych, a korespondencję badacza cechuje pełna dyscypliny rzeczowość i powściągliwość, z rzadko pojawiającymi się akcentami osobistymi. Prezentowana tu część pierwsza publikacji przedstawia życie, działalność i prace Kolberga w ujęciu chronologicznym. Obejmuje ona dwa okresy w biografii autora Ludu: życie w Warszawie do roku 1871 oraz lata krakowskie 1871–1890. Autorki wiążą bieg jego życia z ewolucją poglądów od romantycznego zbieractwa „rzeczy” ludowych, a zwłaszcza folkloru muzycznego, do pozytywistycznej pracy nad całokształtem kultury ludowej zgodnie z uformowanym już, dojrzałym programem jej badań, realizowanym poprzez monografie regionalne w seriach wydawniczych Lud i Obrazy etnograficzne. Konieczne było także ukazanie tła, jakie życiu i pracy Kolberga stwarzał burzliwy w historii Polski wiek XIX, z jego powstaniami, uporczywą refleksją nad utratą niepodległości i nadzieją na jej odzyskanie, walką o zachowanie tożsamości i kultury narodowej poprzez świadomą pracę na ich rzecz. Badacz był jedną z wielkich postaci tego wieku, których dokonania w dziedzinie kultury i nauki zdecydowały o przetrwaniu polskiej świadomości narodowej. Część druga zawierać będzie sześć niezależnych prac kilku autorów, sprofilowanych według dziedzin działalności i dorobku Kolberga: jako muzykologa, muzyka-kompozytora, dokumentatora muzyki i literatury ludowej (folkloru słownego), etnografa współtworzącego fundamenty tej 14 �nauki poprzez zgromadzenie unikatowego zasobu źródeł i ukształtowanie modelu regionalnej monografii etnograficzno-folklorystycznej. Prace te – jako od siebie niezależne – siłą rzeczy zawierać będą pewne powtórzenia i nawiązania do faktów już znanych, oświetlanych jednak od różnych stron, zależnie od tematów prac i założeń autorów. W części ostatniej znajdą się teksty o charakterze dopełniającym dwie poprzednie, tj. opis dziejów i edycji spuścizny Kolberga, łącznie z historią i realizacją wydawnictwa Dzieł wszystkich oraz kilka opracowań pomocniczych. Na te ostatnie złożą się: kalendarium podróży Kolberga, bibliografia jego prac z pełnymi notami pierwodruków i tomów Dzieł wszystkich oraz wykaz zachowanych zespołów rękopisów składających się na jego archiwum. W tej części znajdą się także indeksy osób i nazw geograficznych obejmujące pełny materiał trzytomowej biografii. Tak pomyślana całość, przygotowana po latach studiów i analiz nad zachowanymi i wydanymi materiałami Kolberga, przynosi – przynajmniej w zamierzeniu autorów – możliwie pełny i zadowalający obraz „człowieka i dzieła”. Jednak obraz ten jest odzwierciedleniem i efektem obecnego etapu badań u końca edycji Dzieł wszystkich. Mamy nadzieję, że utoruje drogę przyszłym autorom do dalszych studiów specjalistycznych nad unikatowym dziełem Oskara Kolberga i jego niezwykłą osobowością. �Wykaz skrótów Arch. PTL — Archiwum Naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu Arch. MEK — Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie BJ — Biblioteka Jagiellońska BN PAU i PAN — Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie DWOK — Dzieła wszystkie Oskara Kolberga k. — karta MAAE — „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, rocznik Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności MEK — Muzeum Etnograficzne w Krakowie MOK – Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze MWR — Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu PBL — J. Krzyżanowski Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, T. 1-2, Wrocław 1961–1963 PTL — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze R. — rocznik rkp. — rękopis sygn. — sygnatura t. — takt T. — tom T – typ bajki w polskiej systematyce wątków; numer po T wskazuje kolejność wątku w całym układzie, zob. PBL ZWAK — „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, rocznik Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności �Agata Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814–1871) I [Pochodzenie rodziny Oskara Kolberga. – Rodzice i bracia. – Związki Kolbergów z Przysuchą. – Środowisko, w którym dorastał. – Pierwsze spotkania z muzyką Chopina. – Śmierć ojca. – Sytuacja w Królestwie po powstaniu listopadowym. – Studia kompozycji w Berlinie. – Praca nauczyciela muzyki na prowincji. – Powrót do Warszawy w końcu roku 1837.] Rodzice Oskara Kolberga pochodzili z Niemiec i jak wielu innych cudzoziemców podejmujących pracę w Polsce związali swe życie z nowym krajem. Ojciec, Krzysztof Juliusz Henryk Kolberg1, urodził się 7 lipca 1776 r. w niewielkim mieście Woldegk w Meklemburgii. Jego ojciec, Julius Daniel Friedrich Colberg (1747–1784), żonaty z Charlottą Dorotheą, z domu Fuchs (1759?–1818), był radcą sądowym, a jego przodkowie – pastorami w sąsiednich miejscowościach, Warbende i Vietmannsdorf. Krzysztof Juliusz – tego drugiego imienia używał i on sam, i inni – uczył się w szkole miejskiej, następnie przez dwa lata uczęszczał do gimnazjum w Strelitz, które ukończył w r. 1793. Mając lat siedemnaście, rozpoczął praktykę u geometry Dresckego, autora mapy księstwa meklemburskiego, u którego nauczył 1 Informacje o Juliuszu Kolbergu, ojcu Oskara, oparte są w znacznej części na opracowa­nym przez K. Markiewicz katalogu wystawy Juliusz (Colberg) Kołobrzeg-Kolberg (1776–1831). Kartograf, geodeta, metrolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Przysucha 2004. Wystawę zorganizowała K. Markiewicz w Przysusze, w Muzeum im. O. Kolberga, gdzie znajdują się w depozycie liczne dokumenty przekazane przez rodzinę Kolbergów. Cenne informacje o przebiegu życia i pracy ojca zawiera też rękopis O. Kolberga Bieg życia z r. 1823 z jego dopiskiem „z akt Kom. Spr. Wewn.” (rękopis w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 331). Jest to kopia odręcznego życiorysu Juliusza Kolberga złożonego Komisji Spraw Wewnętrznych, która 31 października 1823 r. mianowała go profesorem radnym. Oryginał tego dokumentu, zachowany w aktach uniwersytetu, przytoczył J. Bieliński w pracy Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), T. III, Warszawa 1912, s. 668–669. Dokument cytowany przez J. Bielińskiego pisany jest w pierwszej osobie, rękopis O. Kolberga w osobie trzeciej i jest to jedyna różnica między tymi tekstami. 17 �się miernictwa topograficznego. Od roku 1794 kontynuował naukę w Akademii Budownictwa w Berlinie, a po jej ukończeniu, mając lat dwadzieścia, został zatrudniony jako inżynier topograf w ekipie zajmującej się pomiarami Prus Południowych. Była to prowincja utworzona przez rząd pruski w 1795 r., po trzecim rozbiorze Polski, obejmująca tereny na lewym brzegu Wisły oraz Warszawę z częścią Mazowsza. Pomiary triangulacyjne nowej prowincji prowadzone były pod kierunkiem niemieckiego architekta Dawida Gillego. Na ich podstawie w latach 1802–1803 została wydana w Berlinie mapa Spezial Karte von Südpreußen w 13 sekcjach, z indeksem nazw miejscowości. Juliusz Kolberg podczas kilku lat pracy w ekipie D. Gillego uzyskał duże doświadczenie w zakresie geodezji i kartografii. Po zakończeniu pomiarów Prus Południowych Juliusz Kolberg pozostał w Warszawie i podjął pracę jako inspektor cła przy komorze na Solcu, a 14 września 1806 r. ożenił się z Karoliną Fryderyką Mercoeur. Była ona córką Henrietty von Arnim i Gotfrieda Mercoeura, potomka francuskich emigrantów, którzy po zniesieniu w czasach Ludwika XIV edyktu nantejskiego (1685), zapewniającego swobody religijne, jako protestanci osiedlili się w Prusach. Gotfried Mercoeur był inspektorem ceł w Fordonie koło Bydgoszczy i tam w 1788 r. urodziła się Karolina. Później był zatrudniony na podobnym stanowisku w Nieszawie i w Warszawie. W chwili ślubu Karoliny z Juliuszem Kolbergiem już nie żył – Oskar pisze, że zmarł na początku wieku XIX, ale dokładnej daty jego śmierci nie znamy. O rodzinie matki Oskar Kolberg pisał w liście do redakcji „Nowej Reformy” w 1889 r., pod koniec swego życia: Ojciec jej, a mój macierzysty dziad, Mercoeur, pochodził z tak zwanej francuskiej kolonii, złożonej z emigracji, która jeszcze za czasów Ludwika XIV przeniosła się do Prus i tam zamieszkawszy (przeważnie w Berlinie), rozrodziła się. Ożenił się on w roku 1786 z panną von Arnim (z Pomeranii) i urzędował przy komorach celnych w Fordonie blisko Torunia, w Nieszawie, a w końcu w Warszawie, gdzie zmarł jako naczelnik komory wodnej na początku bieżącego stulecia, pozostawiając po sobie wdowę i córkę (a moją matkę). Ta ostatnia urodziła się w roku 1788 w Fordonie nad Wisłą, dzieckiem jeszcze będąc, przybyła wraz z rodzicami do Warszawy, tu pobierała nauki i tu zaślubiła mego ojca1. List O. Kolberga do redakcji „Nowej Reformy”, „Nowa Reforma” 1889, nr 246, opublikowany w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 636–637. Tu i dalej w przypisach liczne odesłania do prac Kolberga w Dziełach wszystkich (DWOK) podano w wersji skróconej, pełne noty zob. Bibliografia (DWOK T. 85/III). 1 18 �Kilka tygodni po ślubie Juliusza Kolberga z Karoliną Mercoeur, 27 listopada 1806 r., wojska Napoleona wkroczyły do Warszawy w zwycięskim marszu po klęsce Prus pod Jeną i Auerstedt. Po pokoju w Tylży, zawartym przez cara Aleksandra I z Napoleonem w r. 1807, z części zaboru pruskiego i rosyjskiego zostało utworzone Księstwo Warszawskie. Nowe państwo potrzebowało sprawnej administracji, w której chętnie zatrudniano pozostałych w Warszawie urzędników, techników i innych specjalistów niemieckich. W roku 1808 Juliusz Kolberg został inspektorem pomiarów przy Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, jednej z agend rządu Księstwa Warszawskiego. Na polecenie Jana Pawła Łuszczewskiego, wówczas ministra spraw wewnętrznych, opracował mapę Wielkiego Księstwa Warszawskiego (niedrukowaną), która była podstawą podziału administracyjnego kraju. W roku 1810 otrzymał patent na geometrę i mógł kontynuować karierę urzędniczą w Warszawie. Jednak już na początku tego roku rodzina zdecydowała się na opuszczenie stolicy i zamieszkanie w Przysusze. Przeprowadzkę tę spowodowało zapewne kilka okoliczności. W biografii ojca, powstałej około roku 1864, Wilhelm i Oskar piszą: „Opuściwszy w czasie ciągłych zmian w kraju służbę rządową, od roku 1810 poświęcił się gospodarstwu i przemysłowi, kierując kilku zakładami fabrycznymi w powiecie opoczyńskim” 1. W Księstwie nie było spokojnie — wiosną 1809 r. Austria rozpoczęła wojnę z Francją i jej wojska w kwietniu na kilka tygodni zajęły Warszawę, ale w lipcu, po zwycięstwie Napoleona pod Wagram nastąpiło ogólne zawieszenie broni i Austriacy wycofali się ze stolicy. Księstwo Warszawskie zostało wtedy powiększone o część ziem zaboru austriackiego zajętą podczas antyaustriackiej kampanii w r. 1809 przez wojska polskie pod dowództwem Józefa Poniatowskiego. W tym czasie obydwa rywalizujące ze sobą mocarstwa europejskie – Rosja cara Aleksandra I i Francja Napoleona – przygotowywały się do wojny i w Warszawie oczekiwano bliskiego wybuchu zbrojnego konfliktu rosyjsko-francuskiego. Doszło do niego w czerwcu 1812 r., jednak mieszkańcom 1 Biografia Juliusza Kolberga napisana przez Oskara z licznymi poprawkami Wilhelma zamieszczona jest w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 433–439, przytoczony tu fragment z s. 434 napisał Wilhelm. Rękopis Wilhelma i Oskara był podstawą biogramu Juliusza Kolberga opublikowanego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (T. 15, Warszawa 1864, s. 42–44), a podpisanego przez F.H. Lewestama. Źródłami dla Wilhelma i Oskara był m.in. wymieniony tu już rękopis Bieg życia z r. 1823 i wspomnienie Antoniego Blanka: A.Bl. Kilka słów o życiu śp. Juliusza Colberg. „Dziennik Powszechny” 1831, nr 324 z 28 listopada. 19 �Warszawy już wcześniej towarzyszyła uzasadniona niepewność co do losów miasta. Była to prawdopodobnie główna przyczyna przeniesienia się rodziny Kolbergów na prowincję. Ponadto koszty życia były tam wyraźnie niższe, co mogło też mieć znaczenie: w roku 1807 urodził się Kolbergom syn Wilhelm, za parę miesięcy spodziewali się następnego dziecka, a mieli pod opieką także Henriettę Mercoeur, owdowiałą matkę Karoliny. Juliusz Kolberg poszukał więc pracy poza Warszawą i na początku roku 1810 przeniósł się wraz z rodziną do Przysuchy1, prywatnego miasta w powiecie opoczyńskim. Dobra przysuskie były własnością Ignacego Dembińskiego (1765–1829), do którego należały też znajdujące się w okolicy huty żelaza. Hutnictwo na tym terenie rozwijało się dzięki złożom rudy i obfitości drewna potrzebnego do opalania pieców i choć wytop żelaza oparty na węglu drzewnym stawał się powoli anachronizmem, to jeszcze w pierwszych latach XIX w. był opłacalny. Huty w okolicy Przysuchy dzierżawił od Dembińskich warszawski finansista, Samuel Fraenkel (1773–1833). Juliusz Kolberg po objęciu posady zarządcy zakładów metalurgicznych 2 zamieszkał z rodziną w Przysusze, w domu przy ul. Krakowskiej 5, dziś już nieistniejącym. Tam przyszła na świat 24 kwietnia 1810 r. jedyna córka Kolbergów, Julia. Cztery lata później, 22 lutego 1814 r., w Przysusze urodził się następny syn Kolbergów, Henryk Oskar, który — podobnie jak ojciec — przez całe życie używał drugiego imienia. W Szkicu autobiografii pisał: Urodziłem się w miasteczku Przysusze w r. 181[4] (na rynku polskim, bo są tam trzy rynki: polski, żydowski i niemiecki)3. W przysuskiej parafii pod wezwaniem św. Jana Nepomucena zachował się w księdze Akta urodzonych odpowiedni wpis o chrzcie Oskara: 1 Prawdopodobnie Juliusz i jego żona odwiedzili Przysuchę już wcześniej, w aktach parafii przysuskiej odnotowano, że byli oni 4 lutego 1809 r. rodzicami chrzestnymi Karoliny Barbary Machalskiej, córki Tekli i Józefa, aptekarza w Przysusze. Machalscy byli z kolei rok później rodzicami chrzestnymi Julii, córki Kolbergów. Informacje te, podobnie jak i następne pochodzące z akt parafialnych, przekazała p. Katarzyna Markiewicz. 2 W biogramach Oskara Kolberga drukowanych około roku 1889 i opartych na jego relacjach podawana jest informacja, że Juliusz Kolberg był w Przysusze także geometrą przysięgłym, czego nie potwierdzają inne dostępne dokumenty. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. Kolberg błędnie podał tam rok swego urodzenia (1815 zamiast 1814). 20 �W dniu 23 lutego ochrzczone było dziecię płci męskiej, któremu dano imiona Henryk Oskar w dniu 23 lutego, o godzinie 3 po południu. Dziecię jest urodzonego Juliusza Colberg, konduktora dóbr J.W. Ignacego Dembińskiego, starosty wolbromskiego, i Karoliny z Mercoeurów, małżonków prawych wyznania akatolickiego. Trzymali go do chrztu Jaśnie Wielmożny Ignacy Rawicz Dembiński, dziedzic dóbr Przysuchy z przyległościami, i urodzona Markerowa 1, oboje z miasta Przysuchy. Chrzest zaś ten odbytym został z wody tylko samej, dla zbytecznej słabości dziecięcia, przeze mnie samego, co zaświadczam. Ksiądz Wawrzyniec Goszczyński, pleban przysuski2. W domu Kolbergów pojawiła się wtedy Zuska (Zuzanna?) Wawrzek, młoda kobieta z Sandomierskiego, której piosenki Oskar wspominał w szkicu autobiografii: „Pamiętam, żem miał mamkę Zuskę, wieśniaczkę, która mi ciągle nad kołyską wyśpiewywała (a była jeszcze u nas w służbie w Warsz[awie] r. 1822)”. Według relacji3 wnuczki Antoniego Kolberga, młodszego brata Oskara, jakiś czas po przyjeździe do Warszawy Zuska Wawrzek przeszła na służbę do Chopinów, być może dlatego, że była gorąco wierzącą katoliczką i źle się czuła w protestanckim domu Kolbergów. Przez krótki okres Kolbergowie mieszkali w Machorach (dziś w powiecie koneckim), gdzie znajdowały się huty żelaza zakupione przez S. Fraenkla od Dembińskich. W tej miejscowości w roku 1815 urodził się trzeci syn Kolbergów, Antoni Karol. Nie wiadomo, kiedy rodzina wróciła do Przysuchy, ale akta miejscowej szkoły elementarnej informują, że w latach 1816–1817 najstarszy z synów Wilhelm był już jej uczniem, otrzymywał dobre oceny i według miejscowego nauczyciela miał opinię ucznia pojętnego, dowcipnego, żywego temperamentu i wesołego4. W lutym 1817 r. zmarła Julia, siedmioletnia córka Kolbergów, a w czerwcu roku następnego Henrietta Mercoeur, matka Karoliny. Obydwie zostały pochowane na cmentarzu parafialnym w Przysusze. Kamienna tablica nagrobna zachowała się do dzisiaj, jest wmurowana w ogrodzenie cmentarza, ale napisy na niej są już całkiem zatarte. Niegdyś, poza imionami i datami Tj. Henrietta Mercoeur, babka Oskara. Przytoczono za K. Markiewicz Oskar Kolberg 1814–1890, Radom–Warszawa 2014, s. 30. 3 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe, Warszawa 1989, s. 66 i 67. Autorka tej książki, Stanisława Dębicka, była córką Walentyny Kolberg, wnuczką Antoniego Kolberga, a prawnuczką Juliusza. 4 Zob. K. Markiewicz Wilhelm Kolberg (1807–1877), kartograf, metrolog, inżynier budownictwa dróg i mostów, katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 5. 1 2 21 �życia pochowanych tam dwu osób, można było przeczytać fragment wiersza wybranego przez Karolinę i Juliusza: „Das arme Hertz, hienieden vom Kummer tief bewegt, erlangt nur den Frieden da, wo es nicht mehr schlägt”1. Po ostatecznej klęsce Napoleona pod Waterloo 18 VI 1815 r. sytuacja w Księstwie Warszawskim zmieniła się całkowicie. W czerwcu 1815 r. uczestnicy kongresu wiedeńskiego, Anglia, Rosja, Prusy, Austria i Francja, zdecydowali o utworzeniu z części Księstwa nowego organizmu politycznego, autonomicznego Królestwa Polskiego w unii personalnej z cesarzem rosyjskim. Królem był car, a rezydujący w Warszawie brat cara, wielki książę Konstanty, był naczelnym wodzem armii polskiej i praktycznie sprawował władzę. Północne i wschodnie tereny zaboru rosyjskiego zostały przyłączone do cesarstwa i były rządzone bezpośrednio przez cara według praw obowiązujących w Rosji. Polacy tę część dawnej Rzeczypospolitej nazywali Ziemiami Zabranymi. W Królestwie zachowano pozory rządów konstytucyjnych i autonomii — istniał sejm, istniało polskie wojsko, ale politycznie nowe państwo było całkowicie zależne od Rosji. Polska nauka miała jednak w Królestwie przez najbliższych kilkanaście lat jeszcze dość znaczne swobody i możliwość rozwoju, a młodzież z zaboru rosyjskiego i Ziem Zabranych – dobre możliwości kształcenia się. W Warszawie w oparciu o wyższe szkoły zawodowe w roku 1816 powstał pierwszy w tym mieście uniwersytet. W następnym roku Juliusz Kolberg został powołany przez Stanisława Potockiego, ministra Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, na stanowisko profesora tej uczelni. Rekomendował go Stanisław Staszic, wówczas jeden z najbliższych współpracowników Potockiego i współorganizator uniwersytetu. List komisji rządowej podpisany przez ministra Potockiego, z datą 24 maja 1817 r., brzmiał: Chcąc JP. Juliuszowi Kolberg podać sposobność do posług publicznych w zawodzie nauczycielskim, [Komisja] postanowiła poruczyć mu katedrę praktycznego miernictwa i niwelacji z topograficznym rysunkiem map w oddziale sztuk pięknych Królewskiej Warszawskiej Szkoły Głównej, z pensją roczną 4 500 złp. Tym końcem wzywa tegoż JP. Kolberga, ażeby jak może być najrychlej stanąwszy Napis z tablicy przytacza B. Paprocki w artykule Pamiątki Kolbergowskie w Przysusze, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” T. XXIX: 1992, s. 60. Jest to trawestacja fragmentu wiersza Das Grab Johanna Gaudenza von Salis-Seewis (1762–1834), zob. tegoż Gedichte, Zurich 1800, s. 49–50; w przekładzie: Biedne serce, na tym świecie głęboko poruszone zmartwieniem, zdobywa spokój tylko tam, gdzie już nie bije. 1 22 �na miejscu swego przeznaczenia, objął wskazane sobie obowiązki nauczycielskie do pomienionej katedry przywiązane1. Dla katedry, którą miał objąć, Juliusz Kolberg opracował zasady organizacji, dwuletni program nauczania miernictwa i niwelacji oraz przygotował wykaz instrumentów, narzędzi i literatury przedmiotu, niezbędnych do teoretycznych wykładów i ćwiczeń praktycznych2. W roku 1818, przed osiedleniem się na stałe w Warszawie, Juliusz wyjechał do Berlina, gdzie wybrał przyrządy i literaturę dla katedry ”praktycznego miernictwa i niwelacji”, odwiedził też z żoną i dziećmi swą rodzinę w Woldegk, gdzie 11 maja przyszedł na świat czwarty syn, Juliusz Adolf Aleksander. Nie wiadomo dokładnie, kiedy Juliusz i Karolina ostatecznie opuścili Przysuchę. Mimo kilkuletniego tylko pobytu w tym mieście, zapisali się życzliwie w pamięci jej mieszkańców i kontakty z nimi podtrzymywali po przeniesieniu się do Warszawy. Juliusz jest odnotowany w aktach tamtejszej parafii św. Jana Nepomucena dnia 1 września 1825 r. jako ojciec chrzestny Józefa, syna Antoniego i Józefy Kamińskich, mieszkańców Przysuchy, a Karolina była tamże w kwietniu 1841 r. matką chrzestną Juliana Żurkowskiego, z którym rodzina Oskara utrzymywała kontakty także później. Nominacja Juliusza Kolberga na profesora zwyczajnego uniwersytetu nosi datę 30 stycznia 1819 r. Krótko potem, w roku 1820, został on też wykładowcą w Szkole Wyższej Leśnej, a w roku 1828 także w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie3. Pierwszy adres Kolbergów w Warszawie nie jest znany, natomiast od roku 1820 mieszkali w oficynie Pałacu Kazimierzowskiego przeznaczonej dla kadry uniwersyteckiej. Tam urodził się w r. 1821 ich ostatni syn, Gustaw Albert, który żył tylko dwa i pół roku. J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski..., T. III, s. 669. J. Bieliński (tamże, T. I, Warszawa 1907, s. 592) pisze: „W tym celu podał Kolberg Komisji rządowej wykaz najpotrzebniejszych przedmiotów, podług katalogu z Berlina nadesłanego, na ogólną sumę 1 080 talarów, którą to sumę Komisja asygnowała dnia 6 września 1817 r., z zastrzeżeniem, aby prof. Kolberg, któremu wypadała podróż do Berlina, sam wybrał potrzebne przedmioty, zakupił i do Warszawy odesłał.” 3 Kolejne stopnie kariery Juliusza Kolberga i sprawowane przez niego funkcje są przedstawione i udokumentowane w katalogu poświęconej mu wystawy w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, zob. K. Markiewicz Juliusz (Colberg) Kołobrzeg-Kolberg…; autorka przytacza dokumenty zgromadzone przez nią w muzeum, a także złożone tam jako depozyt przez potomków Juliusza. 1 2 23 �Wiele lat później Oskar wspominał: W prawym, długim (dwupiętrowym jak i lewy) pawilonie Pałacu Kazimierowskiego, czyli kadeckich niegdyś koszar (gdzie dziś biblioteka publiczna i uniwers[ytecka], a przedtem i Liceum było), mieszkali w tych czasach rektor Linde i profesorowie: Brodziński, Jarocki, Matuszewski, Kolberg, Blank, Brodowski, Chopin, Piwarski, a sąsiadując z sobą, odwiedzali się czasami. Chopin mieszkał na drugim piętrze (w środkowych pawilonu apartamentach). Pawilon (jeden i drugi) miał na dole 4 drzwi wchodowych, te schody prowadziły na pierwsze i drugie piętro. Było więc mieszkań 12, dla rektora i 8 profesorów, murgrabi, odźwiernego i służby, każde mieszkanie miało mniej więcej po 4 lub 5 pokoi i kuchnię1. W dalszym ciągu tych uwag, skierowanych do Maurycego Karasowskiego po wydaniu przez niego w 1877 r. pierwszej edycji biografii Fryderyka Chopina, wspominał Oskar także własne dzieciństwo: Między pawilonami był plac wolny przed frontem pałacu, który obsadzono drzewkami i w skwer później zamieniono, a za pałacem obszerny ogród na pochyłości ku Wiśle idącej. Od tyłu pawilonów były obszerne dziedzińce, gdzie dzieci ich [tj. mieszkańców pawilonów] i uczniowie bawili się w piłkę lub figle stroili. Tu mogę dokończyć słowami bajek naszych: i ja tam byłem, piłką w zadki biłem i sam razy odbierałem itd.2 Spośród rodzin profesorów Liceum i Uniwersytetu mieszkających w bezpośrednim sąsiedztwie najsilniej w pamięci Oskara zapisali się Chopinowie, zwłaszcza Fryderyk, ale Juliuszowi, jego ojcu, bardzo bliski był poeta Kazimierz Brodziński (1791–1835). On właśnie napisał serdeczne wspomnienie o Juliuszu Kolbergu: Nie znałem człowieka w życiu moim z cichszym umysłem, pełniejszym głębokiej prostoty, jak był Juliusz Kolberg. […] Powołany do wykładania w Uniwersytecie topografii i niwelacji żył ze mną w ścisłej przyjaźni do śmierci. Kolberg pisał wiele poezji w języku niemieckim, największą część z przygodnych zdarzeń, na uroczystości kościelne, rodzinne i wolnomularskie. […] W obejściu swoim miał Rkp. O. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 338, są to uwagi do pierwszego niemieckiego wydania biografii Chopina opracowanej przez M. Karasowskiego: Friedrich Chopin. Sein Leben, Seine Werke und Briefe, B. 1, Dresden 1877; przytoczona notatka odnosi się do s. 14 pracy Karasowskiego. 2 Tamże. 1 24 �cierpliwość i wytrwałość, i łagodność obok najpowszechniejszego u Niemców uczucia sprawiedliwości. Żadna obmowa, obraza i namiętność nie przylegała na chwilę do tej czystej duszy. Miłośnik poetów, szczególniej Jean Paula [Richtera] i Herdera, mało mógł się im oddawać, zajęty pracą nad mozolnymi mapami i rachunkami. Otoczony sześciorgiem1 dzieci, w szczupłym pomieszkaniu, między mnóstwem kart i instrumentów mierniczych pracował cierpliwie, z najsłodszą rezygnacją, pozbawiony poetycznej swobody widoków natury, które tak lubił2. Własne utwory Juliusza Kolberga i dokonane przez niego przekłady wierszy poetów polskich na język niemiecki, o których wspominał Brodziński, w większości nie dotrwały do naszych czasów. Zachowało się kilka okolicznościowych utworów3 pisanych dla loży wolnomularskiej „Zur Halle der Beständigkeit”, której członkiem był od roku 1808. W Niemczech drukowany był tekst hymnu Der Genius der Freudenschaft4 do muzyki Józefa Elsnera, w Warszawie ukazała się drukiem już po śmierci autora kantata wykonana też z muzyką Elsnera z okazji pięćdziesięciolecia poświęcenia kościoła ewangelickiego5. Elsner w spisie własnych utworów wymienia jeszcze kantatę na obchód urodzin doktora Fryderyka Adolfa Roemera z niemieckim tekstem Juliusza Kolberga6, a w zbiorach Oskara Kolberga przechowywany jest rękopis przekładu na język niemiecki Wiesława Brodzińskiego7. Z sześciorga dzieci Kolbergów mieszkało w Warszawie pięciu synów, jedyna córka zmarła jeszcze przed wyjazdem rodziny z Przysuchy. 2 Wspomnienie Brodzińskiego jest przytoczone w biografii Juliusza Kolberga opublikowanej w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (zob. przyp. 1 na s. 19). Bibliografię publikacji Juliusza Kolberga związanych z jego pracą zawodową zamieściła K. Markiewicz (zob. przypis 1 na s. 17). 3 L. Hass w opracowaniu Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), Warszawa 1980, na rycinie 85 zamieszcza reprodukcje stron tytułowych siedmiu takich utworów Juliusza Kolberga znajdujących się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. 4 Druk przed r. 1821, muzyka Elsnera nie zachowała się, egzemplarz tekstu w zbiorach Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. 5 J. Colberg Cantate zur Jubel-Feier der vor 50-Jahren stattgefundenen Einweihung der evang. Kirche U. A. C. Warszawa 1832. 6 J. Elsner Sumariusz moich utworów muzycznych z objaśnieniami o czynnościach i działaniach moich jako artysty muzycznego, opracowała A. Nowak-Romanowicz, Kraków 1957, s. 50. Elsner wspomina też J. Kolberga wśród innych autorów tekstów do jego pieśni: „Do tekstu niemieckiego pisałem bardzo wiele rozmaitych pieśni […]. Wierszy dostarczali mi pp. Zobela, Engelke, Kolberg, Schwartz”, tamże, s. 54. 7 Rkp. J. Kolberga w Arch. PTL, teka 50, sygn. 1357, z. 29, k. 6–9. 1 25 �Juliusz Kolberg opublikował wiele prac z zakresu kartografii i miernictwa1 i za nie oraz za skonstruowanie planimetru Uniwersytet Warszawski nadał mu w roku 1820 stopień magistra sztuk pięknych i doktora filozofii. Krótko potem, w lutym 1822 r. Juliusz Kolberg został przyjęty w poczet członków Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a był to wyraz wysokiej oceny jego publikacji naukowych. W październiku 1823 r. mianowano go profesorem radnym, co upoważniało do zasiadania w radzie wydziału. Z tą nominacją wiąże się sporządzenie przez Juliusza przytaczanego tu dokumentu Bieg życia z r. 1823, zachowanego w kopii Oskara. W sierpniu 1829 r. w uznaniu zasług pedagogicznych i prac naukowych został nobilitowany2. Profesorowi Kolbergowi car przyznał szlachectwo dziedziczne, a Juliusz przyjął herb Kołobrzeg3 i przybrał nazwisko Kołobrzeg-Kolberg. Cennym opracowaniem kartograficznym Juliusza Kolberga jest Mapa pocztowa i podróżna Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Poznańskiego, wydana w Oleśnicy już w r. 1817 i zalecona do użytku szkolnego. O mapie tej sam pisał: „[…] w tym względzie jest pierwsza w swoim rodzaju, że na niej wszystkie nazwiska i intytulacje w polskim języku są wyrażone”4. Za najważniejsze dokonanie Juliusza Kolberga uważany jest Atlas Królestwa Polskiego publikowany w latach 1825–1827. Składa się on z ośmiu litografowanych i ręcznie kolorowanych map województw (Krakowskie, Sandomierskie, Kaliskie, Lubelskie, Płockie, Mazowieckie, Podlaskie i Augustowskie) z tabelami statystycznymi, a ich bogata treść i starannie dopracowana forma sprawiają, że zalicza się je do wybitnych osiągnięć polskiej kartografii. Wiele lat później posiłkował się nimi Oskar w swych podróżach M.in. w 1819 r. wydał pionierską pracę Porównanie teraźniejszych i dawniejszych miar i wag w Królestwie Polskim używanych z dodaniem ważniejszych europejskich i innych z potrzebniejszymi tablicami zamiany jednych na drugie; w „Sylwanie” w roku 1820 ukazał się artykuł Opisanie składu i użycia planimetru…, przetłumaczony pięć lat później przez J.P. Grüsona na język niemiecki i wydany osobno przez berlińskiego księgarza Ludwiga Oehmigke’a. 2 Dekretem z 1817 r. car Aleksander I dla podniesienia prestiżu społecznego profesorów i nauczycieli szkół ponadelementarnych przewidział możliwość uzyskania przez nich nobilitacji po dziesięciu latach nienagannej pracy. 3 Rysunek herbu Kołobrzeg zamieściła K. Markiewicz m.in. w pracy Oskar Kolberg 1814– 1890, Radom–Warszawa 2014, s. 21. 4 Fragment rkp. J. Kolberga Bieg życia z r. 1823, przytoczonego przez J. Bielińskiego w publikacji Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 668–669. 1 26 �etnograficznych, a w tomach Ludu także uzupełniającą atlas Tabellą miast, wsi, osad Królestwa Polskiego1. Synowie Juliusza i Karoliny Kolbergów, mieszkając w Warszawie, mieli bardzo dobre warunki do zdobywania wiedzy. Najstarszy z braci Wilhelm w roku 1820 został uczniem Liceum Warszawskiego, znakomicie przygotowującego do studiów uniwersyteckich. Program Liceum obejmował m.in. rysunek, łacinę, grekę i, poza polskim, trzy języki nowożytne: francuski, niemiecki i rosyjski, a w starszych klasach np. geometrię wykreślną i botanikę2. Wilhelmowi, kończącemu w 1825 r. naukę, rektor Samuel Bogumił Linde wpisał na świadectwie następującą ocenę: Ciągle pilny i pracowity, znacznie korzystał z nauk, szczególniejszą zaś okazał zdolność do rysunków i matematyki. Zawsze był obyczajnym i uległym wszelkim ustawom szkolnym, jednym słowem wzorowym3. Oskar w Szkicu autobiografii pisze wprawdzie: „W szkole przysuskiej nauczyłem się czytać i pisać” 4, ale przed przeniesieniem się rodziny do Warszawy miał zaledwie pięć lat, nie osiągnął więc jeszcze wieku uprawniającego do przyjęcia do szkoły elementarnej. Ponadto w Opisie biegu życia pochodzącym z roku 1845, więc dokumencie znacznie wcześniejszym od autobiografii i bliższym wydarzeniom, o których mowa, pisał: „Początkowe nauki pobierałem w domu rodzicielskim” 5. W roku 1823 został przyjęty do Liceum 6, a w następnym rozpoczął regularne lekcje Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Komisyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1–2, Warszawa 1827. W nazwach miejscowości zdarzają się tam błędy. 2 Program Liceum Warszawskiego, tj. zakres przedmiotów i liczba godzin lekcyjnych przeznaczonych na nie w kolejnych klasach, zmieniał się dosyć często, zob. A. Winiarz Szkolnictwo Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (1807–1831), Lublin 2002, s. 196 i nast. 3 Zob. H. Wróblewska-Straus i K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki. Przyjaźń. Praca. Fascynacje. Katalog wystawy zorganizowanej z okazji XV Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina, Warszawa 2005, tam na s. 122 reprodukcja świadectwa Wilhelma. 4 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 5 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia z r. 1845, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64. Do szkoły elementarnej przyjmowano dzieci po ukończeniu siedmiu lat, choć czasem także sześcioletnie, ale Oskar ukończył sześć lat dopiero w czasie pobytu w Warszawie. 6 W Opisie biegu życia z r. 1845 (rkp. tamże, k. 64) pisze: „w roku 1823 do szkół Liceum Warszawskiego oddany, pobierałem tamże nauki do sierpnia 1830 r.”, w pisanym ponad 1 27 �muzyki. Początkowo jego nauczycielem był Głogowski 1, po roku zastąpił go Vetter2, jak pisze Oskar w Szkicu autobiografii: „Wend łużycki z Mużakowa, który mówił łamaną polszczyzną”3. Vetter był jego nauczycielem przez następnych pięć lat. Młodszy brat Oskara, Antoni, do Liceum przyjęty został w roku 1825, a najmłodszy z rodzeństwa Juliusz edukowany był zapewne jeszcze przez matkę. Rozwojowi młodych Kolbergów sprzyjało wychowanie w rodzinnym domu, nacechowanym zamiłowaniem do nauki i sztuki, zwłaszcza muzyki i poezji, a także patriotyzmem, czego świadectwem jest działalność Juliusza. Jego synowie wynieśli też ze swego protestanckiego domu pracowitość i odpowiedzialność, charakteryzujące całe życie Wilhelma i Oskara. Dla uzupełnienia obrazu domu rodzinnego przywołać jeszcze trzeba wspomnienie Oskara o matce: […] starannym, wszechstronnym (sztukę śpiewu posiadała w wysokim stopniu), a zawsze narodowym wychowaniem, również jak i przymiotami serca i umysłu, umiała sobie zjednać przychylność licznych domu naszego przyjaciół i niewygasłą pozostawić pamięć i wdzięczność w łonie synów, do których wychowania w wielkiej przyczyniła się części i których aż do zgonu swego (w r. 1872) macierzyńską otaczała miłością i opieką4. „Narodowe wychowanie”, które wspomina Oskar, pisząc o swej matce, cechowało także dom Kolbergów i wynikało na pewno również z woli ojca. We wspomnieniach o Juliuszu Kolbergu opublikowanych przez Antoniego czterdzieści lat później Szkicu autobiografii jako początek nauki w Liceum podaje rok 1824 (rkp. tamże, k. 68). 1 Nazwisko to wymienia Kolberg w Szkicu autobiografii (rkp. tamże, k. 68). Prawdopodobnie chodzi o Tomasza Głogowskiego, pianistę i muzyka działającego w Warszawie w I poł. XIX wieku. Nieznane są lata jego życia i szczegóły biografii, wiadomo tylko, że od 1840 roku był członkiem Towarzystwa Wspierania Artystów Muzycznych w Warszawie. Śladami jego działalności są publikowane w latach 1840–1860 utwory fortepianowe: mazury, walce, polki, pieśni, polonez i galop. Zob. Wanda Bogdany-Popielowa Rękopisy muzyczne 1. połowy XIX wieku ze zbiorów Biblioteki Narodowej, Warszawa 1­ 997, s. 86, oraz W. Tomaszewski Bibliografia warszawskich druków muzycznych 1801–1850, Warszawa 1992, s. 371. Kolberg wymienia T. Głogowskiego w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda wśród kompozytorów tańców, zob. O. Kolberg Pisma muzyczne, cz. II (DWOK T. 62), s. 626 i 664. 2 O Vetterze brak bliższych informacji. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 List O. Kolberga do redakcji..., „Nowa Reforma” 1889, nr 246, także w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 636–637. 28 �Blanka (1785–1844), profesora malarstwa na Uniwersytecie Warszawskim, czytamy: […] większą część życia, [z 55] przeszło lat 34 przebył w Polszcze, uważał ją i kochał ją jak swoją ojczyznę i nie opuścił do zgonu, choć za granicą korzystniejsze zapewniano mu miejsce1. W rodzinnej tradycji przechowało się wspomnienie: W domu Niemca Kolberga zakazane było używanie mowy niemieckiej, za zagwizdanie melodii z Wolnego strzelca C.M. Webera „szło się w szpangi” lub klęczało na grochu z fasolą, za wyrwanie się z jakimś cytatem niemieckim płaciło się do skarbonki grosz „grzywny”2. Juliusz Kolberg nauczył się języka polskiego jako dorosły człowiek, wykładał i egzaminował w tym języku, po polsku pisał też swoje prace naukowe. Jednak w monografii uniwersytetu warszawskiego Józef Bieliński przytacza opinię rektora Wojciecha Anzelma Szweykowskiego z 1823 r., który pisał o Juliuszu: „Bardzo pracowity i biegły w swoim przedmiocie, pomimo przeszkody z języka dość znaczną korzyść w uczniach sprawuje” 3. Juliusz Kolberg w tym samym roku stwierdza: „Zamieszkawszy w młodym wieku w Polsce, łatwo mi było polski język sobie przywłaszczyć” 4. Trudno dziś ocenić stopień opanowania przez niego polszczyzny, wiadomo, że okolicznościowe wiersze i teksty pieśni związane z lożą wolnomularską i parafią ewangelicką pisał po niemiecku, ale językiem domowym był polski, a jego synowie posługiwali się nim wyłącznie, korespondowali ze sobą i z matką przez całe życie tylko po polsku i w tym języku publikowali swe prace. W życiu Oskara odegrała dużą rolę przyjaźń między rodzinami Chopinów i Kolbergów. Ich wieloletnie sąsiedztwo w Pałacu Kazimierzowskim dało mu możliwość bezpośredniego i częstego kontaktu z grą i twórczością młodego wówczas kompozytora, co przyczyniło się w wielkim stopniu do ukształtowania wrażliwości muzycznej Oskara. Przyjacielem Fryderyka był A.Bl. [Antoni Blank] Kilka słów o życiu śp. Juliusza Colberg…, nr 324. W artykule A. Blanka błędnie „większą część życia, z 60 przeszło lat” . 2 S. Dębicka W starym gnieździe…, s. 62. 3 J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 670. 4 Tamże, s. 668; Bieliński przytacza fragment tekstu J. Kolberga Bieg życia z r. 1823. 1 29 �Wilhelm, który w latach 1823–1825 uczęszczał do tej samej klasy licealnej, choć był o trzy lata starszy. Oskar, młodszy od Fryderyka i Wilhelma, zdradzający wcześnie talent muzyczny, wykorzystywał każdą okazję, aby słuchać gry Chopina, która fascynowała go od pierwszego z nią kontaktu. Był świadkiem początków wykonawczej i kompozytorskiej drogi Chopina, mógł słyszeć jego utwory w jego własnym wykonaniu, a także grane przez niego kompozycje innych muzyków, nie tylko podczas oficjalnych koncertów. W roku 1876 w liście do Marcelego A. Szulca, autora biografii Chopina, pisał: Fakt, że lubił grywać o szarej godzinie, jest charakterystyczny, improwizacja wówczas dawała mu często wątek do nokturnów; a sam także pamiętam, jak parę razy grał u moich rodziców, gdy się zmierzchało i prosząc, by świec nie było, z pamięci uwerturę z Frejszyca i z Kopciuszka Rossiniego (na prośbę ojca mojego)1. W roku 1879 pisał do jednego z kolegów Chopina z liceum, Tytusa Wojciechowskiego: A wtedy staje mi często na myśli, jakoby wspomnienie dnia wczorajszego, nasze uczone kadeckie koszary i ów długi pawilon przy Liceum, gdzieśmy mieszkali, i ćwiczenia Fryd[eryka] przy fortepianie, i nasze na dziedzińcu, postać starego Chopina wołającego wieczorem z okna drugiego piętra na swoich elewów bawiących się na dole w piłkę: „Rentrez, messieurs, rentrez!”2. Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, wykładowca literatury i języka francuskiego w Liceum, prowadził pensjonat dla uczniów tej szkoły, stąd we wspomnieniach Oskara obraz „starego Chopina” zwołującego swoich wychowanków z dziedzińca do domu. To, że Oskar był bezpośrednim świadkiem, a także uczestnikiem różnych wydarzeń w życiu młodego Fryderyka Chopina, pozwoliło mu wiele lat później prostować nieścisłości i błędy w wydawanych drukiem biografiach kompozytora. Kolbergowie w roku 1825 przeprowadzili się z oficyny Pałacu Kazimierzowskiego3 do domu przy Krakowskim Przedmieściu, na rogu ul. Brulion listu do M.A. Szulca, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 563. Brulion listu do T. Wojciechowskiego, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 286–287. 3 Wilhelm Kolberg pisał w notatkach o Chopinie: „Od r. 1820 do 1825 mieszkałem przy rodzicach w prawej oficynie Kazimierowskiego Pałacu na dole”. Notatki Wilhelma przytoczone są w Pismach muzycznych O. Kolberga cz. II (DWOK T. 62), s. 461–462. 1 2 30 �Oboźnej. Chopinowie w roku 1827 również opuścili profesorski budynek i zamieszkali w lewym pawilonie Pałacu Krasińskich przy Krakowskim Przedmieściu. Ale Oskar nadal mógł słyszeć utwory Fryderyka w jego własnym wykonaniu w wielu innych sytuacjach, w domach obu rodzin i w czasie spotkań towarzyskich i koncertów. W Szkicu autobiografii wspomina: […] nieraz się przysłuchiwałem jego grze (a bywał on niekiedy i u moich rodziców) i dobrze mi utkwił w pamięci jego sposób traktowania instrumentu, lubo za młody byłem wówczas i za wcześnie straciłem go potem z oczu, aby sobie dokładną ze wszystkich szczegółów tej gry zdać sprawę1. Bezpośrednie kontakty z kompozytorem przerwał dopiero jego wyjazd do Paryża 2 listopada 1830 r. Styl gry Fryderyka Chopina zapamiętał Oskar na zawsze, a uwielbienie dla jego muzyki, twórczości i sztuki pianistycznej towarzyszyło mu do końca życia. Spośród sąsiadów Oskara w pawilonie uniwersyteckim wspomnieć jeszcze trzeba dwu profesorów. Mieszkali tam także Samuel Bogumił Linde (1771–1847) i Kazimierz Brodziński. Linde był rektorem Liceum i profesorem literatury greckiej i łacińskiej, a opracowany przez niego i wydany w latach 1807–1814 Słownik języka polskiego należy do najwybitniejszych osiągnięć ówczesnej nauki polskiej. Korzystał z niego Kolberg, przygotowując do druku w tomach Ludu zapisane przez siebie w terenie materiały językowe, m.in. przy jego pomocy wyjaśniał znaczenie wyrażeń i zwrotów staropolskich. Brodziński, poeta, żołnierz napoleoński, później historyk i teoretyk literatury, od roku 1821 wykładał w liceum, a po roku także na uniwersytecie historię literatury polskiej i był uwielbiany przez studentów. Do osób związanych z Liceum, których późniejsze kontakty z Oskarem są udokumentowane, należy także Wacław Aleksander Maciejowski (1792– 1883), historyk i historyk literatury, który w Liceum Warszawskim był od roku 1818 zastępcą profesora filologii klasycznej, a od 1819 r. wykładał także prawo rzymskie na uniwersytecie. Trudno dziś ocenić, jakie znaczenie dla rozwoju folklorystycznych zainteresowań Oskara i ukształtowania się jego poglądów na literaturę ludową miały kontakty z Kazimierzem Brodzińskim, bliskim przyjacielem ojca, sąsiadem i profesorem literatury polskiej, którego wykładów słuchał 1 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 31 �w Liceum. Juliusz Kolberg na pewno znał rozprawę Brodzińskiego O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, drukowaną w „Pamiętniku Warszawskim” w roku 1818. Cenił utwory poety i – jak już tu wspomniano – tłumaczył je na język niemiecki. W Kolbergowskim Ludzie znajdujemy potwierdzenie, że również Oskar znał twórczość Brodzińskiego: przytoczył jego opis krakowiaka z Wiesława1 i fragmenty artykułu O tańcach narodowych 2, rozpoczął komponowanie „opery sielskiej” z librettem opartym na Wiesławie, a w jednym z rękopisów obok pieśni wykonanej przez mieszkankę dworku na Kujawach zanotował wydobyte z własnej pamięci nazwisko autora śpiewanego tekstu 3. W 1857 r. we wstępie do tomu Pieśni ludu polskiego wymienił rozprawę O klasyczności i romantyczności jako pierwszą publikację doceniającą znaczenie pieśni ludowych. Brodziński już w roku 1821 postulował zebranie i opublikowanie polskich pieśni ludowych, a także pieśni innych narodów słowiańskich 4, sam tłumaczył ludowe pieśni serbskie. W rozprawie O klasyczności i romantyczności... mocno akcentował potrzebę odrodzenia literatury narodowej poprzez sięganie jej twórców do ustnej literatury ludowej: [...] niezawodną jest rzeczą, że pieśni ludu są źródłem najpiękniejszej poezji i że sztuka robiąca z nich całość uwiecznia razem i charakter narodu, i jego oświecenie5. Tak jak twórczość Brodzińskiego, tak i jego publicystykę krytyczno-literacką znał Oskar na pewno. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 373–374. Brodziński pochodził z okolic Tarnowa i znał folklor regionu krakowskiego. 2 Tamże, s. 368. Pierwodruk artykułu K. Brodzińskiego zamieszczony był w „Melitele” 1829, T. 1, s. 85–101, Kolberg przytacza w Krakowskiem fragment o krakowiaku za przedrukiem: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 108–109. 3 Pieśń Pasterz do Zosi z tekstem Brodzińskiego zanotował Kolberg w Piołunowie na Kujawach, zob. O. Kolberg Kujawy. Suplement do t. 3 i 4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. 104, nr 112, oraz w Radomiu, zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement do t. 20-21 cz. II (DWOK T. 77/II), s. 59, nr 860. 4 Zob. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej. 1800–1863, pod redakcją H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, s. 51–54. 5 K. Brodziński O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, w: tegoż Wybór pism, oprac. A. Witkowska, Wrocław 1966, s. 265. Pierwodruk w „Pamiętniku Warszawskim” w roku 1818. 32 �Około roku 1828 stan zdrowia Juliusza Kolberga uległ pogorszeniu i zdecydowano się na kurację w Marienbadzie. Oskar towarzyszył wtedy rodzicom i wiele lat później, recenzując biografię Chopina autorstwa Maurycego Karasowskiego, wspominał podróż powrotną do Warszawy: Byłem i ja wówczas z rodzicami w Berlinie w powrocie (na Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę. Na Kolporterze był Ch[opin] z Jarockim w krzesłach, gdy my w loży. Na Il matrimonio segreto był z nami w loży, pamiętam, jak na odgłos dętych instrumentów zatykał sobie parę razy uszy z wykrzyknikiem: „A bodaj was, niegodziwe trąby!1 Fryderyk Chopin wyjechał z Warszawy do Berlina 9 września 1828 r. z Feliksem Jarockim, przyjacielem ojca. W operze berlińskiej na Kolporterze George’a Onslowa i Potajemnym małżeństwie Domenica Cimarosy był w drugiej połowie września2 i na ten okres datować można pobyt Oskara z rodzicami w Berlinie. Podróż tę wspomniał Oskar jeszcze raz w r. 1880 w liście do redakcji czeskiego pisma „Světozor”: Przy tej sposobności niech mi wolno będzie odświeżyć w pamięci wspomnienie szczęśliwych chwil młodości spędzonych w Czechach, gdym w r. 182[8] towarzyszył rodzicom moim w podróży do Marienbadu. Przejeżdżaliśmy wówczas przez Pragę, gdzie bawiąc trzy dni, zwiedzaliśmy wszystkie ciekawsze miasta Waszego pomniki i budowle, które mi dotąd pozostały w pamięci [...]3. W pierwszej połowie roku 1830 Oskar uczył się jeszcze w Liceum, a w maju przystąpił do konfirmacji. Przez całe życie, obok innych ważnych dokumentów, przechowywał także życzenia4, jakie dla niego napisał w tym dniu pastor Georg Tetzner (1774–1841), wówczas proboszcz warszawskiej parafii ewangelicko-augsburskiej pod wezwaniem Św. Trójcy. W sierpniu Oskar uzyskał promocję do szóstej, ostatniej klasy Liceum, ale nauki nie mógł już kontynuować. W Opisie biegu życia z 1845 r. pisał: 1 O. Kolberg Uwagi [...] odnoszące się do książki M. Karasowskiego…, w: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 473. 2 Zob. M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans, Poznań 1998, s. 35. 3 Brulion listu O. Kolberga do redakcji „Světozora”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407. Tam Kolberg podał błędnie rok 1829. 4 Rkp. zaginiony, znajdował się w zbiorach Bibl. PAU, sygn. 2030/III, k. 202, zachowała się kopia M. Turczynowiczowej, obecnie w zbiorach Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. 33 �Zaraz po wyjściu ze szkół, podczas niespokojności w kraju, dla nauczenia się buchalterii pracowałem w kantorze domu handlowego S.A. Fraenkel przez lat 4-ry (świadectwo tegoż)1. Ta „niespokojność w kraju”, o której pisał Oskar w przytoczonym tekś­ cie, to powstanie listopadowe. Decyzję o zakończeniu już w sierpniu 1830 r. edukacji szkolnej Oskara wymusiły na jego rodzicach panujące w Warszawie napięcie i niepewność co do najbliższych wydarzeń. Juliusz Kolberg był też świadomy stanu własnego zdrowia i wiążącej się z tym konieczności zapewnienia szesnastoletniemu Oskarowi przygotowania do samodzielnego zarabiania na życie. Dwaj młodsi synowie, Antoni i Juliusz, mieli 15 i 12 lat, najstarszy Wilhelm miał już zapewniony zawód – po ukończeniu Liceum w roku 1825 został studentem Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, w którego ramach działała Szkoła Inżynierii Cywilnej Dróg i Mostów. Wstąpił także do Wojskowej Szkoły Aplikacyjnej, gdzie kształcili się kandydaci na oficerów wojska polskiego Królestwa. Jesienią 1830 r. w mieście narastało uzasadnione przekonanie, że wybuch walk zbrojnych jest coraz bliższy. Z tego powodu rodzice Fryderyka Chopina przyspieszyli planowany wyjazd syna do Paryża i 2 listopada na rogatkach Warszawy żegnali go przyjaciele i bliscy. Wilhelm, wówczas adept Korpusu Inżynierów Wojska Polskiego, brał od początku udział w powstaniu, które rozpoczęło się w Warszawie w nocy z 29 na 30 listopada. Po czterech miesiącach, w marcu 1831 r. został awansowany rozkazem generała Jana Skrzyneckiego, naczelnego wodza powstania, na stopień podporucznika, a w maju otrzymał awans na porucznika. Juliusz Kolberg w tym czasie był już ciężko chory i zmarł 5 września 1831 r. Dramatyczne okoliczności jego pogrzebu następnego dnia po zdobyciu przez Rosjan szańców Woli opisał Kazimierz Władysław Wójcicki (1807–1879), również powstaniec: Pogrzeb Kolberga odbywał się po skończonym szturmie Warszawy i zdobyciu Woli w roku 1831. Na cmentarzu ewangelickim biwakowało strudzone wojsko cesarsko-rosyjskie, bałwaniły dymem ogniska obozowe. Z miasta wyszedł smutny korowód żałobny i karawan wiozący martwe zwłoki Kolberga, a prawie z nim wyległy matki, siostry i żony, z płaczem szukając swoich pomiędzy trupami. Trumnę przeniesiono wpośród trupów i krwi świeżej, niedawno przelanej, do grobu, gdzie ręce rodziny i przyjaciół rzuceniem garści 1 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia…, k. 64. 34 �ziemi pożegnały na zawsze tego, którego kochał i wielbił nasz niezapomniany śpiewak Wiesława1. Po klęsce powstania car pozbawił Polaków w zaborze rosyjskim nawet tej namiastki państwowości, jaką cieszyli się w latach 1815–1830. Nadany zamiast konstytucji Statut Organiczny ograniczał odrębność państwową Królestwa, zlikwidowany został sejm i polskie wojsko, atrybuty niezawisłości, namiestnikiem praktycznie rządzącym w Królestwie został feldmarszałek Iwan Paskiewicz, zdobywca Warszawy. Formalnie Królestwo nie zostało włączone do cesarstwa rosyjskiego, nie pozwalały na to umowy zawarte przez sojuszników w czasie kongresu wiedeńskiego, ale zawieszona lub zlikwidowana została większość praw Polaków, a powstańców poddano represjom. Wielu z nich musiało wybrać emigrację, ponieważ amnestia ogłoszona przez cara nie objęła kilku kategorii uczestników powstania. Między innymi wyłączeni z niej byli spiskowcy, którzy wszczęli powstanie, członkowie Rządu Narodowego, ochotnicy z Ziem Zabranych, tj. spoza Królestwa, a także ci oficerowie, którzy nie ponowili przysięgi na wierność carowi. W procesach po powstaniu listopadowym sądy w Królestwie wobec powstańców pochodzących z jego obszaru nie orzekały wprawdzie kary śmierci, ale skazywano ich na zesłanie połączone z konfiskatą mienia, pojmani do niewoli żołnierze byli wcielani do wojska rosyjskiego na 15 lub 25 lat, zależnie od formacji, w której poprzednio służyli. Oficerom groziła degradacja i również przymusowa wieloletnia służba w rosyjskim wojsku. Społeczeństwo Królestwa obciążone zostało kontrybucją wynoszącą 22 miliony rubli, koniecznością utrzymywania stacjonującej w Królestwie armii i kosztami budowy twierdz i cytadeli w Warszawie. Represjom towarzyszyła stagnacja gospodarcza spowodowana m.in. nałożonymi w listopadzie 1831 r. wysokimi cłami na towary wywożone z Królestwa do cesarstwa. W roku 1833, po nieudanej próbie wywołania kolejnego powstania przez partyzantów pod wodzą Józefa Zaliwskiego, w Królestwie wprowadzony został na przeciąg około dwudziestu pięciu lat stan wojenny, przedłużający zawieszenie praw obywatelskich. Ze szczególną siłą zemsta cara Mikołaja I po powstaniu listopadowym dotknęła wszystkie instytucje oświatowe w Królestwie i na Ziemiach Zabranych. Liceum Warszawskie już po wybuchu powstania listopadowego 1 K.W. Wójcicki Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 3, Warszawa 1858, s. 226–227. Śpiewakiem Wiesława nazywano Kazimierza Brodzińskiego, autora sielanki pod tym tytułem. 35 �zaprzestało działalności, a jego późniejsza likwidacja zamknęła Oskarowi ostatecznie tę drogę zdobycia wykształcenia. Zamknięte zostały obydwa uniwersytety polskie działające w zaborze rosyjskim – w Warszawie i w Wilnie – oraz, poza warszawskim, także liceum istniejące w Krzemieńcu. Jerzy Jedlicki pisze: Dla polskich warstw wykształconych i kształcących się była to prawdziwa katastrofa, ostateczne pogrzebanie epokowego dzieła Komisji Edukacji Narodowej i brutalne zdławienie polskich aspiracji kulturalnych. O to też chodziło. Jeśli zważyć, że kilka tysięcy słuchaczy i absolwentów obydwu uniwersytetów poszło na emigrację, a trudna do oszacowania ich liczba została wcielona do carskiego wojska lub zesłana „w głąb Rosji”, to jasno widać, że Królestwo, Litwa i gubernie ukraińskie, ogołocone ze swych oświeconych warstw i ich warsztatów pracy, stać się miały umysłową pustynią, uległą woli prawowitego monarchy1. Zbiory biblioteczne i kolekcje naukowe zgromadzone przez uniwersytety w Warszawie i w Wilnie, przez Liceum Krzemienieckie i Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a także zbiory z zamku królewskiego i kolekcje z prywatnych pałaców, jeżeli ich właściciele byli na emigracji, wywieziono do Petersburga, a w części także do Charkowa i Kijowa, gdzie stały się uposażeniem nowych, zakładanych tam uniwersytetów. W Warszawie z dawnej biblioteki uniwersyteckiej pozostały tylko druki rosyjskie, dzieła z zakresu medycyny i książki potrzebne w obserwatorium astronomicznym. Było to około 40 tysięcy druków ze 134 tysięcy znajdujących się w zbiorach przed powstaniem, ale ponieważ Rosjanie zabrali także katalogi, dostęp do tych dzieł był bardzo utrudniony. Wśród wywiezionych z Warszawy zbiorów służących nauce znajdowały się instrumenty, przyrządy i mapy gromadzone i używane przez Juliusza Kolberga w latach 1817–1830 w „gabinecie instrumentów matematycznych do wykładów miernictwa i niwelacji” 2. Po upadku powstania Wilhelm, jak znaczna część oficerów, pozostał w kraju i złożył przysięgę na wierność cesarzowi, co uchroniło go przed 1 J. Jedlicki Błędne koło. 1832–1864. Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, T. II, Warszawa 2002, s. 44. 2 Wylicza je, wśród innych strat, J. Bieliński, zob. tegoż Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. I, s. 592–593. Zob. też Z. Strzyżewska Konfiskaty warszawskich zbiorów publicznych po powstaniu listopadowym: Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego i Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Materiały i dokumenty z archiwów rosyjskich, Warszawa 2000. 36 �degradacją i wysłaniem na front kaukaski. Został wtedy wcielony do Korpusu Dróg i Mostów na stanowisku inżyniera. Dopiero w r. 1838 udało się i jemu, i jego braciom potwierdzić swoje prawo do szlachectwa dziedzicznego, co dawało ważne przywileje, m.in. uwalniało wszystkich czterech synów Juliusza Kolberga od przymusowego poboru do wojska carskiego. W tym samym roku Wilhelm, korzystając z przywrócenia mu statusu szlacheckiego, mógł wreszcie odejść z przymusowej służby wojskowej w Korpusie Inżynierów i podjąć pracę jako urzędnik cywilny. Karolina Kolberg, wdowa po profesorze uniwersytetu, miała prawo do emerytury dla siebie i synów do czasu osiągnięcia przez nich pełnoletniości1. Znając te warunki i zdając sobie sprawę z krytycznego stanu swego zdrowia, ojciec zapewnił Oskarowi jeszcze jesienią 1830 r. zdobycie zawodu przez praktykę w kantorze bankowym Samuela Fraenkla, niegdyś – podobnie jak Juliusz Kolberg – członka masońskiej loży „Zur Halle der Beständigkeit”2. Według zachowanego świadectwa3 Oskar pracował tam jako wolontariusz od 20 listopada 1830 r. do 1 maja 1833 r. Bank Samuela Fraenkla był wówczas jedną z potęg finansowych nie tylko w Królestwie, ale także w cesarstwie rosyjskim, a spadkobiercy zmarłego w 1833 r. założyciela rozwinęli go na skalę europejską. Antoni, młodszy brat Oskara, po zamknięciu Liceum podjął naukę malarstwa u profesorów dawnej uniwersyteckiej Szkoły Sztuk Pięknych, Antoniego Brodowskiego i Antoniego Blanka, a także w prywatnej szkole Aleksandra Kokulara. Najwcześniejszą spośród znanych jego prac jest rysunek piórkiem z r. 1832, przedstawiający salon w ostatnim warszawskim mieszkaniu Fryderyka Chopina. Pod rysunkiem widnieje podpis autora i jego J. Bieliński pisze: „Wdowa po Kolbergu, Karolina z Merkerów, podała prośbę o emeryturę d. 18 stycznia 1832 r. do Rautenstraucha. Ponieważ prof. opłacał składkę emerytalną od 8000 zł, a jako profesor leśnictwa 3 000 zł i liczył ogółem 24 lat służby i 6 miesięcy, pozostawiając żonę lat 55 [!], synów 4, z nich Wilhelm pełnoletni i pracował w dyrekcji komunikacji lądowych i wodnych, przeto emerytura obejmowała tylko troje niepełnoletnich, Oskara lat 17, Antoniego lat 14 i Juliusza lat 12. Kolbergowa otrzymała emeryturę d. 3 grudnia 1832 r. w sumie 4 250 zł”. J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 671. Karolina Kolberg miała wówczas lat 44. 2 Zob. L. Hass Sekta farmazonii warszawskiej…, aneks V, s. 561–577, Juliusz Kolberg odnotowany jest przez L. Hassa jako Colberg Christian Heinrich Julius. Masoneria została w Królestwie Polskim rozwiązana dekretem cara Aleksandra I w 1822 r. 3 Rkp. nieznanego autora w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 39, zaświadczenie wystawione było w języku niemieckim z datą 27 września 1833 r. i podpisane przez S. Fraenkla. 1 37 �inicjały: „1832. Salon Chopinów w Pałacu Krasińskich, oficyna od korpusu lewa, 2 piętro od ulicy – po wyjeździe Fryderyka – oryginał posłałem mu do Paryża, AK.”1 W latach 1834–1840 Antoni studiował teorię malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie i pracował pod kierunkiem Karola W. Wacha, malarza nadwornego, a później rektora Akademii. Na wystawie w Berlinie przedstawiony był jego obraz Kazanie św. Jana na pustyni namalowany dla jednego z kościołów berlińskich, wykonał w tym okresie także trzy obrazy dla kościoła w Zabłudowie. Oskar w czasie pracy w kantorze kształcił się nadal jako muzyk, najpierw w roku 1830 u Józefa Elsnera, później u Ignacego F. Dobrzyńskiego. W końcu roku 1834 lub na początku 1835 wyjechał do Berlina, gdzie uczęszczał na kursy księgowości w akademii handlowej2, ale przede wszystkim studiował kompozycję u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. C.F. Girschner (1794–1860) był kompozytorem, organistą i dyrygentem, C.F. Rungenhagen (1778–1851) dyrygentem chórów, kompozytorem, a wówczas także dyrektorem berlińskiej Singakademie. Obaj byli znanymi pedagogami, a C.F. Rungenhagen w dziejach muzyki polskiej odnotowany jest też jako nauczyciel Stanisława Moniuszki. W końcu roku 1836 Kolberg wrócił z Berlina do Warszawy i został przeegzaminowany przez Józefa Elsnera, który wystawił mu następującą opinię: Odwołując się do mego zaświadczenia z roku 1834, nim J.P. Oskar Kolberg udał się do Berlina w celu wydoskonalenia się w muzyce, do której wtenczas już niepospolity talent i znaczne usposobienie widziałem. Zaświadczam teraz, jako tenże po złożonym przede mną egzaminie okazał stopień celujący jako fortepianista – generał basista i kompozytor muzyki, wskutek czego ma prawo Przytoczono za K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882), warszawski malarz portretów, obrazów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 8, reprodukcja kopii tamże, s. 68. Katalog ten zawiera najpełniejsze obecnie informacje o twórczości Antoniego Kolberga. 2 O nauce księgowości Kolberg wspominał tylko w brulionach Opisu biegu życia, w jednym z nich pisał: „Następnie, udawszy się w r. 1835 za pasportem do Berlina, uczęszczałem tamże do końca r. 1836 na kursa Akademii Handlowej (dowodu na to nie posiadam)” (rkp. O. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64). Przytoczony tu Opis biegu życia napisał Kolberg w czasie starań o przyjęcie do pracy w Zarządzie Budowy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w r. 1844. Jako przygotowanie do pracy Kolberg wymienia tam naukę w Liceum i praktykę w banku S.A. Fraenkla i dodaje za każdym razem, że dołącza odpowiednie świadectwo, brakowało mu jedynie świadectwa berlińskiej akademii handlowej. 1 38 �być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy. Dnia 14 grudnia 18361. Następny rok spędził Kolberg w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie jako nauczyciel muzyki w domu Karoliny de Kreutz 2. W Szkicu autobiografii pisał: „[…] rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” 3. Wśród dokumentów Kolberga zachowało się pismo z 30 listopada 1836 r., z którego wynika, że starał się o „uwolnienie od zaciągu, jako artyście dotąd od poboru oszczędzonemu, ażeby mógł udać się do Rosji” 4. Potwierdzenie szlachectwa dziedzicznego, które uwalniało od przymusowego poboru do wojska, Oskar uzyskał tak jak Wilhelm dopiero w 1838 r. i być może deklarowany dwa lata wcześniej wyjazd do Rosji był pretekstem do starań o zwolnienie od powołania do służby wojskowej. Również wybór odległej Mitawy w końcu roku 1836 mógł wiązać się z tymi staraniami. Po roku pobytu w domu pani de Kreutz Oskar postanowił wrócić do Warszawy, co z pewnym niezadowoleniem przyjął starszy brat, głowa rodziny. W grudniu 1837 r. Wilhelm starał się wyperswadować Oskarowi tę decyzję i pisał do niego: Gdybyś więc powrócił, nie mógłbyś odebrać Emilowi5 lekcji, jakieś miał, a o nowe bardzo trudno, wkrótce więc wyczerpałby się mały Twój uzbierany zapasik i zostałbyś w położeniu przykrym. Moją więc jest radą, abyś za rekomendacją Pani Generałowej mógł dostać miejsce jakie albo w Kurlandii, albo też w Rosji […]. Najbardziej powinieneś myśleć o tym, aby przynajmniej rok jeszcze jeden zabawić za granicą, bo przez to utrzymałbyś tu i sławę swoją, i może przecie wziąłbyś się cokolwiek więcej do grania, i mógłbyś wyścignąć tutejszych miernych artystów. Bo przyznaj sam, że kompozycje mało są cenione, dlatego że mamy tak wiele kompozycji sławnych mistrzów i że wielką ich część radzi byśmy kilkakrotnie słyszeć, większą nam nawet sprawia przyjemność słyszeć piękną, znajomą sztukę aniżeli zupełnie nową – mówię tu nie o artystach, lecz Rkp. J. Elsnera w papierach osobistych O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 37. Świadectwo K. de Kreutz zamieszczone jest w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66) jako aneks 2 na s. 707–708, ma datę 18 stycznia 1838 r. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Rkp. nieznanego autora, BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 74, podpisany przez gen. Józefa Rautenstraucha (1773–1842), wówczas zastępcę Iwana Paskiewicza w Radzie Stanu, m.in. jako kierownika spisu i zaciągu wojskowego w Królestwie Polskim. 5 Chodzi tu o Emiliana Jenikego (1815–1852), pianistę, przyjaciela Oskara. 1 2 39 �o publiczności. Czas więc, który Ty poświęcasz na kompozycje, jest wprawdzie dla Ciebie przyjemnym, lecz jest straconym, bo gdybyś go użył na egzercytowanie się, mógłbyś znacznej dojść biegłości, a tym sposobem większej ilości lekcji i lepszej zapłaty, gdy zaś kompozycje nic Ci nie przyniosą. […] Matka nie wie o tych radach, które Ci daję, Jej serce może nie zgodziłoby się z nimi. Ja mam sobie za obowiązek udzielić Ci te uwagi, bo gdybym je zamilczał, nie kochałbym Ciebie. Rób, jak Ci sumienie każe, i kochaj zawsze najprzywiązańszego Twojego Wilhelma1. Generałowa, którą Oskar miałby prosić o rekomendację, to Katarzyna Sowińska (1776–1860), wdowa po Józefie wsławionym obroną Woli w ostatnich dniach powstania. W czasie walk prowadziła w swym domu lazaret, potem, po śmierci męża na szańcach Woli i upadku powstania, organizowała tajną pomoc dla rodzin zesłańców i uchodźców, za co została zmuszona do pobytu w klasztorze w Łomży w latach 1835–1837. Była osobą bardzo popularną w Warszawie i powszechnie szanowaną za swą patriotyczną postawę i czynne działania na rzecz powstańców. Jej pogrzeb 11 czerwca 1860 r. był wielką manifestacją ludności stolicy, od której rozpoczęły się demonstracje poprzedzające powstanie styczniowe. Oskar nie posłuchał rady brata, wrócił do Warszawy i przez parę lat starał się utrzymać z lekcji muzyki, a przede wszystkim komponować. Wilhelm, patrzący bardzo trzeźwo na życie, jeszcze kilka razy w następnych latach tłumaczył Oskarowi niepraktyczność jego planów i działań. Jak się później okazywało, nie zawsze miał rację, ale w razie potrzeby starał się pomóc młodszemu bratu w uzyskaniu stabilizacji finansowej. 1 List Wilhelma Kolberga do Oskara z 10 XII 1837 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 2–3. 40 �II [Pierwsze kompozycje Oskara Kolberga. – Początki jego zainteresowania się folklorem około roku 1839.. – Zamiar wydania drukiem zebranych w terenie pieśni ludowych.. – Życie muzyczne Warszawy w okresie międzypowstaniowym.. – Badania terenowe Kolberga w okolicach Warszawy i w innych regionach Królestwa.. – Początek przyjaźni z Józefem Konopką.. – Edycja pierwszego zbioru pieśni ludowych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Lata 1838–1844, to jest okres między powrotem do Warszawy a podjęciem etatowej pracy księgowego, wypełniły Oskarowi Kolbergowi zajęcia związane z muzyką. Jego publikacje z tych lat i nieliczne zachowane listy wskazują, że zainteresowanie to było wielostronne. Komponował, uczył gry na fortepianie, a także przeżywał pierwsze fascynacje muzyką ludową, usłyszaną i zapisywaną głównie na Mazowszu. Poza własną twórczością oraz notowaniem ze słuchu i przygotowywaniem do druku melodii ludowych zajmowało go ówczesne życie muzyczne w Warszawie, a także historia muzyki polskiej i aktualne publikacje na temat folkloru. Zarobkował wtedy lekcjami gry na fortepianie – mimo obaw Wilhelma udało mu się znaleźć uczniów, ale praca ta męczyła go i nie dawała satysfakcji. Około roku 1841 pisał w jednym z listów: „[…] muszę na utrzymanie życia, jak wół w jarzmie, pracować w zawodzie nauczycielskim”1. W roku 1844 złożył pierwszy egzamin na prywatnego nauczyciela muzyki i przygotowywał się do egzaminów wyższych, ale wkrótce zrezygnował z pracy pedagoga. Kilkanaście lat później musiał wprawdzie wrócić do takiego sposobu zarabiania na życie, jednak nie polubił go nigdy. Pierwsze utwory fortepianowe Oskara Kolberga wydane drukiem to Six polonaises pour le pianoforte2. Kompozycje te ukazały się już w roku 1 s. 5. Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), 2 Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 63–68, s. 296–321. Kolberg dedykował polonezy à Monsieur Lois Oehmigke, nazwisko adresata tej dedykacji w DWOK T. 69, s. XI (dedykacja jest przytoczona w komentarzu rewizyjnym tamże, s. 687), zostało błędnie zinterpretowane jako „Ludwik Jenike”. Kolberg tę kompozycję ofiarował Lud­ wigowi Oehmigke (1796–1870), berlińskiemu wydawcy i księgarzowi. Nie udało się odszukać bliższych informacji o kontaktach rodziny Oskara z Ludwigiem Oehmigke’m, wiadomo tylko, że wydał on w Berlinie w r. 1825 przekład pracy Juliusza Kolberga o planimetrze. 41 �1835 w Berlinie. Jego debiutem w Warszawie były ballada Talizman i Valse pour le pianoforte, drukowane w roku 1836, to jest jeszcze przed wyjazdem na Łotwę. Następnie w roku 1841 wydał Dwa mazury na pianoforte i Mazura ułożonego na fortepian i ofiarowanego Wnej pannie Emilii Gronau.1 Mazur był prezentem dla przyszłej bratowej — w październiku tego roku odbył się ślub Emilii Gronau (1825–1865) z Wilhelmem. Starszy brat Oskara po uwolnieniu się w r. 1838 od przymusowej służby wojskowej przeszedł do służby cywilnej i zdobywał nowe doświadczenia zawodowe. Już poprzednio w wojskowym Korpusie Dróg i Mostów pracował przy budowie traktu od Ryk do Kurowa, w latach 1838–1839 w czasie studiów w Austrii brał udział w pracach nad regulacją Dunaju. Nabyte wtedy umiejętności wykorzystał po powrocie do Polski — w latach 1839–1841 należał do komitetu budowy Kanału Augustowskiego, potem był referentem technicznym w Wydziale Komunikacji Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych. Wilhelm dbał też o spuściznę pozostawioną przez ojca. Już w roku 1832 wydał jego mapę ścienną Królestwa Polskiego2. Miała ona bardzo pochlebne recenzje i – aktualizowana przez Wilhelma – była kilkakrotnie wznawiana. W roku 1837 przygotował drugie wydanie podręcznika Wzory rysowania map i planów3, a rok później uzupełnione Porównanie miar i wag4. Wilhelm i Emilia po ślubie pozostali w domu na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Oboźnej, w mieszkaniu, które Kolbergowie zajmowali od czasu przeprowadzki z budynku uniwersyteckiego, a matka przeniosła się na ul. Elektoralną. Razem z nią mieszkał w tym okresie Oskar. Sytuacja rodzinna szybko się skomplikowała, ponieważ Juliusz Adolf Aleksander, najmłodszy z żyjących wówczas braci, został ojcem dwu nieślubnych córek5. Zob. O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), s. 680. J. Kolberg Mapa Królestwa Polskiego wraz z obwodem Wolnego Miasta Krakowa i częścią pogranicznych państw ułożona przez …, Warszawa 1832, wznawiana w latach 1840, 1846, 1849, 1858, 1862, 1863 i 1868. 3 W. Kolberg Wzory rysowania map i planów, Warszawa 1837. Jest to rozszerzone wydanie pracy Juliusza opublikowanej w 1825 r. 4 Juliusz Kolberg Porównanie miar i wag teraźniejszych i dawniejszych w Królestwie Polskim używanych z zagraniecznemi..., wydanie wtóre przerobił i powiększył Wilhelm Kolberg, Warszawa 1838. Pierwodruk: Warszawa 1819. 5 Dokumenty rodzinne Kolbergów, zawierające prawdopodobnie dokładniejsze informacje o pochodzeniu córek Juliusza Adolfa Aleksandra, były przechowywane w Bibliotece Krasińskich w Warszawie i spłonęły w roku 1944 w czasie niszczenia Warszawy przez Niemców po 1 2 42 �Karolina Matylda i Julia Wanda, urodzone w roku 1841, otrzymały fikcyjne nazwisko Gallasch (zapisywane także Gallash, Gallache i de Gallache) i dorastały pod opieką Karoliny Kolberg, ich babki. Juliusz miał niewiele ponad dwadzieścia lat, gdy urodziły się jego córki, i żył krótko. W zachowanych dokumentach rodzinnych brak informacji o kolejach życia najmłodszego z braci Kolbergów. Według rodzinnych przekazów1 najpierw miał bliżej nieokreśloną posadę w zarządzie dóbr w Nieborowie, być może był tam praktykantem, później wyjechał z Królestwa. Zmarł w Borysowie 26 maja 1843 r., w wieku zaledwie dwudziestu pięciu lat. W nekrologu2 podano, że był tam administratorem majątku. Córki Juliusza pozostawały pod opieką babki przez wiele lat, a Karolina była jej ukochaną wnuczką i opiekunką w ostatnich latach życia. W domu matki zatrzymywał się też zapewne Antoni, który po studiach w Berlinie wrócił do Warszawy w roku 1840 i brał czynny udział w życiu artystycznym miasta. W czerwcu 1841 r. prace Antoniego znalazły się na wystawie w salach ratusza3 — opublikowany katalog wymienia pięć jego obrazów. Znajdowała się wśród nich także scena rodzajowa Słowaki, przedstawiająca wędrownych druciarzy zarobkujących zimą w Warszawie, a jedno z prezentowanych dzieł, Św. Emilia, zostało nagrodzone srebrnym medalem pierwszej klasy i rządowym stypendium, umożliwiającym wyjazd na studia do Włoch. Pobyt Antoniego w Rzymie, Bolonii i Florencji, a następnie w Paryżu trwał ponad sześć lat. W czasie studiów we Włoszech kopiował arcydzieła malarstwa i tworzył własne kompozycje. Obrazy te były wystawione w Warszawie w czerwcu 1845 r., a w recenzji4 z uznaniem pisano o prezentowanych tam portretach jego autorstwa. Dwa lata później w korespondencji prasowej z Rzymu jego malarstwo oceniano także upadku powstania. Zachowane listy nie wyjaśniają, kim była matka dwu córek Juliusza, kiedy i dlaczego znalazły się one pod opieką swej babki, ani czy matka brała jakiś udział w opiece i finansowaniu ich bytu, czy też całkowite koszty utrzymania i kształcenia ponosiła od początku tylko rodzina ich ojca. 1 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe…, s. 140–144. 2 Nekrolog zamieszczony był w „Kurierze Warszawskim” w r. 1843, nr 151, tam notatka: „Odebrano tu wiadomość z Litwy, że 26 maja rb. w Borysowie zszedł z tego świata za wcześnie, bo licząc lat 26, Juliusz Kolberg [...]”, nekrolog podpisał „przyjaciel rodziny”. Nie udało się ustalić, czy chodziło o Borysów, miasto powiatowe w obwodzie mińskim, nad Berezyną, czy o miejscowość o tej samej nazwie w ówczesnym powiecie kobryńskim. 3 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882)…, s. 8–9. 4 „Gazeta Warszawska” 1845, nr 201. 43 �wysoko. Chwalono rysunek, koloryt, doświadczoną rękę, dodając, że choć obrał on „skromny zawód robienia portretów”1, to portrety jego pędzla oddają doskonale nie tylko rysy modeli, ale także ich osobowość. Pod koniec długiego pobytu za granicą Antoni pojechał do Paryża. Spotkał się tam z Fryderykiem Chopinem i malował wówczas jego portret, ale pracy tej nie ukończył2. Po powrocie z zagranicy w roku 1848 osiadł na stałe w Warszawie. Oskar w latach 1839–1840 znacznie poszerzył pole swoich zainteresowań. Wiele lat później w Szkicu autobiografii pisał: Przed r. 1830 lubiłem (jak i bracia moi) taniec namiętnie. Tańczyło się też często lub grało do tańca na wieczorkach prywatnych, a czynił to i Szopen, improwizując mazury i walce. Ale mazur ów był to mazur salonowy, szlachecki, do którego tylko czasami dla odmiany i urozmaicenia go dodawano jakiś ustęp wzięty z muzyki wieśniaczej (a styl ten zachował Szopen i w następstwie także). Więc nie rozbudziło to jeszcze u mnie chęci pogoni za melodią ludową. Dopiero ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym około r. 1834 i później, zbiory Wacława z Oleska i Wójcickiego i osobista tego ostatniego zachęta do poszukiwania melodii (których w jego dziele jest bardzo mało), jak i zachęta Dobrzyńskiego, wreszcie słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu3. „Ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym” wymieniony przez Kolberga jako jeden z powodów skłaniających go do zwrócenia uwagi na muzykę ludową to romantyzm. W Szkicu autobiografii Kolberg umiejscowił początki zajęcia się folklorem przez literatów i artystów w roku 1834, ale był on przedmiotem badań i zainteresowania znacznie wcześniej. Już działacze polityczni i uczeni epoki Oświecenia postulowali badanie kultury Wiadomości bieżące, „Przegląd Poznański” 1847, T. 5, s. 676. Oryginał portretu Chopina pędzla Antoniego Kolberga spłonął w 1944 r. w Bibliotece Krasińskich. Znany jest dziś z fotografii i z kopii znajdującej się w zbiorach Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie wykonanej przez Kazimierza Mordasewicza. Reprodukcje w katalogu K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815-1882)..., s. 64 i 65 oraz w H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki..., s. 83. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 1 2 44 �ludowej, w tym także folkloru, aby opracować programy edukacyjne skierowane do ludu. Uważali, że są one konieczne, aby chłopi stali się świadomi swej przynależności narodowej i gotowi do przyjęcia obiecywanej im wolności. Znany program zbadania kultury ludowej Hugona Kołłątaja, obejmujący także folklor, powstał jako plan jednego z czterech dzieł niezbędnych dla przedstawienia syntezy historii Polski, która miała obejmować historię całego narodu, a nie tylko warstwy szlacheckiej. Jednak tworzone w końcu XVIII i na początku XIX wieku programy, instrukcje i ankiety nie doprowadziły do podjęcia kompleksowych badań kultury ludowej lub jej części, folkloru, było to niemożliwe w ówczesnej sytuacji nauki polskiej i społeczeństwa. Natomiast od dawna notowano1 pieśni ludowe, najczęściej przyśpiewki do krakowiaków, których zbiorki w XVII, XVIII i na początku XIX wieku bywały nawet wydawane (bez muzyki), często jako druki ulotne. Z niektórych korzystał wiele lat później Kolberg2. Romantyzm stawiał ponad wszystko wolność, tj. prawo do własnego, indywidualnego rozwoju narodów, grup społecznych i jednostek, a wśród nich zwłaszcza twórców. W romantycznych programach podkreślano prawa każdego narodu do wolności, także ludów, które zostały przemocą objęte władzą carów rosyjskich, królów pruskich, cesarzy austriackich i tureckich sułtanów. Przez cały wiek XIX, aż do kończącej go wojny światowej, trwały walki zbrojne i inne działania, które w końcu przywróciły lub przyniosły niepodległość narodom bałkańskim, Włochom, a także narodom bałtyckim i Polakom. W działaniach na rzecz wyzwolenia niezwykle ważna stawała się rola rodzimego folkloru. Odszukanie w folklorze mniej lub bardziej prawdziwych zabytków własnej literatury pomagało obudzić świadomość narodową wśród ludów od pokoleń rusyfikowanych lub germanizowanych, a dialekty ludowe stawały się podstawą dla ich języka literackiego. Romantycy „nobilitowali” folklor i nadali mu nowe znaczenie, przekonani, że lud jest nosicielem najbardziej autentycznych składników Zob. Cz. Hernas W kalinowym lesie, T. 1: U źródeł folklorystyki polskiej, Warszawa 1965, m.in. rozdział „Zbieractwo pieśni ludowych w XVIII w.” (s. 143 i nast.). 2 Np. w Krakowskiem Kolberg odnotował druk Krakowiaki i inne wiersze wydany w Krakowie w latach 1820–1825, Pieśń światową (incipit „Moja dziewczyna robotna była”), wydaną tamże, oraz inne druki ulotne publikowane tamże około roku 1820, zob. E. Millerowa i A. Skrukwa, wstęp do: Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. I (DWOK T. 73/I), s. XLIV–XLV, (przypisy). Druczki te (oprawione razem z innymi) mają w Bibliotece Jagiellońskiej tytuł Mieszaniny czyli Zbiór wierszów luźnych wydawanych od roku 1820 do roku 1825 w Krakowie w drukarni Akademickiej. 1 45 �kultury narodowej i w jego pieśniach, bajkach i podaniach przechowały się najdawniejsze zabytki literatury i niepisanej historii lub co najmniej ich wyraźne ślady pochodzące z epoki przedchrześcijańskiej. Tezy na temat znaczenia literatury narodowej formułowane były przez poetów i pisarzy, a także przez historyków i polityków, służąc ich programom literackim, społecznym i narodowym. Poeci i pisarze romantyczni odkryli też walory artystyczne „poezji gminnej” i innych form folkloru swego narodu i twórczo wykorzystywali je w literaturze, przenosząc do niej wybrane gatunki (np. ballady), tematy, wątki, motywy, a także niektóre środki formalne (np. paralelizm). Również dla muzyków folklor stał się źródłem inspiracji, a dla malarzy coraz częściej interesującym tematem były wieś, jej mieszkańcy i krajobraz. Po powstaniu listopadowym, po którym na terenie zaboru rosyjskiego nasiliła się rusyfikacja, a w zaborze austriackim germanizacja, ocalenie kultury narodowej było priorytetem polskich środowisk patriotycznych i w ten nurt działań wpisywało się notowanie i wydawanie drukiem literatury ludowej, przede wszystkim pieśni i bajek. Fascynacja folklorem była wówczas bardzo żywa w środowisku inteligencji, zwłaszcza literatów i poetów, co później tak scharakteryzował Cyprian Norwid: Czy pamiętasz te czasy, kiedy po 1830 roku całe prawie polskie piśmiennictwo w góry i lasy poszło gminnych poszukiwać podań – kiedy wyraz b a j k a nabrał powagi, wyraz g a w ę d a stał się między stylu rodzaje policzonym nazwiskiem, wyraz nieznany pierwej k l e c h d a od-nie-pomniał się, kiedy p r z y s ł o w i e Salomonową nieledwie koronę filozoficzną wdziało, kiedy w kraju Wójcicki Kazimierz Władysław akcenta nieznane salonom świetnym bez fraka wprowadził w towarzystwo, a w Paryżu Chopin grał mazurki i obertasa […]. Po listopadowego powstania upadku, po upadku powstania, które gminnych elementów objąć i uhistorycznić współ-udziałem nie mogło, czy nie umiało, czy nie chciało, nastąpiło przecież lat kilkanaście literatury wyłącznie gminnej […]1. Owych kilkanaście lat mieściło się między powstaniem listopadowym a rabacją galicyjską w 1846 r., która odegrała znaczącą rolę w zmianie stosunku do ludu i ludowości. W tym okresie widoczny jest gwałtowny rozwój 1 C. Norwid Do M… S… O „Balladynie”, w: tegoż Pisma wszystkie. Zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył J.W. Gomulicki, T. 6, Pisma cz. I, Warszawa 1971, s. 467. 46 �badań i publikacji folklorystycznych, a także dyskusji nad znaczeniem folkloru i metodami jego edycji1. Oskar Kolberg za początek swego zainteresowania muzyką ludową uznał zapisy melodii wykonane w roku 1839. Od czasu tych pierwszych podjętych świadomie i celowo kontaktów z żywym folklorem w okolicach Warszawy badania terenowe poświęcone muzyce ludowej stawały się dla niego coraz ważniejsze. Ponieważ uważał melodie za integralny składnik pieśni, patrzył krytycznie na wydawane dotychczas zbiory tekstów i omawiając w r. 1841 na łamach „Biblioteki Warszawskiej” publikację słowacką, pisał o pieśniach ludowych: Jednakże dotąd ceniono je li tylko według tekstu i niemych słów, nie zważając bynajmniej na dźwięki i melodie, które wszakże z nie mniej obfitego płyną źródła w narodzie; one to właśnie nadają im ruch i życie, najbardziej są zdolne wykazać prawdziwego ducha, jaki w nich panuje. Pieśni ludu, w których rozkwita duchowe życie narodu, są wszystkie śpiewami, w których tak słowa, jak i nuta z jednego źródła razem wytryskują i tak ściśle z sobą spojone, że jedno bez drugiego ostać się nie może. Nawet śmiałbym twierdzić, że w większej ich liczbie właśnie nuta stanowi istotę pieśni, a słowa są prostym tylko dodatkiem2. Traktowanie pieśni ludowych jako nierozerwalnej całości dwu zależnych od siebie i wzajemnie się uzupełniających elementów – melodii i tekstu – charakteryzowało wszystkie badania i wypowiedzi Kolberga na ten temat. W publicystyce historycznoliterackiej w tym czasie podkreślana jest potrzeba szukania w ludowych pieśniach i bajkach śladów literatury najdawniejszej, pochodzącej z czasów przedchrześcijańskich, więc uważanej za prawdziwie narodową. Podobnie w r. 1843 o muzyce ludowej jako źródle do badania najdawniejszej historii muzyki pisał Józef Sikorski (1813–1896), pisarz muzyczny, krytyk i kompozytor: Zastanowiwszy się nad budową rytmiczną naszych melodii gminnych, można z niej wysnuć prawidła ogólne, bo wprzód była sztuka niż przepisy do niej. Zob. m.in. J. Maślanka Folklorystyka polska w latach 1831–1863, w: Literatura krajowa w okresie romantyzmu 1831–1863, T. II, pod red. M. Janion, M. Dernałowcz i M. Maciejewskiego, Kraków 1988, s. 47–86. 2 O. Kolberg Melodie ludu słowiańskiego, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502–503; przedruk: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–584. 1 47 �Pole to u nas nietknięte jeszcze, a sam przedmiot znacznie by przeszedł zakres niniejszego pisma. Idźmy raczej za geniuszem narodu i przypatrzmy się pamiątkom, jakie nam zostawił w melodiach gminnych, w tej muzyce pierwotnej, co najmniej wpływom zewnętrznym uległa1. Oskar Kolberg jako przyczynę zwrócenia uwagi na folklor muzyczny podał w cytowanym wyżej Szkicu autobiografii zwiększające się zainteresowanie twórczością ludową i zachętę dwu osób: Kazimierza Władysława Wójcickiego, wydawcy przysłów, pieśni, bajek i legend2, oraz muzyka i swego nauczyciela, Feliksa Dobrzyńskiego. W przytoczonym fragmencie autobiografii Kolberg wspomina też dokonany w r. 1839 w Wilanowie „pierwszy połów na większe rozmiary”. Następne wycieczki w okolice Warszawy znacznie wzbogaciły jego zbiory i Kolberg szybko z racji wykształcenia, umiejętności zapisywania melodii ze słuchu i widocznego zaangażowania w tę problematykę uznany został w środowisku literackim i artystycznym stolicy za osobę najbardziej predestynowaną do zapisywania i publikowania muzyki ludowej. On sam od początku swych badań nad folklorem polskim zaznaczał chęć poszerzenia ich na muzykę ludową całej Słowiańszczyzny, ponieważ traktował folklor nie tylko jako źródło interesujących motywów muzycznych i ważny składnik kultury narodowej, ale także jako przedmiot rozważań naukowych. W roku 1841 ówczesny redaktor „Biblioteki Warszawskiej”, Antoni Józef Szabrański (1805–1882), w recenzji na temat najnowszych zbiorów pieśni ludowych pisał: U nas w Warszawie p. Oskar Kolberg, artysta muzyczny, zajmuje się zebraniem pieśni ludu, a bardziej samych melodii, którymi pragnie oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej3. 1 J. Sikorski O muzyce, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 2, s. 667–668. Sikorski w przypisie do słów „w melodiach gminnych” dodał na s. 668: „Pod tę nazwę podciągamy także melodie autorów do gminu nie należących, które jednak jako geniuszowi narodu odpowiadające, powszechnie są znane”. 2 O roli K.W. Wójcickiego w środowisku literackim Warszawy zob. m.in. M. Grabowska Kazimierz Władysław Wójcicki, w: Literatura krajowa w okresie romantyzmu..., T. II, s. 425– –449, oraz R. Wojciechowski w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, m.in. s. 97–100 i 111–128. 3 A.J.S. [Antoni Józef Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 1, s. 163. 48 �O tym, że Kolberg chciałby „wykazać charakter muzyki słowiańskiej”, redaktor „Biblioteki Warszawskiej” usłyszał zapewne bezpośrednio od niego. Takie zamiary potwierdza również recenzja Melodii ludu słowiańskiego, której fragment wyżej przytoczono, zamieszczona przez Kolberga w tym samym roku 1841 w „Bibliotece Warszawskiej”1. W tym czasie przymiotnik „słowiańska”, dołączony w druku np. do terminu „muzyka” czy „pieśń”, był często ustępstwem na rzecz cenzury. Używano go zamiast określenia „muzyka polska”, uznawanego przez rosyjskich cenzorów za niedopuszczalne w druku zwłaszcza podczas trwania stanu wojennego, tj. aż do r. 1856. Artykuły Kolberga w prasie warszawskiej i znacznie późniejsze przedmowy do Pieśni ludu polskiego w 1857 r. i do Sandomierskiego w 1865 r. wskazują jednak, że słowa Kolberga o „muzyce słowiańskiej” nie były w tym wypadku tylko kamuflażem. Rzeczywiście interesowały go związki ludowej muzyki polskiej z muzyką innych narodów słowiańskich, a także geneza i charakter ludowej muzyki Słowian. Plany badań na ten temat zaczął tworzyć już około roku 1841 – w prospekcie poprzedzającym pierwsze wydanie zebranych przez siebie pieśni, drukowanych zresztą w Poznaniu, poza zasięgiem cenzury rosyjskiej, pisał: „Rozpoczną dzieło pieśni polskie, bo wśród całej Słowiańszczyzny dziś u tego plemienia muzyka najsamoistniej się rozwinęła”2. W tym samym okresie w przytaczanym już liście do Antoniego Woykowskiego również informuje o szerszych zainteresowaniach: „Nie ograniczam zamysłów na polskie, ale później myślę ruskie i czeskie pieśni zbierać, lecz jest to jeszcze zbyt dalekim; a potem skąd na to funduszów”3. Adresat tych słów, Antoni Woykowski (1815–1850), utalentowany pianista, dziennikarz i pisarz, był autorem jednego z pierwszych i znaczących wówczas artykułów o muzyce Chopina4. Kolberg poznał go prawdopodobnie w czasie pobytu w Poznaniu w roku 1841, a później prosił o pośrednictwo w czasie starań o wydanie swego pierwszego zbioru pieśni ludowych. Miał go drukować Jan Konstanty Żupański (1804–1883), później O.K. [O. Kolberg] Melodie ludu słowiańskiego…, przedruk w: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–586. 2 O. Kolberg Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”, datowany „dnia 3 grudnia 1841” i zamieszczony w dwu pismach poznańskich, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 576–577, tam za „Tygodnikiem Literackim” 1842, nr 21, s. 168. 3 Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 6. 4 A. Woykowski Chopin, „Przyjaciel Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 28, s. 223–224, nr 29, s. 230– –231, nr 30, s. 237–239 i replika na krytykę w numerze 35, s. 278–279. 1 49 �renomowany poznański księgarz i wydawca, a wówczas właściciel świeżo założonej firmy publikującej także nuty. Kolberg zdecydował się na druk u niego, ponieważ w Wielkim Księstwie Poznańskim w tych latach Polacy mieli jeszcze swobody gwarantowane przez kongres wiedeński. W policyjnie rządzonym Królestwie Polskim panowała znacznie ostrzejsza cenzura i Kolberg nie uzyskał zgody na druk zbioru polskich pieśni ludowych. Dla autora takiej publikacji przeszkodą w realizacji szerokich planów był wtedy nie tylko brak pieniędzy na badania na całym interesującym go terenie, o czym pisał do Woykowskiego, ale także decyzje rosyjskich cenzorów, które również wspomniał w tym liście. Przekazując mu — na pewno drogą prywatną — rękopis pierwszego zeszytu Pieśni ludu polskiego, pisał w towarzyszącym liście: Cenzura nasza odmówiła wręcz publikacji ich u nas, proszę jednak nie wspominać o tym wydawcy, boby to mogło mieć szkodliwy wpływ na honorarium (w Rosji jednakże – nie zaś u nas — będą dozwolone)1. Z ograniczeniami powodowanymi przez cenzurę spotykał się Kolberg na pewno częściej niż wskazuje zachowana dokumentacja, jednak i ona potwierdza trudności, z jakimi liczyć się musiał wówczas każdy autor, także piszący o folklorze. Zachował się list redaktora „Biblioteki Warszawskiej”, Antoniego Szabrańskiego do Kolberga: Cenzura wstrzymała Twój artykuł – chce przerobienia i wyrzucenia miejsc i wyrazów o Rzeczypospolitej, Rusi itd. Wójcicki wyjechał, Majewski Józef zastępuje go. Bez straty czasu po odebraniu tego biletu przybądź do mnie lub do Majewskiego, który mieszka naprzeciwko mnie. Trzeba się z nim rozmówić i razem poprawić co można, bo inaczej artykuł już złożony na nic by się nie zdał2. Nie dopuszczano, zwłaszcza w tytułach, określeń „polski”, „narodowy”, ale także i innych, odwołujących się do historii Polski i uczuć patriotycznych. Dlatego np. Stanisław Moniuszko musiał użyć tytułu Śpiewnik domowy, 1 s. 5. Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), List A. Szabrańskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 687–688, wiadomość dotyczy któregoś z artykułów Kolberga drukowanych w „Bibliotece Warszawskiej”, ale brak daty uniemożliwia wskazanie tytułu, być może chodziło o recenzję pt. Melodie ludu słowiańskiego, już tu przywoływaną. 2 50 �wydając w Wilnie w roku 1843 pierwszy tom komponowanych przez siebie pieśni, a K.W. Wójcicki swemu zbiorowi ludowych pieśni polskich wydanemu w Warszawie w roku 1836 dał tytuł Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu. Ta restrykcyjna kontrola druków była po powstaniu listopadowym jednym ze sposobów zwalczania przez władze carskie kultury i nauki polskiej. Dotyczyła nie tylko prac wydawanych w Królestwie, ale podlegały jej także książki, prasa i rękopisy przywożone z zagranicy oraz korespondencja wysyłana i odbierana przez pocztę. Działania cenzury nasiliły się zresztą nie tylko w zaborze rosyjskim, ale również w austriackim, a we wszystkich trzech zaborach po roku 1831 wzmożone zostało tropienie tajnych związków niepodległościowych i represje wobec emisariuszy takich organizacji przybywających z zagranicy. Szczególny niepokój władz carskich budziło środowisko literackie i dziennikarskie stolicy, które podlegało nasilonej kontroli. Wielu poetów, dziennikarzy i ludzi znaczących w życiu umysłowym Królestwa było rzeczywiście zaangażowanych w działania spiskowe. Aresztowani otrzymywali surowe wyroki, zagrożeni aresztowaniem uciekali za granicę do Poznańskiego lub do Krakowa, a potem uchodzili dalej na zachód śladem Wielkiej Emigracji. Atmosferę, w jakiej żyli wówczas w Warszawie młodzi twórcy i odbiorcy kultury, ukazuje Cyprian Norwid: Współczesność albowiem jest dwojaka. Kiedy w Warszawie 183[9] r. nocą budzeni bywaliśmy przez kolegów, aby choć obecnością naszą zasłać pożegnanie wysyłanym na Sybir, Słowacki wtedy z drugiego końca Europy Anhellego ojczyźnie przysyłał – to jest pierwsza współczesność. Tej samej zaś zimy w zacnym polskim salonie mówiła mi pewna pani domu, „że rozpowiadają coś ciągle o zsyłkach, a przecież z nas nikogo w czwartek nigdy nie brakuje”. Oto druga współczesność1. Jak już wspomniano, w zaborze rosyjskim pozbawiono Polaków wszystkich instytucji mogących podtrzymać rozwój nauki, zwłaszcza w zakresie humanistyki. W Warszawie istniały jedynie półwyższe szkoły zawodowe, a brak wykształconych nauczycieli i prawników z dyplomem uniwersyteckim starano się uzupełnić poprzez wykłady w ostatnich klasach gimnazjów bądź skrócone kursy. Zamarły prawie całkowicie czasopisma literackie i kulturalne, a uzyskanie koncesji na nowy tytuł było prawie 1 C. Norwid O Juliuszu Słowackim w sześciu publicznych posiedzeniach, w: tegoż Pisma wszystkie …, T. 6, cz. I, s. 463, pierwodruk: Paryż 1861. 51 �niemożliwe. Właściwie dopiero po dziesięciu latach od upadku powstania zauważyć można w Warszawie stopniowe ożywienie życia umysłowego. W styczniu 1841 r. pozwolenie na druk uzyskał miesięcznik naukowo-literacki „Biblioteka Warszawska”, redagowany początkowo przez Antoniego Józefa Szabrańskiego, następnie w latach 1843–1844 i ponownie w latach 1850–1879 przez Kazimierza Władysława Wójcickiego. Drugim ważnym pismem naukowo-literackim był „Przegląd Naukowy”, ukazujący się od stycznia 1842 r. do lipca 1848, redagowany przez Hipolita Skimborowicza (1815–1880) i Edwarda Dembowskiego (1822–1846). „Przegląd Naukowy”, pismo najpierw dosyć radykalne, później umiarkowanie liberalne, było przeciwwagą ugodowej, konserwatywnej „Biblioteki Warszawskiej”. W latach poprzedzających Wiosnę Ludów dyskusje na temat literatury, sztuki, nauki, a także znaczenia folkloru toczyły się na łamach tych dwu pism i w ich redakcjach, a poprzez recenzje i artykuły programowe także w innych, zwykle efemerycznych czasopismach literackich. Miejscem dyskusji i ścierania się poglądów były również literacko-artystyczne salony prowadzone przez zamieszkałych w Warszawie pisarzy i pisarki, uczonych i artystów. Działania takie mogły jednak tylko w pewnym stopniu wyrównać niedostatki wynikające z zaniku instytucjonalnego życia naukowego i braku środowiska uniwersyteckiego, w którym uprawiana byłaby fachowa krytyka, a także wymiana poglądów. Kontakty z nauką europejską stały się prywatną sprawą profesorów zamkniętego w 1831 r. uniwersytetu warszawskiego i wykształconych jeszcze przez nich absolwentów tej uczelni. Podobnie jak nauka, z powodu braku zaplecza instytucjonalnego cierpiało również życie muzyczne w Warszawie, co Kolberga, jako kompozytora, wykonawcę i słuchacza, musiało dotykać szczególnie. Elżbieta Dziębowska o sytuacji muzyki polskiej w XIX wieku pisze: Eksterminacyjna polityka zaborców, pociągająca za sobą zacofanie gospodarcze i hamowanie rozwoju kulturalnego polskiego społeczeństwa, odbiła się dotkliwie na życiu muzycznym. Podczas gdy w innych krajach Europy powstają liczne sale koncertowe, mnożą się orkiestry symfoniczne, rozkwita piśmiennictwo muzyczne, z roku na rok podnosi się poziom szkolnictwa muzycznego, w Polsce nie ma elementarnych warunków dla zaistnienia ruchu koncertowego, brak zespołów orkiestrowych, brak sal koncertowych, brak szkół muzycznych1. 1 E. Dziębowska O polskiej szkole narodowej, w: Szkice o kulturze muzycznej, pod red. Z. Chechlińskiej, Warszawa 1971, s. 24–25. 52 �Zamknięta była Szkoła Główna Muzyki, wchodząca w skład Uniwersytetu Warszawskiego. Opera, która do czasu wybuchu powstania listopadowego była ważnym ośrodkiem kultury muzycznej, wznowiła wprawdzie działalność w lutym 1833 r., a Karol Kurpiński, dyrektor sceny operowej, starał się, by była ona nadal „instytucją wychowującą publiczność w duchu patriotycznym wbrew polityce kół rządzących” 1. Kurpiński został jednak zmuszony do podania się do dymisji i opera, kontrolowana przez namiestników carskich, ograniczała swój repertuar do błahych utworów rozrywkowych. Życie muzyczne po roku 1831 przeniosło się do mieszkań prywatnych i kościołów, a te mogły zastąpić sale koncertowe tylko w pewnym stopniu. Jedyne koncerty publiczne odbywały się w Resursie Kupieckiej. Resursa Kupiecka była stowarzyszeniem i przynależność do niego wymagała spełnienia określonych statutem warunków, ale po roku 1831 była też w Warszawie jedyną polską instytucją bez bezpośredniego nadzoru władz rosyjskich. Już wcześniej, przed powstaniem, w Resursie odbywały się wieczory muzyczne, m.in. w grudniu roku 1829 koncertował tam Fryderyk Chopin. Od roku 1834 Resursa wznowiła tę działalność, początkowo występował tam tylko kwartet smyczkowy, ale organizatorzy stopniowo poszerzali możliwości wykonawcze i repertuar, przy czym opierali się i na zawodowych muzykach, i na udziale amatorów. Koncerty w Resursie prezentowały obok utworów klasyków wiedeńskich także nowe kompozycje polskich muzyków, wśród nich Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego. T. Strumiłło (1929-1956) pisze: Zarząd Resursy potrafił docenić potrzebę chwili i ocenić rolę muzyki już nie tylko jako jednej z rozrywek czy też „tła spotkań towarzyskich”, lecz jako ważnego czynnika narodowej kultury, za którą trzeba było w takiej chwili podjąć odpowiedzialność2. W muzycznej działalności Resursy wielką rolę odegrał Józef Cichocki (1783–1849), członek-akcjonariusz stowarzyszenia, meloman, wydawca zabytków polskiej muzyki i biegły flecista. Miejscem spotkań wykonawców, słuchaczy i krytyków był też jego prywatny salon, gdzie występowali T. Przybylski Znaczenie twórczości kompozytorskiej i działalności muzyczno-organizacyjnej Karola Kurpińskiego na terenie Teatru Wielkiego w Warszawie w 1. poł. XIX w., w: Muzyka polska w okresie zaborów, pod red. K. Bilicy, Warszawa 1997, s. 64. 2 T. Strumiłło Szkice z polskiego życia muzycznego w XIX w., Kraków 1954, s. 134. 1 53 �artyści polscy i cudzoziemcy. Salony muzyczne prowadzili również inni melomani i muzycy. Historycy muzyki polskiej1 wymieniają m.in. domy Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, u którego grano kwartety smyczkowe, oraz Józefa Sikorskiego, późniejszego wydawcy „Ruchu Muzycznego”, w latach 1843–1853 współpracownika „Biblioteki Warszawskiej”, a prywatnie szkolnego kolegę Kolberga. Koncerty odbywały się także w salonach literackich, w których wieczory wypełnione były lekturą najnowszych utworów poetów i pisarzy miejscowych a także dzieł literatury emigracyjnej, przemycanych przez granicę, oraz dyskusjami na tematy filozoficzne, społeczne, literackie i wiążące się z bieżącymi wydarzeniami politycznymi. Część spotkań poświęcano przedstawieniom amatorskim i koncertom, których wykonawcami byli muzycy działający w Warszawie i cudzoziemcy – wirtuozi i kompozytorzy zatrzymujący się zwykle w stolicy Królestwa po drodze do Petersburga. Takie prywatne koncerty odbywały się m.in. w domach Seweryny Pruszakowej, Anny i Hipolita Skimborowiczów oraz Pauliny i Augusta Wilkońskich. Umożliwiały one debiuty młodym wykonawcom i pozwalały usłyszeć nowe kameralne utwory miejscowych kompozytorów. Ponieważ wykonywane kompozycje miewały charakter patriotyczny, dawały słuchaczom ważną dla nich świadomość uczestniczenia w życiu narodowym. Koncerty maskowały też w pewnym stopniu nielegalne działania osób gromadzących się u niektórych organizatorów tych spotkań – np. salony wymienionych wyżej literatek były miejscem kontaktów uczestników tajnych spisków2, w których brali udział ich gospodynie i gospodarze. Pamiętniki i inne źródła z okresu międzypowstaniowego zawierają niewiele informacji o udziale Kolberga w życiu muzycznym Warszawy. Wiadomo, że komponował, część utworów drukował, były one kupowane, recenzowane i zapewne wykonywane. Zniszczenie archiwum rodziny Kolbergów, przechowywanego w Bibliotece Krasińskich, a także wielu innych dokumentów i świadectw z lat po powstaniu listopadowym nie pozwala odtworzyć dokładniej jego życia, zajęć i kontaktów w tym okresie. Ważnym powodem tego stanu jest też celowe zacieranie śladów przez autorów w publikacjach, w które ingerowała cenzura, i w prywatnej korespondencji podlegającej kontroli policji. Sam Kolberg – o ile wiadomo – nie brał udziału Zob. m.in. T. Strumiłło Szkice z polskiego życia muzycznego..., s. 134–140, o muzycznej działalności członków Resursy tamże, s. 134–138. 2 Zob. H. Michałowska Salony artystyczno-literackie w Warszawie 1832–1860, Warszawa 1974, s. 117 i 137–140. 1 54 �w spiskach i działaniach tajnych ugrupowań, choć angażowało się w nie w różnym stopniu wiele osób, które znał, z którymi się przyjaźnił i u których bywał. Ci, zagrożeni aresztowaniem, niszczyli notatki i listy, a rękopisy i druki zagarnięte przez policję w czasie rewizji i aresztowań i następnie wykorzystywane w śledztwach ginęły w urzędowych carskich archiwach. Z kilkunastu lat następujących po powrocie Kolberga do Warszawy udokumentowane są tylko nieliczne fakty, świadczące – czasem pośrednio – o jego udziale w artystycznym i naukowym życiu stolicy. W tym okresie znał na pewno Józefa i Kornelię Paszkowskich. Józef Paszkowski (1787–1858) był postacią powszechnie w stolicy szanowaną i cenioną – odznaczony złotym krzyżem orderu Virtuti Militari po kampanii roku 1812, walczył pod Lipskiem, od roku 1822 był wykładowcą w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii, kształcącej przyszłych oficerów wojska polskiego. Po powstaniu listopadowym, w którym swój udział zakończył jako pułkownik artylerii, prowadził pensję dla chłopców. Kolberg wielokrotnie w swoich rękopisach obok pieśni patriotycznych, wojskowych lub popularnych notował: „Paszkowski”, wskazując w ten sposób ich wykonawcę. Te notatki, licznie zachowane wśród rękopisów pieśni, pozwalają przypuszczać, że Józef Paszkowski lubił i umiał śpiewać, a Kolberg często go słuchał i wykorzystywał spotkania z nim do powiększenia swych zbiorów. Jego żonie, Kornelii, dedykował pierwszy zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, wydany w roku 1844. Nazwisko Paszkowskiego wymienia także wiele lat później, gdy w liście do Maurycego Karasowskiego uzupełnia pewne fakty w biografii Fryderyka Chopina wydanej przez adresata. Pisze tam m.in.: I tak np. co do Fantazji op. 13 wiem, że pierwszy temat śpiewał mu pułkownik Józef Paszkowski u generałowej Sowińskiej [...]1 Śladem kontaktów Kolberga z muzykami należącymi do jego pokolenia jest rękopis utworu Michała Bergsona (1820–1898), pianisty i kompozytora, przechowywany w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. 1 Brulion listu do M. Karasowskiego z 30 X 1881 r., Korespondencja … cz. II (DWOK T. 65), s. 559. Pierwszy temat Fantazji op. 13 to melodia do sielanki Franciszka Karpińskiego Laura i Filon, a właściwie jedna z kilku melodii służących do tego tekstu. Twórcy muzyki do słów Karpińskiego, także melodii użytej przez Chopina i do dziś wykonywanej pozostają nieznani. W rękopisach Kolberga i w tomach Ludu znaleźć można parę zapisów tej pieśni, wszystkie są wariantami innej melodii, nie tej, którą Chopinowi zaśpiewał Józef Paszkowski. 55 �Jest to Mazur dedykowany „przyjacielowi swemu O. de Kolberg przez Michała Bergson”1. Rękopis pochodzi prawdopodobnie sprzed 1840 r. – w tym roku Bergson wyjechał na studia do Paryża, a potem osiadł na stałe zagranicą. Był, tak jak wcześniej Kolberg, uczniem C.F. Rungenhagena. Nieco więcej wiadomo o przyjaźni Oskara ze wspomnianym już Emilianem Jenike. Obaj należeli do warszawskiej gminy ewangelickiej, obaj też w tym samym czasie studiowali w Berlinie. Emilian Jenike, pianista i kompozytor, zmarł w 1852 r. i Oskar opublikował wtedy w „Bibliotece Warszawskiej” poświęcone mu wspomnienie2. Jadwiga Łuszczewska, pisząc w Pamiętniku o wysokiej ocenie, jaką jej rodzice przyznawali malarstwu Aleksandra Lessera, dodaje: „Nie mniej zajął ich i Oskar Kolberg […]”3. Nina Łuszczewska, matka autorki pamiętnika, prowadziła salon literacki od roku 1834 do czasu aresztowania i zesłania jej męża w 1862 r. Z notatki Jadwigi Łuszczewskiej wynika, że Kolberg bywał w salonie jej matki, ale nie wiadomo dokładnie, kiedy zaczął się tam pojawiać, prawdopodobnie około roku 1848. Być może na prośbę gospodyni grywał tam utwory różnych kompozytorów, a także swoje własne i tym „zajął” Ninę i Wacława Łuszczewskich. Do bliskich znajomych Kolberga należeli Anna i Kazimierz Władysław Wójciccy. Annie, żonie K.W. Wójcickiego, a siostrze Dominika Magnuszewskiego4, dedykował drugi zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, wydany w roku 1845. O roli Wójcickiego w obudzeniu jego folklorystycznych zainteresowań wspominał Kolberg sam w przytaczanym tu fragmencie autobiografii, dla jego działań na tym polu ważna była też możliwość publikowania w „Bibliotece Warszawskiej”, której Wójcicki był przez wiele lat redaktorem. Kolberg od początku istnienia pisma drukował w nim artykuły, zbiory pieśni ludowych i recenzje, a „Biblioteka” omawiała jego publikacje, zarówno folklorystyczne, jak i wydawane drukiem kompozycje. Legalizm „Biblioteki Warszawskiej”, rodzaj bezpiecznej bezstronności, który powodował pewną bezbarwność, pomogły jej przetrwać ponad siedemdziesiąt 1 Rękopis w zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, sygn. 12093. Informację o istnieniu tej kompozycji przekazał M. Prochaska. 2 O. K. [O. Kolberg] Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 374–375, przedruk w Pismach muzycznych… cz. II (DWOK T. 62), s. 479-480. 3 Jadwiga Łuszczewska Pamiętnik 1834–1897, wstępem i przypisami opatrzył J.W. Gomulicki, Warszawa 1968, s. 67. 4 Dominik Magnuszewski (1809–1845), poeta, powieściopisarz i dramaturg, 56 �lat, a w okresie międzypowstaniowym odegrać bardzo ważną rolę miejsca dyskusji nie tylko literackich, ale i naukowych, zarówno na łamach pisma, jak i w jego redakcji1. Te otwarte spotkania, w czasie których dyskutowano na różne tematy artystyczne i naukowe, dotyczyły także znaczenia folkloru, jego miejsca w polskiej kulturze i w badaniach historycznoliterackich oraz metod publikowania utworów ludowych. Odnotowane w szkicu autobiografii pierwsze zapisy melodii ludowych, wykonane w roku 1839 w Wilanowie, zostały przez Kolberga i późniejszych biografów uznane za początek jego badań etnograficznych, co zostało potwierdzone obchodami jubileuszu pięćdziesięciolecia w roku 1889. Niewątpliwie badania terenowe dla zapisywania melodii prowadził początkowo przede wszystkim w okolicach Warszawy. M.in. pod datą roczną 1841 odnotował w itinerarium wędrówkę „pieszo do Czerska (z Konopką)” 2. Ruiny zamku w Czersku, odległe od Warszawy o około 30 kilometrów, kusiły młodzież warszawską. Były one celem pieszej wycieczki Romana Zmorskiego (1822-1867), poety, później wydawcy bajek ludowych, i jego szkolnych kolegów już w roku 1840, a rok po Kolbergu Zmorski wybrał się ponownie na wycieczkę do Czerska z kilkoma przyjaciółmi, literatami, którzy nazwali się później Cyganerią Warszawską3. Po ponad czterdziestu latach, w roku 1885, początki swych badań terenowych i wycieczkę do Czerska wspominał Kolberg we wstępie do Mazowsza, wymieniając wszystkich jej uczestników: Więc już około r[oku] 1840 czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. […] W roku 1840 atoli, w zaraniu prac naszych etnograficznych, wzgląd na muzykę ludową […] przeważał i stanowił główne dociekań naszych podścielisko. Wtedy to wychylaliśmy się często za miasto w porze letniej, by świeżym, ożywczym na wsi odetchnąwszy powietrzem, zaczerpnąć też i świeżej melodii z tryskającego tam bezustannie narodowej muzyki źródła. A znaleźli się (zwłaszcza gdy horyzont badań się rozszerzał) prawie zawsze do wędrówek naszych towarzysze, tymże samym ku rzeczom sielskim ożywieni duchem, przelewający dosadnie na papier dziarskie włościan typy i fizjognomie lub kreślący z zamiłowaniem myśli i wyrażenia poetyczne, Zob. m.in. J.R. Błachnio Biblioteka Warszawska. Forum polskiej filozofii w latach 1841–1915, Bydgoszcz 1999, s. 7–8. 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 704–707. 3 Zob. W. Szymanowski i A. Niewiarowski Wspomnienia o „Cyganerii warszawskiej”, zebrał i opracował J.W. Gomulicki, Warszawa 1964, s. 386–452. 1 57 �tak szczodrze w tych pieśniach i przysłowiach rozrzucone. Taką to wędrówkę czterodniową z Warszawy do Czerska odbyliśmy w Zielone Świątki r[oku] 1841 w towarzystwie śp. Józefa Konopki, śp. Walentego Zakrzewskiego i śp. Emila Jenikego1. W dalszym ciągu wstępu do Mazowsza wspomina inne wycieczki w teren z tego wczesnego okresu: Takie też [wędrówki odbyliśmy] i w następnych latach, zwracając się w inne Warszawy i Pragi okolice, razem z T. Lenartowiczem, ś.p. [L.] Norwidem, ś.p. Ign. Komorowskim, jak niemniej z malarzami: W. Gersonem, ś.p. Karolem Marconim, ś.p. bratem moim Antonim — że już zamilczymy o wycieczkach w późniejszych dokonywanych czasach2. Józef Konopka (1818–1880), wędrujący z Kolbergiem w 1841 r. do Czerska, według wspomnień jego siostry Antoniny przyjechał z Modlnicy do Warszawy w sprawach rodzinnych. Rok wcześniej wydał Pieśni ludu krakowskiego3. Kolberg poznał go prawdopodobnie u K.W. Wójcickiego, a nawiązana wówczas przyjaźń przetrwała do końca życia Józefa. Jak wynika z późniejszej korespondencji i zachowanych rękopisów, Kolberg notował w czasie wycieczki do Czerska głównie melodie, a Konopka teksty pieśni. Rok później, po swej pierwszej wizycie w Modlnicy, pisał do Konopki: „pamiętaj o naszym zbiorku czerskim”4. Zachowany do dziś fragment „zbiorku czerskiego” to wykonane przez Konopkę zapisy tekstów pieśni5, do których melodie notował Kolberg. Możliwość pracy „na cztery ręce”, taką jak w roku 1841 w czasie wycieczki z Konopką, miał Kolberg kilkakrotnie. W jego spuściźnie odnajdujemy także późniejsze ślady wspólnych badań, O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. VIII–IX nlb. Tamże, s. VII nlb. 3 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; wydanie fototypiczne pierwodruku pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław 1974. 4 List do J. Konopki z 13 VIII 1842 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 11. 5 Rkp. J. Konopki z zapisami z Czerska i okolicy znajduje się obecnie w Archiwum PTL w tece 45 Miscellanea, sygn. 1419, k. 1–7, na obwolucie nieznaną ręką wpisana błędna notatka: „Ułamek z rękopisu Pieśni ludu krakowskiego przez Józefa Konopkę wydanych przez Czecha w Krakowie r. 1840”, na pierwszej stronie tytuł wpisany przez Konopkę: „Pieśni ludu z okolic Czerska, Piaseczna” oraz późniejsza notatka innej, nieznanej osoby: „śp. Józef Konopka w pierwszej wycieczce etnogr. z Kolbergiem, Jenike i Zakrzewskim w r. 1841”. Wykonane przez Kolberga zapisy terenowe melodii do tych tekstów nie zachowały się. 1 2 58 �w czasie których on zapisywał melodie, a teksty notowała osoba mu towarzysząca. Z dwu pozostałych uczestników pieszej wędrówki do Czerska poeta i dziennikarz Walenty Zakrzewski1, zaprzyjaźniony z Teofilem Lenartowiczem i Włodzimierzem Wolskim2, nie pojawia się później w zachowanej dokumentacji dotyczącej Oskara Kolberga, choć niewątpliwie spotykali się w warszawskich salonach literackich, m.in. u Seweryny Pruszakowej. Wspomniany już poprzednio muzyk, Emilian Jenike, z którym, jak pisał sam Kolberg, łączyła go kilkunastoletnia przyjaźń, towarzyszył mu w wycieczkach na wieś raczej tylko w początkowym okresie badań terenowych przyszłego etnografa. Wśród towarzyszy swoich pierwszych wycieczek folklorystycznych około roku 1840 wymienia Kolberg trzech malarzy: swego brata, Antoniego, Karola Marconiego (1826–1864) i Wojciecha Gersona (1831–1901). Antoni mógł wędrować z Oskarem w okolicach Warszawy prawdopodobnie w krótkim okresie między studiami w Berlinie a wyjazdem na stypendium do Rzymu, tj. w latach 1840–1841. Jego przyjaciel, Karol Marconi, zapewne też towarzyszył Kolbergowi tylko w tym początkowym okresie, ponieważ nieco później, w latach 1844–1850, podobnie jak Antoni studiował w Rzymie. Ich szkice terenowe wykorzystał Kolberg do ilustrowania Pieśni ludu polskiego wydanych w latach 1856–1857. Gerson, urodzony w roku 1831, raczej nie brał udziału w badaniach terenowych Kolberga tak wcześnie, nie ma też potwierdzenia, że wspólnie z Kolbergiem bywał w terenie w latach późniejszych3. Natomiast przyszły etnograf i przyszły ilustrator Ludu4 spotykali się w Warszawie, zwłaszcza po zakończeniu przez Gersona studiów w Petersburgu, tj. w latach 1855–1856 i później, po powrocie Gersona Walenty Zakrzewski (1822–1862), literat, tłumacz, przełożył m.in. Don Kichota Miguela Cervantesa, w 1855 r. wyjechał do Paryża i tam zmarł. 2 Włodzimierz Wolski (1824–1882), poeta, powieściopisarz, najbardziej znanym jego utworem jest libretto Halki Moniuszki napisane w 1846 r. 3 O podróżach terenowych W. Gersona zob.: A. Vetulani Wojciech Gerson, Warszawa 1952, tenże Ludowe zainteresowania Wojciecha Gersona, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXV: 1971, nr 1, s. 47–51, A. Vetulani i A. Ryszkiewicz Materiały dotyczące życia i twórczości Wojciecha Gersona, Wrocław 1951, „Źródła do Dziejów Sztuki Polskiej”, T. II. 4 W. Gerson ilustrował kilka tomów Ludu: Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie, Kujawy, Kaliskie, Mazowsze, częściowo Krakowskie, zob.: A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Kolberga w dwusetna rocznicę jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 148–154. 1 59 �z Paryża w r. 1858. Obaj publikowali w czasopismach warszawskich i bywali w ich redakcjach, obaj też byli czynnymi członkami gminy ewangelickiej skupionej w warszawskiej parafii pod wezwaniem św. Trójcy. W cytowanym wyżej wstępie do Mazowsza wśród osób biorących udział w wycieczkach w okolice Warszawy wspomina Kolberg także innych muzyków i literatów. Wymieniony w tym gronie Ignacy Komorowski (1825–1857) był kompozytorem. Uznaniem cieszyły się jego pieśni, nawiązujące do polskiej muzyki ludowej, zwłaszcza Kalina do słów Teofila Lenartowicza. Norwid — to Ludwik (1818–1881), starszy brat Cypriana, poeta i pisarz, mieszkający wówczas w rodzinnym dworze w Laskowo-Głuchach (dziś w pow. wyszkowskim). W roku 1847 wyjechał za granicę i wrócił do kraju dopiero w roku 1869. Poeta Teofil Lenartowicz (1822–1893) zaangażowany był w konspirację niepodległościową i jego wycieczki na wieś związane były nie tylko z poszukiwaniem motywów ludowych, ale także z nielegalną działalnością spiskową przygotowującą powstanie narodowe. Z Kolbergiem łączyła go serdeczna przyjaźń, a także współpraca nad Królem pasterzy, pierwszym dziełem scenicznym kompozytora, przerwana dopiero przez przymusową emigrację poety w r. 1848. Jeszcze raz Kolberg wrócił do wycieczki odbytej w 1841 r., pisząc w szkicu autobiografii około roku 1889 o początkach badań terenowych: Wszakże wycieczki najczęściej dokonywane w święta i w towarzystwie przyjaciół w lecie, na piechotę, odbywać się tylko mogły w najbliższe okolice Warszawy. Zapuszczać się dalej, zwłaszcza samemu, a choćby i we dwójkę lub trójkę, z koszturem w ręku, nie było wówczas podobieństwem, bo bojaźliwi chłopi, nieufni i podejrzliwi na każdym kroku, gotowi byli nieznajomych sobie apostołów chwytać i odstawiać do powiatu jako „missariuszów” narodowego rządu. Doświadczyłem tego w r. 1841 robiąc z Konopką wycieczkę do Czerska, gdzie oswobodzenie z ich rąk winni jedynie byliśmy rozumnej interwencji wójta miejscowej gminy1. Użyty tu przez Kolberga zwrot „z koszturem w ręku” przywołuje wzorowany na Zorianie Dołędze Chodakowskim (1784–1825) obraz badacza terenowego, który notuje folklor, wędrując od wsi do wsi w chłopskim przebraniu. Po powstaniu listopadowym takie wędrówki w Królestwie Polskim, a tym bardziej na terenach Ziem Zabranych, były bardzo utrudnione 1 Rkp. O. Kolberg Szkic autobiografii…, k. 68. 60 �i w najlepszym wypadku kończyły się zatrzymaniem i tłumaczeniem przed policją. Kontrola podróżnych w czasie trwającego ciągle stanu wojennego była zaostrzona. Próby kontaktów z wiejskimi wykonawcami pieśni mogły być bezowocne również z powodu wspomnianej przez Kolberga i trudnej do przezwyciężenia nieufności chłopów i ich niechęci do „obcych”. O kłopotach towarzyszących kontaktom z ludowymi wykonawcami w czasie badań terenowych pisał także K.W. Wójcicki we wstępie do swego zbioru wydanego w roku 1836: Przed trzynastu laty zacząłem zbierać pieśni ludu: rzecz ta nie tak łatwa, jak się komu wydawać może. Z kosturem w ręku trzeba było każdą wieś odwiedzić, zniżyć się pod dymiącą rolnika strzechę, badać i wymuszać niemal prośbami i datkiem pieśń każdą, bo lud polski i ruski ma wstręt wyraźny udzielać takowych cudzemu, jako mówią, człowiekowi1. Ale Wójcicki, który wspomina tu kurne chaty chłopskie i pieszą wędrówkę według wskazań Zoriana Dołęgi Chodakowskiego, rozpoczął poszukiwanie tekstów pieśni w Królestwie przed powstaniem listopadowym. W epoce zwanej nocą Paskiewiczowską, po powstaniu, kiedy notowanie pieśni i melodii ludowych podjął Kolberg, panowały inne prawa i kontakty z wiejskimi wykonawcami były znacznie trudniejsze nie tylko z powodu ich nieufności czy niechęci do obcych. Izydor Kopernicki, pierwszy biograf Kolberga, o początkach jego badań terenowych pisał w roku 1891: W owym czasie, gdy po wsiach nakazywano śledzić i chwytać emisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj2. Mimo wszystkich trudności towarzyszących wyprawom w teren te pierwsze sezony wycieczek, a także starania o pozyskanie wykonawców w Warszawie, pozwoliły Kolbergowi zapisać kilkaset melodii i część z nich – jak już tu odnotowano – postanowił przygotować do druku. Przytaczane 1 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1, Warszawa 1836, s. 9; wydanie fototypiczne pierwodruku pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Wrocław 1976, s. 9. 2 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X. 61 �wyżej fragmenty listów Kolberga wyjaśniają, dlaczego musiał opublikować je Poznaniu, a nie w Warszawie. Wydawcą miał być Jan Konstanty Żupański, korekty obiecał wykonywać Antoni Woykowski, wówczas wydawca i redaktor „Tygodnika Literackiego”. Pismo to należało w latach 1838–1845 do najciekawszych i wysoko cenionych periodyków polskich i swym oddziaływaniem wykraczało poza Wielkopolskę. W domu Julii i Antoniego Woykowskich w Poznaniu spotykali się literaci, działacze narodowi i współpracujący z tygodnikiem uczeni i pisarze, m.in. filozof Karol Libelt (1807–1875), historyk Jędrzej Moraczewski (1802–1855), poeta Ryszard Berwiński (1919–1879), a także zmuszeni do ucieczki z Warszawy Edward Dembowski i Roman Zmorski. Planowany przez Kolberga zbiór pod tytułem Pieśni ludu polskiego1, mieścił głównie pieśni zapisane przez niego samego. Autor włączył jednak do tej publikacji także kilka melodii wydanych przez poprzedników i osiemdziesiąt jeden tekstów ze źródeł drukowanych. Najczęściej były to teksty, do których w czasie własnych badań udało mu się zapisać melodie. Całość miała ukazać się w dziesięciu zeszytach liczących po 25 pieśni każdy, czyli w sumie zawierałaby 250 melodii z tekstami. W zbiorach pieśni ludowych, wydawanych jako druki zwarte, publikowano dotychczas prawie wyłącznie teksty. Edycje pieśni ludowych z lat 1833–1842 udostępniły ponad 2000 tekstów, ale zapisów nutowych było w nich łącznie tylko 228. Do Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego2 Wacława Zaleskiego (1799–1849), liczących ponad tysiąc tekstów, dołączony był osobno drukowany tomik z 160 melodiami opracowanymi przez Karola Lipińskiego (1780–1861), kompozytora i cenionego w Europie wirtuoza gry na skrzypcach. W Pieśniach ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu Kazimierz W. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął [...]. Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu, z. 1–5, Poznań 1842–1845. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. I (DWOK T.67/I), s. 1–349, zakres i charakter opracowania Kolberga omawia A. Pawlak we wstępie do tomu Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I), s. VII–IX, a także M. Prochaska w pracy Kompozycje Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 2 [W. Zaleski] Wacław z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez Karola Lipińskiego zebrał i wydał […], Lwów 1833; K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, do śpiewu i na fortepian ułożył […], Lwów 1833. 1 62 �Wójcicki zamieścił 32 melodie opracowane przez Feliksa Dobrzyńskiego, do pieśni z Krakowskiego opublikowanych przez Józefa Konopkę, dołączonych było 16 zapisów nutowych, przygotowanych do druku przez osobę nieznaną, a w Piosnkach ludu wielkopolskiego1 wydanych przez Jana Józefa Lipińskiego (1816–1864) znalazło się 20 melodii zapisanych przez nieznaną dziś amatorkę grającą na fortepianie. Zbiór Żegoty Paulego (1814–1895) Pieśni ludu polskiego w Galicji2, bardzo dobrze oceniany przez krytyków współczesnych autorowi i przez dzisiejszych folklorystów, był całkowicie pozbawiony zapisów nutowych. Wszystkie melodie wokalne w wymienionych drukach opatrzone były akompaniamentem fortepianowym. Pieśniom zamieszczanym w czasopismach zapisy nutowe towarzyszyły sporadycznie i tam miały też akompaniament. Najwcześniej melodie ludowe opublikował Józef Franciszek Królikowski (1781–1839), teoretyk literatury, w obszernej Rozprawie o śpiewach polskich3 zamieszczanej w „Pamiętniku Warszawskim” w latach 1817–1818, do której dołączył siedem zapisów nutowych. Pisząc o potrzebie upowszechniania muzyki, postulował: Z tego powodu sądziłbym rzeczą bardzo korzystną i celowi odpowiadającą, ażeby wychodziły na widok publiczny śpiewy polskie historyczne, narodowe, obyczajowe itp. z przygrywaniem klawikordu, bo ten rodzaj muzyki najprędzej stanie się powszechnym, podoba się największej części i najłatwiej przylgnie do serca i umysłu4. W roku 1822 cztery melodie polskie i ukraińskie dołączone były do interesującego artykułu Karola Hüttnera Śpiewy ludu5 opublikowanego w „Pielgrzymie Lwowskim”. K. Hüttner (1793–1822), profesor prawa Uniwersytetu J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego zebrał i wydał […], Poznań 1842. Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Górski, Wrocław 1973. 3 Pełny tytuł: J.F. Królikowski Rozprawa o śpiewach polskich z muzyką do rozszerzenia tej nauki w kraju naszym bardzo użytecznych i o zastosowaniu poezji do muzyki, „Pamiętnik Warszawski” 1817, T. 9, s. 145–174, 249–267, 377–407; 1818, T. 10, s. 3–35, 145–159, 273– –307, 433–491. Przedruk z niewielkimi zmianami w: tegoż Prozodia polska, czyli o śpiewności i miarach języka polskiego z przykładami w nutach muzycznych, Poznań 1821. 4 J.F. Królikowski Rozprawa o śpiewach polskich z muzyką…, „Pamiętnik Warszawski” 1817, T. 9, s. 147. 5 K. Hüttner Śpiewy ludu, „Pielgrzym Lwowski” na rok 1822, s. 86–88. Cztery melodie z akompaniamentem zamieszczone tam na osobnej wkładce opracował nieznany bliżej Moroński. 1 2 63 �Lwowskiego i współredaktor „Pielgrzyma”, pisał jeszcze ostrożnie o znaczeniu muzyki dla interpretacji pieśni ludowych: Lud nie deklamuje pieśni swoich, jak zwykł czynić świat uczony wedle utworzonych przez siebie prawideł, lecz śpiewa z ogniem i uczuciem i mniema[m] (nie wiem czy słusznie), że śpiewność (melodia) jest drugą główną częścią śpiewu1. Dwadzieścia lat później Kolberg podkreślił zasadniczą wagę muzyki zdaniem: „Melodia jest duszą pieśni gminnej […]”2. Pierwszy zeszyt Kolbergowskiego zbioru pieśni ukazał się jesienią 1842 r. Pierwotna umowa3 wydawnicza z Żupańskim, sporządzona 28 czerwca 1842 r., a spisana przez A. Woykowskiego, zobowiązywała Kolberga między innymi do sprzedaży w Królestwie 150 egzemplarzy każdego zeszytu. Ponieważ cenzura zabroniła rozpowszechniania tego zbioru pieśni w Królestwie, przesyłanie go z Poznania do Warszawy jako nielegalne było bardzo utrudnione. Perypetie z przekazywaniem wydrukowanych zeszytów do Warszawy i ze sprzedażą ich przez Kolberga oraz kolejne zmiany wzajemnych zobowiązań autora i wydawcy4 trwały aż do października 1845 r., kiedy to ukazał się piąty zeszyt Pieśni ludu polskiego. Zapewne wtedy na własnym egzemplarzu umowy Kolberg zapisał: „Na całym tym interesie wyszedłem jak najgorzej, bo z kwitkiem”5. Z powodu zakazu cenzora nie mógł swojej części nakładu rozprowadzać poprzez warszawskie księgarnie, a drogi prywatne zawodziły, nie uzyskał więc z tej publikacji żadnego dochodu. Na druku piątego zeszytu zakończył współpracę z Żupańskim i rękopis pozostałych pieśni przekazał bezpłatnie redakcji „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w Lesznie. „Przyjaciel Ludu”, konserwatywny tygodnik popularno-naukowy, zajmował się popularyzacją wiedzy, również o historii Polski, poprzez opisy i ryciny zabytków, życiorysy i portrety Tamże, s. 86. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842, s. 1, zob. przedruk w: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 3 Rkp. A. Woykowskiego w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 83–84. Tekst umowy zamieszczony jest jako aneks 3 w: Korespondencj … cz. III (DWOK T. 66), s. 708–710. 4 Z lat 1841–1845 zachowało się czterdzieści listów i brulionów listów wymienianych między Żupańskim, Woykowskim i Kolbergiem, które ukazują narastające trudności z wydaniem tego zbioru i jego sprzedażą w Warszawie, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), listy 2–5 i 7–42, s. 7–47. 5 Notatka na rkp. umowy, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 83. 1 2 64 �sławnych Polaków itp., a także propagował twórczość ludową, drukując bajki, przysłowia i pieśni oraz informacje o życiu ludu, m.in. krótkie opisy wesel oraz ryciny strojów z różnych regionów dawnej Polski. Na jego łamach w latach 1846–1847 co tydzień drukowano melodię i tekst jednej pieśni ze zbiorów przekazanych przez Kolberga. W sumie Żupański wydał w pięciu zeszytach 125 pieśni z melodiami i 11 wariantów nieliczbowanych, a w „Przyjacielu Ludu” ukazało się 100 pieśni. W krótkim wstępie zamieszczonym w pierwszym zeszycie zbioru Kolberg przedstawił swoją rolę jako wydawcy: Melodia jest duszą pieśni gminnej; w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia. Wiernie ją schwycić i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegrywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni. […] sądzę, że dogodzę potrzebie czasu i współziomków, gdy tyle ważną, a może ważniejszą jeszcze pieśni tych część, to jest muzykę, dołączę do już istniejących zbiorów1. Ta pierwsza folklorystyczna publikacja Kolberga miała więc być uzupełnieniem dotychczas wydawanych zbiorów tekstów. Przewidywał też, że będzie pomocą dla kompozytorów tworzących w duchu narodowym: Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów2. Ale był to druk przeznaczony nie tylko dla zainteresowanych folklorem kompozytorów, lecz również dla amatorów domowego muzykowania, dlatego jego autor miał nadzieję, że będzie to wydanie staranne i zachęcające wykonawców pieśni do korzystania z niego. Przesyłając do druku rękopis pierwszego zeszytu, pisał do Woykowskiego: Co się tycze dzieła samego, życzyłbym sobie, ażeby powierzchowność była ozdobną […]. Każda pieśń będzie na osobnej stronicy, słowa zaś pod nią osobno powtórzone; przy dłuższych zaś pieśniach muzyka na jednej, słowa na drugiej 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego…, Poznań 1842, s. 1, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 2 Tamże, s. 2. 65 �stronicy (pierwsze strofy pod muzyką znajdujące się zawsze mają być powtórzone i na drugiej stronicy, ażeby całość pieśni łatwiej ogarniętą być mogła). Uwagi moje i cytacje proszę również pod pieśniami zamieścić1. Jednak Żupański nie spełnił wszystkich wymagań przekazanych przez autora w tym liście, zwłaszcza co do rozmieszczenia nut i tekstów, prawdopodobnie dla zmniejszenia kosztów druku. Zapis nutowy dla każdej pieśni obejmował melodię wokalną i akompaniament fortepianowy2. Dla części tych pieśni w spuściźnie Kolberga zachowały się oryginalne zapisy ze słuchu, co umożliwia porównanie wersji drukowanej z zapisem pierwotnym. Według opinii muzykologów wydane w tym zbiorze melodie wokalne nie różnią się w strukturze muzycznej od zapisanych w czasie bezpośredniego wykonania. Tylko akompaniament fortepianowy i instrumentalne przygrywki są dziełem kompozytora-wydawcy. Prawie wszystkie pieśni mają noty lokalizacyjne – był to od początku badań terenowych najważniejszy dla Kolberga element dokumentacji zapisu. Teksty i nieliczne melodie wokalne pochodzące ze zbiorów innych wydawców mają wskazane źródło. Dla kilku pieśni zamieścił warianty tekstów, a część opatrzył odsyłaczami do wariantów wydanych przez innych autorów. W tym pierwszym zbiorze Kolberga zauważamy zarówno repertuar ludo­ wy, jak i należący do mieszkańców dworków i miast, jednak pieśni powstałych i wykonywanych w środowisku chłopskim jest zdecydowanie więcej. Znajdują się tu m.in. obrzędowe pieśni weselne, jak Chmiel czy „Uciekła mi przepióreczka w proso”, kolęda o złotym kielichu, ballady, krótkie liryki, ale także tekst szlacheckiej pieśni myśliwskiej „Pojedziemy na łów, towarzyszu mój” i jedna z chętnie śpiewanych piosenek Jakuba Jasińskiego (1761–1794) Jaś i Zosia („Chciało się Zosi jagódek”). Czasem Kolberg dawał im przy tytule uwagę: „P[ieśń] mieszczańska”, „mazur szlachecki”, pieśni ludowe miewają noty określające ich funkcję: „Pieśń częstokroć przy weselu śpiewana”, „P[ieśń] weselna”, „kolęda”, „przy szopce, czyli jasełkach jako kolęda” itp. 1 Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 5. Cytacjami nazywał Kolberg odsyłacze do źródeł tekstów i do wariantów pieśni zamieszczonych w innych zbiorach. 2 Akompaniamentu nie mają melodie do wariantów tekstów opatrzone takim samym numerem jak zasadniczy tekst: nr 54A, 81A, 99A, 112A, B i D oraz 122A, wariantem melodii wokalnej jest tylko nr 112C. 66 �Opracowanie pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu spełniało postulat Królikowskiego i odpowiadało potrzebom śpiewaków amatorów, dla których także było przeznaczone, jednak spotykało się z krytyką. Recenzje zbioru Kolberga ukazały się już w trakcie druku kolejnych zeszytów, ale tylko w prasie poznańskiej. Jako druk niedopuszczony przez cenzurę do rozpowszechniania w Królestwie publikacja ta nie mogła być omawiana w prasie warszawskiej. Bardzo dobrze edycję tę ocenił Marceli Antoni Szulc (1818–1898), wówczas recenzent „Tygodnika Literackiego”1, traktując publikację tylko jako zbiór pieśni przeznaczonych do domowego muzykowania. Natomiast Karol Libelt, uznając za bardzo ważny sam fakt wydania melodii ludowych, uważał, że powinny być one drukowane bez akompaniamentu, jako dokumentacja wykonania pieśni przez ludowego śpiewaka: Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu tylko o to, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu2. Najbardziej dziś znana i najczęściej cytowana przez dwudziestowiecznych biografów Kolberga jest opinia Fryderyka Chopina, któremu Pieśni ludu polskiego autor przesłał do Paryża. Po otrzymaniu zbioru Chopin pisał o nim w 1847 r. w jednym z listów do rodziny: […] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc, myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trudniejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami albo na szczudłach i pośmiewiskiem będą tym, co lekko na nie spojrzą3. Tej surowej oceny, brzmiącej jak wyrok, Kolberg prawdopodobnie nigdy nie poznał, była przekazana w prywatnym liście. 1 Pierwodruk recenzji M.A. Szulca w „Tygodniku Literackim” 1842, nr 42, s. 335–336, przedruk w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 272–274. 2 Pierwodruk recenzji w „Dzienniku Domowym” 1842, nr 21, s. 174, tam anonimowo, później przedruk w: K. Libelt Pisma pomniejsze (Pisma krytyczne T. 5), Poznań 1851, s. 232–234. Tu przytoczono za przedrukiem w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 275–276. 3 Przytoczone za: M. Tomaszewski Chopin. Człowiek…, s. 111. 67 �W trakcie druku swego pierwszego zbioru pieśni ludowych Kolberg nadal komponował i niektóre utwory wydawał drukiem. W roku 1841, poza wymienionym tu już mazurem ofiarowanym bratowej, ukazały się także Dwa mazury na pianoforte, w roku 1843 Kujawiak ułożony na pianoforte i Kujawiak według znanego tematu gminnego, rok później Mazur ułożony na piano-forte i Six contredanses françaises pour le pianoforte oraz pierwszy zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, zawierający dziesięć utworów, w roku 1845 drugi i trzeci zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, w każdym też po dziesięć tańców. Na pewno nie wszystkie powstające wówczas jego utwory były drukowane, nie wszystkie też druki wymieniane były w recenzjach czy anonsowane we wzmiankach prasowych lub ogłoszeniach. Nie mamy więc pełnego obrazu twórczości Kolberga, tym bardziej że nawet część wydanych kompozycji odnotowanych w prasie nie dotrwała do naszych czasów i nie odnaleziono ich egzemplarzy1. Utworom zachowanym w rękopisach, ale nieopublikowanym za życia Kolberga brak dat powstania i ustalenie ich chronologii nie jest możliwe. Wśród utworów Kolberga drukowanych w latach 1836–1854 przeważają tańce, przede wszystkim kujawiaki i mazury, ale są tam także polonezy, walc i kontredanse. W przytaczanym już szkicu autobiografii z 1889 r. Kolberg pisał, że przed r. 1830 i on, i dwaj bracia lubili taniec „namiętnie”. Jego utwory świadczą, że pod urokiem tańców pozostawał również jako kompozytor. Mogła powodować nim także świadomość, że utwory takie cieszą się popularnością i będą chętnie nabywane. Jednak wynagrodzenia za te kompozycje miały niewielki udział w dochodach Kolberga. Wiele lat później, w roku 1880, przesłał Sikorskiemu swego mazura z uwagą: „wydał go w przerobieniu moim Breitkopf i zapłacił – aż 10 talarów – zawsze więcej niż nasi warszawscy edytorowie”2. Pierwodruk owego mazura ukazał się w roku 1844, nie wiemy jednak, jakie honorarium otrzymał wtedy Kolberg. Z roku 1842, w którym ukazał się pierwszy zeszyt Pieśni ludu polskiego, pochodzi także pierwsza publikacja świadcząca o zainteresowaniu się Kolberga dziejami profesjonalnej muzyki polskiej. Zamieścił wtedy na łamach 1 Nie udało się odszukać m.in. Krakowiaka omówionego w recenzji Józefa Sikorskiego („Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614) i Dwóch polek anonsowanych w roku 1848 przez „Kurier Warszawski”. Zob. D. Idaszak Twórczość fortepianowa Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. VIII–IX. 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 10 VIII 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 399. 68 �„Biblioteki Warszawskiej” recenzję Śpiewów kościelnych dawnych kompozytorów polskich wydanych przez Józefa Cichockiego1, a rok później opublikował tamże artykuł o odkrytym przez siebie zabytku muzycznym z roku 15332. Józef Cichocki wydał swe opracowanie w dwu częściach, pierwsza zawierała Psalmy Mikołaja Gomółki, druga Msze Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego3. Kolberg w recenzji zwrócił m.in. uwagę na to, że publikacja Cichockiego nie wywołała żadnej reakcji w prasie polskiej, a jest ważna dla historii polskiej kultury: Celem wydawcy bowiem nie tylko jest odgrzebać dawne kompozycje i od zatraty je chronić, ale nadto za pomocą przedstawionych materiałów przyczynić się do historii muzyki w Polsce, a obudziwszy interes bibliografów, skierować go i ku tej gałęzi sztuki, a gałęź ta zaprawdę nie była bez owocu, niejedno szacowne dla nas ziarno ukrywającego […]4. Wyraził też nadzieję, że autor tego opracowania nie będzie „ustawał w tak chwalebnych przedsięwzięciach”. Drugi artykuł to krótki tekst informujący o istnieniu w prywatnych zbiorach rękopisu łacińskiego traktatu o muzyce z roku 1533, wtedy przypisywanego nieznanemu bliżej Maciejowi z Warszawy5. Również w latach następnych co jakiś czas Kolberg informował czytelników „Biblioteki Warszawskiej” bądź adresatów swoich listów o istnieniu zapomnianych lub nieznanych dzieł ważnych dla badaczy dziejów polskiej muzyki. Przed rokiem 1845, tj. przed podjęciem stałej pracy, często wyruszał w okolice Warszawy lub do nieco dalszych miejscowości na Mazowszu, aby notować melodie ludowe, a dwukrotnie wyjeżdżał za granicę. W roku 1841 O.K. [O. Kolberg] Śpiewy kościelne […] zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego […], „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 501–503, tekst nr 994. 2 O.K. [O. Kolberg] Rękopism o muzyce z r. 1533, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 642. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 500–501, tekst nr 993. 3 J. Cichocki Śpiewy kościelne na kilka głosów dawnych kompozytorów polskich, zebrane i wydane przez […], z. 1: 10 psalmów M. Gomółki, zeszyt 2: Dwie msze G.G. Gorczyckiego, Warszawa–Lipsk 1838–1839. Zeszyt pierwszy Cichocki opracował razem z J. Zandmannem, zeszyt drugi z J. Krogulskim. 4 O. Kolberg Śpiewy kościelne…, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 501. 5 Zob. O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 500, przypis 1 i 2. 1 69 �odbył podróż „do Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad)”1. Wiele lat później, pisząc przytaczany już tutaj list do redaktora czeskiego pisma „Světozor”, wspominał tę swoją kolejną podróż do Czech: W r[oku] 1841 byłem w Pradze po raz drugi, i choć bytność ta trwała równie krótko jak pierwsza, to jednak cały kraj tak piękny i kwitnący, ludzie tak zacni i gościnni na zawsze w miłej jak wprzód utkwiły mi pamięci2. Nie znamy celu tego wyjazdu, nie zachowały się listy ani notatki na ten temat, nie można też z nim powiązać rękopisów pieśni czeskich zachowanych w zbiorach Kolberga, lecz prawdopodobnie tylko jedną melodię drukowaną kilka lat później w artykule o pieśniach czeskich i słowackich3. Być może Kolberg udał się do Mariańskich Łaźni na kurację. W roku następnym pojechał do Lądka Zdroju – w itinerarium odnotował: „1842 – do Landek – do kąpieli z matką (na Wrocław), do Johannisburga (Opawa)”4. Również ta podróż nie pozostawiła śladów w zbiorach folklorystycznych zachowanych w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga. Latem 1842 r. odwiedził Kraków i Modlnicę, do której został zaproszony przez Józefa Konopkę. Modlnica była wówczas własnością Tadeusza i Antoniny Konopków, rodziców Józefa. W liście wysłanym po tej wizycie Kolberg prosił przyjaciela m.in., by pamiętał o tekstach pieśni zapisanych w czasie wycieczki do Czerska i o przysłanie melodii, które obiecała mu Antonina Męcińska5, mieszkająca już wówczas w Modlnicy. Czy panna Męcińska zanotowała wtedy melodie ludowe dla Kolberga, nie wiadomo. On sam w czasie badań w Modlnicy skupił się na zapisywaniu muzyki, Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Brulion listu do redakcji „Svetozora” z datą 22 IX 1880, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407. 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–401. Z roku 1841 może pochodzić zapis ostatniej spośród zamieszczonych w tym artykule melodii wokalnych. 4 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Wymieniony tam Johannisburg to prawdopodobnie uzdrowisko Jańskie Łaźnie, wówczas znane pod niemiecką nazwą Johannisbad. 5 Antonina Męcińska była córką Antoniego, kompozytora i od r. 1809 organisty kościoła Mariackiego, w r. 1842, w czasie pierwszego pobytu Kolberga w Modlnicy była prawdopodobnie towarzyszką Antoniny Konopczanki, później, po zamieszkaniu w Modlnicy trzech córek Józefa Konopki, uczyła je muzyki i pomagała Antoninie w opiece nad nimi i w prowadzeniu domu. 1 2 70 �zwłaszcza że miał pod ręką teksty wydane drukiem przez Konopkę1. Krótki okres dzielący badania Konopki od pierwszych zapisów Kolberga w tej miejscowości pozwala przypuszczać, że informatorami obu zbieraczy folkloru mogły być te same osoby. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że zapewne wykonawcami w obu wypadkach byli mieszkańcy Modlnicy, dobrze znani Konopkom i pracujący w ich folwarku. Już w czasie pobytu w Modlnicy w 1842 r. badania terenowe Kolberga przebiegały inaczej niż wycieczki po Mazowszu w latach poprzednich. W Szkicu autobiografii, po przytoczonym tu wcześniej opisie wędrówki do Czerska, pisał: Więc podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry, do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym). Przybywszy tam, badałem najprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej, byli skorsi do pogawędy i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi, iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu, lub pozwalali do swojej przychodzić chaty. Ponieważ wszędzie nader gościnnie byłem przyjmowany i konie do dalszej wycieczki miałem prawie zawsze na pogotowiu, przeto koszta takich podróży (ponoszone z oszczędzonych na zajęciach lub pracach moich pieniędzy) nie były zbyt wielkie, a czasami ograniczały się jedynie na datkach włościanom za pozyskane materiały2. Podobnie brzmi relacja I. Kopernickiego: W tych ustawicznych pracowitych wędrówkach jego po kraju, mylnie byłoby wyobrażać sobie Kolberga z kosturem w ręku, wędrującego od wsi do wsi, od karczmy do karczmy, jak to czynił Chodakowski o pół wieku przed nim. […] Kolberg wędrówki swoje odbywał mniej efektownie, lecz bezpieczniej i skuteczniej. Wybierając się w jakąś nieznaną sobie stronę kraju, starał się on pozyskać tam sobie zawczasu gościnne przyjęcie i chętne poparcie u kilku osób miejscowych, znających dobrze lud okoliczny i posiadających jego zaufanie, a przez to mogących pod każdym względem ułatwić mu jego badania3. W Pieśniach ludu polskiego, publikowanych w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847, co najmniej jeden tekst ze zbioru Konopki połączony jest z melodią zanotowaną przez Kolberga, zob. w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 319, nr 192. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 3 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy..., s. X. 1 71 �Tak będzie organizował swe badania terenowe np. na Kujawach czy w Lubelskiem, ale mimo starań nie zawsze notowanie folkloru, a później informacji etnograficznych do Ludu przebiegało bez problemów. Kilkakrotnie w późniejszych dokumentach odnajdujemy relacje o kłopotach, na jakie w czasie pobytów na wsi narażony bywał i on sam, i towarzyszące mu osoby. W ciągu trzech następnych lat prowadził badania w różnych miejscowościach w zaborze rosyjskim. W itinerarium pod datą roczną 1843 zapisał „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich, Norwida), do Czepielewa pod Rożanem (Rzechowskich)”1. W Ciepielewie gościł jeszcze kilkakrotnie, prawdopodobnie w latach 1845 i 1847, a Zofii Rzechowskiej dedykował Kujawiaki na pianoforte2. W wycieczce do Wysocego towarzyszem Kolberga był Teofil Lenartowicz. Po kilkunastu latach Lenartowicz, już na emigracji w Rzymie, dziękował za przysłane przez Kolberga Pieśni ludu polskiego wydane w 1857 r. i wspominał w liście: Nie mogę Ci opisać radości, jaką mi sprawiłeś Twoim zbiorem pieśni gminnych, Kochany Oskarze, zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida3. Oskar, odpowiadając na ten list, pisał: Prawda, że to już dawno temu, kiedyśmy ze sobą chodzili po Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach. Pamiętam to jak dzisiaj4. Byli wówczas gośćmi Pauliny Suskiej i Ludwika Norwida – starszego rodzeństwa Cypriana, poety trwale zapisanego w literaturze polskiej. Lenartowicz, pisząc do Kolberga przytoczony list, był już od paru lat na emigracji – zaangażowany w antyrosyjskie spiski musiał w roku 1848 uciekać z Warszawy. Paulina, siostra Cypriana i Ludwika Norwidów, wspomniana 1 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Kolberg używał błędnej formy „Czepielew”, powinno być „Ciepielewo”. 2 Wydanie to zawierało sześć kujawiaków, ukazało się przed rokiem 1850, zob. w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 31–36, komentarz rewizyjny na s. 687. Prawdopodobnie chodzi o Zofię Rzechowską, z d. Okońską, zmarłą w lutym 1868 r. 3 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66. 4 List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 70. 72 �w itinerarium Kolberga i w liście Lenartowicza, razem z mężem, Janem Suskim, gospodarowała do roku 1858 w rodzinnym majątku Laskowo-Głuchy. Jej dedykował Kolberg trzeci zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym1 wydany w Warszawie w roku 1845. W roku 1844 pojechał m.in. do Przysuchy i był tam wtedy prawdopodobnie ostatni raz. W itinerarium odnotował, że odwiedził nieznanych bliżej Żurkowskich, z którymi Kolbergowie utrzymywali kontakty po wyjeździe do Warszawy2. W następnym roku prowadził badania w kilku miejscowościach w Kaliskiem, co później odnotował w itinerarium: „1845 – do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska (Kożuchowski)”3. Nie o wszystkich rodzinach goszczących wówczas Kolberga można obecnie odszukać bliższe informacje, ale te, które znajdujemy, potwierdzają, że jego pracami byli zainteresowani najczęściej światli i patriotycznie nastawieni przedstawiciele ziemiaństwa. Pomagali mu oni przede wszystkim przez ułatwienie kontaktów z wykonawcami folkloru, zwykle bardzo nieufnymi wobec obcych, a także zapewniając w swoich domach niezbędne warunki bytowe. Do takich rodzin należeli m.in. Jabłkowscy, właściciele Cielc, gdzie zanotował wiele pieśni i melodii4. Materiały pozyskane w tych latach w kilku miejscowościach Kaliskiego wykorzystywał Kolberg w kolejnych swych publikacjach: w artykule Pieśni ludu weselne, następnie w zbiorze ballad Pieśni ludu polskiego wydanym w roku 1857 i wreszcie w Kaliskiem, monografii tego regionu, której tylko pierwszą część zdążył wydać drukiem ponad czterdzieści lat później, pod koniec życia, w roku 1890. O. Kolberg Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte [...], Poszyt 3, Warszawa [1845]; przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 21–30, s. 119–165 i s. 682. 2 Jak już wspomniano, Karolina Kolberg, matka Oskara, była chrzestną matką Juliana Żurkowskiego, kilkakrotnie wymienianego w korespondencji Oskara. 3 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704, zob. też E. Antyborzec, I. Chmielewska i M. Prochaska, wstęp do tomu Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. IX–XI. 4 O kontaktach Kolberga z Józefem Jabłkowskim zob. tamże, s. X. 1 73 �III [Podjęcie pracy w dyrekcji kolei warszawsko-wiedeńskiej. – Kompozycje: mazury i kujawiaki. – Druk zbiorków pieśni czeskich i litewskich (1846). – Druk Pieśni ludu weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” (1847–1849) i Pieś­ni ludu obrzędowych w Album Literackim (1848). – Pierwsze spotkanie ze Stanisławem Moniuszką. – Początek pracy nad Królem pasterzy. – Wydanie Pieśni ludowych do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu (1862). – Reakcja na śmierć Fryderyka Chopina.] W marcu 1845 r. Kolberg został przyjęty na stanowisko księgowego w Dyrekcji Eksploatacji Kolei Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej1. Zachowane dwa bruliony Opisu biegu życia2, napisane przez niego podczas starań o tę posadę, nie są datowane, ale ich treść wskazuje, że powstały w marcu 1845 r., po zaangażowaniu jako „buchaltera przy rozpoczynającej się wówczas eksploatacji drogi żelaznej”. Wymienia tam dokumenty potwierdzające przygotowanie do pracy w księgowości: świadectwo szkolne otrzymane po ukończeniu klasy piątej Liceum Warszawskiego, z którego wynikała także znajomość języków obcych, i zaświadczenie o praktyce w kantorze domu handlowego S.A. Fraenkla w latach 1830–1833. W papierach osobistych Kolberga zachowały się dwa dokumenty dotyczące tej praktyki. Wspomniano tu już pierwszy, z roku 1833, w języku niemieckim, z podpisem S. Fraenkla. Drugi, z datą 13 lipca 1844 i podpisem jego syna, wystawiony był w języku polskim: Zaświadczam niniejszym, że J. P. Oskar de Kolberg pracował w kantorze moim jako wolontariusz przeszło lat trzy i obok dostatecznych wiadomości w językach, korespondencji i rachunkowości, okazywał zawsze pilność i przyzwoicie prowadził się3. 1 W Szkicu autobiografii pochodzącym z roku 1889 Kolberg pisał: „W r. 1843 brat Wilhelm wyrobił mi posadę przy nowo budującej się drodze żelaznej Warsz.-Wied., gdzie w r. 1845 zostałem buchalterem […]” (rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68). Jednak w Opisie biegu życia (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64), chronologicznie znacznie bliższym dacie podjęcia pracy urzędnika, pisał, że w r. 1844 przygotowywał się jeszcze do egzaminów wyższych w zawodzie nauczyciela muzyki. Posadę buchaltera objął na pewno w marcu 1845 r., ale prawdopodobnie był zatrudniony nieco wcześniej, dlatego już w lipcu 1844 r. kompletował dokumenty i wtedy otrzymał przytoczone niżej zaświadczenie z firmy Fraenkla. 2 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia…, k. 64 i 66. 3 Rkp. nieznanego autora, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 41, bez daty, z podpisem „A. Fraenkel” i pieczątką „SA Fraenkel Varsovie”. 74 �To świadectwo firmy S.A. Fraenkel w Warszawie jest więc dziesięć lat późniejsze niż fakty, których dotyczy i podaje okres pracy, a nie jej daty. Autorzy biografii Kolberga czasem pisali, że zatrudniony był ponownie1 w kantorze Fraenkla w latach 1841–1844, kierując się datą przytoczonego wyżej zaświadczenia, które jest jednak tylko powtórzeniem wcześniejszego niemieckiego oryginału. Wystawione zostało, gdy Kolberg starał się o posadę w księgowości i potrzebne mu było potwierdzenie przygotowania zawodowego do stanowiska, na jakie aplikował. Jak sam podaje w jednym z zachowanych brulionów Opisu biegu życia, nie miał świadectwa uczestnictwa w kursach Akademii Handlowej w Berlinie i potwierdzenia ukończenia ich. W Opisie biegu życia przeznaczonym dla Zarządu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej pominął wykształcenie muzyczne, wspomniał tylko o nauczaniu muzyki w domach prywatnych i przystąpieniu do egzaminu na nauczyciela w tym zawodzie. Pismo z 19 lutego/3 marca 1845 r., potwierdzające powołanie Kolberga na posadę księgowego, skierowane jest do „pana Oskara Kolberga, p.o. buchaltera przy Eksploatacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej”2, zatem pracę jako „pełniący obowiązki” podjął już wcześniej, prawdopodobnie w drugiej połowie 1844 r. Posada ta zapewniała stabilizację finansową i większe dochody niż uczenie gry na fortepianie, ale w znacznie mniejszym stopniu mógł odtąd dysponować swoim czasem. W uzyskaniu stałej pracy pomógł Oskarowi starszy brat, który już w roku 1844 został członkiem zarządu budowy kolei warszawsko-wiedeńskiej, a później jej dyrekcji. Wilhelm, jeszcze jako referent techniczny w Wydziale Komunikacji Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, odbył w latach 1841–1844 podróże do Austrii, Włoch, Prus, Belgii i Holandii, dla zdobycia wiedzy i doświadczenia w zakresie budowy i organizacji pracy kolei żelaznych. Wiadomości uzyskane w czasie pobytu w tych krajach zebrał w artykule pt. Drogi żelazne w Europie 3, zamieszczonym 1 Informację o ponownej pracy w banku po powrocie Kolberga do Warszawy podaje m.in. R. Zawiliński w artykule Pamięci Kolberga w setną rocznicę jego urodzin, „Czas” 1914, nr 54, a za nim następni biografowie. Zawiliński korzystał z dokumentów pozostawionych przez Kolberga, przechowywanych w Sekcji Etnograficznej Akademii Umiejętności, ale opierał się na dacie zaświadczenia wystawionego przez bank Fraenkla w 1844 r., a nie na znajdującym się w tym samym zbiorze dokumencie wcześniejszym. 2 Rkp. nieznanego autora, podpisany przez E. Gerstfeldta, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 43. 3 Wilhelm Kolberg Drogi żelazne w Europie, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 56–96, 257–300 i 487–536, 1844, T. 1, s. 322–338, odbitka: Warszawa 1844. 75 �w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1843–1844. Ta obszerna publikacja przedstawia istotne problemy techniczne i ekonomiczne związane z projektowaniem, budową i przyszłą eksploatacją kolei, od wyboru szerokości torów w różnych krajach do kosztów utrzymania tego nowego środka transportu ludzi i towarów oraz możliwości zwrotu kapitału włożonego w jego budowę. Po podjęciu pracy Kolberg przeprowadził się. W Książeczce legitymacyjnej1 w roku 1845 wpisano, że zamieszkał w budynku dworca przy Alejach Jerozolimskich. Dworzec Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej wzniesiono według projektu Henryka Marconiego w latach 1844–1846, po przejęciu finansowania budowy linii kolejowej przez skarb państwa w r. 1843. Pierwszy odcinek kolei z Warszawy do Grodziska otworzony został w czerwcu 1845 r., jesienią tego roku przedłużono linię do Skierniewic i zbudowano odgałęzienie do Łowicza, a w kwietniu roku 1848 kolej dotarła do stacji Granica, powstałej na gruntach wsi Maczki, przy granicy z Austrią2. Odtąd Warszawa miała bezpośrednie połączenie z Wiedniem. Zatrudnienie w Zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej dawało Oskarowi Kolbergowi stałą płacę. Praca ta stwarzała też Kolbergowi pewne nowe możliwości – ułatwiała podróż do miejscowości leżących na trasie kolei, prawdopodobnie także wymagała służbowych wyjazdów najpierw na miejsce budowy, a później do czynnych już stacji. Mógł wtedy spotykać pochodzących z sąsiednich wsi robotników zatrudnionych przy budowie kolejnych odcinków torów lub pracujących przy ich utrzymaniu i wykorzystać te kontakty do notowania pieśni i melodii. Mimo podjęcia etatowej pracy Kolberg nie zaprzestał publikowania swych kompozycji. Właśnie w latach 1845–1848 ukazało się drukiem dziewięć osobnych pozycji liczących najczęściej po kilka utworów, np. w Mazourkas pour le piano-forte wydanych w 1847 r. było ich dziesięć, tak samo w każdym z dwu zeszytów Kujawiaków w stylu gminnym wydanych w roku 1845. Kolberg był jednym z pierwszych kompozytorów zainteresowanych kujawiakami, które stały się jego ulubioną formą muzyczną. Etnomuzykolog Marian Sobieski (1908–1967) po ponad stu latach o tych utworach Kolberga pisał we wstępie do pierwszego tomu jego Dzieł wszystkich: Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 6. Zob. P.P. Pawlicki Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska w 50-letnim okresie swego istnienia od r. 1845 do 1895, Warszawa 1897, reprint: Szczecin 2012, s. 33–35. 1 2 76 �Właściwa wartość sztuki kompozytorskiej Kolberga, późniejszego folklorysty, ujawnia się za to w całej pełni w stylu jego utworów związanych z muzyką ludową. Szczególnie cenną rolę odgrywają te utwory, w których Kolberg przenosi właściwości tańców ludowych na formy tanecznej muzyki użytkowej. Najwyższy i najbardziej czysty poziom osiągają jego kujawiaki, będące czymś wyjątkowym w ówczesnej literaturze muzycznej tego typu1. Ludwik Bielawski w encyklopedycznej biografii Kolberga także stwierdza, że wśród jego kompozycji wyróżniają się kujawiaki, i dodaje: To właśnie Kolberg wyraźnie wyodrębnił formę kujawiaka w pol[skiej] muzyce komponowanej na wzorach muzyki ludowej; u Chopina kujawiaki były jeszcze odmianą mazurków2. Ilość zachowanych w archiwum Kolberga zapisów terenowych melodii tanecznych z Kujaw, pochodzących z badań prowadzonych w latach 1860 i 1865, ich kilkakrotne edytorskie opracowanie i ponawiane próby wydania3 pozwalają stwierdzić, że zafascynowany był ludowymi wersjami tego tańca, komponowanymi i wykonywanymi przez wiejskich skrzypków. Trzeciemu zeszytowi Kujawiaków Józef Sikorski poświęcił znaczną część artykułu Muzyka taneczna, zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” na początku roku 1846. Recenzent, zaprzyjaźniony z Kolbergiem, ale wymagający, nie oszczędzał autorowi krytycznych uwag. Analizę zakończył oceną: W ogóle mówiąc, za kilka błędów jest wiele piękności, rozmaitości ile można, zważając na trudność wynalezienia zwrotów melodyjnych, w których by było znać ducha wieśniaczego, który wszędzie prawie serdecznie do nas przemawia4. Rok później Sikorski na łamach „Biblioteki Warszawskiej” zrecenzował Fantaisie sur un thème polonais, a recenzję tego utworu – jego zdaniem M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XLIV. 2 L. Bielawski Kolberg Henryk Oskar, w: Encyklopedia muzyczna PWM, pod red. E. Dziębowskiej, T. KLŁ Kraków 1997, s. 150. 3 Zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 4 J.S. [J. Sikorski] Muzyka taneczna, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 186; przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 715. 1 77 �niezbyt udanego — zakończył krótką uwagą o świeżo wydanych przez Kolberga mazurach: […] dziesięć mazurów tegoż autora, nie do tańca przeznaczonych, o których powiedziawszy, że są prawie wszystkie wyborne, dodamy tylko, że duch kujawiaków bardzo silnie w nich się przebija. Ściśle rzecz biorąc mamy prawo żądać w mazurach siły i wdzięku skocznego, w kujawiakach rubaszności i prostoty. Jednak przeważny przykład Szopena mieszającego dwa te rodzaje, tak zresztą blisko spowinowacone z sobą, wiele usprawiedliwia1. Określenie mazurów jako wybornych na pewno przyniosło Kolbergowi satysfakcję. Dobrze ocenione przez recenzenta kujawiaki Kolberga podobały się także współczesnym mu słuchaczom. Paulina Wilkońska (1815–1875), wspominając spotkanie jesienią 1847 r. u Seweryny Pruszakowej, pisała: Potem nastąpiła muzyka. Słuchaliśmy gry dźwięcznej na fortepianie, niezrównanej lekkości, wycieniowania i czucia, tyle zasłużonego Oskara Kolberga. I ożywiały nas jego kujawiaki ochocze, z cechą wybitnie swojską 2. Paulina i August Wilkońscy zamieszkali w Warszawie w roku 1842 i bardzo szybko w ich salonie zaczęli gromadzić się ludzie pióra oraz artyści. W swych Wspomnieniach… wśród warszawskich literatów i dziennikarzy odwiedzających ich dom w latach 1842–1848 Wilkońska wymienia Oskara Kolberga: […] któremu w czasie jego pierwszej wizyty kilkadziesiąt piosenek ludu poznańskiego zaśpiewać musiałam, a gorliwy badacz i rozmiłowany na tej niwie polskiej pracownik spisywał je zaraz3. Przez cały czas pobytu Wilkońskich w Warszawie Kolberg należał do ich stałych gości. Często bywał też u Seweryny Pruszakowej (1816–1905), pisarki, publicystki i tłumaczki, wymienionej też w przytaczanych tu wspomnieniach J.S. [J. Sikorski] Kompozycje na fortepian, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 401–402, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 718. 2 P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, opracowała Z. Lewinówna, pod red. J. W. Gomulickiego, Warszawa 1959, s. 132. 3 Tamże, s. 176. 1 78 �Pauliny Wilkońskiej. Pruszakowa po separacji z mężem Tomaszem przeprowadziła się do Warszawy i prowadziła salon literacki od jesieni 1847 r. aż do roku 1863, kiedy musiała emigrować. Julian Bartoszewicz (1821–1870), historyk i historyk literatury, wówczas nauczyciel gimnazjalny, później kustosz biblioteki Szkoły Głównej, pisał1, że Kolberga poznał w roku 1847 właśnie u Seweryny Pruszakowej, do której wprowadzili go Wilkońscy, a spotykał go także u Wójcickich. W tych kręgach bywała również Narcyza Żmichowska (1819–1876), poetka i pisarka, zaangażowana w działalność polityczną. Kolberga poznała prawdopodobnie jeszcze przed końcem roku 1849 u Anny Skimborowiczowej, żony Hipolita, czynnej działaczki konspiracji niepodległościowej, albo u Seweryny Pruszakowej. Jedno ze spotkań z nim opisała w znacznie późniejszym liście: Pamiętam jak raz poczciwy p. Oskar Kolberg przez całą godzinę tłomaczył mi, że muzyka jest sztuką piękną, działającą na uczucie, że jest smutna i wesoła, i poważna, a ja, niegodziwa, nic mu za to wdzięczną nie byłam2. Żmichowska, która należała do organizatorów tzw. spisku rzemieślników warszawskich, została aresztowana w październiku 1849 r. i do lutego 1852 r. była więziona w Lublinie, potem aż do lata roku 1855 nie wolno jej było opuszczać tego miasta. List jest znacznie późniejszy, z roku 1866, i rozmowa z Kolbergiem, którą Żmichowska w nim wspominała, mogła odbyć się już po jej powrocie do Warszawy, po roku 1855, niewątpliwie jednak spotykała go wcześniej u wspólnych znajomych. Fortepian rozbrzmiewał też w mieszkaniu Kolberga. Bywał wtedy u niego Maurycy Karasowski (1823–1892), pisarz muzyczny i krytyk, wiolonczelista, kompozytor. Wiele lat później, w r. 1885, gdy mieszkał już w Dreźnie, wspominał spotkania u Kolberga w okresie, gdy ten pracował w Dyrekcji Kolei Żelaznej: Widzę cię, jak siedzisz w swoim pokoju na dworcu kolei w[arszawsko]-w[iedeńskiej] przy fortepianie, wygrywając fugi Bacha, melodie ludowe, krakowiaki, mazury, swoje kompozycje…3 J. Bartoszewicz Z notatnika pamiętniczego, „Przegląd Historyczny” 1912, T. 14, z. 3, s. 391. List N. Żmichowskiej do I. Zbiegniewskiej z 18 VI 1866 r., w: N. Żmichowska Listy, T. III: Miodogórze, do druku przygotowała i komentarzem opatrzyła M. Romankówna, Wrocław 1967, s. 9. 3 List M. Karasowskiego z 15 IV 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 242. 1 2 79 �W roku 1845, prawdopodobnie u Józefa Sikorskiego, poznał Kolberg Stanisława Moniuszkę. Kompozytor przyjechał w lipcu do Warszawy w związku z przygotowaniami do wystawienia w operze jego Loterii. Już wcześniej korespondował z Sikorskim, który po wydaniu pierwszego zeszytu Śpiewnika domowego opublikował w „Bibliotece Warszawskiej” jego recenzję, bardzo pochlebną dla autora. Wracając do Wilna, Moniuszko zabrał egzemplarze wydanych przez Kolberga w Poznaniu Pieśni ludu polskiego i w listopadzie 1846 r. pisał do Sikorskiego: Uśmiałem się serdecznie ze sceny z poczciwym Oskarem, któregoś tak żywo przedstawił. Nie zawiódł się na mnie — mam dla niego cokolwiek pieniędzy, ale to nie z prenumeraty, a za gotowe już poszyty pieśni ludu1. W latach następnych Moniuszko w listach do Sikorskiego przekazywał następne podobne informacje dla Kolberga lub pytał o niego i o innych muzyków warszawskich. M.in. w sierpniu 1856 r. pisał: „Kolberga pozdrawiaj ode mnie częściej, niżeli piszę do Ciebie”2. Spotkali się ponownie dopiero w r. 1857. Około roku 1847 lub na początku 1848 Kolberg zainteresował się wydaną dwadzieścia lat wcześniej sielanką F.L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy3. Uznał, że opisany tam zwyczaj kujawski może być kanwą libretta „opery sielskiej”, która ostatecznie otrzymała tytuł Król pasterzy. Libretto według fabuły sielanki pisał Teofil Lenartowicz, ale nie wiadomo, czy zdążył je skończyć. W liście do Sikorskiego na temat genezy tego utworu o autorze libretta Kolberg pisał: „okoliczności spowodowały wszakże jego wyjazd za granicę”4. Te okoliczności to wzmiankowany już udział Lenartowicza w działalności spiskowej. Już w 1843 r., zagrożony aresztowaniem, razem z Romanem Zmorskim i Karolem Brzozowskim schronił się 1 S. Moniuszko Listy zebrane, przygotował do druku W. Rudziński przy współpracy M. Stokowskiej, Kraków 1969, s. 115. 2 Tamże, s. 234. 3 [F.L. Jaskólski] F.L.J. Pasterze na Bachorzy. Sielanki kujawskie, Warszawa 1827, reedycja w opracowaniu B. Burdzieja: Włocławek 2005. F. Jaskólski był podchorążym siódmego Pułku Liniowej Piechoty Wojska Polskiego, w czasie powstania, 24 stycznia 1831 r. awansował na podporucznika. Lata jego życia nie są znane. Te informacje o Jaskólskim podaje B. Burdziej w przedmowie do opracowanej przez siebie edycji sielanki Pasterze na Bachorzy. 4 Niedatowany brulion listu do Józefa Sikorskiego, prawdopodobnie z roku 1859, z okresu poprzedzającego premierę Króla pasterzy, Korespondencja … cz. III (DWOK T. 66), s. 682. 80 �w Poznaniu. Rok później, gdy okazało się, że policja nie uzyskała dowodów przeciwko niemu, wrócił do Warszawy, gdzie jego twórczość poetycka, zwłaszcza liryki często drukowane w czasopismach, zdobywała coraz większą popularność. Podobnie jak Kolberg był zaprzyjaźniony z Wilkońskimi i współredagował z nimi „Dzwon Literacki” w 1847 r. Ponownie zagrożony aresztowaniem, wyjechał do Krakowa w roku 1848 i po wędrówkach przez Drezno, Poznań i Paryż osiadł ostatecznie we Włoszech. Wspomniano tu już o aresztowaniu Narcyzy Żmichowskiej i emigracji Romana Zmorskiego. Aresztowania i wyroki sądowe dotknęły także inne osoby, z którymi Kolberg był zaprzyjaźniony. Anna Skimborowiczowa za działalność spiskową została w 1848 r. skazana na zesłanie do Rosji, a jej mąż na dwa miesiące twierdzy w Zamościu i wysiedlenie z Królestwa za tolerowanie działalności żony i udzielanie mieszkania spiskowcom. Po powrocie do Warszawy w 1852 r. Skimborowiczowie nadal prowadzili swój salon literacki, u nich kilka lat później Kolberg poznał Bibiannę Moraczewską (1811–1887). Poznańska działaczka polityczna i oświatowa, siostra Jędrzeja, powstańca listopadowego, historyka, w 1856 r. przyjechała na parę tygodni do Warszawy. Później, w czasie badań terenowych Kolberga w Wielkopolsce, pomagała mu gromadzić materiały etnograficzne z tego regionu i pośredniczyła w przekazywaniu prenumeratorom kolejnych tomów Poznańskiego. Po pierwszym spotkaniu scharakteryzowała go w dzienniku z właściwym sobie zwyczajem bezpośredniego wyrażania spostrzeżeń i wrażeń: Oskar Kolberg, zbieracz pieśni i muzyki, 40-letni kawaler na wydaniu, chudy, z fizjognomią czysto niemiecką, był bardzo dla nas uprzejmy. Ostatniego wieczoru przed moim odjazdem grał piosnki wielkopolskie, które łączył zręcznie, improwizując. Grał to, jak mówił, dla mnie. Muzyka chleba mu nie daje i jest urzędnikiem przy kolei żelaznej1. Znajomość z Kolbergiem bardzo się przydała Moraczewskiej i jej przyjaciółce, Tekli Dobrzyńskiej, w dniu wyjazdu z Warszawy. W dzienniku zanotowała: Dość liczne grono osób odprowadziło nas na kolej, a bez tego bodaj byśmy nie wyjechały. Prawda, że jechało jakie 600 osób, ale też się ani z rzeczami do wagi, 1 Dziennik Bibianny Moraczewskiej, wydany przez wnuczkę dr Dobrzyńską-Rybicką, Poznań 1911, s. 46. 81 �ani z wizowaniem paszportów, ani do pojazdu prawie docisnąć się nie było można. Znajome i znajomi nasi zajęli się tym wszystkim, a gdyby nie zbieracz pieśni Kolberg, urzędnik kolei, byłybyśmy pozostały. Za jego wpływem założono nowy wagon, tak nareszcie, spocone i zmęczone tymi wszystkimi zachodami, ruszyłyśmy z Teklą, aby zatrzymać się w Częstochowie1. We wrześniu 1848 r. w wyniku prowokacji aresztowany został August Wilkoński. Osądzony dopiero w listopadzie roku następnego, skazany został na rok twierdzy i przewieziony do Zamościa, dokąd pojechała za nim żona. W listopadzie 1850 r. Wilkońscy wrócili do Warszawy, ale w maju następnego roku zostali wysiedleni z Królestwa do Prus, których oboje byli formalnie obywatelami. Zatrzymali się wtedy u siostry Pauliny, Anieli Radońskiej, w Siekierkach. August Wilkoński już w powstaniu listopadowym odniósł poważne, niewyleczone do końca obrażenia, a schorowany po ponad roku spędzonym w cytadeli warszawskiej i kolejnym w twierdzy w Zamościu zmarł w lutym w 1852 r. Paulina Wilkońska jeszcze przed przymusowym wyjazdem z Warszawy, zabiegając o uwolnienie męża, ciężko się rozchorowała. We wspomnieniach spisanych po blisko dwudziestu latach odnotowała, że gdy zaczęła wracać do zdrowia i mogła przyjmować przyjaciół, jedną z pierwszych przybyłych osób był „poczciwy Oskar Kolberg”. Później, gdy już musiała opuścić Warszawę i wyjechać do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, korespondowała z Kolbergiem i spotykała się z nim w Poznaniu i w Warszawie, którą udało się jej odwiedzić w roku 1855. Siekierki w powiecie średzkim, należące do Anieli i Hipolita Radońskich, gdzie Paulina Wilkońska często bywała, stanowiły kilkanaście lat później jeden z ważniejszych punktów badań terenowych Kolberga w Poznańskiem. Bardzo skąpa dokumentacja zachowana z tego okresu działalności Kolberga nie pozwala odtworzyć wszystkich nazwisk jego przyjaciół i znajomych w latach międzypowstaniowych. Świadectwem czynnego udziału w życiu umysłowym i artystycznym Warszawy, a zwłaszcza muzycznym, są artykuły publikowane przez niego nieco później w prasie oraz dokumentacja na temat współczesnych mu muzyków polskich opracowana dla Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda. Na pewno związany był z kręgiem autorów i sympatyków gromadzących się w redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. Tam właśnie mógł poznać Ludwika Zejsznera (1807–1871), z którym spotykał się później w Krakowie. Zejszner, geolog, w czasie badań 1 Tamże, s. 48. 82 �Tatr poświęcił też czas na zapisanie tekstów pieśni góralskich i na obserwację życia Górali. W roku 1844 na łamach „Biblioteki Warszawskiej” zamieścił obszerny artykuł Rzut oka na Podhalan1. Również w latach następnych, gdy ponownie zamieszkał w Krakowie, nadsyłał do tego miesięcznika artykuły poświecone geografii oraz ludności Podhala i Spiszu. Zejszner gromadził też pieśni nieludowe i z jego bogatych zbiorów korzystał Kolberg później, przygotowując do druku Krakowskie. Drugim wydawnictwem obok „Biblioteki Warszawskiej”, w którym Kolberg wówczas zamieszczał swe prace, był „Dzwon Literacki”, nieregularnie wydawany pod redakcją najpierw Augusta Wilkońskiego, później K.W. Wójcickiego. W almanachu tym ukazały się w roku 1846 dwa folklorystyczne artykuły Kolberga. Pierwszy opublikowany został niewielki zbiorek pt. O pieś­niach litewskich2. Zawierał on 15 litewskich tekstów z melodiami i z przekładami na język polski, melodiom wokalnym towarzyszył akompaniament fortepianowy, a wszystkie pieśni miały noty lokalizacyjne. Tłumaczenia dokonali dwaj literaci – jak pisze Kolberg – „znani w przedmiotach litewskich i żmudzkich”: Franciszek Zatorski i Kajetan Niezabitowski. Dla trzech pieśni podał Kolberg źródła: publikacje F. Zatorskiego z 1843 r. i K. Brzozowskiego z 1844 r.3 Pozostałe pochodziły z własnych zapisów Kolberga, być może ich wykonawcami byli wymienieni przez niego tłumacze. Zamieszczony w następnym tomie „Dzwonu Literackiego” zbiorek pieśni słowackich i czeskich4 ma odmienne źródło. Utwory te zostały pozyskane też w Warszawie, podobnie jak pieśni litewskie, ale wykonawcami byli na pewno przedstawiciele ludu. Zbiór jest również niewielki – zawiera 21 pieśni i jedną melodię bez tekstu. Pieśni są przygotowane do wykonania L. Zejszner Rzut oka na Podhalan, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 113–149; artykuł ten był później wstępem do wydanego przez niego zbioru Pieśni ludu Podhalan, czyli Górali tatrowych polskich, Warszawa 1845. 2 O. Kolberg O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1-2, s. 93–107 i wkładka nutowa: Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył …, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 350–372. 3 Zbiór F. Zatorskiego Witold nad Worsklą wydany był w Warszawie w 1844 r. Zatorski zamieścił tam swoje przekłady pieśni ze zbioru L.J. Rhesy (Berlin 1843). K.M. Brzozowski wydał w Poznaniu w roku 1844 Pieśni ludu nadniemeńskiego z okolic Aleksoty. 4 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i wkładka nutowa, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373– 401. Pieśni te opublikowano także w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy, Słowacja (DWOK T. 59/II), s. 49–75, nr 89–110. 1 83 �na głos z towarzyszeniem fortepianu, a tekstom nie towarzyszą tłumaczenia na język polski. Każda pieśń ma notę lokalizacyjną, odtworzoną zapewne na podstawie informacji wykonawcy. We wstępie Kolberg pisał: Tak nazwani druciarze, pochodzący z tego narodu, po większej części Górale, a wędrujący zimą po krajach słowiańskich i niemieckich dla zarobku, z wiosną zaś wracający pod rodzinną strzechę, odśpiewali mi tu w Warszawie kilkanaście poniżej umieszczonych pieśni1. Sezonowi rzemieślnicy słowaccy, zajmujący się drutowaniem pękniętych naczyń kamionkowych, byli zapewne stałą cząstką zimowego pejzażu Warszawy. Malował ich Antoni Kolberg i obraz ten był prezentowany w 1841 r. na wystawie w ratuszu warszawskim2. Z innego źródła pochodziła ostatnia spośród zamieszczonych w tym artykule melodii, usłyszał ją Kolberg – jak pisze – „[...] w przejeździe z Krolodworu do Podiebradu. Śpiewała ją jakaś baba tonem żałosnym i przeciągłym, słów nie pomnę”3. Miejscowości te wymienia Kolberg także w przytaczanym tu wcześniej liście do redakcji „Světozora”, wspominając swą podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni w roku 1829, ale czy już wtedy zainteresowało go wykonanie ludowej melodii czeskiej, nie wiadomo. Przed opracowaniem do druku pieśni słowackich i czeskich był w Pradze jeszcze raz w roku 1841, jednak brak informacji o szczegółach tej podróży. Sądzić można, że raczej wtedy, w roku 1841, a nie w 1829, zwracał uwagę na pieśni ludowe i zapamiętał lub zapisał czeską melodię, którą pięć lat później opublikował razem z innymi zanotowanymi w Warszawie. Spośród drukowanych przez Kolberga w tym okresie melodii ludowych jest to jedna z niewielu pozbawionych akompaniamentu fortepianu. Wśród pieśni słowackich wydanych w tym niewielkim zbiorku znajduje się interesujący dla polskich folklorystów wariant melodii i tekstu towarzyszących zabawie znanej u nas jako „Kaszubskie nuty” lub „Alfabet O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie…, s. 272, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–374. 2 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 8, obraz Słowaki zaginął. W roku 1845 wystawiony był obraz Druciarz, nadesłany przez malarza z Rzymu, również zaginiony (zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 9), nie wiadomo jednak, czy przedstawiał też scenę rodzajową z Warszawy, tak jak wymieniony poprzednio. 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie…, s. 284, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 401. 1 84 �kaszubski”. Słowacki tekst „To je kratké, to je dluhé, to stolica rézacy” z lokalizacją „od Trenczyna i Hradisz[cz]a”, zapisany przez Kolberga w 1847 r. lub krótko przedtem, jest najstarszą opublikowaną wersją pieśni towarzyszącej tej zabawie, drugi wariant zapisany przez niego, a pochodzący z Moraw, zachował się tylko w niedatowanym rękopisie 1. Polskie warianty z Kaszub i Podhala zostały udokumentowane dopiero na początku XX wieku, choć wiadomo, że np. na Kaszubach wykonywane były znacznie wcześniej. Rękopisy prymarne pieśni słowackich i czeskich zamieszczonych w 1846 r. w „Dzwonie Literackim” nie przetrwały w całości. W notatkach sporządzonych bezpośrednio ze słuchu zachowały się tylko dwie spośród melodii drukowanych w tym artykule, natomiast dysponujemy rękopisem dziewięciu tekstów. Mimo braku pełnej dokumentacji możemy być pewni, że wszystkie melodie zapisał Kolberg, natomiast teksty notowały dwie osoby — drugą obok Kolberga był filolog Andrzej Kucharski (1795–1862). Nie wiemy, kiedy i w jakich okolicznościach ci dwaj badacze folkloru spotkali się po raz pierwszy. Zachowane do dziś w archiwum Kolberga rękopisy Kucharskiego mogłyby wskazywać na ich bliską znajomość. Prawdopodobne jest, że spotkali się u Maciejowskich — obydwaj znali Wacława Aleksandra Maciejowskiego i dzielili z nim zainteresowanie folklorem słowiańskim. Jedynym śladem bezpośrednich ich kontaktów jest owa karta, na której Kucharski zapisał teksty trzech pieśni, a Kolberg sześciu następnych, przy czym bezspornie zapisy te wykonano w czasie wspólnego „odsłuchiwania” słowackich górali. Andrzej Kucharski był przewidziany przez władze uniwersytetu warszawskiego na wykładowcę języków słowiańskich. Aby mógł przygotować się do objęcia tej posady, otrzymał specjalne stypendium na wyjazd2 do Wiednia, Pragi, Zgorzelca, Drezna, Lublany i innych ośrodków naukowych, w których rozwijała się slawistyka lub istniały zbiory druków i rękopisów Zob. E. Millerowa Materiały czeskie i słowackie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. II: Czechy. Słowacja (DWOK T. 59/II), s. XXXII– –XXXIII, zob. tamże pieśni nr 96 i 111. Zob. też L. Bielawski i A. Mioduchowska Kaszuby cz. III, Pieśni powszechne i zawodowe, w serii „Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały”, T. 2, Warszawa 1998, s. 180–181. 2 Zachowała się kopia instrukcji, którą otrzymał Kucharski przed wyjazdem, ułożył ją prawdopodobnie S.B. Linde, zob. Instrukcja dla kandydata do słowiańskich dialektów, w: T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografii pisarzów polskich zebrał [...], T. II, Warszawa 1904, s. 219–221. 1 85 �interesujące badaczy z tej dziedziny. W latach 1825–1830 odbył podróż po krajach słowiańskich, w czasie której miał nauczyć się języków, poznać miejscowych uczonych i nawiązać z nimi współpracę, dokonać zakupu potrzebnych książek i rękopisów oraz zebrać materiały dotyczące dialektów i kultury ludowej odwiedzanych krajów1. Wrócił do Warszawy w roku 1830, krótko przed wybuchem powstania, w grudniu otrzymał nominację na stanowisko zastępcy profesora „dialektów słowiańskich”, ale nie zdążył już podjąć pracy na uniwersytecie zamkniętym po upadku powstania. Później musiał przyjąć posadę nauczyciela gimnazjum. Na podstawie zebranych materiałów opublikował w prasie warszawskiej tylko kilka artykułów, ale dorobku z pięcioletnich badań nie zdołał zdyskontować w poważnych i samodzielnych publikacjach naukowych2, czym zawiódł i uczonych polskich, i współpracujących z nim w czasie podróży naukowców z innych krajów słowiańskich. Znane obecnie zapisy folkloru zgromadzone przez Kucharskiego w latach 1825–1830 na Łużycach i Słowacji, w Czechach oraz krajach południowo-słowiańskich, a także w Polsce, m.in. w Kaliskiem, znajdują się w archiwum rękopiśmiennym Kolberga. Prawdopodobnie nie jest to całość pierwotnych zbiorów folklorystycznych tego badacza3. Nie wiadomo też, kiedy i jaką drogą Kolberg otrzymał zapisy Kucharskiego przechowywane 1 Zapisy folklorystyczne A. Kucharskiego pochodzące z tej podróży i odnalezione w zbiorach Kolberga zostały wydane w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych (DWOK T. 59, cz. I–III). O badaniach Kucharskiego w Czechach i Słowacji zob. E. Millerowa Materiały czeskie i słowackie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. II: Czechy. Słowacja, (DWOK T. 59/II), s. XXXVIII–LIII, na Łużycach zob. A Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/I), s. XII–XXIV, w Słowenii i Chorwacji zob. E. Millerowa Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa (DWOK T. 59/III), s. LIX–LXV. 2 Poza korespondencjami z podróży informującymi o przebiegu podejmowanych badań i kilkoma artykułami o przekładach Pisma Świętego wydał jedynie pracę Najdawniejsze pomniki prawodawstw słowiańskich (Warszawa 1838), opracowaną na podstawie materiałów W.A. Maciejowskiego, bardzo nisko ocenioną przez recenzentów. Ludów pozaeuropejskich dotyczy artykuł A. Kucharskiego: Etnografia Turków i ich pobratymców, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 548–561, oparty na pracy H. Berghausa, zob. Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 129. 3 W tekach Kolberga nie ma prawdopodobnie całości notatek folklorystycznych i dialektologicznych Kucharskiego dotyczących Łużyc, zob. A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/I), s. XX. 86 �do dziś w jego zbiorach. Dostał je lub pożyczył zapewne dopiero po roku 18621. Druk kolejnego artykułu Kolberga pt. Pieśni ludu weselne2 rozpoczął się w „Bibliotece Warszawskiej” w kwietniu 1847 r. i z przerwami trwał do jesieni 1849 r. Nie jest to tylko antologia pieśni weselnych, jak sugerowałby tytuł – zamieścił tam Kolberg także oracje i melodie instrumentalne oraz krótkie informacje o przebiegu obrzędu. Sam w roku 1885 wspominał ten okres badań następująco: Więc już około r. 1840, czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. Wkrótce dostrzegliśmy ścisłą tych utworów z obrzędami, zwyczajami i całym bytem ludu łączność. Wzgląd ten nakazywał nam przy spisywaniu pieśni i ich melodii notować także i ich akcesoria (wedle ówczesnych naszych pojęć), tj. uwydatniać całą sytuacje, która je zrodziła lub do działania powoływała3. Ponad połowa materiałów Kolberga drukowanych przez blisko trzy lata w „Bibliotece Warszawskiej” ukazuje folklor związany z obrzędami weselnymi w zaborze rosyjskim, w regionach, w których sam prowadził dotychczas badania. Spośród jedenastu opisów wesel sześć pierwszych opiera się na wynikach jego własnych badań terenowych w powiecie opoczyńskim, na Mazowszu i w Kaliskiem. Dwa następne przedstawiają przebieg wesela na Kurpiach i w powiecie łukowskim, czyli też w zaborze rosyjskim, ale opracowane są na podstawie literatury, trzy pozostałe zawierają opisy z Małopolski i zostały przygotowane na podstawie publikacji innych autorów. Ostatnia część Pieśni ludu weselnych w czwartym tomie „Biblioteki Warszawskiej” z roku 1849 kończy się notą zapowiadającą ciąg dalszy, jednak następnych opisów wesel nie drukowano. Kolberg nie miał jeszcze 1 Józefa Kucharska po śmierci męża w 1862 r. wyszła ponownie za mąż za Władysława Wierzbowskiego (1825–1876), inżyniera pracującego w dyrekcji kolei żelaznej, zaprzyjaźnionego z Kolbergiem. Być może za jego pośrednictwem Kolberg otrzymał część zapisów Kucharskiego przed sprzedaniem przez jego spadkobierców księgozbioru i archiwaliów bibliotece uniwersytetu w Odessie. 2 O. Kolberg Pieśni ludu weselne. Z muzyką, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188– 206 oraz 649–661, T. 3, s. 582–595, T. 4, s. 625–639, 1848, T. 3, s. 615–632, 1849, T. 1, s. 605–623 i T. 4, s. 383–403; w latach 1847–1848 do każdego odcinka artykułu dołączone były wkładki nutowe. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–674. 3 O. Kolberg Mazowsze, cz. I (DWOK T. 24), s. X. 87 �materiałów, aby przedstawić pieśni i melodie instrumentalne towarzyszące obrzędowi w całej Polsce. Praktycznie poza Królestwem znał tylko Poznań oraz Kraków, Mogilany i Modlnicę, które odwiedził zaproszony przez Konopkę. Aby przedstawić pieśni towarzyszące ludowym weselom w innych regionach, musiałby sięgać do literatury, gdzie jednak zapisy nutowe były bardzo rzadkie1. Dlatego zapewne zrezygnował z kontynuowania tej publikacji. Wszystkie melodie wokalne i instrumentalne zamieszczone w Pieśniach ludu weselnych mają dołączony akompaniament fortepianowy autorstwa Kolberga. Takie opracowanie melodii sugerowałoby, że Pieśni ludu weselne są przeznaczone do domowego muzykowania, podobnie jak pieśni wydane w Poznaniu u Żupańskiego w latach 1842–1845. Jednak w przeciwieństwie do edytorskiej formy tamtej publikacji, nuty zamieszczone w „Bibliotece Warszawskiej”, a także w „Dzwonie Literackim” nie były dostosowane do potrzeb śpiewaków amatorów. Wydrukowano je na wiotkim papierze i oddzielono od tekstów jako osobne wkładki, a melodie pieśni weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” dla oszczędzenia miejsca zamieszczono in continuo. We wstępie Kolberg pisał, że obrzędy weselne były już wielokrotnie przedmiotem zainteresowania zbieraczy folkloru, ale dotychczas pieśni im towarzyszące drukowano bez zapisów nutowych. W tej publikacji zawierającej 309 pieśni znalazło się 86 melodii, prawie wszystkie w materiałach z jego własnych badań2. Jest ich więc znacznie mniej niż tekstów, między innymi dlatego, że w trakcie wesela ta sama melodia wykonywana jest wielokrotnie w różnych sytuacjach i służy różnym tekstom, co Kolberg wskazywał odsyłaczami, nie powtarzając zapisu nutowego. Część tekstów zapisana była jednak bez właściwej dla nich melodii. Zauważyć można, że i tym razem zaprezentował wprawdzie muzykę ludową, jej zróżnicowanie 1 Np. całkowicie pozbawiony był zapisów nutowych obszerny i szczegółowy artykuł Porządek obrzędu weselnego w Wielkim Księstwie Poznańskim opracowany przez J.J. Lipińskiego, wydawcę pieśni wielkopolskich, zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1842, T. II, s. 285–308. 2 Osiemdziesiąt melodii zamieścił Kolberg w opisach wesel I-VI opracowanych na podstawie własnych badań, sześć włączył z własnych zapisów do wesela Kurpiów (nr VII), przytoczonego za materiałami opublikowanymi przez K.W. Wójcickiego. W przedruku w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I) dołączono jeszcze siedem weselnych melodii wokalnych i instrumentalnych pochodzących z rękopisów, gdzie były opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu, są to w przedruku melodie nr 395, 397–399, 481, 490 i 491. 88 �i znaczenie w obrzędzie, ale w równej albo nawet w większej mierze przedstawił teksty i starał się ukazać ich tożsamość, podobieństwo lub całkowitą odmienność w określonych momentach wesela w różnych regionach. Wielokrotnie więc zamieścił warianty tekstów bliskie sobie, ale pochodzące z różnych okolic. Opis obrzędu zwykle ograniczył Kolberg do krótkich informacji o sytuacji, w której są wykonywane przytoczone pieśni, i o tym, kto z uczestników lub „urzędników weselnych” je śpiewa. Choć kilkakrotnie opisy są bardziej rozbudowane, nigdy informacje te nie są tak szczegółowe, jak w drukowanych później monografiach regionalnych. Mimo tej lakoniczności pozwalają one zauważyć i podobieństwa, i różnice między przebiegiem wesela w różnych regionach. Noty lokalizacyjne są uogólnione i wskazują dosyć rozległe okolice, nie pojedyncze miejscowości. Pieśni weselne pochodzące z własnych badań, zamieszczone w pierwszych sześciu opisach, przedrukował1 Kolberg później w monografiach regionalnych Radomskie, Łęczyckie, Kaliskie i Mazowsze. Wydawał je dopiero w latach 1885–1890 i z powodu dużego dystansu między czasem pozyskania pieśni a rokiem ich druku w monografiach opatrywał te opisy wesel w Ludzie datami rocznymi wskazującymi, kiedy zapisał melodie i teksty. W tomach Ludu i Obrazów etnograficznych opisy wesel opatrzone są odsyłaczami do pierwodruków w „Bibliotece Warszawskiej”, a niektóre także przypisami informującymi, że w obecnej wersji materiały te zostały uzupełnione, poszerzone lub poprawione. Zabiegi te polegały przede wszystkim na usunięciu akompaniamentu oraz uzupełnieniu o pieśni i melodie instrumentalne pominięte w pierwodruku lub później pozyskane, rozbudowane też zostały opisy przebiegu obrzędu, ponadto przedruki w monografiach mają dokładniejsze noty lokalizacyjne2. W tych nowych redakcjach melodia wokalna jest zwykle taka sama – sporadycznie Kolberg korygował metrum i bardzo rzadko poprawiał zapis nutowy3. Porównanie Wszystkie pieśni i melodie zamieszczone przez Kolberga ponownie w monografiach są zestawione w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II) w wykazie na s. 280–305. 2 Np. dla „Wesela I” w pierwodruku w nocie wymieniony jest powiat opoczyński, a następnie nazwy 11 wsi, natomiast opis ten zamieszczony w: O. Kolberg Radomskie (DWOK T. 20, s. 165) jako „wesele VI”, ma tam notę: „od Przysuchy, Skrzynna (Rdzuchów, Skrzyńsko), 1845”. 3 Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 1 89 �tekstów w zachowanych zapisach terenowych, np. z Kaliskiego i Radomskiego z drukiem w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1848 i z późniejszymi przedrukami w monografiach w latach 1885–1890 wskazuje, że publikując je w Ludzie, przywrócił niektóre cechy wymowy gwarowej zaznaczone w zapisach wykonywanych bezpośrednio ze słuchu. Dotyczy to m.in. mazurzenia charakterystycznego dla gwar tych regionów – było ono odnotowane w rękopisach, ale nieuwzględnione w druku w latach 1847–1849. W trakcie druku Pieśni ludu weselnych Kolberg opracował jeszcze jeden, znacznie mniejszy zbiorek: Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek. Gaik. Okrężne1, drukowany w Album literackim, almanachu zredagowanym przez K.W. Wójcickiego. Zamieścił tam dwadzieścia dwie pieśni z opisami obchodów wiosennych i żniwnych wskazanych tytułem. Osiemnaście z nich ma melodie i teksty pochodzące z jego własnych zapisów, nawet jeżeli źródłem opisu była publikacja innego autora, a wszystkie melodie opatrzone są akompaniamentem fortepianowym. W części poświęconej zwyczajom związanym z okrężnym, czyli dożynkami, najpierw podał ich opis i pieśni ze zbioru K.W. Wójcickiego oraz fragmenty anonimowego artykułu z „Przyjaciela Ludu”2, potem przytoczył pieśni pochodzące z własnych zbiorów. Te ostatnie w druku mają bezpośrednie noty lokalizacyjne, a zapisane były w zaborze rosyjskim — na Mazowszu, w Radomskiem i w Kaliskiem. Ukazują one m.in. zróżnicowanie tekstów i melodii powszechnie wówczas znanej i wykonywanej pieśni z incipitem lub refrenem „Plon niesiemy, plon, jegomości w dom”, w której liczba i treść zwrotek limitowana była tylko ochotą ich twórców i wykonawców do kpin i zabawy. O tekstach tych pisze: Lud nasz, niewyczerpany w konceptach, przy lada okazji zręcznie je wtrącić umie. Niepodobna zatem schwycić wszelkich jego wyskoków, ani można pamiętać i skreślić dowcipów co chwila w inną przybranych barwę. W każdej prawie wsi są inne pieśni, tak jak inni ludzie i inne miejscowe okoliczności, dające powód do ucinków szczodrze szafowanych i nieoszczędzających ani samego pana, ani urzędników i oficjalistów jego. Kto był na wsi przy podobnych 1 O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek. Gaik. Okrężne, w: Album literackie, Warszawa 1848, s. 331–350 i wkładka nutowa. Przedruk w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 402–441. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 269–272; Mieszkańcy okolic Sandomierza i Radomia, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 25, s. 195 i 198. Cytując opis z „Przyjaciela Ludu”, Kolberg pominął zamieszczony tam tekst pieśni i zamiast niego dał własny zapis (z melodią) z Radomskiego z lokalizacją „Rdzuchów pod Przysuchą”. 90 �okolicznościach, najlepiej osądzi znaczenie tego rodzaju pieśni, którym zapewne niejedną winien chwilę prawdziwego zadowolenia1. Pieśni ludu weselne i Pieśni ludu obrzędowe potwierdzają zróżnicowanie regionalne wybranych obrzędów. Mimo opracowania na głos z towarzyszeniem fortepianu, ułatwiającego ich wykonanie amatorom śpiewu, są to zbiory prezentujące zmienność i podobieństwem określonych pieśni i ich związki z kontekstem kulturowym – weselami i dożynkami, to jest obrzędami, które obok Godów, czyli cyklu Bożego Narodzenia, były najważniejsze dla społeczności wiejskiej. Prezentowany materiał pochodził głównie z kilku regionów znajdujących się w zaborze rosyjskim, a przebieg obrzędów był podany dość skrótowo, ale istotny był sam fakt zamieszczenia aż tylu wariantów pieśni w jednej publikacji, co umożliwiało porównanie ich tekstów i miejsca w obrzędzie. Idea prezentowania wariantów była w latach 1847–1848 nowa, wcześniej wydawcy poszukiwali nieznanych do tej pory tekstów i unikali druku pieśni podobnych. Żegota Pauli we wstępie do Pieśni ludu polskiego w Galicji (1838) pisał, że porównał zapisane przez siebie teksty z drukowanymi przez Wacława Zaleskiego i „wyłączył mniej odmienne”2, Kazimierzowi W. Wójcickiemu recenzent3 wytknął druk tekstów, których warianty znajdowały się już u Zaleskiego, a Wójcicki sam o wydanych przez Jana Józefa Lipińskiego pieśniach wielkopolskich pisał, że „mało tu takich, których by już zbiory poprzedników p. Lipińskiego nie obejmowały”4. Kolberg, zapoznając się z muzyką ludową i tekstami pieśni coraz dokładniej, traktował je nie tylko jako źródło inspiracji bądź skarbiec przechowujący relikty dawnej narodowej kultury, widział w nich także przedmiot badań, interesujący i ważny dla kultury narodowej, dlatego zwracał uwagę na ich podobieństwo lub odmienność w różnych regionach. We wstępie do Pieśni ludu weselnych pisał: O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe…, s. 348, w przedruku w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 439. 2 Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego…, s. 1. 3 Anonimowa recenzja w „Tygodniku Petersburskim” 1839, nr 47, s. 268. 4 Wł. [K.W. Wójcicki], recenzja w „Bibliotece Warszawskiej” 1842, T. 3, s. 631. Na tej samej stronie do recenzji Wójcickiego dołączony został przypis Kolberga o melodiach pieśni wielko­ polskich zamieszczonych przez J.J. Lipińskiego, przedruk tego przypisu w tomie O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 578–579. 1 91 �[…] rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne z różnych, mianowicie oddalonych od siebie stron, najlepiej przez porównanie ich między sobą rozróżnić, co w nich pierwotnego, a co było napływowego z innych pieśni lub okolic, odgadnąć wzajemny wpływ, jaki na siebie wywierały, i ocenić ich wartość poetyczną będziemy w możności1. W wersji podobnej do przyjętej w Pieśniach ludu weselnych, tj. z własnym akompaniamentem, Kolberg przygotowywał do druku także inne pieśni i melodie ludowe ze swego bogatego już zasobu zapisów terenowych. Miały to być zbiory utworów wybranych według różnych kryteriów, m.in. takich jak temat tekstu czy sytuacja wykonawcza. Świadczą o tym zachowane w Kolbergowskim archiwum karty, na których zestawił np. kilka wariantów tekstowych wątku balladowego czy pieśni wojskowych 2 z melodiami opatrzonymi akompaniamentem. Zachował się także rękopis w znacznej mierze gotowy do druku, zatytułowany Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez O. Kolberg[a]3. Na czterech kartach sztywnego papieru nutowego wpisał Kolberg 72 melodie, z notami lokalizacyjnymi i nazwami tańców, bez tekstów przyśpiewek. Melodie te pochodzą z różnych regionów leżących w Królestwie, co pozwala datować rękopis na okres, w którym drukowane były Pieśni ludu weselne. Opracowanie to pozostało niedokończone, kilkanaście końcowych zapisów nutowych ma wpisany tylko szkic partii lewej ręki lub nie ma go wcale. Pieśni ludu weselne były ostatnim opublikowanym przez Kolberga zbiorem pieśni dokumentującym folklor, w którym melodie ludowe badacz opatrywał swym akompaniamentem. Wprawdzie wydał jeszcze kilkanaście lat później, w roku 1862, Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu4, ale wszystkie zawarte tam utwory są powtórzeniem melodii i tekstów zamieszczonych w Pieśniach ludu polskiego wydanych w roku 1857. Pięć lat po wydaniu tego tomu Kolberg wybrał z zamieszczonych tam pieśni osiem wątków balladowych popularnych wśród ludowych wykonawców O. Kolberg Pieśni ludu weselne, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 443. 2 Zostały one wydrukowane w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), zob. tam np. pieśni nr 607–614, 682–687, 693–694, 696–698. 3 Zbiór mazurów i obertasów gminnych opublikowany jest w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 197–268, nr 763–834. 4 Wydanie to przedrukowe zostało w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 675–700. 1 92 �i osiem melodii tanecznych z przyśpiewkami i dodał do nich akompaniament, którego w pierwodruku tych utworów z roku 1857 nie było. Partia fortepianu tym razem zasługuje na wyższą ocenę niż opracowanie dołączone do pieśni drukowanych1 w latach 1842–1845. Aleksander Pawlak, omawiając wydawane przez Kolberga zbiory pieśni z akompaniamentem fortepianu, pisze: „Najwyższy poziom wykazują Pieśni ludowe do śpiewu, ostatnia tego rodzaju publikacja Kolberga”2. Nie było to jednak wydawnictwo źródłowe, przeznaczone dla badaczy muzyki czy literatury ludowej, ale opracowanie przygotowane wyłącznie dla amatorów domowego muzykowania, mających pewne umiejętności wykonawcze. Szesnaście wybranych utworów Kolberg ułożył przemiennie, po każdej balladzie następuje melodia taneczna z przyśpiewką. Melodia wokalna wszystkich utworów jest taka sama jak w pierwodruku, pozostawione są też noty lokalizacyjne, natomiast teksty ballad nie są wiernymi przedrukami. Sądzić można, że Kolberg chciał wykonawcom zaprezentować utwory o pełnej fabule, zawierające tyle motywów danego wątku, ile było potrzebnych, aby opowieść prezentowana w balladzie stała się zrozumiała i dramatyczna. Dlatego teksty, które w pierwodruku nie zawsze są kompletne, w tym wydaniu mają nieco zmienione fragmenty lub interpolacje pochodzące z jednego lub nawet z kilku innych wariantów. Redagując teksty ballad, Kolberg zachował taką ich postać językową, jaką im nadał w pierwodruku, tj. bliską ówczesnemu językowi ogólnopolskiemu. Natomiast teksty przyśpiewek w Pieśniach ludowych do śpiewu w stosunku do drukowanych w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. wykazują różnice tylko w warstwie językowej. W edycji z 1862 r. wprowadził w nich Kolberg najbardziej wyraziste cechy fonetyczne wykonawców (mazurzenie, zanik nosowości w wygłosie itp.), które odnotował wprawdzie w czasie badań terenowych, ale w większości pominął w druku w roku 1857. Tym zabiegiem chciał może podkreślić, że teksty przyśpiewek są „nieobrobione”, autentyczne w swej „gminnej” postaci. Rozmaitość i przemienność emocjonalna i językowa tekstów miały zapewne przyczynić się 1 W zbiorze wydanym w r. 1862 powtórzył Kolberg trzy ballady zamieszczone po raz pierwszy w wydaniu z lat 1842–1845 oraz ponownie w Pieśniach ludu polskiego z roku 1857; mają one zgodną z pierwodrukiem linię melodyczną i notę lokalizacyjną, ale nowy akompaniament, por. w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 156 i 583, 141 i 585 oraz 75 i 597. 2 A. Pawlak „Pieśni i melodie ludowe” w opracowaniu fortepianowym, w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… (DWOK T. 67/I), s. VIII. 93 �do zainteresowaniu odbiorców. Pieśni ludowe do śpiewu oddał Kolberg do druku, licząc na uzyskanie dochodu z ich sprzedaży. Czy było to działanie skuteczne, nie wiemy. Zamieszczone w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849 Pieśni ludu weselne zakończyły pewien etap w edytorskiej działalności Kolberga jako wydawcy folkloru muzycznego. Podsumowując ten okres, przypomnieć trzeba recenzje drukowane bezpośrednio po opublikowaniu omówionych tu zbiorów Kolberga, a także przytoczyć opinie chronologicznie znacznie późniejsze. Trzy zbiory pieśni drukowane przez Kolberga w latach 1847–1849 nie zostały zauważone przez recenzentów, być może dlatego, że zamieścił je w czasopismach i w pracach zbiorowych. Najważniejszy z nich i najobszerniejszy, Pieśni ludu weselne, opublikowała „Biblioteka Warszawska”, więc zrozumiałe jest, że nie był tam recenzowany. Jedynie Pieśni ludu polskiego wydane w latach 1842–1845 u Żupańskiego w Poznaniu były oceniane w prasie, nawet jeszcze przed zakończeniem druku, na podstawie pierwszego lub dwu początkowych zeszytów. Dodawanie do ludowych pieśni akompaniamentu fortepianowego spotykało się, jak już tu wspominano, z krytyką niektórych recenzentów współczesnych Kolbergowi, choć w latach 1818–1842 było stosowane przez wszystkich wydawców folkloru. Przytoczono tu już krótką ocenę Fryderyka Chopina, całkowicie deprecjonującą pracę Kolberga nad popularyzacją muzyki ludowej, ale zawartą w prywatnym liście. Rozbieżne były opinie dwu innych autorów, K. Libelta i M.A. Szulca, których recenzje też tu wspominano. Libelt uznał akompaniament i przygrywki za dodatki „nie na swoim miejscu”, ale podkreś­lił wartość pracy Kolberga — notowanie ze słuchu melodii i fakt ich publikacji, ponieważ muzyka ludowa była dotąd rzadko prezentowana przez zbieraczy folkloru. Działalność autora Pieśni ludu polskiego na tym polu uznał za godną wysokiej oceny i wsparcia rodaków. M.A. Szulc potraktował ten pierwszy wydany przez Kolberga zbiór jako edycję przeznaczoną dla amatorów śpiewu, do domowego muzykowania, i chwalił jego opracowanie. Podkreślić trzeba, że recenzje Pieśni ludu polskiego wydanych u Żupańskiego ukazały się tylko w prasie poznańskiej. Czasopisma warszawskie nie mogły o nich pisać, ponieważ rozpowszechnianie tej publikacji było w Królestwie zakazane. Bliżsi nam chronologicznie autorzy zajmujący się dorobkiem Kolberga z tego wczesnego okresu też reprezentują odmienne stanowiska, ale w nieco innym zakresie. W 1961 r. Marian Sobieski we wstępie do pierwszego tomu 94 �Dzieł wszystkich Kolberga, oceniając m.in. jego kompozycje fortepianowe i opracowania muzyki ludowej z lat 1842–1849, pisał: Podobne stanowisko Kolberga-kompozytora widzimy w jego opracowaniach pieś­ni ludowych, gdzie dyskretny i skromny akompaniament nie zaciera i nie przytłacza oryginalnej melodii ludowej. Dowodzi to z jednej strony szacunku kompozytora dla twórczości ludowej, z drugiej strony jest świadectwem konsekwentnej realizacji programowych założeń muzyki domowej. Dostosowanie się autora do możliwości wykonawczych szerokich rzesz amatorów-muzyków otworzyło drogę do popularyzacji wśród nich polskich melodii ludowych, a tym samym do przeniknięcia w nurt muzyki domowej elementów ludowych i narodowych1. Po dokładniejszej charakterystyce jego pierwszych folklorystycznych publikacji dodał: Kolberg starał się urozmaicić akompaniament w duchu ludowym przez naśladowanie basowania kapeli ludowej (buczenie kwint), czy stosowanie nuty pedałowej, imitującej brzmienie dudów. Jedno jest pewne: że mimo tych uzasadnionych rozumowo starań brakło tu rzeczywiście talentu […]2. Jednak nie zawsze te wczesne publikacje Kolberga były właściwie rozumiane3. Etnomuzykolodzy melodie wokalne wydawane przez Kolberga M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny..., s. XLIV–XLV. M. Sobieski tamże , s. L–LI. 3 W roku 1988 Julian Maślanka pisał, że całość zapisu nutowego, tj. melodia wokalna i akompaniament w pierwszym zbiorze z lat 1842–1845 są autorstwa Kolberga, a „Pieśni ludu weselne mają wprawdzie muzykę jeszcze komponowaną przez Kolberga, ale już z troską o upodobnienie jej do muzyki ludowej” (J. Maślanka Folklorystyka polska w latach 1831–1863... , s. 77). Podobnie ocenę opracowania melodii ludowych przez Kolberga formułował nieco wcześniej R. Górski, zob. w jego biografii Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności, wyd. 2, Warszawa 1974, s. 50 i 59. Jednak zakres edytorskiego opracowania muzyki ludowej w Pieśniach ludu polskiego wydanych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w Pieśniach ludu weselnych z lat 1847–1849, wbrew twierdzeniu obu autorów, jest taki sam — melodie wokalne w obu tych zbiorach nie były komponowane, były to melodie ludowe, komponowany był tylko akompaniament fortepianowy. Pewne nieporozumienia powodował też termin „rozwijać”, używany czasem przez Kolberga, np. w tytule pierwszej publikacji folklorystycznej z roku 1842: Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął… O następnym zbiorze, Pieśni ludu weselne, R. Górski pisze, że Kolberg melodii tam zamieszczonych „już nie usiłował »rozwijać« i poprawiać” (R. Górski Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności… s. 59). Jednak we wstępie do Pieśni ludu weselnych Kolberg użył również tego określenia: „[...] rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne [...]” , co znaczyło tylko, tak samo jak w r. 1842, że przedstawia ich liczne przykłady. 1 2 95 �w latach 1842–1849 traktowali tak samo jak zamieszczane w edycjach późniejszych. Natomiast akompaniament fortepianowy spotykał się ze strony krytyków i innych zainteresowanych z różnymi, m.in. przytoczonymi wyżej opiniami. Zależały one od tego, czy traktowali wydawane przez Kolberga zbiory jako dokumentację folkloru muzycznego, czy jako środek popularyzacji muzyki ludowej lub szerzej – muzyki narodowej. Analizując od strony muzycznej wczesne zbiory folklorystyczne, wydane przez Kolberga przed podjęciem prac nad monografiami etnograficzno-folklorystycznymi, badacze muzyki ludowej odróżniają dwa problemy: ocenę towarzyszącej melodiom oprawy w postaci akompaniamentu oraz wartość prezentowanych tam utworów ludowych jako dokumentów ówczesnego stanu folkloru. Tę ostatnią może wskazać konfrontacja ich z zapisami terenowymi, bezpośrednimi wynikami badań Kolberga. Możliwość oceny zgodności pierwodruków tych melodii z podstawą, to jest z notacjami ze słuchu, ograniczona jest tylko obecnym stanem zachowania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, a ta – jak wiadomo – nie przetrwała w całości. Poszerza tę możliwość porównanie melodii drukowanych w tym pierwszym okresie działalności Kolberga z materiałami zamieszczanymi później w regionalnych tomach Ludu, w których wykorzystał te same zapisy prymarne. Porównanie licznych zapisów nutowych zamieszczonych w publikacjach z lat 1842–1849 z zachowanymi rękopisami wykonanymi ze słuchu wskazuje, że melodia wokalna jest taka sama, a niewielkie korekty w niektórych nielicznych przypadkach nie dotyczą zasadniczego jej przebiegu 1. Również zgodność melodii wokalnych i instrumentalnych wydanych w latach 1842–1849 z późniejszymi ich przedrukami w Ludzie i Obrazach etnograficznych może wskazywać na autentyczność muzyki prezentowanej w tych wczesnych zbiorach, nawet jeżeli nie dysponujemy dziś zapisami terenowymi Kolberga, wykonanymi bezpośrednio w czasie badań, ponieważ monografie regionalne przygotowywał Kolberg do druku — jeżeli chodzi o muzykę przede wszystkim — na podstawie zapisów ze słuchu sporządzanych w czasie badań terenowych. W roku 1849 Kolberg opublikował także tekst całkowicie odmienny od dotychczasowych. Dnia 17 października tamtego roku w Paryżu zmarł Fryderyk Chopin. Na wiadomość o zgonie kompozytora Kolberg napisał 1 Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II). 96 �krótki, nacechowany emocjonalnie nekrolog Szopen umarł!1. W latach następnych starał się gromadzić informacje o życiu Chopina, prostował błędy w wychodzących drukiem biografiach kompozytora, poszukiwał utworów, które pamiętał z warszawskiego okresu jego życia i publikował odnalezione juwenilia, ale wtedy, jesienią 1849 r., jedna stroniczka w „Bibliotece Warszawskiej” musiała zmieścić jego refleksje wywołane bezpośrednio przez tę wiadomość. Dał tam wyraz swemu bólowi, ale także wierze, że muzyka Chopina jest nieśmiertelna i zawsze będzie towarzyszyć ludziom szukającym pocieszenia. Tak spontaniczną i silną reakcję Kolberga odnajdujemy potem zaledwie kilka razy w listach związanych z wydarzeniami w rodzinie. Retoryka tekstu napisanego w chwili otrzymania wiadomości o śmierci kompozytora i wyraźnie widoczne w nim emocjonalne zaangażowanie odbiegają od charakterystycznej dla Kolberga powściągliwości. Następne jego publikacje, listy i notatki na temat dzieł i życia Chopina mają zawsze bardzo rzeczowy charakter, nawet wtedy gdy są to jego osobiste wspomnienia dotyczące wykonywania przez kompozytora własnych utworów. Uwielbienie dla twórczości Chopina, a także świadomość, że słuchając go, obcuje z czymś niezwykłym, towarzyszyły Kolbergowi przez całe życie, od pierwszego kontaktu w profesorskim domu w Warszawie, jednak raz tylko, właśnie w tym nekrologu, odsłonił tak bardzo swe uczucia. W listach z lat późniejszych wspominał niekiedy, że grywa utwory Chopina dla własnej przyjemności, z innych źródeł wynika, że czasem także dla niewielkiego grona słuchaczy. Niewiele znamy relacji o Kolbergu–pianiście i są to wypowiedzi amatorów, nie zawodowych krytyków muzycznych, ale świadczą one, że osoby słyszące kompozycje Chopina w jego wykonaniu były wyraźnie wzruszone, a jego gra podobała się. Paulina Wilkońska, opowiadając o spotkaniu u Seweryny Pruszakowej w styczniu 1851 r., kończy relację: „Potem Oskar Kolberg uproszony zagrał nam mazury Szopena — i całe zachwycił zebranie”2. Przypuszczać można, że dzięki znakomitej pamięci muzycznej żywy był w jego wykonawstwie sposób „traktowania instrumentu” przez kompozytora. 1 O. Kolberg Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 460, tekst nr 979. 2 P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim…, s. 134. 97 �IV [Premiera Króla pasterzy i Sceny w karczmie w prywatnym salonie muzycznym. – Następne kompozycje fortepianowe. – Badania terenowe w zaborze rosyjskim.] W roku 1848 lub 1849 powstał pierwszy znany portret1 Oskara Kolberga, mającego wówczas około trzydziestu pięciu lat. Oryginał obrazu zaginął w czasie powstania warszawskiego w roku 1944, zachowała się tylko jego fotografia. Namalował go Antoni, który wrócił wtedy do Warszawy po długim pobycie w Rzymie i Paryżu. Spośród dotychczasowego dorobku Antoniego najwyżej ceniono właśnie portrety – przysłane z Włoch chwalono już w recenzjach z wystawy w salach Szkoły Malarstwa w czerwcu roku 1845. Nieco później, prawdopodobnie w roku 1850, Antoni wykonał portrety rodziców. Ojca, nieżyjącego od kilkunastu lat, malował według litografii wykonanej w latach dwudziestych XIX w. w Berlinie lub według miniatury, matka do swego porteru mogła mu pozować osobiście2. Wkrótce potem, w roku 1852, Antoni ożenił się z Eleonorą Marconi (1832–1883), była ona siostrą jego przyjaciela, też malarza, Karola Marconiego, z którym w latach następnych kilkakrotnie współpracował przy wykonywaniu fresków w kościołach i gmachach publicznych Warszawy. Antoni nadal cieszył się renomą także jako autor obrazów religijnych – już w roku 1840 jego obraz Św. Trójca umieszczony był w ołtarzu katedry Św. Jana w Warszawie, w roku 1854 wystawiony był w salach Towarzystwa Dobroczynności obraz Matki Boskiej Szkaplerznej przeznaczony dla kościoła w Żbikowie3. W tym okresie, tj. w latach 1848–1849, bliski ukończenia był wspomniany już tutaj Król pasterzy, najbardziej znany utwór sceniczny Oskara Kolberga, z librettem Lenartowicza. Fabuła jednoaktowej „opery sielskiej”, zaczerpnięta z utworu F.L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy4, opowiada o kujawskim zwyczaju wybierania króla spośród dziewcząt i chłopców Zob. ryc. 3 w tym tomie. Zob. ryc. 1 i 2 w tym tomie. 3 Donosiła o tym prasa warszawska, dodając: „Tym bardziej obraz ten godzien zastanowienia, iż obstalowany został przez żonę włościanina w wypełnieniu ostatniej woli jej męża, co stosunkowo do jej możności bardzo wielki wydatek stanowi. Obraz ten przynosi zaszczyt artyście […]”, „Dziennik Warszawski” 1854, nr 217 z 21 sierpnia. 4 Zob. przypis 3 na s. 80. 1 2 98 �wypasających bydło na rozległych bagnistych łąkach nazywanych Bachorzą. Królem zostawał ten, kto pierwszy przypędził swe stado na Bachorzę rano w dzień Zielonych Świąt. Według libretta jeden z pasterzy, Maciuś Ciemięga, postanowił przechytrzyć towarzyszy i w przeddzień konkursu zagrzebał się w stogu siana, aby spędzić w nim noc i rano pojawić się jako pierwszy. Zbudził się jednak za późno, gdy inni byli już na miejscu, a pierwsi przybyli Rózia i Wojtek, którym gromada przyznała wieńce. Maciuś został wyśmiany, a Rózia i Wojtek wyznali sobie miłość i królowali przez cały dzień. Według listu Kolberga do Sikorskiego, libretto pozostawione w rękopisie przez Lenartowicza przed jego nagłym wyjazdem w roku 1848 wymagało uzupełnienia. Porównanie znanego libretta1 z jego wersją podpisaną pod nutami w partyturze wskazuje, że różnice między tymi dwoma tekstami (poza arią Rózi z III sceny) są niewielkie i wynikają prawdopodobnie z konieczności dostosowywania tekstu do śpiewu. Prywatna premiera odbyła się 4 kwietnia 1853 r. w salonie Faustyna Żylińskiego (1796–1867), tenora, dyrygenta i kompozytora. To pierwsze przedstawienie Króla pasterzy miało formę koncertu z towarzyszeniem fortepianu, a wykonawcami partii wokalnych byli amatorzy. Recenzji po tej premierze nie opublikowano, wzmianki o niej pojawiły się tylko w „Dzienniku Warszawskim”2 i w Pamiętnikach miasta Warszawy Karola Kucza (1815–1892), dziennikarza, komediopisarza i wydawcy: Co zaś do prywatnych tego rodzaju wieczorów, jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzyka p. Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewodnictwem p. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza, na samych ludowych motywach oparta, odznacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów i godną byłaby publicznego przedstawienia3. Publiczna premiera Króla pasterzy na scenie opery warszawskiej odbyła się parę lat później, w marcu 1859 r. Tu odnotować jednak trzeba, że w roku 1853 w „Dzienniku Warszawskim” nie podano nazwiska autora libretta, 1 T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego, napisany w 1 akcie, Warszawa 1859. Libretto zostało wydane równocześnie z wyciągiem fortepianowym utworu Kolberga i prawdopodobnie jego tekst nie był konsultowany z autorem, który był już wtedy od ponad dziesięciu lat na emigracji. 2 „Dziennik Warszawski” 1853, nr 92, notatka w dziale Wiadomości krajowe. 3 K. Kucz Pamiętniki miasta Warszawy z roku 1853, T. 1, Warszawa 1854, s. 235. 99 �informując tylko, że jest nim „jeden z poetów naszych” — wymienianie nazwiska Lenartowicza, zbiegłego za granicę, było wtedy zakazane. Ponadto w krótkim artykuliku liczącym kilkanaście wierszy, choć zaznaczono, że Kolberg „znany jest tak zaszczytnie z wielu utworów muzycznych”, dwukrotnie przypomniano, że jest on „sumiennym zbieraczem melodii ludowych”. W literackim i artystycznym świecie Warszawy miał wówczas ustaloną pozycję przede wszystkim jako muzyk notujący w terenie i wydający drukiem folklor. W tym samym dniu, tj. 4 kwietnia 1853 r. wykonany został w salonie Żylińskiego drugi utwór sceniczny Kolberga: Scena w karczmie, czyli Powrót Janka1, napisany do tekstu Jana Kantego Gregorowicza (1818–1890). Gregorowicz po śmierci ojca gospodarował w Bilczy, w pow. sandomierskim, a około roku 1850, po próbach życia na wsi, zamieszkał w Warszawie i pracował jako dziennikarz i literat. Dosyć szybko stał się cenionym pisarzem dla ludu i autorem książek dla dzieci. Kolberg poznał go zapewne u Wójcickich lub w redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, w której w roku 1850 zamieszczony był literacki debiut Gregorowicza Obrazki wiejskie. W zbiorach Kolberga zachował się rękopis pt. Scena w karczmie, czyli Powrót Janka2 bez podpisu autora — jest to prawdopodobnie oryginał libretta pióra Gregorowicza. Widnieją na nim poprawki i dopiski ręką Kolberga, m.in. w tytule, który pierwotnie był krótszy: Scena w karczmie, czyli Powrót. Fabuła utworu jest bardzo prosta: zgromadzeni w karczmie wieśniacy bawią się po pracy, tylko Basia jest smutna, tęskni za Jankiem, który ze swym panem pojechał do Warszawy. Jednak tego wieczoru Janek, również stęskniony za Basią i swą rodzinną wsią, szczęśliwie wraca ze stolicy, jego zdaniem zbyt ludnej i hałaśliwej; wśród zgromadzonych w karczmie osób, pary zakochanych i ich krewnych i przyjaciół, może znowu zapanować radość. Bardzo podobną treść ma też „obrazek wiejski ze śpiewami” Janek spod Ojcowa Gregorowicza 3. Wpraw1 Utwór Scena w karczmie zachował się w postaci głosów wokalnych i niepełnej wersji fortepianowej, opublikowany jest w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne, zebrała i opracowała D. Idaszak (DWOK T. 68), s. 489–599. 2 Rękopis w tece 51 Miscellanea, Arch. PTL, sygn. 1358, k. 44–50. 3 K. Michałowski w katalogu Opery polskie, Kraków 1954, s. 61, jak wszyscy z Kolbergiem włącznie, myląc Scenę w karczmie z utworem Gregorowicza Janek spod Ojcowa, podaje, że premiera „obrazka wiejskiego” odbyła się w Warszawie 26 XII 1853 r. (5 stycznia 1854 r.), a tekst opublikował Gregorowicz pod tym samym tytułem w roku 1862. Krótką recenzję przedstawienia utworu Gregorowicza zamieściła „Gazeta Codzienna” w nr 14 z 16 stycznia 1854 r., ale nie ma tam wzmianki o muzyce do Janka spod Ojcowa, a trudno przypuszczać, aby w dzienniku, którego Gregorowicz był wówczas współredaktorem, pominięto nazwisko 100 �dzie nie wiadomo dokładnie ani kiedy Kolberg rozpoczął i zakończył prace nad Sceną w karczmie, ani kiedy Gregorowicz napisał Janka spod Ojcowa, ale jest bardziej prawdopodobne, że libretto, krótsze i mniej rozbudowane, powstało wcześniej niż „obrazek wiejski ze śpiewami”. Utwór Kolberga musiał być napisany najpóźniej na przełomie lat 1852 i 1853, ponieważ zespół amatorów potrzebował czasu na przygotowanie premiery, która odbyła się razem z Królem pasterzy, tj. 4 kwietnia 1853 r. Sztuka Gregorowicza wystawiona była dziewięć miesięcy później, w styczniu 1854 r., dlatego sądzić można, że Gregorowicz najpierw napisał na prośbę Kolberga libretto Sceny w karczmie, a dopiero potem Janka spod Ojcowa. W tym utworze przeniósł akcję przed karczmę, na wolne powietrze, dodał dwie postacie i zmienił nieco przebieg wydarzeń, a także użył innego tytułu, aby odróżnić swój utwór od kompozycji Kolberga, tym bardziej że nie była to już „scena w karczmie”. Tylko dwa fragmenty tekstu: śpiewka Janka (nr 4) i chór kończący sztukę (nr 8) są prawie identyczne z odpowiednimi tekstami Sceny w karczmie, ale wszystkie inne partie śpiewane, pozostały tekst prozą i znana muzyka1 do Janka spod Ojcowa są zupełnie inne. Kolberg miał prawdopodobnie pewien udział w pierwotnym opracowaniu muzyki do Janka spod Ojcowa, sam pod koniec życia w Szkicu autobiografii pisał: Janek spod Ojcowa Gregorowicza był to tylko wodewil ze śpiewkami, do którego napisałem tylko śpiewkę Janka z chórem i duet. Miał być rozszerzony, ale wypadki r. 1861 przeszkodziły2. Kolberga, jeżeli by wykorzystano jego kompozycję. K. Michałowski informuje też, że w Poznaniu w 1857 r. wystawiono Janka spod Ojcowa z muzyką Adama Tarnowskiego (1816–1890), wówczas kapelmistrza Teatru Rozmaitości w Warszawie, w którym odbyła się premiera. Sztukę Gregorowicza grano znowu w Warszawie w 1862 r., przedstawienie to wymienia „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” (1862, nr 52, s. 827) w zestawieniu utworów granych na scenach warszawskich w dziale „Tragedie, dramaty i komedie”, a nie wśród oper i innych utworów muzycznych, ale nazwisk autorów w zestawieniu nie podawano. 1 Jednoaktówka Janek spod Ojcowa wydana została w Warszawie w 1862 r. bez nazwiska autora, następnie z nazwiskiem Gregorowicza w Poznaniu w r. 1903 z muzyką Adama Tarnowskiego i ponownie w Poznaniu z muzyką tego samego autora w r. 1912. W dostępnym egzemplarzu wydania Janka spod Ojcowa z 1862 r. nie było zapisów nutowych. Dla porównania (wykonał je Ł. Smoluch) muzyki Tarnowskiego do Janka spod Ojcowa i Kolberga do Sceny w karczmie wykorzystano wydanie z 1912 r. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. Wspomniane tu przez Kolberga „wypadki roku 1861” to tzw. rewolucja lutowa poprzedzająca powstanie styczniowe, zob. też s. 162. 101 �Te zdania mogą się odnosić wyłącznie do jednoaktówki Gregorowicza, nie do Kolbergowskiej Sceny w karczmie, która jest w całości utworem muzycznym. Sądzić więc można, że Kolberg po ponad trzydziestu latach sam zapomniał o swej kompozycji, wystawionej tylko ten jeden raz w warszawskim salonie w kwietniu 1853 r. i niewydanej drukiem za życia autora. Wspominał tylko krótki moment współpracy z Gregorowiczem nad nową wersją sceniczną jego obrazka. Późniejsi bibliografowie i biografowie Kolberga i Gregorowicza utożsamiali kompozycję Kolberga z drukowanym i grywanym „obrazkiem wiejskim” tego drugiego autora, choć są to dwa odmienne dziełka sceniczne. Dla Kolbergowskiej Sceny w karczmie używano też wielokrotnie tytułu jednoaktówki Gregorowicza1. W przeciwieństwie do Króla pasterzy, „opery sielskiej” Kolberga granej w operze warszawskiej w 1859 r., której wyciąg fortepianowy został wydany drukiem w latach 1859–1860, drugi jego utwór teatralny, Scena w karczmie, niedrukowany i niewystawiany publicznie w XIX wieku, popadł w niepamięć. Wydany został dopiero w roku 1990 razem z innymi kompozycjami Kolberga w jego Dziełach wszystkich, a ponownej prezentacji przed publicznością doczekał się po ponad stu sześćdziesięciu latach, w roku 20142. Lata 1849–1857, poza pracą zawodową w Dyrekcji Kolei Żelaznej, komponowaniem utworów scenicznych i przygotowywaniem ich koncertowej premiery, wypełniały Kolbergowi także inne zajęcia związane z muzyką. Kontynuował badania terenowe i przygotowywał ich wyniki do wydania drukiem, tworzył kompozycje fortepianowe i wokalne i współpracował K. Kucz w Pamiętnikach miasta Warszawy z roku 1853…, s. 235, w notatce sporządzonej bezpośrednio po premierze odnotował tytuł Powrót Janka. Tytuł Janek spod Ojcowa dla utworu Kolberga pojawia się jednak już w poświęconym Kolbergowi artykule w tomie 15 Encyklopedii powszechnej Orgelbranda z roku 1864, którego treść znał on na pewno. Na podstawie Szkicu autobiografii tytuł Janek spod Ojcowa podał I. Kopernicki w artykule Oskar Kolberg („Nowa Reforma” 1889, nr 108) i później w biografii Kolberga zamieszczonej we wstępie do Przemyskiego (zob. T. 35, s. IX). Za Kopernickim tytuł jednoaktówki Gregorowicza zamiast tytułu Scena w karczmie, czyli Powrót Janka przytaczali kolejni autorzy biografii Kolberga i bibliografowie. Zob. m.in. katalog K. Michałowskiego Opery polskie (Kraków 1954) i Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” (T. 8: Wrocław 1969, s. 46). 2 Scenę w karczmie, czyli Powrót Janka wystawiono w roku 2014 w Poznaniu w reżyserii Artura Romańskiego z okazji Roku Kolberga. Dla tego przedstawienia kompozycja Kolberga została zinstrumentowana przez Macieja Prochaskę, a libretto zredagowane przez Ewę Antyborzec. Zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga... (DWOK T. 85/II), oraz tenże „Scena w karczmie”, nieznana opera Oskara Kolberga, „Przegląd Wielkopolski” R. 29: 2015, nr 1, s. 38–41. 1 102 �z Józefem Sikorskim przy poszukiwaniu archiwaliów muzycznych potrzebnych do badania historii muzyki polskiej. Józef Sikorski w roku 1849 zwrócił się listem otwartym1 do władz kościelnych z apelem o udostępnienie badaczom zabytków związanych z muzyką, znajdujących się w należących do nich świątyniach, archiwach i bibliotekach. Przedstawiony tam program badań był bardzo rozległy i zarazem konkretny, obejmował nie tylko nuty, informacje o organach, ich budowniczych itp., ale także dzieła sztuki, malarstwo i rzeźbę, prezentujące np. instrumenty. W poszukiwaniach zabytków polskiej kultury muzycznej prowadzonych przez Sikorskiego brał wówczas udział Kolberg. Zachował się brulion ich wspólnego listu do Kapituły Łowickiej, w którym proszą o wypożyczenie rękopisu „z XIV czy XV wieku […] dla bliższego rozpatrzenia się w nim”2. Nie wiadomo, czy Kolberg towarzyszył Sikorskiemu także w innych ośrodkach poza biblioteką kolegiaty łowickiej, którą odwiedzili razem w 1851 r. Podjęta wtedy akcja odniosła skutek. Sikorski zgromadził wiele materiałów, na podstawie których pisał artykuły do „Ruchu Muzycznego” i później do innych czasopism. Jego notatki wykorzystali następni autorzy opracowań o historii polskiej muzyki, m.in. Aleksander Poliński i Adolf Chybiński. Nadal ukazywały się kompozycje fortepianowe Kolberga, w roku 1850 były to Dwa mazury na pianoforte oraz Sześć kujawiaków na fortepian, te ostatnie dedykowane Teofili Gregorowiczowej, żonie Jana Kantego. W roku 1853 do publikacji charytatywnej3 przekazał Romans Rózi, fragment Króla pasterzy, a lata następne przyniosły druk innych jego kompozycji wokalnych: Pod twym okienkiem…4, do słów zapomnianego dziś poety Juliusza Heppena (1828–1898) i Trzy pieśni J. B. Zaleskiego5 dedykowane Karolinie Fryben (1823–?) śpie1 Tekst tego apelu przytacza K. Morawska w artykule Badania nad muzyką dawną w Polsce w XIX w., w: Szkice o kulturze muzycznej XIX w. Studia i materiały, T. 3, pod red. Z. Chechlińskiej, Warszawa 1976, s. 43–45. 2 Brulion listu do Kapituły Łowickiej z 15 V 1851 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 48. 3 Romans Rózi drukowany był w pracy zbiorowej: Album muzyczne wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki tudzież pozostałych po nich Wdów i Sierot, Lipsk [1853]. 4 Pieśń była zamieszczona w serii Skarbiec salonowych śpiewów No 4, Warszawa 1855, s. 3; przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 7–12, nr 2. 5 Pełny tytuł: Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zales­ kiego ułożył do śpiewu […] Warszawa 1857; przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 13–27, nr 3–5. 103 �waczce, która w latach 1856–1857 występowała w Warszawie. Trzy pieśni zrecenzował Sikorski w „Ruchu Muzycznym”. Jak wszyscy piszący w tym czasie o Kolbergu, niezależnie od omówienia utworów, które były przedmiotem recenzji, przypomniał, że od wielu lat zbiera on i wydaje pieśni ludu. Pieśniom do słów J.B. Zaleskiego nie odmówił pewnych walorów, ale ocenił je niezbyt wysoko, natomiast wspominając poprzednie kompozycje, dodał: Wyjątek stanowią dziarskie mazury i mistrzowskie obertasy (powtarzamy to przy każdej sposobności), tak jędrne, tak skończone, tak ludowe, a jednak oryginalne, że najlepsze innych autorów z daleka za nimi zostają1. Po sześcioletniej przerwie, w roku 1856, wydał Kolberg nowy utwór fortepianowy: Grande marche, dedykowany „À son ami Mr Costantin Wolicki”2. Konstanty Wolicki (1805–1863), Kujawianin, muzyk wykształcony w konserwatorium paryskim, za pomoc uczestnikom wyprawy Zaliwskiego został w 1834 r. skazany na utratę majątku i zesłanie na Syberię z nakazem stałego tam zamieszkania po odbyciu kary. W Tobolsku, później w Omsku był dyrygentem i nauczycielem muzyki i sam wtedy komponował. W 1840 r. uzyskał zgodę na powrót do Królestwa Polskiego i pracował w latach 1846–1856 w Dyrekcji Ubezpieczeń w Warszawie. Poświęconą Wolickiemu kompozycję Kolberga krótko omówił Maurycy Karasowski, który od roku 1854 zamieszczał recenzje w prasie warszawskiej, a o marszu pisał na łamach „Biblioteki Warszawskiej”: Jest to utwór większych rozmiarów, odznaczający się dobrym pomysłem i piękną harmonią, może za mało w nim melodii. Lecz nie wdając się w szczegółowy rozbiór, który bez użytku zabrałby nam wiele miejsca, śmiało go polecamy wszystkim grającym na fortepianie jako dzieło rzeczywiście niemałej wartości3. W zachowanej korespondencji znajdujemy informację o komponowaniu w tym okresie utworów zamówionych przez prywatnych odbiorców. [J. Sikorski] Przegląd kompozycji. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu O. Kolberg, „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk recenzji w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 659. 2 O. Kolberg Grande marche pour piano par […] à son ami Mr Constantin Wolicki, Varsovie [1856]. Przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), nr 76, s. 377–393, nota tamże, s. 683. 3 M. Karasowski Przegląd muzykalny, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), s. 724–725. 1 104 �W liście ze stycznia 1853 r. nieznany bliżej Aszperger przypominał o terminie odebrania nut i prosił o drobne zmiany w tekście, do którego melodię miał napisać Kolberg. Pieśń miała być wykonana na urodzinach jego teścia, Matuszewskiego, o którym też nie udało się odszukać bliższych danych. Kolberg w itinerarium odnotował pobyt w roku 1856 i 1858 u Matuszewskich w Mąkolinie, w powiecie płockim, oraz w 1862 r. u Matuszewskiego w Jasienicy, być może adresat komponowanej kantaty i mieszkaniec Mąkolina lub Jasienicy goszczący zbieracza pieśni był tą samą osobą. Szkic tego utworu znajduje się wśród Kolbergianów przechowywanych w Warszawskim Towarzystwie Muzycznym1. W tym samym liście Aszperger pisał o terminie próby Króla pasterzy, więc prawdopodobnie należał do grona amatorów biorących udział w prywatnej premierze u Faustyna Żylińskiego. Prośbę o skomponowanie muzyki napisał też nieznany autor w maju 1856 r., dołączając tekst wiersza2. Jednak coraz więcej miejsca w pracach Kolberga zajmowała muzyka ludowa. Kontynuowanie przez niego badań nad folklorem po roku 1846 wymaga podkreślenia. Rabacja galicyjska zimą 1846 roku, tragiczna dla wielu rodzin szlacheckich wymordowanych przez chłopów, nieudane powstanie krakowskie, później przebieg Wiosny Ludów w Poznańskiem i w Galicji i wynikające z tych wydarzeń wnioski spowodowały m.in. zmianę nastawienia do twórczości ludowej. Wielu z niedawnych apologetów literatury ludowej przestało się nią w ogóle zajmować, uznając, że romantyczna teoria o inspirującej roli folkloru i o jego wielowiekowej tradycji jest błędna. Formułowano też nowe tezy na temat folkloru, jego źródeł, stopnia zachowania w nim śladów dawnej literatury ustnej i przenikania do niego wątków i motywów z innych kręgów kulturowych – kościoła, dworów i miast, a za ich pośrednictwem z całej literatury europejskiej i poza­europejskiej. 1 Faksymile szkicu tego utworu opublikowano w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 138–139, nr 34. W rękopisie nad nutami Kolberg zapisał: „Matuszewska do Matuszewskiego”, a na końcu: „Powinszowania w dniu urodzin sędziwemu mężowi od żony, z którą kilkadziesiąt lat przeżył”. 2 List nieznanego autora z 26 V 1856 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 60. Zachował się rękopis tej pieśni, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 46–47, nr 10, w rkp. nad nutami notatka Kolberga: „Krakowiak posłany Frybenowi” przytoczona w komentarzu rewizyjnym D. Idaszak, s. 151 tamże. Wydane w 1857 r. Trzy pieśni J.B. Zaleskiego Kolberg dedykował Karolinie Fryben, śpiewaczce, która w latach 1856–1857 występowała w Warszawie. Nieznany bliżej Fryben, któremu Kolberg wysłał Krakowiaka, był prawdopodobnie autorem listu, a także krewnym śpiewaczki. 105 �Krańcowe stanowisko w tej kwestii zajął Ryszard Berwiński (1819–1879), przedtem rewolucyjny poeta romantyczny, parę lat wcześniej zbieracz bajek w Wielkopolsce. Osadzony w więzieniu w Berlinie za udział w spiskach w 1846 r., wstrząśnięty wypadkami w Galicji i załamaniem się Wios­ ny Ludów, zajął się studiami nad folklorem, a zwłaszcza nad wierzeniami. Jeszcze w berlińskim Moabicie zebrał materiały, a że – jak ironicznie pisał we wstępie – miał tam „obok dogodnego wczasu do pracy”, także dostęp do literatury, głównie niemieckiej, przygotował pracę Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, wydaną w dwu tomach w roku 1854. Poznański wydawca parę lat później dał książce nową kartę tytułową, bliższą jej treści: Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych. Zasadniczą tezę studium sam autor streścił następująco: Lud nie ma nawet samodzielnej twórczości ducha, a jeśli ją ma, to w takiej tylko mierze mutatis mutandis jak dziecko. Siła jego ducha, a raczej wyobraźni, jest tylko raczej reproduktywną1. Teza ta była przedmiotem polemik, w których brał udział także Kolberg w okresie pracy nad Krakowskiem, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić. Kolberg nie zaprzestał prowadzenia badań terenowych i przygotowywania do druku melodii ludowych, jego przekonanie o wysokiej wartości samodzielnej twórczości ludu i jego fascynacja wykonawstwem nieuczonych instrumentalistów, śpiewaczek i śpiewaków były ugruntowane i pozostały niezmienne. Równie ważne było dla niego archiwizowanie muzyki ludowej na potrzeby przyszłych prac naukowych. W pierwotnej redakcji wstępu do Pieśni ludu polskiego, powstałej prawdopodobnie około roku 1849, pisał: Starannie wyświetlić początek, wpływ i ważność tych melodii będzie skutkiem obecnych około zachowania ich zabiegów i popchnie naprzód wszelkie badania historyczno-muzyczne2. Dlatego w dalszym ciągu gromadził pieśni i melodie i przygotowywał nowe ich edycje. Po zakończeniu druku Pieśni ludu weselnych, a przed R.W. Berwiński Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 2, Poznań 1854, s. 216. 2 Rękopis tej pierwotnej wersji wstępu przytoczony jest w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do t. 1 (DWOK T. 70), s. 3–5, przytoczone zdanie na s. 4. 1 106 �wydaniem nowego zbioru pieśni, tj. w latach 1849–1856, przeprowadził badania terenowe w wielu regionach Królestwa i znacznie powiększył swoje zbiory. Około czterdzieści lat później w itinerarium, spisując swe wycieczki z tych lat, wymienił przede wszystkim miejscowości z Mazowsza, ale także z Radomskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i z tej części Krakowskiego, która znajdowała się w granicach zaboru rosyjskiego, m.in. z okolic Ojcowa. Były to podróże raczej krótkie, na niedzielę i święta, gdyż z powodu pracy zawodowej rzadko miał możliwość wyjazdu na dłużej. Nie znano wówczas urlopów wypoczynkowych, a zwolnienie z pracy przysługiwało tylko w bardzo ważnych sprawach rodzinnych i zdrowotnych, z czego co najmniej trzykrotnie skorzystał Kolberg w latach 1855, 1857 i 1858. W jego papierach osobistych zachowało się pismo z 23 sierpnia 1855 r. „Urlop dla J.P. Oskara Kolberg, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej” o następującej treści: Wskutek prośby p. Kolberg na dniu wczorajszym wniesionej, Dyrekcja udziela mu niniejszym urlop na dni 28 w celu udania się w gubernią radomską do Buska i Solca dla poratowania zdrowia1 . Każdy wyjazd poza rogatki warszawskie wymagał paszportu pozwalającego na pobyt tylko na określonym w nim terenie, a wydawanego po odpowiednim uzasadnieniu. Takim paszportem był przytoczony wyżej dokument, który równocześnie umożliwiał poruszanie się po wyznaczonej w nim guberni radomskiej. Na jego odwrocie odnotowano powrót do Warszawy dnia 19 września, a wyżej widnieje kilka potwierdzeń pobytu, m.in. notatka: Widziano w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie W-y Oskar Kolberg kurację solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy, Sichów, dnia 28/9 września 18552. Następny raz z urlopu dla poratowania zdrowia skorzystał dopiero po zakończeniu druku Pieśni ludu polskiego, w połowie roku 1857. Wyjechał wtedy na dłużej, m.in. był w Krakowie, w Zakopanem i Szczawnicy, a potem za granicą. 1 2 Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49. Tamże. 107 �Swe badania terenowe i kontakty z ludowymi wykonawcami w latach poprzedzających wydanie Pieśni ludu polskiego opisał w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, któremu tom ten wysłał w czerwcu 1857 r.: Co do sposobów zbierania i zdobywania tych pieśni, tyle tylko powiem, że niemało przy tym zaznałem trudności, a nawet i przykrości. Trudności te leżały w nieufności naszego ludu, w niechęci, jaką ma do powierzania swoich pieśni obcemu (tak nazywa każdego w paletocie lub surducie), w jego niecierpliwości okazywanej przy powtarzaniu kilkakrotnym jednejże zwrotki itp. Nieraz przyszło mi w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę, wśród duszącego dymu, wyziewów i gwaru tłumnie zgromadzonego i cisnącego mnie ludu, bez światła prawie stenografować ulatujące dźwięki skrzypka i nieraz w lesie na pniu drzewa lub w polu na własnym kolanie albo na karku towarzysza wędrówki wpisywać nuty — a przy tym usuwać podejrzenia nastręczające się często co do szkodliwych niby celów lub skutków mego zbierania itd.1 Tak trudne warunki zapisywania melodii i tekstów były częstsze w pierwszych latach folklorystycznych wycieczek Kolberga, ale zdarzały się także później, jeżeli prowadząc badania terenowe, nie miał oparcia w osobach mieszkających w danej okolicy, rozumiejących ich cel i znaczenie i ułatwiających mu kontakty z ludowymi wykonawcami. Jak już tu zaznaczono, Pieśni ludu weselne były ostatnią publikacją folkloru, w której Kolberg wokalne melodie ludowe opatrywał własnym akompaniamentem. Nie wiadomo dokładnie, kiedy zdecydował o zaniechaniu dotychczas stosowanej metody opracowywania melodii ludowych. Stało się to na przestrzeni lat dzielących druk ostatnich fragmentów artykułu z pieśniami weselnymi w „Bibliotece Warszawskiej” i pierwszych anonsów prasowych o przygotowaniu nowego tomu, czyli między rokiem 1849 a początkiem 1854. W pracach o Kolbergu rezygnację z akompaniamentu tłumaczono zwykle niskimi ocenami, dotyczącymi nie tylko opracowań pieśni ludowych, ale także jego własnych utworów. Dołączanie do oryginalnej melodii wokalnej akompaniamentu instrumentalnego, stosowane przez Kolberga w latach 1842–1849, było przyjęte powszechnie wobec pieśni ludowych przez jego poprzedników, często znakomitych muzyków, i aprobowane przez zbieraczy tekstów. Ten sposób wydawania polskiego folkloru sprzyjał jego popularyzacji w środowiskach uprawiających „muzykowanie 1 List do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 74. 108 �domowe”. Zaniechanie przez Kolberga oddawania do druku opracowania służącego równocześnie i dokumentacji, i popularyzacji twórczości ludowej wynikało raczej z własnej refleksji na temat zadania, jakie przed nim stoi, niż z reakcji na recenzje, i wiązało się z dochodzeniem do głosu nowych nurtów w poglądach na folklor i metody jego wydawania drukiem. Jakkolwiek oceniany jest akompaniament dodawany przez Kolberga do ludowych melodii wokalnych, dziś stwierdzić możemy, że początkująca folklorystyka około roku 1850 wyczerpała model opracowywania do druku pieśni ludowych przyjęty od czasu rozprawy Józefa Królikowskiego z roku 1818 i wydania przez Karola Lipińskiego melodii do Pieśni polskich i ruskich… Wacława Zaleskiego w roku 1833. Zbiory pieśni nie mogły już pełnić dwu różnych funkcji, innego opracowania wymagały publikacje potrzebne do badań naukowych, a innego służące popularyzacji ludowej muzyki. W połowie wieku XIX w wypowiedziach o folklorze w prasie i innych publikacjach nasiliły się głosy najpierw o zmianach w obserwowanej prawie od początku wieku twórczości ludowej, a później wręcz o jej zanikaniu. Z naturalną zmiennością folkloru zbiegły się wtedy procesy gospodarcze i społeczne wynikające ze stopniowej likwidacji pańszczyzny oraz z uprzemysłowienia niektórych regionów, co powodowało przemieszczanie się ludności wiejskiej do ośrodków fabrycznych. Pańszczyzna, a z nią przywiązanie chłopa do ziemi, zostały zniesione w zaborze rosyjskim najpóźniej, dopiero w marcu 1864 r. Jednak już likwidacja granicy celnej między Królestwem a Rosją w październiku 1850 r. przyczyniła się do szybkiego rozwoju przemysłu w Warszawie i powstawania fabryk także w innych miastach, z czym wiązało się gwałtowne zapotrzebowanie na robotników. Najbardziej znanym skutkiem otwarcia nowych rozległych rynków zbytu jest rozwój włókiennictwa w Łodzi. Głosy o zanikaniu pieśni ludowych i potrzebie ich utrwalania pojawiały się już wcześniej. M.in. poeta Stefan Witwicki (1802–1847) pisząc w r. 1830 o muzyce ludowej jako tworzywie dla kompozytorów opery narodowej, stwierdzał: „[...] życzyć bardzo należy, aby nuty naszych śpiewów gminnych, podobnież jak i same pieśni, zostały zebrane i ogłoszone, [...] gdy śpiewy krajowe znacznie się już między ludem przytłumiają”1. J. Lipiński, opisując w roku 1842 wesele w Wielkopolsce, dodał: „[...] ale pieśni przy tym obrzędzie używane giną powoli”2. W okresie szybkiej industrializacji Królestwa 1 2 S. Witwicki Piosnki sielskie, Warszawa 1830, s. XIX–XX. J.J. Lipiński Porządek obrzędu weselnego ..., s. 285. 109 �wypowiedzi takie stają się alarmistyczne, np. w „Bibliotece Warszawskiej” w roku 1859 czytamy: Jak wszystko wokoło nas nagle się zmienia i przeistacza, tak i lud nasz ulega tym zmianom. W pobliżu Warszawy i innych miast większych polskich traci właściwą charakterystykę, zrzuca ubiór dawny, zapomina melodii i piosnek swoich1. Kolberg zauważał zjawisko zmienności folkloru związane z procesami gospodarczymi i społecznymi, a także jego naturalną skłonność do tworzenia wariantów. We wstępie do Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. pisał m.in.: W jednej i tej samej wsi zdarzało mi się niekiedy słyszeć po parę odmian jednejże pieśni; w sąsiedniej wsi już inaczej śpiewano, gdy tymczasem o kilkanaście mil dalej pierwsza melodia znów wypływała. Bywały przypadki, że taż sama osoba po kilku latach zmieniała nieco tok melodii, co już (choć nie ze wszystkim) zacierało pierwotny jej wyraz; a cóż dopiero gdyby ją przyszło usłyszeć po latach kilku lub kilkudziesięciu. Pieśń jest po większej części tradycyjną; więc czas, stosunki ludzi zobopólne, zmiana trybu życia, moda, która z dworca szlacheckiego zaczyna już do chaty wieśniaczej zaglądać, wreszcie osobistość śpiewaka (jego muzyczne usposobienie) i mnóstwo innych okoliczności wciąż na nią wpływają w nieskończonych odcieniach. Ruch tu, jak wszędzie gdzie życie, nieustanny [...]2. Pisał więc o zmienności pieśni, wskazywał niektóre przyczyny powstawania wariantów, stopniowego zapominania niektórych pieśni i pojawiania się nowych, ale nie sugerował zanikania folkloru. V [Sytuacja w Królestwie Polskim po klęsce Rosji w wojnie krymskiej. – Powstanie nowego programu edytorskiego Kolberga i wydanie przez niego Pieśni ludu polskiego w latach 1856–1857. – Oceny tego zbioru przez współczesnych.] W marcu 1855 r. zmarł car Mikołaj I, po nim rosyjski tron objął Aleksander II (1818–1881). Z tymi faktami i Rosjanie, i Polacy wiązali nadzieje na zmiany. W roku następnym, 30 marca, zawarty został w Paryżu pokój po 1 2 Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 260. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1 ), s. VI. 110 �przegranej przez Rosjan wojnie krymskiej toczonej z Turcją, Anglią, Francją i Sardynią od 1853 r. W rosyjskiej polityce wewnętrznej, także wobec Polaków, nastąpiła „odwilż posewastopolska”, nazwana tak w związku ze zdobyciem Sewastopola przez wojska koalicji antyrosyjskiej po blisko rocznej obronie twierdzy. Dla Polaków ważne było ogłoszenie amnestii, dzięki czemu stopniowo zwalniano tysiące skazańców wywiezionych wcześniej na Syberię lub wcielonych karnie do wojska rosyjskiego. W Królestwie po objęciu władzy przez nowego panującego spodziewano się liberalizacji prawa. Doszło rzeczywiście do pewnego złagodzenia cenzury, ułatwienia podróży zagranicznych, zawieszenia na kilka lat poboru do wojska i powstania w Warszawie pierwszej od wielu lat wyższej uczelni – Akademii Medyko-Chirurgicznej. Zniesiony został stan wojenny trwający w Królestwie od roku 1833. Większość nadziei przekreśliło słynne zdanie Aleksandra II skierowane do przedstawicieli szlachty w czasie jego wizyty w maju 1856 r. w Warszawie: „Żadnych marzeń, panowie! Szczęście Polaków zamyka się tylko w zupełnym zlaniu się z Rosją”. Poszerzenie wolności słowa przez zniesienie części zapisów cenzury sprzyjało pewnemu ożywieniu intelektualnemu, ale od wielu już lat brakowało w Warszawie i w całym zaborze rosyjskim polskich instytucji naukowych, które mogłyby finansować i koordynować badania. Jerzy Jedlicki w drugim tomie Dziejów inteligencji polskiej dotyczącym lat 1832–1864 pisze: Kultura polska w połowie tak dumnego ze swych osiągnięć XIX wieku stawała się z wolna domeną cierpliwych, pracowitych, lecz niedokształconych samouków. To dla nich i przez nich wymyślony został ideowy projekt prac organicznych, jedyny, jaki mógł dać im poczucie użyteczności obliczonej na daleką wprawdzie, ale, zdawało się, realną przyszłość. Jeśli patrzeć, co trwałego pozostawiło po sobie to pokolenie inteligencji, to wypadnie wskazać przede wszystkim na zainicjowanie pomnikowych wydawnictw źródłowych1. Nowe edycje źródeł i prac już znanych, lecz trudno dostępnych, a także pierwsze wydania ważnych zbiorów dokumentów i innych rękopisów były konieczne dla kontynuowania badań nad historią Polski i jej kulturą 1 J. Jedlicki Błędne koło..., s. 179–180. J. Jedlicki dodaje: „Zasady sztuki edytorskiej dopiero się ustalały i mierzyć tych publikacji dzisiejszą miarą niepodobna. Myślą, jaka im przyświecała, było ocalenie przeszłości dla potomnych”. 111 �i niezbędne dla istnienia polskiej humanistyki. We Lwowie działania takie podjął historyk August Bielowski (1806–1876), dyrektor Ossolineum, poddanego wprawdzie kurateli rządu austriackiego, ale jedynego wówczas w zaborze austriackim polskiego ośrodka naukowego, niezależnego, ponieważ finansowanego z zapisów prywatnych. W roku 1852 opublikował Program wydania pomników historycznych Polski, potem dwa początkowe tomy wielkiej edycji źródłowej Monumenta Poloniae historica (wyd. 1864 i 1872), kontynuowanej przez Akademię Umiejętności pod kierunkiem Wojciecha Kętrzyńskiego. Bielowski opracował też drugie wydanie Słownika języka polskiego Samuela B. Lindego (wyd. 1854–1861), uzupełnione na podstawie rękopisów autora. W Wielkopolsce Tytus Działyński (1796–1861), założyciel Biblioteki Kórnickiej, udostępniał do publikacji źródła historyczne ze swoich zbiorów i zapoczątkował Acta Tomiciana (8 tomów w latach 1852–1860). J. Jedlicki, pisząc o wymienionych wyżej pracach edytorskich, wskazuje także wydanie w Warszawie w r. 1853 oryginału łacińskiego O obrotach ciał niebieskich Mikołaja Kopernika razem z pierwszym polskim przekładem tego dzieła autorstwa Jana Baranowskiego (1800–1879), dyrektora obserwatorium astronomicznego w Warszawie. Do inicjatyw takich należała wydawana przez Samuela Orgelbranda Encyklopedia powszechna, opracowywana przy udziale przedstawicieli całego polskiego środowiska naukowego (28 tomów w latach 1859–1868). Pewne znaczenie dla popularyzacji dziejów Polski i jej literatury miała wydawana od roku 1855 przez Józefa Kazimierza Turowskiego w Sanoku seria „Biblioteka Polska”. Były to tomiki zawierające głównie dzieła klasyków staropolskich, w tym także kroniki, drukowane szybko i niedbale, ale tanie, rozprowadzane w całej Galicji i przenikające do zaboru rosyjskiego i pruskiego. Działania te w większości miały charakter misji patriotycznych, a nie dochodowych inicjatyw księgarskich. Do takich ambitnych przedsięwzięć edytorskich J. Jedlicki zalicza także Pieśni ludu polskiego Kolberga z roku 1857 – „jakby zapowiedź monumentalnego dzieła, które należy już do epoki postyczniowej”1. Potrzeba badania i publikowania twórczości ludowej nie tylko jako materiału dla artystów piszących lub komponujących „w duchu narodowym” czy świadectw zapomnianej pierwotnej kultury przedchrześcijańskiej, ale jako jednego z elementów współczesnej kultury narodowej, stawała się 1 J. Jedlicki Błędne koło…, s. 180. 112 �coraz bardziej oczywista. Kolberg, należący wtedy do niewielkiego w Warszawie grona ludzi czynnie zainteresowanych folklorem, nie tylko zdawał sobie sprawę z potrzeby naukowego badania muzyki ludowej, ale też był twórcą i realizatorem nowego i nowoczesnego programu edytorskiego w tym zakresie, czego pierwszym etapem był wydany w latach 1856–1857 tom Pieśni ludu polskiego. W czasie odwilży posewastopolskiej mógł pojawić się w tytule przymiotnik „polski”. Kolberg w ciągu kilkunastu lat, które upłynęły od początku jego badań terenowych i pierwszych wypowiedzi publicznych na temat muzyki ludowej, odczuwać musiał coraz silniejszą presję warszawskiego środowiska – pisarzy, dziennikarzy i artystów, aby kontynuować gromadzenie i publikowanie folkloru muzycznego. Był uznawany za szczególnie uzdolnionego w tym kierunku i dlatego zobowiązanego do utrwalenia muzyki ludowej, tym bardziej że nikt inny nie zajmował się wówczas jej badaniem w terenie. W roku 1856 rozpoczął edycję nowatorskiego zbioru pieśni i we wstępie do niego pisał: Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru. Do każdej pieśni dołączam właściwą jej nutę. Uderzony wcześniej oryginalnością i krzepkością pieśni ludowych, od lat kilkunastu robiłem wycieczki po kraju w celu skrzętnego i wiernego ich spisywania; toteż pochlebiam sobie, że w nieprzebranym u nas źródle melodyj zaczerpnąłem najciekawszy jej zapas; taki przynajmniej, jaki już potrafi dokładnie oznaczyć muzykalność ludu naszego. Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających), tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmonijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczym niezmąconej czystości, jak ją natura natchnęła. […] Śledzenie szczegółowe rozwoju melodyj, je[go] przyczyn i następstw, należy do historii i filozofii muzycznej i może mieć miejsce dopiero po jak najdokładniejszym zebraniu melodyj nie już jednego ludu, ale wszystkich innych ludów. Nim to nastąpi, rozpatrzenie się w tym, co się pozyskało, do nader ciekawych doprowadzić nas może wniosków rozszerzających wiedzę i estetykę muzyczną1. Pieśni ludu polskiego wydane w sześciu zeszytach w latach 1856–1857 miały być pierwszym tomem zespołu źródeł służących do „oznaczenia muzykalności ludu naszego”. Rozpoczęty wówczas przez Kolberga program 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V–VI. 113 �edytorski miał służyć udokumentowaniu aktualnego stanu folkloru pieśniowego i muzycznego poprzez wydanie wielu wariantów wszystkich gatunków pieśni i melodii z całej Polski, z różnych regionów, a nawet z różnych ich okolic, w odrębnych, specjalnie im poświęconych tomach. Nie zawsze wówczas rozumiano ten zamysł, nie zawsze też był on aprobowany, ponieważ wydawanie drukiem tak licznych utworów ludowych i traktowanie ich wariantów jako pełnoprawnych cząstek kultury narodowej nie było oczywiste dla wszystkich krytyków, muzyków i literatów. Plan nowej wielotomowej serii edytorskiej powstał zapewne około roku 1849, tj. w trakcie druku ostatniej części Pieśni ludu weselnych. Nie wiadomo, czy już wtedy Kolberg postanowił zaniechać opracowywania akompaniamentu do wydawanych melodii wokalnych, jest to jednak bardzo prawdopodobne. W styczniu 1854 r. „Biblioteka Warszawska” donosiła, że książka jest gotowa1. Zezwolenie cenzury, drukowane w tym czasie na odwrotach stron tytułowych, ma datę 14 lipca roku następnego, ale druk rozpoczął się dopiero w połowie roku 1856, ponieważ ponad dwa lata zajęły Kolbergowi starania o nakładcę. Nie znalazł w tym czasie ani profesjonalnego wydawcy, ani innej osoby skłonnej zaryzykować pieniądze potrzebne na druk. Rozpisał wprawdzie subskrypcję, nie zebrał jednak dostatecznej sumy od przyszłych nabywców i w końcu sfinansował ten tom w znacznej mierze z własnych oszczędności. A w porównaniu do wydawanych dotąd zbiorów pieśni ludowych koszt był duży, na co wpłynęło dziesięć barwnych litografii i blisko 900 zapisów nutowych. Tom Pieśni ludu polskiego, określony przez Kolberga jako „seria pierwsza” planowanego wielotomowego wydawnictwa, składa się z dwu odmiennych części. Pierwsza ma tytuł „Dumy i pieśni” i zawiera utwory z całej Polski, tu podstawą wyboru był tekst, nie melodia. W drugiej, zatytułowanej „Tańce”, zamieszczone są melodie instrumentalne i wokalne z okolic Warszawy, często z przyśpiewkami. Termin „duma” był wtedy stosowany przez wydawców pieśni ludowych głównie dla ballad, a Kolberg dla tekstów w części pierwszej użył we wstępie określenia „dumy i pieśni dłuższe”. Dumami nazywał pieśni fabularne, przede wszystkim te, które dziś nazywamy balladami. W pierwotnej wersji wstępu określił krótko ich specyfikę2, Notatka w Doniesieniach literackich, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 1, s. 184, autorem był prawdopodobnie K.W. Wójciki. Podobne informacje w „Dzienniku Warszawskim” 1854, nr 27. 2 Zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement... (DWOK T. 70), s. 3. 1 114 �ale pominął tę próbę zdefiniowania gatunku w ostatecznie drukowanym wstępie. Zawarł w nim jednak inne ważne uwagi o muzyce i pieśniach ludowych. Wskazał na ich zmienność, zależnie od okolicy i upływu czasu dzielącego wykonania tej samej pieśni, scharakteryzował śpiew i głos ludowych wykonawców, rytm, tempo i akcentuację ich śpiewu, omówił tańce, podając kilkanaście nazw stosowanych dla nich na wsiach, lecz nie zajmując się choreografią, wymienił także najczęściej używane instrumenty i opisał sposób gry na nich. W części poświęconej balladom i „pieśniom dłuższym” prawie wszystkie teksty opatrzone są zapisem nutowym, tylko 29 na 444 pozbawionych jest melodii. O ważności muzyki i jej braku w zbiorach swoich poprzedników pisał we wstępie: A tak, prawie bez muzyki, rzec można, że zbiory ich objawiły się tylko w pół-życiu, w połowie swojej istoty, bo treść i melodia uzupełniają się, podnoszą wzajemnie, jedną wspólną stanowiąc całość, a często melodia, ta część mniej określona, mniej materialna, stanowi całą piękność pieśni1. W pierwszej części Pieśni ludu polskiego opublikowane są warianty czterdziestu jeden wątków, spośród których trzydzieści trzy są dziś klasyfikowane jako ballady2. Bogaty zasób zapisów terenowych i staranne wykorzystanie dostępnej literatury pozwoliły Kolbergowi przedstawić pieśni balladowe w zróżnicowanych wersjach z terenu prawie całej Polski. Ponad połowa z nich jest reprezentowana przez kilka lub kilkanaście wariantów, a najbardziej znane mają ich po kilkadziesiąt, np. ballada „Stała się nam nowina” ma 29 wariantów, „Wyjechał pan z chartami na pole” – 30 wariantów, a „Jasio konie poił” – aż 54. Najliczniejsze są warianty z regionów leżących w Królestwie, pochodzące zwykle z własnych materiałów Kolberga. Spoza zaboru rosyjskiego, z okolic, w których bywał krótko lub w których nie zdążył jeszcze sam przeprowadzić badań, zamieścił znacznie mniej pieśni. Wśród utworów zawartych w pierwszej części tomu znajdują się zapisy unikatowe, nienotowane przez poprzedników Kolberga i również później w badaniach innych folklorystów potwierdzone tylko sporadycznymi 1 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V. Zob. E. Jaworska Katalog polskiej ballady ludowej, Wrocław 1990, m.in. s. 17. 115 �przykładami1. Poza właściwymi balladami uwagę Kolberga zwróciły teksty nazwane przez Juliana Krzyżanowskiego bajkami-śpiewankami, to jest bajki, w których istotną funkcję pełnią pieśni nie występujące samodzielnie, a znane jedynie z tych utworów. W Pieśniach ludu polskiego zamieścił kilka przykładów takich „śpiewanek”. Należą do nich trzy warianty melodii i tekstu pochodzące z bajki „Maliny”, wykorzystanej przez Słowackiego w Balladynie, a także cztery warianty z bajki „Wąż-narzeczony”. Zainteresował go też folklor złodziejski, zapisał aż dwanaście wariantów pieśni „Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje”. Spośród kilkuset tekstów w części pierwszej tylko 85 pochodzi ze zbiorów wydanych drukiem wcześniej lub z badań innych osób. Zwraca przy tym uwagę stosunkowo duża liczba ballad z Mazur. Zapisane one zostały w latach 1836–1840 przez Gustawa Gizewiusza (1810–1848), protestanckiego kaznodzieję z Kraplewa. Jego rękopis pt. Pieśni ludu znad górnej Drwęcy dotarł do zbiorów Kolberga za pośrednictwem Kazimierza W. Wójcickiego2. Zauważyć trzeba, że do zapisów pieśni czerpanych z publikacji Kolberg dodawał czasem zanotowane przez siebie melodie, jeżeli w wykorzystanym źródle był tylko tekst. Sam o takiej praktyce pisał: „[…] nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnymi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodia nawinęła”3. W nocie loka1 Do unikatów należy np. ballada „Gnała pastereczka doliną” (nr 21, s. 224 w DWOK T. 1) opublikowana przez Kolberga na podstawie własnego zapisu terenowego, a także dwie ballady, których teksty pochodzą z rękopisu G. Gizewiusza: „Był tam stołarz mieszkający” (nr 23, s. 235 w T. 1) i „Wszystkim ludziom jest świadomo” (nr 29, s. 255 w T. 1); zob. E. Jaworska Katalog polskiej ballady ludowej…, tam wątki nr 11, 32 i 65. 2 K.W. Wójcicki manuskrypt ten dostał od G. Gizewiusza prawdopodobnie około roku 1844, ale nie wiadomo, kiedy przekazał go Kolbergowi. Zbiór Gizewiusza wykorzystał Kolberg w Pieśniach ludu polskiego, zamieszczając tam 35 tekstów i 8 melodii pochodzących z tego źródła. We wstępie do Pieśni ludu polskiego pisał, że rękopis Gizewiusza wzbogacił jego tom „trzydziestu kilku melodiami i znaczną ilością tekstu”, jednak Gizewiusz zapisał melodie tylko do 32 pieśni z blisko 400 znajdujących się w jego rękopisie, w tym 8 do ballad. Zob. w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. XXXI–XXXII. Pozostałe zapisy wykorzystał Kolberg w monografii Mazury pruskie, pozostawionej w rękopisie, a wydanej w r. 1966 (T. 40 DWOK). Rękopis Gizewiusza, którego pełny tytuł brzmi: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku, został wydany w Poznaniu w 2000 r. w opracowaniu i ze wstępem Danuty Pawlak. 3 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XI. 116 �lizacyjnej podawał wtedy zwykle nazwę miejscowości, z której pochodziła muzyka. Łączenie melodii pochodzącej z własnych badań z tekstem zapisanym przez innych, tj. kontaminacje zapisów różnych osób wykonanych w różnym czasie, zastosował Kolberg do niektórych tylko spośród pieśni przejętych ze źródeł drukowanych lub z rękopisu Gizewiusza, jeśli tam pozbawione były zapisu nutowego. Innym zabiegiem redakcyjnym, przyjętym w tej części tomu dla pewnej liczby pieśni, jest zamieszczanie w druku zamiast ich pełnego tekstu tylko pierwszej zwrotki wpisanej pod melodią i opuszczanie zwrotek następnych lub niektórych środkowych, podobnych do znajdujących się w wariantach poprzedzających. Wtedy pominięte fragmenty zastępował odsyłaczami do odpowiedniego pełnego tekstu. Dotyczy to częściej tych pieśni, które w tomie znalazły się w licznych odmianach1, przy czym – jak wskazują zapisy terenowe – opuszczenia te często powstały już w trakcie notowania pieśni podczas badań. Jeżeli brać pod uwagę tylko część tomu poświęconą balladom, to uznać trzeba, że zdanie ze wstępu: „Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru” nie oddaje w pełni jej zawartości. Równorzędny przedmiot stanowią tam teksty, wprawdzie prawie wszystkim towarzyszy zapis nutowy, ale porządku materiałów nie wyznaczają melodie, a teksty — ich warianty są grupowane razem pod wspólnym numerem, niezależnie od tego, jak bardzo różnią się ich melodie. Druga część ma tytuł „Tańce” i podtytuł: „Polskie tańce, mazury, kujawiaki (obertasy), walce” i zawiera 466 melodii, większość z tekstami przyśpiewek. Wśród nich tylko dwie mają podane metrum 44, wszystkie pozostałe są w metrach nieparzystych. Pochodzą z okolic Warszawy i były zapisane w miejscowościach, które dziś często są dzielnicami tego miasta. Nie wszystkie melodie i zamieszczone pod nutami przyśpiewki wykonywano w czasie tańca, o czym Kolberg pisał we wstępie: Śpiewki takie nie zawsze lud w tańcu lub w karczmie przy kieliszku nuci, owszem słyszeć one się często dają przy robocie w domu i na polu, podczas żniw, sianożęci, w ogrodzie, na paszy za bydłem, także przy dojeniu krów, w czasie jazdy, przy kołysce. Nieprzebrana ich mnogość jest owocem chwilowego 1 O ile zachował się rękopis pełnego tekstu takiej pieśni (np. dla nr 3l, 14i, 25h), brakujące fragmenty przytaczano w przypisach źródłowych w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70). 117 �natchnienia podnieconego trunkiem i miejscowymi okolicznościami, do czego lada codzienna przygoda dać może pochop; inne wszakże są znane i śpiewane powszechnie na równi z dłuższymi pieśniami i dumami, zwłaszcza gdy w sobie zawierają pewną sentencją. Niektóre są odłamkami większych dum1. Teksty przyśpiewek musiał Kolberg poddać przed drukiem selekcji, odrzucając zbyt rubaszne, niecenzuralne, ponieważ „mimo rozlanego w nich humoru i czucia nie zawsze godzą się z przyzwoitością i dobrym smakiem”2. Poza ludowymi zanotował Kolberg i zamieścił wśród tańców także kilka utworów kompozytorów działających w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku, podając ich nazwiska nad melodiami. Są to kompozycje Józefa Elsnera, Jana Stefaniego3, Józefa Damsego i Adama Tarnowskiego, pochodzące z ich utworów scenicznych. Trudno dziś w każdym z tych wypadków ocenić, czy kompozytorzy ci wykorzystali motywy ludowe, czy też ich utwory stały się tak popularne, że zostały przeniesione przez publiczność teatralną do folkloru podmiejskiego. Pewien wpływ na upowszechnianie się utworów pochodzących ze sceny teatrów warszawskich mógł mieć repertuar katarynek, bardzo wówczas popularnych, których właściciele szybko reagowali na nowości4. Tom zamknął Kolberg obszerną „Tabellą miast i osad miejskich, o których uczyniono wzmiankę w niniejszym zbiorze z wykazaniem ich położenia geograficznego”. Była to odpowiedź na postulat Sikorskiego przedstawiony w recenzji dwu pierwszych zeszytów Pieśni ludu polskiego, więc jeszcze przed zakończeniem druku książki, a dotyczący not lokalizacyjnych zamieszczanych nad melodiami i określających geograficzne pochodzenie pieśni. Kolberg formułował je najczęściej dwuczłonowo, np. „od Żychlina O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. X. Tamże. 3 O Janie Stefanim, kompozytorze muzyki do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, pisał K.W. Wójcicki: „[…] przejęty potrzebą poznania muzyki polskiej ludowej, co niedziela i święto wyjeżdżał na wieś, aby się nasłuchał pieśni, napatrzył tańców ochoczego ludu naszego. Wracał do miasta, a mając świeżo w pamięci sielską melodię, zasiadał i podkładał pod libretto Bogusławskiego.” Zob. K.W. Wójcicki Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1, Warszawa 1855, s. 67. 4 J. Sikorski w artykule Muzyka i katarynka („Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski” J. Jaworskiego na rok 1854, s. 102) pisze: „A i tak słyszeć można odwieczne piosnki na deskach teatralnych posiwiałe, wygrywane po tysiączny raz na katarynce [...]”, katarynki wspomina też Kolberg we wstępie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX oraz w przytaczanym już szkicu autobiografii. 1 2 118 �(Chochołów)”, „od Wyszkowa (Głuchy, Niegów)”, „od Osterode (Kraplewo)”, „od Łagowa (Paprocice, Lechówek)”. Pierwsza nazwa w intencji Kolberga informowała o okolicy, w której pieśń czy melodia jest znana i popularna, druga o miejscu zapisu lub miejscowości, z której pochodził wykonawca. Sikorski w recenzji pisał: Oznaczenie miejscowości, skąd pieśń i melodia wzięte, także wyraźniejsze by się zdało. Mało to objaśnia, gdy przeczytamy, że te pieśni od Dzikowa, Łagowa, Kowalewa itd., bo któż wie, o jakim Dzikowie, Łagowie i Kowalewie mowa. Nawet małe miasteczka wymienione niewiele pomogą, bo o wielu z nich mało kto słyszał, mianowicie jeśli trochę odleglej od środka kraju leżą. Miasta powiatowe, okręgowe, gubernialne, prowincja wreszcie wymieniona, lepiej sobie pomagają w oznaczeniu miejscowości. Nastaję na ten szczegół, bo on tylko dla korzystniejszego użycia zbioru w mowie będącego posłuży, mianowicie pod względem badania charakterystyki prowincji i miejscowości1. Kolberg, syn kartografa, od lat podróżujący często po prowincji i mający do dyspozycji mapy ojca, nie miał kłopotów z ustaleniem położenia małych nawet miasteczek i wsi. Jednak rozumiejąc kłopoty czytelników, zgodnie z sugestią Sikorskiego w trakcie druku książki zestawił alfabetycznie w osobnej tabeli nazwy miejscowości określających okolice, dodając nazwę powiatu i państwa, w którym leżały. Zaznaczyć trzeba, że podawał nazwy trzech państw zaborczych i Królestwa Polskiego, czym podkreślał istotne dla mieszkańców Królestwa przekonanie o jego odrębności od carskiej Rosji. Większość wymienionych w tabeli miejscowości nie występuje w notach lokalizacyjnych w Pieśniach ludu polskiego, była więc ona pomyślana jako pomocniczy klucz do całej planowanej kilkutomowej serii wydawniczej. Ważnym elementem Pieśni ludu polskiego były barwne litografie przedstawiające rysowanych z natury mieszkańców wsi w strojach regionalnych. Kolberg zamieścił je „dla dopełnienia charakterystyki naszych wieśniaków”, a było to też do pewnego stopnia działanie marketingowe – kolorowe ilustracje, nie tak częste w ówczesnych drukach, zachęcały do kupienia książki. Nazwiska autorów rysunków odnotował Kolberg 1 J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni ludu wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219. Przedruk tej części recenzji J. Sikorskiego w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 134. 119 �dopiero na nowej karcie tytułowej 1 dodrukowanej w r. 1867, gdy postanowił Pieśni ludu polskiego włączyć do Ludu jako tom pierwszy tej serii wydawniczej. Wymienił tam Antoniego, swego brata, i Karola Marconiego, przyjaciela Antoniego, malarzy wspomnianych już wcześniej jako uczestników wycieczek Kolberga w pierwszych sezonach jego badań terenowych. Zachowały się wszystkie bezpośrednie pierwowzory litografii2, nie są to jednak rysunki powstałe podczas wędrówek po Mazowszu, lecz późniejsze ich kopie sporządzone na potrzeby druku. Oryginalne szkice terenowe Antoniego Kolberga i Karola Marconiego potrzebne do Pieśni ludu polskiego skopiował Wojciech Gerson i jego rysunki wykonane piórkiem i barwione akwarelą były podstawą litografii3. Prymarne rysunki dwu malarzy, Antoniego i Marconiego, nie zachowały się, brak też innych informacji na ten temat, nie mamy więc możliwości przypisania bezspornie którejkolwiek ryciny jednemu z dwu wymienionych przez Kolberga autorów4. Wykonanie litografii zlecił Kolberg firmie J.H.G. Rau w Dreźnie, z którą współpracował także później. Zaraz po rozpoczęciu druku ukazała się w „Bibliotece Warszawskiej” krótka informacja o nowym zbiorze pieśni, której autor, najpewniej ówczesny redaktor miesięcznika, K.W. Wójcicki, pisał o litografiach: Jest ona reprodukowana we wstępie J. Gajka do O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) po s. VIII. 2 Przechowywane są w zbiorach Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli w Rzeszowie. Reprodukowała je K. Markiewicz w przywoływanym już tu katalogu wystawy malarstwa Antoniego Kolberga, cztery są też reprodukowane w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70). Na każdym rysunku, mimo zaznaczenia kolorów akwarelą, zamieszczony jest też krótki opis ręką Gersona, podający barwy części ubrania i noty lokalizacyjne, powtórzone przez Kolberga w podpisach i w opisie rycin na końcu książki. 3 W liście do firmy J.H.G. Rau u. Sohn w Dreźnie, która drukowała te litografie w 1856 r., Kolberg pisał, że ryciny strojów ludowych przesyła za pośrednictwem ich autora, Wojciecha Gersona. Zob. brulion listu Kolberga z końca listopada 1856 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 63–64. 4 Śladem wskazującym na autorstwo pierwowzorów dwu rycin mogą być informacje w Katalogu wystawy retrospektywnej nieżyjących malarzy polskich w salach redutowych w Warszawie (Warszawa 1898). Tam pod numerami 512–514 na s. 49 wymienione są trzy akwarele Karola Marconiego: „Kobieta, wieś Czerniaków”, „Od Piaseczna” i „Od Warszawy”, wszystkie były wtedy własnością syna Karola, Władysława Marconiego, i zaginęły w czasie powstania warszawskiego. Być może były to pierwowzory litografii zamieszczonych przez Kolberga w Pieśniach ludu polskiego, tj. rycin nr 1 „od Warszawy (Czerniaków)” i nr 10 „od Piaseczna (Obory)”, trzecią wymienioną w katalogu rycinę, „Od Warszawy”, trudno przypisać do którejś z litografii. 1 120 �Nie masz tu żadnej elegancji wymuskanej, jaką mamy we wszystkich dotąd wydanych kostiumach ludu naszego, nie wyjmując i Gersona1, ani urojonych fizjonomii, oblicza portretowane przedstawiają nam wiernie chłopków naszych, równie jak cały ubiór z najsumienniejszą ścisłością wykonane2. Wszyscy autorzy recenzji ukazujących się w latach 1856–1857 podkreślali dokumentacyjną wartość rycin dołączonych do Pieśni ludu polskiego, niezależnie od oceny całej zawartości tej antologii ballad i tańców3. Sam Kolberg miał zastrzeżenia do odwzorowania rysów dwu postaci, o czym pisał do firmy drezdeńskiej po odbiorze gotowych litografii4, ale poza tym był zadowolony z jej pracy. W „Objaśnieniu rycin”, zamieszczonym na końcu tomu, opisał stroje, podając ich kolory, wiele lokalnych nazw poszczególnych części ubiorów, a w dwu wypadkach także informacje pozwalające zidentyfikować rzeczywiste, przedstawione na rysunkach osoby – karczmarkę z Raszyna i sołtysa z Czerniakowa. Pieśni ludu polskiego zostały bardzo życzliwie przyjęte przez recenzentów i cieszyły się ich dużym zainteresowaniem — porównywalnej liczby recenzji i wzmianek w prasie wszystkich trzech zaborów doczekały się tylko pierwsze monografie wydawane w ramach Ludu. Omawiano przede wszystkim zakres publikacji i jej układ, a zawsze podkreślano ogrom pracy wykonanej przez Kolberga, od zapisywania ze słuchu melodii i tekstów bezpośrednio w terenie, poprzez wybór utworów przeznaczonych do druku, uporządkowanie ich według wątków tekstowych, wreszcie opracowanie redakcyjne. Nie wszystkie walory tej publikacji, istotne dziś dla folklorystów, 1 Wójcicki wspomina tu album: W. Gerson Ubiory ludu polskiego, Warszawa [1855], wersja francuska: Costumes polonais dessinés d’aprés nature…, litogaphiés par E. Desmaisons. Publié par Daziaro á Varsovie, Paris, Moscou et St. Petersbourg [1855]. Zob. też A. Jacher-Tyszkowa Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXIX: 1975, nr 4, s. 220. 2 [K.W. Wójcicki] Doniesienia literackie, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 422. 3 Tylko raz, kilka lat później, przy okazji wzmianki w prasie warszawskiej o podróży Kolberga na Kujawy, ryciny z Pieśni ludu polskiego spotkały się z pewnymi zarzutami: „Wiemy, iż te postacie zdejmowano z natury z fotograficzną niejako dokładnością, lecz nam nie trzeba wyłączności miejscowych, jak zyzowatego sołtysa z Czerniakowa, skrzywionego rakowskiego chłopa, my prosimy o te ogólniejsze, że tak powiem zbiorowe oblicza i postawy, które właśnie typują okolicę”, T.S…ki Wiadomości bieżące, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1860, nr 195. 4 Zob. brulion listu do A. Karsta z 20 XI 1856, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 62–63. Za odbiegające od przekazanych oryginałów uważał twarze postaci na rycinach nr 1 i 6. 121 �były zauważone i docenione przez współczesnych Kolbergowi, nie zawsze też właściwie interpretowano zamiary i program wydawcy. Już w marcu 1857 r. napisał do Kolberga przebywający na emigracji Teofil Lenartowicz. Dziękował za książkę przypominającą mu młodość spędzoną na Mazowszu, ale prosił, aby wydając wszystkie zapisane melodie, wybierał do druku tylko teksty zasługujące na rozpowszechnianie. Wspomina „entuzjazm dla pieśni gminnych”, nadmierny i bezkrytyczny, towarzyszący wypowiedziom o folklorze jeszcze kilkanaście lat wcześniej, gdy obaj byli młodzi. Prosił więc Kolberga: […] nie zimnym rozsądkiem przeto, ale wyrobionym uczuciem piękności i wartości rzeczy trzeba sądzić utwory poetyczne, a co nas ujmie niewyszukanym wdziękiem, to niezawodnie będzie miało dłuższą wartość i drukować to należy na pociechę wspólną. Owoż daruj, Drogi Oskarze, ale nie trzymałeś się tej zasady, wydając swój nowy zbiór, znajduję w nim bowiem mnóstwo nędznych wierszydeł, które się nikomu na nic nie przydadzą, trzeba to było pominąć, dla muzyki jedynie po parę wierszy przytaczając, zresztą zostawiam to Twojemu wyrozumieniu, jeśli myślisz, że się to przyda, drukuj […]1. Lenartowicz – jak stwierdzał w liście – nie umiał sam odtworzyć melodii drukowanych w otrzymanym zbiorze i pisał z Rzymu do przyjaciela, nazywając go zakochanym w wiejskich śpiewach Mazurem: […] jakże żałuję, że się nie znam na nutach, żeby sobie choć na cygańskiej drumli zadzwonić piosenkę od Mokrego Lasu, ani rusz, jak hieroglify egipskie pałeczki wyskakują mi przed oczami, jedne wyżej, drugie niżej, ale co one tam sobie śpiewają, nie takiemu jak ja wiedzieć o tym, oj, doloż moja – Oskarze! Czemu Ciebie tu nie ma?2 Odpisując Lenartowiczowi, Kolberg wspominał też ze wzruszeniem wspólne wędrówki, ale nie zgadzał się z oceną tekstów przyśpiewek, bo to pewnie one, nie ballady, spowodowały krytyczne uwagi poety. Na zarzut braku krytycyzmu wobec estetycznych walorów niektórych „wierszydeł” odpowiedział: […] zapatrując się okiem poety, mogłeś wiele tu rzeczy niesmacznych dla siebie dojrzeć, ależ ja nie zbieram pieśni li tylko dla poezji w nich zawartej. Są i będą 1 2 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 67–68. Tamże, s. 68. 122 �one skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko całe jego moralne i niemoralne usposobienie, jego obyczajowość, ale i zewnętrzną skorupę, wszystkie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził, a ci szukają prawdy, która jak brzydkie obok pięknego w pieśniach każdego narodu leży. Takimi, jakimi są, zbieracz ma je przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i zyskać zaufanie1. Maurycy Karasowski, któremu Kolberg udostępnił rękopis jeszcze przed drukiem, podkreślił wartość zapisów muzyki, których tak wielką liczbę prezentować będzie wydane dzieło, i zdał sprawę z jego zawartości, zwracając specjalnie uwagę na pieśni złodziejskie i wspomniane tu już bajki-śpiewanki. Przedstawienie wyników analizy zebranych przez Kolberga melodii odłożył na czas po wydaniu całości2. Karol Estreicher (1827–1908) w lwowskim „Dzienniku Literackim” scharakteryzował nowy tom na tle skrótowego przeglądu dotychczasowych badań i publikacji folkloru polskiego, litewskiego i ukraińskiego 3. Potem podsumował pracę Kolberga, stwierdzając, że autorem kierowały dwie myśli: „zestawienie wariantów melodii i tekstu” oraz wierne podanie melodii „w jej surowym odłamie, tak jak ją lud wygłasza, bez względu na to, że może razić nieforemnością”. Chwalił zamysł autora, ale wstrzymał się od głębszej jego oceny do czasu wydania wszystkich planowanych tomów i zalecał przeprowadzenie badań w Galicji, tj. w zaborze austriackim, zwłaszcza w górach. Estreicher docenił druk licznych wariantów tekstów i melodii ukazujących regionalne zróżnicowanie folkloru, przede wszystkim jednak podkreślał, i to kilkakrotnie, znaczenie publikacji Kolberga jako źródła dla muzyków pragnących komponować w duchu narodowym. Józef Ignacy Kraszewski wielokrotnie w latach czterdziestych XIX w. zabierał głos w toczącej się dyskusji na temat wartości folkloru, zwłaszcza List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., tamże s. 70. M.K. [M. Karasowski] Kilka słów o dziele Oskara Kolberga pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami i rycinami, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 55. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 124–128. Zapowiadanej analizy melodii M. Karasowski nie opublikował. 3 Gędźba [K. Estreicher] Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał Oskar Kolberg, „Dziennik Literacki” 1857, nr 94–96. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 138–145. 1 2 123 �bajek, i metod jego wydawania drukiem. Przy zapisywaniu tekstów ludowych domagał się przede wszystkim wierności: „Inna cale rzecz zbierać, inna obrabiać”1. W korespondencji z Żytomierza zamieszczonej w „Gazecie Warszawskiej”2, której znaczną część poświęcił Pieśniom ludu polskiego, kilkakrotnie wskazywał na złożoność pracy Kolberga, jego dokładność, staranność i determinację, aby przedstawić tak wielki zasób melodii ludowych. Pisał, że „[...] namiętnemu tylko i obdarzonemu jak p. Kolberg zbieraczowi mogło się udać pochwycić wszystkie te maluczkie zmiany, warianty, rozmaitości jednego i tegoż samego niemal motywu, które go coraz nowym i świeżym czynią”3. Docenił to, że nowy zbiór pieśni ukazał się bez akompaniamentu fortepianu i melodie ludowe podane są z całą ich „pierwiastkową prostotą i czystością”, co stanowiło kontrast z dotychczas drukowanymi melodiami ludowymi, „wyjaśnianymi” przez dodanie harmonizacji zacierającej ich cechy pierwotne. Kraszewski podkreślił też, że ważna jest w tej publikacji Kolberga nie tylko muzyka, ale także zestawienie bezpośrednio koło siebie wariantów tekstów z różnych okolic, nawet jeżeli znanych, to jednak rozproszonych w dotychczas wydanych książkach i artykułach. Podkreślił wartość rycin, które są nie tylko „wielką ozdobą wydania, uskutecznionego bardzo starannie i wytwornie”, ale także prezentacją żywo nakreślonych strojów z okolic Warszawy. Zauważył jak inni recenzenci, że zbiór Kolberga jest „dla muzyków skarbnicą niewyczerpanego natchnienia”, jednak najważniejsza była konstatacja: Dla historii muzyki naszej, a raczej dla poznania jej charakteru, jest to materiał nieoszacowany i niewyczerpany, a wartość jego tym większa, że ścisłość była głównym zadaniem autora4. Tym wnioskiem Kraszewski potwierdził, że publikacja spełnia zasadniczy cel postawiony sobie przez Kolberga, tj. zebranie materiału do badań nad muzyką polską, a zwłaszcza nad muzyką ludową. Opublikowanie przez Kolberga muzyki ludowej bez harmonizacji, zauważone z aprobatą przez Kraszewskiego, nie znalazło uznania u wszystkich. J. I. Kraszewski Podania gminne, w: tegoż Studia literackie, Wilno 1842, s. 99. J.I. Kraszewski Listy do redakcji „Gazety Warszawskiej”, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 206–207. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 134–138. 3 Tamże, s. 135. 4 Tamże, s. 135. 1 2 124 �Anonimowy recenzent „Gazety W. Ks. Poznańskiego” 1 potraktował nową pracę Kolberga jak kolejne wydanie pieśni dla amatorów muzykowania. Pisał, że rozumie „szacunek dla czystości pieśni”, ale brak akompaniamentu fortepianu sprawi kłopot mniej wprawnym odbiorcom, którzy nie potrafią sami go opracować. Recenzent innego wielkopolskiego pisma, „Przeglądu Poznańskiego”, stwierdza, że jest to zbiór „bardzo ważny i ciekawy”2, podanie melodii „tylko w szkicu” uważa za zaletę, dodaje jednak, że zebranie tak wielkiej liczby wariantów było zbyteczne. Drobiazgowa praca zbieracza i wydawcy dowodzi wprawdzie sumienności, ale nie przynosi pożytku i niepotrzebnie powiększa objętość ponieważ: „Charakterystyczne tylko prawdziwie, wybitne różnicą warianty należało autorowi podać, nie rozszerzać za wiele objętości dzieła”3. Dla pełniejszego ukazania atmosfery towarzyszącej badaniom i publikacjom Kolberga w okresie opracowywania przez niego nowych Pieśni ludu polskiego można przytoczyć jeszcze wypowiedź Lucjana Siemieńskiego (1809–1877). Ten poeta i dziennikarz, niegdyś radykalny demokrata, od paru już lat współredagował konserwatywny krakowski „Czas”. Sam w roku 1845 wydał bajki i legendy4 ludowe, tłumaczył pieśni bretońskie i skandynawskie, ale podobnie jak Berwiński, którego Studia o literaturze ludowej już tu wymieniano, w późniejszym okresie życia walory tekstów pieśni oceniał z większym sceptycyzmem: Pojawienie się nowego zbioru pieśni ludu dokonanego przez p. Kolberga byłoby niekonieczną nowością, gdyby nie przyniosło nic więcej, jak oklepane wyrzekanie Maćka na niestateczność Maryny, lub żale Kaśki za utraconym panieńskim wiankiem, lecz prawdziwie rozmiłowany w swoim przedmiocie autor zbioru i pojmujący pieśń gminną od strony jeszcze niezużytej i niewyzyskanej, nie poprzestał na samych słowach pieśni, ale co daleko trudniejsze i mozolniejsze, zebrał do nich muzykę, tak jak mu ją lud śpiewał5. B. Pieśni ludu polskiego…, „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 145–147. 2 Anonimowa recenzja w „Przeglądzie Poznańskim” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 148–149. 3 Tamże, w przedruku w T. 70, s. 148. 4 L. Siemieński Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845; wydanie krytyczne: wybór, wstęp i opracowanie K. Pamuły, słowo wstępne J. Krzyżanowski, Warszawa 1975. 5 L. Siemieński Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 280. 1 125 �Siemieński w następnych zdaniach swej dosyć zdawkowej recenzji zbioru wydanego przez Kolberga również stwierdzał, że zamieszczone tam melodie będą „prawdziwym skarbem dla każdego kompozytora muzycznego”, nie zauważając zasadniczej idei autora. Podobnie jak muzykę potraktował litografie zamieszczone w tomie, oceniając je wysoko jako dające „rzetelne wyobrażenie” strojów ludowych i stanowiące wartościowy materiał dla malarzy. Dla Kolberga musiała być szczególnie istotna opinia Sikorskiego1, najwybitniejszego wówczas w Warszawie krytyka muzycznego, surowego w swych sądach i zwykle bezkompromisowego. Pierwszą część artykułu poświęconego Pieśniom ludu polskiego Sikorski drukował po ukazaniu się dwu początkowych zeszytów. Podkreślił rozległość planu Kolberga i wyraził przekonanie, że publikowany przez niego materiał będzie dostateczny do analizy „strony muzycznej” pieśni ludu, choćby dzięki wielkiej liczbie melodii, przewyższając pod tym względem wszystkie dotychczas wydane zbiory. Tak jak Kolberg uważał, że muzyka jest najważniejszą częścią pieśni ludowych: Bo gdy tekst rozsypuje się niekiedy na suche szczegółki w licznych czasem pomieszczone zwrotkach, to muzyka treściwie przedstawia całość uczucia lub dramatu, umiejąc równie dosadnie i szczegóły odtworzyć, ale tylko te, które do głównych należą2. Według Sikorskiego muzyka w nowym zbiorze Kolberga stanowi rzecz główną, nie tylko dlatego, że pomaga poznać „ducha naszej muzyki domowej, jak dotąd jedynej prawie bezwarunkowo na to nazwisko zasługującej”, ułatwia zrozumienie tekstu i zwraca uwagę słuchacza na przejawiające się w niej uczucia ludu, ale ponadto: […] uczy nas poznawać charakter pojedynczych ludzi, których za twórców muzyki uważamy, jakkolwiek są nam nieznani i nieznanymi na zawsze pozostaną, a co ważniejsze jeszcze, daje nam charakterystykę całej okolicy, której twórca Recenzja J. Sikorskiego ukazała się w „Gazecie Codziennej” 1856, nr 219 i 297. Część pierwsza z nr 219 przedrukowana w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 128–134. 2 Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement... (DWOK T. 70), s. 130. 1 126 �muzyki musiał być reprezentantem duchowo-artystycznym choćby do jednej pieśni, skoro ją przyjęto i przechowano w podaniu1. Sikorski zauważył więc rolę anonimowych ludowych muzyków, których twórczość jest przechowywana w regionalnej tradycji. Po zapoznaniu się z dwoma zeszytami nowego tomu Sikorski oczekiwał, że jego autor, od tak dawna notujący, poddający pewnej systematyce i publikujący muzykę ludową, dołączy do tomu rozprawę na jej temat, wnioski wynikające z wieloletniego obcowania i pracy nad nią: Bez tego przedsięwzięcie jego nie byłoby niejednemu tak korzystne i nauczające, jak być może. Któż zresztą z materiałem tym tyle, co p. K[olberg] oznajmiony? Kto tak dobrze jak on usprawiedliwi niektóre dziwactwa muzyczne ludu, kto jego sposób śpiewania tak dobrze pojął, kto ważność podobnej publikacji tak dosadnie okaże, jak sam wydawca, skoro przygotowaniu do niej tyle lat poświęcił, tyle trudu i kosztów?2 W imieniu nabywców książki stawiał wydawcy pytania o plan całości, niezupełnie dla niego czytelny w dwu początkowych zeszytach, a przynajmniej nie taki, jakiego się spodziewał. Przedmowa Kolberga, spełniająca w pewnym stopniu postulaty recenzenta, przekazana była odbiorcom dopiero razem z ostatnim zeszytem, więc pisząc tę recenzję, Sikorski jeszcze jej nie znał. Pytał także o zasadniczy cel publikacji – czy jest nim pokazanie wariantów tekstów, czy muzyki? Sam uważał, że wariantów, czasem mało różniących się między sobą, jest zbyt wiele, a dotyczy to także melodii. Następnie stwierdzał, że jeżeli zamiarem wydawcy była dokumentacja wariabilności muzyki ludowej, to powinien zestawiać obok siebie melodie zbliżone „podobnym sobie tokiem lub rodzajem taktu” i podawać je w tej samej tonacji dla ułatwienia porównań, a tonacje dobierać tak, „jak tego ogólna i zwyczajnie najdogodniejsza rozciągłość głosu ludzkiego żąda”. Dodał też, że „zawiłe harmonicznie miejsca” dobrze byłoby objaśniać „cyframi i dodanym basem”. Spełnienie tych postulatów Sikorskiego zaprzeczałoby idei Kolberga, tj. prezentacji źródeł do badań nad polską muzyką ludową. Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 131. 2 Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 133. 1 127 �Zapisy ze słuchu, sporządzane w czasie bezpośredniego kontaktu z ludowymi wykonawcami, znormalizowane i „poprawione” według tych wskazówek przestałyby być wiarogodnymi źródłami. Po ukazaniu się następnych zeszytów zbioru Sikorski opublikował drugą część recenzji. Analiza dalszych przykładów muzyki ludowej pozwoliła mu głębiej zapoznać się ze specyficznymi cechami melodii notowanych przez Kolberga w terenie, a refleksja kończąca tę kwestię ujmuje szczerością: W przeglądanych troskliwie tych zeszytach spotykamy, jakkolwiek w nielicznych jeszcze pieśniach, liczne dowody wielkiego ich znaczenia, o którym opowiadaliśmy obszerniej niedawno, przy wyjściu zeszytu pierwszego. Najwięcej dają do myślenia dziwne niekiedy zwroty melodyjne, pełne siły i znaczenia, a takiego charakteru i tak odrębnej faktury od wszystkiego, co dzisiejsi piszą kompozytorowie, że nie podobna nie dojrzeć tam cech muzyki starodawnej, albo – jeśli kto woli i co na jedno prawie wychodzi – dowodu pojęć inną zupełnie drogą wyrabiających się u ludu wiejskiego, niż się one wyrabiają u obtartych więcej o cywilizację mieszczan lub szlachty. Niekiedy zdaje się, czytając te melodie, że na innym zupełnie żyje się świecie, którego tajemnice czuć umie serce, odgaduje [wyobraźnia1], ale usta z trudnością wypowiedzieć się odważą2. Tańcom opublikowanym przez Kolberga w tym tomie Sikorski poświęcił tylko kilka zdań, dziwiąc się zamieszczeniu wśród rodzimych polonezów, mazurów i kujawiaków także walców pochodzących z Niemiec. Przy okazji przypomniał czytelnikom obertasy i mazury autorstwa Kolberga, które zawsze uważał za świetne kompozycje. W tej części recenzji Sikorski ponowił apel do wydawcy, aby przekazał odbiorcom dzieła swe przemyślenia na temat muzyki ludowej, a także zapoznał ich z metodami rozwiązywania problemów pojawiających się w trakcie notowania ze słuchu i przygotowywaniu melodii do druku. Informacje takie pozwoliłyby lepiej zrozumieć muzykę ludową, tak inną od tej, której się uczyli i do której przywykli. Na pytania postawione w końcowej części recenzji Kolberg dał częściową odpowiedź we wstępie, choć zapewne nie zadowolił Sikorskiego. Dziś w recenzjach Kraszewskiego, Estreichera i Sikorskiego zwracają uwagę określenia: „dziwactwo pieśni”, „dziwactwa muzyczne ludu”, 1 2 W druku w „Gazecie Codziennej”: „wyobrażenia”. Recenzja J. Sikorskiego, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 297. 128 �„dziwne niekiedy zwroty melodyjne”, „coś niepojęte wedle zwyczajnych muzykalnych pojęć”, a także zdanie, że melodia ludowa „może razić nieforemnością”. Świadczą one, że odbiór tradycyjnej muzyki ludowej, takiej jaką wykonywali wiejscy grajkowie i śpiewaczki dla swoich słuchaczy lub dla własnej satysfakcji, zaprezentowanej przez Kolberga w nowym tomie, był wówczas dla nabywców Pieśni ludu polskiego trudny i napotykał na bariery. VI [Pierwsze spotkanie z muzyką góralską w Tatrach latem 1857 r. – Podróż do Wiednia, Lublany i Zagrzebia i jej wyniki – zapisy muzyki i zakupione druki, m.in. zbiór pieśni słoweńskich E. Korytki. – Początek pracy w zespole autorów Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. – Rezygnacja z pracy etatowej w Dyrekcji Dróg i Mostów. – Kompozycje. – Podróże w latach 1859– –1861. – Artykuł o ludowych źródłach muzyki J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego. – Wystawienie Króla pasterzy w operze warszawskiej. – Rozpoczęte dwa inne utwory sceniczne.] Lata następujące bezpośrednio po wydaniu Pieśni ludu polskiego wypełniały Kolbergowi, obok prac zarobkowych, intensywne zajęcia związane z muzyką – ludową oraz komponowaną przez niego i przez innych twórców. Podróżował i prowadził badania terenowe, które dały mu obfite i interesujące wyniki w postaci licznych zapisów pieśni i melodii nie tylko polskich, przygotowywał do premiery Króla pasterzy, swój jedyny wykonany publicznie utwór sceniczny, ponadto działał jako pisarz muzyczny – w roku 1858 podjął wieloletnią pracę nad zespołem haseł dotyczących muzyki w Encyklopedii powszechnej wydawanej przez Samuela Orgelbranda, a także publikował inne prace, spośród których na uwagę zasługuje zwłaszcza analiza muzyki Jana Stefaniego do Cudu mniemanego, czyli Krakowiaków i Górali. Druk Pieśni ludu polskiego zakończył się w marcu 1857 roku, a latem Kolberg wyruszył w długą podróż do nieznanych mu do tej pory regionów w Małopolsce, a także do Wiednia oraz Słowenii i Chorwacji, potem do Triestu i Wenecji. Zachowana dokumentacja pozwala odtworzyć tylko przybliżony przebieg i czas trwania tej podróży. Pismo przyznające mu urlop, datowane na 3 lipca 1857 r. brzmi następująco: 129 �Na zasadzie decyzji Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 14/26 czerwca rb. No 20 955, objawionej reskryptem Komitetu Drogi Żelaznej z dnia 21 czerwca/3 lipca rb. No 476 Dyrekcja udziela p. Oskarowi Kolberg urlop na miesięcy trzy za granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście z zasiłkiem pieniężnym w stosunku trzechmiesięcznej płacy jego, tj. rsr. 150 […]1. Jest mało prawdopodobne, aby Kolberg zamierzał jechać do Ems, uzdrowiska w Nadrenii-Palatynacie, cieszącego się od dawna dużą sławą. Otrzymał wprawdzie jeszcze jedno pismo z datą 9 lipca 1857 r., w którym warszawska dyrekcja prosi zarząd kolei niemieckich o życzliwą pomoc dla swego pracownika, ale nie korzystał z tej rekomendacji, ponieważ nie planował wyjazdu do Niemiec. Wybrał całkiem inny kierunek podróży, której trasę znamy w ogólnym zarysie z Korespondencji2 drukowanej w „Ruchu Muzycznym” i z paru wzmianek w itinerarium i listach. Z listu do redaktora „Ruchu Muzycznego” wiadomo, że był w Tatrach i w Pieninach, potem w Krakowie, Modlnicy i Mogilanach, a następnie w Wiedniu, Lublanie, Trieście i Wenecji. Na podstawie dostępnych źródeł nie da się ustalić dokładnych dat pobytu w każdej z wymienionych miejscowości czy okolicy, a czasem nawet kolejności, w jakiej je odwiedzał. Wyjechał najpóźniej 10 lipca, po otrzymaniu pisma skierowanego do zarządu kolei niemieckich, zapisy pieśni wykonane w Modlnicy wspólnie z Józefem Konopką3 mają datę 21 sierpnia 1857 r., list z Wiednia datowany jest na 11 września, a musiał wrócić do Warszawy po trzech miesiącach urlopu, czyli nie później niż 10 października. Tylko te daty wynikają z zachowanych dokumentów. Najpierw pojechał do Krakowa, potem podobnie jak wszyscy ówcześni turyści góralską furmanką do Zakopanego i Szczawnicy. W górach spędził prawie sześć tygodni i – jak pisze – krajobraz Tatr zrobił na nim wielkie wrażenie: Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 51. Z podanej kwoty zasiłku wynika, że Kolberg w 1857 r. zarabiał 600 rubli rocznie, sprzeczne z tym wyliczeniem jest zaświadczenie (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 45) o podwyżce do 750 rubli od 1 stycznia 1847 r. 2 O. Kolberg Korespondencja. Wiedeń, d. 11 września 1857, „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206, przedruk: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357–363. Tam tytuł: Korespondencja z Wiednia. 3 Taką datę ma rękopis J. Konopki z zapisami tekstów skorelowany z niedatowanymi zapisami melodii w rkp. Kolberga. Rkp. J. Konopki w Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 133–134, rkp. Kolberga tamże, k. 148. 1 130 �Szczawnica nie zawiodła moich oczekiwań, Morskie Oko i Kościeliska Dolina przeszły je; Czorsztyn, Gąsienicowe Stawy, Biały Dunajec i Gewont pełne dzikiego są uroku; dolina Roztoka z wodospadem Siklawy i Pięcią Stawami może najwspanialsze w Tatrach, a Łomnica, Krywań i Murań groźne, ponure, ogromne, często chmurami zalane1. Następnie scharakteryzował Górali, zaprzeczając stereotypowym opiniom: A wśród tego snują się arcytwory Boże: ludzie łagodni, dobrzy, uprzejmi, chętni, uczciwi, nie tak jak ich malowano, dzicy i szorstcy. Ale też równie naiwni, natrętni, chciwi na grajcary (bo ubodzy) i lubiący się napić (choć to na szczęście dzięki towarzystwom wstrzemięźliwości ustaje)2. W Korespondencji z Wiednia drukowanej w „Ruchu Muzycznym” poświęcił wiele uwagi muzyce góralskiej: charakteryzował śpiew, tańce, instrumenty, wreszcie gwarę. Spośród poznanych w Zakopanem osób wymienił tylko rodzinę Homolaczów, ówczesnych właścicieli dóbr zakopiańskich mieszkających w Kuźnicach, których odwiedził wtedy pierwszy raz. Następnie wrócił na kilka dni do Krakowa, co kwituje w Korespondencji... czterema zdaniami. Wspomina tam krótki pobyt w Modlnicy, gdzie – jak wiemy z datowanego rękopisu – wspólnie z Konopką 21 sierpnia zapisał kilkanaście pieśni. Odnotował też spotkanie w Krakowie z Żegotą Paulim (1814–1895). Osobisty kontakt z tym autorem wysoko cenionych zbiorów pieśni był dla Kolberga bardzo ważny. Pisał w Korespondencji z Wiednia, że nie omieszka korzystać z uwag co do „zbierania i spisywania pieśni”, jakimi go wsparł autor Pieśni ludu polskiego w Galicji. Mógł wtedy od niego otrzymać także informacje o proweniencji geograficznej niektórych tekstów zamieszczonych w tym zbiorze wydanym w 1838 r. W druku Pauli lokalizował zespoły krakowiaków, określając tylko obwody administracyjne, z których pochodzą, a nieliczne inne noty w przypisach, dotyczące miejsca zapisu pojedynczych tekstów, są też ogólnikowe 3. Zachowała się notatka Kolberga – spis miejscowości z których pochodzi czterdzieści O. Kolberg Korespondencja… , przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357. 2 Tamże. 3 Takich określeń miejsca zapisu w zbiorze Paulego jest zaledwie kilka, zob. Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 63, 87–88 i 172. 1 131 �pieśni spośród wydanych przez Paulego1. Teksty zawarte w Pieśniach ludu polskiego w Galicji Kolberg przytaczał we własnych publikacjach i dokładniejsze niż w druku informacje o miejscu ich pochodzenia były mu bardzo potrzebne, ponieważ w jego edycjach folkloru był to najważniejszy i stały element dokumentacji. Jeżeli któreś z tych czterdziestu pieśni przepisał i włączył do własnych publikacji, dawał im noty lokalizacyjne zgodne z przywołaną tu notatką. Być może te dokładniejsze dane Kolberg uzyskał właśnie w trakcie pierwszego spotkania z Paulim w Krakowie w 1857 r. W Pieninach i Tatrach Kolberg wzbogacił swoje zbiory wieloma pieśniami, przyśpiewkami i melodiami instrumentalnymi, które zanotował, jak sam podaje, „koczując parę razy przy ognisku z Góralami”. Pozyskał też nowych znajomych i współpracowników w Krakowie i na Podhalu a także odwiedził ludzi dawniej sobie znanych. M.in. bezpośrednio po powrocie do Warszawy dostał od Józefa Riedmüllera, krakowskiego lekarza, teksty pieśni wykonywanych przez górala z okolic Czerwonego Klasztoru, „Rus­ naka”, jak nazywano Rusinów. Mógł też spotkać się ponownie z Ludwikiem Zejsznerem, który w latach 1848–1857 wrócił do Krakowa i wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym czasie był w górach także Lucjan Siemieński, który wspominał spotkanie z Kolbergiem, intensywność jego badań terenowych, widoczną dla obserwatora umiejętność nawiązywania kontaktu z wykonawcami i okazywaną im uwagę: Niedawno widziałem zacnego zbieracza pieśni i melodii u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak naprawiając słabe zdrowie powietrzem gór i leczącym zdrojem, nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty, lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa, zdaniem jego nie ustępujące pierwszeństwa innym. Wierny swemu zadaniu, z dziwną cierpliwością i wytrwaniem prowadzi podjętą pracę, godną powszechnego uznania2. Kolberg był w Tatrach jeszcze kilkakrotnie, na pewno w roku 1861 i 1863, a ponieważ prawie nigdy nie datował swoich rękopisów, trudno dziś stwierdzić, które spośród jego licznych zapisów muzyki góralskiej powstały właśnie w roku 1857. W zachowanych rękopisach prymarnych nad 1 Rkp. O. Kolberga, Arch. PTL, teka 12a, sygn. 1190, k. 1. Spis dotyczy wybranych pieśni z początkowej partii zbioru Paulego, s. 3–116. 2 L. Siemieński Kilka rysów z literatury i społeczeństwa…, s. 282. 132 �melodiami i pieśniami zanotował np.: „szałasy na Królowej koło Stawów Gąsienicowych”, „Zakopane”, „Olcza”, „Szaflary”. Ponieważ jednak nie znamy tras jego wycieczek w góry z Zakopanego czy Szczawnicy i nazw pobliskich miejscowości, w których był w roku 1857, nie można dziś ustalić, które z rękopisów wiążą się z tą pierwszą podróżą w Karpaty. Kolbergowskie zbiory muzyki góralskiej analizował w 1954 r. Tadeusz Strumiłło. Zauważył wtedy, że choć w rękopisach Kolberga najliczniejsze są melodie wokalne i skrzypcowe, spotkać tam można także interesujące zapisy muzyki wykonywanej na trombicie i na dudach1. Podkreślił przy tym, że Kolberg notował muzykę ludową na Podhalu stosunkowo wcześnie, bo od 1857 r., i to nie tylko we wsiach, ale również wysoko w górach, wśród pasterzy, gdzie nawet później nie zawsze docierali etnomuzykolodzy. Strumiłło w swoim artykule zamieścił kilka melodii góralskich z rękopisów Kolberga i z nimi związana jest hipoteza Witolda Rudzińskiego co do pochodzenia tańców góralskich w drugim akcie Halki Moniuszki. Rudziński po zapoznaniu się z przykładami przytoczonymi przez Strumiłłę, wiedząc, że obu muzyków łączyła przyjaźń, wyraził przekonanie, że „od Kolberga otrzymał Moniuszko interesujące go materiały”2. Niewątpliwie czas pierwszych badań terenowych Kolberga na Podhalu zbiega się z okresem, w którym Moniuszko komponował tańce góralskie. Jednak możliwe obecnie ustalenie dokładniejszych dat dla wielu faktów 1 T. Strumiłło Muzyka podhalańska u Kolberga, „Muzyka” 1954, nr 3–4, s. 8–12. Zapisy te, podobnie jak inne z Podhala, zostały wydane dopiero w roku 1968 w tomach: O. Kolberg Góry i Podgórze, cz. I–II (DWOK T. 44–45). 2 W. Rudziński Stanisław Moniuszko, w: Z dziejów polskiej kultury muzycznej, T. II, Kraków 1966, s. 245–246. W partyturze opery wystawionej w Wilnie w 1854 r. tańców tych jeszcze nie było, dopiero przed premierą w Warszawie Moniuszko uznał za konieczne dodanie paru nowych fragmentów, w tym także tańców w drugim akcie. Z biografii Moniuszki wynika, że nie znał on z autopsji folkloru góralskiego, a ponieważ melodie z Podhala praktycznie nie były drukowane przed warszawską premierą Halki, źródło pozwalające Moniuszce na znakomite odtworzenie charakteru muzyki góralskiej pozostawało nieznane. Po zapoznaniu się z artykułem Tadeusza Strumiłły o tece podhalańskiej Kolberga, w którym autor przytacza kilka zapisów nutowych ze zbiorów Kolberga, Witold Rudziński stwierdził, że Moniuszko mógł znać notatki terenowe Kolberga z pobytu w 1857 w Tatrach. Jednak Kolberg wrócił z podróży koło 10 października, a Moniuszko był w Warszawie od 16 do 28 listopada i dopiero wtedy mógł spotkać się z Kolbergiem i poznać jego zapisy z Tatr, zaś z korespondencji Moniuszki wynika, że tańce góralskie do drugiego aktu Halki wysłał z Wilna do Warszawy we wrześniu, a już 8 października Roman Turczynowicz, dyrektor baletu opery warszawskiej, kierował ich próbami (zob. S. Moniuszko Listy zebrane…, m.in. s. 258, 270 i 276). 133 �z tego okresu życia obydwu muzyków nie potwierdza hipotezy Rudzińskiego o możliwości skorzystania przez autora Halki z zapisów Kolberga wykonanych w 1857 r. Fragment Korespondencji... dotyczący Wiednia jest w większości poświęcony życiu muzycznemu w stolicy Austrii i w tej kwestii Kolberg odnotował swe wyraźne rozczarowanie. Sam stwierdza, że być może trafił na zły okres, bo istotnie sezon teatralny i koncertowy jeszcze się nie rozpoczął. Zwiedzał kościoły, muzea, bibliotekę cesarską, gdzie życzliwy kustosz udostępniał do kopiowania stare muzykalia, był w księgarniach muzycznych i w Kärntnerthor Theater na operze Charlesa L. Thomasa, słuchał koncertów orkiestry Johanna Straussa. Odwiedził cmentarze, na których pochowano Mozarta, Beethovena i Schuberta. Z Wiednia Kolberg pojechał na południe, do krajów południowosłowiańskich1 znajdujących się wówczas w granicach Austro-Węgier. Opublikowaną w „Ruchu Muzycznym” relację kończy kilkoma zdaniami o pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji. Nie można dziś uściślić ani czasu trwania, ani trasy tej części podróży, tym bardziej że nie znamy dokładnej daty powrotu Kolberga do Warszawy. Skąpe wyniki badań wskazują, że w Słowenii i Chorwacji był raczej krótko. W drukowanej w „Ruchu Muzycznym” korespondencji podaje tylko, że był w Lublanie, wiele lat później, w roku 1881 w przypisku do jednego z listów2 wymienia poza Lublaną także Zagrzeb, a w 1886 r. wspomina, że był w Lublanie, Zagrzebiu, Trieście i Primorju3, przy czym dodaje, że był to pobyt krótki, bo zaledwie kilkutygodniowy. Czy z Wenecji wrócił do Wiednia, skąd wysłał list do redakcji „Ruchu Muzycznego” datowany na 11 września, a potem jeszcze raz pojechał na południe, czy też Lublanę i Zagrzeb zwiedzał tylko na przełomie sierpnia i września, między 21 sierpnia a kilkudniowym pobytem w Wiedniu przed 11 września, nie wiadomo. Z tego etapu podróży pochodzą zapisy ze słuchu, na które składają się 42 melodie słoweńskie i chorwackie zanotowane na jednej karcie, jedynej zachowanej karcie terenowej związanej z pobytem Kolberga 1 Ten fragment podróży Kolberga z roku 1857 oraz zachowane na jej temat źródła, zebrane wtedy materiały i kontakty z badaczami Słowian południowych omawia E. Millerowa we wstępie pt. Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/ III), s. V–LXVIII, a teksty pieśni i ich źródła także M. Jakóbiec-Semkowowa, tamże, s. LXVIII-LXXXVII. Pieśni i melodie zapisane przez Kolberga w 1857 r. zostały opublikowane tamże. 2 Brulion listu do L. Jenikego z 31 I 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 462. 3 Brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VIII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 361. 134 �w tych krajach słowiańskich. Ponadto w archiwum Kolberga znajdują się zapisy tekstów, częściowo skorelowane z wymienionymi melodiami, a wykonane przez niego i dwie inne, nieznane osoby. Kolberg przechowywał też zakupione w Lublanie druki: zbiór pieśni słoweńskich zanotowanych i przygotowanych do druku przez Emila Korytkę, dwa tomiki kalendarza słoweńskiego na lata 1855 i 1856, a prawdopodobnie także kilka innych książek i czasopism wydanych w Lublanie i zawierających pieśni i melodie ludowe oraz utwory miejscowych kompozytorów. Pieśniom słoweńskim zapisanym przez Korytkę poświęcił Kolberg wiele uwagi. Emil Korytko (1813–1839)1, student filozofii uniwersytetu lwowskiego, za kolportaż tajnych druków Ossolineum i przynależność do również tajnej organizacji studenckiej został w roku 1834 aresztowany i po długim śledztwie skazany w 1836 r. na internowanie w Słowenii. W Lublanie, poddawanej germanizacji jak cała Słowenia, nawiązał kontakty z działaczami słoweńskiego ruchu na rzecz odrodzenia narodowego i – kierując się świeżymi osiągnięciami ośrodka lwowskiego – zajął się notowaniem tekstów pieśni ludowych i tworzeniem zbioru rycin strojów regionalnych. W roku 1838 opublikował w czasopiśmie „Illyrisches Blatt”2 odezwę zachęcającą do badania kultury ludowej, anonsował tam także przygotowywany przez siebie zbiór Slovénske pésmi krajnskiga naróda. Sam zdążył wydać drukiem pierwszy z przygotowanych tomików, cztery następne wydał Jožef Blaznik, księgarz i drukarz. Cenzura zezwoliła na druk tekstów pieśni, usunęła jednak motto zaczerpnięte z Mickiewiczowskiego Konrada Wallenroda i napisany przez Korytkę wstęp, którego rękopis nie zachował się. W końcu roku 1838 Korytko był już ciężko chory, z tego zapewne powodu 10 stycznia 1839 r. uzyskał ułaskawienie i zgodę na powrót do Lwowa, lecz nie zdążył z nich skorzystać. Zmarł 31 stycznia i został pochowany w Lublanie. Pięć tomików pieśni słoweńskich Korytki zakupionych przez Kolberga w Lublanie znajduje się dziś w Bibliotece Jagiellońskiej i jest to zapewne jedyny pełny egzemplarz tego druku w polskich bibliotekach. Na karcie tytułowej pierwszego tomiku Kolberg dopisał nazwisko autora: „zebrał Korytko Emil”, bo edycja była anonimowa, a na wklejce przed stroną tytułową widnieją dwie notatki, u góry dyrektora biblioteki: „1887. A. 444. Poczciwy 1 Zob. E. Millerowa, wstęp pt. Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/III), s. XIX-XXIV. 2 W numerach z 25 i 30 z czerwca i lipca 1838 r. 135 �O. Kolberg darował d. 7 maja 1887. Estreicher” i niżej: „Pieśni słoweńskie zebrane przez Emila Korytko – nabyłem w Lublanie w r. 1857. O. Kolberg”. Na końcu piątego tomiku doklejona jest karta z życiorysem Korytki i notatkami o nim spisanymi przez Kolberga1. Większość książek i innych druków zgromadzonych przez Kolberga w tekach regionalnych bądź przechowywanych osobno przekazał Bibliotece Jagiellońskiej Izydor Kopernicki, wykonawca testamentu autora Ludu. Zbiór Emila Korytki, zmarłego na wygnaniu Polaka, który należał do inicjatorów badania folkloru Słowenii, cenił Kolberg tak bardzo, że pod koniec życia, gdy był już pewien, że nie zrealizuje żadnych planów związanych ze swymi materiałami południowosłowiańskimi, zabezpieczył los Slovénskich pésmi…, przekazując je Bibliotece Jagiellońskiej. W Bibliotece Jagiellońskiej znajdują się obecnie także dwa inne druki na pewno zakupione przez Kolberga w Lublanie. Pierwszy z zachowaną kartą tytułową: Koledarček Slovenski za navadno leto 1855 wydany był w Lublanie przez Janeza Bleiweisa, a drukowany przez Jožefa Blaznika, drugi, wydany na rok 1856, pozbawiony jest okładki i strony tytułowej. Obydwa kalendarze noszą ślady pracy Kolberga, ale jego ołówkowe notatki i glosy są dziś częściowo zatarte, częściowo zniszczone przez obcięcie kart przy oprawie. Niektóre artykuły zamieszczone w kalendarzach wykorzystał Kolberg później w obszernym studium Obrazy Słowiańszczyzny południowej zamieszczonym w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2. W Słowenii i Chorwacji Kolberg zakupił lub dostał również inne druki, których tytuły znamy z notatki Kopernickiego3, ale egzemplarze ich nie zachowały się w archiwum Kolberga. Powoływał się na nie w artykule Ruch Teksty te przytacza E. Millerowa we wstępie Materiały południowosłowiańskie… (DWOK T. 59/III), s. XXIII–XXIV. 2 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej z rozmaitych źródeł skreślił […], „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133–136, 176–179. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26–258. 3 I. Kopernicki po śmierci Kolberga, jako wykonawca jego testamentu, przeglądał teki z rękopisami i na osobnych kartkach notował zawartość, tytuły i przeznaczenie poszczególnych zespołów rękopisów i druków znajdujących się w spuściźnie autora Ludu. Część notatek Kopernickiego znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, część pozostała w tekach. Do tych ostatnich należy sporządzony przez Kopernickiego spis druków przywiezionych w r. 1857 i znajdujących się niegdyś w zbiorach Kolberga. Przytacza go E. Millerowa we wstępie: Materiały południowosłowiańskie… (DWOK T. 59/III), s. XXVII. 1 136 �muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych1, drukowanym blisko trzy lata po powrocie z podróży do Lublany i Zagrzebia, gdzie odnotował także publikacje poetów, muzyków, zbieraczy folkloru i działaczy na rzecz słoweńskiego odrodzenia narodowego. Część tych prac wykorzystał lub wymienił także w niedokończonym szkicu poświęconym pieśniom ludowym, a wydanym dopiero w Pismach muzycznych pt. Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych2. Przed podróżą mógł Kolberg otrzymać listy polecające od osób z Warszawy czy Krakowa znających środowisko naukowe Lublany. Nie mamy informacji na ten temat, a jedynym śladem kontaktów Kolberga z miejscową inteligencją jest dwuwiersz3 otrzymany od Lovro Tomana (1827–1870), poety, a także prawnika i polityka, założyciela pisma „Slovenska Matica”: Ak smo ravno ločeni po kraju, času, tak smo vonder snidjeni po duhu, glasu! Autograf z tym utworem datowany jest: „V Ljubljani, 1. Septembra 1857”, lecz nie wiadomo, czy Lovro Toman wręczył go Kolbergowi tego dnia na miejscu, czy przysłał później. W tym czasie zapoznał się, prawdopodobnie w Wiedniu, ze zbiorem wydanym przez Alojzego Kalauza4. Teksty pieśni serbskich dzięki pracom Vuka Karadżicia były znane w Europie, a także w Polsce wcześniej niż inne południowosłowiańskie. Ale do wydanych przez Karadżicia pieśni dołączonych było tylko sześć melodii, zapisanych zresztą przez polskiego muzyka, wówczas sekretarza Maksymiliana Ossolińskiego, Franciszka Mireckiego5 1 O. Kolberg Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 193–196, przedruk w O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 563–567 oraz w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. III (T. 59/III), s. 291–296. 2 Szkic ten zamieszczony jest w O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 586– –581 i w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. III (DWOK T. 59/III), s. 287–296. 3 Zamieszczony w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64), s. 76. 4 A. Kalauz Srbski napjevi. Sbirka serbski pjesama za fortepijano, sv. I, Wien [1850], sv. II, Wien [1852]. 5 Zob. D. Živanović Vuk Karadžić i jego polski współpracownik, Franciszek Mirecki, w: Literatura, komparatystyka, folklor. Księga poświęcona Julianowi Krzyżanowskiemu, pod red. M. Bokszczanin, S. Frybesa i E. Jankowskiego, Warszawa 1968, s. 815–823. Melodie dołączone były przez V. Karadżicia do drugiego tomu pt. Narodna srbska pjesnarica wydanego w r. 1815. 137 �(1791–1862), który w Wiedniu studiował kompozycję i grę na fortepianie. Zbiór Kalauza zainteresował zapewne Kolberga właśnie dlatego, że w dwu zeszytach zawierał 43 pieśni serbskie z melodiami. Naszkicowany początek recenzji tego wydawnictwa pozostał wśród prac niedokończonych i niedrukowanych1. Krótki pobyt w Słowenii i zebrane tam wiadomości o życiu muzycznym w Lublanie, słoweńskich kompozytorach i ich twórczości, a także usłyszana wtedy i zanotowana muzyka ludowa były inspiracją do napisania dwu wspomnianych już tekstów: artykułu Ruch muzykalny…, drukowanego w r. 1860 w „Ruchu Muzycznym”, i nieukończonego szkicu o muzyce ludowej. Kilkanaście lat później zajął się znowu krajami słowiańskimi znajdującymi się pod panowaniem Austro-Węgier i na podstawie literatury, w części przynajmniej zakupionej podczas podróży w 1857 r., napisał wspomniane już obszerne studium Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Jesienią 1857 r., po powrocie do Warszawy Kolberg zmienił miejsce pracy — śladem swego brata Wilhelma zrezygnował z zatrudnienia w zarządzie kolei żelaznej. Kolej Warszawsko-Wiedeńska we wrześniu 1857 r. przeszła w ręce prywatne z kapitałem niemieckim, na ważniejsze stanowiska angażowano Niemców. Wilhelm, który mógł odczuwać niepokój co do swej przyszłości w firmie kierowanej przez nowy zarząd, przeniósł się do Dyrekcji Dróg i Mostów w Komisji Skarbu. Tam znalazł nowa posadę także Oskar. Wilhelm został inspektorem w Zarządzie Komunikacji i w trakcie pracy w nowym miejscu zajmował się m.in. pomiarami Wisły w związku z planami jej regulacji i często podróżował, doglądając prac w terenie. Przygotowywał do druku obszerne dzieło poświęcone Wiśle, ale ukazała2 się tylko jego część druga i skorowidz do szczegółowych map tej rzeki. Natomiast wielokrotnie wydawany był opracowany przez Wilhelma plan Warszawy z roku 1846, aktualizowany ukazał się m.in. w 1868, 1870 i 1873 r. Zainteresowany dziejami swego miasta Wilhelm poszukiwał w różnych archiwach dawnych materiałów kartograficznych i przypominał Szkic recenzji opublikowano w O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 591–593. W. Kolberg Wisła, jej bieg, własności i spławność przez […], cz. II z 10 tablicami, Warszawa 1861, część pierwsza nie została wydana. Wcześniej ukazał się Skorowidz do planów rzeki Wisły. Wykaz gmin odpowiedzialnych za słupy nadbrzeżne warstwowe. Położenie geograficzne i wykreślenie niektórych punktów wzdłuż rzeki Wisły. Wykaz miast, wsi i osad położonych nad Wisłą. Warszawa 1860. 1 2 138 �o kwerendach na ten temat Oskarowi, gdy ten miał zamiar odwiedzić w Krakowie i we Lwowie miejscowe biblioteki. Przejście przez Oskara z prywatnego teraz przedsiębiorstwa do administracji rządowej powodowało konieczność zmiany mieszkania. Jak wspomniano, Kolberg po podjęciu pracy w Zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w 1845 r. zamieszkał w budynku należącym do tego zarządu i w listach jako adres zwrotny podawał dworzec przy ul. Marszałkowskiej. W połowie roku 1858 pisał1, że nie jest już urzędnikiem, ale pracuje jako dietariusz2 w biurze gen. Jana Smolikowskiego. Czy tę formę pracy podjął Kolberg bezpośrednio po powrocie z długiego urlopu, czy parę miesięcy później, nie wiadomo. Biografie Kolberga pisane z okazji jubileuszu jego badań obchodzonego w Krakowie w roku 1889, a także późniejsze, podają, że jako księgowy w Dyrekcji Dróg i Mostów pracował przez cztery lata, do połowy roku 1861. Sam Kolberg w Szkicu autobiografii pisał: […] w roku 1845 zostałem buchalterem i urząd ten piastowałem aż do roku 1857, gdy droga żel[azna] przeszła w ręce spółki prywatnej. Odtąd pracowałem jeszcze lat kilka w Komisji Skarbu i Dyrekcji Dróg i Mostów, gdzie złożone zostały akta dawniejszej kolei rządowej. Od roku 1863 oddałem się już stale pracy literackiej, pisząc do dzienników, pism ilustr., Encyklopedii itd. i porządkując nagromadzone nabytki etnograficzne3. Jednak możemy mieć dziś wątpliwości, czy dopiero w roku 1861, a tym bardziej 1863, zaprzestał pracy jako księgowy. Wśród jego dokumentów osobistych zachował się notatnik4, w którym na bieżąco zapisywał dochody i wydatki w latach 1859–1869. Są tam odnotowane honoraria autorskie i inne dochody od 1 stycznia 1859 r., ale nie ma wpisów o wynagrodzeniach 1 Niedatowany brulion listu, odpowiedź na list Mikołaja Akielewicza (1829–1887) z 12 maja 1858 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 89. 2 Dietariusz to urzędnik pobierający płacę dzienną, niemający etatu. Wymieniony przez Kolberga Jan Smolikowski (1796–1869) był wtedy dyrektorem XIII okręgu komunikacyjnego, podlegała mu Dyrekcja Dróg i Mostów. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Rkp. O. Kolberga Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210. Jest to jedyny taki dokument w papierach osobistych Kolberga, prawdopodobnie w innych okresach prowadził podobne notatki, ale zachowała się tylko jeden taki notes. 139 �za pracę w Dyrekcji Dróg i Mostów. Jeszcze w pierwszym półroczu 1959 r. Kolberg zanotował czterokrotnie przy różnych kwotach „od Wilhelma à conto roboty” lub „od Wilhelma za robotę”. Mogły to być wypłaty za prace na rzecz rachuby w Dyrekcji Dróg i Mostów zlecane mu za pośrednictwem brata, jednak ostatnia taka notatka pochodzi z początku lipca 1859 r. Natomiast od kwietnia tego roku pojawiają się zapiski o honorariach za artykuły drukowane w Encyklopedii, a od września – o otrzymywaniu zapłaty za lekcje. Prawdopodobne jest zatem, że właśnie w 1859 r. przestał pracować jako księgowy1 i zaczął znowu utrzymywać się z honorariów autorskich i z wynagrodzeń za lekcje muzyki. Na rezygnację ze stałej pracy wskazują też podróże podejmowane przez niego w roku 1859 i w latach następnych, trwające od pięciu tygodni do trzech miesięcy. Te długie wyjazdy przeznaczone na notowanie folkloru potwierdzają, że już wcześniej, przed rokiem 1863, przestał być krępowany stałą pracą w biurze. Przytoczone poprzednio pismo z lipca 1857 r. o udzieleniu Kolbergowi urlopu informuje o przyznaniu mu 150 rubli jako zapomogi na wyjazd, co stanowiło równowartość trzymiesięcznej pensji. Zatem rocznie zarabiał wtedy 600 rubli, tyle samo ile otrzymywał w chwili przyjęcia do pracy dwanaście lat wcześniej. Pensja taka, jak pisze Ryszarda Czepulis-Rastenis, pozwalała urzędnikowi zatrudnionemu w służbie państwowej na skromne życie, o ile był samotny, ale nie wystarczała na utrzymanie rodziny2. Z notatek w zeszycie z lat 1859–1869 dowiadujemy się, że w porównaniu z okresem stałej pracy księgowego dochody Kolberga, składające się wtedy głównie z honorariów autorskich i z opłat za lekcje muzyki, których udzielał w kilku domach, znacznie się zmniejszyły. Dodatkiem, ale nieregularnym, były kwoty przekazywane przez księgarzy lub bezpośrednich nabywców Pieśni ludu polskiego, tych z lat 1842–1845 i tych ostatnich, z roku 1857. Notował też Kolberg wpływy za sprzedaż wydanych przez niego własnych kompozycji i znacznie mniejsze za artykuły publikowane w prasie. W 1863 r. zapisał wynagrodzenie nie tylko za opracowania autorskie dla Encyklopedii, lecz także niewielką sumę za korekty tego wydawnictwa. Z zapisków wiadomo, że kolejne tomy encyklopedii musiał kupować, dla autorów ceny były W roku 1869 pisał w liście do A. Bielowskiego: „[…] przez lat trzynaście byłem buchalterem przy kolei żelaz[nej]”, co wskazywałoby także na zakończenie pracy księgowego około roku 1858, zob. brulion listu z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 299. 2 Zob. R. Czepulis-Rastenis „Klassa umysłowa”. Inteligencja Królestwa Polskiego 1832– –1862, Warszawa 1973, s. 293–324. 1 140 �jednak znacznie zniżone. Niekiedy odnotowane są w zeszycie skomplikowane transakcje związane ze sprzedażą listów zastawnych lub zamianą ich na weksle, wpływy z procentów od nich, pożyczki udzielane Antoniemu i znajomym, a potem ich zwroty. Kilkakrotnie zapisał prowizje – np. 29 czerwca 1859 r.: „z muzyki (sprzed. fortepianu) 15,– [rubli]”, 23 lutego 1860 r. „od Krala za fortepianu sprzedaż 30,– [rubli]”, a 5 sierpnia 1864 „od Krala za sprzedaż fortepianu Blumengartnerowi (38) i szlachcicowi z Kielc (15)”. Instrumenty wytwarzane w latach 1830–1896 przez warszawską firmę Krall i Seidler ceniono i wielokrotnie nagradzano na wystawach fortepianów, m.in. w Paryżu, Wiedniu, Moskwie i Petersburgu, a sporadycznie otrzymywane przez Kolberga prowizje od tej firmy były wyższe niż honoraria za artykuły, jakie płacono mu w tym samym czasie. Dodatkowym „kapitałem” Kolberga był pierścień z brylantem otrzymany od cara Aleksandra II w roku 1857 po przesłaniu do Petersburga Pieś­ni ludu polskiego1. Była to zwyczajowa gratyfikacja przyznawana przez władze w podobnych okolicznościach autorom i artystom. Przeprowadzając się z Warszawy do Modlnicy, Oskar zdeponował ten pierścień u Wilhelma, wiedząc, że w razie potrzeby brat sprzeda go za możliwie wysoką cenę. Spisy dochodów i wydatków, a Kolberg notował nawet bardzo drobne sumy, pokazują, że w latach 1859–1869 bilansował obydwie strony swej „księgi”, choć dochody miał znacznie niższe od poprzedniej stałej pensji. Sumując przychody z różnych źródeł w tych latach, stwierdzić można, że płacone przez Orgelbranda honoraria za artykuły i za inne prace dla Encyklopedii powszechnej stanowiły coraz większą część rocznego budżetu Kolberga, a w latach 1861–1866 nawet nieco ponad połowę. Właśnie zaproszenie do zespołu autorów tego wydawnictwa, zaplanowanego pierwotnie na kilka lat, umożliwiło Kolbergowi rezygnację z pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów. Inicjatywa Samuela Orgelbranda (1810–1868), aby wydać w Warszawie wielotomową encyklopedię powszechną, była ryzykowna z kilku powodów. Sensowność takiej publikacji warunkowana była istnieniem szerokiego grona autorów i odpowiednio licznych odbiorców. Ten ostatni warunek wobec materialnego ubóstwa inteligencji był trudny do osiągnięcia. Nieco wcześ­ niej, w latach 1836–1840, podobne wydawnictwo rozpoczęli w Warszawie 1 Donosił o tym „Tygodnik Petersburski. Gazeta Urzędowa Królestwa Polskiego” w roku 1857, nr 94. 141 �i w Wilnie Glücksbergowie, ale po ukazaniu się czterech tomów (tylko litery A–Czy) musieli je przerwać z braku nabywców. Sytuacja nauki polskiej w tym czasie była bardzo trudna, we wszystkich zaborach władze nie tylko nie wspierały instytucji wspomagających jej rozwój, ale uniemożliwiały powstawanie nowych i działanie już istniejących. W Poznaniu dawna Akademia Lubrańskiego, połączona w 1780 r. z kolegium jezuickim, natychmiast po zajęciu miasta przez Prusaków w r. 1793 r. została zamknięta, a rząd pruski nie zgadzał się na utworzenie nowej wyższej uczelni. Uniwersytety w Krakowie i we Lwowie były zgermanizowane, wykładano w nich w języku niemieckim, ich absolwenci mieli tworzyć kadry austriackich urzędników, nie polskich naukowców. W Warszawie od czasu zamknięcia uniwersytetu po powstaniu listopadowym nie było wyższej uczelni, a dopiero za czasów Aleksandra Wielopolskiego (1803–1877), od marca 1861 r. dyrektora Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, otworzono kursy przygotowujące do studiów i rok później Szkołę Główną. Tylko w zaborze austriackim wiosną 1860 r. rozpoczęły się zmiany polityczne, które miały później decydujące znaczenie dla rozwoju nauki i kultury polskiej przede wszystkim w ośrodku krakowskim i lwowskim. Ale mimo braku finansowania ze strony państw zaborczych i restrykcji cenzury i policji nauka polska istniała. Bogdan Suchodolski pisze: Gdy Samuel Orgelbrand przystąpił w 1859 r. do wydawania Encyklopedii powszechnej, zmobilizował bez trudu 115 specjalistów z różnych dziedzin wiedzy. W warunkach, w których nie istniało polskie szkolnictwo wyższe, było to wydarzenie niezwykłe, świadczące o wielkiej intensywności życia umysłowego w kraju, którego rozwój był na każdym kroku hamowany1. Samuel Orgelbrand rozpoczął prace przygotowawcze już w roku 1856, zapraszając do współpracy uczonych ze wszystkich ziem dawnej Polski, a także autorów spośród emigrantów. We wrześniu tego roku pisał o swoim zamiarze w liście do Karola Szajnochy, proponując mu udział w pracach nad encyklopedią: Gdy inne narody nas pod tym względem daleko wyprzedziły, możemy więc w wydaniu podobnego dzieła z ich prac korzystać, co nam robotę wielce ułatwi; jakoż artykuły wiedzy powszechnej lub tyczące się różnych innonarodowych miejscowości możemy z stosownymi zmianami z niemieckich, francuskich, ro1 B. Suchodolski Dzieje kultury polskiej, Warszawa 1980, s. 385. 142 �syjskich i angielskich encyklopedyj przyswoić; przedmioty zaś tyczące się nas samych w szczególności, a w ogólności całej Słowiańszczyzny przez obcych uczonych prawie nie tknięte, a jeżeli z potrzeby zaczepione, to z taką niedbałością, lekkością i grubą niewiadomością, że mimowolnie powstaje domysł, że tylko niechętnie lub ironicznie traktują o naszych rzeczach. Te więc przedmioty tak dla nas samych, jak i dla obcych o nas wiedzieć ciekawych, z dopiero [co] wyłuszczonych powodów powinny i muszą być oryginalnie wypracowane1. Pierwsza sesja komitetu redakcyjnego odbyła się w maju 1858 r. W prospekcie Orgelbrand pisał: „Przy całej swej obszerności Encyklopedia nie przejdzie liczby dwudziestu tomów”2, ale w trakcie prac haseł przybywało, a autorzy nie zawsze utrzymywali dyscyplinę, przekraczając przewidywaną objętość artykułów. W rezultacie wydawnictwo składa się z 28 tomów wydanych w latach 1859–1868. Terminowe ukazywanie się zeszytów Orgelbrand zapewnił przez wydrukowanie kilkunastu początkowych, zanim ogłosił ukazanie się pierwszego, przekazanego do rąk odbiorców na początku października 1859 r. Miał więc pewien zapas na wypadek opóźnień autorów bądź przestojów w druku, a dotrzymywanie terminów wobec nabywców potwierdzało renomę wydawcy i było konieczne dla zapewnienia stałych wpływów finansowych — Orgelbrand nie pobierał przedpłat, zeszyty encyklopedii były płatne dopiero przy odbiorze. Zachwianie regularnego ukazywania się kolejnych zeszytów encyklopedii nastąpiło dopiero w latach 1863–1865. W poświęconym Kolbergowi artykule w Encyklopedii czytamy: […] jest on jednym z bardzo czynnych współpracowników niniejszej Encyklopedii, która zawdzięcza mu zwłaszcza różne życiorysy znakomitych muzyków i artykuły teoretyczne o wszystkich tej sztuki gałęziach3. Autorski udział Kolberga w tomach Encyklopedii powszechnej w zakresie teorii i historii muzyki przedstawił Mieczysław Tomaszewski we wstępie4 do tomu Pisma muzyczne. Przypuszcza on, że współpraca Kolberga Korespondencja Karola Szajnochy, zebrał, wstępem i przypisami opatrzył H. Barycz, T. II, Wrocław 1959, s. 87, list z 3 IX 1856 r. 2 Prospekt zamieszczony był m.in. w pierwszym tomie encyklopedii po karcie tytułowej. 3 F.H.L. [F.H. Lewestam] Oskar Kolberg, w: Encyklopedia powszechna, T. XV, Warszawa 1864, s. 45. 4 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. I (DWOK T. 61), s. XIII–XIV, XXXII–LIV. Zob. też P. Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 1 143 �w powstawaniu encyklopedii Orgelbranda rozpoczęła się już przy tworzeniu spisu haseł, tj. w roku 1858, ponieważ był on jedynym muzykiem w zespole jej autorów. Wprawdzie za ten etap prac w zakresie nauk humanistycznych i sztuki odpowiedzialny był Fryderyk Henryk Lewestam (1817– 1876)1, historyk literatury, krytyk i dziennikarz, członek ścisłego kolegium redakcyjnego, ale jest mało prawdopodobne, aby mógł on samodzielnie zająć się problematyką muzyczną encyklopedii. Publikowanie w tych latach artykułów w prasie nie przynosiło Kolbergowi znaczących dochodów, ale też nie honoraria były w tym wypadku głównym celem. Bezpośredni kontakt z muzyką góralską w roku 1857 pozwolił mu zająć się analizą wykorzystania melodii ludowych przez Jana Stefaniego w Krakowiakach i Góralach. W latach 1858–1859 w „Bibliotece Warszawskiej” ukazał się artykuł Maurycego Karasowskiego Rys historyczny opery polskiej, w którym autor podjął między innymi także ten temat2. Kolberg, udostępniając własne zbiory terenowe z 1857 r., pomagał Karasowskiemu w trakcie porównywania motywów z partytury Stefaniego z muzyką ludową i obaj doszli wtedy do wniosku, że Jan Stefani wysnuł te melodie „[...] z własnego natchnienia, że starał się tylko o naśladowanie treścią i formą muzyki ludowej, lecz że główny tok i skład melodii jest jego niezaprzeczoną własnością”3. Zainteresowanie związkami między operą polską a muzyką ludową kazało Kolbergowi wrócić do tego problemu i jeszcze raz zabrał się — jak pisze — „do starannego przejrzenia” partytury Jana Stefaniego i przewertowania własnych zbiorów, czego wynikiem jest artykuł Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego... zamieszczony w „Ruchu Muzycznym”4. Uważał, że ustalenie zależności dzieła Stefaniego od folkloru jest istotne, ponieważ jest to pierwsza opera polska sięgająca do motywów ludowych. Porównując własne zapisy z partyturą Krakowiaków i Górali, wskazywał kolejno, które melodie Stefaniego są „szczero ludowe”, 1 Zob. K.W.Wł. Lewestam F.H., w: Encyklopedia powszechna, T. 16, Warszawa 1864, s. 953–955. 2 M. Karasowski Rys historyczny opery polskiej, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 2, s. 94–122, całość opracowania Karasowskiego drukowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1857, T. 2–4 i 1858, T. 2, osobne wydanie pt. Rys historyczny opery polskiej poprzedzony szczegółowym poglądem na dzieje muzyki dramatycznej powszechnej ukazało się w Warszawie w 1859 r. 3 M. Karasowski Rys historyczny…, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 2, s. 100. 4 O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”..., „Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 546–554. 144 �które „mają powinowactwo z ludowymi”, a które „należą do oryginalnych pomysłów” kompozytora. Nie kwestionował wniosków podanych przez Karasowskiego w wyniku poprzedniej wspólnej analizy partytury Stefaniego i własnych zapisów terenowych, ale uzasadniał je dokładniej, m.in. przytoczył melodię „od Babiej Góry” jako pierwowzór piosenki „Próżno Kaśka od nas stroni”. Zastrzegał przy tym: Zbiór mój pieśni i tańców ludowych, jakkolwiek liczny, nie może jednak obejmować wszystkich, jakie istnieją, tym bardziej że bezustannie tworzą się nowe, a stare przetwarzają. Stąd też niepodobna wyrzec co do przytoczonych motywów, czy Stefani brał je żywcem z ludu, czy tylko korzystał z nich po swojemu. […] Przytoczone tu przykłady dość jasno wskazują stosunek motywów ludowych do tych, jakie nam partycja Stefaniego przedstawia. Jeżeli przypuścimy, że charakter pierwszych wiernie przez niego został schwycony i oddany, to przyznać trzeba, że krakowiak ludowy od owego czasu wielce zyskał, nabrawszy mocy i dosadności tak w rytmie, jak i w konturze melodyjnym, co nie o wszystkich pieśniach ludowych powiedzieć można, na które czas nieraz i ujemny wpływ wywierał1. Wspominano już, że Kolberg zwracał uwagę na naturalną zmienność folkloru, którą obserwował w czasie badań terenowych. Pozwoliło mu to na konieczną refleksję przy porównywaniu utworów przedzielonych ponad półwiekowym odstępem czasu, w tym wypadku partytury Stefaniego z roku 1794 i własnych zapisów melodii ludowych wykonanych latem 1857 r. Artykuł o muzyce J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali pokazuje też rolę Kolberga w rozwoju badań muzykologicznych w Polsce. M. Tomaszewski pisze: Rozprawka o ludowych źródłach melodii Krakowiaków i Górali Stefaniego stanowi pierwszą w polskim piśmiennictwie muzycznym udokumentowaną źródłowo pracę porównawczą (chciałoby się rzec, iż w tym momencie rodzi się polska muzykologia przeduniwersytecka)”2. W tym samym okresie, w którym Kolberg pisał o melodiach ludowych w kompozycji J. Stefaniego, jesienią 1858 roku, zarysowała się możliwość O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale..., przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 553–554. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne... cz. I (DWOK T. 61), s. XI. 1 145 �wystawienia w teatrze Króla pasterzy. Autor libretta, Teofil Lenartowicz był od dawna na emigracji, jednak można już było w druku, np. w recenzjach, wymienić jego nazwisko. Zachowana w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego kompletna partytura Króla pasterzy nosi adnotacje J. Quattriniego, ówczesnego dyrektora opery i dyrygenta, który ocenił utwór Kolberga pozytywnie i przewidywał sukces przedstawienia. Podobne zdanie na rękopisie partytury wyraził S. Moniuszko1. Te dwie opinie spowodowały decyzję prezesa Warszawskich Teatrów Rządowych, generała Ignacego Abramowicza, który na początku października 1858 r. polecił rozpocząć próby utworu Kolberga. Przed kompozytorem otworzyła się scena publiczna. Przypuszczać można, że dużą rolę we wprowadzeniu Króla pasterzy na scenę opery warszawskiej odegrał Moniuszko, który po sukcesie Halki w styczniu 1858 r. został dyrygentem oper polskich tej sceny. Z Kolbergiem łączyła go przyjaźń, a w repertuarze brakowało utworów polskich, zwłaszcza związanych z muzyką ludową i tematami wiejskimi. Prawdopodobnie części poprawek widocznych w partyturze dokonał Kolberg za radą Moniuszki, który może być autorem innych korekt, wpisanych nierozpoznaną ręką. Pod datą 19 lutego 1859 r. w zachowanym spisie wydatków z tego roku Kolberg zapisał: „pałeczka dyr. dla Quattriniego 6 [rubli]”2 — ale utwory kompozytorów polskich w tym okresie prowadził Moniuszko i on prawdopodobnie dyrygował Królem pasterzy. „Opera sielska” Kolberga miała premierę 2 marca 1859 r. Wśród wydatków Kolberg odnotował pod tą datą: „kolacja u Zakrzewskiej 3,75 [rubla]”3, co zapewne oznacza, że ugościł śpiewaczki i śpiewaków biorących udział w przedstawieniu. Utwór Kolberga był grany jeszcze pięciokrotnie w marcu i raz w maju, po czym zszedł ze sceny. Król pasterzy podobał się przynajmniej części publiczności – jeden z recenzentów, bardzo krytyczny wobec tej kompozycji, wspomniał o aplauzie widzów z „jaskółki”, czyli z miejsc najtańszych: 1 Tę i wymienione poprzednio adnotacje przytacza D. Idaszak we wstępie do tomu O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XIX–XX, zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga... (DWOK T. 85/II), s. 0000. 2 Rkp. Kolberga, Notatnik… (BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 3); pałeczka była zwyczajowym prezentem dla dyrygenta. 3 Tamże. 146 �Powodowani miłością sztuki ojczystej, nie chcemy zostawiać w błędzie muzyka zasłużonego, który popchnięty niedorzecznym przywołaniem z paradyżu może wejść na mylną drogę1. Widocznie ktoś z najwyższego balkonu opery, zwanego wtedy paradyżem, wznosił okrzyki pochlebne dla autora. Aleksander Różnicki, autor przytoczonego zdania, nie znalazł w Królu pasterzy niczego godnego pochwały. Ocenił, że jest to dzieło „mniej niż mierne” i zalecał autorowi zaprzestanie prób komponowania na scenę. Bezpośrednio po premierze ukazały się także dwie inne recenzje: M. Karasowskiego w prasie codziennej i J. Sikorskiego w „Ruchu Muzycznym”2. Recenzenci wyrażali istotne zastrzeżenia, przede wszystkim wskazywali błędy w instrumentacji, nieoryginalność niektórych arii, stwierdzali także, że utwór jest zbyt krótki dla teatru i właściwie pozbawiony dramatycznej akcji. Sikorski chwalił arię Rózi „Skąd ten niepokój…” i piosenkę Ciemięgi „Już się słonko w blasku toczy…”. Podobały mu się też tańce i pisząc, że aria Rózi „jest prześliczna”, dodał: Polonez na chór ubiega się z [nią] o pierwszeństwo, duch poloneza istotnie ludowego dobrze się w nim odbija i wypracowanie co do formy równie staranne, jak w romansie poprzednim. Że mazur i kujawiak, gdzie się zdarzył, musi być udany, domyśla się każdy, kto poznał dawniej, jaki p. K[olberg] majster na takie rzeczy3. Sikorski tłumaczył niedostatki utworu Kolberga, m.in. niedojrzałą instrumentację, tym, że utwór powstał dawno, bez nadziei na przestawienie w teatrze, stąd jest też zbyt krótki i nie wykorzystuje możliwości, jakie dałoby np. rozszerzenie komicznej roli Maciusia. Wyrażał jednak nadzieję, że Kolberg nie poprzestanie na tej pierwszej próbie; widział potrzebę istnienia w repertuarze sceny operowej utworów „przedstawiających życie ludu”, które autor Króla pasterzy zna tak dobrze i zdolny jest zobrazować muzyką. A.R. [A. Różnicki] Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 84. Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68 ), s. 664. 2 M. Karasowski Koncerta – Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81; J. Sikorski Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego, „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–82. Recenzje te są przedrukowane w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68 ), s. 660–663. 3 [J. Sikorski] Król pasterzy…, s. 82, w przedruku w O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68) s. 661. 1 147 �M. Karasowski również uważał instrumentację Króla pasterzy za całkowicie nieudaną, ale chwalił niektóre arie i poloneza, a o całości pisał: Rzecz sama z siebie nie zajmująca wcale, pozbawiona wszelkiej sceniczności, okraszona jednak skromną, często właściwą sielskiej prostocie muzyką, może być słuchaną, szczególnie przez miłujących rzeczy miejscowe, z przyjemnością 1. Zakończył swe uwagi zapewnieniem o szczerej życzliwości wobec kompozytora i przekonaniem, że wyrażona w recenzji krytyka pomoże w dalszej jego pracy nad utworami scenicznymi. Kolberg opinie o swym utworze potraktował bardzo poważnie, na zachowanym do dziś egzemplarzu czasopisma z recenzją Karasowskiego napisał na marginesie: Co do instrumentacji ma rację i dlatego lepiej się to wydaje przy fortepianie, aria Wojtka istotnie kiepska, bo niepotrzebnie ma włoski zakrój2. Poza Królem pasterzy i wspominaną tu wcześniej Sceną w karczmie znane są we fragmentach jeszcze dwa inne utwory sceniczne Kolberga: Pielgrzymka do Częstochowy i Wiesław. Pierwszy z nich, planowany jako dwuaktowy „obrazek sceniczny”, zachował się w postaci pozbawionych tytułu szkiców kompozycji i libretta napisanego też przez Kolberga. Danuta Idaszak, przygotowując te szkice do wydania drukiem, porównała libretto w rękopisie Kolberga z utworem Seweryny Pruszakowej Pielgrzymka do Częstochowy, wydanym w jej Obrazkach dramatycznych3. Po stwierdzeniu bezpośredniej zależności tekstu Kolberga od „obrazka” Pruszakowej przyjęła dla tego utworu taki sam tytuł. Nie wiadomo, kiedy Kolberg podjął pracę nad Pielgrzymką do Częstochowy. Seweryna Pruszakowa wydała swój tomik w roku 1857, ale nie można wykluczyć, że Kolberg poznał tekst wcześniej w rękopisie. Bywał u autorki przez cały okres, w którym prowadziła salon literacki w Warszawie, tj. od jesieni 1847 r. do listopada 1863 r., kiedy jako osobie zaangażowanej w opiekę nad rodzinami powstańców 1 M. Karasowski Koncerta…, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, w przedruku (DWOK T. 68) s. 663. 2 Notatka Kolberga na egzemplarzu „Kroniki Wiadomości…”, w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 360. 3 Zob. wstęp D. Idaszak w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XXVII–XXVIII, zob. też S. Pruszakowa Pielgrzymka do Częstochowy, w: tejże Obrazki dramatyczne, Warszawa 1857, s. 51–111. 148 �i zagrożonej aresztowaniem Rząd Narodowy polecił emigrować. Zachowane opracowanie fortepianowe i libretto Pielgrzymki do Częstochowy z wyraźnie zarysowaną intrygą wskazują, że mógł to być utwór i scenicznie, i kompozytorsko znacznie dojrzalszy od dwu poprzednich1. Z planowanej opery Wiesław znamy tylko jedną niedokończoną pieśń2 z podpisanym incipitem „Niechże ja lepiej nie żyję”. W Szkicu autobiografii Kolberg pisze o skomponowaniu „kilku ustępów”, być może inne fragmenty zaginęły lub wydane zostały w Dziełach wszystkich jako faksymilia, ale bez podpisanego tekstu, i nieokreślone w rękopisie jako należące do tej opery pozostały nierozpoznane. O pracy nad Wiesławem informowała prasa warszawska3, podtrzymując zainteresowanie twórczością muzyczną Kolberga, jednak po powstaniu styczniowym nie wrócił on już do utworów scenicznych. Sam pisał w Szkicu autobiografii: Wiesław, opera Pruszakowej, zacząłem ją pisać i naszkicowałem już kilka ustępów, ale wypadki r. 1863 znów przeszkodziły dalszej na tym polu pracy i rzecz nie została odtąd wcale już podjętą. Są to zatem jedynie słabe okruchy czegoś, co być miało, ale do skutku wcale nie przyszło i nie przyjdzie4. VII [Zmiana planu wydawniczego: oddanie do druku w 1862 r. Sandomierskiego – zbioru pieśni regionalnych prezentowanych wraz z opisami obrzędów i zwyczajów. – Podróże w latach 1859 i 1860. – Druk artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje. – Wydarzenia w Warszawie poprzedzające powstanie styczniowe.vPodróż na Wołyń w 1862 r. i przywiezione stamtąd materiały.] Równolegle z pracami nad artykułami do Encyklopedii powszechnej Kolberg zajęty był przygotowywaniem następnych zbiorów pieśni i melodii poświęconych, podobnie jak Pieśni ludu polskiego, wybranemu gatunkowi, 1 Szkice fortepianowe Pielgrzymki do Częstochowy wydane zostały jako faksymilia w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 601–626, libretto, które porządkuje fragmenty muzyczne i informuje o akcji tamże, s. 666–677. 2 Faksymile w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), nr 27, s. 131–132. 3 Zob. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 205 oraz „Gazeta Codzienna” 1861, nr 20. 4 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii..., k. 68. 149 �tematowi lub utworom wykonywanym w czasie określonych obrzędów rodzinnych czy dorocznych. Podczas badań terenowych gromadził nowe materiały, a w posiadanych już zasobach wyszukiwał zapisy odpowiednich wątków tekstowych razem z należącymi do nich melodiami i redagował je do druku. Zaprojektowana w latach 1849–1856 seria wydawnicza miała złożyć się na pełny obraz polskich pieśni ludowych. W liście do Kraszewskiego, którego fragment już tu przytaczano, pisał o świeżo wydanej książce: Jest to tylko cząstka tego, co posiadam w tece, bo brak tu jeszcze pieśni obrzędowych, weselnych, wojackich, żartobliwych, miłosnych itp., a które zespolone w jedno, stanowiłyby dopiero całość wykazującą dosadnie ducha muzyki ludowej. Całość taka zapełniłaby z jakie 5 lub 6 tomów, a każdy objętości książki, którą masz Pan przed sobą, gdyby tylko do wydania onych dostateczne były środki1. Zamiar wydania przez Kolberga następnych zbiorów pieśni znany był powszechnie. W „Bibliotece Warszawskiej” recenzent, zapewne K.W. Wójcicki, po otrzymaniu ostatniego zeszytu Pieśni ludu polskiego pisał: O ile wiemy, szanowny wydawca ma się bezzwłocznie zająć wydaniem drugiej serii tych pieśni ludowych z melodiami. Gdy to dzieło dojdzie braci naszych Słowian, nabiorą przekonania, że lud nasz pod względem melodii najwyżej w całej Słowiańszczyźnie stoi2. Żaden z planowanych tomów nie był jednak na tyle gotowy, aby Kolberg mógł oddać go do druku bezpośrednio po wydaniu pierwszego. Wprawdzie we wstępie do Pieśni ludu polskiego pisał o następnych „seriach” już przygotowanych, o ich zaawansowaniu świadczą też zachowane rękopisy prezentujące po kilka lub kilkanaście wariantów pieśni, ale żaden tom nie był jeszcze do końca zredagowany3. Ponadto sprzedaż wydanego własnym nakładem zbioru bardzo powoli zwracała mu poniesione koszty i na razie nie miał pieniędzy potrzebnych na druk następnego. List do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 73. „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 2, s. 913, notatka w dziale „Doniesienia literackie”. 3 Już w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1) spotykamy wskazówki o planowanych i redagowanych tomach następnych, są to odsyłacze ogólne: „patrz seria II” lub kierujące do konkretnej melodii lub do tekstu w następnym tomie, zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), np. s. 19, 149, 161, 163, 165 i in. 1 2 150 �Pewien dochód, choć niewielki, przynosiły Kolbergowi kompozycje, które kupowali księgarze i osoby prywatne. W latach 1859–1860 ukazał się w ośmiu zeszytach wyciąg fortepianowy Króla pasterzy, z opracowaną przez Gersona stroną tytułową i z podtytułem „Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach”. W winiecie Gerson narysował postacie w kujawskich strojach ludowych. Sikorski wydanie kompozycji w tej postaci potraktował życzliwiej niż wersję sceniczną. W krótkiej recenzji zalecał to opracowanie amatorom, jako utwór stosunkowo łatwy do wykonania w warunkach domowych: Brak takich rzeczy zbyt wielki u nas, praca, o której mówimy zbyt wiele warta, byśmy nie mogli powiedzieć, że p. Kolberg, wydając swego Króla pasterzy, szczęśliwą myśl powziął i dobrze się z powziętej wywiązał1. W roku 1861 ukazały się Nasze sioła, trzy zeszyty kujawiaków Kolberga zawierające dziesięć utworów wybranych z drukowanych piętnaście lat wcześniej Kujawiaków w stylu gminnym i opracowanych na nowo. Sikorski, który wykorzystywał każdą okazję, aby chwalić kujawiaki Kolberga, tym razem także poświęcił im kilka zdań w „Ruchu Muzycznym”2. Inne kompozycje wydane drukiem w tym okresie nie były recenzowane. Ukazały się też wtedy Pieśni ludowe do śpiewu, których treść i sposób opracowania już tu przedstawiono. Porzucenie stałej posady pozwoliło Kolbergowi przeznaczyć więcej czasu na badania terenowe. Jeszcze w roku 1858, w trakcie pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów uzyskał w sierpniu kolejny urlop, tym razem tylko na 20 dni na wyjazd „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych”3. W itinerarium pod datą tego roku odnotował podróż nieco dalszą: „1858 – do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk”, przekroczył więc znacznie granice guberni płockiej. Oczywiste jest, że owe „interesy familijne” były tylko pretekstem koniecznym do uzyskania zgody na wyjazd. W papierach osobistych Kolberga brak pism o udzielaniu mu urlopu w latach następnych, mogłoby to potwierdzać zakończenie w połowie 1859 r. pracy [J. Sikorski] Król pasterzy…, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 45, s. 731, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 665. 2 [J. Sikorski] Przegląd kompozycji…, „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szpalta 296–297, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 725. 3 Dokument w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 53. 1 151 �w Dyrekcji Dróg i Mostów, podobnie jak następujące potem długie wyjazdy na badania terenowe: w roku 1859 po stronie rozchodów zanotował koszt dwumiesięcznego pobytu w Radomskiem, Sandomierskiem i Lubelskiem, a w następnym był przez pięć tygodni w Łęczyckiem i na Kujawach. Wyjątkowo trasę dwu podróży z lat 1859 i 1860 oraz inne ich okoliczności znamy stosunkowo dokładnie, ponieważ Kolberg codzienne wydatki notował na luźnej kartce, a podsumował je dopiero po powrocie do Warszawy i wtedy wynik jako ogólny koszt wyprawy wpisywał do cytowanego tu już notatnika. Prawdopodobnie postępował tak przy każdym wyjeździe, ale tylko z tych dwu podróży zachowały się osobne szczegółowe notatki, dzięki czemu możemy dokładniej odtworzyć ich przebieg. W wykazie wydatków w roku 1859 zanotował: „1 lipca – dorożka z rzeczami do statku”, a następnie: „3 września – podróż przez 2 miesiące po Radom[skiem], Sandomiersk[iem] i Lubelsk[iem]”1. Z notatek na oddzielnej kartce2 wiemy, że trasa tej podróży prowadziła przez przystań w Świerżach Górnych, dokąd dopłynął statkiem żeglugi wiślanej, dalej przez Kozienice, Jedlnię, Radom, Orońsk, gdzie był gościem Amalii Pruszakowej, ponownie przez Radom i Jedlnię do Kozienic, stamtąd do Bąkowca, Augustowa, następnie ponownie przez Bąkowiec do Puław, Kurowa i do Lublina, potem do Piasków, Siedliszcza, Chojna, Bezka i Krasnego, ponownie do Chojna, znowu do Lublina, stamtąd do Gałęzowa, do Woli Gałęzowskiej, Woli Sobieskiej i Tarnogóry, skąd 1 września rozpoczął powrotną podróż do Warszawy. W ciągu tych dwu miesięcy, poza niewieloma wydatkami na przejazd statkiem i pocztą, na herbatę czy rzadziej na obiad, w każdej miejscowości, w której się zatrzymywał, notował osobno „tryngeldy”, czyli napiwki, a osobno kwoty „za pieśni”, „na struny”, „skrzypkowi”, „za śpiewy”. Wykonawcy otrzymywali po 15 lub 30 kopiejek, skrzypek w Chojnie dostał kopiejek 60 – przypuszczalnie wysokość tych opłat zależała od czasu, jaki poświęcili Kolbergowi śpiewacy i instrumentaliś­ci. Podobnie dokładny spis zachował się z pobytu w 1860 r. w Łęczyckiem i na Kujawach, gdzie był od 20 lipca do 24 sierpnia. Pojechał wtedy pociągiem do Łowicza, stamtąd przez Krośniewice do Mazewa, potem do Bogusławic, Redcza, Kłonowa, Bodzanowa, Otmianowa i przez Kłodawę znów do Łowicza, skąd wrócił koleją do Warszawy. Rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 4. Rkp. Kolberga, tamże, k. 23. Jest to luźna kartka włożona między strony notesu ze spisem wydatków i dochodów. Na tej samej karcie szczegółowy spis wydatków poniesionych w podróży po Kujawach w 1860 r. 1 2 152 �I tym razem w notatkach znajdujemy zapiski o opłatach dla wykonawców, np. „w Mazewie za pieśni przez dni 15” śpiewaczki i śpiewacy otrzymali w sumie 4 ruble i 75 kopiejek. W następnym roku 1861 odnotował 3 lipca zapłatę za paszport i stemple, opłaty u konsula austriackiego, a potem pod datą 25 września: „Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów, Lwowa i Wę­ gier)”1. W itinerarium podał dodatkowe szczegóły: „do Tatrów i Bardiowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”2. Do miejscowości w Królestwie i w Galicji wymienionych w przytoczonych tu notatkach wracał Kolberg jeszcze kilkakrotnie i zawsze w czasie badań znajdował oparcie u gospodarzy tamtejszych dworów. Ci, znając dobrze mieszkańców wsi i ludzi pracujących w ich folwarkach, mogli znacznie ułatwić lub wręcz umożliwić nawiązanie kontaktów z najlepszymi miejscowymi wykonawcami i informatorami: znanymi w okolicy instrumentalistami, znawczyniami obrzędów weselnych czy cenionymi śpiewaczkami. Przytaczane tu wspomnienia Kolberga z pierwszych lat badań terenowych, w czasie których nie miał takiego wsparcia, potwierdzają, jak ważna była rekomendacja właścicieli dworu dla uzyskania zaufania i chęci współpracy ze strony mieszkańców wiejskich chat. W miejscowościach z przewagą ludności ukraińskiej taka pomoc była jeszcze ważniejsza, ponieważ Kolberg był tam podwójnie obcy – jako nieznany we wsi przybysz „w surducie” i jako Polak, do tego wówczas nie rozumiejący jeszcze dobrze dialektów ukraińskich. Ponadto zamieszkanie u zaprzyjaźnionej rodziny we dworze zapewniało przyzwoite warunki bytowe, a ponieważ alternatywą były brudne i zatłoczone karczmy, także ta forma pomocy była bardzo cenna. W itinerarium Kolberg wymienia trzy rodziny goszczące go w roku 1861: Kraińskich, Załęskich i Bochdanów. Byli oni spokrewnieni lub spowinowaceni między sobą, a także z Konopkami, i to mogło przyczynić się do zaproszenia etnografa. Takie rodzinne koneksje często pomagały Kolbergowi nawiązać kolejne kontakty, a od kilku już lat o jego badaniach pisała prasa, co też przygotowywało w pewnym stopniu jego pobyt w terenie. Ludzie goszczący Kolberga bywali działaczami społecznymi i badaczami 1 2 Rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 7. Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 153 �historii regionu lub kultury ludowej swej najbliższej okolicy i pisywali na te tematy1. Do takich postaci należał np. Adolf Biesiekierski2 (1831–1881) z Bodzanowa na Kujawach, u którego Kolberg zatrzymał się w roku 1860 i 1865, a także Edmund Kraiński3 (1804–1887), który zaprosił Kolberga w roku 1861 do Leszczowatego. Edmund Kraiński był inżynierem, absolwentem akademii wojskowej w Wiedniu, brał udział w powstaniu listopadowym i został wtedy odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari. Po powstaniu wrócił do rodzinnego Leszczowatego, a o zaufaniu, jakim cieszył się u chłopów, najlepiej świadczy fakt, że obronili oni jego dwór w czasie rabacji 1846 r. i nie dopuścili tam do zabójstw ani do grabieży. Kolberg był u Kraińskich ponownie w roku 1863 i, po dłuższej przerwie, w latach 1883–1885; materiały zanotowane w należącym do nich Leszczowatem znacznie wzbogaciły jego zbiory4. W roku 1861, w czasie tej blisko trzymiesięcznej podróży po Galicji, Kolberg po raz pierwszy prowadził badania wśród ludności ukraińskiej w jej własnym środowisku. Poprzednio notował pieśni ukraińskie głównie w Warszawie, gdzie były wykonywane przez mieszkańców kresów wschodnich odwiedzających stolicę. W 1861 r. zetknął się bezpośrednio w terenie z ukraińskimi melodiami obrzędowymi o metrum swobodnym. O problemach nastręczających się przy zapisywaniu takich melodii pisał już we wstępie do Pieśni ludu polskiego5 w 1857 r. Szerzej poruszył ten problem, recenzując w 1864 r. zbiór pieśni protestanckich wydany kilka lat wcześniej przez pastora Fryderyka Wilhelma Altmanna (1824–1889) w Odolanowie 6. Kolberg docenił tam walory melodii wydanych przez Altmanna, ale nie uważał za słuszne stosowania zapisu ametrycznego 1 Być może właśnie spotkanie z Kolbergiem budziło zainteresowania, które później owocowały np. artykułami w miejscowej prasie, lub gromadzeniem eksponatów sztuki ludowej. 2 A. Biesiekierski opublikował w r. 1863 w „Tygodniku Ilustrowanym” (T. 7, nr 177) artykuł pt. Typy włościan kujawskich oraz tamże (nr 189) artykuł o Płowcach, obydwa z własnymi rycinami. 3 E. Kraiński opublikował artykuł o osadnictwie w Karpatach: Wołochy, pierwsi osadnicy wsi zwanych wołoskiemi na północnych stokach Karpat, „Ruch Literacki” 1878, nr 22. Był też autorem pracy O nędzy w Galicji i jej powodach, Przemyśl 1883. 4 Zapisy z Leszczowatego wydane zostały dopiero w ramach Dzieł wszystkich Kolberga w monografii pt. Sanockie-Krosnieńskie (DWOK T. 49–51). 5 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII. 6 F.W. Altmann Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez [...], Erfurt i Lipsk 1856. Recenzja Kolberga zamieszczona była w „Zwiastunie Ewangelicznym”, dwutygodniku ewangelików warszawskich redagowanym przez pastora L. Otto, w r. 1864, nr 8, s. 125–127. 154 �przyjętego przez autora zbioru. Z problemem zanotowania i później zredagowania do druku ludowych melodii o metrum swobodnym borykał się wielokrotnie, zwłaszcza przygotowując monografie regionów wschodniosłowiańskich1. Nie możemy wskazać dziś w Kolbergowskim archiwum tych zapisów folkloru, które powstały w czasie pierwszych badań np. w Leszczowatem czy Zadwórzu, ponieważ badacz niezwykle rzadko notował na rękopisach terenowych daty ich powstania, a w wymienionych miejscowościach był wielokrotnie. Natomiast sądzić można, że w roku 1861 we Lwowie zapoznał się z kilkoma drukami wydanymi wtedy przez Ukraińców. Wśród rękopisów Kolberga zachował się przekład pracy wydanej właśnie w roku 1861 przez Teodora Biełousa: Narodnyj prazdnyk kupała2. Rok wcześniej ukazała się we Lwowie obszerna praca zbiorowa Zorja Hałyckaja jako album na hod 1860, w której poza tekstami literackimi i artykułami na tematy historyczne zamieszczono kilka opracowań folklorystycznych o obrzędach i zwyczajach. W archiwum Kolberga i w opracowanej przez niego wiele lat później monografii Pokucia znajdujemy liczne wypisy z tego almanachu. Wydawnictwa te, podobnie jak inne drukowane wówczas we Lwowie, służyły odrodzeniu się świadomości narodowej Ukraińców i ich literatury, nad czym pracę w Galicji podjęli Jakow F. Hołowacki (1814–1888), Iwan D. Wahylewycz (1811–1866) i Markijan R. Szaszkewicz (1811–1843), autorzy almanachu pt. Rusałka dnistrowaja3 zawierającego pieśni ludowe i inne utwory w języku ukraińskim. Po powrocie do Warszawy Kolberg porządkował pozyskane w czasie badań zapisy i przygotowywał do druku nowe tomy, z których każdy miał Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II), s. 111. Zob. także B. Linette „Ruś Czerwona” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. LX–LXI, tenże „Ruś Karpacka” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. XLVII–XLIX oraz M. Prochaska „Przemyskie” Oskara Kolbera, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do t. 35 cz. I (DWOK T. 83/I), s. LXXXIX–XC. 2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1259, k. 1–4, jest to w części przekład, w części transkrypcja pracy pt.: Narodnyj prazdnyk kupała, opysannyj i objasnennyj wedla sochraniwszychsia predanij i powierij naroda; praca ukazała się we Lwowie w 1861 r. nakładem Teodora (Fiodora) Biełousa (1828–1892), działacza narodowego i pedagoga, który zapewne był jej autorem. Przekład przeznaczony jest do druku w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK T. 58). 3 Rusałka dnistrowaja. Almanach, u Budime 1837 (właśc. 1836), teksty pieśni tam zamieszczone Kolberg przedrukował m.in. w Pokuciu. 1 155 �być poświęcony określonemu gatunkowi pieśni. Jednak już na początku roku 1862 zmienił program edytorski – postanowił wydawać w kolejnych tomach materiały pochodzące z określonego regionu, prezentujące wykonywane tam gatunki pieśni i muzyki instrumentalnej wraz z informacjami o tych obrzędach i zwyczajach, którym one towarzyszą. Uznał, że dla dalszych badań i dla ukazania „ogólnego całej Polski muzykalnej zarysu”1 właściwsze będzie publikowanie zbiorów regionalnych. We wstępie do przygotowywanego wtedy tomu stwierdził, że układ pieśni przyjęty w zbiorze z roku 1857, „wiążący w jedną całość mnóstwo wariantów zebranych z najodleglejszych (sprzecznych nawet formą z sobą) okolic kraju”2, nie pozwala „wyróżnić szczegółów prowincjonalnych”. Natomiast poświęcenie każdemu regionowi osobnego tomu, zawierającego „wszystkie w tych prowincjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę, bez względu na rodzaj, treść i barwę”3, ukaże ich muzykę dokładniej, pozwoli ocenić specyficzne cechy danej okolicy i ułatwi badania porównawcze. Ponadto, chociaż w okresie następującym po wydaniu Pieśni ludu polskiego znacznie poszerzył zasięg geograficzny swoich badań terenowych, wiedział, że nie zdoła w najbliższych latach poznać folkloru muzycznego wielu regionów tak dokładnie, aby przygotować do druku zbiory naprawdę reprezentatywne, zawierające pieśni określonego gatunku z całego interesującego go obszaru, tj. z przedrozbiorowej Rzeczypospolitej: Obszerność bowiem przyjętego dawniej planu, według którego każda seria obejmować miała jednego tylko rodzaju pieśni, np. same miłosne, weselne itp., nie dozwoliłaby mi może doczekać w ciągu długiego nawet życia szczęśliwego końca w ten sposób przedsięwziętej publikacji4. Nie znał jeszcze z autopsji, m.in. Wielkopolski, Śląska czy Pomorza i nie mógł pozyskać potrzebnych zapisów nutowych inną drogą niż przez osobisty kontakt z żyjącymi tam muzykami i śpiewakami, czyli w trakcie przyszłych badań terenowych. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 5. Tamże. 3 Tamże, s. 6. 4 Tamże, s. 5–6. 1 2 156 �W lipcu 1862 r. „Biblioteka Warszawska” informowała swych czytelników: Oskar Kolberg, zasłużony zbieracz pieśni ludowych i melodii, przygotował do druku wysokiej wartości pracę nową p.n. Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach. Seria I: Okolice Sandomierza. W dziele tym daje nam szanowny badacz opisy wesel i obrzędów ludu, z głównie zwróconą uwagą na melodie; w przypisach pomieści, o ile się nadarzy, opis guseł, gier itp., równie jak objaśni każdy obrzęd przywiedziony. Ażeby nie powtarzać, opisze tylko te okolice, o których nie było jeszcze dotąd wzmianki. Obejmuje w zakres swej pracy Królestwo Polskie, Galicję, Wielkopolskę, Ruś i Litwę1. Okolice Sandomierza, które wybrał na początek, znał z kilku już wycieczek, a nowym tytułem Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach zapowiedział, że w publikacji przedstawi muzykę i pieśni wraz z ich szerszym kontekstem kulturowym. Opisy wesel i niektórych zwyczajów dorocznych publikował już wcześniej, ale w nowej serii wydawniczej chciał zająć się folklorem muzycznym i wiążącymi się z nim wybranymi przejawami kultury ludowej, przedstawiając je w tomach osobnych dla każdego regionu. Zróżnicowanie regionalne folkloru obserwował od początku badań, notując pieśni i melodie na Mazowszu, w Krakowskiem, Kaliskiem i Kieleckiem, teraz chciał je pokazać wyraźniej. Ponieważ lokalizacja geograficzna zapisywanych utworów była dla niego od początku najważniejszym i konsekwentnie stosowanym elementem w dokumentacji badań terenowych, mógł w tomach regionalnych wykorzystać wszystkie zgromadzone poprzednio materiały. Podana w „Bibliotece Warszawskiej” treść nowej książki Kolberga wpisywała się w postulaty wyrażone przez to pismo nieco wcześniej. W 1859 r. można było tam przeczytać: Są zakątki w samym Królestwie Polskim zupełnie nie zbadane. Tu tylko gorliwość obywatelska naszych ziemian mogłaby podać skuteczną pomoc, gdyby każdy w swojej okolicy zajął się zbieraniem tak pieśni, jak melodii do nich, przysłów, podań, zwyczajów i charakterystyki. Do tego uwagę należałoby zwrócić na rozmaitość ubiorów, zabudowań, narzędzi i sprzętów rolniczych i te w rysunku przechować. Zebrane z różnych okolic tego rodzaju drogocenne materiały mogłyby dzielnie posłużyć do wydania najzupełniejszego zbioru pieśni ludowych, 1 [K. W. Wójcicki] Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1862, T. 3, s. 187. 157 �na którym nam zbywa dotąd. W księdze tej objąć by należało charakterystykę każdej wydatniejszej okolicy, dołączyć rys zwyczajów, uroczystości, kostiumów, w najwierniejszym oddaniu nie tylko właściwych ubiorów, ale fizjonomii i postaci kmiotków naszych1. Kolberg należał od wielu lat do czynnych współpracowników „Biblioteki Warszawskiej” i był także w pewnym stopniu jej protegowanym. Rolę Wójcickiego, członka redakcji i w latach 1850–1879 redaktora naczelnego „Biblioteki”, jako inspiratora swych badań terenowych zaznaczył sam w przytaczanym tu wcześniej szkicu autobiografii. Trudno dziś ocenić, w jakim stopniu na początku drugiej połowy wieku Wójcicki i inne osoby skupione w redakcji miesięcznika i biorące udział w nieformalnych redakcyjnych spotkaniach oddziaływali na plany Kolberga, a w jakim on sam, coraz lepiej znający folklor i życie chłopów, współtworzył formułowane w tym piśmie postulaty. Sądzić można, że wpływy te działały w obydwu kierunkach. Jednak w roku 1859, gdy Wójcicki pisał przytoczony wyżej apel, Kolberg, choć notował i publikował opisy obrzędów, czuł się jeszcze przede wszystkim muzykiem i badaczem muzyki, odległym w swych zainteresowaniach od kultury materialnej. Był też ciągle w środowisku warszawskich artystów i literatów jedynym muzykiem notującym w terenie melodie ludowe. Prace nad Sandomierskiem trwały długo, od początku roku 1862 do wiosny roku 1865, m.in. dlatego, że Kolberg znowu sam finansował druk i szybko zabrakło mu pieniędzy. Ze spisu wydatków, w którym odnotowywał także koszty tego tomu, wynika m.in., że w maju 1862 r. płacił Gersonowi za akwarele do litografii, w czerwcu tego roku za wykonanie drzeworytów, potem zanotował zakup papieru potrzebnego „do mego dzieła Lud”, wreszcie w grudniu 1863 r. zapisał opłacenie druku dwudziestego piątego arkusza książki w zakładzie J. Jaworskiego i barwnych litografii w firmie Maksymiliana Fajansa2. Praktycznie książka była już wtedy gotowa. W ciągu całego roku 1864, aż do marca roku następnego brak notatek o wydatkach na ten tom. [K.W. Wójcicki] Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3. s. 522. Maksymilian Fajans (1825–1890), malarz, rysownik i litograf, po nauce i praktykach w Paryżu od r. 1851 prowadził w Warszawie zakład litograficzny. Był cenionym wydawcą licznych prac z reprodukcjami dzieł sztuki, a w jego pracowni wykształciło się wielu samodzielnych później litografów. 1 2 158 �Oddane do druku Sandomierskie zawierało opisy obrzędów (wesel, sobótki i okrężnego) z pieśniami i melodiami, informacje o dwu grach, pieśni „powszechne”, tj. nie wiążące się z obrzędami, pieśni nieludowe, wykonywane przez mieszkańców dworków i miasteczek, i melodie tańców z przyśpiewkami. We wstępie do nowego tomu Kolberg zaznaczył, że regionalne zbiory będą przydatniejsze dla nabywców interesujących się tylko jedną okolicą, wskazał na rolę naturalnych granic dla różnicowania się folkloru, ale także na oczywiste podobieństwa tam, gdzie granice te były przeprowadzone sztucznie, podając przykład współczesnego mu podzielenia granicami państwowymi Kujaw oraz Krakowskiego. Znaczną część wstępu przeznaczył na przedstawienie swych przemyśleń na temat muzyki, bo nadal za swoje pierwszoplanowe zadanie uważał notowanie, wydawanie drukiem i badanie folkloru muzycznego: Do wydania następnych seryj prac moich w przywiedziony tu sposób, skłania mnie nadto wzgląd na systematyczne i porządne, o ile być może, przedstawienie wszelkich odmian, odcieni, ruchów, właściwości, zwichnień nawet, więc całego nastroju i piętna muzyki naszej ludowej, której pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zadaniem1. W przytoczonym fragmencie wstępu Kolberg wyróżnił w druku słowa „muzyki naszej ludowej”, a całym tym zdaniem podkreślił ciągłość swych zainteresowań i prac od czasu pierwszych kontaktów z folklorem, gdy pragnął „oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej”. Potwierdził więc, że rozwój muzyki ludowej jest nadal głównym przedmiotem jego badań, dodał też, że aby obraz kultury ludowej uczynić kompletnym, należałoby poza opisami obrzędów i zwyczajów dołączyć także „wszelkie przypowiastki, klechdy, baśni, gadki, zagadki, przysłowia, sentencje, gusła, zabobony, gry itp., wychodzące już poza obręb muzykalności”. Jednak tak rozległy plan „przechodziłoby o wiele siły pojedynczej osoby”2. Redagowanie do druku melodii z Sandomierskiego i ich analizy w trakcie tej pracy dostarczyły Kolbergowi materiału do próby rozważenia genezy tonalności polskiej muzyki ludowej i problemowi temu poświęcił wiele miejsca i we wstępie, i dwukrotnie w innych miejscach książki3, nieO. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7. Tamże, s. 7–8. 3 Zob. tamże s. 8–16, 96–107 i 173–174. 1 2 159 �współmiernie więcej niż w pracach poprzednich i w tomach następnych. Przedstawienie problematyki tak ściśle muzycznej uważał za celowe już na tym etapie badań, choć zastrzegał, że pozyskane później materiały mogą dotychczasowe wnioski zmodyfikować. Zaznaczył też wagę pieśni obrzędowych, zwłaszcza weselnych, które dostarczyły mu wiele materiału do analiz: Uwagi te dotyczą składu, budowy i piętna czyli charakteru melodii, nie mniej jej miary i rytmu; rzucają obok tego i myśli co do jej pochodzenia, starości i rozrostu. Najwięcej podobnych myśli nastręczają nam pieśni obrzędowe, mianowicie weselne1. Z częścią wstępu do Sandomierskiego poświęconą „charakterowi muzyki słowiańskiej” wiąże się obszerny artykuł Kolberga Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”2 opublikowany w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w marcu 1862 r., jeszcze przed oddaniem do druku Sandomierskiego. Po zapoznaniu się z poglądami Gottfrieda Wilhelma Finka (1783–1846) na temat genezy muzyki europejskiej 3 Kolberg spróbował teorię niemieckiego uczonego dotyczącą migracyjnej dystrybucji kultur przenieść na znaną sobie ludową muzykę polską, szukając jej źródeł w odległych geograficznie i historycznie kulturach Azji i starożytnej Grecji4. Sikorski, redaktor i wydawca „Pamiętnika”, kontynuacji „Ruchu Muzycznego”, przyjął do druku tekst Kolberga, ale prawdopodobnie był krytyczny wobec przedstawionej tam tezy. Śladem dyskusji toczącej się między autorem i redaktorem na temat genezy muzyki polskiej jest zakończenie artykułu, skierowane do Sikorskiego, redaktora pisma, pominięte w druku, a znane nam z rękopisu: Tamże, s. 8 Artykuł drukowany był w nr 12 i 13 „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” w 1862 r., przedruk w O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), tekst nr 1021a, s. 536–544. Wzmianki na temat tonalności polskiej muzyki ludowej i pieśni Bogurodzica zamieszczał Kolberg jeszcze kilkakrotnie, gdy wiązały się one z innymi informacjami o regionie, zob. m.in. O. Kolberg Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 4 (przypis) i O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. IV–V. 3 O. Kolberg powołuje się na pracę G.W. Finka Erste Wanderung der ältesten Tonkunst, als Vorgeschichte der Musik oder als Erste Periode derselben, Essen 1831. 4 Zob. wstęp M. Tomaszewskiego w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XI–XII i XXX–XXXI. Zob. także: P. Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog... (DWOK T. 85/II). 1 2 160 �Myślę więc, że twierdzenia mojego nie będziesz uważał za hipotezę tylko lub — co gorsza — za fantazję, ale za fakt prawdopodobny, równie jak i badania Finka, za którymi niezawodnie wiele przemawia1. Zachowany rękopis artykułu, a właściwie rozprawy o początkach muzyki, jest brulionem z licznymi poprawkami i dopiskami Kolberga w tekście i na marginesach, charakterystycznymi dla większości wstępnych wersji jego prac. Tekst ostatecznie Kolberg znacznie skrócił, zapewne na życzenie Sikorskiego, ale drukowana wersja artykułu i tak zdominowała dwa zeszyty czasopisma. W całości tekst opublikowany został dopiero w Pismach muzycznych2. W tym samym roku w jednym z ostatnich numerów „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” Sikorski zamieścił krótki tekst Kolberga: Korespondencja w sprawie „Agatki” J.D. Hollanda3. O kompozycji Johanna Davida Hollanda (1746 – ok. 1825) dowiedział się od bibliografa, bibliofila i kolekcjonera gromadzącego polonica, Cypriana Walewskiego (1820–1873). Zainteresowała ona Kolberga z dwu powodów: jako wczesna zapomniana opera polska i jako opera wykorzystująca tematy ludowe. Agatka czyli przyjazd pana z librettem Macieja Radziwiłła była wystawiona w 1784 r. w Nieświeżu z okazji odwiedzin Stanisława Augusta Poniatowskiego, a później w Warszawie i we Lwowie. Po zredagowaniu i oddaniu do druku Sandomierskiego, latem 1862 roku, Kolberg wyruszył w kolejną długą podróż, choć w Warszawie od dwu lat narastał niepokój i można było przewidywać zbliżającą się konfrontację 1 Rkp. O. Kolberga Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje…, Arch. PTL, teka 39, sygn. 1342 B, k. 3. 2 Rękopis rozprawy znajduje się w Archiwum PTL, teka 39, sygn. 1342 B, k. 1-3, ponadto zachował się brulion (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 4–9) zawierający wstęp, redakcyjnie nieco odmienny od ostatecznie opublikowanego w „Pamiętniku”, oraz obszerne omówienie muzyki chińskiej, brak tam ostatniej części dotyczącej Bogurodzicy. Te rękopisy były podstawą dla dwu tekstów: O początkach rozwoju muzyki oraz O muzyce chińskiej, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 5-31, teksty nr 619 i 620, zob. też tamże przypis 1 na s. 5. W Pismach muzycznych w informacji o źródle tekstów 619 i 620 podawana jest dla rękopisu ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN sygnatura 2183, k. 4-9, sygnaturę tę zmieniono w r. 1964, obecnie rękopisy tu wymienione mają sygnaturę 2184, numeracja kart pozostała bez zmian. 3 Korespondencja w sprawie Agatki… była drukowana w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w r. 1862, nr 50, s. 798, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), tekst 996, s. 504-505. 161 �zbrojną. Do pierwszych manifestacji patriotycznych doszło już w czerwcu 1860 r. podczas pogrzebu generałowej Katarzyny Sowińskiej. Uczestnicy uroczystości udali się później na Wolę, na miejsce zgonu jej męża, Józefa Sowińskiego, bohatera powstania listopadowego. Wtedy właśnie w Warszawie w czasie mszy odprawianych w intencji pomyślności ojczyzny modlitwę Alojzego Felińskiego „Boże, coś Polskę przez tak liczne wieki…” zaczęto śpiewać z refrenem „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie”, w wersji wykonywanej wcześniej na emigracji. Następne manifestacje odbyły się w końcu listopada z okazji rocznicy wybuchu powstania w 1830 r. Schorowany i mało energiczny namiestnik, Michaił Gorczakow (1793–1861), nie reagował na te wydarzenia i policja początkowo pozostawała bierna. Do poważnych rozruchów doszło w końcu lutego 1861, gdy od salwy wojska zginęło pięciu demonstrantów, a wielu zostało rannych. Wydarzenia te nazwano „rewolucją lutową”. W czasie uroczystego pogrzebu ofiar, który stał się manifestacją narodową, wojsko i policję pozostawiono tym razem w koszarach, aby nie prowokować wielotysięcznych tłumów. W kwietniu została jednak brutalnie spacyfikowana kolejna manifestacja. Imienna lista ofiar śmiertelnych podawała blisko sto nazwisk, ale było ich prawdopodobnie dwukrotnie więcej. Po tej masakrze kobiety zaczęły nosić żałobę narodową. Zabronione zostało odprawianie mszy w intencji ojczyzny, a nieprzestrzeganie tego zakazu powodowało represje policji. Nabożeństwa patriotyczne organizował także pastor zboru ewangelicko-augsburskiego Leopold Otto (1819–1882), aresztowany w październiku 1861 r. za udział w pogrzebie arcybiskupa Antoniego Fijałkowskiego – jednej z ostatnich manifestacji patriotycznych w Warszawie w tamtym roku. Demonstracje, nabożeństwa za ojczyznę i rozruchy antyrosyjskie rozlały się także na prowincję. 14 października 1861 r. nowy namiestnik carski, Karol Lambert (1815–1865), wprowadził w Królestwie stan wojenny. Zamknęło to okres jawnych manifestacji ludności. W zachowanych dokumentach, listach i notatkach Kolberga jedynym śladem tych wydarzeń jest przytoczona tu poprzednio wzmianka 1 ze Szkicu autobiografii, gdzie wspomniał „wypadki r. 1861”. Szkic autobiografii urywa się właśnie na tym okresie życia, lecz w przeciwieństwie do krótkiego wprawdzie, ale bogatego w realia opisu młodości nie zawiera żadnych szczegółów ani refleksji na temat lat 1861–1863. Podobnie jak 1 Zob. s. 101 i 149. 162 �rok 1861, również cały okres powstania styczniowego w szkicu tym wspomniany jest tylko w jednym zdaniu, w którym Kolberg pisze, że porzucił wtedy plan skomponowania utworu scenicznego z librettem opartym na Wiesławie Kazimierza Brodzińskiego. Na tym zdaniu rękopis autobiografii kończy się, a poniżej ręką Izydora Kopernickiego wpisane są daty i kierunki niektórych podróży badawczych Kolberga. Szkic autobiografii pisał Kolberg zapewne w roku 1889, gdy jego danych biograficznych potrzebował Kopernicki do artykułu z okazji obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia badań terenowych autora Ludu, prawdopodobnie dlatego skupił się tam na informacjach związanych z rozwojem swoich zainteresowań etnograficznych. Jak już tu wspominano, z okresu, w którym Kolberg jeszcze mieszkał w Warszawie, zachowało się bardzo mało listów i innych dotyczących go dokumentów. W roku 1862, jeszcze w trakcie prac nad Sandomierskiem i później, po oddaniu tomu do drukarni, Kolberg kilkakrotnie wyjeżdżał z Warszawy. W czerwcu odnotował koszt „paszportu krajowego”, ponieważ po ponownym wprowadzeniu stanu wojennego taki dokument był konieczny do wyjazdu poza rogatki Warszawy i do przekraczania granic między guberniami. Wtedy potrzebny był Kolbergowi na pięciodniową wycieczkę w okolice Radzymina, do Jasienicy i do Woli Cygowskiej, gdzie gościł u Adama Prota Lelewela (1790–1884), brata historyka Joachima i inżyniera Jana Pawła. W pierwszej połowie lipca Kolberg przez dziesięć dni był w Oleksiance, Parysowie i Latowiczu (wówczas w pow. mińskim), a w końcu lipca wyruszył na ponad dwa miesiące na Wołyń. Był to jego pierwszy pobyt na Ziemiach Zabranych, to jest terytoriach Rzeczypospolitej włączonych bezpośrednio do cesarstwa rosyjskiego, odciętych granicą państwową od Królestwa. 19 lipca zanotował koszt paszportu, parę dni później cenę reperacji kuferka podróżnego, po tygodniu zakupił „kapciuch podróżny skórzany” i wreszcie 30 lipca wydał drobną sumę na „tryngeldy na poczcie przy wyjeździe na Wołyń”1. Wybór kierunku dyktowany mógł być kilkoma względami. Narastające represje wobec obywateli Królestwa, w tym także ponowne ogłoszenie stanu wojennego, i trudności w uzyskiwaniu paszportu mogły szybko uniemożliwić podróżowanie, a dla Polaków w Królestwie, zwłaszcza w Warszawie, wyraźna była możliwość wybuchu działań zbrojnych. Kolberg, zdając sobie sprawę z nastrojów panujących w całym zaborze 1 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 8. 163 �rosyjskim, mógł przypuszczać, że jeżeli nie pojedzie na Wołyń teraz, to badania na terenach Ziem Zabranych będzie musiał odłożyć na długo. Nie mamy pewności, czy wyjeżdżając dysponował zaproszeniami od mieszkających tam przedstawicieli miejscowej inteligencji i ziemian, jest to jednak bardzo prawdopodobne. Wiadomo na przykład, że w Warszawie w roku 1862 w naradach przygotowujących powstanie pełnomocnikiem szlachty wołyńskiej w komitecie białych był Michał Sołtan (1830–1892) z Bilcza, u którego Kolberg był w tymże roku w sierpniu. Nie mamy jednak potwierdzenia, że poznał M. Sołtana lub innych mieszkańców Wołynia już wcześniej w Warszawie. Wybór Wołynia jako kolejnego terenu badań zapewne wiązał się przede wszystkim z potrzebą dokładniejszego poznania folkloru ukraińskiego. Po pobycie rok wcześniej na Podkarpaciu i w okolicach Lwowa Kolberg posiadał już pewną orientację w ludowej muzyce ukraińskiej, ale dla jej pełniejszego obrazu musiał usłyszeć ją i zapisać także w innych regionach Ukrainy. Późniejsze plany wydawnicze wskazują, że tak jak wielu współczesnych mu Polaków, uważał wszystkie tereny dawnej przedrozbiorowej Rzeczypospolitej za jej niezbywalne części. Ludowa muzyka Ziem Zabranych, tj. regionów leżących na Litwie, Białorusi i Ukrainie, należała do całości, którą pragnął ogarnąć badaniami i publikacjami. Przed rokiem 1861, przed pierwszym wyjazdem w okolice Lwowa, pieśni ukraińskie – jak już wspominano – zapisywał w Warszawie, a czasem w innych miejscowościach zaboru rosyjskiego. W r. 1859 „Ruch Muzyczny” zamieścił jego list, w którym czytamy: […] w tece mojej posiadam z jakie tysiąc melodii z Wołynia, Podola, Ukrainy, Białorusi i Pokucia (w Galicji) pochodzących, które w Warszawie i Królestwie zebrałem i spisałem od przybyłych tu wychowańców stron tamtejszych, jak łaskawych obywateli i obywatelek, żołnierzy, służących itp., więc nieposzlakowanej autentyczności. Stosunkowo do liczby tych pieśni żyjących między ludem zbiór mój zbyt jest szczupły, mianowicie by dał dokładne wyobrażenie o różnicach prowincjonalnych i pomniejszych cechach powiatowych. Dla dopełnienia braków czuję, ile pożądanym byłoby zwiedzenie osobiście stron tamtych. Podróży wszakże w tym celu ani czas, ani środki jakimi dysponować mogłem i mogę, dotąd odbyć mi nie pozwoliły1. 1 Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3:1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 524 w przypisie. 164 �Istotnie, w archiwum Kolberga odnajdujemy dziś rękopisy pieśni ukraińskich wykonanych np. przez mieszkańców Rozalówki (wówczas pow. wasilkowski), ale niewątpliwie zapisanych w Warszawie. Wiele lat później, w roku 1888, zamieścił w roczniku Akademii Umiejętności niewielki artykuł pt. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał […]1, w którym znalazło się czterdzieści pieśni i melodii zapisanych przez niego poza Podolem, głównie w Warszawie. Dopiero dwa lata po ogłoszeniu przez „Ruch Muzyczny” przytoczonego wyżej listu, choć środki finansowe nadal miał ograniczone, nie krępowany etatem urzędnika mógł odbyć wspomnianą już tutaj pierwszą swą podróż w okolice Lwowa, a rok później pojechał na Wołyń. Skrótowo trasę tej wyprawy odnotował w itinerarium: „na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka] nad Bugiem, Żytomierza”2. Plon podróży po Wołyniu był bardzo bogaty3. W archiwum Kolberga zachowało się kilkaset pieśni i melodii zanotowanych przez niego na Wołyniu w czasie wówczas przeprowadzonych badań, a także kilka opisów wesel z pieśniami i melodiami z Tuliczowa, Bilcza, Bokujma, spod Łucka i z Wysocka oraz niewielka ilość notatek na temat innych obrzędów i zwyczajów. Ponieważ był to jego jedyny pobyt na Wołyniu, możemy przyjąć, że zapisy ze słuchu pochodzące z miejscowości wymienionych w itinerarium zostały wykonane właśnie w sierpniu i wrześniu roku 1862. Treść zapisów terenowych w pełni oddaje zainteresowania Kolberga z tego okresu – gromadził materiały potrzebne do regionalnego zbioru pieśni i muzyki z opisami obrzędów i zwyczajów, takiego jak pozostawione w drukarni Sandomierskie. Jednak wśród materiałów z Wołynia zauważamy dziś kilka ołówkowych szkiców stroju oraz chat, szczegółów ich wnętrza i sprzętów z wpisanymi O. Kolberg Pieśni ludu z Podola rosyjskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. 12: 1888, s. 235–251. Przedruk w: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47). 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 3 Materiałów zebranych na Wołyniu Kolberg nie zdążył sam opracować do druku. Znaczną ich część wydał w 1907 r. Józef Tretiak. To wydanie zostało w Dziełach wszystkich Kolberga powtórzone w reedycji fotooffsetowej jako tom 36. Pozostałe zapisy tekstów i melodii wydano w tomie O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84). We wstępie do tomu suplementowego scharakteryzowane są zachowane rękopisy Kolberga, jego kontakty z osobami mieszkającymi na Wołyniu i inne okoliczności badań w tym regionie w roku 1862, a także edycja J. Tretiaka i zasady edycji tomu suplementowego. Zob. A. Skrukwa „Wołyń” Oskara Kolberga w O. Kolberg Wołyń. Suplement… (DWOK T. 84), s. V–XXXVI i XLV–LIV, o zapisach muzyki zob. tamże wstęp A. Rudej, s. XXXVI–XLV. 1 165 �ukraińskimi nazwami. Niewielką ich część niewątpliwie wykonał Kolberg, on też wszystkie podpisał i odnotował, że pochodzą z Tuliczowa w powiecie kowelskim1. W jego planach badawczych zainteresowanie kulturą materialną pojawia się pierwszy raz dopiero dwa lata później, w liście2 z grudnia 1864 r., ale widocznie już wcześniej zwracał uwagę na pewne jej przejawy, być może zauważywszy ich odmienność od znanych sobie z regionów etnicznie polskich. Natomiast nieliczne zapiski na temat kultury materialnej w notatkach powstałych w czasie tej podróży uznać trzeba raczej za wyjaśnienia słownikowe na marginesie tekstów pieśni niż za notatki etnograficzne. Jadąc na Wołyń, Kolberg nie znał języka ukraińskiego. Sam stwierdził to wiele lat później w liście do Cesława Neymanna, po opublikowaniu monografii Pokucia, choć zamieszczone tam zapisy gwary oceniano bardzo wysoko. Zaznaczył wtedy, że „spisywał mechanicznie” wszystko co słyszał, „starając się o jak najwierniejsze oddanie dźwięków pisownią polską” 3. Starania o oddanie dźwięków języka ukraińskiego literami alfabetu polskiego widoczne są już w zapisach z Wołynia z 1862 r. Kolberg zastosował wtedy w swych notatkach terenowych tzw. pisownię piętrową, tj. nadpisywanie say e ó mogłosek, gdy chciał wskazać wymowę pośrednią, np. ide, wyrad’, tatojku, e ó e a o u drobnyje ślozkie łyty, hołuwo czka, zaznaczał miękkość spółgłosek, a także akcenty, choć te niekonsekwentnie. Niektóre, nieliczne zresztą błędy w rękopisach z Wołynia (niewłaściwy podział śpiewanej frazy na słowa) potwierdzają, że Kolberg wówczas nie zawsze jeszcze dobrze rozumiał tekst i czasem rzeczywiście „spisywał mechanicznie” to, co słyszał. W podróży po Wołyniu spotkał Kolberg osoby, które bezpośrednio pomogły mu gromadzić materiały lub przekazały własne zapisy sporządzone wcześniej, jednak nie zawsze znamy ich nazwiska. Wspomniany już Michał Sołtan po powrocie Kolberga do Warszawy jesienią 1862 r. przysłał mu kilka notatek z Bilcza. W Żytomierzu Kolberg spotkał się z Janem Prusinowskim (1818–1892), adwokatem, a z zamiłowania literatem, który przekazał mu swój młodzieńczy rękopis bajek. Prusinowski należał do najbliższych 1 1–7. Opublikowane zostały w tomie O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), tam ryciny Zob. brulion listu do ks. Kajetana Śmiechowskiego z 26 grudnia 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97–99. 3 Brulion listu do Cesława Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 142. 2 166 �współpracowników J.I. Kraszewskiego do czasu przeniesienia się pisarza do Warszawy, a później kontynuował jego działania społecznikowskie, polegające także na animowaniu życia kulturalnego Polaków mieszkających w Żytomierzu. Publikował swe utwory i artykuły w prasie warszawskiej i zapewne bywał w Warszawie, z Kolbergiem poznał się jednak raczej na miejscu, w Żytomierzu. Śladem ich kontaktów jest wiersz1 z datą „Żytomierz, 27 sierp./8 września 1862” oraz rękopis dwudziestu pięciu bajek, facecji i anegdot w przekładzie na język polski pt.: Skazki ludu ruskiego zebrane na Wołyniu w 1835 r. Rękopisu tego nie znajdujemy dziś w archiwum Kolberga, lecz miał go jeszcze w ręku Józef Tretiak, który teksty te zamieścił w swojej edycji2 materiałów z Wołynia w 1907 r. Nie wiadomo natomiast, komu Kolberg zawdzięcza zachowany w jego zbiorach rękopis pt. Ukraińskie śpiewy i tańce3. Zawiera on ponad 100 teks­ tów pieśni i 74 melodie wokalne i instrumentalne. Autorem (autorką?) była osoba mieszkająca w okolicy Kowla, a na podstawie nielicznych notatek towarzyszących tekstom i nutom wnioskować można, że sporządzony został dla Kolberga i przekazany mu w czasie jego podróży po Wołyniu albo krótko potem. Tak obszerny rękopis z zapisami melodii sporządzony przez współpracownika jest unikatem w jego zbiorach. Na Wołyniu przebywał Kolberg od 30 lipca do 3 października, następnie przez kilka dni w Lublinie, a 10 października był już znowu w Warszawie. Po powrocie kontynuował prace nad Sandomierskiem, nad artykułami dla Encyklopedii i nadal uczył gry na fortepianie. Na początku roku 1863 oddał do druku w „Bibliotece Warszawskiej” recenzję 4 zbioru pieśni ludowych ze Śląska wydanych przez Juliusza Rogera 1 List Prusinowskiego z tym wierszem zamieszczono w cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64), s. 94–95. 2 J. Tretiak nie odczytał wtedy nazwiska ofiarodawcy, ale odnotował wpisaną przez niego dedykację i datę: „Panu Oskarowi Kolbergowi jako nieudolny upominek (tu nieczytelny podpis) 25 sierpnia (6 września) 1862, Żytomierz”. Nazwisko autora znamy dzięki notatce Izydora Kopernickiego, której Tretiak nie zauważył wśród rękopisów. 3 Rękopis znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170– 186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu O. Kolberg Wołyń. Suplement… (DWOK T. 84), s. XXXI–XXXII, pieśni tam zapisane w wyborze wydał J. Tretiak w tomie Wołyń (DWOK T. 36), a w całości rękopis ten, jako dokument w tej postaci cenny dla badaczy folkloru, został zamieszczony w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK T. 58, w opracowaniu). 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał Juliusz Roger, doktor medycyny. Wrocław 1863, „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. 167 �(1819–1865). Pochodzący z Bawarii J. Roger od 1847 r. był nadwornym lekarzem księcia raciborskiego, a życzliwość i charytatywna działalność zjednały mu zaufanie chłopów. Przygotowany przez niego zbiór ponad 500 tekstów, zawierający także około 300 melodii, zyskał wysoką ocenę Kolberga, który pisał, że jest on „dokładnym i zaokrąglonym”. Wspomniał krótko o opublikowanych przez Rogera melodiach oraz ich powinowactwie z mazowieckimi i wielkopolskimi, zapowiadając, że melodie te muszą „pozostać przedmiotem obszerniejszego kiedyś rozbioru” 1 i zajął się nieco szerzej problemem klasyfikacji pieśni, zwłaszcza koniecznym jego zdaniem w publikacji tego rodzaju rozróżnieniem pieśni i przyśpiewek, tj. „pios­nek tanecznych i ucinkowych” 2. Jesienią, po powrocie Kolberga do Warszawy, wybuch powstania był już oczywisty, planowano je na wiosnę, jednak wznowiony pobór do wojska wymusił rozpoczęcie w styczniu. Parę lat wcześniej, po klęsce w wojnie krymskiej, władze carskie zaniechały poboru, ale 6 października 1862 r. zapowiedziano jego przywrócenie. W Królestwie miał się on odbyć nie w drodze losowania, jak dotąd, tylko przez powołanie młodych mężczyzn, głównie z Warszawy, wskazanych przez policję. Tym razem od poboru mieli być zwolnieni chłopi, a branką miano objąć nieprawomyślną politycznie młodzież miejską. Przyspieszyło to decyzję tajnego Komitetu Centralnego Narodowego o rozpoczęciu wojny partyzanckiej. Do pierwszych walk doszło parę dni po brance przeprowadzonej w Warszawie nocą z 14 na 15 stycznia 1863 r. W samej Warszawie nie dochodziło do działań zbrojnych. Pierwsze miesiące powstania spędził Kolberg w Warszawie, wyjechał dopiero na początku lipca 1863 r. i przez ponad trzy miesiące podróżował po Galicji. W spisie wydatków odnotował koszt pobytu w Szczawnicy, Krynicy, w Sanockiem, w Samborze, Lwowie i Olesku. Do Warszawy wrócił około 26 października. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 579–583, tekst nr 1030. 1 Tamże, w przedruku s. 580. Zapowiedzianego „rozbioru” melodii wydanych przez J. Rogera Kolberg nie napisał. 2 Tamże, s. 582. 168 �VIII [Królestwo po powstaniu styczniowym. – Ostateczna zmiana zakresu badań i publikacji Kolberga — ukształtowanie w ciągu roku 1864 programu Ludu przedstawionego w lutym 1865 r. w liście otwartym Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”.] Powstanie upadło wiosną 1864 r., ale przez następne pięćdziesiąt lat jego skutki w różny sposób i w różnych dziedzinach życia z olbrzymią siłą oddziaływały na mieszkańców Królestwa i Ziem Zabranych. Bezpośrednio po klęsce powstania nastąpiły aresztowania, publiczne egzekucje, zsyłki na Sybir na katorgę i na przymusowe osiedlenie, wcielanie do rot aresztanckich, konfiskaty majątków i represje nie tylko wobec pojmanych uczestników walk, ale także wobec rodzin, które pomagały powstańcom. Z największą surowością karano księży katolickich, nie tylko za udział w powstaniu lub podejrzenie o taki udział, lecz nawet za oddanie ostatniej posługi śmiertelnie rannym powstańcom. Również na Ziemiach Zabranych najostrzej traktowano księży katolickich, oszczędzano tam jednak chłopów. Część czynnych uczestników powstania zdołała emigrować. Podobnie jak po powstaniu listopadowym, społeczeństwo Królestwa i pozostałych ziem zaboru rosyjskiego przez zsyłki i emigrację pozbawiane było ludzi młodych, często studiujących w otwartej niedawno Szkole Głównej lub wykształconych na rosyjskich uniwersytetach w Petersburgu, Moskwie i Kijowie. Ponownie zaostrzone zostały zarządzenia cenzury, która stała się wszechwładna i wszechobecna. Dla ruchu wydawniczego w Królestwie Polskim powstanie styczniowe nie stało się taką katastrofą, jaką przyniosło powstanie listopadowe. Istniała nadal polska prasa, ukazywały się polskie książki, ale restrykcje Warszawskiego Komitetu Cenzury i samowola cenzorów, którzy poza urzędowymi wskazaniami kierowali się własnymi uprzedzeniami i upodobaniami, niezwykle utrudniały pracę wydawców i autorów i wpływały na ostateczną treść publikowanych utworów. Do zaprowadzenia „porządku” w Królestwie powołany został w roku 1864 Komitet Urządzający. Miał on za zadanie wprowadzenie reformy uwłaszczeniowej i całkowite dostosowanie administracji i innych instytucji Królestwa do modelu rosyjskiego, a w rezultacie zniesienie dotychczasowej, już i tak niewielkiej ich odrębności w stosunku do cesarstwa. Przeprowadzono likwidację odrębnych dotąd instytucji, na których miejsce 169 �ustanowiono w ciągu kilku lat takie same jak w carskiej Rosji. Przedłużono stan wojenny, ograniczając możliwość podróżowania. Wprowadzono nowy podział na gubernie, zwiększając ich liczbę i zmniejszając powierzchnię, a poza ich granice można było wyjeżdżać tylko na podstawie paszportu. Ponadto nasiliła się rusyfikacja wielu dziedzin życia, przede wszystkim szkolnictwa i administracji przez wprowadzanie do nich języka rosyjskiego jako obowiązkowego i zastępowanie Rosjanami pracujących tam dotychczas Polaków, zwłaszcza na wyższych stanowiskach. W ciągu ośmiu lat działalności Komitet pod kierunkiem Nikołaja Milutina (1818–1872) osiągnął założony cel. Widocznym etapem utraty pozornej nawet samodzielności było wprowadzenie w roku 1867 nazwy Kraj Przywiślański, najpierw obok dotychczas używanej nazwy Królestwo Polskie, a później zamiast niej. Klęska powstania, a przedtem przygotowania do niego i jego przebieg spowodowały wśród części społeczeństwa polskiego zmianę w postrzeganiu roli chłopów w życiu narodu. Nowy status prawny starały się nadać im już konspiracyjne władze polskie przygotowujące powstanie. W czerwcu 1862 r. Komitet Centralny Narodowy w Programie organizacji narodowej zapowiadał m.in. uwłaszczenie w zakresie szerszym niż stanowił wcześniejszy ukaz carski dla cesarstwa, w tym i dla Ziem Zabranych, pomijający Królestwo. Dałoby to wolność osobistą chłopom stanowiącym ponad 70% społeczeństwa. W styczniu 1863 r. w manifeście Tymczasowego Rządu Narodowego ogłoszono dekret o uwłaszczeniu, ale powstańcy nie mieli władzy i środków, aby treść dekretu wcielić w życie na całym terenie zaboru rosyjskiego. Ponieważ Rosjanie obawiali się odebrania chłopom przyznanych, choć w większości niezrealizowanych praw, w marcu 1864 r., gdy bliska była klęska powstania, wydany został carski ukaz uwłaszczeniowy. Był znacznie korzystniejszy dla chłopów niż wcześniejsze podobne reformy w zaborach austriackim i pruskim, co podsycało nieustający konflikt między dworem a wsią. Był też w pewnym stopniu nagrodą za nikłe uczestnictwo chłopów w powstańczej partyzantce antyrosyjskiej – miał im wskazać prawdziwego obrońcę ich interesów. Po powstaniu styczniowym w Królestwie nasiliły się procesy społeczne i ekonomiczne widoczne już wcześniej, ale nie w takim natężeniu. Znacznemu przyspieszeniu uległy przemiany wsi, przeobrażając nie tylko jej gospodarkę, a z nią i kulturę materialną, ale także wszystkie inne aspekty życia chłopów. Po upadku powstania oczywiste stało się, że odzyskanie niepodległości będzie niemożliwe bez pozyskania dla tej idei chłopów, 170 �najliczniejszej warstwy narodu. Konieczne stało się przeciwdziałanie ich wynarodowieniu i zapewnienie im możliwości realizacji praw i aspiracji. Programy społeczne, a także naukowe i literackie musiały ulec zmianom, a ich twórcy w trosce o dalszy los narodu podejmowali nowe metody działania. Idea pracy organicznej, powstała około roku 1848 w germanizowanym zaborze pruskim, a polegająca – określając ją w największym skrócie – na pracy na rzecz reform cywilizacyjnych, została w części przyjęta przez warszawskich pozytywistów. Bardzo ważne stało się zatem lepsze niż dotąd poznanie obecnej sytuacji chłopów i ich kultury w całym znaczeniu tego słowa. Było to potrzebne do budowania programów edukacyjnych, które miały z pańszczyźnianych do niedawna chłopów uczynić świadomych członków polskiego społeczeństwa. Wynarodowienie groziło ludności polskiej we wszystkich trzech zaborach, jednak wówczas najgroźniejsza sytuacja była w zaborze rosyjskim. Znowu stawały się aktualne oświeceniowe postulaty Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk i program badań ludoznawczych sformułowany na początku wieku przez Hugona Kołłątaja1 i przypominany co jakiś czas przez różne środowiska naukowe i polityczne. Prowadzenie potrzebnych prac na tym polu mogła zapewnić etnografia2. W tym okresie, tj. po powstaniu styczniowym, nauce polskiej, zwłaszcza w zaborze pruskim i rosyjskim, nadal brakowało oparcia w instytucjach tworzących warunki do pracy badawczej i finansujących tę ważną dla przyszłości narodu dziedzinę życia. Tylko w zaborze austriackim po klęsce w wojnie z Włochami wiosną 1860 r. rozpoczęło się stopniowe łagodzenie polityki rządu wiedeńskiego wobec Polaków, co dotyczyło także wyższych uczelni, cenzury i możliwości badań. W zaborze pruskim dopiero w 1857 r. władze zgodziły się na utworzenie w Poznaniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk, jednak odmówiły mu finansowania. Członkowie założyciele przyjęli dla Towarzystwa dewizę „unguibus et rostro” (pazurami i dziobem), która postulowała działania na rzecz obrony i rozwoju polskiej kultury i polskiej Zob. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, s. 77–78. Pełny tekst listu został udostępniony pierwszy raz w: Ks. Hugona Kołłątaja korespondencja listowna z Tadeuszem Czackim..., T. 1, Kraków 1844, s. 12–30. 2 O stanie i sytuacji etnografii w Polsce w połowie wieku XIX zob. A. Posern-Zieliński Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973, s. 61 i nast. oraz Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII wieku do roku 1918), Poznań 2011, s. 104–145. 1 171 �nauki coraz bardziej zagrożonych przez germanizację. Towarzystwo, mające ograniczony budżet pochodzący tylko ze składek, nie mogło zastąpić wyższej uczelni, której w Poznaniu brakowało już od dziesiątków lat. W zaborze rosyjskim sytuacja zmieniła się nieco w roku 1862, gdy w Warszawie powstała Szkoła Główna z polskim językiem wykładowym. Była to pierwsza w Królestwie od czasu likwidacji uniwersytetu uczelnia wyższa z szerokim programem nauk humanistycznych. Na początku swego istnienia borykała się z brakiem kadry naukowej, a już w r. 1869 została zamieniona na uniwersytet rosyjski. Mimo tylko siedmiu lat istnienia Szkoła Główna miała duże znaczenie dla dalszych dziejów myśli naukowej oraz kultury polskiej – jej wykładowcy i absolwenci kształtowali i realizowali idee pozytywizmu. Jednak badania etnograficzne we wszystkich trzech zaborach zdane były, tak jak poprzednio, na inicjatywy prywatne. Dlatego K.W. Wójcicki w roku 1859 w przytaczanym tu apelu o zbieranie materiałów ludoznawczych odwoływał się do „gorliwości obywatelskiej naszych ziemian”. Również Kolberg, podejmując kilka lat później program badań etnograficznych, zwracał się o pomoc do współobywateli, licząc na ich patriotyczne zaangażowanie. W Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w tomie wydanym w roku 1861 miejsce etnografii w systemie nauki zostało określone następująco: Etnografia (z greckiego ethnos, lud i graphein, pisać), właściwie opis ludów; tak nazywano dotąd zbiór wiadomości o obyczajach i zwyczajach, ubiorach, religii oraz o formie rządu u obcych, mniej zwłaszcza cywilizowanych narodów, który to zbiór uważano zwykle za część dodatkową geografii. Szybkie jednak postępy i zmiany, jakim podlegały w ostatnich czasach nauki przyrodzone, mianowicie fizjologia oraz badania historyczne i filologiczne, dały także początek wielostronniejszemu i dokładniejszemu poglądowi naukowemu na człowieka, równie pod względem fizycznym jak społecznym, a dwa te względy stały się podstawowymi dwóch nowych nauk: antropogeografii i etnografii, które w ostatnich dopiero dziesiątkach lat doszły do zupełnej samoistności. […] Antropogeografia, czyli (jak ją nazywają niektórzy badacze angielscy) etnologia, zapatruje się na plemiona i ludy jedynie jako na odmiany i dalsze odcienia ras, na te zaś rasy jako na gatunki zoologicznego rodzaju człowieka; przeciwnie etnografia, rozwijająca się obecnie w gałąź nauki historycznej, uważa ludzi w narodach, a więc jako społeczności związane wspólnie węzłami duchowymi1. 1 F. H. L. [F.H. Lewestam] Etnografia, w: Encyklopedia powszechna, T. 8, Warszawa 1861, s. 464. 172 �Już wcześniej, w latach 1850–1852, etnografia dzięki wykładom Wincentego Pola1 na Uniwersytecie Jagiellońskim stała się w Polsce na krótko dyscypliną akademicką, wtedy umiejscowioną wśród nauk przyrodniczych jako wykładana w ramach geografii powszechnej. Kolberg, należący do grona „encyklopedystów” tworzącego w latach 1858–1868 najważniejsze wówczas w Warszawie wydawnictwo, Encyklopedię powszechną, etnografię widział — tak jak autor przytoczonego artykułu — wśród nauk historycznych. Dla ustalenia takiego miejsca etnografii w systemie nauki w Polsce największe znaczenie miała wspomniana już zmiana postrzegania sytuacji ludu a także jego roli w społeczeństwie i w życiu narodu oraz przeobrażenia widoczne w jego kulturze. Dyskusje na te tematy prowadzone były między innymi w środowisku naukowym i literackim, ukształtowanym wokół „Bi­ b­lioteki Warszawskiej” i Encyklopedii powszechnej. Kolberg był wówczas wysoko cenionym badaczem i uznanym autorem interesujących i nowatorskich publikacji prezentujących folklor, zwłaszcza muzyczny, jako ważną część kultury polskiej i przedmiot opracowań naukowych. Od paru lat przygotowywał zbiory pieśni regionalnych i w roku 1862 oddał do druku Sandomierskie, pierwszy tom tej serii edytorskiej, krótko już tu scharakteryzowany. Jednak druk książki trwał blisko trzy lata, w ciągu których społeczeństwo Królestwa przeżyło wstrząs — przebieg i upadek powstania przewartościowały wiele programów, także dotychczasowe plany badawcze i wydawnicze Kolberga. Dotychczas swe badania poświęcał najpierw muzyce, później także obrzędom i zwyczajom, a obserwacje prowadzone w czasie podróży pozwoliły mu poznać życie mieszkańców wsi w różnych odmiennych regionach. W naukowo-artystycznym środowisku warszawskim był wtedy niewątpliwie najbardziej doświadczonym badaczem terenowym. Potrzeba czasu – konieczność zebrania źródeł dla kształtującej się etnografii – spowodowała kolejną, tym razem jeszcze głębszą zmianę zakresu jego badań i publikacji. Za podstawowe swe zadanie uznał wówczas zgromadzenie dokumentacji na temat całości kultury ludowej i udostępnienie jej nauce w wielotomowej serii, której dał tytuł Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, planując poświęcenie każdemu regionowi Wincenty Pol (1807–1872), poeta, geograf, uczestnik powstania listopadowego (odznaczony orderem Virtuti Militari). Współcześni cenili przede wszystkim jego twórczość literacką, działalność naukowa Pola jako geografa, a zwłaszcza etnografa została doceniona dopiero w drugiej połowie XX wieku. 1 173 �dawnej Rzeczypospolitej osobną monografię. Ta zasadnicza zmiana wynikała z głębokiego zrozumienia zadań, jakie stanęły przed społeczeństwem polskim po powstaniu styczniowym. Jego klęska, a później analiza przyczyn takiego biegu wydarzeń miały decydujący wpływ na biografie nie tylko powstańców i Kolberg nie jest tu wyjątkiem, jednak w jego wypadku zmiana była znaczna, konsekwentnie przeprowadzona i istotna dla rozwoju etnografii w ciągu prawie pięćdziesięciu następnych lat. Kolberg interesował się ludową muzyką wokalną i instrumentalną i jej kulturowym kontekstem już od dwudziestu pięciu lat. W czasie badań w terenie zauważał zmienność, powstawanie nowych utworów i zanikanie dawnych, a także charakterystyczną dla folkloru właściwość tworzenia wariantów. W marcu 1865 r. pisał w jednym z listów: „[...] pieśń jest niewyczerpaną, sama się wciąż mnoży i odradza, i w liczne kształci warianty, tak pod wglądem muzycznym, jak i opisowym”1. Ciągły kontakt z kulturą ludową utwierdzał go w przekonaniu, że procesy te dotyczą jej jako całości i że potrzeba systematycznych badań etnograficznych jest oczywista. Obserwowanie wsi wskazywało też, że w tym właśnie czasie, tj. na początku drugiej połowy wieku, zwłaszcza po uwłaszczeniu chłopów, zmiany w kulturze ludowej następują szybciej niż dawniej i są radykalniejsze. Zbadanie i utrwalenie w druku wszystkich jej przejawów stało się już pilną koniecznością. W niektórych opracowaniach na temat genezy Ludu można przeczytać, że Kolberg podjął w roku 1865 nowy, znacznie szerszy program badawczy i edytorski, ponieważ przekonał się, że jako kompozytor nie osiągnie wymarzonego sukcesu, że decyzja o opracowywaniu etnograficznych monografii regionalnych była wynikiem jego rezygnacji z ambicji twórczych. Jest to jednak ocena niepełna. Wprawdzie w przytaczanym już końcowym fragmencie Szkicu autobiografii sam pisał, że w dalszej pracy nad utworami scenicznymi przeszkodziły mu „wypadki roku 1863”. Te zdania, napisane dopiero około 1889 r., potwierdzają, że na zaniechanie pracy nad kompozycjami dla teatru bezpośredni wpływ miał przebieg i skutki powstania styczniowego. Jednak w ciągu kilku poprzednich lat Kolberg przygotował dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda dziesiątki tekstów na różne tematy z historii i teorii muzyki, a przede wszystkim opublikował dwa ważne, wymienione już tu artykuły: w r. 1857 o związkach kompozycji J. Stefaniego z muzyką ludową oraz w r. 1862 dotyczący źródeł muzyki polskiej Rzut oka 1 Brulion listu do A. Osipowicza z 30 III 1865 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 114. 174 �na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”1. M. Tomaszewski tekst ten nazywa „największą przygodą naukową twórcy Ludu”2. Genezy polskiej muzyki dotyczyły też obszerne rozważania w przekazanym do druku w 1862 r. Sandomierskim, we wstępie do którego Kolberg stwierdzał, że badanie muzyki ludowej, jej „pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zamiarem”. Jak się dziś wydaje, ogłoszenie artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje... i szerokie przedstawienie tego problemu we wstępie do Sandomierskiego dało Kolbergowi pewną satysfakcję, było częściową realizacją planów naukowych budowanych od roku 1841. Zatem podjęcie w 1865 r. programu kompleksowych badań etnograficznych, programu Ludu, spowodowało usunięcie z bieżących zadań, „odłożenie na bok” – później okazało się, że na zawsze – nie tylko ambicji twórcy muzyki, ale przede wszystkim jej badacza. Wprawdzie dopiero w 1868 r. zakończyła się edycja Encyklopedii powszechnej i Kolberg wtedy właśnie zaprzestał działalności jako pisarz muzyczny, jednak podjęcie prac nad programem Ludu opracowanym w końcu 1864 r. i ogłoszonym w lutym 1865 r. spowodowało rezygnację z dalszych badań nad genezą polskiej muzyki ludowej na rzecz tworzenia podstaw dla etnografii, w której mieścił także folklor muzyczny. Czasem w późniejszych tomach Ludu i w innych publikacjach nawiązywał do tematów przedstawionych we wstępie do Sandomierskiego, ale nie podejmował dalszych badań nad problemami tam poruszonymi. Rozważania Kolberga na temat genezy tonalności muzyki ludowej zawarte we wstępie do Sandomierskiego nie miały kontynuacji, stały się w działalności naukowej Kolberga etapem zamkniętym. Badacza muzyki zastąpił etnograf gromadzący, porządkujący i publikujący dokumentację kultury ludu. Planowaną tematykę Ludu Kolberg przedstawił, ogłaszając w lutym 1865 r. w „Bibliotece Warszawskiej” List otwarty3. Zamieścił go na łamach liczącego się i popularnego czasopisma naukowego, aby zaapelować do społeczeństwa o pomoc w gromadzeniu materiałów: Zob. przypisy na s. 144–145 i 160–161. M. Tomaszewski Pisma muzyczne..., w: O. Kolberg Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XI. 3 O Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 1, s. 306–308, przedruk w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 102–106. Rękopis Listu oddał Kolberg do druku zapewne w połowie grudnia, pozwolenie cenzury dotyczące tego tomu „Biblioteki Warszawskiej” ma datę 19/31 XII 1864, zgodę na druk cenzura wydawała dopiero po otrzymaniu gotowego składu tekstów. 1 2 175 �Zajmując się od lat wielu zbieraniem pieśni, podań i zwyczajów, robiłem w tym celu nie bezowocne po kraju podróże, gdyż podróże te nagromadziły już do mojej teki mnóstwo nader ważnych szczegółów etnograficznych. [...] Pragnienie uzupełnienia podjętych już w tym przedmiocie wiadomości nabytkami pozyskać się jeszcze mogącymi, ażeby je wszystkie później uporządkowane w stosownym zamieścić dziele i przedłożyć do użytku i dla nauki powszechnej, niepłonną budzi we mnie ufność, że wezwanie moje poniżej skreślone, nie pozostanie bez skutku i nakłoni szan. obywateli i obywatelki do zwracania na lud uwagi, do spisywania swych spostrzeżeń, a następnie do udzielenie mi takowych listownie [...]1. Problemy, na które przyszli współpracownicy mieliby zwrócić uwagę, zestawił w jedenastu punktach: 1. wieś i chata, 2. praca i zajęcia domowe i gospodarskie, 3. żywność, 4. ubiór mężczyzn, kobiet i dzieci, 5. mowa, 6. przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp., 7. zabobony, gusła, przesądy, 8. pieśni, 9. tańce, 10. obrzędy, 11. zwyczaje „i piosnki przy różnych zatrudnieniach”. Większość tych tematów jest rozwinięta i wskazuje dokładniej, jakich informacji o życiu mieszkańców wsi oczekiwał od swych korespondentów2. Patrząc na kulturę ludową jako na organiczną całość, Kolberg chciał udokumentować także związki łączące wszystkie jej dziedziny, nie zawsze zauważane w dotychczasowych publikacjach. Dlatego pisząc np. o budowie chaty, pytał o zwyczaje, przesądy i zaklęcia towarzyszące tej pracy, a w następnych punktach o inne wierzenia i zabobony związane z obrzędami i z codziennym życiem oraz o formuły zaklęć używanych w trakcie różnych działań. Prosił o pieśni wykonywane przy uroczystościach i przy wszystkich zajęciach domowych i gospodarskich. Kładł też nacisk na notowanie lokalnych nazw wytworów materialnych, od budynków i ich części do sprzętów, narzędzi i naczyń, oraz na określanie stosowanych surowców. Zwracał uwagę na rozróżnienie strojów codziennych i świątecznych, ich krój i użyte tkaniny i ozdoby. Zalecał zapisywanie bajek, legend, podań itp. „o ile możności (lubo nie koniecznie) w mowie potocznej, miejscowej”, prosił też o oddanie pieśni „mową miejscową”, choć osobny punkt poświęcił „narzeczu prowincjonalnemu”. Pytał o koszt wesela czy pogrzebu, a przy strojach także o cenę „krawiecczyzny”. W późniejszych tomach Ludu widać O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”... w przedruku s. 102–103. Program z Listu otwartego przytoczony jest przez E. Antyborzec w: Oskar Kolberg jako badacz terenowy... w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II), s. 432–436. 1 2 176 �starania o obserwacje zmian zachodzących w kulturze ludowej, w Liście otwartym zaznaczył to w punkcie dotyczącym wsi i chaty, dodając „typ tu stanowić ma najdawniejszy i najpowszechniejszy niegdyś sposób stawiania, o ile się zachował” oraz pytając, czy ubiór dawniej był inny i „jakim ulegał odmianom”. Na końcu apelu dodał, że do wielu informacji przydatnym uzupełnieniem byłyby rysunki, „o ile takowe pozyskać się dadzą”. List otwarty pokazuje, że pole badań etnografów widział wtedy Kolberg bardzo szeroko: od kultury materialnej, poprzez folklor (teksty i muzykę), obrzędy i zwyczaje, wierzenia, aż do gwary, wspominając nawet elementy antropologii fizycznej (barwa cery i kolor włosów). Obejmował więc problematykę, której częścią dziś zajmują się odrębne dziedziny nauki. W ciągu kilkudziesięciu lat od czasu ogłoszenia Listu otwartego, w wypadku np. dialektologii zaledwie kilkunastu, wykształciły one własne metody badań i własną terminologię, a antropologia fizyczna była już wówczas osobną nauką, uprawianą przede wszystkim przez przedstawicieli medycyny. Zauważyć też można, że termin „zwyczaje” miał wtedy dla niego nieco inne znaczenie niż później w tomach Ludu. W Liście otwartym obejmował on: „zwyczaje i piosnki przy różnych zatrudnieniach”, które wyliczył dosyć szczegółowo, a chodziło mu o różne czynności gospodarskie, domowe i o zachowania poza domem, na jarmarku, w karczmie itp. Natomiast w monografiach w rozdziale „Zwyczaje” znajdują się opisy, teksty i melodie związane z obrzędami dorocznymi od Adwentu do Zaduszek, czyli to, co w liście otwartym zamieścił jako kolejny punkt podporządkowany obrzędom, obok wesel, chrzcin i pogrzebów. Nieco szerszy zakres miał z początku w tomach regionalnych rozdział poświęcony językowi. W Liście otwartym Kolberg prosił o próbki mowy, prowincjonalizmy i słowniczek miejscowych wyrazów. W pierwszych monografiach (Kujawy i Krakowskie) zamieszczał obok słowników także obszerne wykazy toponomastyczne, ale w następnych rezygnował z tych materiałów, ograniczając też coraz bardziej rozdziały poświęcone „mowie prowincjonalnej”, ponieważ zajmowała się nią dialektologia. Zestawienie tematów podane przez Kolberga w Liście otwartym było orientacyjnym wykazem dla osób, które zechcą podjąć z nim współpracę, nie był to spis treści przewidywany dla tomów Ludu, co pokazuje porównanie z oddanymi do druku dwa lata później Kujawami, a także z następnymi monografiami. Ostateczna zawartość kolejnych tomów ma inny porządek, jest także zależna od specyfiki danego regionu — w każdej z nich pojawiają się opisy zwyczajów, informacje o zatrudnieniach, obchodzonych świętach, 177 �strojach, potrawach itp., charakterystycznych tylko dla określonej okolicy, nieznanych lub nieużywanych gdzie indziej. Swój nowy program i sposób jego realizacji zaprezentował Kolberg w roku 1865 także w artykule Polski lud zamieszczonym w Encyklopedii powszechnej. Tam, po krótkiej charakterystyce najważniejszych grup etnicznych „lechickiego szczepu”, pisał: Każden z tych ludów i ich odmian, mimo pewnej całego pokolenia wspólności, ma właściwe sobie cechy duchowe i moralne, zawarte w miejscowych zwyczajach, gwarze, podaniach, przysłowiach, pieśniach, obrzędach, tańcach i muzyce, nadto cechy fizyczne w cerze, usposobieniu, ruchach, ubiorze, sposobie życia, mieszkaniu i rodzaju pracy leżące. Różnice te raz ukazują się wybitniejsze, to znów słabsze, w wielu nawet razach ścierają się ze sobą, mieszają i krzyżują. Dokładniejsze o nich wiadomości, zebrane w jedno ognisko, wydobywając na jaśnią wszelkie różnorodne owe szczegóły narodowego bytu, dadzą dopiero możność powiązania ich z sobą w jedną całość, wykazania wzajemnego na siebie wpływu, i tym samym skreślenia w ten sposób dokładnej kraju etnografii. Poprzedzić ją zatem winny monografie, czyli opisy szczegółowe pojedynczych miejscowości1. Lud miał być serią takich etnograficznych monografii niewielkich regionów. Publikacje krajoznawczo-historyczne poświęcone jednemu regionowi i zawierające mniej lub więcej informacji etnograficznych pojawiały się od początku XIX w. Jedną z ważniejszych był tom Okolica zadniestrska… Ignacego Lubicz-Czerwińskiego2 z 1811 r., uznawany za pierwszą monografię etnograficzną. Ze współczesnych Kolbergowi, już ściśle etnograficznych, wymienić trzeba przede wszystkim Lud ukraiński Antoniego Marcinkowskiego3 i Lud Kornela Kozłowskiego4. Obydwa opracowania Kolberg oce1 O. Kolberg Polski lud, w: Encyklopedia powszechna, T. 21, Warszawa 1865, s. 217, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 567. 2 Pełny tytuł pracy I. Lubicz-Czerwińskiego: Okolica zadniestrska między Stryjem i Łomnicą, czyli opis ziemi i dawnych klęsk lub odmian tej okolicy, tudzież jaki jest lud prosty dla religii i dla pana swego? Zgoła jaki ón jest w całym sposobie życia swego, lub w swoich zabobonach albo zwyczajach, Lwów 1811. 3 [A. Marcinkowski] A. Nowosielski Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekreta lekarskie, ubiory, tańce, gry itd., zebrał i stosownemi uwagami objaśnił […], T. 1–2, Wilno 1857. 4 K. Kozłowski Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodiami zebrał […], z. 1–4, Warszawa 1867–1868, całość: Warszawa 1869. 178 �niał wysoko. Nie wiadomo, czy znał osobiście Antoniego Marcinkowskiego (1823–1880), jednak jest to bardzo prawdopodobne. W jednej ze swych tek regionalnych przechowywał rękopis trzeciego tomu Ludu ukraińskiego1 poświęcony pieśniom, niewydany drukiem, a dwa pierwsze tomy i liczne artykuły tego autora wykorzystywał jako materiał porównawczy m.in. w Krakowskiem i Pokuciu. Z Kornelem Kozłowskim (1834–1904) prowadził wspólnie badania terenowe w okolicy Czerska w czasie pobytu w Czaplinie w czerwcu 1865 r. i zapisy muzyczne wykonane podczas tych badań przekazał Kozłowskiemu do druku w jego publikacji. Kozłowski w tytule wymienił melodie jako część składową monografii i we wstępie dziękował za nie Kolbergowi, ale ostatecznie ich nie zamieścił, być może z powodu wysokiego kosztu druku nut. Przyglądając się pracom poprzedników Kolberga, a także niektórym jemu współczesnym, zauważyć można, że przed podjęciem przez niego planu realizowanego w postaci tomów Ludu zbieranie i opracowywanie materiałów etnograficznych ograniczało się najczęściej do okolicy dobrze znanej autorowi, w której mieszkał i w której najłatwiej było mu przeprowadzić potrzebne badania. Drukowane w prasie lub czasem jako ozdobne albumy2, zwykle nie wyczerpywały tematyki etnograficznej, nawet ograniczonej do podstawowego wówczas jej zakresu, i najczęściej nie zawierały zapisów nutowych do zamieszczanych tekstów pieśni. Nie miewały też kontynuacji. Natomiast ideą Kolberga było opracowanie materiałów etnograficznych według wspólnego dla wszystkich regionów schematu, tak aby kolejne tomy złożyły się na dzieło o stanie kultury ludowej na obszarze dawnej Polski. Wykaz regionów, którym chciał poświęcić osobne tomy, poznajemy dopiero ze spisu3 o cztery lata późniejszego od Listu otwartego – sporządził go w roku 1869, starając się w Zakładzie im. Ossolińskich o dotację na podróże terenowe i druk. W liście tym podał tytuły wszystkich przewidywanych wtedy monografii. Już z poprzednich wypowiedzi Kolberga na W spisie tek z r. 1886 odnotował, że rękopis ten znajduje się w tece 25 Ukraina, ale dziś w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga nie znajdujemy go. Trzeci tom monografii A. Marcinkowskiego wspomina Kolberg już wcześniej w brulionie listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 305. 2 Np. W. Zawadzkiego Obrazy Rusi Czerwonej, Poznań 1869, z rys. J. Kossaka; pierwodruk rozdziałów I–IV „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 223–232. 3 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 294–308. 1 179 �temat zbiorów pieśni wiadomo, że planował zbadanie muzyki ludowej na całym terytorium przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Taki zasięg geograficzny przewidywał też dla badań etnograficznych, których wyniki w roku 1869 chciał pomieścić w sześćdziesięciu dwu tomach Ludu. Cztery pierwsze z nich to wydrukowane już wówczas „serie”: 1. Pieśni ludu polskiego, 2. Sandomierskie1, 3–4. Kujawy cz. I i II. Następne tytuły w tym spisie uporządkował według stanu posiadanych do nich źródeł, od monografii, które potrzebowały jeszcze zredagowania i pewnych uzupełnień, np. skompletowania rycin, do poświęconych regionom, z których miał materiały „w małej dotąd zebrane liczbie”. Na końcu spisu wysłanego do Ossolineum dodał uwagę: „Oczywiście porządek wszystkich serii w miarę nowych nabytków, dopełnień i opracowania ciągłej ulegać będzie zmianie”2. Tak też się działo, kolejność druku materiałów z określonego regionu (a stąd i numer tomu) zależała od wielu okoliczności, przede wszystkim od tego, kiedy były one na tyle kompletne, aby Kolberg mógł podjąć redakcję monografii. Ponadto o ile pierwsze wydane tytuły, jak Sandomierskie, Kujawy i Krakowskie, obejmowały niewielkie regiony, ograniczone do jednego lub dwu powiatów, następne monografie zawierały materiały ze znacznie większych terenów, np. z kilku powiatów, jak dwutomowe Lubelskie. Dla Wielkopolski w granicach zaboru pruskiego przeznaczył pierwotnie siedem osobnych tomów i tyle jej ostatecznie poświęcił, jednak pod wspólnym tytułem Wielkie Księstwo Poznańskie. Zauważyć też trzeba, że Kolberg jako planowanych tytułów używał nazw dawnych jednostek administracyjnych oraz nazw krain historycznych i geograficznych. Etnonimy jako tytuł pojawiają się tylko raz w odniesieniu do mieszkańców Tatr i Beskidów (Górale), a trzykrotnie (Łemki, Hucuły, Bojki) jako uzupełnienia innych określeń. Musiał też respektować polityczne granice wyznaczone przez zabory, np. osobne tomy poświęcone miały być Podolu rosyjskiemu i galicyjskiemu, Śląskowi austriackiemu i pruskiemu, rozdzielone zostało też Krakowskie, którego część po lewej stronie Wisły 1 Na karcie tytułowej Sandomierskiego widnieje nota „seria I”, dopiero wydając w roku 1867 część pierwszą Kujaw jako serię (tj. tom) III Ludu, Kolberg uznał Pieśni ludu polskiego z 1857 r. za serię pierwszą, a Sandomierskie za drugą. Dodrukował wtedy nową kartę tytułową dla Pieśni ludu polskiego, włączając ten tom ex post do cyklu wydawanego z tytułem Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa itd. 2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 305. 180 �miała być opisana jako Kieleckie. Kolberg zmuszony był do podporządkowania się realiom politycznym, zwłaszcza ze względu na cenzurą rosyjską, tym bardziej że uściślenie granic regionów etnograficznych było możliwe dopiero po dokładnych badaniach terenowych i ustaleniu kryteriów wskazujących istnienie odrębnej grupy etnicznej. Kolbergowski Lud miał służyć zbadaniu także tych problemów. Podkreślić też trzeba, że Kolberg zakładał od początku wyłącznie dokumentacyjny charakter planowanego wydawnictwa. W kwietniu 1865 r. pisał w liście do Józefa Blizińskiego: Etnografia jest nauką nową, nie wytrawną jeszcze, nie wyrobioną, lubo celu swego świadomą; potrzeba do jej rozwinięcia materiałów jak do historii, więc i moja praca niczym prawie jeszcze innym nie będzie, jak skrzętnym ich nagromadzeniem. Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło1. Lud nie mógł być obciążony próbami przedwczesnych wniosków, syntezami tworzonymi na podstawie niepełnych materiałów. Zatem Kolberg programowo rezygnował z zamieszczania tam rozważań na temat np. wzajemnych związków kultury różnych regionów i różnych grup etnicznych czy genezy wierzeń lub praktyk leczniczych. Stosował jedynie odsyłacze łączące warianty melodii, pieśni i bajek jako wskazówki do późniejszych badań porównawczych. Wyraźnie i wielokrotnie stwierdzał, że wydawnictwo to stanie się podstawą dla dalszych prac, dokumentacją dla badaczy różnych dziedzin życia ludu i jego kultury, zebraną i uporządkowaną według jednolitego planu. Dopiero po wydaniu drukiem całości stanie się możliwe podjęcie analiz oraz prac porównawczych i formułowanie teorii na tematy, do których Lud dostarczy źródeł. Publikując List otwarty, Kolberg liczył na współpracę osób, które zechcą notować w swej okolicy i przesyłać mu informacje na wskazane tam tematy. Zapewniał przyszłych współpracowników, że nie omieszka podać nazwiska „sprawę zdającej osoby, o ile takowa sprzeciwić się temu nie zechce”2. Ogłoszenie planu badań i prośba o pomoc w gromadzeniu materiałów do List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”..., w przedruku w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64) s. 103. 1 2 181 �monografii nie wywołały wielu deklaracji współpracy – ważne jednak było przedstawienie problematyki Ludu. Kierowało ono zainteresowanie ewentualnych korespondentów na zagadnienia nowe w porównaniu z zawartymi w dotychczasowych apelach zwracających uwagę najczęściej na pieśni i bajki. Ponadto List otwarty nadał pracy Kolberga pewien rozgłos, co pomagało mu w nawiązywaniu kontaktów w czasie badań terenowych, które nadal musiały być zasadniczą metodą pozyskiwania materiałów. Zachowały się listy tylko czterech osób powołujących się bezpośrednio na apel ogłoszony przez Kolberga w „Bibliotece Warszawskiej”. Byli to: Aleksander Osipowicz (zm. 1893) z Suwałk, M. Skotnicki z Moszczanki w Lubelskiem, Józef Bliziński (1827–1893) z Kujaw i Władysław Ciesielski (1844–1893?), młody powstaniec, wówczas przebywający w okolicy Opatowa. Przysyłali oni Kolbergowi swoje notatki bądź współpracowali w czasie jego pobytów w terenie. W okresie późniejszym podobną pomoc w gromadzeniu materiałów kolejne osoby okazywały Kolbergowi bądź bezpośrednio w czasie badań, bądź przez nadsyłanie własnych opisów strojów, obrzędów czy zapisów pieśni, bajek lub przysłów. Część takich notatek pozostaje dla nas anonimowa, m.in. dlatego że zachowana korespondencja Kolberga sprzed roku 1871 jest bardzo uboga i często nie możemy zapisów wykonanych obcą, nieznaną ręką połączyć z listem, który wskazałby autora. Notatki takie były zresztą często przekazywane przez „okazje”, drogą prywatną, gdyż przesyłanie pocztą narażało je na konfiskatę i zniszczenie. Listy były wtedy kontrolowane przez policję i nie zawsze docierały do adresata. Ciesielski, po wysiedleniu z Opatowskiego mieszkający w Żółkiewce, pisał do Kolberga: […] ale proszę pisać przez pocztę Zwierzyniec, powiat zamojski, wieś i gmina Tarnawa, ponieważ więcej niż poufali przyjaciele odbierają listy moje w Żółkiewce i odczytawszy je bez skrupułów, gubią bez odpowiedzialności1. Ciesielski przebywał w Żółkiewce pod nadzorem policji jako uczestnik powstania, kontrolowana była jednak poczta nie tylko osób poddanych takiemu rygorowi, ale także innych mieszkańców zaboru rosyjskiego, pozornie nie podejrzewanych przez władze. Dlatego współpracownicy Kolberga starali się przekazywać notatki, często bez podpisu, pomijając pocztę lub oddając je w czasie swego pobytu w Warszawie. 1 List W. Ciesielskiego z 25 VII 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 173. 182 �Prawdopodobnie w okresie między ogłoszeniem Listu otwartego a przygotowaniem dla Ossolineum spisu planowanych monografii Kolberg uporządkował posiadane już materiały, zakładając osobne teki „regionalne”, które w pewnej mierze przetrwały do naszych czasów1. Nie wiadomo, jaki porządek nadawał wcześniej swoim notatkom terenowym i innym rękopisom. Według wykazów sporządzanych przez niego pod koniec życia tek regionalnych było trzydzieści i niektóre z nich miały tytuły takie same jak przewidywane tomy, np. Górale, Ruś Czerwona, Podgórze Krakowskie, Lubelskie. Jednak nie wszystkie planowane w 1869 r. monografie otrzymały osobne teki, być może dlatego, że do niektórych miał wtedy jeszcze bardzo mało materiałów. Uzupełniał też swoją podręczną bibliotekę. Pełnego spisu składających się na nią książek nie udało się odtworzyć, zachowane notatki na ten temat są raczej przypadkowe i wskazują tylko niektóre tytuły. Na przykład z rachunku2 księgarni Gebethner i Wolff wiadomo, że w listopadzie 1865 r. kupił zbiory bajek Karola Balińskiego (1812 – po 1850?) i Antoniego Józefa Glińskiego (1817–1866)3, Klechdy wydane przez K.W. Wójcickiego4 miał już zapewne wcześniej. Wykorzystał te zbiory już w roku 1867 w pierwszej części Kujaw, wskazując zamieszczone w nich warianty drukowanych przez siebie bajek kujawskich, tak jak we wcześniejszych publikacjach odsyłał do wariantów pieśni w zbiorach swoich poprzedników. Zakres badań przedstawiony w Liście otwartym, tak jak cały plan edytorski Ludu, przekraczał siły jednego człowieka. Kolberg przewidywał opracowanie ponad sześćdziesięciu tomów, a z nieco późniejszych listów wynika, że zakładał możliwość zebrania materiałów i przygotowanie do druku jednego lub dwu tomów rocznie. Wydanie całego Ludu wymagałoby ponad trzydziestu lat przy doskonałej organizacji zarówno badań terenowych, jak i późniejszej pracy przy biurku, a więc posiadania odpowiednich środków materialnych. Kolberg wiedział, że dla wykonania 1 Istniejące obecnie zespoły rękopisów Kolberga, w tym teki regionalne i Miscellanea, zestawione są w Wykazie tek i innych zachowanych zespołów rękopisów O. Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 83/III). 2 Rachunek księgarni w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 103. 3 K. Baliński Powieści ludu spisane z podań. Wyboru i wydania K. Wł. Wójcickiego, Warszawa1842; A.J. Gliński Bajarz polski. Zbiór baśni, powieści i gawęd ludowych opowiedział […], wyd. 2, T. 1–4, Wilno 1862. 4 K.W. Wójcicki Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, T. 1–2, Warszawa1837; na podstawie wyd. III z 1876 r. kolejne wydanie: Warszawa 1972, wybór i opracowanie R. Wojciechowskiego, słowo wstępne J. Krzyżanowskiego. 183 �tego planu konieczne jest poświęcenie się tylko temu zadaniu. Zbieranie materiałów w terenie, ich opracowywanie i wydawanie co roku jednego albo dwu nowych tomów Ludu nie pozostawiłoby już czasu na inną pracę, a dotychczas z konieczności musiał godzić podróże i działalność badawczą, naukową, a także wydawniczą, z zarabianiem na codzienny byt. Miał wtedy już pięćdziesiąt lat — podjęcie tak rozległego i czasochłonnego programu badawczego i wydawniczego świadczy o wielkiej determinacji. Wiedział, jak cenne są gromadzone przez niego od roku 1839 zapisy folkloru i opisy obrzędów i jak bardzo potrzebne są nowe, szersze niż dotąd badania etnograficzne w okresie coraz gwałtowniejszych przemian w życiu mieszkańców wsi i zanikania niektórych jego elementów. Wiedział też, że oparciem będą mu doświadczenia zdobyte w czasie pobytów w terenie, kontakty nawiązane w różnych okolicach kraju, znajomość literatury przedmiotu oraz duża praktyka edytorska w zakresie źródeł folklorystycznych. Miał także zgromadzone już bogate materiały — zapisy muzyczne i opisy zwyczajów i obrzędów z wielu regionów. Dlatego w latach 1865–1870 poświęcał wiele czasu i energii na starania we wszystkich trzech zaborach o dotację na badania i druk. Podjęcie przez Kolberga pracy nad tak szeroko zakrojonym planem badań etnograficznych i prac edytorskich oraz determinacja, z jaką plan ten realizował w postaci wielotomowej serii wydawniczej, wynikały — jak już tu wspomniano — z głębokiego przeświadczenia o potrzebie wszechstronnego poznania życia ludu właśnie teraz, po powstaniu styczniowym, gdy wobec nasilającej się rusyfikacji i germanizacji wzrastała waga wszystkich „szczegółów narodowego bytu”. Istotne znaczenie miała także osobowość Kolberga, której kształtowanie się w latach młodzieńczych następująco scharakteryzował Izydor Kopernicki: Całe otoczenie, w jakim się on od dzieciństwa znajdował w Warszawie, a które szczęśliwym trafem utworzyło się dlań pod jednym dachem z mieszkaniem jego rodziców, łączyło się skutecznie do tej zbawiennej atmosfery rodzinnej, wśród której bujnie rozwijały się: wrodzony artystyczny nastrój jego duszy, badawczość jego umysłu i głębokie narodowe poczucie1. 1 I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 107. 184 �IX [Sandomierskie jako niepełna jeszcze monografia regionalna. – Nawiązanie kontaktów z wydziałem etnograficznym Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. – Badania terenowe na Kujawach w roku 1865. – Druk pierwszego tomu monografii tego regionu. – Współudział w opracowaniu Zbioru pieśni duchownych ewangelickich.] Sandomierskie, które ostatecznie trafiło do rąk czytelników w roku 1865, nie odbiegało zasadniczo treścią od tomu złożonego w drukarni w 1862 r., tj. zbioru pieśni regionalnych prezentowanych z opisem zwyczajów i obrzędów charakterystycznych dla okolicy objętej tytułem1. Jednak w ciągu pierwszych miesięcy 1865 r. Kolberg starał się ten drukowany już od trzech lat zbiór pieśni regionalnych dostosować do założeń etnograficznej monografii regionalnej2. Tom otrzymał wtedy nowy tytuł: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce i stał się pierwszą częścią zaplanowanej serii wydawniczej poświęconej źródłom etnograficznym. Uzyskał też tytuł nadrzędny Materiały do etnografii słowiańskiej, co było koniecznym trybutem złożonym rosyjskiej cenzurze. Kolorowe litografie mające za przedmiot stroje ludowe różnią się od rycin w Pieśniach ludu polskiego, gdzie na każdej z nich przedstawione były pojedyncze postaci. W Sandomierskiem Gerson, podobnie jak we własnym albumie3, zaprezentował na tle widoków wsi scenki rodzajowe z dwiema co najmniej osobami. Nie wiadomo, czy o tej zmianie decydował malarz, czy Kolberg, dla którego ryciny takie wzbogacały dokumentację, nie zwiększając kosztu wydania książki. Tak jak w wersji oddanej do druku w 1862 r. i zgodnie z jej pierwotnym tytułem zasadniczą treść tomu stanowią rozdziały poświęcone obrzędom, zwyczajom, pieśniom i muzyce. W sumie opublikował w tym tomie 325 Badania terenowe Kolberga w Sandomierskiem, materiały zamieszczone w monografii, a także pozostałe notatki z tego regionu zachowane w zbiorach Kolberga oraz metody opracowania ich do druku przez Kolberga i przez współczesnych wydawców scharakteryzowane są we wstępie do tomu O. Kolberg Sandomierskie. Suplement do tomu 2 (DWOK T. 71), zob. tam: E. Antyborzec, A. Sawicka „Sandomierskie” Oskara Kolberga, s. V–XXXIV. 2 Na termin ten wskazują notatki Kolberga o wydatkach, gdzie po przerwie trwającej od 17 grudnia 1863 r. zaczął znowu od 22 marca do 26 czerwca 1865 r. wpisywać sumy płacone za druk Sandomierskiego (rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 13). 3 Zob. przyp. 1 na s. 121. 1 185 �pieśni i melodii. Uzupełnienia dodane do Sandomierskiego na początku roku 1865 w niewielkim stopniu przystosowały do potrzeb programu Ludu tekst powstały wcześniej i już wydrukowany. Nie miał wtedy jeszcze materiałów koniecznych do innych rozdziałów monografii etnograficznej, zwłaszcza z zakresu kultury materialnej i wierzeń. Ponadto tom ten wydawał na własny koszt i nie mógł sobie pozwolić na stratę kapitału dotychczas wyłożonego na papier i druk oraz na dalsze przetrzymywanie książki w drukarni. Zmieniając Sandomierskie w tom Ludu, Kolberg w marcu 1865 r. przedrukował drugi arkusz książki, dodając tam cztery strony „Wiadomości topograficzno-etnograficznych” i dał do składania zamykające tom przypisy, „które za dopełnienie wiadomości krótko na s. 17–20 podanych i innych w dalszym ciągu dzieła rozrzuconych, uważane być mają”1. W pierwszej części przypisów znalazły się przedruki z współczesnej prasy oraz z Obrazków wiejskich i Zarysów J.K. Gregorowicza, a także fragmenty dwu druków wcześniejszych, z roku 1830 i 1751. W drugiej, zatytułowanej „Język”, autor zawarł słowniczek oparty na różnych źródłach, informacje o gwarze, spisy toponomastyczne (nazwy miejscowości, rzek i jezior) oraz kilkadziesiąt nazwisk rodowych i najczęściej używanych imion. Uzupełnieniem materiałów językowych są trzy bajki zamieszczone jako „Próbki języka”, z których dwie zachowały się w zapisach terenowych Kolberga, więc pochodzą z jego badań. Mimo tych starań Sandomierskie tomem Ludu zostało nazwane zdecydowanie na wyrost. Według Listu otwartego opracowanie takie, poza pieśniami i muzyką, powinno mieścić opisy kultury materialnej i społecznej, informacje o świecie wierzeń i związanych z nim praktykach oraz zapisy literatury ludowej i charakterystykę lokalnych gwar. Warunki te spełniały dopiero oddane do druku dwa lata później Kujawy. Wstęp do Sandomierskiego, poświęcony głównie rozważaniom o muzyce, nie nawiązywał jeszcze do problemów przedstawionych w Liście otwartym, pozostał w pierwotnej postaci z roku 1862. Kierunek swych badań określił tam Kolberg wyraźnie, zgodnie jednak z planami z lat 1856–1862, stwierdzając, że muzyka ludowa „nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moim zdaniem”2. Jak sam pisał we wstępie do następnej monografii, Sandomierskie skreślił „z materiałów na jakie mnie stać było”3. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 237. Dodatki te obejmują około 20% ostatecznej objętości tomu. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 5. 1 186 �Sandomierskie spotkało się z mniejszym zainteresowaniem recenzentów niż Pieśni ludu polskiego. Bezpośrednio po ukazaniu się książki omówił ją w „Gazecie Warszawskiej” J. Papłoński, później w „Bluszczu” J. Sikorski i na początku następnego roku K.W. Wójcicki w „Bibliotece Warszawskiej”. Jan Papłoński (1819–1885), historyk i filolog, przedstawił w skrócie dotychczasowe zainteresowania pieśniami słowiańskimi, zaznaczając, że muzykę im towarzyszącą przed Kolbergiem najpełniej zaprezentował Jan Arnošt Smoleŕ (1816–1884) w zbiorze pieśni Łużyczan1. Papłoński porównał zalety i wady wydawania pieśni jako zbiorów poświęcanych kolejno określonemu gatunkowi z całej Polski lub jako zbiorów regionalnych, uznając obydwie metody za właściwe, jeżeli edycja zostanie doprowadzona do końca i przedstawi pełny zasób polskich pieśni ludowych. Podkreślał wartość tekstów dla badań językoznawczych, ale ostrzegał, że ani teksty, ani melodie opublikowane przez Kolberga nie oddają charakteru ludu: Zdawałoby się, że lud ten tylko się kocha lub hula, tak w nim mało religijności, wspomnień historycznych prawie żadnych, mało nawet uczciwości małżeńskiej, o miłości bliźniego, o otarciu łez sierocie wzmianki prawie nie ma. Tymczasem w rzeczywistości jakże różnym jest ten lud od własnej pieśni2. Wójcicki polemizował z Papłońskim, m.in. przypomniał, że wydawcy pieśni ludowych publikują „pieśni światowe”, a religijne znajdują się w edycjach kantyczek i innych podobnych śpiewnikach. Miał jednak także zastrzeżenia do planu wydawniczego Kolberga i pisząc o Sandomierskiem, wrócił do zawartości tomu Pieśni ludu polskiego. Jego zdaniem Kolberg podawał tam za dużo wariantów, które dzieło „bez potrzeby powiększyły”3. Dalsze rozważania na temat treści Sandomierskiego zakończył oceną programu edytorskiego przyjętego przez Kolberga: Dalsze serie, utrzymując plan obecnej, obejmą dumy i pieśni też same prawie, które są w Sandomierskiem, bo tego rodzaju utwory są wspólne wszystkim okolicom. Owoż radzimy, ażeby nie powtarzał ich dla małych zmian i wariantów, L. Haupt, J.E. Smoleŕ Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–1843. 2 J. Papłoński Lud, jego zwyczaje, sposób życia…, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183. 3 K.W. Wójcicki Lud, jego zwyczaje, sposób życia..., „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 117. 1 187 �które rzeczy samej i treści nie zmieniają, ale podał nowe dumy i pieśni, nie znane Sandomierskiemu, które niewątpliwie przy pilnym badaniu wyśledzi1. Wójcicki, podobnie jak przedtem niektórzy recenzenci Pieśni ludu polskiego, podważał sens publikowania wariantów, poza zdecydowanie odmiennymi, nie rozumiejąc argumentów Kolberga, przedstawionych już wcześniej we wstępie do Pieśni ludu polskiego z roku 1857 i jeszcze raz sprecyzowanych w Sandomierskiem. Uprzedzając bowiem uwagi na ten temat, Kolberg już w przypisie do pieśni obrzędowych zamieścił wyjaśnienie przyczyn, dla których tak postępuje: Czuję, że spotkać może mnie tu zarzut, jakobym przytoczone parę melodii głównych zbyt często powtarzał, gdy różnice między wariantami bardzo są małe, nieznaczące prawie, by je osobno i po szczególe wypisywać warto było, skoro za pomocą znaku odsyłacza z łatwością do pierwotnej (raczej pierwszej) nuty odnieść się można. Wszakże skłonił mnie do tego wzgląd tak na samą ważność tych różnic, jak na dokładność oznaczenia ich w nutach. Ważność ta polega według mnie na przekonaniu, że tylko większa liczba choćby drobniejszych odmian i odcieni (które mimo to bynajmniej nie są i nie mogą być wyczerpane, gdy lud coraz to nowe tworzy) obok wymienienia miejsca ich powstania lub użytkowania, daje wyobrażenie o stopniowym (czy to dodatnim, czy ujemnym) kształtowaniu czyli urabianiu się pieśni pod względem formy, rytmu i spójności z tekstem, a urabianie to ma niewątpliwą swą logikę psychologiczną, którą tylko szereg szczegółów tłumaczy, a na którą pragnę zwrócić uwagę2. Folklorystyczne publikacje Kolberga miały służyć także badaniom, którymi dziś w ramach etnomuzykologii zajmuje się melogeografia, to jest ustalaniu zasięgu i stopnia rozprzestrzenienia się poszczególnych wątków muzycznych pieśni i tańców. Dokonywanie przed drukiem tak znacznej selekcji, jaką proponował Wójcicki, uniemożliwiłoby używanie wydanych przez Kolberga zbiorów do badań nad geograficznym zasięgiem melodii i tekstów. Rygorystyczna redukcja materiału ograniczyłaby także źródła potrzebne do analizy specyfiki repertuaru danego regionu i możliwości porównania go, jako niepełnego, z repertuarem sąsiednich lub odleglejszych grup etnicznych. 1 2 Tamże, s. 117–118. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 70. 188 �Józef Sikorski, recenzując Sandomierskie w drukowanym w „Bluszczu” artykule Ruch muzyczny1, zgodnie ze swymi zainteresowaniami zajął się tylko stroną muzyczną nowej publikacji. Podkreślił wielką wartość zebranych przez Kolberga przykładów muzyki ludowej: „rzec się godzi skarbów”. Przemyślenia Kolberga na temat genezy tonalności polskiej muzyki ludowej2 uznał za zbyt specjalistyczne i zbyt trudne „jak gdyby mówił o przedmiocie najpopularniejszym w świecie”3, a do tego w książce rozproszone. Rozważania te były rzeczywiście zamieszczone w kilku miejscach tomu, a były też zbyt hermetyczne dla większości czytelników nie znających teorii muzyki i prac na temat jej historii. Sikorski podkreślił też, że w wydawanych przez Kolberga zbiorach pieśni, a tak traktuje także Sandomierskie, zastosowany układ materiałów narzucony jest przez teksty, nie muzykę, a „można było obmyślić plan muzyczny po utworzeniu sobie jasnego poglądu na całość”4. Żaden z trzech recenzentów nie powiązał nowej publikacji Kolberga z treścią Listu otwartego zamieszczonego niedawno w czołowym naukowym miesięczniku warszawskim. Do repliki skłoniła autora Ludu tylko opinia Sikorskiego. Był z nim zaprzyjaźniony od wielu lat i cenił go jako krytyka surowego, ale sprawiedliwego. Tym razem Sikorski do oceny edycji dodał uwagi dotyczące osoby, a nie tylko dzieła. Wspomniał roztargnienie autora Sandomierskiego, a całej recenzji nadał ton nieco protekcjonalny. Uraził tym Kolberga, co ochłodziło na pewien czas ich przyjaźń trwającą od czasów szkolnych. W reakcji na opinię Sikorskiego Kolberg napisał odpowiedź5, co było zdecydowanie wyjątkiem w jego dotychczasowej praktyce. Replika ta nie była drukowana w prasie XIX-wiecznej i nie dotarła do czytelników znających tekst recenzji, nie wiadomo też, czy poznał ją Sikorski. Część uwag Sikorskiego mogła być echem nie do końca rozstrzygniętej dyskusji między nim i Kolbergiem, rozpoczętej artykułem o Bogurodzicy zamieszczonym w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w roku 1862, J. Sikorski Ruch muzyczny, „Bluszcz” 1865, nr 5, s. 20. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 8–16 i 97–107, uwagi o muzyce ludowej i problemach edytorskich związanych z jej publikowaniem zamieścił Kolberg także na s. 70 w przytoczonym wyżej przypisie. 3 J. Sikorski Ruch muzyczny…, s. 20. 4 Tamże. 5 Brulion odpowiedzi przeznaczonej dla redakcji „Kłosów”, przytoczony w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), s. 683–684. Inna, znacznie obszerniejsza wersja repliki Kolberga zachowała się w rękopisie w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 322. 1 2 189 �o czym już tu wspominano. Kolberg mógł być zaskoczony także tym, że Sikorski domagał się porządkowania zebranych materiałów etnograficznych według kryteriów muzycznych. Tymczasem w Liście otwartym, drukowanym zaledwie przed paru miesiącami, wyraźnie zapowiadał, że planuje wydawanie monografii etnograficznych, co potwierdzał także tytuł świeżo wydanego tomu. Według deklaracji w Liście otwartym muzyka miała być ważnym, ale nie głównym przedmiotem opracowania. Recenzenci mogli jednak potraktować nową publikację jako kolejny zbiór pieśni i melodii, ponieważ mimo zmiany tytułu dzieła Kolberg nie wspominał w Sandomierskiem o nowym programie edytorskim, nie przeredagował choćby początkowej części wstępu. Dla środowiska literackiego i muzycznego Warszawy Kolberg był nadal zbieraczem i wydawcą pieśni ludowych. W okresie, gdy kończył się druk Sandomierskiego, tj. w pierwszej połowie roku 1865, Kolberga absorbowało przede wszystkim szukanie wsparcia materialnego, koniecznego do realizacji programu Ludu. W Królestwie nie było instytucji finansujących polską naukę, a brak zainteresowania księgarzy publikacjami takimi jak Pieśni ludu polskiego i Sandomierskie tłumaczyć trzeba w dużej mierze ogólnym zubożeniem społeczeństwa borykającego się m.in. z rekwizycjami i kontrybucjami nałożonymi przez władze carskie. Inteligencja skazana była w większości na niskopłatne posady urzędnicze. Trudności finansowe miały wydawnictwa istniejące od wielu lat i cieszące się znakomitą opinią: po powstaniu styczniowym liczba prenumeratorów „Biblioteki Warszawskiej” spadła do trzystu1, a Encyklopedii Orgelbranda z początkowych trzech tysięcy w roku 1859 do mniej niż pięciuset w 1864. Sytuacja ta skłoniła Kolberga do nawiązania kontaktu z etnografami rosyjskimi działającymi w Cesarskim Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym. W wykazie wydatków pod datą 12 lutego 1865 r. odnotował: „List do Petersburga (kop. 40)” 2. Być może notatka dotyczyła zachowanego tylko w brulionie listu3 do któregoś z wysokich urzędników rosyjskich. Pisał tam o zbieraniu „pieśni ludowych 1 Pisał o tym K.W. Wójcicki w liście do K. Szajnochy z 24 V 1864 r., dodając: „ale utrzymujemy pismo, jakkolwiek z pracą i trudem”, Korespondencja Karola Szajnochy…, T. II, s. 287. 2 Rkp. O. Kolberga Notatnik…, BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 13. 3 Zob. brulion listu O. Kolberga do nieznanego adresata, bez daty, opublikowany w cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64), s. 99–102. Podobną treść mają inne bruliony tego listu zachowane w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 381–384. 190 �słowiańskich”, wspomniał drukowane i jeszcze nieukończone Sandomierskie oraz zamiar publikowania dalszych prac, które przedstawiałyby „życie i stan włościan słowiańskich”. Następnie przedstawił kosztorys, na który złożyłby się fundusz w wysokości około 1300 rubli rocznie na wydanie w Warszawie dwu tomów z rycinami, drzeworytami i nutami oraz osobny fundusz dla autora na redagowanie tomów i coroczne podróże dla uzupełniania materiałów. W rękopisie zauważyć można kilka poprawek ręką Wilhelma, być może starszy brat popierał podjęte przez Oskara poszukiwania protekcji u rosyjskich etnografów i kierowanie do władz carskich listu w sprawie finansowania Ludu. Kolberg wspomina tam, że Sandomierskie oddane było do druku przed „trzema już blisko laty”, wiec brulion powstał w pierwszej połowie roku 1865. Odpowiedzią na te starania był datowany na 20 maja 1865 r. list Fiodora Osten-Sakena (1832–1916), geografa, sekretarza Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, zawiadamiający Kolberga, że wybrano go członkiem-korespondentem towarzystwa. Datę o dwa dni późniejszą ma list Władymira Łamańskiego (1833–1914), slawisty, wówczas przewodniczącego Wydziału Etnografii tego towarzystwa. Łamański pisał, że w dowód szacunku dla prac Kolberga „ważnych dla całej Słowiańszczyzny” został on przyjęty do grona członków-współpracowników wydziału 1. Kolberg podziękował za ten wybór, przesłał Łamańskiemu egzemplarz Pieśni ludu polskiego i świeżo wydanego Sandomierskiego oraz memoriał. Ten ostatni tekst nie zachował się, ale sądzić możemy, że dotyczył starań o dotację na opracowanie i druk Ludu i treścią był zbliżony do omówionego wyżej listu. Listy i dyplomy członkowskie Towarzystwa Geograficznego latem 1865 r. przywiózł do Warszawy Aleksander Hilferding (1831–1872), rosyjski slawista, nie jest jednak pewne, czy spotkał się wtedy z polskim etnografem. W zachowanym brulionie listu Kolberg pisał do Hilferdinga: „Przykro mi bardzo, żem przed wyjazdem Pańskim nie mógł się z Nim widzieć i pożegnać, sam bowiem wyjechałem także do Lublina […]”2. A. Hilferding był znany w Polsce – w 1862 r. ukazała się jego książka Ostatki Słowian 1 Listy F. Osten-Sakena i W. Łamańskiego zamieszczone są w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64), s. 122–124. 2 Brulion listu do A. Hilferdinga, bez daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 131; Kolberg wspomina w nim pobyt w Lublinie, w r. 1865 był tam dwa razy, pierwszy raz w kwietniu, ale tu chodzi raczej o drugi pobyt, w lipcu, z którego do Warszawy wrócił 5 sierpnia, wtedy prawdopodobnie napisał list do A. Hilferdinga. 191 �na południowym brzegu Bałtyckiego Morza1, wynik badań terenowych prowadzonych w roku 1856 na Pomorzu, przede wszystkim na terenach zamieszkałych przez Kaszubów i Słowińców. Kolberg ofiarował Hilferdingowi nowo wydane Sandomierskie i pisał o swych planach: W podobny sposób i to systematyczniejszy jeszcze, życzyłbym sobie opracować inne kraju prowincje. Wiadome już Panu Radcy są środki, jakimi by najprędzej i najskuteczniej dojść można do zamierzonego celu2. Jednak starania o uzyskanie dotacji na badania terenowe i druk tomów Ludu przy poparciu Towarzystwa Geograficznego i jego Wydziału Etnografii nie przyniosły rezultatu. Próby uzyskania pomocy finansowej od władz rosyjskich skończyły się jedynie uwikłaniem Kolberga we współudział w przygotowywaniu eksponatów na wystawę etnograficzną w Moskwie. Pomysł zorganizowania takiej wystawy, obejmującej całe cesarstwo rosyjskie, od Finlandii i Estonii do Kaukazu i od Królestwa Polskiego do wschodnich krańców Azji, powstał w roku 1864 w gronie „towarzystwa zwolenników nauk naturalnych”, a po przyjęciu przez organizatorów poparcia rządu poszerzono projekt o „oddział słowiański”. Oddział ten, dołączony do wystawy prezentującej ludy żyjące na terenie imperium carskiego, przedstawiał stroje i inne elementy kultury ludowej Słowian zamieszkujących kraje Austro-Węgier. Wśród dokumentów zachowanych w archiwum Kolberga jest brulion pisma skierowanego do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w Warszawie, pochodzący sprzed maja 1866 r.: Zawezwani na poufną naradę etnograficzną do Wydziału Przemysłu i Kunsztów w Kom. Rząd. Spraw Wewn. przez JW. Dyrektora tegoż wydziału, badacze i artyści celem udzielenia zdania swego co do przedmiotów kwalifikujących się do wysłania z Król. Polskiego na wystawę etnograficzną w Moskwie w r. 1867 1 Takiego tytułu użył Kolberg w swym przekładzie pracy Hilferdinga, tłumaczenie to zostało wydane w roku 1965 w tomie O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 305–457; w roku 1989 ukazał się w Gdańsku nowy przekład pt. Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tłum. N. Perczyńska, oprac. J. Treder. Praca Hilferdinga była wysoko ceniona przez jemu współczesnych, zob. np. R.Z. [R. Zmorski] O Kaszubach, „Przegląd Europejski Naukowy, Literacki i Artystyczny” R. I: 1862, T. II, s. 213–240. Obecnie samodzielność i dokładność badań i opracowania Hilferdinga jest przez językoznawców i historyków oceniana różnie, zob. Z. Szultka Wokół książki Aleksandra Hilferdinga o Kaszubach, „Zapiski Historyczne” T. LXXVIII: 2013, z. 1, s. 147–167. 2 Brulion listu do A. Hilferdinga, bez daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 131. 192 �otworzyć się mającą […] następujące poczynili spostrzeżenia tyczące się ubiorów krajowych polskich1. Znani z podejrzliwości urzędnicy carscy nawet naradzie w sprawie wyboru eksponatów na wystawę etnograficzną nadali charakter poufny. Napisany przez Kolberga brulion, którego początek tu przytoczono, podpisany jest przez trzy osoby, podpis pierwszej jest nieczytelny, dwie następne to Aleksander Lesser i Franciszek Kostrzewski. Lesser (1814–1884), malarz i krytyk sztuki, jest m.in. autorem obrazu Pogrzeb pięciu poległych w Warszawie 2 marca 1861 na Cmentarzu Powązkowskim, niezwykłego portretu zbiorowego przedstawicieli inteligenckiego środowiska warszawskiego i duchownych różnych wyznań, świadków i uczestników tego pogrzebu2. Kostrzewski (1826–1911), malarz, najbardziej jest znany jako ilustrator prasy warszawskiej i karykaturzysta. Podpisu Kolberga w zachowanym brulionie nie ma, ale nie ulega wątpliwości, że jest on jego autorem i zapewne on proponował, które grupy etniczne z terenu Królestwa należy zaprezentować na wystawie. W omawianym tu brulionie wskazanych jest ich dziewięć: Krakowiacy z okolic Skalbmierza i Działoszyc, Kaliszanie, Kujawiacy, Mazury: a) z okolic Warszawy, b) Kurpie znad Narwi, Podlasianie znad Bugu, Lublinianie z okolic Biłgoraja, włościanie unici spod Hrubieszowa, Litwini z pow. mariampolskiego. Następnie przedstawiony jest orientacyjny cennik strojów i kosztorys wyjazdów w teren etnografa i rysownika, koniecznych dla pozyskania eksponatów. Rola Kolberga w organizowaniu rosyjskiej wystawy etnograficznej skończyła się na wskazaniu przedstawicieli różnych regionów Królestwa, których stroje powinny być na niej pokazane. Prawdopodobnie wezwany też został do oceny fotografii zebranych przez Komisję Spraw Wewnętrznych – w liście do Blizińskiego pisał w maju 1866 r., że oglądał razem z Gersonem fotografie, które mają być wysłane do Moskwy3. Wystawa została otwarta w Moskwie w maju 1867 r. Jej program spotkał się z oburzeniem w Galicji i w Austrii, o czym informował m.in. krakowski „Czas”4. Powody były dwa – wśród eksponatów w oddziale słowiańskim 1 Rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 320–321, drugi brulion, zapewne nieco wcześniejszy, tamże, k. 322. 2 Zob. s. 162. 3 List do J. Blizińskiego z 31 maja 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s.161–162. 4 „Czas” w korespondencji ze Lwowa (w nr 120 z 1867 r.) i w artykule Rosja (nr 123 z 1867 r.) przytoczył za prasą wiedeńską opinie, że wystawa uznana jest za antyaustriacką; o reakcji prasy 193 �znalazły się stroje ludowe wszystkich narodów słowiańskich mieszkających na terenie Austro-Węgier, a ponadto warszawski Komitet Urządzający zorganizował na swój koszt wyjazd na wystawę dla grupy 60 działaczy, głównie z Czech i Słowacji, nazwany „pielgrzymką słowiańską”. Objęcie rosyjską wystawą etnograficzną Słowian z Austro-Węgier było tym bardziej bulwersujące, że etnografowie z Moskwy starannie ominęli Słowian z Prus – Polaków (Ślązaków, Wielkopolan, Kaszubów) i Łużyczan. W archiwum Kolberga nie zachowały się inne dokumenty dotyczące wystawy moskiewskiej, ale podany w prasie w 1867 r. szczegółowy opis 1 prezentowanych eksponatów potwierdza, że przedstawiono tam te grupy etniczne, które wskazane były przez niego w przywoływanym tu brulionie. Jednak w sprawozdaniu z wystawy przedrukowanym z prasy rosyjskiej przez „Dziennik Warszawski” możemy przeczytać, że mieszkańców Lublina i Hrubieszowa, sitarzy biłgorajskich i Podlasianina organizatorzy wystawy zaliczyli do „oddziału ruskiego”2, nie do polskiego, a Kurpiów określono jako „plemię mieszane”. Wskazuje to, w jakim kierunku musiałyby pójść koncesje Kolberga w razie otrzymania pomocy finansowej władz rosyjskich. Korzystając z dotacji rządu, musiałby uwzględniać głębokie ingerencje w zakres i treść swych publikacji. Już dotychczas, wydając swe prace w Warszawie na własny koszt, cały czas liczyć się musiał z wymaganiami cenzury, dlatego nie drukował pieśni patriotycznych, często używał określenia „słowiański” zamiast „polski” i dał Ludowi tytuł nadrzędny Materiały do etnografii słowiańskiej. Konsekwencją uzyskania dotacji od moskiewskiego towarzystwa byłoby znaczne zmniejszenie wartości źródłowej Ludu, a także ostracyzm ze strony środowiska naukowego i literackiego Warszawy. Odnotowany w korespondencji z Aleksandrem Hilferdingiem wyjazd w 1865 r. do Lublina wiązał się z badaniami etnograficznymi, ale prawdopodobnie także ze sprawami rodzinnymi. Mieszkała tam Julia, wspomniana już tutaj jedna z dwu córek Juliusza, nieżyjącego najmłodszego brata austriackiej i polskiej z Galicji pisał też „Dziennik Warszawski” (nr 106 z 1867 r.). Zob. też [E. Kołodziejczyk] Zza kulis panslawizmu w r. 1867 (Przyczynek do genezy „pielgrzymki słowiańskiej” na wystawę etnograficzną w Moskwie 1867 r.), „Świat Słowiański” 1912, nr 92–93, s. 598–610. 1 W „Dzienniku Warszawskim” (nr 106–108 z maja 1867 r.) zamieszczono tłumaczenie artykułu z prasy moskiewskiej opisującego większość eksponatów, a przedrukowano je w krakowskim „Czasie” (nr 120–123 z maja 1867 r.). 2 Wystawa etnograficzna w Moskwie, „Dziennik Warszawski” 1867, nr 108. 194 �Oskara. Julia wyszła za mąż za Seweryna Illukiewicza, urzędnika 1, i przeniosła się razem z nim do Lublina. W swoim spisie wydatków pod datą 20 stycznia 1861 r. zapisał Kolberg „prezent dla Julki”; ofiarował go zapewne z okazji ślubu bratanicy. W latach 1864 i 1865 odnotował kilkakrotnie krótkie wyjazdy do Lublina, swoje i matki, która była bardzo związana z wychowywanymi przez siebie wnuczkami. Badania etnograficzne w okolicach Lublina prowadził już wcześniej, w roku 1859, podczas dwumiesięcznej podróży zatrzymał się m.in. w Gałęzowie u Józefy i Henryka Koźmianów. W roku 1865 był w Lublinie kilka dni w kwietniu i w lipcu i w czasie jednego z tych wyjazdów odwiedził Koźmianów ponownie. Po tej wizycie Józefa Koźmianówna (1847–1874?), córka właścicieli Gałęzowa, przysłała Kolbergowi opis wesela z tej wsi, do którego później w osobnym liście dołączyła jeszcze kilka pieśni2. Jako następną monografię planował Kolberg Kujawy, a ponieważ z tego regionu brakowało mu wielu materiałów etnograficznych, musiał pojechać tam ponownie. Badania na Kujawach 3 prowadził pierwszy raz w sierpniu 1860 r., odwiedzając po drodze Mazew. Wieś tę dzierżawił od roku 1846 Wacław Aleksander Maciejowski, który mieszkał na stałe w Warszawie, ale latem bywał w zarządzanym przez syna folwarku. W Mazewie spędził wtedy Kolberg dwa tygodnie i pozyskał zapewne wiele melodii, ponieważ w zachowanym spisie wydatków 4 poniesionych w tej podróży czytamy, że w Mazewie „za pieśni” wykonawcy dostali 4,75 rubla. Materiały te wykorzystał wiele lat później w monografii Łęczyckie. Z Mazewa pojechał na Kujawy, gdzie spędził 18 dni, zatrzymując się w Bogusławicach, Redczu, Kłonowie, Bodzanowie i Otmianowie. Pięć lat później, w roku 1865 pojechał tam na dłużej – przebywał wtedy na Kujawach od 20 sierpnia do 7 października w wymienionych już wsiach u poznanych wcześniej rodzin, a także w Głuszynie i w Ruszkowie. Z tych miejscowości lub z ich okolicy pochodzi znaczna część O S. Illukiewiczu brak bliższych informacji, wiadomo tylko, że brał udział w pracach Wilhelma przy pomiarach Wisły. 2 Zob. list J. Koźmianówny z końca roku 1865, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 142– –143. 3 Badania Kolberga na Kujawach, ich wyniki i opracowanie w postaci dwutomowej monografii są omówione dokładniej we wstępie D. Pawlakowej i A. Skrukwy do tomu Kujawy. Suplement do t. 3-4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. V–XCIX, a zbiór kujawiaków został scharakteryzowany przez D. Pawlakową w cz. I suplementu (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 4 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 23. 1 195 �materiałów zamieszczonych w Kujawach. Badał wtedy kulturę ludową w powiatach włocławskim i radziejowskim (później nazwanym nieszawskim) należących do zaboru rosyjskiego. Pozostała część regionu, powiat inowrocławski, po trzecim rozbiorze znalazła się w Prusach. Z problemem podziału regionów etnograficznych i historycznych granicami politycznymi zaborów spotykał się także później – dotyczył on też Krakowskiego i południowej Wielkopolski. Drugi pobyt na Kujawach przygotował mu w pewnym stopniu List otwarty. Jedną z niewielu wspomnianych już osób, które bezpośrednio odpowiedziały na apel ogłoszony w „Bibliotece Warszawskiej”, był Józef Bliziński (1827–1893), wówczas początkujący literat, później ceniony komediopisarz. Bliziński był już autorem kilku artykułów na temat Kujaw zamieszczonych w Encyklopedii powszechnej1 i w prasie, notował też i przekazał do druku zapisy gwary kujawskiej2, gdy „Biblioteka Warszawska” apelowała o przysyłanie uzupełnień w związku z podjętą nową edycją Słownika języka polskiego Lindego. Józef Bliziński brał udział w powstaniu styczniowym, w którym zginął jego brat. On sam po klęsce był uwięziony, ale dosyć szybko odzyskał wolność. Prawdopodobnie należał do tych aresztowanych, których nie schwytano z bronią w ręku i dlatego dzięki „okupowi” u odpowiednich władz mogli uniknąć surowszej kary. Później bywał rezydentem w dworach krewnych i przyjaciół na Kujawach. Korespondencja nawiązana z Kolbergiem po ogłoszeniu Listu otwartego zapoczątkowała ich wieloletnią współpracę i przyjaźń. Pierwszy raz spotkali się latem 1865 r., potem, po powrocie Kolberga do Warszawy, Bliziński pośredniczył w pozyskiwaniu prenumeratorów na nowy tom Ludu i przesyłał zapisane przez siebie materiały, a Kolberg pomagał mu załatwić różne sprawy, głównie druk utworów w warszawskich czasopismach. W pierwszym liście, jeszcze przed spotkaniem, Bliziński upoważnił Kolberga do odebrania z redakcji „Biblioteki Warszawskiej” przysłanych przed kilku laty dwudziestu pięciu melodii tańców kujawskich, których tam nie opublikowano, a także przekazał ich prymarne zapisy. Był wśród znajomych i korespondentów Kolberga jednym z nielicznych umiejących zapisać melodie i autorem unikatowego W Encyklopedii powszechnej zamieszczone były trzy jego artykuły: Kujawiacy, Kujawiak i Kujawy (T. XVI z 1864 r.). 2 M. Albiński i J. Bliziński Abecadłowy spis wyrazów języka ludowego w Kujawach i Galicji zachodniej, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 4, s. 619–633. 1 196 �w archiwum etnografa zapisu kapeli1. Latem i wczesną jesienią 1865 roku towarzyszył Kolbergowi w badaniach terenowych, później na jego prośbę szukał fotografii Kujawian w strojach regionalnych potrzebnych jako wzory rycin do monografii. Bliziński był dobrym obserwatorem: jedna z rycin związanych z Kujawami, ale ostatecznie tam nie zamieszczona, wywołała jego żywiołową reakcję. Kolberg w 1866 r. dał do druku w „Tygodniku Ilustrowanym” artykuł pt. Śródpoście na Kujawach2. O towarzyszącej tekstowi rycinie Kostrzewskiego Bliziński natychmiast napisał do Kolberga: Ale! Całe Kujawy zgorszone, że w „Tygodniku”, obok Pańskiego artykułu o śródpościu, znalazła się rycina wystawiająca Kujawiaków tak nie po kujawsku. Rzeczywiście, nie ma tam ani jednego typu, ani jednej figury kujawskiej, począwszy od włosów i czapek u chłopów i chustki u dziewki aż do butów. Wyborny układ, rycina doskonała, gdyby rzecz działa się gdzieś na Mazurach. Wszystkim, komu się dało, tłomaczyłem, żeś Pan ryciny nie widział — i tak też było zapewne3. Prawdopodobnie Bliziński miał rację co do tego, że Kolberg nie widział przed drukiem ryciny Kostrzewskiego, a ilustrator po otrzymaniu zlecenia narysował znanych sobie chłopów z Mazowsza, nie biorąc pod uwagę wymagań dokumentacji etnograficznej. Bliziński, przyszły komediopisarz, towarzysząc Kolbergowi w czasie badań terenowych na Kujawach, obserwował nie tylko stroje ludowe, ale także etnografa, co miało po kilku latach niespodziewany efekt. W komedii Marcowy kawaler Bliziński sportretował go jako Heliodora goszczącego na wsi u pana Ignacego, głównego bohatera sztuki. Heliodor, przedstawiony z sympatią i z humorem, to zapamiętały zbieracz przysłów i wyrażeń gwarowych. Jednoaktówka wystawiona w Warszawie w Teatrze Rozmaitości w maju 1873 r. była debiutem scenicznym Blizińskiego, a grający Heliodora Jan Chęciński (1824–1874), ceniony wówczas aktor, według współczesnych świadków „z upoważnienia poczciwego pana Oskara nawet się na niego Danuta Pawlak, która opracowała do druku Kolbergowskie zapisy muzyczne z Kujaw, pisze o Blizińskim, że był on „o ile pozwalają to stwierdzić zachowane rękopisy, jedynym znajomym z Kujaw, który posiadał wiarygodną według Kolberga i zaakceptowaną przez niego umiejętność notowania melodii ludowych”. Zob. D. Pawlak „Kujawy” Oskara Kolberga, w: Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T.72/II), s. LXXXV. Wspomniany zapis kapeli zob. w suplemencie do Kujaw (DWOK T. 72/II), s. 147, nr 157. 2 O. Kolberg Śródpoście na Kujawach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. 13, nr 337, s. 115–116. 3 List J. Blizińskiego z 10–13 IV 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 150. 1 197 �zupełnie charakteryzował na scenie”1. Kolberg jednak nie widział tej inscenizacji, wyjechał z Warszawy na stałe w roku 1871. Zachowana do dziś stosunkowo obfita korespondencja Kolberga z Blizińskim pozwala docenić jego udział w pozyskiwaniu materiałów do monografii Kujaw. Równie ważne były kontakty etnografa także z innymi przedstawicielami rodzin ziemiańskich. Trudno dziś określić dokładniej ich rolę w gromadzeniu różnych wiadomości czy tekstów i nie zawsze można wskazać konkretne zapisy przez nich przekazane, ale niewątpliwie w wielkim stopniu od nich zależał kontakt Kolberga z informatorami i wykonawcami rekrutującymi się spośród mieszkańców wsi. Niektórych wspomina Michał Sokołowski, właściciel Głuszyna, w liście do Kolberga pisanym jesienią 1865 r.: […] z żalem rozstawaliśmy się z sobą, z tą wszakże nadzieją, że jeżeli już nie w tym roku, to w następnym odnowimy tu, w Głuszynie, naszą znajomość, a przy niej zbierzemy od niewyczerpanej naszej Plichciny lub Graszkowskiego znowu coś nowego2. Odpowiadając Michałowi Sokołowskiemu, w końcowych zdaniach listu Kolberg również wymienia Plichcinę, ale nie wiemy, czy była ona śpiewaczką, czy może opowiadała bajki lub relacjonowała przebieg wesela. Plichcina była mieszkanką Głuszyna – wśród nazwisk rodowych z tej miejscowości, zamieszczonych przez Kolberga w drugiej części Kujaw, wymienione jest nazwisko „Plichta”. Nie wiemy również, jakie utwory lub wiadomości przekazał wymieniony w tym liście Graszkowski. Natomiast odnotowane w jednym z rękopisów terenowych nazwisko Jana Maślonki dotyczy na pewno skrzypka. Kolberg zapisał jego imię i nazwisko nad melodiami, a w cz. II Kujaw, opisując grę kujawskich muzyków, poświęcił mu kilka zdań: […] między wielu innymi był w jednym dworze parobczak nazwiskiem Maślonka, który będąc szmają (mańkutem, [lewo]rękim), wyuczył się grać na skrzypcach na szmajndę, tj. lewą ręką smykował (wodził smyczek po strunach), palcami zaś prawej ręki przebierał na strunach, które stosownie do tego działania, miał nawiązane na opak3. K. Zalewski Józef Bliziński, „Kurier Warszawski” 1893, nr 119. List M. Sokołowskiego z 16 listopada 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 139. 3 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209 (wyróżnienia w tekście od Kolberga), zob. też w cz. I suplementu do Kujaw (DWOK T. 72/I) s. XIII i 270, przypis. 1 2 198 �Większość innych wiejskich informatorów i wykonawców pozostaje anonimowa. Z zachowanych listów i paru notatek w rękopisach znamy jedynie nazwiska wykonawczyń pieśni zamieszczanych przez Kolberga w rozdziale „Dwory i miasta” i osób z tego kręgu, które przekazały potrzebne informacje lub zanotowały np. przysłowia1. Z tego drugiego sezonu badań terenowych na Kujawach pochodzą zapewne teksty bajek, facecji, anegdot i „gadki” naśladujące głosy ptaków oraz kilkanaście opisów gier i zapiski dotyczące gwary, ale także nowe pieśni i melodie. Uzupełnił więc Kolberg notatki przywiezione przed pięciu laty, poszerzył je o nowe tematy i pozyskał kilku współpracowników, którzy w czasie jego pobytu sporządzali potrzebne szkice chat, ofiarowywali prywatne fotografie, a potem przysyłali odpowiedzi na zadawane listownie pytania lub przekazywali je w czasie spotkań w Warszawie. Zgromadził też inne materiały ikonograficzne przygotowane później do druku przez Wojciecha Gersona. Do dziś w archiwum Kolberga zachowały się fotografie kujawskich piastunek, których nakrycia głowy były wzorami do drzeworytów ilustrujących stroje ludowe w Kujawach. Zredagowanie do druku Kujaw wymagało od Kolberga rozwiązania paru nowych problemów edytorskich, m.in. systematyki różnych gatunków prozy, a także ustalenia metody zapisu gwary w tekstach folkloru, zwłaszcza w bajkach i w materiałach dotyczących języka. Osobnym zadaniem był wybór do druku melodii tańców, których w rękopisach miał liczbę trudną dziś do oszacowania, na pewno przekraczającą tysiąc. Dwutomowe Kujawy były pierwszym opracowaniem, w którym Kolberg zrealizował plan etnograficznej monografii regionalnej. Złożyły się na nią kolejno następujące rozdziały: w pierwszej części „Kraj”, „Lud”, poświęcony kulturze materialnej i charakterystyce cech fizycznych i psychicznych Kujawian, a także wierzeniom, „Powieści” zawierające różne gatunki prozy, „Przysłowia. Zdania. Zagadki”, czyli małe formy folkloru, „Zwyczaje”, ułożone w porządku kalendarzowym od Bożego Narodzenia do przesilenia letniego, „Gry”, których opisał kilkanaście, następnie „Obrzędy polne”, zawsze w monografiach charakteryzowane oddzielnie, „Obrzędy domowe” Zob. we wstępie do O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II) s. XLII– –XLIII, XLVI–XLVII, LV–LXI, LXXXVI. Prawdopodobnie w tym środowisku zapisał też Kolberg duży zespół kolęd i pastorałek z notą lokalizacyjną „Ruszkowo”, które opublikowano dopiero w suplemencie do Kujaw. Zob. wstęp do O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/ II), s. XXVI i XLVII oraz s. 3–42. 1 199 �związane z urodzinami, pogrzebem i weselem. W części drugiej zamieścił „Pieśni i dumy”, „Tańce” z osobnym wstępem i „Język”, który znalazł się dopiero po przypisach do rozdziałów poprzednich. Kolejność materiałów w następnych monografiach bywała nieco zmieniona w porównaniu do Kujaw, ponadto później zamieszczał Kolberg zapisy dotyczące wierzeń w osobnym rozdziale lub nawet osobnym tomie. Natomiast proza ludowa, zwłaszcza bajki, ale także inne jej gatunki, doczekała się w Kujawach obfitej reprezentacji dorównującej późniejszym monografiom — wydrukował tam ponad 40 takich tekstów. Bogaty jest także rozdział „Język”, zawierający słowniczek, „Właściwości mowy”, tj. uwagi z zakresu fonetyki i zwroty charakterystyczne dla Kujawian, obszerny spis onomastyczny, szeroko uwzględniający poza nazwami osad także hydronimy, nazwy pól, łąk, pastwisk itp. oraz osobno nazwiska i imiona włościan. „Właściwości mowy” rozpoczął ważnymi obserwacjami dotyczącymi ogólnie gwary kujawskiej i specyfiki języka pieśni: Mowa Kujawiaków jest w ogóle czysta. Różni się głównie od sąsiedniej gwary mazurskiej dobrym i wyraźnym wymawianiem spółgłosek szypiących (gardł. zmiękcz.) cz, sz, ż, bez tak zwanego mazurzenia. Jeśli w mowie potocznej nieraz wyrzucają oni lub dodają pewne głoski do wyrazów, to w pieśni zwykli tego unikać i poprawniejszym odzywają się językiem1. Te zdania i następujące po nich szczegółowe uwagi o wymowie, fleksji i charakterystycznych zwrotach wskazują, że Kolberg zauważył i starał się utrwalić w notatkach odmienność gwary Kujawian od innych znanych mu już dialektów i od języka ogólnopolskiego, a także dostrzegał różnice między ich mową potoczną a artystycznym językiem pieśni. Gwarę kujawską Kolberg opisał w rozdziałach poświęconych językowi, a zachowane rękopisy terenowe bajek z tego regionu wskazują, że w czasie wywiadów starał się odnotować nie tylko treść tych tekstów, ale także ich brzmienie. W monografii Kujaw zwraca uwagę zespół ilustracji dokumentujących stroje i budownictwo. Akwarele, podstawę barwnych litografii, namalował Wojciech Gerson, częściowo przerysowując fotografie wykonane we włocławskim atelier W.M. Majorkiewicza, częściowo wykorzystując własne szkice z podróży studenckich w latach 1851 i 1853. Był on też autorem 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 280, wyróżnienia od Kolberga. 200 �wielu rysunków reprodukowanych w tomie jako drzeworyty, te powstały głównie na podstawie fotografii zgromadzonych przez Kolberga. Na stronach tytułowych Kolberg podał tylko nazwisko Gersona, choć nie wszystkie ilustracje były wykonane przez tego malarza. Trzy chaty z Bogusławic i ich wnętrza1 oraz dworek w Bogusławicach narysowała prawdopodobnie Ludwika Kretkowska (1843–1906), córka Ludwika Komeckiego, właściciela tej wsi, u którego etnograf gościł w roku 1860 i 1865. Omówieniu muzyki tego regionu poświęcił Kolberg osobne miejsce, najpierw we wstępie do monografii, potem w specjalnym wprowadzeniu do rozdziału „Tańce”2. Problemy poruszane we wstępie do Sandomierskiego wspomniał tylko w kilku zdaniach, natomiast uwagę skupił na opisie tańców i charakterystyce gry kujawskich instrumentalistów, przede wszystkim skrzypków, ale także pastuszków grających na fujarkach. Wspomniał też inne instrumenty i wymienił nazwy tańców. Wyraźnie w folklorze Kujaw zafascynowały go usłyszane w czasie badań terenowych melodie kujawiaków i umiejętności miejscowych skrzypków. Fascynację tę czuje się, czyta­jąc charakterystykę ich kompozycji i samej gry we wstępie, w którym Kolberg oddaje swe bardzo osobiste wrażenia3. Kontrastuje ona z rzeczową uwagą o jednym z wykonawców: Skrzypek grający mi jedną z podobnych melodii zawieszonych na dominancie, gdym mu wskazywał w jaki sposób ma znowu przejść do toniki i na niej zakończyć, po kilku z rozmaitym powodzeniem odbytych próbach, wracał do dawnego trybu, w którym mu daleko gładziej szło, i w końcu zniecierpliwiony rzekł: Eh! Jużcić to ta panowie musita lepij wiedziéć jak mo być, bo się uczyta w szkole; a u nas, chłopstwa, to tylko się tak gro zwyczajnie, po prostu, jak Bóg przykazoł!4 Kolberg z kujawiakami zetknął się bardzo wcześnie, wiele lat przed pierwszą podróżą do regionu, od którego wzięły swoją nazwę. W uwagach do biografii Fryderyka Chopina wydanej przez Marcelego Antoniego Szulca pisał o melodii tego tańca użytej w Fantazji na tematy polskie op. 13: Zob. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 77 i 80–81, a także ryciny w cz. II suplementu (DWOK T. 72/II) i wstęp tamże, s. LXXII. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 7–11 i Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 199–212. 3 O. Kolberg Kujawy, cz. I (DWOK T. 3), s. 9. 4 Tamże, s. 9, przypis. 1 201 �Nie ma najmniejszej wątpliwości, że motyw ten jest ludowy. Nucił go Chopinowi młody Wodzyński w mojej obecności w Warszawie i ja sam często go później w Kujawach słyszałem […]1. Kujawiaki miały też spośród wszystkich jego utworów najlepsze recenzje współczesnych krytyków, a dobrze oceniane były również później. Melodie tych właśnie tańców zapisane w roku 1860 i 1865 były przedmiotem równie wielkiej troski Kolberga, jak jego własne kompozycje. W drugiej części Kujaw zmieścił ich zaledwie dziewięćdziesiąt. Później włożył wiele pracy w przygotowanie do wydania kolejnych wersji zgromadzonego materiału i w próby jego publikacji jako trzeciej części monografii. Cenił wysoko miejscowych skrzypków i wiedział, że bez ich kompozycji obraz muzyki tego regionu będzie zubożony. Opracował trzy kolejne redakcje zbioru tańców kujawskich, z których jedna pt. Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury, najbliższa prymarnym zapisom terenowym i prawdopodobnie najwcześniejsza, została w całości opublikowana w tomie suplementowym dopiero 150 lat później. Zawartych jest tam 712 osobno numerowanych tańców, a większość z nich składa się z dwu lub trzech melodii, stanowiących cykl, nazwany przez Kolberga „tańcem kujawskim”, na który składają się: chodzony, czyli polski, kujawiak właściwy i mazur lub obertas. Sam Kolberg po wydaniu Kujaw nadal starał się udostępnić te melodie i zamieścił niektóre z nich w roku 1880 w piątej części monografii Wielkopolski, gdzie zostały one rozproszone wśród innych zapisów tańców, a następnie w roku 1889 w Łęczyckiem, w osobnym rozdziale pt. „Kujawy”2. Rękopis pierwszej części Kujaw miał Kolberg gotowy w ciągu roku 1866 i oddał go znowu do drukarni Jaworskiego, która miała wówczas opinię najlepszej spośród takich zakładów w Warszawie i mogła drukować nuty. Pierwsza część Kujaw ukazała się w roku 1867, część druga dwa lata później3. W okresie druku tych dwu tomów zasoby Kolberga były wyczerO. Kolberg Uwagi […] odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne, Poznań 1873, w: Pisma muzyczne, cz. II (DWOK T. 62), s. 463–464. Zob. też wstęp D. Pawlak w tomie suplementowym do Kujaw, cz. II (DWOK T. 72/II), s. XCV–XCVI. 2 Zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga (DWOK T. 72/I), s. VI i nast. Zob. też O. Kolberg Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), m.in. s. 154–167, oraz Łęczyckie (DWOK T. 22), s. 211–254. 3 Część II Kujaw ma na karcie tytułowej rok wydania 1867, ale jej druk zakończył się dwa lata później. Właściwa data podana była na papierowej okładce, zwykle usuwanej w czasie oprawy książki, ale czasem naklejanej na twardą okładkę introligatorską. 1 202 �pane i musiał szukać instytucji lub osób, które mogłyby sfinansować publikację Ludu. Jeszcze w październiku 1865 r. wydrukował 400 „biletów prenumeracyjnych”, które rozprowadzali na Kujawach wśród swoich znajomych zaprzyjaźnieni mieszkańcy regionu, Józef Bliziński i Antoni Morzycki (1801–1882) z Ruszkowa, a w Warszawie zapewne księgarze. Jednak nie udało się tą drogą zebrać potrzebnego funduszu. Morzycki, który z trzydziestu pięciu powierzonych mu biletów zdołał sprzedać tylko część, za pozostałe zapłacił sam i przysyłając należną kwotę, pisał do Kolberga: Każdy rodak miłujący narodowe zabytki uznać musi w usiłowaniach Jego znakomitą zasługę, zwłaszcza przy względzie na środki, którymi rozporządzasz. Z wydawnictwem pieśni i podań ludowych Kujawian trafiłeś na złe czasy, których opisywać nie potrzebuję, bo są, nie wątpię, dostatecznie Szan[ownemu] Panu znane; zaręczyć tylko mogę o dobrych chęciach moich współobywateli, które paraliżuje ciężka niedola1. Istotnie, właściciele ziemscy na Kujawach, tak jak w całym Królestwie, zostali w czasie powstania i w ciągu następnych lat obciążeni najpierw daniną narodową na rzecz powstańców, potem przemarszami i rabunkami wojsk rosyjskich, a po zakończeniu walk zbrojnych — kontrybucjami narzuconymi przez władze carskie i koniecznością opłacania urzędników rosyjskich, przyzwyczajonych do łapówek. Dodatkowym czynnikiem powodującym zubożenie części właścicieli folwarków były zmiany ekonomiczne – po uwłaszczeniu ogłoszonym w marcu 1864 r. nie wszyscy potrafili szybko przystosować się do nowych warunków prowadzenia gospodarstw rolnych. Kolberg nie tylko nie miał pieniędzy na wydanie ogromnego zbioru tańców kujawskich, ale od roku 1865 zalegał Jaworskiemu za druk Sandomierskiego, a zadłużenie powiększało się w trakcie prac nad Kujawami. Spłacał je stopniowo w ratach przez cały rok 1865 i dwa lata następne, zwykle po 50 rubli co dwa – trzy miesiące. Jednak od lipca roku 1867 wpłaty takie są coraz rzadsze, a później, od połowy roku 1868 w spisie wydatków nie ma już notatek o kwotach przekazanych Jaworskiemu. Przypomnieć tu trzeba, że w czerwcu 1868 r. zakończyły się prace nad Encyklopedią powszechną i dochody Kolberga nie tylko zmniejszyły się, ale stały się też bardzo niepewne. Z późniejszej korespondencji wynika, że wtedy 1 List A. Morzyckiego z 28 XI 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 217–218. 203 �nie wyrównał jeszcze zaległości u Jaworskiego za część pierwszą Kujaw, a trwał druk części drugiej monografii. Aby zaoszczędzić na kosztach, postanowił w tym tomie wydać nuty tańszą techniką. W pierwszym zbiorze, opublikowanym przez Żupańskiego w latach 1842–1845, nuty były litografowane. Nieco później nuty można było już drukować i tak zostały wydane melodie w Pieśniach ludu polskiego, które ukazały się w roku 1857. K.W. Wójcicki, recenzując pierwszą część Kujaw, pisał: „Wprowadzenie do naszej typografii nut drukowanych ułatwiło wielce wydanie w formie książki”1. Dzięki temu melodie z podpisaną pierwszą zwrotką tekstu znajdowały się bezpośrednio nad pełnym tekstem. W pierwszej części Kujaw, gdzie znalazło się tylko 101 zapisów nutowych zamieszczonych w opisach obrzędów, nuty były drukowane. W drugiej części monografii melodie, których tam jest 346, były litografowane oddzielnie na całostronicowych planszach zamieszczonych zbiorowo na końcu rozdziału zawierającego pełne teksty. Zmniejszyło to koszt publikacji, ale utrudniało korzystanie z książki i dawało gorszy estetycznie efekt. W 1869 r., gdy kończył się druk drugiej części Kujaw, starając się o subwencję w Ossolineum, Kolberg ocenił technikę druku zastosowaną w tym tomie dosyć nisko: „Seria IV wydanego przez mnie dzieła Lud ukazuje już w ten sposób litografowane dla taniości nuty; pięknością się one nie zalecają […]”2. Podobnie pisał Wójcicki, recenzując drugą część Kujaw: „Jest to oszczędność co do kosztów znaczna, lubo na oko mniej powabna”3. Recenzje zamieszczone w prasie po ukazaniu się Kujaw nie były tak wnikliwe, jak poświęcone Pieśniom ludu polskiego w 1857 r. Wtedy nowy tom Kolberga oceniali przede wszystkim muzycy, a także pisarze zainteresowani folklorem. Dziesięć lat później publikacje etnograficzne nie miały jeszcze nie tylko wyrobionego kręgu odbiorców, ale także fachowych krytyków. Recenzje, które ukazały się w „Bibliotece Warszawskiej” i w popularnych tygodnikach miały na celu raczej zachęcenie czytelników do nabycia książki niż rzeczową ocenę jej zawartości. Podkreślano trudności w uzyskaniu informacji od mieszkańców wsi i ponoszone przez Kolberga koszty badań i druku. Taki charakter miały też omówienia Kujaw zamieszczone w prasie K.W. Wójcicki Kronika literacka, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 116. Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 296. 3 Recenzja K.W. Wójcickiego na temat cz. II Kujaw zamieszczona była w „Bibliotece Warszawskiej” 1869, T. 3, s. 451–453, przytoczony fragment na s. 452. 1 2 204 �wielkopolskiej krótko po pobycie Kolberga w Poznaniu1. Wspomnieć trzeba jednak o paru problemach poruszanych przez recenzentów. W warszawskim „Przeglądzie Tygodniowym”, nowo założonym tygodniku społeczno-kulturalnym, odgrywającym dużą rolę jako organ pozytywistów warszawskich, o Kujawach pisał literat Mścisław Kamiński (1839–1868). Porównał świeżo wydany tom trzeci Ludu z Sandomierskiem i zbyt optymistycznie podkreślił wyczerpanie tematu przez Kolberga: […] część trzecia tak jest w nie [tj. materiały] obfitą, że przyszły po panu Kolbergu etnograf wątpim, czy potrafi co nowego o Kujawach powiedzieć2. Uważał jednak, że Kolberg, opisując kulturę ludową Kujaw, zamieścił zbyt dużo szczegółów, w tym wariantów melodii, których starczyłaby połowa. W pierwszej części Kujaw jest jednak tylko 101 zapisów nutowych, z czego 87 to melodie wokalne i instrumentalne zamieszczone w sześciu opisach wesel. Z twierdzeniem, że Kolberg zamieszcza za dużo melodii, polemizował Zygmunt Gloger (1845–1910), wówczas student Szkoły Głównej. W recenzji Kujaw pisał: Niesłusznym jest zarzut, że p. Kolberg za wiele podał w swym dziele odmian muzyki ludowej. Autor, sam będący muzykiem, a specjalnie poświęcający się badaniu ludowych melodii, powinien jak najwięcej podawać nam tego, co niełatwo przyjść może komu innemu i czym podobno nikt więcej tak gorliwie u nas się nie zajmuje3. Wójcicki po opublikowaniu pierwszej części monografii przedstawił szeroko jej treść w „Bibliotece Warszawskiej” i dodał, że Kolberg spełnia gorące życzenie Hugona Kołłątaja. Po ukazaniu się w 1869 r. części drugiej Wójcicki podkreślał dokładność „etnograficznych opisów okolic krajowych” i dokumentację muzyki ludowej. Jednak nawiązując do recenzji J. Papłońskiego na temat Sandomierskiego, przychylił się do jego zdania, że w monografii Kolberga brak charakterystyki religijnego życia ludu: „Nie godzi się i nie można opuszczać licznych pieśni pobożnych, które są [E. Kierski], „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288–289; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222. 2 M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52. 3 Z. Gloger Kujawiacy, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 16. Artykuł Glogera jest ilustrowany dwoma drzeworytami według fotografii W.M. Majorkiewicza. 1 205 �w ustach ludu, ani też zaniedbywać bliższego rozpatrzenia się co do jego gorącej wiary i praktyk z nią połączonych”1. Wójcicki poświęcił też sporo miejsca folklorowi dziadowskiemu, którego brak zauważył w monografii. Pieśni żebraczych dziadów uważał za bardzo dawne „pomniki odległych wieków”, przechowujące „zabytki poezji pobożnej”. Kolberg jednak, choć notował pieśni dziadowskie i pieśni religijne, w Kujawach zamieścił ich tylko kilka2. Nie chciał powtarzać utworów już wydanych przez innych i w odpowiednim rozdziale monografii opublikował np. tylko cztery kolędy, poprzedzając je uwagą, że przytacza tylko kilka, „nieco odmienne mających melodie”3, ponieważ na Kujawach krążą prawie takie same jak znajdujące się w drukowanych zbiorach i śpiewnikach. Z tych powodów pominął Kolberg w druku kolędy z Ruszkowa, a także kilka pieśni religijnych z tej samej miejscowości. W rękopisie większość z nich ma odsyłacze do zbiorów pastorałek i kolęd wskazanych przez Kolberga lub do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego4. Mimo zastrzeżeń niektórych recenzentów Kolberg w latach następnych poświęcał nadal muzyce dużo uwagi w trakcie badań terenowych i odpowiednie miejsce w tomach Ludu, a we wstępach do kolejnych monografii tłumaczył to obecnością muzyki i pieśni we wszystkich obrzędach i w całym życiu ludu. Możemy dodać, że o ile badania etnograficzne w miarę upływu czasu zaczynało prowadzić coraz więcej osób, to umiejętność zapisywania muzyki ze słuchu była dostępna dla niewielu i Kolberg był tego świadomy. Dlatego uważał za swój obowiązek nadal notować w terenie utwory instrumentalne i wokalne ludowych twórców. 1 K.W. Wójcicki Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 137. 2 Zob. w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) kolędy na s. 208–210 i w cz. II (DWOK T. 4) s. 68, w suplemencie do Kujaw (DWOK T. 72/II), s. 3–42 i 99–102, zob. też w suplemencie (DWOK T. 72/II) przypis 1 na s. 3. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 208; Kolberg odsyła tu do zbiorów: M.M. Mioduszewski Pastorałki i kolędy z melodyjami, czyli piosnki wesołe ludu w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane, Kraków 1843, tegoż Dodatek do „Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853, K. Antoniewicz Żłóbek. Kolęda dla dzieci, Poznań 1857. 4 M.M. Mioduszewski Śpiewnik kościelny, czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane, a dla wygody kościołów parafialnych przez […] zebrane. Kraków 1838; tegoż Dodatek do „Śpiewnika kościelnego z melodyjami”, Kraków 1842. Wspomniane tu kolędy i pieśni religijne zostały opublikowane w tomie Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II). 206 �W trakcie redagowania do druku materiałów do pierwszej części monografii Kujaw zajęty był Kolberg także innym opracowaniem muzycznym. Razem z Augustem Freyerem (1803–1868), wówczas organistą parafii ewangelicko-augsburskiej św. Trójcy w Warszawie, przygotował Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw wydany nakładem Gebethnera i Wolffa w 1866 r. Służył on wiernym aż do roku 1899, do czasu wydania zbioru nowego, obszerniejszego. Opracowanie z roku 1866 powstało z inicjatywy pastora Leopolda Otto. Wprawdzie cenzura zakwestionowała wiele tekstów i z 300 ostatecznie wydrukowano tylko 160, co bardzo zubożyło publikację, jednak anonimowy recenzent „Zwiastuna Ewangelicznego” pisał, że Zbiór pieśni duchownych ewangelickich zasługuje na „wszelkie uznanie” i że „chwalebnie postąpił Komitet, iż przed każdą pieśnią wydrukowano melodię z nutami […]”1. Swój związek z warszawską parafią ewangelicko-augsburską Św. Trójcy zaznaczył Kolberg nie tylko udziałem w przygotowaniu strony muzycznej nowego kancjonału. Nie znamy wprawdzie daty powstania utworu Psalm 85 „Nakłoń ucha Twego, Panie”2 do przekładu Franciszka Karpińskiego i nic nie wskazuje, aby można było go łączyć bezpośrednio z przygotowaniem do druku melodii do kancjonału, jednak zarówno kompozycja ta, jak i praca nad śpiewnikiem potwierdzają, że tak jak ojciec i Wilhelm, także Oskar był związany ze swoją parafią. Anonimowa recenzja w „Zwiastunie Ewangelicznym” 1866, nr 12, s. 192. Utwór nie był drukowany za życia Kolberga, pierwodruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 108–126. Autorstwo tekstu wybranego przez Kolberga ustaliła A. Nawrocka-Wysocka, zob. jej artykuł: Oskar Kolberg a tradycje polskich ewangelików — twórczość, krytyka, dokumentacja, w: Oskar Kolberg – Polak z wyboru, seminarium [Warszawa 2014], s. 17, zeszyt z materiałami z sesji popularno-naukowej wydany w Roku Kolberga staraniem Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Świętej Trójcy w Warszawie. A. Nawrocka-Wysocka wskazuje tam źródło tekstu: F. Karpiński Psałterz Dawida nowo przetłumaczony cz. II, Warszawa 1786, s. 55–58. Nieco węższa wersja tego artykułu pt. Nurt ewangelicki w dokumentacji Oskara Kolberga ukazała się w „Polskim Roczniku Muzykologicznym”, T. XII: 2014, s. 81–95, autorka pominęła tam informacje o Psalmie. 1 2 207 �X [Zakończenie prac nad Encyklopedią powszechną (1868). – Coraz trudniejsza sytuacja materialna Kolberga, zwłaszcza wobec druku Ludu na własny koszt. – Druk drugiej części Kujaw. – Poszukiwanie instytucji i osób, które mogłyby finansować prace nad Ludem. – Podróże w tym celu do Poznania, Lwowa i Krakowa w latach 1867–1870. – Obietnica częściowej pomocy ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1869 r. – Decyzja o przeniesieniu się do Galicji.] W połowie roku 1868 wydany został ostatni tom Encyklopedii powszechnej Orgelbranda. K.W. Wójcicki w artykule 1 zamieszczonym w „Kłosach” z okazji zakończenia druku ostatniego zeszytu encyklopedii wspomina, że autorów było łącznie stu piętnastu. Podsumowując dziesięć lat pracy nad wydaniem tego dzieła, Wójcicki pisał na ten temat na łamach „Kłosów”: Dwudziestu więc sześciu współpracowników spoczęło w mogiłach, prócz tego znaczna część pozostałych przy życiu nie mogła dalej wspierać tego wydawnictwa. Komitet redakcyjny musiał nowe siły zdobywać, nowych współpracowników powoływać, ażeby chociaż w części zapełnić szczerby w poważnym pierwotnym ich zastępie, teraz znacznie zmalałym, to ciosami śmierci, to usunięciem się wielu w bezczynne zacisze. […] Nie wszyscy dotrwali do końca, ale nie ich było winą, ani redakcji, ani wydawcy, że wcześniej odstąpili od współpracownictwa Encyklopedii powszechnej2. Tylko tak oględnie mógł wówczas dziennikarz i współautor Encyklopedii wspomnieć autorów represjonowanych lub przebywających na emigracji z powodu udziału w powstaniu styczniowym, ponieważ cenzura nie dopuszczała do wymienienia ich nazwisk w druku. Wójcicki pisał, że oprócz czterech członków komitetu redakcyjnego jedynie dwanaście osób było czynnych od początku pracy nad Encyklopedią do jej końca. Należał do nich Oskar Kolberg, który był autorem prawie wszystkich haseł z zakresu muzyki, zarówno osobowych, jak i rzeczowych. Hasła podpisane przez innych autorów zwykle dotyczą pogranicza nauk, np. muzyki i literatury, fizyki czy religioznawstwa. Znaczna część artykułów dotyczących muzyki nie 1 2 R. [K.W. Wójcicki] Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, „Kłosy” 1868, T. 6, nr 151. Tamże. 208 �jest podpisana, ale domniemanie autorstwa Kolberga jest w ich wypadku uzasadnione, co precyzyjnie wykazał Mieczysław Tomaszewski1. Omówił on pracę Kolberga nad stroną muzyczną Encyklopedii, analizując autorstwo haseł, źródła wykorzystane w trakcie ich opracowywania, a także ścisłość informacji, którą ocenia wysoko, zwłaszcza w odniesieniu do kompozytorów i muzyków polskich: Mocną stronę Kolbergowskich biografii stanowi niepomiernie wyższa niż u Sowińskiego2 wiarogodność danych. Większe niż w innych działach zagęszczenie haseł podpisanych. Najcenniejsze — poświęcone Elsnerowi, Kurpińskiemu, Dobrzyńskiemu, Komorowskiemu, Chopinowi i Moniuszce — pochodzą z autopsji3. Charakteryzując te biografie, M. Tomaszewski pisze: W życiorysach ludzi, których znał, wyczuwa się autopsję (Chopin, Kurpiński, Elsner), jednakże w nie narzucający się sposób. I właśnie spięcie tych trzech elementów: możliwie maksymalnie zweryfikowanej faktografii, trafnie dobranej anegdoty i własnej refleksji estetycznej i moralnej — daje swoistość Kolbergowskich życiorysów4. W sumie bardziej lub mniej ważnych, dłuższych i krótszych artykułów z zakresu muzyki opublikowanych przez Kolberga w Encyklopedii jest nieco ponad tysiąc5. Jest też Kolberg autorem niewielkiej liczby drukowanych w Encyklopedii artykułów z innych dziedzin: etnografii, mitologii, historii starożytnej i współczesnej oraz geografii6. Spośród nich dla pełniejszego poznania poglądów Kolberga na zadania etnografii i jego późniejszych planów Zob. M. Tomaszewski „Pisma muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XXXII–XXXV. 2 Chodzi tu o pierwsze, francuskie wydanie: A. Sowiński Les musiciens polonais et slaves…, Paris 1857. 3 M. Tomaszewski „Pisma Muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. LI. 4 Tamże, s. XLI. 5 Wszystkie opublikowane są w układzie rzeczowym nadanym przez M. Tomaszewskiego w Pismach muzycznych (DWOK T. 61 i 62), zob. też A. Skrukwa Bibliografia prac O. Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III) s. 190–200. 6 Opublikowano je w tomie O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 449– –588. 1 209 �badawczych i edytorskich istotny jest przytaczany już tutaj artykuł Polski lud1, bowiem należy do niewielu nieco szerszych wypowiedzi programowych autora Ludu. Drukowany były w tomie Encyklopedii wydanym w drugiej połowie roku 1865, czyli po ogłoszeniu przez niego własnego planu badań etnograficznych. Ponadto Kolberg pozostawił w rękopisach kilka tekstów prawdopodobnie przeznaczonych pierwotnie dla Encyklopedii, ale zamieszczonych tam w postaci nadanej przez innego autora lub w ogóle niedrukowanych. Są one poświęcone kulturom i krajom dla Polaków egzotycznym: Oceanii i obu Amerykom2. Dziś stanowią tylko dowód rozległości zainteresowań i lektur Kolberga, a także — podobnie jak niektóre drukowane, np. z zakresu mitologii greckiej — mogą być wynikiem konieczności podejmowania pewnych tematów, gdy naglił czas, a zawiedli inni autorzy, mogły też być pisane dla zarobku. Podsumowując autorski udział Kolberga w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, znów należy przytoczyć wnioski M. Tomaszewskiego, wynikające z wielostronnych analiz, jakim poddał on zespół tekstów stanowiących trzon tomu Pisma muzyczne. O całości tego zbioru artykułów Kolberga pisał: Pisma ukazują go jako kronikarza, recenzenta i popularyzatora, niekiedy jako krytyka, edytora, historyka (i nawet teoretyka) muzyki, przede wszystkim jednak jako encyklopedystę muzycznego. Dzięki Kolbergowi przyswojona została kulturze polskiej — zebrana, przemyślana co do potrzeb, zaadaptowana terminologicznie, usystematyzowana i zaprezentowana jako pewien całokształt — wiedza o muzyce, w rozmiarze przekraczającym wszystko, co dotychczas w języku polskim na ten temat istniało3. Po zakończeniu druku Encyklopedii sytuacja materialna Kolberga stała się bardzo trudna, ponieważ honoraria od Orgelbranda były w ostatnich latach największą i stałą częścią jego dochodów. Ostatnią wpłatę z tego Zob. przypis 1 na s. 178. Teksty te, ich źródła i wartość dla XIX-wiecznego czytelnika, a także inne artykuły Kolberga dotyczące kultury krajów i ludów pozaeuropejskich scharakteryzował A. Posern-Zieliński we wstępie do tomu O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. XXIV– –XXXVIII. 3 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. LIV. 1 2 210 �źródła odnotował pierwszego czerwca 1868 r. Później w notatkach po stronie dochodów wpisywał opłaty za lekcje muzyki, sumy wpływające od księgarzy za wydane zbiory pieśni, tomy Ludu i kompozycje oraz nieliczne honoraria za artykuły w prasie. Po zamknięciu przez Sikorskiego „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” w grudniu 1862 r. Kolberg publikował kilkakrotnie w latach 1865–1870 w „Kłosach” i w „Tygodniku Ilustrowanym” okazjonalne życiorysy muzyków, rzadziej recenzje dotyczące współczesnych wydarzeń muzycznych1. W „Tygodniku Ilustrowanym” ukazały się w latach 1867–1868 jedne z ostatnich drukowanych kompozycji Kolberga: Mazur, Polka na fortepian i pieśń Do dziewczyny, nie wiadomo jednak, kiedy były napisane. Inne publikacje prasowe Kolberga z tych lat dotyczą w większości etnografii. W „Tygodniku Ilustrowanym” zamieszczone było w 1866 r. wspomniane już Śródpoście na Kujawach, a w „Kalendarzu Ilustrowanym” J. Jaworskiego na rok 1868 ukazał się artykuł Kujawiacy. Obydwa były oparte na materiałach zawartych w drukującej się właśnie pierwszej części monografii Kujawy — dostarczały informacji o kulturze ludowej regionu i służyły jako reklama tej książki. W „Kalendarzu Polskim Ilustrowanym” na rok 1867 J. Jaworski opublikował artykuł Sitarze biłgorajscy, przedrukowany później w monografii Lubelskie. W tymże kalendarzu na rok 1869 zamieszczony został artykuł Proszowiacy, a w „Kalendarzu Warszawskim” Józefa Ungra Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. Obydwa przedrukował potem Kolberg odpowiednio w monografiach Kieleckiego i Poznańskiego. „Biblioteka Warszawska” opublikowała recenzję kupionej przez Kolberga w 1867 r. pracy Maxa Toeppena Abergluben aus Masuren2. Honoraria za te artykuły były niewysokie, ale przypominały czytelnikom o pracach Kolberga i jednak oznaczały niewielki dochód, choć drukowanie w kalendarzu Jaworskiego nie przynosiło zysku, a tylko redukowało dług; 15 stycznia 1867 r. odnotował Kolberg: „od Jaworskiego za 2 artykuły do kalendarza 1 Artykuły te są przedrukowane w części II Pism muzycznych Kolberga (DWOK T. 62), s. 480–499, 505–511. 2 M. Toepen Aberglauben aus Masuren mit einem Anhange enthaltend: Masurische Sagen und Mährchen, Danzig 1867. Recenzja była drukowana w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 2, s. 330–332, przedruk w tomie O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 421–424. 211 �18 [rubli]” i tegoż dnia tę samą kwotę po stronie wydatków: „Jaworskiemu à conto Lud”1. Po zakończeniu prac nad Encyklopedią powszechną Kolberg ratował czasem swój budżet, pisząc na tematy odległe od jego prawdziwych zainteresowań. W „Kalendarzu Warszawskim” J. Ungra na rok 1870 znalazły się artykuły o poławianiu pereł w Japonii i o wydobywaniu oraz obróbce koralowców, a rok później Balet rumaków, na temat hiszpańskiej szkoły jazdy konnej i jej pokazów w Wiedniu. W spisie dochodów z roku 1869 znajdujemy dwukrotnie notatkę o otrzymaniu wynagrodzenia „od Kucza z Kuriera”2. Nie udało się ustalić, czy dotyczą one zamieszczonego artykułu Kolberga, czy innej transakcji — w redagowanym przez K. Kucza „Kurierze Warszawskim” z tego roku nie odnaleziono tekstów, których autorstwo można przypisać Kolbergowi. Natomiast odnotowane rok wcześniej honorarium „od Gregorowicza za art. rolnicze” dotyczyło niewątpliwie publikacji. J. Gregorowicz w tym czasie redagował „Przyjaciela Dzieci”, cenione pismo dla młodych czytelników, i „Tygodnik Mód i Powieści”. W „Przyjacielu Dzieci” już w roku 1861 wydrukowany był anonimowo obszerny tekst Kolberga pt. Elektryczność powietrza, ale „artykuły rolnicze”, drukowane w roku 1868, zapewne też bez podpisu autora, pozostały niezidentyfikowane3. W wypadku tych publikacji liczyły się tylko honoraria, uzupełniające inne niewielkie dochody. W latach następujących po opublikowaniu Listu otwartego Kolberg nieustannie szukał środków na finansowanie Ludu. Korespondencja kierowana od roku 1865 do różnych osób i instytucji we wszystkich trzech zaborach pokazuje, zapewne tylko w części, szamotaninę autora starającego się o pieniądze na realizację swojego wielkiego programu badań i publikacji etnograficznych. Z listów tych wiadomo, że przedstawiał go kilku osobom prywatnym w Poznańskiem i w Galicji, znanym ze wspomagania inicjatyw obywatelskich, ale nie uzyskał ani obietnicy stałego wsparcia, ani dotacji Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 15 i 16. Rkp. O. Kolberga, tamże, k. 17. 3 Artykuł Elektryczność powietrza zamieszczony był anonimowo w numerach 1–7 „Przyjaciela Dzieci” w roku 1861, na autorstwo wskazał Kolberg sam w Notatniku… (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 7). Jednym z „artykułów rolniczych” był może tekst pt. Zbiór siana opublikowany anonimowo w numarze 324 „Przyjaciela Dzieci” w końcu roku 1867. W drugim czasopiśmie redagowanym przez J. Gregorowicza, „Tygodniku Mód i Powieści” z tego okresu nie zidentyfikowano tekstu, którego Kolberg mógłby być autorem. 1 2 212 �na zakończenie druku Kujaw. Znalezienie źródła finansowania Ludu w zaborze rosyjskim nie było możliwe, gdyż – jak już tu wspominano — od czasu powstania listopadowego nie było tam polskiej instytucji wspierającej badania i publikacje naukowe, a społeczeństwo było znacznie zubożone. Potencjalnymi nabywcami książek byli przedstawiciele inteligencji miejskiej i rodziny ziemiańskie, kontynuujące tradycję wzbogacania domowej biblioteki. Te dwie grupy obywateli Królestwa były wówczas tak ubogie, że kupno książki dla wielu ich przedstawicieli stawało się nieosiągalnym luksusem. Jakakolwiek pomoc ze strony władz lub instytucji rosyjskich mogłaby być udzielona tylko za cenę koncesji, które zagroziłyby bardzo poważnie wartości źródłowej Kolbergowskiego Ludu i które były dla Kolberga nie do przyjęcia. Ukazuje to w pewnym stopniu zachowany brulion pt. Prospekt wydawnictwa dzieła pod tytułem „Lud. Jego zwyczaje” na akcje1, pochodzący prawdopodobnie z połowy roku 1868. Pisał w nim Kolberg o „ludach słowiańskich”, o „podaniach słowiańskich”, o materiałach zebranych „w naszym kraju”, co poprawił na: „w nadwiślańskim kraju” — w Warszawie nie mógł wtedy publicznie użyć nazwy swego własnego kraju ani nazwać jego mieszkańców „polskim ludem”2. Pomysł zebrania pieniędzy poprzez sprzedaż akcji w Królestwie nie wyszedł poza ten projekt. Już wcześniej rozpisanie subskrypcji na Kujawy wśród mieszkańców tego regionu przyniosło niewielkie sumy, nie mające znaczącego wpływu na pokrycie długu w drukarni. Kolberg widział, że musi szukać pomocy poza zaborem rosyjskim. W tym okresie, tj. po powstaniu styczniowym, jedynie w zaborze austriackim nauka polska miała szanse na samodzielne istnienie. Po przegranych wojnach, najpierw we Włoszech, potem z Prusami, rząd austriacki musiał poprzez reformy rozładować narastające w całym cesarstwie napięcia społeczne i polityczne i Austro-Węgry stopniowo przekształcane były w federację krajów autonomicznych. Galicja była cywilizacyjnie zacofana i gospodarczo zaniedbywana przez rząd austriacki tak bardzo, że później przysłowiowa stała się „nędza galicyjska”, ale po otrzymaniu przez ten region autonomii Polacy mieli tam znaczące swobody w życiu narodowym. W roku 1861 wprowadzono na Uniwersytecie Jagiellońskim język polski Tekst zamieszczony jako aneks w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 754. Użycie określeń „polski lud”, „polska muzyka”, „wojsko polskie”, itp. było możliwe jeszcze w r. 1865 czy 1867 w tytułach haseł w Encyklopedii, ale już nie w roku 1868 w publikacjach skierowanych do szerszego grona odbiorców, zwłaszcza w prasie. 1 2 213 �jako wykładowy dla większości zajęć, a w roku 1869 powołano katedrę historii Polski, co zakończyło proces jego repolonizacji. We Lwowie językami wykładowymi na uniwersytecie zostały polski i ukraiński. W tych dwu ośrodkach nauka polska uzyskiwała stopniowo coraz większe możliwości rozwoju, zwłaszcza że została znacznie złagodzona cenzura. O pomoc finansową Kolberg zwrócił się do dwu polskich towarzystw naukowych działających poza zaborem rosyjskim – do Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego i do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego – oraz do biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, której dokument fundacyjny przewidywał wydawanie dzieł naukowych. Starania w tych trzech instytucjach prowadził równolegle w ciągu lat 1867– 1870 listownie i osobiście, wyjeżdżając z Warszawy co roku do Krakowa, Lwowa i Poznania. Na przełomie lipca i sierpnia 1867 r. pojechał na ponad dwa miesiące najpierw w Poznańskie, a później do Galicji. Już 16 lipca odnotował w spisie wydatków „passport 1 rs. i łapowe”, co wskazuje, iż wydanie paszportu musiał dodatkowo „opłacić”. W Poznaniu spotkał się z przedstawicielami Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Poznał wtedy Emila Kierskiego (1810–1874), historyka, sekretarza wydziału historycznego Towarzystwa i redaktora „Przeglądu Wielkopolskiego”, oraz Karola Libelta, który w następnym roku został prezesem Towarzystwa. Prawdopodobnie spotkał się też z Władysławem Nehringiem (1830–1909), slawistą, historykiem literatury i języka, wówczas wykładowcą w gimnazjum Marii Magdaleny, i Leonem Wegnerem (1824–1873), prawnikiem, pierwszym sekretarzem generalnym Towarzystwa1. Starania Kolberga o wsparcie Ludu przez Towarzystwo nie mogły odnieść skutku, ponieważ utrzymywało się ono tylko z niewielkich składek członkowskich i mimo wielu starań nie otrzymywało żadnej dotacji od władz pruskich; nie mogło wtedy finansować prac badawczych nawet swoich członków. Próby uzyskania dotacji od poznańskiego Towarzystwa i od osób z Wielkopolski Kolberg ponawiał także w latach następnych, ale były one bezskuteczne. Natomiast w czasie pobytu w Poznaniu w r. 1867 nawiązał znowu współpracę z Żupańskim, któremu chciał oddać do druku następny tom Ludu. Przewidywał wtedy, Osobiste kontakty Kolberga z E. Kierskim i K. Libeltem dokumentuje ich późniejsza korespondencja, na W. Nehringa i L. Wegnera powołuje się, przypominając w liście do J.K. Żupańskiego swoje starania o pomoc materialną Towarzystwa, zob. brulion listu do J.K. Żupańskiego z 9 XI 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 209. 1 214 �że będzie to monografia okolic Warszawy, część Mazowsza1, do której zamówił już akwarele u Wojciecha Gersona. Poznański księgarz podjął się nakładu tego tomu i zgodził się na niewielkie honorarium dla autora po ukazaniu się pracy drukiem. Pobyt w Wielkopolsce w roku 1867 Kolberg wykorzystał przede wszystkim na badania terenowe. Prowadził je najpierw w Czeszewie na Pałukach, zaproszony tam przez Karola Libelta, potem w Siekierkach w pow. średzkim, gdzie zatrzymał się u Anieli i Hipolita Radońskich. Odżyła wtedy znajomość z Pauliną Wilkońską, siostrą Anieli, u której pisarka często przebywała. Różnorodne materiały z Siekierek i okolicy zamieszczone w tomach W. Ks. Poznańskiego wskazują, że miał tam dobre warunki do wzbogacenia swoich zbiorów. Również badania w Czeszewie, powtórzone w następnym roku, dostarczyły wiele materiału do planowanej monografii Wielkopolski. W spuściźnie Kolberga wśród niewielu zachowanych rękopisów z Poznańskiego stosunkowo liczne są właśnie zapisy terenowe z Siekierek i Czeszewa oraz nieco późniejsze z Dębicza. Z Wielkopolski Kolberg pojechał do Krakowa i Lwowa, aby tam również prowadzić starania o finansowanie badań etnograficznych i druku Ludu. Na początku października 1867 r. zwrócił się do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z propozycją zobowiązania jego członków do zakupu wydawanych monografii. Taka forma pomocy nie obciążałaby budżetu Towarzystwa, a jemu pomogłaby opłacać druk kolejnych tomów. Towarzystwo Naukowe Krakowskie istniało od roku 1818 i przez wiele lat było formalnie oraz personalnie związane z Uniwersytetem Jagiellońskim; członkami byli profesorowie, a prezesem zostawał każdorazowy rektor. Możliwości jego działania były wtedy bardzo ograniczone przez germanizację polskich instytucji, trwającą w zaborze austriackim aż do roku 1860, a także przez brak funduszy i niektóre zapisy w statucie. Dopiero w roku 1856 Towarzystwo uzyskało samodzielność i w ciągu kilkunastu lat stało się jedną z najważniejszych polskich instytucji naukowych, a działaniami swymi wykraczało poza granice zaboru austriackiego. Jego duża niezależność wynikała też stąd, że swą działalność wydawniczą i badania naukowe w znacznej mierze W brulionie listu do J.K. Żupańskiego z 20 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 205, pisał m.in. „[…] przygotowanie dla Pana pierwszych arkuszy wydać się mającej serii V Ludu. Ma ona zawierać opis okolic Warszawy […]”. Zob. też projekt umowy z J.K. Żupańskim, podpisany przez autora i wydawcę w Poznaniu 28 VIII 1867 r., aneks w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 710. 1 215 �finansowało z dotacji osób prywatnych. Od roku 1860 prezesem odnowionego Towarzystwa był Józef Majer (1808–1899), lekarz, antropolog, którego Kolberg poznał prawdopodobnie w czasie pobytu w Krakowie jesienią 1867 r. W grudniu tegoż roku w odpowiedzi na pismo Kolberga prezes przekazał listownie decyzję zarządu: Towarzystwo, doceniając wartość Ludu, zobowiązywało się do zapewnienia sumy 300 florenów (1200 zł pol.) po ukazaniu się następnego tomu, w zamian za otrzymanie odpowiedniej ilości wydrukowanych książek: Kwota wyliczona przez Towarzystwo ma mu być zwrócona egzemplarzami dzieła liczonymi po 2/3 ceny handlowej. Według ustawy dzieła wydane z pomocą Tow[arzystwa] członkowie jego otrzymują za połowę ceny, ściśle więc biorąc Tow. nigdy zaliczonej kwoty nie otrzyma, choćby i wszystkie egzemplarze przez członków rozebrane były, czego wszelako zaledwie w połowie spodziewać się można. Chętnie jednak poniesie i stratę dla podtrzymania dzieła, którego znaczenie uznaje, żałuje nawet, że środki jego nie pozwalają na większą ofiarę1. Wysoka ocena wartości Ludu przejawiła się także tym, że rok później, 14 listopada 1868 r. na plenarnym posiedzeniu Kolberg został przyjęty do grona członków Towarzystwa2. Rekomendowali go Józef Łepkowski (1826– 1894), archeolog, i Władysław Łuszczkiewicz (1828–1900), malarz i historyk sztuki. Propozycja przekazania dotacji na druk, przedstawiona w liście prezesa Majera, zawierała dwa dodatkowe warunki: objętość następnego tomu miała być taka jak tomów poprzednich, a ponadto według statutu Towarzystwa na karcie tytułowej znaleźć się powinna nota informująca, że praca została wydana z jego pomocą. Suma przeznaczona ostatecznie na wydanie Krakowskiego pochodziła z funduszu ks. J. Lubomirskiego, członka Towarzystwa, wspierającego jego działania finansowo. Poniżej listu Majera zanotował Kolberg obliczenia, z których wynikało, że po odjęciu rabatu od ceny obowiązującej w warszawskich księgarniach Towarzystwo dostawałoby 110 egzemplarzy książki, a dochód ze sprzedaży reszty nakładu należałby do autora. Kolberg natychmiast przystał na propozycję i poprosił o przysłanie zaliczki. Potrzebował pieniędzy, aby uregulować dług u Jaworskiego, któremu w połowie roku 1867 przestał spłacać należność, List J. Majera z 20 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 227. Protokół z posiedzenia zarządu TNK zob. Inwentarz TNK, sygn. TNK-12, k. 57, http:// inwentarz.tnk.krakow.pl/#/unit/TNK-12 (dostęp: 28.10.2020). 1 2 216 �a drukował wtedy u niego dwa tomy Kujaw. Jednak cenzura rosyjska sprzeciwiła się zamieszczeniu noty o pomocy TNK na karcie tytułowej drugiej części Kujaw i Kolberg nie mógł przeznaczyć proponowanej dotacji na bieżące wyrównanie długu. Wyjściem było przeniesienie tej sumy na inny tom Ludu drukowany poza zaborem rosyjskim: W celu przyjścia w pomoc naukowym usiłowaniom p. Oskara Kolberga Zarząd przeznaczył na wydanie III serii pisma tego autora pod tytułem Lud 300 zł w.a. [waluty austriackiej], pod warunkiem, aby na tytule tejże serii III wyrażono, iż książka ta wydana została z pomocą Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Gdy atoli zamieszczenie tych wyrazów w książce wydawanej w Warszawie miało swoje trudności, przeto zasiłek ów przeniesiono na IV serię tegoż pisma we Lwowie lub Poznaniu wyjść mającego1. Pomoc finansowa Towarzystwa Naukowego Krakowskiego obiecana przez prezesa Majera pomogłaby rozwiązać niektóre problemy Kolberga – pokrywałaby część kosztów drukarni, a sprzedaż reszty nakładu, wprawdzie powoli, uzupełniałaby pozostałą część. Jednak w dalszym ciągu etnograf nie miałby pieniędzy na badania terenowe i na codzienne potrzeby, a podjęcie pracy biurowej lub powiększenie liczby uczniów gry na fortepianie odbierałoby czas konieczny na opracowanie kolejnego tomu i na podróże, poniważ mimo skąpych środków finansowych nie zaprzestał badań terenowych. Dłuższe wyjazdy poza Warszawę Kolberg planował w tym okresie zwykle na lato i jesień. W maju 1868 r. pisał do Blizińskiego: „Wybieram się bowiem po św. Janie w podróż jak zwykle”2. Planowany blisko trzymiesięczny pobyt poza zaborem rosyjskim poprzedził krótkimi wyjazdami do Woli Rasztowskiej pod Radzyminem. Był tam dwukrotnie — w spisie wydatków odnotował 3 czerwca 1868 wyjazd do Woli Rasztowskiej i Kraszewa, prawdopodobnie na jeden lub dwa dni, a miesiąc później, 10 lipca zapisał ponowny pobyt w Woli Rasztowskiej, tym razem pięciodniowy. Sądzić można, że w czerwcu po raz pierwszy spotkał tam Koźlika, Ślązaka dysponującego bogatym repertuarem bajkowym, i w lipcu pojechał na dłużej, aby wykorzystać obecność tego obiecującego narratora. Zapisał wtedy trzynaście 1 Fragment pisma J. Majera do członków zarządu z dnia 18 stycznia 1868 r., zob. tamże, TNK-77, akta bieżące z roku 1868, k. 25. 2 List do J. Blizińskiego z 30 maja 1868 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 255. 217 �długich bajek, które w rękopisie mają lokalizacje „od Opola” albo „Śląsk”1. Na ostatniej karcie tego rękopisu zanotował kilka nazwisk innych Ślązaków i informację: Ludzie ci ze Szląska byli w służbie u p. Młockiej przez lat 6–7 od r. 1860–8 we Woli Rasztowskiej (pod Radzyminem) i tu opowiadał te bajki Koźlik w r. 18682. Koźlik spod Opola pozostał nieznany z imienia, ale jest jednym z niewielu wykonawców, których nazwisko Kolberg odnotował w zapisach terenowych. Świadczy to o docenieniu przez etnografa jego talentu gawędziarskiego i ciekawego repertuaru. Zapisując teksty opowiadane w gwarze śląskiej, z którą zetknął się wtedy pierwszy raz, starał się możliwie precyzyjnie oddać brzmienie tej gwary, stosując m.in. nadpisywanie samogłosek dla wskazania ich wymowy pośredniej oraz inne oznaczenia dla zjawisk fonetycznych odmiennych od mowy ogólnopolskiej. Taką metodę zapisu gwary stosował już w latach 1862 i 1865 w czasie badań na Wołyniu i na Kujawach, ale w bajkach śląskich jest ona zastosowana ze znacznie większą konsekwencją. Monika Gruchmanowa porównała Kolbergowski sposób zapisywania śląskich tekstów gwarowych z grafiką stosowaną współcześnie i dała wysoką ocenę jego notacji bajek opowiadanych przez Koźlika: Jak widać z powyższych zestawień, Kolberg nie tylko dostrzegł gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych3. W tym samym roku 1868 około 10 sierpnia Kolberg wyjechał z Warszawy na trzy miesiące do Krakowa, potem do Poznania i do Lwowa, a głównym celem podróży było, jak poprzednio, znalezienie źródła finansowania Teksty te pierwszy raz wydane były przez S. Udzielę w opracowaniu: Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał […] , „MAAE” T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906. Udziela nie wprowadził tam zapisu gwarowego widocznego w rękopisach. W Dziełach wszystkich bajki śląskie wydano ponownie, respektując notację Kolberga, zob. Śląsk (DWOK T. 43), s. 76–86, 89–93 i 98–147. 2 Notatka na końcu rękopisu bajek w tece 10 Szląsk, Arch. PTL, sygn. 1170, k. 42. 3 M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, Seria „W Służbie Nauki” nr 1, Kraków 1998, s. 33. 1 218 �badań i druku Ludu. Jeszcze 28 lutego wysłał w tej sprawie list do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, proponując zakup przez towarzystwo lub jego członków po zniżonej cenie 200 egzemplarzy już wydanych czterech tomów1. Pobyt w Poznaniu i rozmowy z przedstawicielami zarządu nie przyniosły oczekiwanego rezultatu, ale pozwoliły Kolbergowi zapoznać się z wynikami specjalnej akcji prowadzonej nieco wcześniej przez Towarzystwo. W roku 1858 i w ciągu kilku lat następnych wydrukowało ono i rozesłało do różnych osób (ziemian, księży, nauczycieli) ze wszystkich praktycznie miejscowości Wielkopolski dwa tysiące starannie opracowanych ankiet pt. Szemat do opisywania materiałów, mających służyć do opisu statystycznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego2. Szematy zawierały 22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, oracje towarzyszące zaręczynom i ślubom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet, w których dosyć często wpisano odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym. Opracowanie zebranych materiałów i wydanie ich drukiem przekraczało ówczesne możliwości Towarzystwa, ale Kolberg, przeglądając ankiety w roku 1868, znalazł tam wiele potrzebnych mu informacji z zakresu kultury materialnej oraz opisów obrzędów. W roku 1885 przynaglony do zwrotu wypożyczonych egzemplarzy, pisał do ówczesnego sekretarza PTPN: Przy zwiedzaniu zbiorów Towarzystwa w r. 1868 oglądałem też i nadesłane tam z prowincji szemata. Widząc, że w nich jest niemało dla moich prac etnograficznych żywiołu, oświadczyłem to śp. Kierskiemu, uzyskałem od niego (wskutek rekomendacji śp. Libelta) pozwolenie odpisu z nich wszystkich tych szczegółów, które uznam za przydatne do moich wydawnictw. Chodziłem więc przez cały tydzień do Muzeum Towarzystwa i robiłem kopie. Znaglony do wyjazdu, otrzymałem za pokwitowaniem skrypta rzeczone wyżej, których skopiować wtedy nie zdążyłem3. Czwarty tom Ludu (druga część Kujaw) był jeszcze w drukarni. Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105. 3 List do Poznańskiego Towarzystwa Naukowego z 18 XII 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 307. List był odpowiedzią na monit Towarzystwa, dotyczący zwrotu ankiet. Kolberg pożyczył części etnograficzne lub całość trzydziestu ankiet, o których w liście pisze „skrypta rzeczone wyżej”, zob. spisy w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66), s. 285 i 308–309. 1 2 219 �Siedmiotomowa monografia W. Ks. Poznańskie (tomy 9–15 Ludu) zawdzięcza Szematom wiele materiałów, sygnowanych w druku datami rocznymi 1858–1859. Kolberg zwrócił Towarzystwu prawie wszystkie wypożyczone niegdyś Szematy, ale prawdopodobnie przypadkiem w jego zbiorach pozostała jedna pełna ankieta oraz fragmenty dwu innych i są to jedyne zachowane oryginalne egzemplarze. Poza jednym artykułem opracowanym na podstawie tych ankiet przez Kierskiego1, przetrwało z nich tylko to, co Kolberg odpisał i wydał lub zachował w swoich zbiorach. Wykorzystanie przez Kolberga ocaliło przynajmniej część wiadomości zawartych w Szematach, bowiem ankiety zostały spalone przez Niemców w 1939 r. razem z innymi archiwaliami i dokumentami Towarzystwa2. W czasie pobytu w Wielkopolsce w 1868 r. Kolberg prowadził badania terenowe w Dębiczu (pow. średzki), zaproszony przez Włodzimierza Wolniewicza (1814–1884), uczestnika powstań narodowych, wielkopolskiego działacza społecznego i gospodarczego. Był także ponownie w Czeszewie u Libelta i w Miłosławiu, gdzie prawdopodobnie poznał Seweryna Mielżyńskiego (1804–1872)3. W odwiedzanych wtedy miejscowościach pozyskał bogate materiały etnograficzne, wykorzystane kilka lat później w monografii Wielkopolski. Na początku roku następnego, wspominając pobyt w Dębiczu, prosił Włodzimierza Wolniewicza o pośrednictwo w staraniach o dotację u Seweryna Mielżyńskiego i przewidując, że list ten może być pomocny adresatowi w bezpośredniej rozmowie, przedstawił kolejny raz cel i charakter swojej pracy: Wzbogacony doświadczeniem nabytym w ciągu blisko trzydziestoletniej po kraju i wśród ludu naszego podróży, nieobcy także postępom, jakie nauka etnografii w ogóle poczyniła za granicą, jak niemniej dalszym jej wymaga1 E. Kierski Opis statystyczno-historyczny obwodu boreckiego, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego” T. 3: 1865, s. 87–157. 2 Według ustnej relacji M. Turczynowiczowej, której bliska osoba obserwowała ten akt wandalizmu, zbiory te spalono jesienią 1939 r. na dziedzińcu Towarzystwa. 3 W cytowanym niżej liście do W. Wolniewicza pisał Kolberg: „Między innymi wymieniono i osobę Seweryna hr. Mielżyńskiego, którego miałem zaszczyt poznać w r.z.”, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. S. Mielżyński, działacz narodowy, uczestnik powstania listopadowego, do 1842 przebywał na emigracji, brał wtedy udział w wyprawie sabaudzkiej G. Mazziniego (1834). W czasie powstania 1848 r. w Wielkopolsce wspierał je organizacyjnie i finansowo. Łożył duże sumy na kulturę i naukę w Wielkopolsce, m.in. ufundował gmach Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w którym od 1879 r. do dziś mieści się jego siedziba i biblioteka. 220 �niom, rozwojowi i zastosowaniu, dbałem przede wszystkim o to, aby materiały w dziele moim zawarte, mając służyć ku pożytkowi pracujących w różnych gałęziach wiedzy badaczy, należycie były uporządkowane, ugrupowane i podane w sposób istotnie przydatny dla nauki, nie samej już specjalnie etnografii, ale zarazem i lingwistyki, poetyki, rytmiki ojczystej itd. Porządek w ten sposób zachowany, dozwolił mi lepiej w nabytym rozpatrzeć się materiale, podawać rzeczy istotnie ważne, unikać powtarzania kilkakrotnego tychże samych szczegółów (o ile takowe nie są wariantami miejscowość wyraźnie odróżniającymi) i wyłożyć jasno i treściwie wzajemny wielu szczegółów związek i ich pokrewieństwo1. Podobnej treści listy kierował w latach 1868–1869 do kilku innych osób w zaborze pruskim i w Galicji, ale nadal nie dawały one pożądanego rezultatu. Z Poznania w roku 1868 Kolberg wrócił do Krakowa i wtedy prawdopodobnie spotkał się z Wincentym Polem, który po dłuższym pobycie we Lwowie i okolicy wrócił do Krakowa we wrześniu 1867 r. Tracił wtedy wzrok, co utrudniało mu pracę, jednak brał czynny udział w życiu środowiska naukowego tego miasta. Kolberg mógł poznać go już w roku poprzednim albo wcześniej we Lwowie, ale pierwsza chronologicznie wzmianka o ich osobistym spotkaniu: „[…] Winc. Pol przyobiecał zasilać mnie swymi uwagami”2 odnosi się do roku 1868. Kolberg cenił zwłaszcza publikacje Pola dotyczące Górali zamieszkujących Karpaty, a także jego metody ustalania zasięgu grup etnicznych. W czasie tego pobytu w Krakowie Kolberg wyjechał na pewien czas do Lwowa, aby starać się o finansowanie druku przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, którego dyrektor, August Bielowski, oceniał program Ludu bardzo życzliwie. Jednak zgoda na udział Ossolineum w wydawaniu Ludu zależała od kuratora zakładu, Jerzego Lubomirskiego (1817–1872). Możliwość finansowania wydawnictwa przez Ossolineum traktował Kolberg na tyle poważnie, że rozważał osiedlenie się pod Lwowem w charakterze nauczyciela muzyki w domu zaprzyjaźnionej rodziny, Amelii i Hipolita Bochdanów z Zadwórza3. Pertraktacje z Ossolineum przeciągnęły się na 1 279. 2 3 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. Brulion listu do A. Młockiego z 26 II 1869 r., tamże, s. 283. Zob. list H. Bochdana z 2 XII 1868 r., tamże, s. 268. 221 �rok następny i w marcu 1869 r. Bielowski poprosił o przysłanie kosztorysu wydania jednego tomu, pytał też, czy Kolberg ma gotowy rękopis i jakiego regionu on dotyczy. Ostrzegł także, że kurator zakładu, choć o projekcie publikowania Ludu wyrażał się życzliwie, nie podjął jeszcze wiążącej decyzji, a ponieważ dociera do niego wiele podobnych petycji, nie wiadomo, jaki będzie ostateczny skutek starań1. Kolberg natychmiast napisał do J. Lubomirskiego, podając konieczne informacje, a parę dni później wystosował osobny list do Bielowskiego. Zamieścił tam szczegółową kalkulację druku w Warszawie, a przede wszystkim przedstawił stan prac i tytuły tomów przygotowanych już do druku i tomów planowanych2. Jako gotową wskazał pierwszą część Krakowskiego i tę proponował Zakładowi do wydania zaraz, a jej rękopis przekazał Lubomirskiemu. O dwu następnych częściach pisał, że wymagają jeszcze „pewnego uzupełnienia” i mogłyby być oddane do drukarni za pół roku. W październiku tegoż roku Lubomirski zwrócił Kolbergowi rękopis Krakowskiego i proponował spotkanie dla uzgodnienia warunków druku, ale w sprawie Ludu zamierzał przyjść „[…] w pomoc co do nakładu tej części, która się tycze Rusi [….]”3. Jednak Kolberg nie miał jeszcze z żadnego regionu Rusi całości materiałów etnograficznych i folklorystycznych potrzebnych do skonstruowania monografii. Starania o pomoc Ossolineum na tym się skończyły. Tymczasem stan finansów Kolberga był coraz gorszy, już w pierwszych miesiącach 1869 r. pisał w jednym z listów: O bytności mojej w Krakowie nic stanowczego powiedzieć nie mogę. Położenie moje obecne zmusza mnie do szukania posady lub stałej jakiej roboty i, jeżeli bym takowe otrzymał, to byłbym zmuszonym pilnować mojej roboty i nie mógłbym się stąd (przynajmniej w tym roku) oddalić4. W tym trudnym okresie zapewne dużą odskocznią od codziennych kłopotów były dla Kolberga wizyty w Tarnowie, w pow. chełmskim, u Marii i Aleksandra Hemplów. Ich córka, Maria Hemplówna (1834–1904), pomagała Kolbergowi w badaniach w rodzinnej miejscowości i w okolicy, Zob. list A. Bielowskiego z 2 III 1869 r., tamże, s. 288. Zestawienie tytułów monografii planowanych w r. 1869 wysłane do Ossolineum, zob. brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., tamże, s. 301–305. 3 List J. Lubomirskiego z 27 X 1869 r., Korespondencja … cz. I (DWOK T. 64), s. 337. 4 Brulion listu do B. Hoffa z 29 IV 1869 r., tamże, s. 323. 1 2 222 �a także przez kilka lat następnych dostarczała materiały na interesujące Kolberga tematy i liczne rysunki 1. Zachowane do dziś rękopisy pokazują też, że w czasie pobytu w Tarnowie Kolberg razem z Hemplówną zapisywał niektóre pieśni „na cztery ręce” — ona notowała teksty, on melodie. Zachowały się tylko cztery listy Hemplówny do Kolberga i nie wiadomo, czy są to wszystkie przez nią wysłane. Jej korespondencja z Kolbergiem napotykała przeszkody — rodzina Hemplów była zaangażowana w konspirację niepodległościową, w której Maria brała czynny udział, także jako kurierka w czasie powstania styczniowego. W pierwszym z zachowanych listów pisała do Kolberga: „Adresować trzeba przez Warszawę, Lublin, Urszulin (Tarnowa w adresie nie trzeba wspominać), to pewnie dojdzie”2. Rodzina Hemplów była przedmiotem szczególnego zainteresowania policji carskiej kontrolującej także listy i prawdopodobnie zarówno korespondencja, jak i przesyłki z notatkami etnograficznymi przekazywane były Kolbergowi przez krewnych lub przyjaciół, nie oficjalną pocztą. Dzięki temu materiały zapisane przez Hemplównę i jej siostry, które wciągnęła do współpracy, docierały w całości do etnografa. Sam Kolberg był w Tarnowie w roku 1869 na pewno dwukrotnie, od 13 do 20 maja i od 15 do 27 czerwca, i zgromadził w tym czasie wiele notatek etnograficznych oraz zapisów pieśni i melodii. Jednak bez współpracy Marii Hemplówny przy gromadzeniu materiałów z Chełmskiego monografia ta byłaby znacznie uboższa. O tym, ile Chełmskie zawdzięcza staraniom Hemplówny, pisał Kolberg we wstępie do pierwszej części monografii tego regionu, ostatniego tomu przygotowanego przez niego do druku. Jednak dopiero analiza wszystkich zachowanych rękopisów pokazuje, jak wielką część materiałów do tej publikacji przysłała Hemplówna 3. Kopernicki, znający dobrze warunki i metody badań terenowych Kolberga, zwłaszcza z drugiej połowy życia etnografa, w 1889 r. pisał: Wyczerpawszy wszystko, co tylko można było na jednym miejscu i zyskawszy sobie w gospodarzu samym lub innej osobie miejscowej chętnego i stałego ko1 Ryciny M. Hemplówny i przesłane przez nią rysunki innych autorów i fotografie zostały odnaleziona dopiero we wrześniu w roku 2015, zob. O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks (DWOK T. 82 Aneks). 2 List M. Hemplówny z 12 XI 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 370. 3 Zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), a także aneks do tego suplementu. 223 �respondenta na przyszłość, przenosił się on na inne miejsce, podobnież przysposobione1. Kopernicki opisał sytuację idealną, w praktyce zdarzającą się nieczęsto, stan rękopisów i korespondencja etnografa wskazują, że takich „chętnych i stałych korespondentów” nie było wielu. Wśród nich wyróżnia się Maria Hemplówna, dobrze rozumiejąca pracę Kolberga i umiejąca ją skutecznie kontynuować podczas jego nieobecności. Spośród współpracowników Kolberga należy do kilku osób najbardziej zasłużonych dla realizacji Ludu. Bezpośrednio w czasie pobytu Kolberga w Tarnowie pomoc Marii Hemplówny nie ograniczała się do notowaniu tekstów. Hemplówna ułatwiała mu także nawiązywanie kontaktów z miejscowymi wykonawcami. W Chełmskiem do naturalnej wszędzie nieufności chłopów w stosunku do obcych dołączyły się problemy wynikające z likwidacji kościoła unickiego przez władze carskie po powstaniu styczniowym. Z cerkwi usuwano ślady obrządku unickiego (ołtarze w bocznych kaplicach, konfesjonały), a miejscową ludność zmuszano do przejścia na prawosławie, używając w razie oporu wojska i policji. W roku 1874 doszło do krwawych starć wiernych z wojskiem, ale już w latach poprzednich we wsiach unickich istniało silne napięcie. W takiej sytuacji bezcenna była pomoc osoby, która tak jak Hemplówna znała mieszkańców wsi w Tarnowie i okolicy, cieszyła się ich sympatią, znała też dobrze miejscowy dialekt i umożliwiała dotarcie do właściwych informatorów i muzyków. Dla Kolberga, który wtedy pobytowi w Chełmskiem mógł poświęcić tylko niespełna trzy tygodnie, a do tego nie znał jeszcze dobrze języka ukraińskiego, współudział Hemplówny w badaniach był tym ważniejszy. Latem 1869, mimo wyrażanych poprzednio zastrzeżeń, Kolberg udał się kolejny raz do Krakowa, Lwowa i Poznania. Tej podróży dotyczy ostatni zapis2 w zachowanym notesie z wykazem dochodów i wydatków, z którego wynika, że wyjechał z Warszawy 8 sierpnia, a wrócił do niej dopiero 20 stycznia 1870 r. W czasie pobytu w Poznaniu zarząd Towarzystwa Przyjaciół Nauk zawiadomił go, że zalecił członkom podjęcie prenumeraty na wydany w przyszłości tom Ludu. Ta pomoc dotyczyć miała planowanej monografii Wielkopolski, była więc bardzo odległa w czasie i niepewna co 1 Dr I. K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X–XI. 2 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 19. 224 �do skutku. Kolberg pilnie potrzebował wtedy pieniędzy na zapłacenie Jaworskiemu za część drugą Kujaw, którą powinien był przesłać abonentom. W czasie tego pobytu w Wielkopolsce odwiedził m.in. Ostrowo pod Wieleniem, gdzie spotkał się z Pauliną Wilkońską, oraz Morownicę należącą do Władysława Niegolewskiego (1818–1885). Prowadził wtedy także badania terenowe w południowej Wielkopolsce wspólnie z Bogumiłem Hoffem (1829–1894), który pracował w administracji majątków ziemskich w Szołdrach, później w Morownicy. Hoff o pracach Kolberga dowiedział się z recenzji pierwszej części Kujaw i ogłoszenia Żupańskiego zamieszczonego w prasie poznańskiej w roku 1867 o możliwości nabycia w jego księgarni tomów Ludu. Hoff, z zamiłowania rysownik, jeszcze w grudniu 1867 r. zaproponował Kolbergowi listownie współpracę przy zbieraniu materiałów z Poznańskiego. Do planowanej monografii Wielkopolski Kolberg potrzebował rysunków i mimo starań nie znalazł nikogo chętnego do przygotowania rycin do czasu otrzymania listu Hoffa1, podjął wiec korespondencję ze zgłaszającym się rysownikiem-amatorem. Hoff miał zamiar przygotować i wydać album z rycinami strojów ludowych i pierwotnie sądził, że uda się połączyć planowaną przez niego edycję licznych rycin w dużym formacie z krótkim opisem etnograficznym pióra Kolberga. W marcu następnego roku Kolberg przedstawił Hoffowi dotychczasowe trudności z uzyskaniem poparcia finansowego i wspomniał, że rozwiązaniem mogłoby być rozpisanie subskrypcji na następny tom Ludu, obejmujący jeden z regionów Wielkopolski. Hoff, który tymczasem wyjechał do Krakowa uczyć się fotografii, podjął rozmowy z tamtejszymi drukarniami na temat odbicia „Kartek przedpłaty”, zamieszczenia odpowiednich ogłoszeń w prasie, cen papieru i druku itp. Zaskoczył tym Kolberga, który miał wątpliwości, czy z przedpłat zgromadzą sumę konieczną do podjęcia druku, zwłaszcza że nie można było zbierać pieniędzy w ten sposób w Królestwie. Cenzura rosyjska nie pozwalała ogłaszać subskrypcji, zanim dzieło nie uzyskało jej aprobaty, konieczny byłby zatem gotowy czystopis z rycinami i nutami, a opracowanie Poznańskiego było wtedy ledwo rozpoczęte. Współpraca z Hoffem była dla autora Ludu trudna. Hoff szybko podejmował decyzje i natychmiast zaczynał je realizować. Kolberg w swych odpowiedziach starannie wyliczał koszty druku i czas potrzebny na 1 O rycinach do Poznańskiego pisał Kolberg obszerniej w odpowiedzi na pierwszy list B. Hoffa, zob. brulion z 30 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 230–233. 225 �przygotowanie rękopisu nowego tomu, wspominał też wielokrotnie doznane zawody, które nauczyły go ostrożności i dużej rozwagi w kontaktach z drukarzami i księgarzami oraz w podejmowaniu zobowiązań wobec subskrybentów. Różnili się także wizją opracowywanych wspólnie tomów. Hoff pisał m.in.: „Format nie da się inaczej urządzić jak in 4o, bo obrazy nie mogą być tak ścieśnione, jak w formacie dotąd przez Pana używa[nym]”. Kolberg nie miał jednak zamiaru rezygnować z druku monografii etnograficznych jako kolejnych tomów Ludu, o ustalonym dla nich formacie i zakresie rzeczowym, z czym Hoff musiał się pogodzić. Ponadto Kolberg chciał wstrzymać się na jakiś czas z ogłoszeniem prenumeraty, bo wymagałoby to szybkiego druku książki. Miał świeże doświadczenia z prenumeratą Kujaw, która rozpisana została w październiku 1865 r., a dopiero po blisko czterech latach mógł wysłać odbiorcom drugą część tej monografii. Hoff jednak wydrukował w Krakowie kartki przedpłaty (jak się później okazało, nie zapłacił za nie drukarni „Czasu”1) i Kolberg, choć wątpił w tak duży sukces finansowy, jaki zapowiadał współpracownik, odpowiedział: „Ale cóż robić? Kiedyś Pan odważny, to próbujmy”2. Osobiście poznali się prawdopodobnie3 dopiero w sierpniu lub wrześniu w 1869 r., kiedy Kolberg odwiedził kolejny raz Poznańskie. Wprawdzie był w Wielkopolsce rok wcześniej, ale do planowanego przez Hoffa spotkania w Morownicy wtedy nie doszło. W roku 1869 prowadzili badania w południowej Wielkopolsce, nie znamy jednak dokładnie trasy tej wędrówki, a jedynie jeden z epizodów przypomniany wiele lat później przez Hoffa w autobiografii4. Z relacji Hoffa wynika, że w którejś z odwiedzanych wsi w trakcie wywiadu z parą młodych ludzi do izby szkolnej wpadli wrogo nastawieni inni mieszkańcy tej miejscowości, żądając wydania notatek i szkiców, jako szkodliwych „dla malowanych”. Hoff nie podał nazwy miejscowości, w której prowadził wtedy z Kolbergiem badania terenowe, nie podał też dokładniejszej daty. Jego relacja wskazuje jednak, że tak jak trzydzieści Zob. list F. Szlachtowskiego z 19 V 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 489. Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1868 r., tamże, s. 326. 3 Z listów Hoffa z września 1868 r. wynika, że w r. 1868 nie spotkali się. 4 L.S.K. Bogumił Hoff, „Wisła” T. VIII: 1894, s. 204–205. Autor artykułu cytuje fragmenty rękopisu autobiografii B. Hoffa napisanej w 1891 r. Hoff nie podał tam roku, w którym towarzyszył Kolbergowi, ale ponieważ pisze dalej, że Kolberg następnie pojechał do Libelta do Czeszewa, sądzić można, że chodzi o rok 1868, choć z korespondencji wynika, że z Hoffem spotkał się dopiero w 1869. 1 2 226 �lat wcześniej, tak i w 1869 r. bezpośrednie kontakty etnografa z ludnością wiejską wymagały uprzedniego wprowadzenia w to środowisko przez osobę cieszącą się autorytetem – miejscowego dziedzica lub proboszcza. W drugiej połowie roku 1869 Hoff zamieszkał w Poznaniu i założył tam zakład fotograficzny. Na początku następnego roku planował znowu wspólne badania terenowe, proponował Kolbergowi objęcie posady dyrektora muzyki w poznańskim teatrze, a już wcześniej myślał o wynajęciu domu z ogrodem pod miastem, aby mogli tam razem pracować. O tych nierealnych planach musiał zapomnieć po wybuchu wojny francusko–pruskiej w lipcu 1870 r. We wrześniu Hoff, już bardzo zaniepokojony, skarżył się w liście Kolbergowi, że dostał nakaz wyjazdu z Prus. Pisał wtedy: Rozdrażnienie między ludnością niemiecką i polską rośnie co dzień, już nie tylko po polsku ubrany[m] nie można się pokazać na ulicy bez indultów [tj. zniewag], ale i mówiący[ch] po polsku na ulicy może spotkać złość i grubiaństwo. Jak długo tu zostanę, nie wiem, ale to wiem, że w razie wydalenia, co lada dzień nastąpić może, nie mam żadnego przytułku zagranic[ą]. […] funduszu żadnego na taką niespodziankę nie posiadam, a tu familia! Bóg niech się zlutuje!1. Hoff jako syn pastora z Radomia, urodzony w Królestwie, uznany był za obywatela rosyjskiego, dlatego został deportowany z Prus i na początku października znalazł się w Cieszynie. Pieniądze zebrane za prenumeratę od kilkunastu osób w Wielkopolsce przeznaczył na utrzymanie rodziny w pierwszym okresie po wysiedleniu i nigdy ich Kolbergowi nie zwrócił. W latach 1869 i 1870, mimo narastającego niepokoju co do przyszłości planowanej serii wydawniczej, Kolberg przygotowywał do druku dwie monografie: Krakowskie i Poznańskie. Pomysł wydania pierwszej części Mazowsza, podjęty w 1867 r. i przypieczętowany wtedy umową z Żupańskim, zarzucił dosyć szybko. Krakowskie miało największe szanse na druk we Lwowie lub Krakowie i było już przygotowane na tyle, że pierwszą część – jak wspomniano – przedstawił J. Lubomirskiemu, kuratorowi Ossolineum, w połowie roku 1869. Czuł się też zobowiązany do możliwie szybkiego wydania Poznańskiego, ponieważ czekali na nie nabywcy „biletów przedpłaty”. Monografię Wielkopolski, która ostatecznie otrzymała tytuł Wielkie Księstwo Poznańskie, miał zamiar wydać w Poznaniu. O druku pierwszej jej części wiosną 1870 r. z poznańskim księgarzem i wydawcą, 1 List B. Hoffa z 16 IX 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 363. 227 �Ludwikiem Merzbachem, rozmawiał Bogumił Hoff. Proponowane przez Merzbacha ceny były nieco wyższe niż w Warszawie, ale po wybuchu wojny francusko-pruskiej dalsze pertraktacje z poznańskim wydawcą stały się i tak bezprzedmiotowe. Hoff został wyrzucony z Poznania, a Kolberg, który musiałby czuwać choćby tylko nad drukiem nut, jako obywatel rosyjski nie byłby wpuszczony do Prus w czasie trwania wojny. Pod koniec roku 1869 jedynie druk w Krakowie rysował się jako realny. Tam książka mogłaby mieć na karcie tytułowej notę o pomocy finansowej Towarzystwa Naukowego, a to spełniałoby warunki wynikające z jego statutu i Kolberg mógłby otrzymać dotację pokrywającą część kosztów wydania tomu. W październiku Lubomirski zwrócił rękopis pierwszej części Krakowskiego i Kolberg przekazał go drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, a sam około 20 stycznia 1870 r. wrócił do Warszawy. Druku nowego tomu Ludu pilnował na miejscu Zygmunt Gloger, który Kolberga poznał jeszcze w Warszawie. Wiele lat później, wspominając początki swych zainteresowań folklorem i chaotyczne wówczas próby zbierania przysłów, pisał: „W r. 1865, zaprzyjaźniwszy się z Kolbergiem i po wstąpieniu do Szkoły Głównej, zacząłem jaśniej pojmować zadania prac naukowych” 1. Gloger po trzech latach studiów w Warszawie przeniósł się w 1868 r. na Uniwersytet Jagielloński, gdzie do roku 1872 studiował historię i archeologię. Zainteresowany etnografią, opracowywał wtedy Obchody weselne2, obszerne i ambitne studium porównawcze, do którego zapisy nutowe otrzymał od Kolberga. W pierwszej połowie roku 1870 kontrolował korekty Krakowskiego i pośredniczył między autorem a drukarnią. Wprowadzanie w ten sposób poprawek w druku nie zdawało jednak egzaminu i w kwietniu 1870 r. pisał do Kolberga: Korekty ostatnie robię ściśle, aby wszystko, co Pan zaznaczy, było dokładnie poprawionym, ale uważałem, że pierwszą moją korektę poprawiają niedbale i odsyłają do Warszawy z wieloma błędami, które ja już poprawiłem3. Gloger w końcu czerwca wyjeżdżał na okres wakacji do Jeżewa, do swego rodzinnego domu. Był to jeden z powodów, dla których Kolberg w 1870 r. przyjechał kolejny raz do Krakowa, aby osobiście czuwać nad Z. Gloger Przysłowia ludu z okolic Tykocina, „Wisła” 1896, z. 2, s. 349. Pruski [Z. Gloger] Obchody weselne cz. I, Kraków 1869. 3 List Z. Glogera z 1 IV 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 351. 1 2 228 �drukiem i kończyć redakcję następnych tomów monografii. Nie wiemy dokładnie, kiedy wyjechał z Warszawy — z zachowanych listów wynika, że stało się to między końcem czerwca a połową września i przebywał w samym Krakowie lub w Modlnicy do końca stycznia roku 1871. Do Warszawy wrócił wtedy tylko na pół roku. Już wyjeżdżając z Modlnicy wiedział, że niedługo przybędzie tam na dłużej — we dworze Konopków zostawił rękopis następnych części Krakowskiego, a o ich wydaniu miał rozmawiać w sierpniu z kierownikiem drukarni. Prawdopodobnie w czasie pobytu Kolberga w Modlnicy lub w Mogilanach na przełomie lat 1870 i 1871 Józef Konopka zaprosił go na dłużej i zapewne w ciągu roku 1871 Kolberg podjął decyzję o skorzystaniu z tego zaproszenia. ��Elżbieta Millerowa Lata krakowskie w życiu Kolberga (1871–1890) XI [Warunki pracy literackiej i naukowej w Warszawie po powstaniu styczniowym. – Cenzura carska. – Położenie materialne pisarzy i uczonych. – Brak oparcia instytucjonalnego dla pracy badawczej. – Wyjazd Kolberga do Krakowa (sierpień 1871). – Sytuacja w autonomicznej Galicji. – Swobody obywatelskie. – Życie umysłowe i kulturalne Krakowa.] Propozycja zamieszkania pod Krakowem oraz oferowana przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie dotacja na Lud otwierały przed Kolbergiem zupełnie nowe perspektywy. Coraz bardziej doskwierający mu kryzys materialny i brak możliwości kontynuacji zaplanowanego wydawnictwa, związane z zarysowaną wcześniej sytuacją w popowstaniowej Warszawie pod rządami władz carskich, skłaniały do radykalnego rozwiązania, jakim było opuszczenie zaboru rosyjskiego. Nie był w tym zresztą Kolberg odosobniony; wielu mieszkańców Królestwa udawało się wówczas na dobrowolną emigrację za granicę, a także do Galicji, gdzie wraz z uzyskaniem autonomii i swobód obywatelskich warunki pracy naukowej i literackiej stały się znacznie bardziej sprzyjające. Po powstaniu styczniowym w Królestwie Polskim działał cały wspominany już system represji i zniewolenia, zaprowadzono stałe rządy wojskowo-policyjne. Obok prześladowań, aresztowań i surowych wyroków dla powstańców i konspiratorów, obok konfiskat majątków, karnych wcieleń do wojska, masowej zsyłki na Syberię i przymusowych przesiedleń w głąb Rosji, poddano społeczeństwo bezwzględnej rusyfikacji. Po nieudanym zamachu na cara Aleksandra II w 1866 roku represje jeszcze się nasiliły, obejmując wszystkie formy życia zbiorowego. Zwalczane były wszelkie przejawy polskości i narodowego stanowienia na rzecz całkowitej integracji z cesarstwem rosyjskim poprzez zmianę ustroju, administracji i prawa na wzór obowiązujących w Rosji carskiej. Począwszy od 1866 roku, likwidowano 231 �kolejne instytucje świadczące o odrębności Królestwa, znosząc stopniowo jego autonomię. Wszystkie urzędy poddano depolonizacji, usuwając Polaków, zwłaszcza z wyższych stanowisk, i obsadzając je Rosjanami oraz wprowadzając język rosyjski jako obowiązujący w całej administracji. Bezwzględnie zwalczano przejawy świadomości narodowej, która miała zostać wymazana. Szczególne restrykcje dotknęły więc szkolnictwo, język, kulturę. Zakazano działalności wszystkich towarzystw oświatowych i kulturalnych. Zamkniętą w roku 1869 Szkołę Główną zastąpił uniwersytet carski z językiem wykładowym rosyjskim. Od roku 1866 stopniowo rugowano język polski ze szkół; nadzór nad edukacją miał stanowić główne narzędzie wynaradawiania Polaków. Obowiązywała cenzura prewencyjna, czasopisma i książki musiały być przedstawiane w urzędach cenzury w rękopisach, a następnie w odbitkach korektorskich, które porównywano z pierwotną, dozwoloną wersją rękopiśmienną. Mnożyły się zakazy publikacji, gotowe wydawnictwa nie zawsze dopuszczano do rozpowszechniania. Choć w Królestwie pozostała polska prasa, wydawnictwa, teatry rządowe z polskim repertuarem i ukazywały się polskie książki, cenzura carska krępowała swobodę wypowiedzi i wolną myśl nie tylko poprzez urzędnicze zakazy i restrykcje, ale także poprzez autocenzurę autorów, którzy kontrolowali sami siebie, oraz poprzez podobne uprzedzające działania redaktorów i wydawców. Mechanizm paraliżowania swobody wypowiedzi objął całe pokolenie ludzi pióra i wycisnął swoje piętno na ich twórczości i jej społecznym odbiorze. Świadek tego czasu, historyk S. Krzemiński, opisując narzucony przez zaborcę system polityczny, stwierdzał z goryczą: Ale to jeszcze nie całe jarzmo; przybywa do niego niewola myśli, straszna, potworna, okrutna, jakiej już w wieku XIX żaden naród na świecie nie doznaje, prócz Polaków w zaborze rosyjskim. W Europie cenzura należy już do rzędu muzealnych zabytków przeszłości; u nas jest czynną, niestrudzoną, nieustającą torturą, mającą swoich oprawców, swoich sędziów i swoje prawa. […] Myśl do ciemnego lochu wtrącona – to stan dzisiejszy umysłowości polskiej w Królestwie wyrażającej się w druku. Cenzor jest wszechwładnym, nieodpowiedzialnym stróżem jej i katem. Za to, co pozwolił wydrukować, nie na nim ciąży odpowiedzialność, ale na tym, kto z jego pozwolenia skorzystał1. 1 [S. Krzemiński] Dwadzieścia pięć lat Rosji w Polsce (1863–1888). Zarys historyczny, Lwów 1892, s. 189. 232 �Trudne warunki życia umysłowego i kulturalnego w popowstaniowej Warszawie dotykały także Kolberga; przyjęty do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego jako „literat z Warszawy” był przecież tego życia czynnym uczestnikiem. Warto więc pokrótce przypomnieć ówczesną sytuację ludzi pióra. Położenie materialne twórców było bardzo ciężkie. Pisarze byli źle opłacani lub nie otrzymywali honorariów wcale, gdyż nie było jeszcze praktyką powszechną wynagradzanie prac literackich lub też brakło na honoraria pieniędzy. Redaktorzy czasopism, szczególnie naukowych, nie płacili regularnie honorariów, zwykle z powodu niskich nakładów, a więc braku dochodów. Autorzy zmuszeni byli do innych prac zarobkowych, by utrzymać siebie i rodziny, a swoje publikacje musieli traktować jako wyraz poświęcenia dla dobra ogółu. Prasa codzienna stwarzała wprawdzie możliwość zarobkowania, nie było to jednak wynagrodzenie wystarczające i regularne, powstała więc praktyka brania zaliczek, często na teksty czy utwory jeszcze nienapisane, co oznaczało zależność finansową od wydawcy. Ponadto opłacano autorów „od wiersza”, przy czym liczba wierszy na ogół zależała od wydawcy, który licząc się z upodobaniami czytelników lub uprzedzając cenzurę, mógł według uznania decydować o objętości tekstów i dokonywać w nich zmian, często wbrew intencjom twórców. Nierzadkim zjawiskiem była bieda zmuszająca pisarzy do zarobkowania na dodatkowych posadach, do pracy ponad siły, często i tak prowadzącej do skrajnego ubóstwa. W sytuacji, gdy życie umysłowe nie miało żadnego instytucjonalnego oparcia, funkcję integrującą środowisko literackie i naukowe pełniły w pewnym stopniu jedynie nieformalne zebrania towarzyskie o charakterze „półkonspiracyjnym”, odbywające się w domach prywatnych i w redakcjach periodyków, np. „Kuriera Warszawskiego” czy „Biblioteki Warszawskiej”. Jednak wobec wszechobecnej kontroli i zakazów zgromadzeń nie było już możliwości kontynuowania takich spotkań i bogatej tradycji salonów w skali sprzed powstania. W warunkach bezwzględnej rusyfikacji kolejnych dziedzin życia zbiorowego strefą polskości pozostawały dwie dziedziny: literatura i teatr. Polskie słowo pisane stało się w okresie popowstaniowym ostoją narodowego trwania, narzędziem oporu i walki o zachowanie świadomości narodowej. Piś­ miennictwo, podobnie jak sami autorzy, poddane było jednak bezustannemu dozorowi władz zaborczych, wszędzie dopatrujących się podstępu, ukrytych intencji, aluzji, niesubordynacji. Kontrolę tę, której celem miała być całkowita 233 �neutralność treści, sprawowali nie tylko cenzorzy, ale i urzędnicy poczty, policjanci, celnicy, dodatkowo sprawdzający się wzajemnie. Obowiązującą w Imperium Ustawę o cenzurze i druku z roku 1857, wielokrotnie nowelizowaną w późniejszych latach, uzupełniały liczne jawne i tajne okólniki, wytyczne i zarządzenia, a przepisy interpretowano zależnie od aktualnych okoliczności, w których miała się ukazać publikacja, od wskazań politycznych władz centralnych, od warunków miejscowych czy indywidualnych ocen cenzora. Dotychczasowe formy działania cenzury ujednolicono i scentralizowano poprzez utworzenie w roku 1869 Warszawskiego Komitetu Cenzury, który podlegał władzom w Petersburgu. Sam system ulegał zresztą zmianom; bywały okresy względnego liberalizmu i absurdalnej surowości. Jak pisze Maria Prussak w pracy poświęconej temu zagadnieniu: Cenzorzy rosyjscy często bywali niemal współautorami dzieł drukowanych w Królestwie Kongresowym i granych w tutejszych teatrach […]. Ostateczny kształt utworu literackiego zależał więc od postanowienia cenzora1. Surowe rygory aktów ustawodawczych obok chwiejnych i nieprzewidywalnych decyzji urzędników stwarzały bariery trudne do pokonania dla samych twórców, redaktorów i wydawców, uzależnionych materialnie od kapitału i od sprzedaży swych wydawnictw. Obok cenzury wewnętrznej, decydującej o zgodzie na druk w kraju, istniała też cenzura zewnętrzna, rozstrzygająca o dopuszczeniu do księgarń i prenumeratorów czasopism i książek opublikowanych za granicą, a także o przywiezieniu do kraju powstałych tam rękopisów. Z kolei obok bezwzględnego i często ograniczonego urzędnika działała wspomniana już ingerencja redaktora i wydawcy, którzy usuwali z tekstów wszystko, co mogło wzbudzić jakiekolwiek podejrzenia cenzora. Praca twórcza stawała się często w takich warunkach męczącym wyrobnictwem, zmuszając do rewizji pierwotnych pomysłów, używania masek, aluzji, niedomówień, najrozmaitszych szyfrów i zabiegów skrywających prawdziwy sens. I tak np. naturalną konsekwencją tych warunków była zauważana przez historyków „letniość” warszawskiej prasy, gdyż jak pisze Kulczycka–Saloni: M. Prussak Świat pod kontrolą, „Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1991, nr 6 (12), s. 39–40. Por. też Świat pod kontrolą. Wybór materiałów z Archiwum Cenzury Rosyjskiej w Warszawie, wybór, przekład i opracowanie M. Prussak, Warszawa 1994; R. Nycz Literatura polska w cieniu cenzury, „Teksty Drugie…” 1998, nr 3 (51), s. 5–27. 1 234 �[…] unikano jasnego formułowania własnych postaw i jasnego stawiania zarzutów […]. Trzeba było bowiem nie tylko powiedzieć to, co się miało do powiedzenia i co powiedzieć się chciało, ale także powiedzieć w sposób tylko dla pewnych adresatów zrozumiały. Inni powinni byli zatrzymać się na słowach, nie docierając do sensu1. W roku, w którym Kolberg opuszczał Warszawę, lwowski dziennik informował w anonimowej korespondencji: Z Warszawy donoszą nam, że cenzura od niejakiego czasu stała się niezmiernie ostrą. Petersburg sypie koncesje na nasze pisma, a Warszawa tępi każdy wyraz, każdą myśl – już nie powiem, naszą, ale europejską. Od czasu Komuny Paryskiej nie wolno w Warszawie pisać o sprawach społecznych, spółkach, stowarzyszeniach. Dzienniki są w kłopocie, czym zapełnić mają swoje kolumny. Dziwić się przeto nie wypada, że „Gazeta Polska” we wstępnym artykule zajmuje się ospą2. Pisarstwo i język pod cenzorską kontrolą określane były przez samych pisarzy i dziennikarzy jako „styl więzienny”, „kajdany po piórze”. Niektóre poczynania cenzury stawały się wręcz absurdalne, granicząc niekiedy z groteską, o czym świadczyć może przykład nakazu wykreślenia przymiotnika „polska” w botanicznej nazwie „pszenica polska (Triticulum polonicum)” i zastąpienia go przymiotnikiem „krajowa”, od czego ostatecznie cenzor jednak odstąpił3. Powszechnie narzucano używanie określeń: „u nas”, „w kraju”, „naszej”, „krajowej”, zamiast niedozwolonych: „Polska”, „polskiej”, choć czasami te ostatnie wykreślano jedynie z kart tytułowych, pozostawiając w tekście książek. Usuwano z rękopisów do druku nazwy godności narodowych, elementów stroju, muzyki, obyczaju polskiego (karabela, kontusz, konfederatka), „króla” zamieniano na „księcia”, bohatera komedii przebierano z kontusza w surdut, okresami nie dopuszczano też rzeczownika „ojczyzna” itd. Jeszcze surowsze kryteria obowiązywały w teatrach, gdzie wobec licznej widowni słowa i obrazy, np. strojów i rekwizytów historycznych, słyszane i pokazywane ze sceny stawały się groźniejsze niż w lekturze. W odpowiedzi pisarze uznali pokonanie barier cenzury za swój patriotyczny obowiązek i szukali różnych sposobów walki z nią. J. Kulczycka-Saloni Życie literackie Warszawy w latach 1864–1892, Warszawa 1970, s. 201. 2 Ziemie polskie. Z Warszawy, „Dziennik Polski” 1871, nr 187, s. 1. 3 S. Górski Z dziejów cenzury w Polsce, „Biblioteka Warszawska” 1905, T. IV, s. 478. 1 235 �Powszechnie uciekano się do języka czy stylu ezopowego, który przy pomocy metafor, alegorii, symbolu, peryfrazy, wieloznaczności lub przemilczeń wyrażał myśli nie wprost, maskował prawdziwy sens, który czytelny był dla odbiorcy, a zmylić miał czujność cenzora. Pisano więc zastępczo: „ziemia rodzinna”, „kraj” zamiast: „Polska”; „burza” zamiast: „walka o wolność”; „pożar”, „ów czas”, „wypadki”, „wydarzenia” zamiast: „powstanie” itp. Walka pisarzy z dyktatem cenzury przybierała różne formy, stosowano najrozmaitsze wybiegi, by w wyniku cichej umowy z czytelnikiem kamuflować rzeczywisty sens tekstów, domyślny jednak dla polskiego odbiorcy. Strategia języka ezopowego była kultywowana przez całe ówczesne pokolenie pisarzy i uczonych, pozostające pod despotyczną władzą zaborców1. Praca naukowa w takich warunkach stawała się bardziej bezinteresownym powołaniem niż pragmatycznie uprawianym zawodem. Dla młodych naukowców ze wszystkich prawie dziedzin brakowało perspektyw pracy i rozwoju, a także stypendiów, które przydzielano przybyszom z Rosji. Dzieła naukowe oryginalne należały do rzadkości z powodu braku warunków dla swobodnych dociekań badawczych i trudności wydawniczych. Pierwszeństwo dawali wydawcy beletrystyce jako dostępniejszej dla ogółu. Po zamknięciu Szkoły Głównej w 1869 r., z wyjątkiem Towarzystwa Lekarskiego działającego od 1820 r., nie było w Warszawie przez szereg lat żadnej instytucji popierającej polską naukę. Indywidualny wysiłek intelektualny i samouctwo zastępowały zorganizowane formy kształcenia, studiów i kariery naukowej. Wybitny historyk, przedstawiciel szkoły warszawskiej, Władysław Smoleński pisał: Uniedostępniono Polakom katedry w Uniwersytecie Warszawskim, rugowano ich nawet ze stanowisk nauczycieli gimnazjalnych. Uczeni pozbawieni pola pracy na terenie Królestwa odpływali do zaboru austriackiego, do wszechnic i gimnazjów galicyjskich. Dokonywał się w ten sposób proces emigracji najlepszych sił naukowych pociągający za sobą zubożenie umysłowe społeczeństwa. Adepci nauki zasiedziali w kraju, pozbawieni warsztatów pracy zawodowej i środków 1 Zob. m.in. A. Martuszewska Ezopowy język, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, pod red. J Bachórza i A. Kowalczykowej, Wrocław 2002, s. 249–251; Z.J. Adamczyk Cenzura, tamże, s. 125–131; B. Szyndler Dzieje cenzury w Polsce do 1918 roku, Kraków 1993; M. Prussak Świat pod kontrolą…, s. 39–49; W. Caban Cenzura w Królestwie Polskim w latach 1815– 1915, w: Granice wolności słowa. Materiały konferencji naukowej, Kielce, 4–5 maja 1995 r., red. naukowa G. Miernik, Kielce–Warszawa 1999, s. 9–18. 236 �jej uprawy, wyczerpywali swe siły udzielaniem lekcyj w szkołach i domach prywatnych lub też zarobkowaniem w biurach kolejowych, bankowych i w kantorach przemysłowo-handlowych […] Uprawiano naukę dorywczo, poświęcając jej niedospane godziny nocy i dni wypoczynków świątecznych. Oddawano się jej bezinteresownie, bez widoków na jakiekolwiek korzyści materialne, w przeświadczeniu, że się spełnia obowiązek służby narodowej1. Kolberg jako przedstawiciel tej generacji, pozostający w nurcie ówczesnego życia umysłowego Warszawy – tak jak całe społeczeństwo – boleśnie doświadczał traumy klęski i skutków powstania. I tym ostrzej rysował mu się w Warszawie brak perspektyw realizacji zamierzeń badawczych i wydawniczych o tak szeroko zakrojonym programie, kontynuacji edycji planowanej jako seryjna na lata i jako taka wymagającej stałego funduszu. Wcześniej przedstawiono jego borykanie się z trudnościami przy wydaniu czterech pierwszych tomów, a także uciążliwe i bezowocne starania o pozyskanie środków na publikację dalszych. Zachowane źródła nie przekazują nam bezpośrednich wypowiedzi Kolberga na temat aktualnej sytuacji politycznej w Królestwie i w Polsce, warunków życia i pracy w Warszawie lat popowstaniowych. Na zachowanej korespondencji z tych lat, stosunkowo nielicznej, ciąży w tych kwestiach przemilczenie zadekretowane kneblem cenzury, szczelnie kontrolujące słowa. Zapewne zdecydowała o tym także charakterystyczna dla Kolberga powściągliwość w słowie pisanym, która – jak możemy się jedynie domyślać – w ówczesnej atmosferze powszechnego poczucia zagrożenia dyktowała raczej nieodsłanianie osobistych kłopotów i przeżyć traktowanych jako oczywiste dla ogółu. Mimo to w listach z tego okresu daje się odczytać znużenie, zniechęcenie, a nawet zawód i gorycz badacza zmagającego się z przeciwnościami. Autocenzura wyziera też z nich niejednokrotnie, mimo że ich część, jeśli nie większość, gdy tylko było to możliwe, przekazywana była nie pocztą, lecz do rąk adresatów przez zaufanych pośredników. A tam, gdzie przemilczenie okazywało się niemożliwe, pojawiał się charakterystyczny język ezopowy. Określenia czy zdania użyte przez Kolberga w jednym z listów pod koniec lat sześćdziesiątych w rodzaju: „kraj, który zamieszkuję”, „ostatnie przeobrażenia w kraju”, „zwiedziłem W. Smoleński Warunki pracy naukowej w b[yłym] Królestwie Polskim w okresie odwetu rosyjskiego za powstanie styczniowe, „Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój” 1923, R. IV, s. 358–359. Zob. też M. Micińska Inteligencja na rozdrożach 1864–1918. Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, T. 3, Warszawa 2008, s. 63. 1 237 �dotąd małą tylko część krajów słowiańskich”, cel pracy określony jako „wyświecenie przeszłości słowiańskiego ludu”1, wydają się wyraźnie świadczyć o zasłanianiu prawdziwego sensu. Wymowy nabiera wspomniany już fakt, że i w tytule całej serii jego dzieła Lud, jego zwyczaje… zabrakło przymiotnika polski, a nadtytuł brzmi „pojednawczo” z punktu widzenia władz: Materiały do etnografii słowiańskiej. Żadne konkretne perypetie Kolberga z cenzurą w okresie warszawskim, gdy wydawał pierwsze 4 tomy dzieła, nie są jednak znane; możliwe, że zapobiegła temu przezorna refleksja samego autora. Tak więc w ostateczności Kolberg uciekł się do rozwiązania radykalnego i podjął decyzję o przeniesieniu się do Galicji. Z pewnością nie był to krok łatwy; opuszczał Warszawę, w której pozostawiał rodzinę i przyjaciół, miasto młodości, z którym był związany od dzieciństwa. Jednak zaproponowana mu dotacja z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego oraz zaproszenie przez przyjaciela do własnego domu pod Krakowem okazały się w tych warunkach optymalne i nie do odrzucenia. Definitywnie opuścił Warszawę latem 1871 roku, między 5 sierpnia, którą to datę sugeruje wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera, a 16 sierpnia, kiedy to Wilhelm potwierdza odbiór listu brata z informacją o odbytej podróży2. Najpierw zatrzymał się w Mogilanach, gdzie gospodarował Józef Konopka, później w Modlnicy, gdzie mieszkało rodzeństwo Józefa, Julian i Antonina, i gdzie spędził następne 13 lat, nim przeniósł się do Krakowa w 1884 roku. Wyjeżdżając z Warszawy, planował najprawdopodobniej długi pobyt w Krakowie i Modlnicy. Sądzić tak można, ponieważ zabrał wtedy wszystkie materiały do Ludu – własne zapisy terenowe, inne rękopisy i ryciny, a także książki, nuty, korespondencję, tj. otrzymane listy i bruliony własnych, oraz dokumenty osobiste. Pozostały w Warszawie niesprzedane do tej pory egzemplarze czterech tomów wydanych u Jaworskiego i wcześ­ niejsze publikacje utworów muzycznych. W latach następnych będzie Kolberg korespondował z Wilhelmem, potem z bratową Karoliną na temat Z niedatowanego brulionu listu Kolberga, prawdopodobnie do A. Przeździeckiego z 1869 roku, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 2 W liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 sierpnia 1871 roku czytamy: „Piszę na prędce parę słów przez odjeżdżającego do Was Oskara Kolberga […]” (Korespondencja Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi (1867–1903), z autografu wydała i komentarzem opatrzyła J. Rudnicka, „Archiwum Literackie”, pod red. K. Budzyka, T. Mikulskiego i S. Pigonia, T. III, Wrocław 1957, s. 99). Zob. też list Wilhelma Kolberga, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 383–384. 1 238 �egzemplarzy Ludu, nut i innych druków przechowywanych u Gebethnera, a także fortepianu i mebli. Chyba jednak latem 1871 roku nie przewidywał, że już do Warszawy nie wróci. To, że wyjazd w sierpniu tego roku będzie ostateczny, okazało się znacznie później. Dopiero w itinerarium, w którym w pierwszej połowie 1889 roku spisał swoje podróże, pod rokiem 1871 zanotował: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe […]”1. Już wcześniej, przebywając często w Krakowie pod koniec lat sześćdziesiątych, Kolberg zetknął się z zupełnie innymi warunkami życia i działalności naukowej w zaborze austriackim i mógł się przekonać, że miasto oddychało nieznanymi w Warszawie swobodami obywatelskimi, które przyniosła doba autonomii. Sytuacja w zaborze austriackim wyglądała w tamtym okresie rzeczywiście diametralnie inaczej niż w Królestwie. Stefan Kieniewicz tak pisał o różnych losach narodu w każdym z trzech zaborów: […] sytuacja ziem polskich pod panowaniem Rosji, Prus i Austrii różniła się zdecydowanie we wszystkich płaszczyznach rozwoju: demograficznego, gospodarczego (rolnictwo, przemysł, transport, handel), politycznego i kulturalnego. Różnice te pogłębiały się w miarę przedłużania okresu niewoli; nie tylko dlatego, że każdy z trzech rządów zaborczych prowadził w poddanych sobie ziemiach polskich odmienną politykę, lecz bardziej jeszcze dlatego, że stosunki w każdej z tych dzielnic coraz wyraźniej upodabniały się do stosunków rosyjskich, niemieckich lub austro–węgierskich. Warstwy społecznie świadome swej polskości – coraz liczniejsze z upływem dziesięcioleci – czuły się oczywiście jednym narodem pomimo kordonów; jednym zarówno w sensie kulturalnym, jak i moralno–politycznym. Tym dotkliwiej jednak odczuwały pogłębiające się kontrasty między rozwojem gospodarczym, perspektywami politycznego bytu, a nawet stylem życia Polaków z Kongresówki, z Galicji, z Poznańskiego czy też z Górnego Śląska2. W monarchii austriackiej zaszły w II połowie XIX wieku ważne przemiany polityczne. Jak wspomniano wcześniej, po przegranej wojnie we Włoszech w 1859 roku i po jej kolejnej całkowitej klęsce w wojnie z Prusami w 1866 roku ujawniła się ostatecznie wewnętrzna słabość Austrii. Rząd wiedeński zmuszony był do reform, by zapobiec rosnącym napięciom społecznym i politycznym i uniknąć rozpadu państwa. Na mocy konstytucji grudniowej z 1867 roku Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. S. Kieniewicz Przedmowa, w: Polska XIX wieku. Państwo. Kultura. Społeczeństwo, pod. red. tegoż, Warszawa 1986, s. 7. Zob. też A. Chwalba Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000, s. 491–527 oraz M. Micińska Inteligencja na rozdrożach 1864–1918…, s. 1–25. 1 2 239 �przekształcono je w monarchię dualistyczną Austro-Węgry, dwa równorzędne człony połączone osobą cesarza. Franciszek Józef koronował się na króla Węgier i oficjalnie 14 listopada 1868 roku wprowadzono nazwę Monarchia Austro-Węgierska. Otworzyły się perspektywy reform w całej monarchii habsburskiej, co poprowadziło do stopniowego przyznawania autonomii poszczególnym krajom wchodzącym w jej skład. W wyniku tych politycznych zmian i reform Polacy w Galicji uzyskali na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych daleko idącą autonomię i znaczne swobody obywatelskie. Na terenie Galicji władzę rządową sprawował powoływany przez cesarza namiestnik; do roku 1915 funkcję tę sprawowali wyłącznie Polacy. Powstały autonomiczne instytucje: Sejm Krajowy – główny organ władz samorządowych, Wydział Krajowy – odpowiedzialny za sprawy gospodarcze i kulturalne organ wykonawczy Sejmu Krajowego oraz Rada Szkolna Krajowa, nadzorująca szkolnictwo podstawowe i średnie. W roku 1869 wprowadzono język polski do szkół, urzędów i sądownictwa (obok ukraińskiego), przywrócono w Krakowie samorząd, którego miasto było pozbawione od 1853 roku. Administracja i władza polityczna znalazły się w przeważającej części w rękach Polaków. Sytuacja gospodarcza w Galicji u progu autonomii była katastrofalna, zaistniały jednak sprzyjające warunki dla rozkwitu życia politycznego, kulturalnego i naukowego, odżyło polskie szkolnictwo i inicjatywy społeczne, działały legalne stowarzyszenia polityczne, rozwijała się działalność czasopiśmiennicza i edytorska. Kraków II połowy XIX wieku, przekształcony przez Austriaków w nadgraniczną twierdzę, peryferyjnie położony i pozbawiony możliwości ekonomicznego rozwoju, posiadał jednak potężny atut w postaci materialnego i duchowego dziedzictwa kulturowego. Rozumiano powszechnie jego symboliczną rolę, wręcz misję, która nabrała nowego znaczenia wobec tragedii powstania styczniowego, popowstaniowych represji i żałoby na ziemiach zaboru rosyjskiego, a także postępującej germanizacji Polaków w zaborze pruskim. Kraków stał się ważnym ośrodkiem polskiego życia ponadrozbiorowego, rozwijającej się kultury i nauki, pątnictwa narodowego i religijnego, miejscem obchodów i celebracji rocznic i uroczystości patriotycznych, zabronionych w pozostałych zaborach, a będących manifestacją woli przetrwania narodu we wspólnocie1. Dzięki 1 Zob. S. Estreicher Znaczenie Krakowa dla życia narodowego polskiego w ciągu wieku XIX, Kraków 1931, s. 20 i nast. Por. też J. Purchla Matecznik polski. Pozaekonomiczne 240 �autonomii i swojemu wyjątkowemu położeniu politycznemu miasto pamiątek narodowych, pomników dziejowych, koronacji królów i ich nekropolii, sanktuariów i grobów świętych pełniło w drugiej połowie XIX wieku funkcję „duchowej stolicy narodu”, „matecznika Polski”, „serca Polski”, „relikwiarza narodowych pamiątek”, „polskiej Jerozolimy” – jak rolę tę określali badacze historii Krakowa1. Pod Wawel jako do centrum zbiorowej edukacji narodowej peregrynowano ze wszystkich trzech zaborów, by w atmosferze miasta, wśród jego zabytków i skarbów kultury umacniać ducha polskości i kształtować pamięć historyczną. Krótkie lub dłuższe pobyty przybyszów z Królestwa, Ziem Zabranych i z zaboru pruskiego w „polskim Rzymie” dawały szansę na spotkanie z historią i tradycją, utrwalały poczucie tożsamości i dumę z polskości. Miasto było wówczas także najważniejszym obok Jasnej Góry ośrodkiem życia religijnego w kraju, czego wyrazem był m.in. pielęgnowany tu kult świętych – Stanisława, Floriana, Jana Kantego, Jacka Odrowąża, Salomei, Jadwigi – stanowiący ważną sferę dziedzictwa historycznego w polskiej kulturze. W Krakowie wreszcie kultywowano zwyczaje mieszczańskie i ludowe, właściwe tylko temu miastu, takie jak ożywione w II połowie XIX wieku staropolskie chodzenie z szopką obnoszoną po domach z towarzyszącymi temu przedstawieniami jasełkowymi, emaus, rękawka, wianki, konik zwierzyniecki. Obchody te utrwalały poczucie ciągłości tradycji i były czynnikiem konsolidującym społeczność. W swojej monografii Krakowskiego Kolberg poświęci tym faktom kulturowym i historycznym pamiątkom miasta ważne miejsce. Na kształt życia politycznego Polaków w Galicji okresu autonomii decydujący wpływ miały poglądy i działalność konserwatystów krakowskich, tzw. stańczyków (od pamfletu politycznego pt. Teka Stańczyka, publikowanego w 1869 r. w „Przeglądzie Polskim”). Choć często sami uczestniczyli w powstaniu styczniowym, po jego upadku stali się czynniki rozwoju Krakowa w okresie autonomii galicyjskiej, Kraków 1992, F. Ziejka „Tu wszystko jest Polską…” (O roli Krakowa w życiu duchowym Polaków w wieku XIX), „Rocznik Krakowski” T. LXII: 1996, s. 31–52, B. Wilk Autonomiczny Kraków skarbnicą narodowych pamiątek, „Folia Historica Cracoviensia”, T. 10: 2004, s. 420–430. 1 Zob. m.in. J. Purchla Matecznik polski…, s. 38 i 47, tenże Kraków i Lwów: zmienność relacji w XIX i XX wieku, w: Kraków i Lwów w cywilizacji europejskiej. Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 15–16 listopada 2002 r., red. J. Purchla, Kraków 2002, s. 82 i 84, F. Ziejka „Tu wszystko jest Polską”…, s. 35–50. „Relikwiarzem na piersiach Polski” nazwał Kraków J.I. Kraszewski w artykule Wycieczka do Krakowa („Tydzień Polityczny, Naukowy, Literacki i Artystyczny” 1871, nr 14). 241 �krytykami i przeciwnikami polskich konspiracji i insurekcji. Nie wyrzekając się aspiracji narodowych, w duchu realizmu politycznego i pragmatyzmu przedkładali nad zbrojne zrywy i spiski niepodległościowe rzetelną pracę dla dobra narodu, kultywację polskości i zabiegi o rozszerzenie praw narodowych Polaków, przy zachowaniu jednak lojalności wobec Austrii. Dominowali w Kole Polskim w austriackiej Radzie Państwa i przyczynili się rzeczywiście do uzyskania szeregu koncesji dla Polaków i poprawy ich sytuacji w zaborze austriackim. Czołowi działacze obozu stańczyków: W. Kalinka, S. Tarnowski, J. Szujski, S. Koźmian, L. Wodzicki i M. Bobrzyński byli jednocześnie najwybitniejszymi przedstawicielami naukowej i artystycznej elity Krakowa. Mając przygotowanie historyczne i głosząc swoje poglądy także w historiografii, filozofii, publicystyce, krytyce literackiej i teatralnej, wpłynęli inspirująco – wbrew utartym poglądom – na rozkwit życia umysłowego w Galicji, na kształtowanie się zmysłu państwowości, na integrację ponadzaborową wokół Krakowa – „duchowej stolicy Polski”. Z tymi osobistościami, kształtującymi intelektualny pejzaż Krakowa, i z ich myślą polityczną Kolberg zetknie się w ciągu swojej działalności, m.in. w Akademii. Ośrodkiem życia naukowego pod Wawelem były Uniwersytet Jagielloński i Towarzystwo Naukowe Krakowskie. Na uniwersytecie stopniowo dokonała się pełna repolonizacja, która trwała do roku akademickiego 1870/1871. W 1869 r. ustanowiono w nim na podstawie nominacji cesarskiej (z 28 września) pierwszą na ziemiach polskich Katedrę Historii Polski, którą objął Józef Szujski (1835–1883), współtwórca krakowskiej szkoły historycznej, a proces ten całkowicie zakończyło uznanie 30 kwietnia 1870 roku języka polskiego jako wyłącznie obowiązującego języka wykładowego. Wielu profesorów podejmowało ogromny wysiłek, kumulując pracę w kilku katedrach, znaczna ich część była wychowankami uniwersytetów zachodnich, co umożliwiało polskiej nauce przyswajanie zdobyczy europejskich. Pracę naukową wiązano z życiem kulturalnym i z potrzebami kraju, dzięki czemu rosła rola społeczna uczelni. Pełna repolonizacja uniwersytetu krakowskiego spowodowała dalszy żywiołowy rozwój zarówno dyscyplin matematyczno-przyrodniczych, jak i humanistycznych, a także uzyskanie rangi ogólnonarodowej. Profesorowie polscy po reformie senatu w 1874 roku otrzymali znaczne uprawnienia do samodzielnej działalności i organizacji życia naukowego. Z kolei we Lwowie na Uniwersytecie Jana Kazimierza od 1871 roku obowiązywały dwa języki wykładowe: polski i ruski 242 �(ukraiński). Obie uczelnie mogły więc stanowić centra polskiego życia naukowego, promieniującego na cały kraj. Działalność naukowo-oświatową prowadziło też Towarzystwo Naukowe Krakowskie, które posiadało duży dorobek i zasługi dla nauki polskiej, wykraczając swoim oddziaływaniem poza Kraków i Galicję i wspierając inicjatywy i osoby prywatne z zaboru pruskiego i rosyjskiego, czego przykładem jest członkostwo i dotacja przyznane Kolbergowi. Wkrótce prace Towarzystwa kontynuować będzie przekształcona z niego, a powstała w roku 1872 w oparciu o tradycje i potencjał naukowy uniwersytetu Akademia Umiejętności. Stanie się ona naczelną polską instytucją naukową w okresie zaborów i w latach międzywojennych, a jej zasługi dla rozwoju i integracji działalności naukowej między trzema zaborami są nie do przecenienia. Promieniując na cały kraj, Akademia konsolidowała rozproszone w trzech zaborach wysiłki na rzecz rozwoju nauki i podtrzymania ducha narodowego. Jak wcześniej Towarzystwu Naukowemu Krakowskiemu, tak i później Akademii Kolberg będzie zawdzięczać kontynuację swojego dzieła. Warunki życia i pracy twórczej różniły się więc zasadniczo od panujących w Królestwie i opisanych wyżej. Kiedy Kolberg zamieszkał pod Krakowem i stał się stałym bywalcem miasta, znalazł tu zupełnie inne możliwości działania, pracy badawczej i kontaktów naukowych. W Krakowie i Lwowie chroniło się nie tylko wielu uciekinierów z Królestwa czy z Ziem Zabranych, tam również powracali zesłańcy, wygnańcy, emigranci z Zachodu. W latach 1867–1871 do Krakowa powrócili lub osiedlili się w nim w poszukiwaniu możliwości pracy i rozwoju przedstawiciele świata kultury i nauki, których Kolberg poznał już wcześniej lub z którymi będzie się wkrótce spotykał i współpracował. Należeli do nich m.in. Józef Zejszner (1805–1871), geograf i geolog, Wincenty Pol (1807–1872), poeta i geograf, Karol Estreicher (1827–1908), historyk literatury i teatru, bibliograf i wieloletni dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej, Władysław Ludwik Anczyc (1823–1883), poeta, dramatopisarz i wydawca, Adrian Baraniecki (1828– 1891), lekarz, działacz społeczny, założyciel i dyrektor Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie, Juliusz Kossak (1824–1899), malarz, rysownik i ilustrator, Jan Nepomucen Sadowski (1814–1897), archeolog i etnograf, Adam Honory Kirkor (1818–1886), archeolog i wydawca, Izydor Kopernicki (1825–1891), lekarz, antropolog i etnograf. Wszyscy oni – podobnie jak Kolberg – wiązali z Krakowem nadzieje na pomyślniejsze warunki pracy i rozwoju, podejmując podobne decyzje wobec perspektyw otwierających 243 �się w Galicji, w większości znaleźli się też wkrótce w kręgu osób współpracujących i kontaktujących się z Kolbergiem, przeważnie w Akademii. Dla autora Ludu otworzyła się także perspektywa stabilizacji upragnionej dla realizacji dzieła, szansa wyrwania się z dusznej atmosfery Warszawy, choć zmiana ta oznaczała zarazem porzucenie rodzinnego miasta, miasta młodości, rodziny, bliskich i przyjaciół, zerwanie więzów ze światem, w którym ukształtował swój dojrzały program badawczy i rozpoczął jego realizację. Wtedy jeszcze nie było wiadomo, że miało to być rozstanie na zawsze; Kolberg nigdy już nie przekroczył granicy zaboru rosyjskiego i nie odwiedził Warszawy. XII [Konopkowie, zainteresowania i działalność społecznikowska i patriotyczna braci Józefa, Romana i Juliana. – Modlnica i jej gospodarze – Julian i Antonina. – Kolberg w nowych warunkach. – Dojazdy do Krakowa, kontakty z drukarnią, bibliotekami, archiwami i przedstawicielami środowiska naukowego, możliwość uczestnictwa w życiu kulturalnym i umysłowym miasta.] Zaproszenie Konopki z serdeczną zachętą, by Kolberg „dom nasz uważał za własny”, oznaczało przyjęcie do rodzinnego grona i odnalezienie w nim uznania i zrozumienia dla jego pracy, a także wymiernej pomocy. Przyjaźń z Józefem datująca się od 1841 roku, kiedy to poznali się w Warszawie, rozwijana przez lata kolejnych odwiedzin Kolberga w dworach Konopków w Mogilanach i Modlnicy, ugruntowała się także poprzez wspomniane wcześniej wspólne zainteresowania, a okresami nawet terenową współpracę autora Ludu i autora Pieśni ludu krakowskiego. Józef Konopka pochodził z zamożnej ziemiańskiej rodziny o żywych i starannie kultywowanych tradycjach niepodległościowych i patriotycznych, a także społecznikowskich. Konopkowie herbu Nowina, z przydomkiem z Jałbrzykowskiego Stoku, osiedleni w Małopolsce w XVIII wieku, pochodzili ze szlachty mazowieckiej, z ziemi łomżyńskiej1. Protoplasta tej Informacje o Konopkach zob. m.in. Polski słownik biograficzny, T. XIII: 1867–1868 (hasła: Konopka Józef, Konopka Julian, Konopka Franciszek Ksawery); Archiwum Konopków z Modlnicy i Mogilan, https://szukajwarchiwach.pl; E. Jaworska Posłowie, w: J. K[onopka] Pieś­ni ludu krakowskiego, Wrocław 1974, wyd. fototypiczne pierwodruku z 1840 r. pod red. 1 244 �linii, dziad Józefa, Wojciech Józef Konopka (1733–1811), ożeniony z Teresą Skotnicką, był marszałkiem dworu ks. Augusta Czartoryskiego, łowczym sanockim, właścicielem zakupionych przez siebie wsi – Modlnicy i Mogilan pod Krakowem oraz Zaleszan w powiecie tarnobrzeskim, które były wianem żony. Trzej jego synowie, Michał (1781–1833), Stanisław (1786–1850) oraz Tadeusz (1782–1864), uczestniczyli w kampaniach napoleońskich. Po powrocie bracia osiedlili się w rodzinnych majątkach: najstarszy Michał odziedziczył wniesione w posagu matki i wykupione przez ojca z długów Zaleszany, Stanisław otrzymał Mogilany leżące między Myślenicami a Krakowem, a Tadeusz – podkrakowską Modlnicę Wielką. Michał z Zaleszan, ożeniony z Balbiną Białobrzeską, miał syna Franciszka Ksawerego (1828–1898), który udzielał się społecznie jako prezes Towarzystwa Pomocy Weteranom Powstania Listopadowego. Stanisław z Mogilan, żonaty z Zofią Kraińską, uzdolniony plastycznie autor obrazów i grafik, miłośnik sztuki i literatury, gromadził dokumenty i notatki dotyczące dziejów rodziny. Był ojcem Stefanii, późniejszej żony swego bratanka Józefa, oraz Julii, żony Gabriela Załęskiego z Iskani pod Dobromilem, i Amelii, żony Hipolita Bochdana z Zadwórza pod Lwowem. Tadeusz sprawował funkcje wójta gminy, sędziego pokoju w Krakowie i reprezentanta na sejm w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej. W rodzinnej wsi Konopków, Modlnicy, gospodarował z zamiłowaniem, przeprowadzając renowację dworu, a także podejmując budowę wodociągu dla browaru, gorzelni, dworu i części wsi. Ożenił się z Antoniną Podlewską. Pisał ciekawe wspomnienia i pamiętniki oparte m.in. na materiałach zebranych przez brata Stanisława. Pielęgnował tradycje powstania kościuszkowskiego i epoki napoleońskiej oraz zainteresowanie H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, s. III i nast.; M. Konopka Konopkowie herbu Nowina. Z dziejów rodziny, „Strzyżowski Rocznik Muzealny” T. III: 2017, s. 205–231; O. Kolberg Józef Konopka, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s 443–448 (pierwodruk: „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792); P. Strzelichowski Mowy żałobne wypowiedziane podczas pogrzebów śp. Józefa Konopki […] i śp. Romana Konopki […], Kraków 1891; H. Jost Julian Konopka. Zapomniany technik polski, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1959, T. 4, nr 3, s. 521–527. O Konopkach, ich kontaktach z Kolbergiem, jego podróżach w Krakowskie, badaniach i współpracy z Konopkami zob. omówienie E. Millerowej i A. Skrukwy „Krakowskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73/I), s. XVI i nast. Cenne informacje o rodzinie i pobycie Kolberga w Modlnicy przynoszą także opublikowane przez K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu, tj. Antoniny Konopczanki, siostry Józefa, oraz jego córek – Justyny Konopczanki (1862–1957) i Michaliny z Konopków Paszkiewiczowej (ur. 1860), zob. „Wieś Radomska”, T. 11: 2018, s. 89–120. Dostępne źródła podają różne daty biograficzne Konopków. 245 �dla spraw publicznych, a pietyzm dla historii i patriotyzm przekazał czwórce swoich dzieci, urodzonych już po utracie niepodległości przez Polskę: Romanowi (1813–1891), Julianowi (1814–1899), Józefowi (1818–1880) oraz Antoninie (1828–1904). Z tym właśnie pokoleniem Konopków połączyła Kolberga głęboka i wieloletnia przyjaźń. Józef oraz jego dwaj bracia, Julian i Roman, otrzymali staranne wykształcenie. Uczyli się w krakowskich gimnazjach św. Anny i św. Barbary, potem studiowali prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, a Józef jeszcze dodatkowo filozofię1. Roman i Julian przez dwa lata dopełniali edukację w Paryżu, pierwszy w zakresie prawa na Sorbonie, drugi w szkole górniczej, po której ukończeniu uzyskał tytuł inżyniera górnictwa i odbywał praktykę w angielskich kopalniach. Po studiach wszyscy trzej Konopkowie osiedli na wsi, gdzie pozostali do końca życia. Najstarszy Roman objął sąsiadujące z Modlnicą Tomaszowice i Podskalany, które ojciec dla niego zakupił, Julian z siostrą Antoniną – Modlnicę, Józef – Mogilany, które otrzymał jako wiano żony po zawarciu związku małżeńskiego w 1843 roku ze Stefanią, córką swojego stryja Stanisława, a także dokupiony Głogoczów. Wszyscy bracia obok działalności zmierzającej do unowocześnienia gospodarki na roli i uprzemysłowienia oraz podniesienia oświaty wsi sprawowali różne funkcje publiczne: Roman jako sędzia pokoju, od roku 1848 członek Rady Administracyjnej dla byłego Okręgu Wolnego Miasta Krakowa, od roku 1867 autonomicznej Rady Powiatowej Krakowskiej, Julian był członkiem komitetu Towarzystwa Rolniczego Krakowskiego, a Józef współzałożycielem tego Towarzystwa (1845) i wieloletnim członkiem jego zarządu, współzałożycielem i kuratorem szkoły rolniczej w Czernichowie, członkiem Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. W roku 1849 wybrany został do sejmu austriackiego w Wiedniu, parę lat przed śmiercią w 1877 roku – do Sejmu Krajowego Galicji. Roman zajmował się z powodzeniem budową lokalnych dróg, Józef w swoim majątku w Mogilanach wprowadził racjonalną gospodarkę rolną, która stała się wzorem dla okolicznych gospodarstw, i założył we wsi urząd pocztowy, wyróżnił się też osobistym wkładem finansowym i rzeczowym (narzędzia rolnicze) dla szkoły rolniczej w Czernichowie, która powstała ze składek i darów ziemiaństwa tego regionu. Wspólnie z uzdolnionym technicznie bratem Julianem założyli 1 Według niektórych źródeł Julian studiował nie prawo, lecz matematykę na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego (zob. m.in. J. Samujłło Julian Konopka, w: Polski słownik biograficzny, T. XIII: 1967–1968, s. 569). 246 �w 1849 roku w Modlnicy fabrykę maszyn i narzędzi rolniczych, przeniesioną potem do Mogilan i funkcjonującą tam do 1879 roku. Po 1863 roku w Tomaszowicach i w Modlnicy znaleźli schronienie powstańcy; w pierwszej posiadłości mieścił się szpital, w drugiej zatrzymał się uciekający z Krakowa Władysław Jabłonowski, adiutant Langiewicza, a także bracia Rzewuscy, Lesław i Walery (1837–1888), który później jako właściciel nowoczesnego zakładu fotograficznego w Krakowie wykonywał także zdjęcia dla Ludu, oraz Wincenty Konieczko, ukrywający się pod nazwiskiem Puchała i przyjęty na stanowisko rządcy w Modlnicy. Prospołeczna postawa Konopków, ich praca u podstaw i konkretne zaangażowanie dla dobra wspólnego w ówczesnych warunkach politycznych były wyrazem głębokiego patriotyzmu, a zarazem świadomego wyboru tak pojmowanego obowiązku służby narodowi, o którego przetrwanie walczyli na tej drodze. Kolberg ze swoim wykrystalizowanym programem badawczym, realizowanym poprzez pozytywistyczną pracę nad udokumentowaniem polskiej kultury ludowej, znalazł więc w rodzinie Konopków zrozumienie i wsparcie dla swojego zamierzenia, które pojmowane było zapewne nie tylko jako przyjacielska przysługa, ale rodzaj obywatelskiego obowiązku pomocy dla niezamożnego badacza. Atmosfera domu, w którym zaangażowanie społeczne i aspiracje kulturalne gospodarzy harmonizowały z życiowym planem Kolberga, była więc szczególnie sprzyjająca. Znalazł tu warunki do życia i pracy, życzliwą i konkretną pomoc gospodarzy w organizacji badań i kontaktach z ludnością wiejską, a także w gromadzeniu materiału do monografii Krakowskiego, w czym zasłużyła się szczególnie Antonina Konopczanka. Umożliwiali mu – zwłaszcza Roman Konopka – wyjazdy do Krakowa, gdzie na miejscu doglądał druku, prowadził studia w bibliotece i archiwach, nawiązywał kontakty i brał udział w pracach Akademii i w życiu umysłowym miasta. Justyna Konopczanka wspominała: Stryj Roman jako wiceprezes Rady Powiatu musiał jeździć dwa razy w tygodniu na posiedzenia do Krakowa. Zwykle wstępował po Kolberga, który do Akademii Umiejętności dla swoich wydawnictw pospieszał1. Życie codzienne i działalność publiczną wzbogacały też inne zainteresowania braci Konopków. Julian gromadził materiały do pracy o historii 1 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109. 247 �przemysłu w Polsce, projektował maszyny rolnicze i zbierał stare, zabytkowe przedmioty i meble, Roman i Józef gromadzili pamiątki narodowe i rodzinne, stare książki i dokumenty, z których korzystał też Kolberg. Roman pisał wiersze okolicznościowe, religijne i patriotyczne, Józef był autorem prac o owadach szkodliwych dla zbóż oraz obszernej rozprawy o gospodarstwie góralskim z obszaru Karpat w Encyklopedii rolnictwa, opracował też w 1878 r. monografię wsi Mogilany, wydaną przez jego syna, Tadeusza, dopiero 5 lat po śmierci ojca1. Pozostawił ogromny zbiór przysłów, które gromadził z zamiarem opracowania ich do druku. Znalazły się w nim także przekazane mu zapisy Kolberga, który z czasem mniej uwagi poświęcał temu gatunkowi literackiemu, właśnie ze względu na plany wydawnicze Józefa; te jednak nie doszły do skutku2. Antonina, osoba światła, o zdecydowanych poglądach i gustach, miała zdolności literackie i plastyczne, które objawiły się m.in. w spisywanych dla Kolberga bajkach i wierzeniach oraz w wykonywanych dla jego Ludu drzeworytach, dzięki czemu znacznie wzbogaciła krakowską monografię Kolberga rycinami oraz swoimi zapisami folkloru, które sporządzała na dobrze sobie znanej wsi podkrakowskiej od miejscowych narratorów i informatorów. Gdy w 1871 roku Kolberg osiadł w Modlnicy na stałe, miał już za sobą wcześniejsze wielokrotne pobyty u Konopków. Do Modlnicy został zaproszony po raz pierwszy już w 1842 roku. Jak wspomniano wcześniej, poznał wtedy rodzinę Józefa, żyjących jeszcze rodziców, Antoninę z Podlewskich i Tadeusza Konopków, braci i siostrę Józefa, Antoninę, oraz rezydentkę i nauczycielkę, Antoninę Męcińską, córkę organisty kościoła Panny Marii w Krakowie, z którą już wtedy łączył oczekiwanie, że spisze dla niego „muzyki modlnickie”. W świetle zachowanych dokumentów odnotować możemy jako daty krótszego lub dłuższego pobytu (szczegółowych relacji brak) lata 1843 i 1857, w którym to roku odwiedził również Zakopane, Lublanę i Zagrzeb, później 1861 i 1863, gdy podróżował w Tatry i na kresy południowo-wschodnie. Bliżej udokumentowane, zwłaszcza w listach, są 1 J. Konopka Gospodarstwo górskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z nim mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 812–846, tenże Wieś Mogilany. Monografia, Kraków 1885, zob. też tenże O owadach szkodliwych zasiewom, a w szczególności o niezmiarce, Kraków 1867 oraz Wyciąg ze sprawozdań o szkodach przez owady w roku 1870 zrządzonych. Napisał […], Kraków 1870 (odb. ze „Sprawozdań Komisji Fizjograficznej” za r. 1870). 2 Materiał ten został częściowo wydany w tomie 60 Dzieł wszystkich Oskara Kolberga pt. Przysłowia. Omawia go we wstępie do tomu S. Świrko, autor opracowania. 248 �podróże z lat 1867–1871, kiedy starał się o dotację na druk w Krakowie i we Lwowie, gdy sfinalizowała się pomoc Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i toczyły się już prace w drukarni nad Krakowskiem, a Antonina Konopczanka intensywnie gromadziła dla Kolberga materiał do dalszych tomów monografii. Lata stałego pobytu Kolberga w Modlnicy znalazły swój oddźwięk w korespondencji, zwłaszcza z bratową, Karoliną Kolberg. Gniazdo Konopków, Modlnica, duża, stara wieś o historii sięgającej XIII wieku, oddalona o kilka kilometrów na północny zachód od Krakowa, była usytuowana na granicy zaborów, między Galicją a Królestwem Polskim. Miała rosyjską i austriacką komorę celną, dwór na wzgórzu, który po kolejnych renowacjach uzyskał klasycystyczny charakter, a obok niego rozległy park ukształtowany w stylu barokowym w XVIII wieku. Niedaleko dworu, po drugiej stronie drogi znajdował się drewniany kościółek św. Wojciecha z XVI wieku, z zabytkowym obrazem łaskami słynącej Matki Bożej z Dzieciątkiem, wykonanym na lipowej desce przez nieznanego autora. Z nazwą wsi związana jest ciągle żywa legenda o św. Wojciechu, który opuszczając Kraków w drodze do Prus, zatrzymał się we wsi Zagórze, gdzie modlił się z odprowadzającą go miejscową ludnością. Uchronił wieś od plagi żmij, klęski gradu i posuchy, odnajdując dwa źródła wody: w Modlnicy i w sąsiednich Szycach. Odchodząc, wbił w ziemię w miejscu pożegnania swoją laskę, z której wyrosła lipa1. Dziewiętnastowieczny opis tak podkreśla malownicze położenie wsi: Modlnica albo Modlnica Wielka z Modlniczką […] mieszczą się na południowych stokach wyżyny olkuskiej, stromo tutaj opadającej do doliny Wisły […] Ze wzgórzy modlnickich piękny widok na okolicę krakowską, dolinę nadwiślańską aż po Tatry, które w dni pogodne zarysowują się na horyzoncie2. Długą historią jako jedna z najdawniejszych osad polskich oraz pięknym położeniem wyróżniały się też Mogilany, położone w ówczesnym powiecie Wiadomość o tej tradycji zamieścił Kolberg w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 36–37 i 355–356 oraz w cz. III (DWOK T. 7), s. 59–60. Pisze też o niej Justyna Konopczanka (za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 108). Odpust w Modlnicy na św. Wojciecha wspomina też Kolberg w brulionie listu do Karoliny Kolberg z 28 IV 1889 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 358. Zob. też M. Bernasikowa Dwór w Modlnicy, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki” 1965, T. 2, z. 2, s. 165–197. 2 B[ronisław] G[ustawicz] Modlnica, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. VI, Warszawa 1885, s. 568. 1 249 �wielickim, siedziba Józefa Konopki, w której Kolberg po opuszczeniu Warszawy zatrzymał się najpierw: Mogilany, szczególnie dwór i kościół, mają wspaniały widok. W dzień pogodny, zwłaszcza przed zachodem słońca, można gołym okiem przejrzeć dolinę Wisły. Na sinym paśmie wzgórz olkuskiej wyżyny w Królestwie Kongresowym rysują się jasno w promieniach słońca Bielany, Tyniec, Trenczyn, Kopiec Kościuszki, Krakusa, wieże i baszty Wawelu i kościołów krakowskich aż po Mogiłę; jeżeli zaś zwrócimy się ku południowi, to znowu na ciemnym tle szczerbatych Tatrów i Babiej Góry rysują się białe szczyty Kalwarii i Lanckorony1. Głównym ośrodkiem życia rodzinnego dla wszystkich Konopków była Modlnica, i to nie tylko jako gniazdo rodowe. Gospodarował tu Julian, kawaler podobnie jak Roman z Tomaszowic, a gospodarstwem kobiecym zarządzała bardzo energicznie i sprawnie Antonina Konopczanka przy pomocy Antoniny Męcińskiej, zwanej „Melą”, „Melusią”. Mieszkały tu również pod opieką ciotki trzy młodsze córki Józefa i Stefanii, Michalina, Justyna i Seweryna, przyjęte na wychowanie dla odciążenia rodziców, którzy mieli dwadzieścioro dwoje dzieci. Dziewczynki uczyły się muzyki, okresowo także pod kierunkiem Kolberga, który miewał również udział w ich domowej edukacji. Bliskie sąsiedztwo dworów braci w Modlnicy, Tomaszowicach i Mogilanach sprzyjało żywym kontaktom rodzinnym. Na codzienne obiady przyjeżdżał do Modlnicy z Tomaszowic Roman, w niedziele spędzał tu z rodziną cały dzień. Dom wypełniała muzyka, dyskutowano na najróżniejsze tematy. Kolberg grywał sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską, a koncerty te należały do ulubionych chwil w modlnickim dworze, wspominanych po latach także przez najmłodszych domowników. Justyna Konopczanka pisała: Kolberg znał muzykę nie tylko teoretycznie, ale grał też biegle i pięknie, a nieraz, gdy był do tego usposobionym, ślicznie improwizował. Panna Męcińska, czyli Melusia, grała znakomicie. Więc Modlnica wtedy rozbrzmiewała koncertami. Grali pojedynczo lub na cztery ręce. Z całą przyjemnością wsłuchiwałyśmy się w cudne tony Haydna, Mozarta, Beethovena, Mendelssohna, a nade wszystko Chopina. Ale i polityka nie próżnowała. Ileż to dyskusji poważnych się słysza- 1 [ M. Maciszewski] Mac. Mogilany, tamże, s. 579. 250 �ło – ile wróżb, nieledwie proroctw, odnośnie do przyszłości i wolnej Ojczyzny ciotka moja, niezwykła patriotka, wypowiadała w przeczuciu1. W dworach Konopków spotykała się też rodzina z dalszych stron; w Mogilanach Kolberg poznał w latach wcześniejszych Amelię i Hipolita Bochdanów z Zadwórza pod Lwowem, Julię i Gabriela Załęskich z Iskani pod Dobromilem, prawdopodobnie też Maurycego i Władysława Kraińskich z Wyszatyc pod Przemyślem2. U dwu pierwszych rodzin gościł, począwszy od roku 1861, a gospodarze, znając jego prace i plany, ułatwiali mu chętnie kontakty z wiejskimi informatorami i stwarzali warunki do badań terenowych, dzięki którym pozyskiwał cenny materiał przeznaczony do następnych monografii regionalnych. Wiadomo też, że niektóre notatki czy teksty folkloru i melodie spisywał badacz w samej Modlnicy od zjeżdżających do niej krewnych i ich służby. Zapewne kontaktów nawiązanych przy okazji spotkań rodzinnych i towarzyskich w Modlnicy i Mogilanach było więcej przez cały czas pobytu Kolberga u Konopków, co nie zostało jednak konkretnie udokumentowane, choć liczne wzmianki w listach na możliwość taką zdają się wskazywać. Poza rodziną do Modlnicy i Mogilan przyjeżdżali na przestrzeni lat liczni goście z Krakowa, ze środowiska artystycznego i inteligenckiego, m.in. Artur Grottger, Zygmunt Gloger, Walery Eljasz–Radzikowski, Tadeusz Rybkowski, Józef Łepkowski, Kazimierz Chłędowski, Izydor Kopernicki. Organizowano też wspólne wyjazdy do Krakowa, gdzie Konopkowie i Kolberg uczestniczyli w różnego typu uroczystościach, jubileuszach, wydarzeniach kulturalnych: A że Kraków był tak blisko, więc żyło się jego życiem, sztuką, uczonymi osobistościami i znakomitościami, a nie było obchodów, tak patriotycznych, jak i religijnych, jubileuszów itp., aby się Modlnica w całości, wraz z Kolbergiem nie znajdowała3. Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 108–109. W Wyszatycach pod Przemyślem gospodarował brat Zofii z Kraińskich Konopkowej, Maurycy Kraiński, a od 1877 roku jego bratanek Władysław. O kontaktach i badaniach na tych terenach zob. korespondencja Kolberga oraz wstępy M. Tarki do cz. I Rusi Czerwonej i E. Miller do suplementu przemyskiego (odpowiednio DWOK T. 56 i 83/I). O poznaniu w Mogilanach Bochdanów i Załęskich wzmiankuje także Justyna Konopczanka (za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek..., s. 107). 3 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109. 1 2 251 �W latach późniejszych oparciem dla przyjezdnych był dom Ksawerego Konopki, który gospodarował najpierw w Zaleszanach odziedziczonych po ojcu, Michale, a na początku lat osiemdziesiątych osiadł w Krakowie, żywo uczestniczył w jego życiu kulturalnym i towarzyskim i bywał częstym gościem w Modlnicy. Konopkowie, a wraz z nimi Kolberg, brali też udział w świętowaniu na wsi, w obchodach świąt religijnych, w obrzędach ludowych. Wiele uroczystości rodzinnych i związanych z kalendarzem obrzędowym modlniccy włościanie wręcz rozpoczynali we dworze, co dla badacza stanowiło oczywiście znakomitą okazję do obserwacji i zapisu dokonywanego ze słuchu. Z czasem jego obecność w Modlnicy stała się oczywistym elementem życia mieszkańców wsi, co z pewnością skracało dystans między nimi a badaczem. Kolberg uczestniczył w życiu rodzinnym i towarzyskim Modlnicy, przede wszystkim jednak, korzystając z dogodnych dla siebie warunków, zajmował się pracą badawczą. Mając zapewniony byt, otoczony troską i dbałością Antoniny o jego zdrowie i wygody, mimo pewnych ograniczeń, jak rezydowanie w ciemnym, przejściowym pokoju czy kłopotliwe niekiedy jazdy z Romanem do Krakowa, mógł poświęcić się wypadom terenowym, gromadzeniu materiału w bibliotekach i archiwach Krakowa, opracowaniu kolejnych tomów, a skromny fundusz własny1 przeznaczyć głównie na cele naukowe, zwłaszcza kolejne podróże. Podejmował je latem i wczesną jesienią, by w pozostałym czasie zająć się porządkowaniem i redagowaniem zbiorów. W pracy tej, zwłaszcza nad Krakowskiem, pomagali mu gospodarze, współuczestnicząc w badaniach, pozyskując informatorów i sami notując dla niego teksty ludowe i informacje etnograficzne. Szczególną rolę w tej współpracy odegrała Antonina Konopczanka, gospodyni Modlnicy. Zbieranie materiałów krakowskich dla Kolberga podjęła 1 E. Jaworska w Posłowiu do J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. XVII podaje informację, że Kolberg pobierał rentę z Komisji Skarbu, gdzie w latach 1857–1861 (prawdopodobnie: do r. 1859, zob. wyżej, s. 139–140) był zatrudniony w Dyrekcji Dróg i Mostów. O „emeryturze otrzymywanej z Warszawy” z tytułu kilkunastoletniej prowadzonej tam do roku 1861 pracy urzędniczej wspomina też W. Bieńkowski w pracy Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie, zob. „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” 1999, nr 1, s. 15. W świetle danych o emeryturach w Królestwie Polskim wiadomości te można uznać za mało prawdopodobne, nie udało się ich potwierdzić w zachowanych dokumentach Kolberga, a sam badacz nigdy i nigdzie o tym nie wspomina. Wiadomo jedynie o dochodzie, jaki przynosiła niewielka kwota ulokowana w „papierach procentowych”, przekazywanym mu co jakiś czas z Warszawy przez Wilhelma. 252 �jeszcze przed jego przeprowadzką z Warszawy; już od 1868 roku spisywała dla niego pieśni, bajki, informacje i opowieści o wierzeniach, wiadomości etnograficzne o kulturze materialnej i o zwyczajach, później także wykonywała rysunki i drzeworyty do Krakowskiego1. Jej materiały znacznie zasiliły tę monografię Kolberga, a rękopisy zbieraczki, które zachowały się częściowo w jego archiwum, zostały wykorzystane w ramach Dzieł Wszystkich do prac komentatorskich lub – jako nieuwzględnione przez Kolberga w czterech XIX-wiecznych tomach Krakowskiego – opublikowane zostały w trzyczęściowym suplemencie do tej monografii, dopełniając ją. Na uwagę zasługuje tu szczególnie wydany tam w całości unikatowy rękopis nazwany „modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki” 2, pochodzący z 1868 lub 1869 roku. Zbieraczka notowała w nim na gorąco swoje wywiady z wiejskimi narratorami z Modlnicy i sąsiednich wsi, którzy opowiadali jej bajki i lokalne podania, „historyje” o stworzeniu świata, przyrodzie i żywiołach, o zmorach, bogienkach, diabłach, duchach itp., o przesądach i praktykach leczniczych. W formie dialogów z wymienionymi z nazwiska i utalentowanymi bajarzami, których zbieraczka znała i zapewne dlatego wybrała, udokumentowany został ówczesny żywy folklor wsi podkrakowskiej, poglądy jej mieszkańców na świat, a nawet ich świadomość historyczna. Bratanica Antoniny, Justyna, wspominała też szczególne przedsięwzięcia ciotki w celu pozyskiwania materiału ikonograficznego: […] korzystając ze znajomości z zakładem fotograficznym W. Rzewuskiego, znajdującym się przy ulicy Wesołej w Krakowie, zorganizowała kilkakrotnie fotografowanie całych scen obrzędowych, gospodarskich i weselnych, a co najpiękniejsze dziewczęta, kobiety, parobcy wybierani byli. Było to mniej więcej w 1870–2 roku. Rzewuskiemu zawieziono do jego atelier przeróżne sprzęty i dekoracje. Zob. m.in. listy Z. Glogera z 17 XII 1868 r. i z 1 IV 1870 r. oraz A. Konopczanki do Kolberga z I połowy 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), odpowiednio s. 272 i 351 oraz s. 372 i 378–379. Listy Antoniny Konopczanki ilustrują także stopień zażyłości rodziny i domowników z Modlnicy i Mogilan z Kolbergiem. 2 Raptularz Konopczanki opublikowany został w suplemencie krakowskim (DWOK T. 73/III), na s. 5–105. Autorką tytułu i pierwszego omówienia tego rękopisu (manuskrypt nie ma karty lub kart początkowych i końcowych) była H. Kapełuś, zob. tejże Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s.179–195. Zob. też E. Miller Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. O współpracy Antoniny Konopczanki z Kolbergiem i jej wkładzie pracy w Krakowskie zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXIX–LXXXII. 1 253 �Wykopano starą, rosochatą wierzbę, kilka pni brzozowych, [zabrano] kosy, sierpy, kądziele, ławy, misy, dzbany itp. W pogodne dni zimowe p. Puchała wyjeżdżał kilkoma wozami pełnymi ludzi. Były to całe wesela – z basami, klarnetami, skrzypkami, z drużbami, druhnami iskrzącymi się od wieńców, świecideł i wstążek, chust bajecznie kolorowych i korali prawdziwych. […] Do wydawnictw Kolberga drzeworyty z tych fotografii nie były dobre, a kolorowało się je w Modlnicy akwarelowymi farbami; kto żył, wtedy kolorować musiał. Ciotka, Freulein Maria i nawet niżej podpisana z siostrami1. Zaangażowani w pomoc bywali nie tylko domownicy z Modlnicy, ale i z Mogilan. Tadeusz (1844–1903), syn Józefa, niedoszły, choć utalentowany malarz, wykonywał rysunki, z których część weszła do Krakowskiego, a kontakty z mieszkańcami wsi ułatwiała tam Kolbergowi dobrze ich znająca Malwina Jastrzębska, nauczycielka starszych córek Józefa. Współdziałano też w późniejszym okresie w przygotowaniu ilustracji do Pokucia; Tadeusz Konopka wykonywał też rysunki „paru typów z tamtych stron”2. Kilkunastoletni pobyt Kolberga w Modlnicy w miarę upływu czasu i kłopotów jej starzejących się mieszkańców, zwłaszcza po śmierci Józefa w czerwcu 1880 roku, a także udarze, który dotknął Juliana w tym samym czasie, miał swoje różne oblicza w codziennym bytowaniu. Niezależnie jednak od później narosłych trudności i konfliktów, wspomnienia o Oskarze Kolbergu spisane przez Antoninę Konopczankę i przez jej bratanicę Justynę wskazują, że jego osoba i praca cieszyły się nie tylko uznaniem i szacunkiem rodziny, ale także podziwem i przyjacielskim przywiązaniem. Po latach, u kresu życia, gdy wygasły już wcześniejsze emocje, Antonina pisała: Do Krakowa z braćmi Konopkami wyjeżdżał dwa razy tygodniowo za korektą; zresztą po całych dniach siedząc w domu, pisał niezmordowanie. Nikomu nie przeszkadzał w zatrudnieniach, był słodkim w pożyciu z drugimi osobami. Wszyscy go też kochali i szanowali. Dnie świąteczne przepędzał na uczonych rozmowach z Romanem Konopką, a wieczory z Julianem, obok którego mieszkał w drugim pokoju. […] ze swej strony przedstawiał żyjącą encyklopedię. Jeżeli czytając książkę, kto jakiego znaczenia wyrazów nie rozumiał, szedł do KolCyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109–110. Jedna z takich fotografii wykonanych w zakładzie W. Rzewuskiego reprodukowana jest w albumie K. Markiewicz Oskar Kolberg (1814–1890), Radom 2014, s. 117. 2 Brulion listu do T. Rybkowskiego z 27 XI 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 577. 1 254 �berga po wytłumaczenie i wykład obszerny otrzymał. Nie tylko zacnym co do charakteru, ale i umiejętnym był bardzo. Znał historię, literaturę, język łaciński, niemiecki, francuski, włoski, angielski wybornie, a nawet i rosyjski. Obdarzony z natury niepospolitymi zdolnościami, cokolwiek umiał, to nie dla blagi, ale naprawdę umiał teoretycznie. Potrafił pisać obcymi językami tak dobrze jak własnym. Tak samo w rozmowie, jak w pisaniu miał głęboki pogląd logiczny, zdrowy rozsądek i zdanie głębokiego myśliciela. […] Miły, skromny, cichy, łagodny jak dziecko, w ciemnym pokoju, przez który domownicy, nie mogąc go jako między sobą pomieścić, musieli w czynnościach gospodarskich przechodzić, on siedział skurczony nad stolikiem, pisał długie godziny (od rana do południa, od obiadu do wieczora). Wieczor[em] zaś do późna czytywał książki. Nie było nikogo w domu, ktoby go nie [czcił] i nie kochał. […] Każdego wieczora czynił niespokojne zapytania paniom domowym, czy nie brakło nafty, bo tego braku nadzwyczaj się obawiał. Mógł nic już nie pić, o to się nie troszczył, ale tylko myślał o tym, żeby było przy czym pisać. Otóż więc jedną słabością jego była nafta, a drugą atrament. Nikt mu niczym humoru nie zepsuł – nawet by po papierach pozwolił dziatwie plądrować – aby tylko kałamarz jego w należytym pozostawał szacunku. Przeto do sławnej, jesionowej, o jednym zawiasie szafy chował go zapalczywie jak do fortecy przed swawolą wszelką1. Obie panie Konopczanki, Antonina z pozycji gospodyni dworu, Justyna, patrząca z perspektywy dziecka i młodej dziewczyny, wspominają też Kolberga jako ciekawego rozmówcę i uczestnika dysput i „dyskusji poważnych”, a przede wszystkim jako świetnego muzyka, który „grał biegle i pięknie”, sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską, a nawet improwizował, urozmaicając modlnickie życie swoimi koncertami. Według Justyny nie miał specjalnego talentu pedagogicznego jako zbyt pedantyczny; zapamiętała jednak jego „ciekawe historyjki”, życzliwość i pogodę w obcowaniu z ludźmi, chętne przebywanie z gośćmi. Przede wszystkim jednak to, że on „wiecznie pisał i grał” i że „grał chętnie na każde zaproszenie i lubił, i grał świetnie do tańca”2. Nie przeszkadzało mu to jednak interesować się także edukacją panien, córek Józefa; sekundował im w nauce muzyki, akompaniował do śpiewu, poświęcał czas na wspólne spacery i rozmowy o sztuce, literaturze, historii, a nawet towarzyszył w wyjazdach do Krakowa. Odbiciem ciepłych uczuć, jakie mieszkańcy Modlnicy i Mogilan dla niego żywili, a także autorytetu, którym się cieszył wśród dorastających dziewcząt, mogą 1 2 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 104 i przyp. 32. Tamże, s. 109, 108, 107, 109. 255 �być listy pisane w okresie nieobecności Oskara w Modlnicy i dopiski tych ostatnich dla „kochanego pana Oskara”1. Zaś wzruszające ślady stosunku do badacza wiejskich mieszkańców, i to nie tylko Modlnicy, odnajdujemy w jego rękopisach, gdzie zanotował miedzy setkami innych dwie następujące przyśpiewki: Ciesy się pan Kolbr, ze idziemy z pola, ciesy się i Gacka, Maryna, Antola. A jak ci ja umrę, moja dusza wstanie, jak ona usłyszy pana Kolbra granie2 Obok spotkań z przedstawicielami świata umysłowego w samej Modlnicy, miał Kolberg możliwość rozleglejszych kontaktów z tym środowiskiem w Krakowie, gdzie dojeżdżał z Konopkami, uzależniony jednak od dostępu do środka transportu. Bliskość Krakowa była wielkim atutem Modlnicy; dzięki niej „żyło się jego życiem” – jak to ujęła cytowana wyżej Justyna Konopczanka – i możliwe było uczestnictwo mieszkańców Modlnicy w wydarzeniach kulturalnych, życiu umysłowym i artystycznym miasta, obchodach świątecznych i jubileuszowych, spotkaniach i zjazdach Polaków spoza zaboru austriackiego. Dla Kolberga możliwość bywania w pobliskim Krakowie miała jednak pierwszorzędne znaczenie przede wszystkim ze względu na postęp jego prac i zakres studiów. Mógł wtedy osobiście doglądać druku i korekt, korzystać ze zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, a także włączać się w życie intelektualne miasta i kontaktować się ze środowiskiem naukowym skupionym wokół Uniwersytetu i Towarzystwa, potem Akademii3. Stykał się z wybitnymi jego przedstawicielami – zarówno profesorami uczelni, jak i członkami Towarzystwa, którzy przeważnie zostali później członkami Akademii Umiejętności. Do grona tego należeli 1 Zob. np. dopisek Justyny Konopczanki do listu Antoniny Konopczanki z 12 II 1871 r. oraz list Józefy Konopczanki (z Mogilan) z 14 I 1878 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 376 i Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 101. 2 Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/I), s. 433, nr 633 i tenże Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41) s. 248, nr 465 (z okolic Kutna). 3 O kontaktach i współpracy Kolberga ze środowiskiem naukowym Krakowa zob. też W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie, „Rocznik Krakowski” T. XXXIX: 1968, s. 107–118, tenże i A. Gruca Krakowskie koneksje Oskara Kolberga, „Rocznik Krakowski”, T. LIX: 1993, s. 63–76, tenże Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności” T. 1: 1999, s. 7–21. 256 �m.in. wymieniani wcześniej reprezentanci świata naukowego: Józef Majer, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1861 roku prezes Towarzystwa, potem do roku 1890 Akademii; Józef Łepkowski, konserwator zabytków sztuki dla miasta Krakowa, pierwszy profesor archeologii na pierwszej w Polsce katedrze archeologii na Uniwersytecie (od 1875 roku), członek Towarzystwa, potem Akademii; Józef Szujski, historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek i sekretarz Akademii Umiejętności w latach 1872–1883; Władysław Łuszczkiewicz, sekretarz i przewodniczący Komisji Historii Sztuki Akademii Umiejętności, profesor Szkoły Sztuk Pięknych; Lucjan Siemieński, poeta, publicysta i krytyk literacki, członek Towarzystwa i Akademii. Z częścią osób z tego kręgu naukowego Kolberg zetknął się bezpośrednio w Krakowie jeszcze jako członek Towarzystwa; kontakty te kontynuować będzie wkrótce w Akademii. Niektórych przedstawicieli życia umysłowego miasta poznał jeszcze w Warszawie, z jeszcze innymi połączyły go dopiero później relacje ściślejsze. Niektóre kontakty przybliża korespondencja, o innych niestety brak informacji i możemy się tylko domyślać, że współpraca z Akademią, penetracje w bibliotekach i archiwach, otwartość dworu w Modlnicy odwiedzanego przez artystów i uczonych sprzyjały poszerzaniu kręgu znajomych. I tak np. z kilkunastu zachowanych listów pisanych do Kolberga w latach 1868–1884 przez Józefa Łepkowskiego wynika, że obaj badacze niezależnie od profesjonalnej współpracy w jednej instytucji kontaktowali się często bezpośrednio (także w Modlnicy), że łączyły ich zażyłe stosunki i że chętnie dzielili się wskazówkami i informacjami naukowymi. Być może znajomość zawiązana została w Warszawie – Łepkowski należał także do grona współpracowników Encyklopedii Orgelbranda. Kolberg spotykał się również z Karolem Estreicherem, od 17 września 1868 roku nieprzerwanie do roku 1905 dyrektorem Biblioteki Jagiellońskiej, z której zbiorów autor Ludu systematycznie korzystał1. Poznał go jeszcze w Warszawie, gdzie w latach 1862–1868 Estreicher był bibliotekarzem w Szkole Głównej, a do Krakowa wrócił, by kontynuować swoją Bibliografię polską. Obaj byli w tamtym czasie współautorami Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. Estreicher opublikował recenzję Kolbergowskich Pieśni Do dziś w jej zbiorach odnaleźć można egzemplarze, które kiedyś były własnością Kolberga, z jego podpisem i z własnoręcznymi notatkami. O osobistych kontaktach Kolberga z uczonymi Krakowa zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XXVI–XXX. 1 257 �ludu polskiego z 1857 roku, w której wysoko ocenił dorobek Kolberga1. Z Żegotą Paulim, który przebywał w Krakowie od 1842 roku, współpracując z wydawnictwami naukowymi, zetknął się tam Kolberg już w roku 1857, w czasie podróży do Wiednia, Triestu, Zagrzebia i Lublany i – jak wspomniano wcześniej – służył mu wówczas „swą pomocą i swymi uwagami co do zbierania i spisywania pieśni”2. Pauli od roku 1871 pracował w Bibliotece Jagiellońskiej, opiekując się głównie starodrukami i archiwaliami, których był znawcą. Jako wybitny erudyta, obdarzony niezwykłą pamięcią, bibliofil i wydawca z tytułem „historiografa Uniwersytetu Jagiellońskiego”, nazywany był „chodzącą biblioteką”. Zapewne obaj, Pauli i Estreicher, ułatwiali Kolbergowi dostęp do źródeł i służyli cennymi informacjami bibliograficznymi. Wiadomo także, że wcześniej spotkał się Kolberg w Krakowie z Wincentym Polem, który „przyobiecał zasilać [go] swymi uwagami”3. Badacz ten po paru latach powrócił w 1868 roku do Krakowa, gdzie jednak zmarł 2 grudnia 1872 roku. Prawdopodobnie wcześniej, może jeszcze w Warszawie, poznał Kolberg Ludwika Zejsznera, profesora geologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, z którego materiałów (m.in. z obszernej rozprawy Wiadomość o Podhalanach poprzedzającej Pieśni ludu Podhalan… z 1845 r.), a przede wszystkim ze zbiorów pieśni drukowanych i rękopiśmiennych korzystał. Zejszner zmarł w Krakowie 3 stycznia 1871 roku, jeszcze przed przeniesieniem się tam autora Ludu na stałe, ale w czasie jego pobytu w mieście. W części II Krakowskiego Kolberg wykorzystał pozostałe po nim materiały, co odnotowuje we wstępie do tego tomu, sygnując odpowiednią informacją pochodzenie wybranych pieśni. Wątpliwość, czy doszło do osobistego spotkania, dotyczy osoby zmarłego w 1868 roku księdza M. Mioduszewskiego, profesora prawa kanonicznego w seminarium duchownym w Krakowie, autora cenionego Śpiewnika kościelnego (wydanego w Krakowie w roku 1838 i uzupełnionego Dodatkami z lat 1842 i 1853) oraz Pastorałek i kolęd (Kraków 1843 oraz Dodatek, Lipsk 1853). Także i z pozostałego po nim archiwum zaczerpnął Kolberg niektóre zapisy pieśni opublikowane w tym tomie z odpowiednią adnotacją i z informacją 1 Recenzję tę pod pseudonimem „Gędźba” opublikował K. Estreicher w „Dzienniku Literackim” 1857, nr 94–96, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. 138–145. 2 O. Kolberg Korespondencja z Wiednia [z 11 IX 1857], w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 360. 3 Brulion listu do A. Młockiego z 26 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 283. 258 �we wstępie. W jakiej formie – oryginałów czy kopii – oraz jaką drogą dotarły do Kolberga materiały obu badaczy, nie wiadomo. Jeszcze z Warszawy znał też Kolberg pisarza, redaktora i wydawcę, również współpracownika Encyklopedii Orgelbranda, Władysława Ludwika Anczyca, prowadzącego od 1875 roku drukarnię w Krakowie, odkupioną od Ludwika Gumplowicza, w której wydana została w tym samym roku ostatnia, czwarta część Krakowskiego, czyli ósmy tom Ludu. W Krakowie mógł mieć Kolberg także dostęp do innych niż Biblioteka Jagiellońska zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, takich jak biblioteka kapitulna na Wawelu, biblioteka Czartoryskich czy archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także księgozbiory prywatne, np. Żegoty Paulego czy Teofila Żebrawskiego (1800–1887), matematyka, bibliofila, archeologa i architekta, z którym stykał się w Akademii. Na zapisy tekstów pieśni z Krakowa lub z Krakowskiego otrzymane od tego ostatniego powołuje się także w cz. II Krakowskiego (na s. IV). Możliwość czerpania ze zbiorów bibliotecznych dawały też pobyty we Lwowie, gdzie w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich Kolberg niejednokrotnie przeprowadzał kwerendy źródłowe, prawdopodobnie kontaktując się przy okazji z cenionymi historykami, badaczami i wydawcami źródeł, a także kolejnymi dyrektorami tej instytucji, Augustem Bielowskim (w latach 1869–1876) i Wojciechem Kętrzyńskim (1876–1918). XIII [Cele i zadania działającej od 1873 roku Akademii Umiejętności i jej rola w życiu naukowym i narodowym. – Kontynuacja dotacji na Lud Kolberga przyznanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie. – Członkostwo Kolberga w strukturach Akademii i działalność w Komisjach Archeologicznej i Antropologicznej. – Funkcja przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, udział w pracach programowych Sekcji. – Współpraca z I. Kopernickim, redaktorem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, i własne publikacje Kolberga w tym roczniku od 1877 r. – Wkład badacza w dorobek etnograficzny Komisji Antropologicznej.] Zacieśnienie związków Kolberga z życiem naukowym Krakowa związane jest bezpośrednio z Akademią Umiejętności, w działalność której trwale się włączył i której testamentem przekazał swoją spuściznę rękopiśmienną. 259 �Przekształcenie Towarzystwa w Akademię nie tylko nie wpłynęło na zmianę stosunku nowej instytucji do Kolberga, lecz bardziej go z nią związało. Tam zresztą kontynuowała pracę naukową większość uczonych znanych Kolbergowi jeszcze z Towarzystwa. To w ramach Akademii badacz najściślej współpracował po roku 1872 z osobistościami życia umysłowego Krakowa. Na czoło tych relacji wysuwają się tu: Józef Majer, Józef Szujski, Józef Łepkowski, Karol Estreicher, a głównie wspominani już późniejsi przybysze do Krakowa: Jan Sadowski i Adam Honory Kirkor, przede wszystkim zaś najbliżej zaprzyjaźniony Izydor Kopernicki. Akademia zainicjowała swoją działalność w 1873 roku. Powołana już w roku 1872 dzięki staraniom galicyjskich uczonych i polityków, w oparciu o prężne i przygotowane środowisko umysłowe Krakowa i dorobek Towarzystwa Naukowego, stała się instytucją naukową o znaczeniu ogólnopolskim. Przekraczając granice zaborów, współorganizowała i wspomagała finansowo prace i publikacje naukowe z obszaru całego kraju, odgrywając przez długie, jeszcze międzywojenne lata integrującą rolę najważniejszego polskiego ośrodka naukowego. W powszechnej opinii wyznaczyła rolę, jaką nauka odegrać miała i odegrała dla zachowania „samoistnego bytu narodowego”. Jej pierwszym prezesem został bardzo przychylny Kolbergowi Józef Majer, sekretarzem zasłużony dla organizacji i działalności instytucji i równie mu życzliwy Józef Szujski. Statut zakładał powołanie trzech Wydziałów akademickich: I. Filologicznego, II. Historyczno-Filozoficznego i III. Matematyczno-Przyrodniczego. W ramach tych Wydziałów ukonstytuowały się komisje o dużych uprawnieniach autonomicznych1. Wszystkie skupiały uczonych, także spoza ścisłego kręgu Akademii, i były głównymi Statut Akademii, jej struktura wewnętrzna, fundusze i skład osobowy itd. zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności w Krakowie. Rok 1873”, Kraków 1874, s. 37 i nast. W obrębie Wydziału Filologicznego utworzono komisje: Bibliograficzną, Dla Historii Sztuki, Językową i Dla Badań w Zakresie Literatury i Oświaty w Polsce. W Wydziale Historyczno-Filozoficznym powstały: Komisja Historyczna, Prawnicza, Archeologiczna oraz Dla Filozofii, a w Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym – Komisja Fizjograficzna, Antropologiczna i Balneologiczna. O działalności Akademii zob. m.in. Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii Umiejętności w Krakowie 1873–1888, Kraków 1889 (tam także statut AU w cz. II, s. 170–179); S. Smolka Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1893, Kraków 1894; S. Kutrzeba Polska Akademia Umiejętności 1872–1938, Kraków 1939; J. Hulewicz Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1918. Zarys dziejów, Wrocław 1958 i 2013; Materiały do powstania Akademii Umiejętności w Krakowie w roku 1873, oprac. i przygot. do druku D. Rederowa i K. Stachowska, Wrocław 1958, J. Dybiec Polska Akademia Umiejętności 1872–1952, Kraków 1993. 1 260 �ogniskami prac badawczych. Członkowie wybierani byli większością głosów, a dla członków zagranicznych wymagane było dodatkowo zatwierdzenie cesarza. Charakterystyczna przewaga reprezentacji humanistyki (Wydziały I i II) nad naukami ścisłymi i przyrodniczymi (Wydział III) wiązała się z przeświadczeniem kierownictwa Akademii, zwłaszcza Szujskiego i Majera, o prymacie tej pierwszej w sytuacji porozbiorowej Polski. Sytuacja ta nakładała na jedyną tego rodzaju instytucję naukową w kraju szczególny obowiązek dbałości o zachowanie tożsamości narodowej, o znajomość dawnej historii i piśmiennictwa, wiedzę o dziejach kultury, pietyzm dla języka, tradycji, zabytków i pamiątek, ale także „przyrodoznawstwa krajowego”. Obowiązek służby publicznej, związek prac Akademii z potrzebami i życiem społeczeństwa był nie tylko eksponowany, ale i skutecznie praktykowany przez cały czas jej działalności. Na corocznych otwartych dla publiczności posiedzeniach Akademii systematycznie ponawiano apele o włączanie się społeczeństwa w nurt jej działalności, m.in. poprzez nadsyłanie własnych prac i obserwacji, udział w konkursach, dostarczanie informacji i materiałów potrzebnych dla rozwoju badań w różnych dziedzinach. Zabiegano konsekwentnie o ponadzaborową integrację, koordynowanie rozproszonych wysiłków naukowych i pielęgnowanie kontaktów z nauką europejską poprzez wymianę publikacji i osobiste kontakty uczonych oraz udział w kongresach międzynarodowych. Za pierwszorzędne zadanie organizatorzy życia naukowego Akademii uważali współdziałanie społeczeństwa z „instytucją obdarzoną wolnością swobodnego rozwoju nauki w języku narodowym – dla potrzeb i czci narodowej”. A powołując się na doświadczenie „w dziejach narodu polskiego”, przestrzegali: […] nakazuje ono, aby korzystać z sposobności podanej przez Opatrzność, aby chwytać złotego ptaka sprzyjających okoliczności, aby nie odkładać na jutro pełnego rozwoju życia, bo korzystaniem z tego, co dzisiaj danym jest i dozwolonym, żyją i mocnieją zdrowe społeczeństwa1. Na publicznym otwartym posiedzeniu w maju 1874 roku prezes Majer, mówiąc o kierunkach badań działającej już Akademii, wyjaśniał: 1 [J. Szujski] Zdanie sprawy z ruchu naukowego Akademii Umiejętności od 4 maja 1874 r. podane przez sekretarza jeneralnego, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1874”, Kraków 1875, s. 191 oraz 189–190. 261 �Do nich to należeć musi wszystko, co dotyczy duchowych i fizycznych kraju naszego właściwości, a zatem badanie jego dziejów politycznych i społecznych, literatury, sztuki i języka, jak niemniej jego właściwości geograficznych i fizjograficznych w najobszerniejszym rozumieniu, nie wyłączającym badań antropologiczno-etnologicznych. […] Naród dawno poczuwał, że trzeba mu regulatora, który by przyodziany należytą powagą, poruszał sprężyny pracy naukowej, niósł jej zachętę i pomoc, a luźne prace zbierał, prowadził i skupiał dla uwydatnienia ich skutku1. Obok prac naukowo-badawczych i wydawniczych Akademia prowadziła działalność muzealną, biblioteczną i archiwalną, a także szeroko zakrojoną wymianę publikacji z dziesiątkami instytucji, towarzystw i ośrodków naukowych w całej Polsce i w Europie. Według statutu działalność ta miała się opierać na uposażeniu ze skarbu państwa (rządu austriackiego i sejmu galicyjskiego), w praktyce jednak głównym źródłem finansowym stał się mecenat prywatny, który rozwinął się na niespotykaną dotąd w Polsce skalę. Darowizny przekazywano ze wszystkich trzech zaborów, głównie z Królestwa Polskiego, a także z emigracji. Pozwoliło to nie tylko na finansowanie działalności naukowo-badawczej, ale także na ufundowanie stypendiów i nagród. Kolberg –„literat w Krakowie, b[yły] członek Towarzystwa Naukowego [Krakowskiego]” – został jednym z pierwszych członków korespondentów Wydziału I Filologicznego dzięki staraniom Karola Mecherzyńskiego, dyrektora tego Wydziału, i Karola Estreichera, sekretarza, którzy 8 kwietnia 1873 roku pisemnie zgłosili jego kandydaturę. Wybory w ramach Wydziału odbyły się 6 maja tego roku z wynikiem pozytywnym, a kandydaturę Kolberga na członka korespondenta i kandydatury innych osób pretendujących do członkostwa ogłoszono publicznie już na otwartym dla publiczności posiedzeniu inauguracyjnym Akademii Umiejętności w dniu 7 maja 1873 roku2. Wybór ten został ostatecznie zatwierdzony 7 lipca 1873 roku Głos Józefa Majera, prezesa Akademii miany na publicznym posiedzeniu tejże, dnia 4 maja 1874 r. Pogląd ogólny na jej stan w r. 1873, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1873”, Kraków 1874, s. 132 i 135. 2 Zob. Dwa pierwsze publiczne posiedzenia Akademii Umiejętności w Krakowie. I. Posiedzenie w przeddzień czterechsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika d. 18 lutego 1873 r. II. Posiedzenie inauguracyjne d. 7 maja 1873 r., Kraków 1873, s. 76. Zob. też „Rocznik Zarządu Akademii... Rok 1873”, s. 31, gdzie nazwisko Kolberga figuruje na liście „proponowanych do najwyższego zatwierdzenia” członków zagranicznych, korespondentów. Relację z tego 1 262 �na posiedzeniu walnym Akademii. Ponieważ autor Ludu nie posiadał obywatelstwa austriackiego, mógł w rzeczywistości zostać jedynie członkiem korespondentem zagranicznym. Zgodnie ze statutem wybór ten powinien zatwierdzić cesarz, sankcji cesarskiej Kolberg jednak nigdy nie otrzymał1. Nie wiadomo, dlaczego takiego zatwierdzenia nie przyznano i jakie względy na tym zaważyły. Brak zgody w przypadku innych uczonych wiązał się z działalnością patriotyczną, udziałem w powstaniu czy emigracją polityczną, a odpowiednie opinie w tej kwestii przysyłały do Wiednia władze pruskie lub rosyjskie. Nie prolongując ważności paszportu i pozostając formalnie obywatelem rosyjskim, Kolberg skazywał się na nieokreślony status i po kilku latach sam tak opisywał swoją sytuację, pisząc do bratowej Karoliny: „[...] teraz jestem tu poniekąd jakoby emigrantem”2. Dlaczego nie przedłużał paszportu mimo przypomnień Wilhelma3 ani też nie ubiegał się o obywatelstwo austriackie, nie wiadomo. Akademia nie brała jednak tego braku urzędowego zatwierdzenia pod uwagę i doceniając prace Kolberga, od początku włączała go w swoją działalność. Członkami Wydziału Filologicznego byli wówczas tacy uczeni i literaci jak historycy literatury – Stanisław Tarnowski i Karol Mecherzyński, dyrektor Teatru Krakowskiego – Stanisław Koźmian, pisarze – Ignacy Kraszewski, Aleksander Fredro oraz wcześniej wymieniani: Władysław Łuszczkiewicz, Karol Estreicher, Lucjan Siemieński i Józef Łepkowski, w większości znający dorobek Kolberga i wspierający jego cele. O pracy autora Ludu w ramach tego Wydziału brak jednak informacji, dostępne dokumenty nie potwierdzają też jego członkostwa w żadnej z Komisji Wydziału Filologicznego. Poświadczona jest jedynie jego współpraca w 1876 roku z Komisją Językową ukonstytuowaną w ramach tego Wydziału w marcu 1874 roku. posiedzenia oraz nazwiska kandydatów, m.in. na członków korespondentów, a wśród nich i Kolberga, podał też L. Siemieński (pseud.: Gerwazy) w Korespondencji czasopisna „Kłosy”. Z Krakowa, 9 maja, zamieszczonej w „Kłosach” 1873, T. XVI, nr 411, s. 319. Zob. też W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 110. 1 Zob. Pamiętnik piętnastoletniej działalności… cz. II, s. 128 –130; tam w wykazie członków, w grupie członków korespondentów zagranicznych Akademii, „dla których najwyższe zatwierdzenie nie nadeszło”, zapisano: „Oskar Kolberg, literat w Krakowie, b[yły] członek Towarzystwa Naukowego, wybrany d. 7 lipca 1873 r. członkiem Wydziału Filologicznego, od r. 1873 członek Komisji Archeologicznej, zaś od r. 1874 także Komisji Antropologicznej”. 2 Brulion listu do Karoliny Kolberg z 15 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 14. 3 Zob. m.in. list Wilhelma z 14 I 1873 r., tamże, s. 437. 263 �Wiązała się ona z pracą Kolberga o gwarze wielkopolskiej oraz z debatą o publikacji materiałów etnograficznych i dialektologicznych, o czym jeszcze będzie mowa. Bezpośrednio po ukonstytuowaniu się władz Akademii Kolberg rozpoczął starania o kontynuację mecenatu finansowego nad swoim dziełem, tj. o pozyskanie funduszu na druk II części Krakowskiego. W liście z 14 stycznia 1873 roku, powołując się na pomoc finansową udzieloną mu przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie na druk I części tej monografii, zwracał się do Akademii jako „spadkobierczyni moralnej tak opieki naukowej, jak i szafunków b. Towarzystwa Naukowego”, wyrażając nadzieję, że Akademia „nie zechce uchylić szczodrobliwej swej ręki od popierania i dalszych prac moich na polu etnografii krajowej”. Dołączał jednocześnie rachunek za dotychczasowy druk części II Krakowskiego, informując, że przewidywany koszt całego tomu będzie znacznie wyższy od poprzednich z powodu „druku mnóstwa w niej zawartych nut muzycznych, których złożenie nierównie od tekstu jest kosztowniejszym”1. Przedkładając Akademii w październiku 1873 roku egzemplarz „świeżo wydanego dzieła pt. Lud, seria VI”, o objętości dwukrotnie większej od wcześniejszych tomów, raz jeszcze wyjaśniał tę specyfikę książki i ponawiał swoją prośbę o dotację na nią „w nadziei życzliwej pomocy instytucji skorej zawsze do popierania wszelkiego rodzaju usiłowań naukowych”2. Prośba Kolberga spotkała się ze zrozumieniem i akceptacją i odtąd Akademia systematycznie udzielała mu subwencji w wysokości 300–500 florenów za tom, zwiększając ją dopiero w dwu ostatnich latach jego życia do 1000 florenów. Do spraw 1 List do Akademii Umiejętności z 14 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 435. Rachunek ten, zachowany jako alegat do cytowanego listu (Arch. Nauki PAN i PAU, rkp. PAU I – 12, nr 46), wymienia sumę 580 zł reń. za druk części tomu w nakładzie 800 egzemplarzy oraz 200 zł reń. 30 centów za papier. W. Bieńkowski mylnie podaje te kwoty jako całkowity koszt tomu (w pracy Kolberg w Krakowie…, s. 111). W rzeczywistości wyniósł on za całą książkę we wspomnianym nakładzie 1390 fl. (zob. notatki Kolberga w sporządzonym przez niego Wykazie tek rękopiśmiennych, w: Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, aneks 12, s. 749, przypis *14; Kolberg zakładał w cytowanym liście, że koszt może wynieść około 1200 fl. za druk i papier). Złoty reński to srebrna moneta cesarstwa austriackiego tożsama z florenem (i guldenem). 2 List do Akademii Umiejętności z [22] X 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 464. Taką datę dzienną nosi brulion tego listu (BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 1) i nota na oryginale wpisana nieznaną ręką: „Otrzymano dnia 22 paźdz. 1873”. Ponadto oryginał opatrzony jest adnotacją prezesa Majera: „Do zasiłku w ilości 400 [!] do 500 fl. zobowiązywało Akad[emię] jeszcze zobowiązanie Tow[arzystwa] Nauk[owego], d. 23 paźdz. 1873. J. Majer”. 264 �finansowych badacza i jego kłopotów z materialnym podołaniem swojemu przedsięwzięciu trzeba będzie jeszcze wracać. Już w trakcie wyboru na członka korespondenta Wydziału Filologicznego Akademii otrzymał Kolberg propozycję włączenia się w skład Komisji Archeologicznej, powołanej w Wydziale II Historyczno-Filozoficznym na wniosek Józefa Łepkowskiego uchwałą z dnia 5 kwietnia 1873 roku. O zaproszeniu do grona członków Komisji zawiadomił go oficjalnie Józef Łepkowski w liście z 22 kwietnia 1873 roku, informując, że dotyczy ono „udziału w czynnościach w kierunku studiów etnograficznych”1. Komisja powstała w wyniku rozdzielenia zadań i prac Oddziału Archeologii i Sztuk Pięknych działającego w Towarzystwie Naukowym od 1851 roku na dwa kierunki: badania archeologiczne i studia nad zabytkami sztuki oraz odpowiadające im dwie Komisje: Komisję Sztuki (w Wydziale I Filologicznym) i Komisję Archeologiczną (w Wydziale II Historyczno-Filozoficznym). O tej drugiej orzeczono: […] w wydziale 2-gim istnieć powinna Komisja Archeologiczna w celu badań archeologii kościelnej i domowej, wykopalisk, sfragistyki, numizmatyki, runografii itd., także w sprawie udzielania orzeczeń, jakich by wymagało krytyczne roztrząsanie wychodzących w tym zakresie dzieł, oraz w myśli opiekowania się istniejącym muzeum. Pierwszą czynnością owej Komisji byłoby już to pokończenie, już to dalsze prowadzenie spraw i prac przez b[yły] Oddział Archeologii i Sztuk Pięknych w Towarzystwie Naukowym przedsiębranych, a następnie podjęcie w tym kierunku nowych […]2. Na posiedzeniu w dniu 24 kwietnia 1873 roku, konstytuującym Komisję z przewodniczącym Józefem Łepkowskim i określającym jej główne zdania, poświadczono członkostwo Kolberga, które zgodnie ze statutem wcześniej zatwierdził Wydział3. Obok niego w grupie wówczas przyjętych w skład Komisji Archeologicznej członków przybranych znaleźli się także badacze List J. Łepkowskiego z 22 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 450; tam mowa o uchwale Komisji w sprawie członkostwa, m.in. Kolberga, podjętej 19 kwietnia i zatwierdzonej przez Wydział 21 kwietnia. 2 „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Hist.-Filozof.”, T. I, Kraków 1874, s. IV–V [XII–XIII] (Posiedzenie Wydziału dnia 5 IV 1873 r.). 3 Zob. tamże, s. VII [XV] (Posiedzenie Komisji Archeologicznej dnia 24 IV 1873 r.) oraz „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1873”, s. 122–123, a także Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii…, cz. II, s. 138. 1 265 �wkrótce blisko współpracujący z Kolbergiem: Jan N. Sadowski, Izydor Kopernicki, Michał Sołtan i wybrany równocześnie na sekretarza Komisji Piotr Umiński (1830­–1906), numizmatyk i kolekcjoner, także sekretarz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Członkami Komisji byli też Adam Honory Kirkor, Władysław Łuszczkiewicz, Aleksander Kremer i Józef Friedlein. Do najważniejszych zadań Komisji miało należeć systematyczne rejestrowanie znalezisk archeologicznych, a następnie przygotowanie cyklicznego wydawnictwa obejmującego wykaz zabytków przedhistorycznych na ziemiach polskich (zwany roboczo „spisem wykopalisk”), w którym miały być publikowane zebrane dotąd materiały do mapy archeologicznej ziem polskich. Program badań obejmował też różnorodne prace wykopaliskowe (m.in. Kirkora, Umińskiego i Sadowskiego w najbliższej okolicy Krakowa i na Rusi Czerwonej, Kirkora na Podolu galicyjskim i na Pokuciu) oraz omawianie ich przebiegu i wyników na kolejnych posiedzeniach. Kolejnym zadaniem miało być uporządkowanie i skatalogowanie zbiorów archeologicznych Akademii oraz rozbiór i omawianie publikacji naukowych dotyczących tej dziedziny1. Później Komisja miała zająć się także zbieraniem i badaniem materiału epigraficznego, tj. oryginalnych dawnych napisów wyrytych lub wymalowanych na twardym materiale (kamieniu, metalu, glinie), zwłaszcza starszych, począwszy od średniowiecza poprzez renesans do XVII wieku, gdyż te były najbardziej zagrożone zniszczeniem i zatarciem2. Epigrafika, zainicjowana jeszcze w krakowskim Towarzystwie jako nowa dyscyplina badawcza, miała być przydatna m.in. dla uchwycenia procesów i zmian językowych, geografii dialektów, znajomości pisma i jego typów. Komisja Archeologiczna kontynuowała program i w zasadzie przejęła do realizacji zadania nakreślone w Oddziale Archeologii i Sztuk Pięknych Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. W jej działalności, podobnie jak w Towarzystwie, podnoszona była wysoka ranga archeologii jako nauki 1 Zob. też Pamiętnik piętnastoletniej działalności…, cz. I, s. 110–116, gdzie omówienie programu badań Komisji. 2 Sekcja Epigrafiki Polskiej pod kierunkiem I. Polkowskiego wymieniana jest w źródłach dopiero w roku 1877 (zob. m.in. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1877”, Kraków 1878, s. 51; w dwu rocznikach poprzednich z lat 1875 i 1876 figuruje z adnotacją: „obecnie organizująca się”, zob. odpowiednio s. 62 i 68). Od roku 1874, kiedy to Komisja Archeologiczna podzieliła się na sekcje, funkcjonowały w jej ramach trzy inne: Sekcja Wykopalisk pod kierunkiem A.H. Kirkora, Encyklopedii Starożytności Polskich z przewodniczącym A. Kremerem i Muzealna pod kierunkiem W. Seredyńskiego (zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1874”, Kraków 1875, s. 114). 266 �i jej ważna rola w podtrzymywaniu poczucia tożsamości narodowej. Zainteresowanie materialnymi „starożytnościami”, potrzeba i postulat badania dawnej przeszłości, korzeni i przedpiśmiennej historii narodu nabierały szczególnego znaczenia wobec jego zagrożonego bytu. Obok prac starożytników–specjalistów na dużą skalę upowszechniło się kolekcjonerstwo prywatne amatorów i koneserów zabytków przeszłości, a kolejne znaleziska skłaniały do fachowego dyskursu o ich dawności, o przedhistorycznej przeszłości i metodach jej badania. Formułowano zasady metodycznego gromadzenia i porządkowania znalezisk, ich ochrony i inwentaryzacji, określania wieku i interpretacji historycznej, naukowego rozpoznawania starożytności człowieka i jego kultury. Z czasem już nie tylko romantyczny kult dawnego rodowodu i postawa patriotyczna były inspiracją dla archeologii, stopniowo wdrażano ją w ramy i metody procedur naukowych, wyznaczających rzetelne badania w duchu pozytywizmu. Stała się też dyscypliną uniwersytecką wraz z utworzeniem w 1866 roku poświęconej jej pierwszej katedry na Uniwersytecie Jagiellońskim, wtedy jeszcze tymczasowej, od 1874 roku stałej, kierowanej przez Józefa Łepkowskiego, także przewodniczącego Komisji Archeologicznej. Przedmiot badań kontynuowanych w Akademii pojmowano bardzo szeroko i traktowano interdyscyplinarnie, dostrzegając ścisłe związki między archeologią, antropologią, historią sztuki i historią kultury1. Dla wszechstronnego podejmowania tej problematyki w prace Komisji Archeologicznej zaangażowani byli nie tylko specjaliści w dziedzinie archeologii (jak J. Łepkowski, A.H. Kirkor, J.N. Sadowski) i antropologii (J. Majer, I. Kopernicki), ale i koneserzy–zbieracze zabytków starożytniczych (P. Umiński), historycy sztuki (W. Łuszczkiewicz i J. Kremer), architekci (T. Żebrawski, F. Pokutyński), artyści i jednocześnie znawcy kultury materialnej (J. Kossak), bibliotekarze i bibliofile (K. Estreicher, W. Seredyński)2. Kolberg, uprawiający działalność „w kierunku studiów etnograficznych”, jak to określił Łepkowski w cytowanym wyżej liście, był więc pożądanym członkiem w tym gronie, gdyż jego ludoznawcze zainteresowania i prace wiązały się z bliskimi także archeologii naukami historycznymi. Prowadząc 1 Zob. J. Chochorowski Między archeologią, antropologią i prehistorią – krakowskie środowisko naukowe w początkach działania Akademii Umiejętności (1873–1893) wobec problemu pochodzenia człowieka i jego kultury, „Historyka. Studia metodologiczne” 2016, T. 46, s. 304–325. W artykule tym (s. 304–343) autor omawia stan, zadania i cele oraz związki ówczesnej archeologii i antropologii w początkowych pracach obu Komisji poświęconych tym dyscyplinom. 2 Por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 67. 267 �systematyczne badania terenowe i studia nad kulturą ludową różnych regionów Polski, stykał się także z tymi zagadnieniami i mógł żywo włączać się w prace Komisji. Jego warsztat badawczy również od strony praktycznej okazywał się przydatny dla nauk pokrewnych, m.in. dla archeologii. Z drugiej strony uczestnictwo w pracach Komisji Archeologicznej umożliwiało mu bezpośredni kontakt z uczonymi i wgląd w ich prace, orientację w literaturze przedmiotu i bieżącym ruchu wydawniczym, udział w toczących się dysputach, wymianę informacji i opinii. A to z kolei przyczyniło się do wykorzystania wiadomości i wyników badań archeologicznych w kolejnych tomach Ludu. Już na drugim posiedzeniu Komisji w dniu 23 maja 1873 roku powierzono Kolbergowi zadanie specjalne, o którym w sprawozdaniu z tego posiedzenia zapisano: Przewodniczący Komisji [tj. Łepkowski] ze względu na coraz częściej powtarzające się po różnych pismach zarzuty o podrabianie i fałszowanie podań i legend o Krakowie oraz o jego uroczystościach wzywa członka Kolberga do rozczytania się w takowych i zbadania, a następnie orzeczenia, o ile te są autentycznymi lub też bezzasadnymi”1. Problematyka ta była Kolbergowi dobrze znana i świeża; w części I Krakowskiego wydanej w 1871 roku zamieścił w opisie kraju szereg podań i legend związanych z Krakowem i jego bliską okolicą, a także obszernie opisywał doroczne zwyczaje zarówno ludu wiejskiego spod Krakowa, jak i mieszczańskie, właściwe tylko dla mieszkańców tego miasta, jak np. emaus, rękawka, konik zwierzyniecki. W swoich rozległych kwerendach sam natrafiał na różnego typu źródła dotyczące dawnych tradycji podaniowych i uroczystości obchodzonych w cyklu rocznym. Zachowały się liczne materiały, notatki i wskazówki bibliograficzne z tego zakresu wykorzystane w różnym stopniu w monografii. W Krakowskiem przywołuje Kolberg zarówno źródła sobie współczesne, jak i dawniejsze, cytując je lub w różnej formie odwołując się do nich. I tak przytacza podania i legendy z prac Józefa Mączyńskiego, Ambrożego Grabowskiego, Józefa Łepkowskiego, z dawnych kronik i druków ulotnych, z kalendarzy krakowskich, czasopism systematycznie publikujących opisy ważnych dla tradycji miejsc 1 Posiedzenie Komisji Archeologicznej dnia 23 V 1873 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Hist.-Filozof.”, T. I, Kraków 1874, s. XXI–XXII. 268 �i sławnych czy legendarnych postaci oraz przywiązanych do nich podań i legend1. W trakcie tej pracy, gromadząc bogaty i cenny materiał z literatury, sam nie ustrzegł się potknięć. Jednym z nich było np. było potraktowanie jako dokumentu falsyfikatu Konstantego Majeranowskiego, tj. tekstu o święconem w zamożnym mieszczańskim domu przedstawionego jako list z XVI wieku2. Wątpliwa wiarygodność tworów Majeranowskiego i innych podobnych fabrykatów dała początek dyskusjom na temat autentyczności powszechnie publikowanych, często bez należytego krytycyzmu, materiałów. I tak np. toczyła się wówczas dysputa na temat wieku i genezy konika zwierzynieckiego (Lajkonika), prowadzona m.in. w krakowskim „Czasie” i warszawskich „Kłosach” w 1872 roku3. Kolberg żywo się tym zagadnieniem interesował, gromadził notatki na ten temat z prasy, a także sam poszukiwał informacji źródłowych, m.in. w dokumentach cechu włóczków, tj. flisaków, uczestników tego dawnego zwyczaju, oraz w relacjach wspomnieniowych krakowian. Relację taką przekazał mu w liście 27 czerwca 1873 roku, a więc już po powierzeniu Kolbergowi zajęcia się podaniami i zwyczajami krakowskimi w Komisji Archeologicznej, Karol Mecherzyński, sekretarz Wydziału Filologicznego Akademii (od 21 XII 1872 roku), filolog związany od urodzenia z Krakowem4. Tak więc własne zainteresowania i prace Kolberga spotykały się z prowadzonymi w ramach Komisji i na odwrót, a przeplatając się, służyły zarówno autorowi Ludu, poszerzając jego bazę źródłową, jak i badaniom Akademii, wzbogacając je o materiał pozyskany w eksploracjach terenowych i studiach własnych Kolberga. Przegląd wykorzystanych przez Kolberga w tym zakresie prac przynoszą przypisy źródłowe dotyczące głównie rozdziałów „Kraj” i „Zwyczaje”, zamieszczone w tomie 73/III DWOK na s. 107–125 i 138–165. Zob. też obszerną bibliografię Kolberga przywoływaną w siedmiu tomach Krakowskiego (T. 5–8 i T. 73/I–73/III DWOK), a zebraną w tomie 73/III. 2 [K. Majeranowski, pseud.:] Pielgrzym z Tenczyna Święcone wielkanocne, „Pszczółka Krakowska” 1822, T. 2, s. 8–16 (przedruki, m.in. w: Ł. Gołębiowskiego Ludzie polskim…, s. 305–309 oraz w „Przyjacielu Ludu” 1837, R. 3, T. 2, nr 39). Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 369–373 i odpowiedni przypis źródłowy w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 170–171 oraz E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 73/I), s. XXXVIII. 3 Rekapitulacja koncepcji na temat genezy Lajkonika por. też F. Gawełek Konik zwierzyniecki, „Rocznik Krakowski” T. XVIII: [1919], s. 144–154 (cały art. s. 129–181). Zob. też Ł. Olszewski Lajkonik. Legenda i tradycja, Kraków 2009. 4 Zob. list K. Mecherzyńskiego z 27 VI 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 422– –423. Zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/1), s. XXXVIII. 1 269 �Do innych działań Kolberga w ramach Komisji należał udział w re­ jestracji miejscowości, w których odkryto zabytki wykopaliskowe, pro­ wadzonej na potrzeby mapy archeologicznej, której koncepcja była autorstwa Łepkowskiego. Współpracował w tym zakresie z Kirkorem, Łepkowskim, Kopernickim i Sadowskim 1. Ze wszystkimi czterema badaczami był blisko zaprzyjaźniony i spotykał się z nimi często; tym bardziej więc praktyką naturalną była wymiana informacji na temat znalezisk archeologicznych, obserwowanych w trakcie własnych podróży, i wiadomości pozyskanych w Komisji, tak przecież uprawniona w pracach naukowych. Uczestniczył też Kolberg w dyskusjach nad sprawozdaniami z badań oraz nad omawianymi dziełami archeologicznymi i z dziedzin pokrewnych, w czym także w naturalny sposób dzielił się swoją erudycją i wynikami ciągłych penetracji i studiów w Bibliotece Jagiellońskiej i lwowskim Ossolineum. Według Bieńkowskiego brał także udział w zbieraniu zabytków epigrafiki polskiej od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku, a także przekazał Komisji swoje materiały dotyczące mitologii 2. Zainteresowanie autora Ludu archeologią i kontakt z bieżącym dorobkiem badawczym tej dyscypliny znalazły swoje odbicie w kolejnych mono­ grafiach regionalnych3. Obok materiałów etnograficznych i folklorystycznych, które stanowią zawsze zrąb źródłowy tomów Ludu, zamieścił w nich szereg wiadomości o ówczesnych pracach wykopaliskowych i znaleziskach archeologicznych, a nawet niekiedy i własne wywody czy komentarze do­ tyczące tych zagadnień. Podobnie jak informacje historyczne i fizjograficzne podawał je przeważnie przy charakterystyce ogólnej omawianego obszaru, 1 Zob. W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 68 oraz W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia…, s. 13. Zob. też B. Schnaydrowa Mapa archeologiczna Józefa Łepkowskiego, geneza i okoliczności jej powstania, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie”, R. 25: 1980, s. 198–202. 2 Zob. W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 68 oraz W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia…, s. 13. Przekazane Komisji materiały mitologiczne to prawdopodobnie rękopis Kolberga pt. Potęgi nadprzyrodzone w wyobraźni Mazurów Pruskich. Studium mytologiczne według [Maxa Polluxa] Toeppena skreślił […] (BN PAU i PAN, sygn. 3572), stanowiący dokonany przez niego przekład fragmentu pracy Toeppena pt. Aberglauben aus Masuren…, której recenzję opublikował w 1868 roku (zob. wyżej, s. 211, przyp. 2). Przekład ten włączył Kolberg po niewielkim przeredagowaniu do swojego rękopisu Mazur pruskich (DWOK T. 40, s. 52–82). 3 Jako pierwszy poruszył ten problem T. Malinowski w artykule Archeologia w dziełach Oskara Kolberga, „Lud” T. XLII: 1956, s. 446–453. 270 �tj. w rozdziale „Kraj”, wiążąc je z opisywanymi miejscowościami i konkretnymi obiektami czy zabytkami z tego terenu. Szereg danych z zakresu archeologii odnajdujemy także w przypisach do tekstu, zwłaszcza zebranych na końcu książki. Powołuje się w nich Kolberg (lub w różnym zakresie cytuje) na prace Józefa Łepkowskiego, Franciszka M. Sobieszczańskiego, Aleksandra Przeździeckiego, Adama H. Kirkora, artykuły, doniesienia i wiadomości z czasopism („Wiadomości Archeologicznych”, „Czasu”, „Biblioteki Warszawskiej”, „Kłosów” itd.). Badający to zagadnienie Tadeusz Malinowski stwierdzał: Dużą zasługą Kolberga jest zinwentaryzowanie wielkiej liczby stanowisk archeologicznych rozsianych po wielu dzielnicach Polski i Rusi. […] Drugą wielką zasługą Kolberga jest fakt zebrania w swych pracach ogromnego materiału bibliograficznego, odnoszącego się do odkryć archeologicznych, a zagubionego często w rozmaitych zapomnianych, trudno dostępnych publikacjach i czasopismach. Śmiało rzec można, że prace Kolberga są niezastąpionym źródłem materiałowym dla wszelkiego rodzaju monografii powiatowych archeologicznych, przygotowanych w wielu ośrodkach naukowych w Polsce1. Autor uważał, że ten niewykorzystany przez archeologów materiał nie tylko może stanowić źródło dla różnego rodzaju monografii lokalnych, ale także przynosi nieznane późniejszym badaczom, cenne przyczynki do dziejów archeologii polskiej, a niejednokrotnie nawet informacje o dawnych odkryciach ocalałe jedynie na kartach tomów Kolberga. Dla przykładu ilustrującego zainteresowanie Kolberga odkryciami archeologicznymi można przywołać fakt, że w Krakowskiem sięgnął on nie tylko do prac J. Łepkowskiego, K. Rogawskiego czy A.H. Kirkora, do wiadomości z publikacji Towarzystwa Naukowego czy Akademii lub rozsianych w prasie2, ale podjął próbę krótkiego omówienia aktualnych badań i ich wyników w okolicy Krakowa. Dokonał także wręcz wątpliwego merytorycznie zabiegu, zamieszczając w przypisie do części IV monografii krakowskiej obszerny wyciąg, prawdopodobnie we własnym przekładzie, z artykułu francuskiego archeologa, L.F.A. Maury’ego, zamieszczonego w „Revue des Deux Monde” z 1868 roku, a poświęconego dziejom badań archeologicznych w Babilonie T. Malinowski Archeologia …, s. 451. Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 441–481 (Bibliografia. Prace cytowane i odnotowane przez Kolberga). 1 2 271 �i Niniwie1. Sięgając w swoich ludoznawczych pracach po informacje z zakresu archeologii, wyrażał własne stanowisko wobec przydatności dla nich dziedzin pokrewnych etnografii, a jednocześnie nawiązywał do idei badaczy starożytników skupionych w kręgu Akademii, według której badając teraźniejszość kultury, nie można pominąć jej przeszłości, także najodleglejszej, utrwalonej m.in. w zachowanych śladach materialnego dziedzictwa epoki przedchrześcijańskiej2. Znaczniejszy niż w Komisji Archeologicznej był udział Kolberga w działalności Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności3. O jej powołaniu postanowiono na wniosek złożony przez A. Biesiadeckiego na posiedzeniu Wydziału III Matematyczno-Przyrodniczego w październiku 1873 roku. Jako osobna Komisja w ramach tego Wydziału ukonstytuowała się później, bo dopiero 23 marca 1874 roku oraz w trakcie następnych posiedzeń 16 maja i 27 czerwca tego roku, kiedy też zarysowany został ogólny program jej prac 4. Zwłoka wynikała z potrzeby porozumienia się z Komisją Archeologiczną co do zakresu badań, w dużej mierze pokrywających się ze sobą. Głównym inicjatorem wyłonienia Komisji Antropologicznej w ramach Wydziału III był obok Józefa Majera Izydor Kopernicki. Pierwszy z badaczy pełnił funkcję jej prezesa od początku do 1894 roku, drugi sekretarzował Komisji od 1875 do 1891 roku, formułując dla niej naukowy program badań. Dzięki rozległej wiedzy i swoim szerokim i wszechstronnym zainteresowaniom Kopernicki stał się niezwykle Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 352 oraz 355–362, a także przypisy źródłowe do tych tekstów w tomie 73/III DWOK, s. 436–437. Przytaczając tekst Maury’ego, Kolberg błędnie podał tytuł czasopisma: „Revue Contemporaine”. 2 Pisał o tym m.in. we wstępach do swoich monografii, np. do cz. IV Krakowskiego (DWOK T. 8), na s. XI w 1875 r. i do cz. II Radomskiego (DWOK T. 21), na s. V w 1888 r. 3 O działalności Komisji Antropologicznej zob. Pamiętnik piętnastoletniej działalności… cz. I, s. 197–209, Materiały do powstania Akademii…, s. 89–91, W. Bieńkowski Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, „Lud” T. 51: 1967, s. 71–75, E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1982, s. 140–226, J. Chochorowski Między archeologią, antropologią i prehistorią…, s. 328–333. 4 Zob. Posiedzenie Wydziału dnia 20 X oraz Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 23 III, 16 V i 27 VI 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. I, s. XXVIII oraz s. LIV–LVI, LXVI–LXXXIV, LXXXVIII–XCV. 1 272 �zasłużonym, aktywnym i twórczym organizatorem i uczestnikiem prac Komisji, nadając jej rangę instytucji o zasięgu europejskim 1. Kolberg znalazł się od początku w gronie członków przybranych Komisji Antropologicznej (razem z J. Sadowskim i P. Umińskim), której skład podany został już na pierwszym posiedzeniu, 23 marca 1874 roku2. Wśród członków Komisji znalazło się też wielu wymienianych już uczonych, z którymi zetknął się Kolberg wcześniej, m.in. J. Szujski, J. Łepkowski, W. Łuszczkiewicz, A.H. Kirkor, T. Żebrawski. W gronie tym byli także przedstawiciele medycyny, fizyki, nauk przyrodniczych (lekarze: A. Baraniecki i L. Teichmann, fizyk i meteorolog S. Kuczyński). W organizującej się Komisji dokonano podziału na trzy (pierwotnie dwie) Sekcje: 1. Archeologiczno-Antropologiczną, 2. Antropologiczną „w ściślejszym rozumieniu” (tj. antropologii fizycznej) i 3. Etnologiczną, z wyznaczonym dla nich zakresem badań. Zaraz po ukonstytuowaniu się Komisja ogłosiła Program badań antropologicznych, w którym znalazła się też problematyka etnograficzna. Opracowanie programu uznano od początku za zadanie pierwszoplanowe, „ażeby zarysowały się wyraźniej granice działania każdej Sekcji, w wielu razach zachodzące na siebie, żeby prócz tego uwidocznił się stosunek do Komisji Archeologicznej, spotykającej się z Antropologiczną w przedmiocie badań przedhistorycznych”. W programie wyznaczono trzy podstawowe kierunki prac odpowiadające zakresowi wydzielonych Sekcji: 1 Izydor Kopernicki (1825–1891), lekarz, antropolog, etnograf, po studiach w zakresie medycyny na uniwersytecie kijowskim pracował jako lekarz wojskowy, m.in. w czasie wojny krymskiej. Brał udział w powstaniu styczniowym i był więziony przez Austriaków w Ołomuńcu. Po uwolnieniu, w czasie wieloletniej tułaczki emigracyjnej przebywał m.in. w Paryżu, gdzie studiował antropologię, anatomię i fizjologię. Następnie na uniwersytecie w Bukareszcie zorganizował nauczanie anatomii i stworzył Muzeum Anatomiczne. W roku 1871 powrócił do kraju i osiadł w Krakowie na zaproszenie Józefa Majera, lecz status emigranta i uczestnika powstania utrudniały mu znalezienie odpowiedniej posady. Do roku 1888 pracował w półroczu letnim zarobkowo jako lekarz zdrojowy w Rabce, potem w Marienbadzie, a w półroczu zimowym zajmował się pracą naukową. W roku 1876 nostryfikował na UJ swój dyplom w zakresie nauk lekarskich, w 1878 uzyskał tam habilitację z antropologii, a w 1886 roku jako pierwszy na ziemiach polskich otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego antropologii. Poza nauczaniem działał w kilku komisjach Akademii, której był członkiem korespondentem od 1877 roku, członkiem czynnym od 1887 roku. Jako sekretarz Komisji Antropologicznej przyczynił się do intensyfikacji jej prac i ich wysokiego poziomu naukowego. Był autorem wielu publikacji z zakresu antropologii i archeologii w języku polskim i w językach obcych, zajmował się także badaniami ludoznawczymi, m.in. nad folklorem Górali karpackich i Cyganów polskich. Był uczonym o europejskiej sławie; uważany jest za twórcę podstaw antropologii polskiej. 2 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. 1, s. LV – LVI. 273 �Badać nam należy człowieka: I. pod względem najdawniejszych śladów jego pobytu w naszym kraju; II. pod względem jego cech fizycznych, odznaczających właściwość szczepową, plemienną i narodową; III. pod względem właściwości jego duchowych, stosunków społecznych, zwyczajów i obyczajów. Pod I-szym względem badania odnosić się muszą do czasów przedhistorycznych; pod II-gim wiadomości zbierać wypadnie z fizycznych poszukiwań właściwości ludów obecnie zamieszkałych lub zabytków pozostałych z czasów historycznych w całym obszarze kraju; pod III-im – ich właściwości duchowych, zwyczajów i obyczajów1. Już w tym zarysie programu widoczne jest odbicie ówczesnego poglądu o bliskim związku wiedzy o człowieku z przyrodoznawstwem. Antropologię traktowano wtedy bardzo szeroko, jako naukę o człowieku w ogóle, lokując ją jako dziedzinę na pograniczu nauk humanistycznych i przyrodniczych. Mieściła się wówczas w tym ujęciu antropologii także etnografia. Pod wpływem nauki europejskiej, m.in. prac przedstawiciela ewolucjonizmu, E.B. Tylora, i w duchu pozytywizmu próbowano wówczas przenieść metody badań przyrodniczych do nauk humanistycznych. Stąd usytuowanie etnologii w Komisji Antropologicznej Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii. Z kolei częste pokrywanie się przedmiotu badań w obu Komisjach – Antropologicznej i Archeologicznej – prowadziło w praktyce do tego, że szereg prac realizowano i finansowano wspólnie; szczególnie dotyczyło to badań wykopaliskowych i związanej z nimi inwentaryzacji stanowisk archeologicznych. Tak też organizowane były niektóre wyprawy naukowe, podejmowane „w kierunku badań przedhistorycznych” w latach siedemdziesiątych2. W podzielonej na Sekcje Komisji Antropologicznej przewodniczącym Sekcji I został geolog A. Alth, sekretarzem – archeolog A.H. Kirkor, Sekcji II przewodniczył anatomopatolog L. Teichmann, sekretarzował I. Kopernicki. Kierowanie Sekcją III – Etnologiczną powierzono w maju 1874 roku Tamże, s. LXVI–LXVII. Przedstawiony przez J. Majera Program badań antropologicznych opublikowany jest tamże, s. LXVII–LXXXIII. 2 Zob. J. Szujski Zdanie sprawy z ruchu naukowego Akademii Umiejętności od 3 maja 1877 roku, podane przez sekretarza jeneralnego, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1877”, Kraków 1878, s. 124. W sprawozdaniu tym zapisano: „W kierunku badań przed­ historycznych Komisja Antropologiczna jednoczy się z Archeologiczną; spólnym też staraniem zarządzone były wycieczki naukowe odbyte przez pp. Przybysławskiego, Kirkora tudzież Kopernickiego”. 1 274 �Kolbergowi, sekretarzem został J.N. Sadowski1. Już w czerwcu tego samego roku w Sekcji Etnologicznej gotowa była jako jedna z pierwszych jej inicjatyw opracowana przez Sadowskiego Instrukcja do badania właściwości ludowych2. Obejmowała ona osiem działów głównych: A. Nazwa badanej ludności, jej charakter i granice rozsiedlenia, B. Gwara, C. Poe­ zja, muzyka, taniec, D. Przysłowia, gadki (klechdy), zagadki, oracje, podania, E. Obrzędy i uroczystości, F. Ubiór i stroje, G. Mieszkania, H. Narzędzia. W każdym dziale znalazły się zwięzłe wyliczenia wyznaczonych do obserwacji i opisu problemów, zjawisk, zachowań, obiektów, przy czym zwraca uwagę nacisk, z jakim zaleca się „wierne spisanie wszystkich pieśni bez najmniejszej zmiany i ogładzenia” oraz zapis dosłowny opowieści i oracji, a także relacji o obrzędach i zwyczajach, „choćby to było nie tylko dziwacznym, ale nawet zupełnie niezrozumiałym” i bez względu na powtarzanie się treści. Program ten, opracowany przez archeologa Sadowskiego, zbliżony jest wyraźnie do Kolbergowskiego, przedstawionego w Liście otwartym z 1865 roku i realizowanego w Ludzie. Wspólne jest przede wszystkim założenie główne, tj. opis etnograficzny określonego obszaru, regionu jako składowej obrazu całego kraju w ujęciu panoramicznym. Wpływ idei i wzoru monografii Kolberga na środowisko Komisji Antropologicznej, wręcz na całe pokolenie badaczy, okazał się trwały i miał dominować do końca XIX wieku. Do programu badań ujętego w Instrukcji dokładał Kolberg swoje dalsze istotne postulaty. Wkrótce po jej ogłoszeniu, na styczniowym posiedzeniu Komisji Antropologicznej w 1875 roku, na jego wniosek jako przewodniczącego Sekcji Etnologicznej zatwierdzono uchwałę „dotyczącą wydawania częściowo badań etnograficznych popartych dołączeniem wizerunków typów ludowych, strojów, sprzętów itd., o ile można najstaranniejszych, a w każdym razie najwierniejszych”. Przychylono się też do propozycji Kolberga, by dla realizacji tego zdania, odpowiadającej „ścisłym wymogom nauki”, zwrócić się do znanych w kraju osób posiadających zbiory ikonograficzne z prośbą o ich użyczenie „czasowo do naukowego użytku”. Umożliwiłoby to wydawanie zeszytów obejmujących „umiejętny opis pewnej 1 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 16 V 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. I, s. LXVI. 2 Tamże, na s. XC–XCV oraz w osobnej odbitce: Kraków 1874. 275 �grupy etnograficznej, z dołączeniem wizerunków w drzeworytach, litografiach, chromolitografiach, a w razie potrzeby i nut muzycznych”. Przenosił Kolberg w ten sposób na grunt Akademii swoją programową koncepcję, w myśl której od początku działalności doceniane było dla etnografii znaczenie źródłowe dokumentacji ikonograficznej i muzycznej. Jednocześnie była to próba wykorzystania rycin ze zbiorów prywatnych i muzealnych za pośrednictwem Akademii do prac etnograficznych. Na tym samym posiedzeniu zobowiązywał się Kolberg konkretnie do porozumienia się w sprawie rycin z W. Dzieduszyckim, dyrektorem Muzeum Przyrodniczego we Lwowie, i z J. Kossakiem1, mieszkającym w Krakowie. Rok później w liście do Akademii, zdając sprawę ze swojej podróży na Pokucie i Bukowinę, informował, że w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie sporządził listę „wszelkich posiadanych przezeń akwarel, rycin i obrazów olejnych przedstawiających typy i sceny ludowe” i że podobny spis przygotował w muzeum Zakładu Ossolińskich2. Dołączył oba do swojego listu, wyrażając przeświadczenie, że „dostarczą one […] wątku do wygotowania obszernego i systematycznie ułożonego katalogu ubiorów na całym obszarze Polski”. Zawiadamiał też, że oba muzea posiadają znaczny zbiór fotografii „przedstawiających ubiory ludu, widoki wsi i cerkwi itp., których kopii na żądanie Akademii jak najchętniej udzielą na użytek etnografii”. Gromadzeniem ikonografii był więc żywo zainteresowany nie tylko ze względu na jej znaczenie dokumentacyjne dla monografii regionalnych własnych i innych autorów z Akademii, ale także w związku z dalekosiężnym planem opracowania albumu polskich strojów ludowych. Instrukcja przygotowana przez Sadowskiego w 1874 roku pomyślana była jako przewodnik w badaniach terenowych dla współpracowników i korespondentów, często amatorów w dziedzinie etnografii, którzy 1 Zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 13 I 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, Kraków 1875, s. VIII–IX. Już na kolejnym posiedzeniu Kolberg mógł przekazać informację, że Kossak obiecał udostępnienie swoich zbiorów Komisji, która wkrótce powołała go na swojego członka (Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 13 III 1875 r., tamże, s. LIII). 2 Brulion listu do Akademii z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 659–660 (rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 2–3), dołączony spis akwarel z Muzeum im. Dzieduszyckich obejmuje 105 pozycji (tamże, k. 4–5). Inna wersja redakcyjna sprawozdania i tegoż spisu akwarel zachowała się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie (Arch. MEK, sygn. II/226, nr inw. I/3051 RKP). Brulion spisu rycin z Ossolineum w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 300 (21 pozycji). 276 �wspomagać mieli prace Sekcji swoimi materiałami opracowanymi według wskazanego wzoru. Taką siatkę pomocników zamierzano utworzyć we wszystkich trzech zaborach. Dzięki operatywności Kopernickiego kwestionariusz Sadowskiego został już w 1875 roku rozesłany do wskazanych osób. Każdy z członków został też zobowiązany do pozyskiwania chętnych do współpracy, bowiem przez cały okres swojej działalności Sekcja Etnologiczna opierała swoje badania na korespondentach. W pracach terenowych spodziewano się udziału „przede wszystkim światłych duchownych wszelkiego obrządku, lekarzy i nauczycieli”, przy czym zaznaczano: „wszakże i każdy obywatel ziemski miałby tu łatwą sposobność przysłużenia się publicznej sprawie tą naukową pomocą”1. Odzew społeczny na apel Komisji i przebieg akcji zbierackiej okazały się zadowalające. Dzięki aktywności korespondentów i napływowi licznych materiałów można było podjąć ich planową publikację w wydawnictwie Akademii. Liczba nadsyłanych prac etnograficznych dwukrotnie przewyższała ilość materiałów pozyskanych przez dwie pozostałe sekcje Komisji, można więc sądzić, że impuls nadany przez Sekcję Etnologiczną decydująco wpłynął na ożywienie ruchu ludoznawczego, zwłaszcza w Galicji. Dorobek Komisji Antropologicznej znalazł swoje stałe miejsce publikacji w wydawanym jej staraniem od roku 1877 (do 1895) roczniku pt. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Był on podzielony na trzy części odpowiadające profilem trzem sekcjom Komisji. W każdym roczniku sąsiadowała więc problematyka z trzech dziedzin wiedzy, które wówczas ściślej wiązano ze sobą jako skupione na wspólnym przedmiocie badań, tj. na człowieku, jego życiu i kulturze. Dział III przeznaczony był na materiały etnograficzne; zamieszczano w nim napływające z terenu prace, uprzednio ocenione i odpowiednio zredagowane. Zakres badań obejmował wprawdzie wszystkie ziemie dawnej Rzeczypospolitej, szczególną uwagę zamierzano jednak poświęcić jej Kresom Wschodnim. W niepodpisanym wstępie do pierwszego rocznika jego autor, Józef Majer, powtórzył w skrócie główne tezy programowe Komisji, zaznaczając przy tym, że prace „zmierzać mają do badania ludności ziem polskich, a zwłaszcza północnych Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 5 III 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, s. XXXV. Część korespondentów zostawała członkami przybranymi Komisji, choć nie posiadali oni stopni naukowych i członkostwa Akademii. Wybierani byli na posiedzeniach Komisji, a następnie zatwierdzani przez Wydział. 1 277 �i północno-wschodnich stoków Karpat”1. Nie bez znaczenia było tu z pewnością świadome podkreślenie przynależności tych ziem do Polski, mimo utraty niepodległości. Z czasem, gdy materiałów ruskich napłynęło sporo, Sekcja Etnologiczna zwróciła swoje apele w stronę Wielkopolski i Śląska, skąd w latach wcześniejszych nie było ich wiele2. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” był pierwszym polskim czasopismem naukowym, w którym etnografia i folklorystyka znalazły swoje stałe miejsce. Redaktorem rocznika został Izydor Kopernicki, sekretarz Komisji. Kolberg jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej miał decydujący udział w przygotowaniu do druku materiałów etnograficznych, przeznaczonych do działu III, i ściśle współpracował w tym zakresie z Kopernickim. Odpowiadając za ten blok tematyczny czasopisma, miał stały wgląd w prace etnograficzne napływające do Komisji. Recenzował artykuły przeznaczone do druku, wprowadzał poprawki redakcyjne, propozycje zmian i uzupełnień, wskazywał niedostatki i mocniejsze strony opracowania, wyrażał swoją wiążącą opinię, oceniając studia innych autorów, najczęściej amatorów, rekrutujących się spośród księży, nauczycieli, lekarzy, urzędników i ziemian. Udzielał wskazówek, zachęcał ich do pracy i dalszych badań, podpowiadając problematykę, dzieląc się swoim doświadczeniem badacza terenowego i promując w ten sposób chętnych do pracy i wzorujących się na nim zbieraczy. Służył im radą i zachętą, a autorów prac pozytywnie ocenianych rekomendował niejednokrotnie na członków przybranych Komisji Antropologicznej. Obok działań programowych dotyczących badań etnograficznych Komisji podejmował także działania werbunkowe, wykorzystując swoje rozległe kontakty i znajomości z podróży. W efekcie zawiązywała się często współpraca naukowa, owocna nie tylko dla prac Komisji, ale także dla Kolbergowskiego dzieła. Pozyskany członek Komisji i autor zasilał swoimi pracami dział etnograficzny „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, a Kolberg korzystał z materiałów autora, przysyłanych niekiedy specjalnie dla jego Ludu, nieprzeznaczonych do publikacji w roczniku. Charakter takiej opieki naukowej Kolberga 1 „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, s. VIII. Badania te miały dotyczyć ludności „I. pod względem śladów ich najdawniejszego pobytu i życia w czasach przedhistorycznych; II. pod względem cech fizycznych, odznaczających obecnie właściwość szczepową, plemienną i narodową; III. pod względem właściwości duchowych, stosunków społecznych, zwyczajów i obrzędów”. 2 Por. E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 154. 278 �i współpracy w dostarczaniu materiału dla niego dokumentuje korespondencja z lat 1876–1886 z kieleckim etnografem i historykiem, księdzem Władysławem Siarkowskim (1840–1902), stanowiąca znakomity przykład obustronnego zaangażowania 1. Mieszkający w Kielcach od 1866 roku autor prac poświęconych Kielecczyźnie znalazł się w gronie kandydatów na współpracowników Sekcji Etnologicznej. W styczniu 1876 roku Kolberg skierował do niego list z propozycją współpracy z Komisją Antropologiczną, poszukującą korespondentów terenowych, którzy zbieraliby materiały zgodnie ze wspomnianą instrukcją Sekcji. Oryginał tego listu zaginął, lecz zachował się fragment końcowy brulionu, w którym Kolberg przedstawił adresatowi warunki publikacji w wydawnictwach Akademii. Siarkowski propozycję przyjął z wdzięcznością i zobowiązał się do współpracy. W dalszej korespondencji mowa o planowanych badaniach, posiadanych materiałach i przygotowaniu prac Siarkowskiego do druku w rocznikach Akademii oraz o zamiarze włączenia autora w krąg jej współpracowników. Po zapoznaniu się z pierwszymi materiałami Kolberg wraz z Kopernickim rekomendowali kieleckiego badacza na członka korespondenta Akademii i już wiosną tego roku Siarkowski został członkiem przybranym Komisji Antropologicznej 2. Kolberg pomagał mu w opracowaniu materiałów etnograficznych z okolic Kielc, wydanych później w „Zbiorze Wiadomości” w latach 1878–1885 3. Siarkowski informował o swoich planach, zbiorach i postępie prac, Kolberg podawał wskazówki dotyczące sposobu ich opracowania redakcyjnego, radził położyć nacisk na zbieranie informacji szczegółowych bez ich interpretacji 1 Zob. A. Skrukwa Władysław Siarkowski – współpracownik Oskara Kolberga, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 247–257. Współpracę tę oraz rękopiśmienny materiał Siarkowskiego zachowany w archiwum Kolberga omawia także E. Antyborzec we wstępie do tomu Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. XII–XVII. Zob. też listy Kolberga i Siarkowskiego z lat 1876–1886, Korespondencja… cz. I, II i III (DWOK T. 64–66). 2 Zob. brulion listu do W. Siarkowskiego z 20 I 1876 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 557. Siarkowski został wybrany na posiedzeniu Komisji Antropologicznej dnia 31 maja 1876 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. III, 1876, s. XLVI i L–LI). 3 W „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (w dziale III, etnologicznym) ukazały się trzy prace Siarkowskiego: najobszerniejsza pt. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, T. II: 1878, s. 209–259,, T. III: 1879, s. 3–61, T. IV: 1880, s. 83–184 oraz Zagadki ludowe z różnych miejscowości guberni kieleckiej, T. VI: 1882, s. 3–29 i Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, T. IX: 1885, s. 3–72. 279 �i analiz, pośredniczył w przekazywaniu materiałów Akademii. M.in. pisał w 1877 roku, że odebrał pracę Siarkowskiego przedstawioną następnie Akademii, […] która, jak to zwykle bywa w takich razach, udzieliła mi ją na powrót do przejrzenia i porobienia uwag, jakie uznam za stosowne. Wybacz zatem, Szan[owny] Ks[ięże] Dobr[odzieju], że znając wymagania i formę publikacji naszej Akademii, pozwoliłem sobie w manuskrypcie Jego zmienić porządek niektórych rozdziałów, dać odpowiednią temu numerację i intytulację przedmiotów, wykreślić kilka pieśni (zwłaszcza drobniejszych rozmiarów i mniejszego znaczenia), które pomieszczone już były bez żadnej zmiany w dawniejszych zbiorach, skrócić niektóre Pańskie uwagi dobrze już skądinąd znane i pododawać odpowiednie cytacje z moich dzieł i z Kozłowskiego, Wójcickiego i innych. Sądzę, że za złe mi tego Jegomość nie weźmiesz, gdy ujrzysz rzecz w druku1. A rok później Kopernicki przypominał Kolbergowi: „Tymczasem potrzebna tu koniecznie bytność Pańska dla ostatecznego przygotowania rękopimu ks. Siarkowskiego do druku”2. Z kolei Siarkowski dostarczał Kolbergowi materiały folklorystyczne do monografii Kieleckiego (teksty pieśni, opowieści, przysłowia, modlitwy, opisy sobótek), które ten w niej skwapliwie wykorzystał jako wiarygodne. Zachowane w archiwum autora Ludu rękopisy kieleckiego badacza wskazują, że udział Siarkowskiego w zakresie dokumentacji folkloru był w monografii Kolberga znaczny. Rekomendacji udzielił badacz także Józefowi Grajnertowi (1831–1910), literatowi i etnografowi, znanemu sobie jeszcze z okresu warszawskiego. Przysłane przez niego do Akademii w 1879 roku z inicjatywy i zachęty Kolberga materiały etnograficzne z Kaliskiego zostały bardzo pozytywnie ocenione przez Kopernickiego, a także przez Kolberga, który wsparł propozycję przyjęcia autora na członka Komisji Antropologicznej. Jako redaktor wprowadził potrzebne poprawki, zmienił tytuł i układ treści oraz uzupełnił pracę Grajnerta o niezbędny komentarz rzeczowy i odsyłacze do wariantów. Już w roku następnym Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska ukazały się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, a Grajnert na wniosek Kolberga i Kopernickiego został przybranym 1 s. 15. 2 Brulion listu do W. Siarkowskiego z 19 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), List Kopernickiego z 1878 roku, tamże, s. 193. 280 �członkiem Komisji1. W późniejszych latach, opracowując Kaliskie, Kolberg odwoływał się do tej pracy, zwłaszcza przy charakterystyce ludu. Przychylna opinia Kolberga przyczyniła się również do pozyskania dla Komisji nowych członków przybranych w osobach: Sofrona Witwickiego (1809–1879) z Żabiego na Huculszczyźnie, księdza grekokatolickiego i etnografa2; Władysława Przybysławskiego (1830­–1908), ziemianina, właściciela Czortowca i Uniża na Pokuciu, archeologa, etnografa i kolekcjonera zabytków sztuki3; Władysława Kosińskiego z Wadowic (1844–1914), językoznawcy i etnografa4; Bronisława Gustawicza (1852–1915), krajoznawcy, przyrodnika i etnografa z Krakowa5; Michała Greima (1828–1911), fotografa i kolekcjonera starożytności z Kamieńca Podolskiego6. Wszyscy oni zbierali materiały etnograficzne ze swoich stron, przeważnie publikowane potem w postaci rozpraw czy studiów opisowych w wydawnictwach Akademii. Często przekazywali też dla Komisji dary podchodzące z badań terenowych, wykopaliskowych czy z kolekcji prywatnych. Przybysławski i Witwicki, 1 Zob. list J. Grajnerta z 14 XI 1879 r. oraz brulion listu Kolberga do Grajnerta z lutego 1880 r., tamże, s. 280–281 i s. 327–328. Zapiski ukazały się w tomie IV „Zbioru Wiadomości” z 1880 r., na s. 285–361, a Grajnerta wybrano na członka w lutym 1880 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. VII, 1880, s. XVII i XXI). 2 Witwicki był autorem Rysu historycznego Hucułów (Lwów 1863), pracy wznowionej w 1873 roku pt. O Hucułach. Rys historyczny. W 1875 roku należał do inicjatorów Oddziału Czarnohorskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Członkiem Komisji Antropologicznej został w lis­topadzie 1875 roku (zob. „Rozprawy…” jw., T. II, 1875, s. LXXXIII i LXXIX). 3 Władysław Przybysławski wybrany został na członka Komisji w kwietniu 1877 roku (zob. tamże, T. IV, 1877, s. LXII i LVI ). Był jednym z najaktywniejszych badaczy w Komisji Antropologicznej, jednocześnie równie owocnie działał w Komisji Archeologicznej, której członkiem został wcześniej. 4 Władysława Kosińskiego wybrano na członka przybranego Komisji Antropologicznej wiosną 1876 roku, równocześnie z Siarkowskim (zob. tamże, T. III, 1876, s. XLVI i L–LI). 5 Bronisław Gustawicz został członkiem przybranym Komisji Antropologicznej w styczniu 1882 roku (zob. tamże, T. X, 1883, s. XIX i XXV). Kolberg współredagował m.in. jego rozprawę pt. Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe z dziedziny przyrody opublikowaną w „Zbiorze Wiadomości.” T. V: 1881, s. 102–186; zob. listy Kopernickiego, w których dziękuje Kolbergowi za „uwagi, notatki i uporządkowanie” rękopisu Gustawicza, deklarując, że do tych uwag „zastosuje się w wydaniu” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 696). 6 Michał Greim był twórcą fotografii przedstawiających Podole i Besarabię (widoki Kamieńca Podolskiego i innych miast, sceny rodzajowe, typy ludności). W latach 1875–1902 część zbiorów ofiarowywał w darze Komisji Antropologicznej, której członkiem był od 1876 roku. Zob. J.M. Dziewulska Świat Podola i Besarabii w obiektywie Michała Greima. Dary fotografii dla Polskiej Akademii Umiejętności, „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” R. 56: 2011, s. 378–420. 281 �podobnie jak Siarkowski, wspomagali także dzieło samego Kolberga, dostarczając mu notatek i informacji z własnych badań i wywiadów, które wykorzystywał potem w Ludzie, i obaj gościli go u siebie, stwarzając odpowiednie warunki do pracy i wspierając jego badania i zbieranie materiałów do monografii Pokucia, co zwłaszcza w przypadku Przybysławskiego dokumentuje obszernie korespondencja1. Brak natomiast informacji o bliższych kontaktach Kolberga z Gustawiczem czy Kosińskim, badaczami młodszymi, z którymi stykał się w Komisji i do których prac się odwoływał. Jest prawdopodobne, że bezpośrednio współpracował z Greimem w sprawie jego fotografii z Podola przekazywanych Akademii, a przeznaczonych do zbiorów etnologicznych Komisji, jak np. kolekcja 39 fotografii „bardzo starannie dokonanych ludowych typów z Podola rosyjskiego w formacie zwanym gabinetowym oraz 3-ech widoków tamecznych miejscowości w większym jeszcze formacie”, przedstawionych na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 12 listopada 1875 roku2. Zapewne zbiór ten przesyłany do Akademii oddany został w ręce Kolberga jako przewodniczącego Sekcji Etnologicznej, podobnie jak następne z kolekcji tego autora. W kolejnych latach Greim niejednokrotnie jeszcze ofiarowywał Akademii swoje fotografie. Niezależnie od patronatu nad pracami Sekcji Etnologicznej, od zajęć organizacyjnych i redakcyjnych, Kolberg sam publikował swoje artykuły w „Zbiorze Wiadomości”, począwszy od pierwszego rocznika, gdzie drukowana była jego rozprawa poświęcona gwarze wielkopolskiej3. Przy okazji planowanych przez Akademię edycji materiałów dialektologicznych wyłonił się wówczas problem rozdziału kompetencji Komisji Antropologicznej i Komisji Językowej. Obu dostarczano materiały językowe, zwłaszcza zbiory tzw. prowincjonalizmów: Antropologicznej – na podstawie wskazywanego w instrukcjach działu poświęconego mowie ludu, Językowej zaś – jako z założenia zajmującej się dokumentacją języka. Wywiązała się dyskusja, która z Komisji powinna zajmować się publikacją dialektyzmów, skoro Zob. korespondencja z Witwickim z lat 1876–1878 oraz z Przybysławskim z lat 1876– –1883, Korespondencja… cz. I–III (DWOK T. 64–66). O związanej z Pokuciem współpracy obu badaczy z Kolbergiem zob. też wstęp A. Skrukwy w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. X i nast. 2 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, 1875, s. XXXII. 3 O. Kolberg Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, w III dziale etnologicznym: s. 3– 36; przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342–388. O wydaniu tegoż w innej wersji redakcyjnej, z datą 1876 r. oraz o następnych pracach w „Zbiorze Wiadomości” będzie mowa dalej. 1 282 �przedmiotem obu od początku była „mowa ludu”. Dla ludoznawców były to kwestie równie ważne, co znajdowało swoje odbicie w kwestionariuszach etnograficznych i, w następstwie, w nadsyłanych pracach. Prowincjonalizmy, leksykalne materiały gwarowe, nazewnictwo, opis cech gramatycznych i fonetycznych dialektów miejscowych, słowem, język regionu był stałym elementem badań i dokumentacji etnograficznej. Rozprawa Kolberga o gwarze wielkopolskiej znalazła się najpierw na początku roku 1876 w Komisji Językowej Wydziału Filologicznego, gdzie przekazano ją do oceny Władysławowi Wisłockiemu, który zakwalifikował tekst do druku1. Stamtąd przesłano ją jednak wkrótce do Komisji Antropologicznej. Tymczasem bowiem na posiedzeniu pod koniec lutego 1876 roku swoje stanowisko w kwestii wydawania leksykalizmów gwarowych określiła Komisja Antropologiczna. W wyniku debaty, w której opinię swoją wyraził także Kolberg, ustalono: […] po uwagach wypowiedzianych w tym przedmiocie przez pp. Sadowskiego, Teichmanna, Majera i Kopernickiego oraz pośrednio objawionym w tej mierze zdaniu p. Kolberga stanęło na tym, że spostrzeżenia nad miejscowymi właściwościami mowy polskiej, ruskiej i litewskiej, o ile nie będą miały charakteru wyraźnie teoretyczno-lingwistycznego, który by je tym samym kwalifikował do Komisji Językowej, powinny być uważane jako jeden z bardzo ważnych materiałów etnograficznych i jako takie ogłaszane w dziale etnologicznym „Sprawozdań Komisji Antropologicznej2. Dopuszczono jednak możliwość wydawania takich materiałów w osobnych odbitkach jako publikacji należącej do obu Komisji. Ostatecznie pod koniec maja, po wzajemnym porozumieniu się postanowiono, że mimo nadsyłania prowincjonalizmów do obu Komisji materiały te złożą się na publikację pt. Materiały do słownika prowincjonalnej mowy polskiej wydawane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej”3. W takiej też formie, z trzema innymi pracami ukazał Posiedzenie Wydziału Filologicznego dnia 4 I 1876 r. oraz Posiedzenia Komisji Językowej dnia 15 I i z 16 II 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. VI, 1878 (dopiero w tym roczniku sprawozdania z 1876 roku!), s. I, VI i VII. 2 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 25 II 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. III, 1876, s. VIII. W tym samym sprawozdaniu odnotowano, że praca Kolberga znalazła się już w Komisji Antropologicznej, tamże, s. IX. Por. E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 164–165 i nast. 3 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 31 V 1876 r., „Rozprawy...” jw., s. XLV. 1 283 �się pierwodruk pracy Kolberga1. W innym układzie i w zmienionej wersji redakcyjnej Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego weszła do tomu pierwszego „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”2, gdzie znalazły się także te same trzy prace, które opublikowane zostały poprzednio w Materiałach do słownika prowincjonalizmów. Z czasem powracała na nowo dyskusja i toczył się dalszy istotny spór między folklorystami i językoznawcami; dotyczył on jednak przede wszystkim sposobu zapisywania tekstów ludowych, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Nadmienić tu jeszcze należy, że w tym samym czasie – według sprawozdania Komisji Językowej – złożona w niej została inna praca Kolberga pt. Zabytki piśmienne miasta Miłosławia w Wielkopolsce3. Ani sam tekst, ani jego temat, geneza i późniejsze losy nie są jednak znane. Przewodniczący Fryderyk Skobel (1806–1876), składając ją Komisji, nie wskazał referenta, brak też informacji, co stało się z nią dalej, a nawet wzmianki, czy zgodnie z procedurą była oceniana. Kolberg należał również w Komisji Antropologicznej do grona jej członków – ofiarodawców. Do zbiorów etnologicznych przekazywał w formie darów przedmioty użytkowe i akcesoria obrzędowe, a nawet teksty ludowe, pozyskane w czasie swoich wypraw terenowych. I tak np. w 1876 roku z podróży na Pokucie przywiózł: a) ozdoby stroju i godła weselne (wieńce z barwinku z pozłotką, powismo, okazy kwiatów używanych do ozdabiania korowaju); b) części stroju kobiet świątecznego; c) kilkanaście narzędzi i sprzętów domowych używanych na Pokuciu. 1 Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego Kolberga zamieszczona została w zeszycie pt. Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydawane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, z. I, Kraków 1876, na s. 3–36; tam znalazły się też prace pióra W. Kosińskiego i P. Parylaka (prowincjonalizmy), obie także przekazane z Komisji Językowej, oraz Z. Glogera (nazwy weselne). 2 W niektórych egzemplarzach rocznika 1. „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z 1877 r. tekst Kolberga wydrukowano w wersji identycznej jak w Materiałach, bez sygnalizowanych wyżej zmian, co było zapewne skutkiem prawie równoległych prac wydawniczych; w połowie października 1876 r. materiały etnologiczne do „Zbioru Wiadomości” znajdowały się już w druku (zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 14 X 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.- Przyr.”, T. IV, 1877, s. VII). 3 Zob. Posiedzenie Komisji Językowej dnia 23 III 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. VI, 1878, s. VII. Informował o tym również „Czas” 1876 (z 28 III) w nr. 71, na s. 3. Pracy tej nie odnotowują bibliografie wydawnictw Akademii. 284 �A w roku 1877 przysłał do zbiorów Komisji „5 gadek ludowych huculskich spisanych przez niego z ust ludu w narzeczu miejscowym ruskim” w Żabiu, też podczas podróży w 1876 roku1. Cenną formą pomocy realizowanej przez Komisję było wspieranie badań terenowych Kolberga; z jej funduszy odbywał od roku 1875 podróże naukowe, z których potem składał Akademii sprawozdania, o czym jeszcze będzie mowa. Były to kwoty niezależne od dotacji Akademii przydzielanej na druk kolejnych tomów Ludu. Udział Kolberga w pracach Komisji Antropologicznej miał duże i wymierne znaczenie dla jego własnych studiów i opracowań kolejnych monografii. Usprawniał przepływ informacji i orientację w bieżącym ruchu naukowym, zbierackim i wydawniczym oraz aktualnej problematyce badawczej, stwarzał możliwość bezpośrednich kontaktów i dyskusji z autorami i członkami Komisji. Z kolei ze zdaniem Kolberga liczono się powszechnie w środowisku naukowym, a on sam dzielił się chętnie wiedzą i doświadczeniem z innymi badaczami, często amatorami i entuzjastami etnografii2, dla których był przewodnikiem. Obustronna korzyść z tej wymiany była bezsporna: uczestnictwo Kolberga w pracach Komisji okazało się istotne dla jej funkcjonowania i kształtowania modelu badań na długie lata, zaś bezpośrednia styczność z ówczesnym dorobkiem naukowym Akademii przydatna była dla jego własnej działalności badawczej i wydawniczej. Zasadniczy kierunek ówczesnych działań Sekcji Etnologicznej, który wyznaczały prace zbierackie, gromadzenie materiału, miał swój ugruntowany cel. Podzielano tu mianowicie pogląd autora Ludu, że dopiero szeroka i możliwie najpełniejsza dokumentacja może stworzyć bazę źródłową do poważnych studiów analitycznych i porównawczych, a wtedy etnografia od rzetelnego opisu, będącego jej aktualnym zadaniem, przejść będzie mogła do interpretacji. Zmiany warunków cywilizacyjnych i widoczny proces zanikania tradycyjnych form kultury utwierdzały zresztą ówczesnych Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 21 XII 1876 i 1 VI 1877 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. IV, 1877, s. XXVII i LXXII. Opowieści te opublikował Kolberg w roku 1889 w części IV Pokucia (DWOK T. 32) na s. 271–294, opatrując je tam przypisem: „Spisaliśmy je w obecności ks. Sofr. Witwickiego w roku 1876. Cztery z nich opowiadał Hucuł Jura Skirczuk, piątą zaś fornal plebański”. 2 Zob. m.in. list do W. Dawida, nauczyciela i publicysty, z 10 IV 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 42–43, w którym na prośbę adresata Kolberg podaje listę 16 badaczy i autorów publikujących prace etnograficzne w wydawnictwach Akademii. 1 285 �badaczy, podobnie jak Kolberga, który wielokrotnie o tym zjawisku pisał, w wysiłkach tym pilniejszej rejestracji ginącego świata. Stąd sama koncepcja gromadzenia materiału długo nie podlegała w Komisji zmianom, a kolejne jej inicjatywy zmierzały przede wszystkim do opracowania systematycznego programu badań, jego korekt i sprawniejszej ich organizacji. I tak np. do późniejszych koncepcji i działań należały: przyjęcie wniosku Kopernickiego z 1879 roku o potrzebie zebrania materiału do projektu mapy etnograficznej Galicji, ostatecznie niezrealizowanego, decyzja z 1884 roku o niedrukowaniu w „Zbiorze Wiadomości” tekstów o treści rażąco obscenicznej i pochodzenia wyraźnie nieludowego, ale ich gromadzenie do naukowego wykorzystania, czy uchwalony w 1886 roku projekt, poparty przez Kolberga, podjęcia systematycznych badań w całym kraju, zamiast ogłaszania materiałów „dorywczo opracowanych” i preferujących pieśni kosztem obrzędów, bajek czy wierzeń oraz nierównomiernie reprezentujących poszczególne regiony. Przygotowaniem takiego planu miał zająć się komitet złożony z Kolberga, L. Malinowskiego, W. Kosińskiego, B. Gustawicza i I. Kopernickiego1. W Komisji rozumiano też etnografię – podobnie jak Kolberg – jako naukę nową, stopniowo się usamodzielniającą i autonomiczną, lecz także bezpośrednio związaną z historią i lingwistyką i przydatną głównie dla nich, a także dla archeologii i psychologii2. Postulowano jednak badania nad ludem w duchu pozytywistycznego obiektywizmu, bez romantycznego aprioryzmu w doszukiwaniu się w jego kulturze śladów archaicznej przeszłości narodu. Przedmiotem badań etnograficznych miała być rzeczywistość teraźniejsza, a ich celem – zebranie jak najbogatszego autentycznego materiału współczesnego. Kolekcjonowanie materiałów w głównej mierze przez amatorów i entuzjastów twórczości ludowej praktykowane było coraz powszechniej, a metody badawcze Kolberga stały się wzorem dla ówczesnych ludoznawców. Jego koncepcje i przykład działalności Zob. Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 6 VI 1879 r., 8 III 1884 r. i 11 XI 1886 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, odpowiednio: T. VI, 1880, s. LXXXII; T. XI, 1884, s. CIV–CV; T. XV, 1887, s. LXXIV. 2 Pogląd ten podzielał i uzasadniał także J. Karłowicz. W swoim Poradniku dla zbierających rzeczy ludowe (Warszawa 1871) pisał: „Językoznawstwo (filologia porównawcza, lingwistyka), mitologia (wiaroznawstwo) i ludoznawstwo (etnografia) czerpią bezpośrednio i żyją prawie wyłącznie ze źródła rzeczy ludowych; dzieje, starożytnictwo (archeologia), dzieje prawodawstw, estetyka, poezja i muzyka bardzo z niego korzystają”. Opinię tę rozwijał w ciągu dalszym Poradnika (s. 4–7). 1 286 �zbieracko–wydawniczej odcisnęły się na wiele lat na dorobku Komisji i ówczesnego ludoznawstwa. Elżbieta Jaworska pisze: Dorobek Komisji tworzą badacze terenowi, którzy cel swój widzą w gromadzeniu materiałów ludoznawczych, a nie w ich interpretacji. Ten typ badań, dominujący w drugiej połowie XIX wieku, ukształtowany został pod wpływem Kolberga. Jego poglądy na zadania i metody badawcze etnografii stały się własnością ogółu ludoznawców i są reprezentatywne także dla środowiska krakowskiego. W koncepcjach Kolbergowskich mieści się od początku działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej. O aprobacie Akademii dla badań Kolberga świadczy przyznawanie zasiłków na wydawanie Ludu i wybór uczonego na członka Akademii Umiejętności oraz powierzenie mu funkcji pierwszego przewodniczącego Sekcji Etnologicznej1. Szczególne znaczenie miała dla Kolberga ścisła współpraca z Kopernickim, zwłaszcza w Komisji Antropologicznej. Ten wybitny uczony krakowski, lekarz z wykształcenia, współtwórca wraz z Majerem podstaw polskiej antropologii i ośrodka badań w Krakowie o znaczeniu europejskim, a ponadto etnograf, zbieracz i wydawca tekstów ludowych, badacz ludności Galicji i Górali wschodniokarpackich, wysoko oceniał prace autora Ludu i był z nim zaprzyjaźniony. Więzy te zacieśniły się, gdy Kopernicki został sekretarzem Komisji w 1875 roku i od początku bardzo zaangażował się w prace Sekcji Etnologicznej, którą kierował Kolberg. Wspierając go, pozyskiwał korespondentów terenowych, na których opierała się działalność Sekcji, rozsyłał kwestionariusze, zgłaszał ważne postulaty badawcze, dotyczące np. wspomnianej mapy etnograficznej Galicji czy sposobu wydawania tekstów ludowych. Jako sekretarz Komisji Antropologicznej opiekował się też wydawnictwami wszystkich trzech Sekcji, więc i działem etnograficznym „Zbioru Wiadomości”. Jego ogromny wkład w porządkowanie i opracowanie do druku materiałów ludoznawczych, często przygotowanych przez korespondentów niestarannie lub po dyletancku, był przeważnie anonimowy2. Kolberg miał więc w osobie Kopernickiego niezastąpionego pomocnika, doradcę i zastępcę w sprawach merytorycznych, wydawniczych i organizacyjnych. Udzielał on autorowi Ludu wsparcia dla jego własnych prac, E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 147–148. O pracach Kopernickiego w Komisji Antropologicznej zob. m.in. E. Jaworska, tamże, s. 172–181. 1 2 287 �w razie potrzeby pośredniczył między Modlnicą a drukarnią czy Akademią, był powiernikiem w trudnych sprawach, a miało się okazać, że także oddanym opiekunem pod koniec życia. W zachowanej korespondencji datującej się od 1876 roku udokumentowana jest serdeczna osobista relacja obu badaczy, ich ścisła współpraca i głębokie wzajemne zrozumienie. Było to tym cenniejsze, że Kolberg stopniowo zmniejszać musiał swoje zaangażowanie w działalność Sekcji, gdyż coraz bardziej pochłaniały go prace nad Ludem, które wymagały wielotorowych działań zbieracza, dokumentatora, redaktora, wydawcy i kolportera. Ponadto w latach późniejszych toczyły się one równolegle nad kilkoma monografiami. Badacz musiał podołać tym wyzwaniom sam, mimo życzliwości i pomocy otoczenia, działając właściwie jak rozbudowana instytucja. Funkcję przewodniczącego Sekcji Etnologicznej i członka Komisji Archeologicznej sprawował jednak dożywotnio. XIV [Publikacje poza Ludem z lat 1871–1872: Obrazy Słowiańszczyzny południowej, Figury przydrożne, Rzecz o obchodach weselnych. – Kontynuacja prac nad Krakowskiem. – Śmierć matki w 1872 r. – Korespondencja z bratową, Karoliną Kolberg – łącznikiem z rodziną w Warszawie. – Krakowskie cz. I– –IV z lat 1871–1875 jako modelowa monografia Kolberga.] Pracując intensywnie nad Krakowskiem na początku lat siedemdziesią­ tych, przygotowywał Kolberg równolegle inne publikacje. Krótko przed opuszczeniem Warszawy opracował obszerne studium etnograficzne pt. Obrazy Słowiańszczyzny południowej, które ukazało się w warszawskiej „Gazecie Polskiej” w latach 1871–18721. Jego geneza jest dość zagadkowa. Kolberg nie tylko nie wspomina nigdzie o zamiarze napisania obszernej pracy o takiej tematyce, ale też nie wymienia jej w swoich notatkach autobiograficznych, bibliograficznych, opisie materiałów. W korespondencji odnajdujemy jedynie dwie odnoszące się do niej formalne wzmianki, kierowane do Kolberga już do Krakowa: informację Wilhelma Kolberga pośredniczącego po wyjeździe Oskara w jego interesach warszawskich 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił…, „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87; 1872, nr 1–7, 42– 43, 109–110, 133–136, 176–179. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 26–258. 288 �o obiecanej przez redaktora „Gazety Polskiej”, Józefa Sikorskiego, sukcesywnej przesyłce egzemplarzy artykułu drukowanego przez niego w tym czasopiśmie oraz zapowiedź Sikorskiego o przekazaniu Kolbergowi pozostałej części należnego honorarium za jego pracę1. W czasie swojej podróży do Słowenii i Chorwacji, odbytej w 1857 roku, badacz zainteresowany był przede wszystkim folklorem muzycznym; nic nie wskazuje na tak szeroki plan obrazu etnograficznego różnych grup etnicznych Słowian południowych, jaki przynosi praca. Może wówczas trafił na niektóre przywoływane w niej dzieła, brak jednak na ten temat informacji. Być może publikacja była wynikiem poszukiwania środków materialnych w bardzo trudnym okresie po zakończeniu prac nad Encyklopedią powszechną, gdy zabrakło honorariów autorskich od S. Orgelbranda, a zaprzyjaźniony Józef Sikorski wystąpił z propozycją druku jako formą pomocy finansowej. Nie jest też wykluczone, że Kolberg zamierzał poprzez tę publikację zdyskontować zebrane materiały. Studium, opatrzone podtytułem: Z rozmaitych źródeł skreślił…, ma charakter kompilacyjny, przy czym status źródłowy tekstu jest bardzo skomplikowany. Kolberg oparł się na drugiej edycji pracy węgierskiego autora Johanna Schustera Illyrien und Dalmatien oder Sitten, Gebräuche und Trachten der Illyrier und Dalmatier, und ihrer Nachbarn. Aus dem Französischen des Herrn Breton übersetzt von […] wydanej w Lipsku w 1830 roku pod pseudonimem Janus Pannonius. Jest to przekład na niemiecki dzieła francuskiego autora, J.B. Bretona de la Martinière, które zostało wydane w Paryżu w roku 1815 i które jest z kolei uzupełnionym o nowe informacje przekładem pracy B. Hacqueta (1777–1852), lekarza, przyrodnika i podróżnika, pt. Abbildung und besschreibung der Sudwestund Ostlischen, Wenden, Illyrer und Slaven…, opublikowanej w Lipsku w 1801 roku. Tak więc prymarnym źródłem jest dzieło Hacqueta, kolejnym – rozszerzone tłumaczenie francuskie Bretona, następnym dopiero, a bezpośrednim dla Kolberga, niemiecki przekład z francuskiego opracowany przez Schustera (Pannoniusa). Kolberg dokonał bardziej lub mniej dokładnego przekładu prawie całego tekstu Schustera, za którym odwoływał się do Bretona i Hacqueta, oraz uzupełnił ten podstawowy materiał (z końca XVIII wieku) o opisy, informacje i pieśni z XIX-wiecznej (z lat 1830–1870) 1 Zob. list Wilhelma Kolberga z 15 II 1872 r. oraz Józefa Sikorskiego z 17–18 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 414 i 448–449. 289 �literatury zachodnioeuropejskiej, słowiańskiej i polskiej, którą wykorzystał w rozmaity sposób, w formie cytatów, komentarzy lub tylko wzmianek czy not bibliograficznych. Przywołał w ten sposób prawie 70 publikacji z około stuletniego okresu badań, przy czym blisko połowa z nich stanowi odesłania wtórne za źródłem cytowanym. Do tekstu dołączył też pewną ilość pieśni ze słowiańskiego południa w przekładzie polskim oraz kilka z zapisów własnych. Cykl „obrazów” jest więc studium panoramicznym, erudycyjnym, które wymagało z pewnością sporego nakładu pracy i jako próba opisu tamtejszych grup etnicznych ma znaczenie historyczne, choć nie zostało dostrzeżone przez ówczesnych badaczy. Publikacja ta dokumentuje też żywotność zainteresowań Kolberga kulturą Słowian południowych. Wyjątkowej tematyce – kapliczkom i krzyżom stawianym przy drogach – poświęcony jest artykuł Kolberga z 1872 roku pt. Figury przydrożne1, który stanowi rezultat rozpoznawania topografii i historii okolic Modlnicy, zapewne nie bez udziału Konopków. Rysunki do pięciu dołączonych do tekstu drzeworytów wykonał prawdopodobnie Tadeusz Konopka. Artykuł o tych rzeźbach był jedną z pierwszych polskich publikacji z dziedziny sztuki ludowej. Już w Krakowie w roku 1872 ukazała się Rzecz o obchodach weselnych… – pierwsza publikacja Kolberga, w której szerzej wykłada on swoje stanowisko teoretyczno-metodologiczne na temat etnografii i jej zadań2. W rozprawie tej, dokonując analizy pracy Glogera, Kolberg podkreśla przedwczesność uogólniającej tezy autora, który stwierdza, że „na całej przestrzeni Polski […] obrzędy, zwyczaje, pieśni i charakter ich narodowy stanowią odrębną, obyczajową i historyczną całość”. Gloger przyznaje Opublikował go Kolberg w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok zwyczajny 1872, na s. 138–142, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 337–341 i ryc. 6 i 7 tamże. 2 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez…, „Na Dziś, pismo zbiorowe, poświęcone literaturze, naukom, sztuce, gospodarstwu krajowemu, handlowi i przemysłowi” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285, przedruk w: tenże Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 259–306. Część pierwsza pracy Glogera ukazała się w Krakowie w 1869 roku, planowana część druga nie została wydana, lecz materiały do niej autor wykorzystywał w artykułach poświęconych obrzędowi weselnemu (m.in. w tekście pt. Weselnicy we dworze, drukowanym w J. Jaworskiego „Kalendarzu Ilustrowanym na Rok Przestępny 1876”, Warszawa [1875], na s. 94–98, jako „wyjątek z nieogłoszonego drugiego tomu”). 1 290 �wprawdzie, że dla całościowego obrazu potrzebne są opisy „szczegółowe”, ale wobec stwierdzenia kulturowej jednorodności na całym obszarze Polski stopień szczegółowości badań praktycznie nie ma już dla niego decydującego znaczenia. Nie negując poglądu Glogera o „odrębnej całości”, Kolberg przede wszystkim wskazuje, że materiał źródłowy, na którym ten się oparł, jest niewystarczający. Rozumie, że autor nie był w stanie „wywiązać się w całej obszerności z położonego w ten sposób przez siebie zadania”, jakim było syntetyczne ukazanie obrzędów weselnych w Polsce i na Rusi. Pisze, że w jego pracy „brak wielu nawet ważniejszych (wedle naszego mniemania) szczegółów i odmian, spowodowany, jak to zaraz wykażemy, niedostatecznością materiałów, z których korzystał”1. Wskazując kolejno te niedostatki, sprzeciwia się przedwczesności generalizujących sądów i interpretacji, które poprzedzić winny wszechstronne, cząstkowe i systematyczne badania o charakterze dokumentacyjnym. Dopiero na ich podstawie powinna nauka formułować wnioski. Pisze: Polska bowiem, jak każdy kraj, składała się z cząstek, z prowincji. Nim się zatem skutecznie zdołamy rozpatrzeć po całym jej obszarze, wypada nam z konieczności zamknąć się poprzednio w ciasnym obrębie nie tylko jednej, ale każdej z osobna prowincji i takową obejrzeć po szczególe, nie pomijając i drobniejszych cech, a tym mniej cech większego rozmiaru i znaczenia. Im mniejszą będzie przestrzeń naszych poszukiwań (np. powiatami), tym większa urośnie masa pozyskanych przez nas szczegółów i tym łatwiej, dokładniej i bezpieczniej dadzą się owe zbite w jedno wiadomości obejrzeć i opracować. Zbiorowe dopiero a systematyczne części tak opracowanych zestawienie i porównanie ukaże całość bez skazy i doprowadzić będzie mogło do wniosków ogółowych i do pożądanego badań wypadku2. Zdaniem Kolberga dostrzegane „niby czarne plamy liczne szczerby w opisach pojedynczych ziem, których monografii dotąd nie skreślono”3, uniemożliwiają wiarygodne prace porównawcze, a tym samym naukowy obraz całości. Recenzent docenia wkład pracy i dociekliwość Glogera, zauważa jednak, że wbrew zakładanej przez autora tożsamości i jednolitości omawianych zjawisk kulturowych zebrany przez niego samego materiał O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… (DWOK T. 63), s. 262. Tamże, s. 262–263. 3 Tamże, s. 263. 1 2 291 �porównawczy wskazuje często nie podobieństwa, lecz różnice istotne dla etnografa. W badaniach etnograficznych postuluje jako podstawę zgromadzenie odpowiedniego materiału: Nim atoli do zadowalniających rezultatów dojść będzie można, starać się potrzeba (zdaniem naszym), obok prac przygotowawczych, o nagromadzenie jak największej ilości zasobów, mianowicie z okolic etnograficznie mniej znanych, o zestawienie systematyczne wszelkich różnic, odmian i drobnych odcieni i o metodyczne ich porównanie. Działanie takie przyczyni się do łatwiejszego wyśledzenia, co w wyobrażeniach, pieśniach i zwyczajach jest specyficzną własnością miejscowości, powiatu, prowincji, plemienia (dajmy na to: słowiańskiego), a co i w jakiej dozie naleciałością obcego plemienia, narodu, prowincji itd. […] Stąd też etnograf i w ogóle wszelkiego rodzaju badacz żadnym, by najmniejszym, gardzić nie powinien szczegółkiem (byle tylko autentyczność jego nie ulegała zaprzeczeniu) […]. Ileż to razy zdarzało się, że na sztucznej, acz pozornie szerokiej podstawie budowano teorie, od powiewu gruntownej nauki kruszące się jak zamki na lodzie, gdy tymczasem taż sama nauka zdołała oprzeć się niekiedy trwale, jak na granitowych opokach, na drobnych ziarenkach, na pyłkach w szczęśliwej odszukanych chwili1. W dalszym ciągu Kolberg wyraża przekonanie o konieczności przygotowania teoretycznego, poprzedzającego wnioski porównawcze, tj. przyswojenia sobie terminologii, wyrobienia orientacji w pojęciach takich jak „tożsamość, wspólność, jednolitość, bliskość, podobieństwo, odcień, odmiana, różnica, odrębność, przeciwieństwo itp. […], wariant, wersja, motyw itd. […]”2. W obszernym materiale analitycznym podaje przykłady ich zastosowania w opisie sytuacji obrzędowych oraz analizie tekstów im towarzyszących, które zestawia pod względem zbieżności lub zróżnicowania w zakresie funkcji, treści i formy, występujących realiów, rekwizytów, symboliki (np. kołacz i korowaj, kosa i warkocz, sadowienie na posadzie i na dzieży, czepek i zawój, czyli namitka). Wskazuje znaczenie symboliczne roślin (ruty, barwinku, mięty, lilii, kaliny, jabłoni), ptaków, wianków, chleba, pieniądza, pierścienia, wieńca, ręcznika lub chustki itd. Zwraca uwagę na wędrowność i zmienność form i elementów obrzędowości weselnej, pieśni czy obchodów za sprawą m.in. migracji wewnętrznych szlachty, a także ludu, np. osadników, pątników, dziadów, flisów, służby 1 2 Tamże, s. 265. Tamże, s. 266. 292 �dworskiej itd., czego efektem są dostrzegane czasami w badaniach i materiale podobieństwa w oddalonych od siebie wsiach, a różnice w blisko siebie położonych. Podkreśla wpływ Kościoła na obrzędowość weselną, ale i obecność niektórych reliktów pogańskich, które pozostały jako nietępione przez duchownych, bo niepozostające w sprzeczności doktrynalnej. Stwierdza, że zmienna pozostaje również funkcja, np. jedne pieśni śpiewane są powszechnie przy weselu i ściśle z nim związane, inne nie należą do stałego repertuaru obrzędowego. Podobnie elementy stanowiące rezultat wpływów obcych, tak jak i rodzime, samorodne, w ustach ludu ulegają „przeróbkom, kalectwu, zepsuciu”, „bo gdzież jest prawo, które by rzeczy ustnej, a tak ruchliwej stanowczość sakramentalną nadać i trwałość zapewnić bez skazy było w stanie?”1 Dokładny przegląd treści według rozdziałów recenzowanej pracy osadza Kolberg na szerokim tle etnograficznym i historycznym dawnej Rzeczypospolitej, odwołując się przy tym do literatury polskiej i europejskiej. Rozprawa znakomicie dokumentuje wyniki trzydziestoletniej pracy badawczej Kolberga jako zbieracza i źródłoznawcy, pozyskane przez niego ogromne doświadczenie i wiedzę w zakresie obrzędowości weselnej, którą interesował się szczególnie. Ukazuje też horyzonty naukowej refleksji Kolberga, który w swoich pracach wyznaczył dalekosiężne perspektywy dla etnografii jako „nauki nowej”, jak ją określił w 1865 roku2, a jednocześnie z pokorą badacza określił dla siebie i swojego pokolenia zadanie wtedy pierwszorzędne, jakim było zebranie odpowiedniego zasobu źródeł dla późniejszych analiz i syntez. Formułując i uzasadniając na podstawie analizy pracy Glogera swoje stanowisko badawcze, jest już Kolberg w trakcie pracy nad Krakowskiem, monografią, która wyznaczy dalszy zaawansowany etap kształtowania się jego metody pracy i wzorca monografii regionalnej. Ma za sobą lata pracy terenowej, bezpośredniego obcowania z folklorem, studiów i doświadczeń zbieracza i wydawcy, które pozwalają mu na własne oceny i wnioski. Już krótko po przeniesieniu się w okolice Krakowa Kolberg dotkliwie uprzytomnił sobie cenę emigracji z Warszawy i rozstania z najbliższymi. 8 stycznia 1872 roku zmarła matka Oskara, z którą zarówno on, jak i jego Tamże, s. 305. W cytowanym wyżej liście do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korepondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. 1 2 293 �bracia, Wilhelm i Antoni, byli bardzo związani. Kolberg nie pojechał na pogrzeb, który odbył się 10 stycznia; nie zdążyłby na czas, ponadto nie miał ważnego paszportu, koniecznego do przekroczenia granicy zaboru rosyjskiego. W listach rodzinnych postać matki wspominana jest zawsze z ciepłem i czułością jako osoby opiekuńczej, troskliwej, bez reszty oddanej rodzinie, dzielącej jej wszystkie zmartwienia i kłopoty, scalającej bliskich we wspólnym kręgu. Po otrzymaniu od Wilhelma wiadomości o jej śmierci Kolberg napisał do brata: Straty matki, mimo od dawna przewidywanej jej śmierci, nic nam wynagrodzić nie zdoła, tym bardziej takiej matki, jaką była nasza, a wielki po niej żal pozostałych jest rzeczą bardzo prostą. Chciałbym Cię pocieszać, a czuję dobrze, ile sam potrzebuję tej pociechy. Po takim ciosie blednąć musi wszelki inny, jaki kogokolwiek spotkać może1. Ostatnie chwile życia zmarłej opisała mu obszerniej wspomniana już jej wychowanica i bratanica Oskara, Karolina Gallasch, wtedy już także bratowa Oskara2. Antoni Kolberg rozwiódł się z pierwszą żoną Eleonorą w 1868 roku, a trzy lata później, w październiku 1871 roku ożenił się z Karoliną. Ślub był pospieszny i utrzymany w tajemnicy, ponieważ ich pierwsza córka, Antonina, urodziła się w kwietniu 1872 roku 3. Ta skomplikowana sprawa rodzinna, napomykana jedynie lub pokrywana milczeniem w korespondencji, była – jak wynika z lakonicznych wzmianek w listach Wilhelma i Karoliny z tych lat – obok innych kłopotów rodzinnych, poważnym zmartwieniem dla zmarłej matki i babki, poczuwającej się do odpowiedzialności zarówno za syna Antoniego, jak i swoją wychowankę Karolinę. Obszerne listy tej ostatniej, wskazujące na głębokie przywiązanie do Oskara, odwzajemniane zresztą w równie serdecznych odpowiedziach do bratowej, przynoszą mu przez lata krakowskie najobszerniejsze relacje o warszawskiej rodzinie, znajomych, czasem także o kulturalnym życiu miasta. Był to najżywszy kontakt Kolberga z warszawską rodziną także w następnych 1 Zob. listy Wilhelma Kolberga z 8 i 21 I 1872 r. oraz brulion listu Oskara do Wilhelma z 4 II 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 400–401 i 408. 2 List Karoliny z 21 I 1872 r., tamże, s. 403–404. Zob. też list Antoniego Kolberga z 23 I 1872 r., tamże, s. 406. 3 Jako datę urodzin Antoniny Kolberg przyjęto 2 kwietnia 1872 r. W sprzeczności z nią pozostaje wypowiedź Wilhelma Kolberga w liście do Oskara, z 12 grudnia 1871 roku, która wskazuje na wcześniejsze narodziny Antoniny jeszcze przed ślubem rodziców (tamże, s. 398–399). 294 �latach, zwłaszcza po śmierci Wilhelma w 1877 roku. Przetrwał z różnym natężeniem do końca życia autora Ludu. Na ten trudny okres przypada intensywna praca Kolberga nad edycją czterotomowego Krakowskiego, która zamknęła się w pięciu latach: część pierwsza ukazała się w 1871, część druga w 1873, dwie kolejne odpowiednio w 1874 i 1875 roku. Dopełniają je wydane współcześnie trzytomowe suplementy, w których zebrano zachowany krakowski materiał rękopiśmienny, nieopublikowany przez Kolberga. Krakowskie było trzecią po Sandomierskiem i Kujawach monografią regionalną, zaplanowaną w ramach całościowego panoramicznego programu wydawniczego Kolberga, najpierw jako tomy 5–7 Ludu, ostatecznie jako tomy 5–8. Ukazała ona kolejny, dojrzały już etap dokumentacji kultury ludowej wybranego regionu w opracowaniu Kolberga. Była monografią modelową, zarówno ze względu na bogactwo materiału, zakres tematyczny przedstawianych zagadnień, jak i metody wykorzystania źródeł, warsztat zbieracza i wydawcy oraz miejsce folkloru w ogólnym obrazie regionu. Prezentowała najpełniej przyjęte przez Kolberga założenia teoretyczno–metodologiczne i egzemplifikowała je na obszernym własnym materiale pozyskanym podczas bezpośrednich eksploracji terenowych oraz na bogatej, wielostronnie wykorzystywanej literaturze przedmiotu. Stanowiła też odbicie korzystnych możliwości pracy badawczej Kolberga w terenie oraz rozległości studiów źródłoznawczych, które umożliwił mu stały pobyt pod Krakowem. Zasięg regionu omawianego w tej monografii odpowiadał założeniom Kolberga, postulującego, m.in. w przywoływanej wyżej recenzji pracy Glogera, przyjęcie „mniejszej przestrzeni badań” dla śledzenia zjawisk kulturowych jako gwaranta ich szczegółowości i dokładności. Krakowskie obejmuje bowiem praktycznie obszar niewielki w stosunku do całego regionu, tj. najbliższe okolice Krakowa. Podobnie postąpił badacz w poprzednich monografiach, obejmujących w Sandomierskiem i Kujawach nieduże stosunkowo „prowincje”. Dalsze połacie regionu krakowskiego planował Kolberg przedstawić w osobnych monografiach1. Skoncentrowanie się na terenach podkrakowskich w jednej monografii uznał za celowe ze względu na reprezentatywność materiału z nich pozyskanego dla obrazu regionu, 1 Por. brulion listu do Augusta Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 302–304. Por. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XIII–XIV. 295 �którą oceniał na podstawie niezwykle bogatej zebranej w trakcie badań dokumentacji źródłowej. Rozpoczynając rozdział „Kraj” w części I, pisał: Okolica stanowiąca przedmiot moich poszukiwań składa się, prócz samego Krakowa, z ziemi b. okręgu wolnego miasta, a następnie W. Ks. Krakowskiego oraz z dwóch przyległych jej wąskich pasów nadgranicznych, z których jeden ciągnie się długim szlakiem od północy w Królestwie Kongresowym, drugi zaś od południa prawym brzegiem Wisły (w Galicji)1. Szerokość owych „pasów nadgranicznych” nie jest jednak wyraźnie wykreślona. Ostra jest jedynie granica zachodnia biegnąca historycznie między Małopolską i Śląskiem, a wówczas oddzielająca ziemie zaboru austriackiego od pruskiego. Nieostrość pozostałych linii granicznych wynika zresztą nie tylko z faktu przenikania się kultur na pograniczach etnograficznych i płynności pewnych zjawisk czy cech ujawniających się niejako ponad czy mimo granic historycznych, politycznych, administracyjnych. Przyczyna chwiejności granic leży również w tym, że Kolberg sam wykraczał poza określone przez siebie terytorium „wąskich pasów” wzdłuż Wisły2. Najwięcej materiału zebrał Kolberg w Modlnicy, Tomaszowicach i w samym Krakowie, a także w okolicy Wieliczki. Zapisy melodii i tekstów folkloru (pieśni, bajek, zagadek) oraz informacje i opisy etnograficzne dokonane zostały głównie w tych ośrodkach badań. Choć noty lokalizacyjne wskazują szereg innych miejscowości z regionu, nie zawsze muszą oznaczać pobyt w nich Kolberga i notację na miejscu, sam zapis mógł się dokonać gdzie indziej, a owe noty informują o pochodzeniu lub miejscu zamieszkania informatorów czy śpiewaków. Znając wielokrotnie wyrażaną przez samego badacza zasadę wykorzystywania każdej nadarzającej się okazji, by zapisywać ludowe teksty i melodie także poza miejscem ich funkcjonowania, przyjąć można z dużym prawdopodobieństwem, że nie we wszystkich wskazanych w notach miejscowościach sam bywał, lecz że np. w Krakowie lub w często i chętnie odwiedzanej przez gości Modlnicy czy w Tomaszowicach pozyskał materiał z innych wsi. Obok miejscowości w dawnym powiecie O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 4. Zob. wypowiedź samego Kolberga na temat przyczyn takiego „przekraczania” granic, tj. dla pokazania cech „Krakowiaków w najściślejszym wyrazu tego znaczeniu”, w części I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 107 i 115, por. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XVI. 1 2 296 �krakowskim badacz wymienia w swojej monografii także położone w powiatach wielickim, chrzanowskim i bocheńskim, a nawet w ówczesnej guberni kieleckiej, w powiecie olkuskim i miechowskim. Brak niestety wskazówek Kolberga określających trasy podróży oraz wszystkie miejscowości, w których prowadził badania i sporządzał notatki ze słuchu. Dokładnych danych w tym zakresie nie da się dziś ustalić. Wiadomo jednak, że warunki zamieszkiwania w Modlnicy, bliskość zaprzyjaźnionego dworu w Tomaszowicach, ścisłe kontakty rodzinne z mieszkańcami Mogilan, towarzyskie, artystyczne, naukowe z Krakowem i z okolicznym ziemiaństwem służyły budowaniu i rozgałęzianiu swoistej siatki badań i pozyskiwaniu narratorów, śpiewaków, informatorów i gawędziarzy. Bez życzliwości i pomocy zaprzyjaźnionych lub polecanych „obywateli”, wobec nieufności chłopów i ich niechęci do obcych, obwarowanej urzędowymi zakazami i restrykcjami za nawiązywanie z przybyszami kontaktów, dokumentowanie folkloru na taką skalę nie byłoby możliwe. Nierzadko też pomocnicy Kolberga uczestniczyli w badaniach i rejestracji żywych przekazów z ust chłopskich wykonawców i znacznie je ułatwiali. Pozyskiwali przecież dla niego dobrze sobie znanych mieszkańców wsi, osoby nieprzypadkowe, często utalentowane i wyjątkowe. Niekiedy współpraca ta szła jeszcze dalej, jak np. z Józefem Konopką, z którym to podczas pobytu w Modlnicy w 1857 roku i w Mogilanach w 1861 roku notowali razem pieśni – Kolberg melodie, Konopka teksty 1, czy z Antoniną Konopczanką, która spisywała dla Kolberga wspomniane teksty folkloru. Od przyjezdnych i gości przybywających do Krakowa i do podmiejskich wsi zbierał Kolberg zresztą materiały nie tylko z Krakowskiego i z ziem ówczesnej Galicji Wschodniej, ale także z regionów od wyjazdu z Warszawy już przez siebie nieodwiedzanych, a należących wówczas do Królestwa Polskiego2. Ponadto stosunki między podkrakowskimi dworami Konopków a wsią były tradycyjnie dobre, jak wspominają ich mieszkańcy i bywalcy. Kolberg zaś ze swoją cierpliwością i łagodnością, a przede Zob. np. zapisywane w ten sposób pieśni nr 129, 383 i 399 oraz 519 i 734 w tomie Krakowskie, Suplement… (DWOK T. 73/I) oraz tamże ryc. nr 2 (przed s. 243), przedstawiająca zapis terenowy melodii z incipitem tekstu „Wędrowała Kasia” sporządzony przez Kolberga oraz tekstu tej pieśni ręką Konopki. 2 O takich nabytkach mówią również rękopisy, np. zachowane manuskrypty Antoniny Konopczanki, która w Modlnicy, co odnotowane jest w rkp., sporządziła zapisy kilku bajek mazowieckich z okolic Łomży i Augustowa, z ust tamtejszego narratora, oznaczając ich proweniencję geograficzną (rkp. Arch. PTL, teka 1, sygn. 1118, k. 73–77), zob. bajki w cz. VII Mazowsza (DWOK T. 42), s. 450–452, 453–455, 468–469, 485–488. 1 297 �wszystkim z żywym i powszechnie znanym zainteresowaniem dla życia wsi cieszył się sympatią miejscowej ludności i traktowany był życzliwie i ciepło jako ważna i charakterystyczna postać modlnickiego pejzażu, czego trwałym śladem mogą być odnalezione w jego rękopiśmiennych zbiorach cytowane wcześniej, improwizowane przyśpiewki. Poza istotnym wkładem Konopków niezidentyfikowani są pozostali współpracownicy Kolberga z Krakowskiego w zakresie organizacji badań i zasilania monografii własnymi materiałami. Ich zapisy pozostają anonimowe. Nieznani są także w większości informatorzy i wykonawcy ludowi z tego regionu. Nieliczne i w skali całego dorobku Kolberga unikatowe informacje uzyskujemy jedynie o kilku z tych ostatnich dzięki Antoninie Konopczance, która utrwaliła nazwiska swoich narratorów z Modlnicy i okolicznych wsi na kartach własnych zapisków1. W rękopisach odnotowane są też nazwiska dwu bliżej nieznanych i wyjątkowych autorów: Michała Szczurka z Mogilan, który niewprawnie, nienawykłą do pisania ręką zanotował kilkadziesiąt „śpiewek” i kilka opowiadań, oraz Jana Hyłki, autora obszernego tekstu szopki2. W czterotomowej monografii materiał podzielony jest na rozdziały: „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje”, „Gry i zabawy” (część pierwsza); „Obrzędy”, „Pieśni i dumy”, „Tańce” (część druga); „Świat nadzmysłowy” (część trzecia); „Powieści”, „Zagadki. Przysłowia. Zdania”, „Język” (część czwarta). Każdy z tomów zamykają przypisy, zawierające uzupełnienia do podstawowego zrębu 3. Układ ten, w zasadzie w swoich ramach głównych przyjęty już w Kujawach, zastosował tu Kolberg dla znacznie bogatszego i zróżnicowanego tematycznie i źródłowo materiału, co odzwierciedla układ wewnętrzny w obrębie działów głównych. Dzięki temu Krakowskie reprezentatywnie określa ustalony schemat treściowy pełnej Kolbergowskiej monografii regionalnej, w której badacz na obszernym materiale zweryfikował praktycznie swoje założenia teoretyczno-metodologiczne i zaprezentował jej modelowy kształt. Schemat Zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXX– LXXII. 2 Zob. tamże, s. L i LXXXIII. Zapisy Szczurka opublikowane są w tomach 73/I DWOK, s. 499–515, i 73/II DWOK, s. 472–475, 484, 487–489; zapis szopki Hyłki w tomie 73/I DWOK, s. 23–38. 3 Charakterystyka zawartości poszczególnych rozdziałów monografii przedstawiona jest obszerniej w przywołanym wyżej wstępie E. Millerowej i A. Skrukwy „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), zob. s. XXXI i nast. 1 298 �ten będzie się powtarzał w zasadniczej postaci we wszystkich późniejszych monografiach regionalnych; jego modyfikacje podyktowane będą jedynie specyfiką regionu, a także ilością i charakterem pozyskanego materiału, którego wewnętrzne proporcje i wartość źródłowa pozostawały zależne od możliwości i zakresu własnych penetracji terenowych i literackich. Warto więc na przykładzie Krakowskiego przyjrzeć się pokrótce typowym wyróżniającym cechom i metodom dokumentacji właściwym dla monografii Kolberga z jednej strony, z drugiej zaś specyfice obrazu regionu okolic Krakowa. W Krakowskiem zrealizował Kolberg wzorcowo swój programowy postulat wielotorowości wykorzystanych źródeł. Monografię zbudował z materiałów pozyskanych trzema drogami: z własnych obserwacji i przekazów spisanych od ludowych informatorów i wykonawców; z różnorodnych źródeł pośrednich, wśród których wymienić należy przede wszystkim materiały pochodzące od współpracowników, a spisane specjalnie dla Kolberga bądź przekazane mu do użytku z własnych zasobów; z zastanej literatury i archiwaliów. Zgromadził i wyselekcjonował w ten sposób bogatą i różnorodną bazę źródłową dla obrazu etnograficzno-folklorystycznego okolic Krakowa. Umożliwiły to wcześniejsze wielokrotne kontakty z tym terenem i jego mieszkańcami, potem stały w nim pobyt, a także studia i kwerendy w bibliotekach i archiwach krakowskich oraz zbiorach prywatnych, dworskich i kościelnych. Wyniki tych poszukiwań Kolberga wykorzystane w monografii są imponujące, zarówno w zakresie ilości, jak i profilu, charakteru i chronologii cytowanych i przywołanych źródeł drukowanych i rękopiśmiennych. Pogląd na skalę prac wykorzystanych przez Kolberga w czterech tomach Krakowskiego oraz w trzyczęściowym suplemencie krakowskim przynosi bibliografia zestawiona w ostatnim z nich (DWOK T. 73/ III, s. 441–481). Wśród ponad 700 pozycji znalazły się kompendia i dzieła autorów polskich i obcych, prace historyczne i etnograficzne, zbiory folkloru wydane przez poprzedników, publikacje krajoznawcze i podróżnicze, dawne kroniki, utwory literatury pięknej polskiej i europejskiej, artykuły z prasy współczesnej i starszej różnego profilu, od tytułów naukowych do niskonakładowych kalendarzy, druki ulotne i efemeryczne, rękopisy często dziś zagubione, zniszczone lub niedostępne. Chronologicznie sięga Kolberg do dorobku kilku epok, począwszy od piśmiennictwa staropolskiego, aż po czasy mu współczesne. Tak szeroka penetracja źródeł jest zaletą monografii i jest cenna dla obrazu etnograficznego regionu, gdyż z jednej strony pozwoliła uchwycić w wielu kwestiach ciągłość oraz żywotność tradycji, 299 �np. trwałość i wiek niektórych wątków czy utworów folkloru pieśniowego, podaniowego itp., a z drugiej ocalić od zapomnienia szereg świadectw dziś niedostępnych, bo zaginionych, wydobyć informacje i teksty z rozmaitych zakamarków literackich, niekiedy kryjących nieznane, a istotne wiadomości dla historii, etnografii i dziejów folkloru. Ten aparat źródłowy przy wszystkich swoich zaletach sprawił jednak, że w praktyce nie ustrzegł się Kolberg błędów, nieporozumień i mielizn. Jednak nie przekreślają one trafności intuicji badacza, który okazał się prekursorem nowoczesnego stanowiska w etnografii i folklorystyce, uwzględniającego wagę wszystkich, choćby pozornie błahych i drugorzędnych świadectw. Z tym zagadnieniem łączy się kolejna istotna cecha warsztatu Kolberga jako folklorysty, mianowicie dokumentowanie zjawiska przenikania i wędrówki folkloru do kultury wysokiej i na odwrót – utworów muzyki i literatury pięknej z kręgów ogólnopolskich do kultury wiejskiej, a także wzajemnych infiltracji twórczości wiejskiej i mieszczańskiej, środowiska chłopskiego i dworskiego. Świadomość ciągłych wędrówek ustnej i muzycznej tradycji, płynności tego zjawiska i nieostrości granicy między twórczością różnych nurtów i środowisk, uchwycona przez badacza w praktyce zbierackiej, znalazła odbicie w drukowanej monografii krakowskiej, a później w następnych, zwłaszcza obszerniejszych, jak Poznańskie oraz Mazowsze. Znajdujemy więc w części II Krakowskiego, w rozdziale poświęconym pieśniom, wyodrębniony dział pt. „Dwory i Miasta. Szkoła”, gdzie zamieszczone są również popularne arie, śpiewy teatralne, fragmenty znanych wodewilów, pieśni żakowskie, utwory znanych poetów, np. Kniaźnina, Karpińskiego, Pola, do których skomponowano melodie. Często pieśni te stały się szerszą własnością; upowszechniły się, odrywając się od swojej scenicznej i literackiej proweniencji. Również przedstawiając zwyczaje związane z cyklem rocznym, choć skupia się Kolberg głównie na wiejskich, uwzględnia też uroczystości miejskie, charakterystyczne tylko dla Krakowa, takie jak rękawka czy konik zwierzyniecki, a także popularne obchody i zabawy mieszczan i ziemiaństwa, np. wybór króla kurkowego czy kuligi w czasie karnawału. Z kolei w rozdziale „Kraj” sporo miejsca poświęca także historii i zabytkom Krakowa, ilustrując opis przeglądem podań lokalnych, a także ogólnonarodowych, słusznie doceniając promieniowanie miasta jako centrum polskiej kultury i historii na kraj, a więc i na podkrakowską wieś. Dowodem takiego zjawiska w tomach krakowskich może być m.in. repertuar podaniowy znany ludowym narratorom w Modlnicy; zawiera on teksty 300 �i wątki upowszechniane dzięki kontaktom z miastem i dworem 1. Także więc i w uchwyceniu zjawiska płynności granic kulturowych można uznać trafność intuicji Kolberga praktyka, gdyż proces przenikania się twórczości różnych społecznych i zawodowych środowisk jest obserwowany w folklorystyce współczesnej jako jedno ze zjawisk podstawowych i typowych. Monografia krakowska prezentuje rozwinięty program dokumentacji wszystkich przejawów kultury ludowej – materialnej, społecznej i duchowej – w jej integralnym, holistycznym ujęciu i z uwzględnieniem funkcji folkloru w życiu codziennym i świątecznym. Pieśni obrzędowe i związane ze zwyczajami publikowane są w ramach opisywanej uroczystości, zgodnie z jej przebiegiem, w odpowiednim jej miejscu, podania i legendy (często bez rozwiniętej fabuły, jedynie w postaci komunikatu o wątku) przypisane są do miast i miasteczek opisywanych w rozdziale „Kraj” jako ilustracja żywej tradycji lokalnej i historycznej, przysłowia i gwarowe wyrażenia, wkomponowane w charakterystykę ludu jako przykłady żywej mowy, mają obrazować cechy ludu, jego codzienne życie, pracę, miejscowe stosunki, opowieści wierzeniowe o duchach, strachach, upiorach i diabłach zamieszczane są w rozdziale poświęconym światu nadzmysłowemu, by – zgodnie z intencją narratorów – uwiarygodnić opisywane wierzenia opowiadaniami niby to „z życia” wziętymi, realnymi. Zatem w ujęciu Kolberga nie wszystkie teksty folkloru zostały przydzielone do działów poświęconych poszczególnym gatunkom poezji i prozy ludowej; część z nich przypisana jest do obrazu kultury społecznej i materialnej zgodnie z ich funkcją strukturalną (pieśni obrzędowe) lub ilustratywną, niekiedy nadaną przez badacza (podania i legendy, przysłowia). Natomiast w osobnych rozdziałach monograficznych zebrane są pieśni tzw. powszechne, tj. autonomiczne, śpiewane przy różnych okazjach, niezwiązane z obrzędami, a więc nieposiadające ściśle do nich przypisanej funkcji, a także bajki o mniej lub bardziej rozwiniętym kształcie fabularnym, przysłowia bez wyraźnie sprecyzowanych konotacji okolicznościowych. Te pieśni i bajki klasyfikowane są wewnątrz rozdziałów na mniejsze grupy. Pieśni porządkował Kolberg według kilku kryteriów: gatunku (ballady, przyśpiewki taneczne), treści, tematu (miłosne, sieroce), Mowa o kilkunastu podaniach, zapisanych w Modlnicy przez Antoninę Konopczanke z ust miejscowych narratorów, np. „O panu Twardzickim”, „Wojsko św. Jadwigi śpiące w Babiej Górze”, „O grenaterach polskich pod Krzysztoforami” itd. W Krakowskiem Kolberg ich nie opublikował, po części zapewne ze względu na treści patriotyczne i wymogi cenzury; wydrukowane zostały w suplementowym tomie 73/II DWOK, na s. 405 i nast. 1 301 �osoby wykonawcy (dziadowskie), środowiska, którego dotyczą (pasterskie, rzemieślnicze, myśliwskie). Układ bajek jest ramowy i w swych działach głównych w zasadzie zbliżony do podziału współcześnie stosowanego. Obejmuje „gadki cudowne” (tj. bajki magiczne), „powieści moralne i legendy”, gadki różnego typu (o diabłach, strachach, złodziejach, głupcach, tj. głównie anegdoty). Systematyka zarówno pieśni, jak i bajek nie jest jednak konsekwentna. Szczególnie w przypadku pieśni o jej niespójnościach i sprzecznościach wewnętrznych zdecydowały takie czynniki, jak: krzyżujące się kryteria i ich niepewna hierarchia, zmienność sytuacji wykonawczej i funkcji (np. oderwanie się pieśni weselnej od sytuacji obrzędowej lub przeciwnie), niejednoznaczność granicy miedzy utworami ludowymi i nieludowymi wobec ich ciągłej międzyśrodowiskowej wędrówki, złożoność tematyczna niektórych tekstów, tworzących tzw. aglomeraty, a także imperatyw uwzględnienia podobnych cech muzycznych niektórych utworów. Z kolei dla układu bajek zasadniczy kłopot stanowiła nieostrość wyznaczników podziału i kategoryzowania opowieści, mimo prób zestawiania motywów dla poglądu na rozwój akcji i kształt fabuły. Trudności te, do dziś zresztą w przypadku klasyfikacji pieśni nierozwiązane zadowalająco, sprawiły, że te same wątki ludowej poezji i prozy odnaleźć można w różnych grupach. Kolberg, który dopiero przecierał drogę przyszłym pracom w tym zakresie, był świadomy niedoskonałości swojego systemu klasyfikacji w praktyce, czemu niejednokrotnie, także w omawianym tomie, dawał wyraz1. Cenne są jednak podjęte przez niego próby analizy morfologicznej utworów prozatorskich i zestawianie motywów wyznaczających akcję dla rozpoznania wątków. Zaznaczyć też należy, że w przeciwieństwie do poprzedników Kolberg w swoich bajkowych zapisach nie pomijał anegdot i humoresek, nacechowanych często rubasznym humorem i dosadnym słownictwem, co uzasadniał troską, „by […] żadnego z umysłowością ludu związanego nie pominąć przedmiotu, owszem, zwrócić uwagę badaczy na płody fantazji ludowej i na tym także objawiające się polu […]”2. Podobnie postępował, spisując pieśni; wiele wśród nich zawiera akcenty obsceniczne, cechuje się dwuznacznym i niekiedy ciężkim dowcipem. Ze względu na cenzurę obyczajową nie zawsze je publikował, niekiedy wykropkowywał opuszczane wyrazy lub podmieniał drastyczne na neutralne. Notował 1 2 Zob. Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 244 i 378–379. Zob. Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 226. 302 �jednak wszystkie, a współcześnie wydawane suplementy zawierają i takie pomijane zazwyczaj w edycji XIX-wiecznej teksty. Za jedno z najważniejszych osiągnięć Kolberga uznać trzeba zasadę zestawiania i wskazywania wariantów, traktowaną jako stały element opracowania tekstów folkloru. Warianty pieśni i bajek bywały wprawdzie nie zawsze trafnie identyfikowane, ale praktyka ich rozpoznawania wdrożona została trwale przez Kolberga już od Pieśni ludu polskiego. W Krakowskiem, a potem w następnych monografiach, wskazaniu wariantów, obok sąsiedztwa w drukowanych tomach, służy system odsyłaczy filiacyjnych. Kierują one nie tylko do wcześniejszych tomów Ludu, ale i do zbiorów poprzedników, wiążąc w ten sposób zapisywane przez Kolberga teksty folkloru z dorobkiem innych zbieraczy i wydawców. Choć nie wszystkie odsyłacze są trafne – niekiedy bywają mechaniczne i wskazują na zbieżności przypadkowe lub drugorzędne, a czasami są wręcz błędne – wielokrotnie wskazują jednak istotne warianty pieśni, bajek, dokumentując mechanizm funkcjonowania folkloru w jego ciągłej twórczej zmienności, wędrówkach i przekształceniach. Dla Krakowskiego, podobnie jak dla Kujaw, charakterystyczna jest także uwaga, jaką Kolberg poświęcił językowi, tj. głównie słownictwu, onomastyce i toponomastyce. Poza gwarowym materiałem leksykalnym rozsianym w całej monografii, zwłaszcza w opisie ludu, konstruuje Kolberg osobny słownik, a charakteryzując podkrakowską wieś, podaje nazwy własne zwierząt gospodarskich, nazwy młynów, karczem, pól, łąk i gajów, sięgając tu m.in. do dawnych inwentarzy dworskich i świadectw nawet z XVI wieku. Wreszcie w rozbudowanym osobnym rozdziale znalazły się obszerne wykazy „nazw rodowych” chłopów z wsi podkrakowskich i mieszczan z Krakowa, zebrane z różnych źródeł pisanych, a także z własnych badań. Docenienie w takim stopniu języka jako integralnego aspektu kultury ludowej, wyrażane już wcześniej przez Kolberga w jego programie Ludu, jest także odpowiedzią na postulat naukowy, wskazywany jako jeden z najważniejszych w badaniach ludoznawczych II połowy XIX wieku przez krąg badaczy Akademii Umiejętności i krakowskiego uniwersytetu. To w tym gronie realizowano utrwalone już przekonanie o potrzebie całościowego spojrzenia na wszystkie aspekty życia i kultury ludu i praktyczny program takich badań. Znalazło to odbicie m.in. we wspomnianej już, opracowanej przez J. Sadowskiego Instrukcji do badania właściwości ludowych i w pracach Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, której od 1874 303 �roku Kolberg przewodniczył. Język ludowy stanowił tam istotny przedmiot badań jako element kultury wsi. Natomiast w Komisji Językowej od początku jej ukonstytuowania w marcu 1874 roku głównym przedmiotem prac było programowe gromadzenie materiałów do słownika polskiego jako dopełnienie Słownika Lindego i badanie w tym celu zasobów „z najdawniejszych zabytków piśmiennych, z zabytków literatury XVI, XVII i XVIII wieku, pominiętych przez Lindego i z literatury najnowszej, po Lindem” 1. Jak wspomniano, kompetencje Komisji Antropologicznej i Językowej trzeba było w pewnym momencie rozgraniczyć, ale w zakresie dokumentacji języka współczesnego ich styczność okazywała się w praktyce nieunikniona. Postulat badania polszczyzny i jej dialektów był więc w ówczesnym środowisku naukowym doceniany, choć z czasem przynależał głównie do kompetencji językoznawców. Ważnym i cennym elementem omawianej monografii jest jej dokumentacja ikonograficzna, której miejsce w Ludzie i znaczenie dla opisu etnograficznego doceniał Kolberg od początku swoich prac. W Krakowskiem szczególnie bogato ilustrowany jest rozdział „Lud” w części I. Na zbiór rycin składają się tam niewielkie drzeworyty wykonane przez Antoninę Konopczankę, ukazujące omawiane przez Kolberga stroje i ich elementy, zabudowania, wnętrza i plany izb mieszkalnych oraz sprzęty, a także ilustracje wykonane według rysunków malarzy: Wojciecha Gersona, Tadeusza Konopki oraz według fotografii Walerego Rzewuskiego, przedstawiające wieś i ubiory. Krakowskie jako pełna monografia jest też reprezentatywne dla stosowanej przez Kolberga metody dokumentowania proweniencji źródeł. Sposób opracowania potwierdza, że zgodnie z jego założeniem podstawowy i stały element dokumentacji poszczególnych melodii i tekstów folkloru stanowią noty informujące o lokalizacji geograficznej. Natomiast na ogół nie podaje Kolberg informacji o wykonawcach i datach pozyskanych zapisów; takie dane zdarzają się sporadycznie. W ówczesnym rozumieniu folklor był własnością zbiorową, przynależał do wspólnoty, w której funkcjonował i którą twórczo określał. Wagę indywidualnego przekazu, osobowości narratora Tak określono główne zadanie mającej powstać Komisji Językowej na posiedzeniu Wydziału Filologicznego, dnia 2 III 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. I, 1874, s. XXVIII. Zob. też Posiedzenie Komisji Językowej dnia 29 III 1874 r., tamże, s. XXXIV, inicjujące jej wieloletnią pracę w tym zakresie i dyskusję nad profilem słownika oraz sposobem gromadzenia i opracowania materiału leksykalnego. 1 304 �i śpiewaka, specyficznych uwarunkowań i okoliczności konkretnej transmisji uwzględniali jako normę dopiero badacze późniejsi. Nie praktykował Kolberg również systematycznego oznaczania autorskiego pochodzenia zapisów obcych, przekazanych mu specjalnie przez współpracowników czy korespondentów, a także badaczy pracujących niezależnie. Niekiedy odnotowywał nazwiska tych osób we wstępach do monografii, nie sygnując jednak metodycznie w swoim tomie partii ich materiału, nierzadko dzielonego tematycznie na cząstki w różnych miejscach. W Krakowskiem wdzięczność swoją wobec Konopków pomocnych w opracowaniu monografii wyraził dedykacją umieszczoną w I części, ale konkretnego wkładu np. Antoniny Konopczanki, a także innych zbieraczy w drukowanych tomach nie dokumentował. W tym zakresie cenne informacje przynoszą zachowane rękopisy i korespondencja Kolberga, dzięki którym niejednokrotnie udaje się odtworzyć proweniencję autorską materiału, a nawet okoliczności i charakter współpracy z autorem Ludu. I tak analiza źródeł pozwoliła stwierdzić nie tylko sygnalizowany wyżej znaczny wkład Antoniny Konopczanki w opis ludu, świata nadzmysłowego i wierzeń, w zasób pieśni i bajek. Pozwoliła też z jednej strony prześledzić metodę i zakres pracy zbieraczki działającej ściśle według wskazań Kolberga, z drugiej zaś docenić wyjątkowość tej współpracy w świetle niezwykłego dokumentu przez nią pozostawionego i znajdującego się dziś w archwum Kolberga. Jest nim wspomniany już obszerny rękopis, nazwany współcześnie Modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki, w którym zbieraczka notowała przeprowadzone przez siebie wywiady z miejscowymi, dobrze sobie znanymi informatorami i narratorami z Modlnicy i jej najbliższej okolicy. Niespotykana ówcześnie, a utrwalona kolokwialna forma wywiadu, zapis dialogu z narratorami z pewnością wybranymi przez znającą ich zbieraczkę, określenie okoliczności prowadzonych rozmów, np. przy przędzeniu lnu, rwaniu konopii, kopaniu ziemniaków, wreszcie nazwiska bajarzy i rozmówców badaczki oraz autentyzm prymarnego notatnika Konopczanki składają się na wyjątkowość tego dokumentu nie tylko w skali zbiorów Kolberga, ale i etapu badań nad folklorem. Pozwala on ustalić, że większość przedstawianych przez Kolberga w części III i IV monografii ludowych wierzeń i wyobrażeń o świecie realnym i nadzmysłowym oraz bajkowych opowieści prozatorskich pochodzi z tych zapisów Konopczanki, sporządzonych bezpośrednio z przekazów znanych z nazwiska i profesji konkretnych informatorów. Zbieraczka redagowała później 305 �swój brulionowy rękopis z myślą o wykorzystaniu go przez Kolberga, a on otrzymał te właśnie poprawiane przez nią czystopisy, w których zatarta została forma dialogowa i po części autentyzm języka pierwowzoru. Szczęśliwie jednak prymarny manuskrypt zachował się do dziś i ze względu na unikatowy walor źródłowy Raptularza opublikowano go w formie aneksu w suplemencie, a niezależnie od tego ustalono – zgodnie z zasadami edytorskimi opracowania suplementów – zależność materiału drukowanego w Krakowskiem od oryginału zbieraczki1. Krakowskie doczekało się kilku recenzji, przeważnie ogłaszanych sukcesywnie po wydaniu kolejnych czterech części. Całość omówił Gloger 2, podkreślając wartość pracy Kolberga dla kultury narodowej, bogactwo zebranego materiału, szczególnie muzycznego, znaczenie źródłowe monografii dla dalszych badań, rzetelność i szczegółowość dokumentacji etnograficznej, celowość całościowego potraktowania rozmaitych przejawów kultury materialnej, społecznej i duchowej. Za zbędne natomiast uznał opis historyczno-topograficzny Krakowa i jego okolic oraz przedruki niektórych publikacji niebędących „rzadkością bibliograficzną”. Krakowskie Kolberga, a także kolejne tomy regionalne wydawane pod patronatem Akademii wpisują się nie tylko w jej dorobek, ale także w wypracowany przez nią kierunek naukowy i model badań. Choć autor Ludu ukształtował już wcześniej własny, oryginalny kształt monografii regionalnej, to jednak swoją koncepcję wydawniczą kontynuował i rozwijał w kręgu krakowskiej instytucji, wnosząc w jej prace swój wzorcowy wkład. Omawiając dokonania naukowego środowiska krakowskiego i prac Akademii po roku 1870, Stanisław Estreicher, syn Karola, pisał po latach, już z perspektywy czasu: Uczeni krakowscy zaczynają teraz stosować naukowe metody wyrobione od dawna na Zachodzie, ale dotychczas niemal nieznane w Polsce […], szerzą pracami swymi dążność do docierania do źródeł, umiejętność krytycznego ich wydawania, rozbijania problemów naukowych na monografie i stronienia od zbyt szybkich, choć efektownych uogólnień. Rolę, jaką w naukach historycznych grają „źródła”, gra w naukach przyrodniczych „eksperyment”, kryterium prawdy. Typ monoPor. też przypisy źródłowe do cz. III i IV Krakowskiego, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 309–403, w których materiał drukowany odniesiony jest do zapisów rękopiśmiennych zbieraczki. 2 Recenzja Z. Glogera ukazała się w „Przeglądzie Krytycznym” 1876, nr 3, na s. 87–91. 1 306 �grafii opracowującej wyniki oparte na źródłach lub na eksperymentach – i to monografii możliwie szczegółowej – zaczyna odgrywać odtąd w nauce polskiej pierwszorzędną rolę. Oczywiście byłoby przesadą twierdzić, że poza Krakowem i przed r. 1870 metoda monograficzna w Polsce nie była znana, owszem, monografie zjawiały się, ale sporadycznie. Uznanie monografii jako równowartościowej z pracami o ogólnej treści i rozpowszechnianie typu monografii naukowej jest pierwszorzędną zasługą uczonych krakowskich, a także Akademii skupiającej elitę uczonych polskich. Nie osłabia tego wcale fakt, że ukazują się w Krakowie także i dzieła syntetyczne, starające się ująć w całość wiedzę w pewnej dziedzinie oraz liczne podręczniki naukowe, ale gruntowne monografie i krytyczne wydawnictwa źródłowe są mimo to najcharakterystyczniejszym składnikiem tego dorobku, jaki do skarbnicy naukowej ogólnopolskiej dorzucił Kraków1. Wydaje się, że dzieło Kolberga można umieścić w tym nurcie intelektualnym jako jego znaczące i specyficzne osiągnięcie. XV [Sytuacja finansowa Kolberga w latach 1871–1875, dotacja a koszty wydania. –Korespondencja z bratem Wilhelmem. – Śmierć Wilhelma w 1877 r. – Kontakty listowne z Karoliną Kolberg i Jadwigą Wernerową. – Spotkanie z Karoliną i jej córkami w Modlnicy w 1877 r. – Poczucie osamotnienia i oddalenia od rodziny wyrażane w listach.] Jak wspomniano, dotację przyznaną Kolbergowi przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie w wysokości 300, potem 400–500 florenów w zamian za 100 egzemplarzy książki kontynuowała w dalszych latach Akademia Umiejętności. Towarzystwo udzieliło funduszu na część I Krakowskiego (tom 5), wydaną w końcu 1871 roku, natomiast części II–IV tej monografii, które wyszły odpowiednio w październiku 1873 roku (tom 6), w kwietniu 1874 roku (tom 7) oraz w końcu 1874 lub na początku 1875 roku (tom 8)2, współfinansowała już Akademia, podtrzymując wcześniejsze zobowiązanie. Koszty wydania poszczególnych tomów znacznie jednak przewyższały wysokość dotacji. S. Estreicher Znaczenie Krakowa dla życia narodowego polskiego w ciągu wieku XIX…, s. 41–42. 2 Zob. listy do Akademii z [22] X 1873 r., z 14 IV i z 24 X 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 464, 485–486 i 495–496. 1 307 �Znamy je dzięki wspominanym już notatkom, poczynionym przez Kolberga w brulionowej wersji jego Wykazu tek rękopiśmiennych z 10 stycznia 1886 roku. I tak przyznany zasiłek na cztery tomy Krakowskiego wynosił odpowiednio: 300 fl., 500 fl., 400 fl., 400 fl., natomiast koszt wydania: 700 fl., 1390 fl., 612 fl., 640 fl.1 Szczególnie drogi był druk nut, stąd taka dysproporcja kwot w przypadku części II Krakowskiego, która zawierała bogaty materiał muzyczny, co Kolberg uzasadniał w cytowanym wyżej liście, składając ten tom Akademii w październiku 1873 roku. Jak wspomniano wyżej, na liście tym widnieje notatka prezesa Majera, stwierdzająca, że Akademia przejęła po Towarzystwie Naukowym zobowiązanie udzielania zasiłku dla Kolberga w wysokości od 400 do 500 fl.2 Dalsze subwencje nie schodziły więc niżej niż 400 fl., by od 1883 roku uzyskać stałą wysokość 500 fl., a w ostatnich latach życia Kolberga ulec podwojeniu, o czym będzie mowa dalej. Mimo dobrej woli i konsekwencji władz Akademii w udzielaniu pomocy finansowej dla Kolberga oznaczało to jednak tylko partycypację instytucji w kosztach druku, nie zaś ich pełne pokrycie, gdyż – jak widać – były one znacznie wyższe; niekiedy dotacja nie obejmowała nawet połowy ceny wydania książki. Dla przykładu, w przypadku 4-tomowego Krakowskiego dotacja wynosiła w sumie 1600 fl., natomiast łączny koszt druku – 3342 fl., co oznacza, że własna dopłata Kolberga do rzeczywistych kosztów druku – według jego wyżej przytoczonych danych – wyniosła 1742 fl. Był więc zmuszony pokrywać różnicę z dochodu pochodzącego ze sprzedaży tomu poprzedniego. Ponieważ jednak nigdy nie udawało się sprzedać całego nakładu, uzyskana suma nie pokrywała różnicy między rachunkiem drukarni a zasiłkiem Akademii; i tak np. dochód ze sprzedaży czterech tomów Krakowskiego uzyskany do 1879 roku wyniósł zaledwie 579, 50 fl.3 Pozostawała więc ciągła presja finansowego braku, konieczność maksymalnego 1 Zob. Wykaz tek rękopiśmiennych…, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 749, przyp. *14. W tym brulionie Kolberg dopisał później ołówkiem kwoty dotacji i kosztów druku tomów wydanych z materiałów z odpowiednich, wyszczególnianych tam tek. Oryginał tego wykazu dołączył do swojego listu do J. Majera z 10 I 1886 r. (zob. tamże, s. 310–313). Identyczne dane dotyczące tomów Krakowskiego podał też w innych zapiskach rachunkowych (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. nlb. po k. 140). 2 Zob. wyżej, s. 264, przyp. 2. 3 Zachowały się kolejne notatki rachunkowe Kolberga datowane 19 X 1879 r. (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 140), w których podał sumy dotacji Akademii na 8 tomów Ludu (od 5. do 12.), koszty ich druku i papieru oraz wpływy ze sprzedaży. Kwoty subwencji na 4 tomy Krakowskiego oraz suma wpływów z ich sprzedaży są w tym zestawieniu zgodne z cytowanymi 308 �oszczędzania i osobistych wyrzeczeń, by pokryć pełne koszty tomów z własnych ubogich zasobów. Te zaś nie są dokładnie znane, gdyż brak dokumentów, które jednoznacznie pozwoliłyby je określić, nie ma też spójnych osobistych notatek rachunkowych Kolberga z tego okresu – poza zapiskami kwot dotacji i kosztów druku, przy czym te ostatnie są po części sprzeczne. Bieńkowski wprawdzie pisze: „Żył skromnie z renty otrzymywanej z Komisji Skarbu w Warszawie”1, jednak – jak wspomniano – nawet ta informacja nie uzyskuje potwierdzenia w świetle zachowanych dokumentów. Nie znamy też szczegółów o materialnym bycie Kolberga w Modlnicy. Z pewnością zamieszkanie u Konopków odjęło mu większość wydatków związanych z życiem codziennym, natomiast z własnej kieszeni opłacał papier do notatek, atrament, pocztę, przejazdy kolejowe, ewentualne książki, niezbędny ubiór itp. Wiadomo z listów, że miał do dyspozycji złożony w Warszawie pod pieczą Wilhelma niewielki kapitalik z uciułanych zarobków i z „papierów” po zmarłej matce, o którego zadysponowaniu mowa była w korespondencji braci na początku 1872 roku2. W miarę swoich potrzeb i możliwości Wilhelma operowania tym funduszem uzyskiwał pewne sumy z tego depozytu3, przeznaczając je m.in. na wyrównanie pełnego pokrycia kosztów Krakowskiego oraz na wyjazd w 1873 roku na wystawę w Wiedniu. Izydor Kopernicki, powiernik i świadek późnej starości i śmierci Kolberga, odpowiadając na pytanie, skąd autor Ludu „zdobył się na środki tak znaczne, ażeby nas zasypać tylu tomami dzieł swoich”, tak pisał już pod koniec życia przyjaciela o jego finansowej strategii: Przez bardzo drogie dla mnie, najserdeczniejsze stosunki przyjacielskie, które mię łączą z O. Kolbergiem od lat kilkunastu, wtajemniczony w jego skarby naukowe, wyżej, natomiast koszty druku tych tomów i papieru różnią się od tam przytoczonych i wynoszą łącznie 2960,31 fl. (tam 3342. fl). 1 W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 111. Zob. też wyżej, s. 252, przyp. 1. 2 Zob. listy braci ze stycznia i lutego 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 402, 409, 412–413. 3 Pod tekstem listu Wilhelma z 2 I 1874 r. Kolberg poczynił notatki dotyczące rozliczeń z bratem, zgodnie z jego życzeniem, by rachunek „do porządku doprowadzić” (tamże, s. 467– –468). W notatkach tych figurują kwoty przekazywane Oskarowi przez Wilhelma za pośrednictwem księgarni Friedleina w latach 1872 i 1873, wynoszące w sumie 330 rub. sr. Według Bieńkowskiego Kolberg przywiózł do Krakowa „skromny kapitał wynoszący ok. 400 rubli, który przeznaczył na dopłatę do kosztów wydania wcześniejszych tomów Ludu”. Brak jednak dokumentów, które potwierdzałyby tę informację i wysokość kwoty (zob. W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie…, s. 15). 309 �a nawet w jego operacje finansowe, mam możność odpowiedzieć […]. Otóż cały sekret jego zadziwiającej operacji wydawniczej zasadza się na tym, że w dodatku do zapomogi rocznej, którą otrzymuje, a która mu nigdy nie wystarcza na pokrycie każdorazowego nakładu, poświęca on na to cały przychód ze sprzedaży swoich dzieł, dla siebie zaś samego skąpi we wszystkim, skąpi zaś dlatego, że musi1. Wniosek ten poprzedził Kopernicki zwięzłym rachunkiem kosztów własnych Kolberga, dokonanym w oparciu o uzyskane od niego dane. Wyjaśniał on, że otrzymane od Akademii subwencje w wysokości 300–600 zł reń. nie wystarczały na pokrycie nakładów, więc dopłacać musiał do każdego tomu po 60–890 zł reń. z tego, co mu przybywało ze sprzedaży uprzednio wydanych tomów. Tym sposobem do 8 tys. zł reń. otrzymanych od Akademii w ciągu lat 17 dopłacił on przeszło 4 tys. własnych2. Nawet jeśli dane Kopernickiego i samego Kolberga nie są ścisłe, cytowane informacje dają pogląd na skalę wydatków i potrzeb. Mimo tej ciągłej finansowej presji warunki pracy i kontynuacji dzieła okazały się pod Krakowem zdecydowanie sprzyjające. Opieka Akademii była stała, możliwości badań i studiów wobec zaplecza naukowego Krakowa najlepsze z ówcześnie dostępnych, życzliwy dom Konopków stanowił oparcie materialne, a przywiązanie jego mieszkańców łagodziło smutek rozstania z rodziną w Warszawie i tęsknotę za rodzinnym miastem. Mimo to pierwsze lata po przeniesieniu się Kolberga do Krakowa nie były łatwe dla „przymusowego emigranta”, jak określał siebie on sam, a świadomość utraty i swoistego wygnania towarzyszyła mu właściwie do końca życia. Wobec poczucia oderwania od najbliższych i przyjaciół, szczególnie boleśnie doświadczonego wobec śmierci matki w 1872 roku i nieobecności na jej pogrzebie, wielkie znaczenie w życiu Kolberga odegrała wówczas korespondencja z bratem i bardzo mu oddaną Karoliną, żoną Antoniego. Po śmierci Wilhelma w 1877 roku ta ostatnia pozostanie właściwie jedynym pomostem łączącym Oskara z rodziną w Warszawie. I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 109. Tamże. Podane przez Kopernickiego kwoty dotyczące tomów Ludu pokrywają się ze spisanymi przez Kolberga w brulionie Wykazu tek rękopiśmiennych… (DWOK T. 66, s. 748–749), gdzie także te same sumy łączne dotacji i dopłat własnych Kolberga do tomów wydanych w ciągu 17 lat przy pomocy Akademii (1871–1887). O finansowaniu z innych źródeł edycji Obrazów etnograficznych, tj. cz. I–II Pokucia i cz. I–V Mazowsza (DWOK T. 29 i 30 oraz T. 24-28), będzie mowa dalej. 1 2 310 �Wilhelm jako najstarszy z braci troszczył się o Kolberga i jego sprawy, jak w ogóle o sprawy rodzinne, z zaangażowaniem i poczuciem odpowiedzialności, ale nie bez pewnego ojcowskiego mentorstwa, które, jak się wydaje, Oskar rozumiał i przyjmował. Bracia wcześnie stracili ojca i Wilhelm w jakimś stopniu go zastępował. Od dawna niepokoił się o przyszłość brata, także zaraz po wyjeździe do Krakowa, świadomy jego trudności z wydawaniem i zbytem książek, doradzał mu i przestrzegał: Życząc Ci pomyślnego skutku w krzątaniu się około wydawnictwa pism Twoich, nie mogę przecież pominąć przestrogi, ażebyś też już raz przecież zwrócił uwagę szczególną na jakąśkolwiek materialną dla siebie korzyść, bo brniesz tylko coraz bardziej w zamęt interesów, trzymając się dotychczasowej drogi i koniecznie Ci potrzeba wyjść z tego kółka na nowe jakieś szlaki, pracując więcej dla pism periodycznych. Jakąkolwiek stąd osiągnąłbyś korzyść, to przynajmniej miałbyś ją pewną i natychmiastową, kiedy wszystkie korzyści na książkach są tylko ułudne i dla zasobnych przedsiębiorców stosowne1. Nie doceniał jednak determinacji Oskara, który nie zamierzał w imię stabilizacji zrezygnować z realizacji swojego wielkiego planu badawczo-edytorskiego. W listach Wilhelma docierały do Kolberga wiadomości o ostatnich chwilach i pogrzebie matki, o życiu rodziny, o bratankach i krewnych, o Karolinie, Antonim, ich małżeństwie i kłopotach materialnych, o kontaktach i spotkaniach ze wspólnymi znajomymi i przyjaciółmi, o ich zainteresowaniu Oskarem w Krakowie. Rysuje się w nich trudne, pełne kłopotów i trosk życie ojca obarczonego licznym potomstwem i wdowca od 1865 roku, uwikłanego w niełatwe sprawy rodzinne, obciążonego zawodowymi obowiązkami, a przy tym lojalnego i oddanego brata. Wilhelm opiekował się też kapitalikiem Kolberga, starannie przedstawiał bratu jego stan i rozliczenia, zarządzając przekazami kierowanymi do Krakowa. Nie omieszkał także występować z propozycjami zarobkowymi dla Oskara, przedstawiając mu zaproszenie do współpracy z wydawaną w Warszawie Encyklopedią rolnictwa, której sam był współautorem2. Oferta ta jednak nie została przyList Wilhelma Kolberga z 16 VIII 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 383–384. List Wilhelma z 1 IV 1872 r., tamże, s. 417. Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z nim mających wychodziła w Warszawie w latach 1873–1877 (5 tomów), jej współredaktorem był fizyk, encyklopedysta, m.in. współautor Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, Stanisław Przystański (1820–1887), którego zaproszenie dla Oskara przekazywał Wilhelm. 1 2 311 �jęta. Nie brak w listach także akcentów innych, ukazujących pasję zawodową Wilhelma, jak np. jego żywe zainteresowanie projektem wodociągów i kanalizacji w Krakowie, problemem bliskim mu jako członkowi komitetu budowy wodociągów warszawskich, czy prośba do Oskara o wyszukanie mu w krakowskich bibliotekach planów dawnej Warszawy1. Pojawiają się też wyrazy żalu, pewnej goryczy, ale i troski o wzajemną relację: „Wprawdzie nawykliśmy już do tego, że się mało z rodziną komunikujesz, zwłaszcza teraz, gdy nie żyje matka, ale boję się, ażebyśmy przez ten brak stosunków nie stali się jakby zupełnie sobie obcymi” – pisał Wilhelm w 1873 roku2. W następnych latach załatwiał w imieniu Oskara sprawę długu i zalegających tomów w drukarni Jaworskiego oraz zbytu pozostałego nakładu, zabiegał w jego interesie o pozytywne rozliczenia z sukcesorami Jaworskiego, interweniował w rozwiązaniu problemu z cenzurą warszawską, która zakwestionowała niektóre fragmenty w Krakowskiem3. Był rzecznikiem interesów brata i skutecznym łącznikiem z Warszawą. Stąpając mocno po ziemi, konkretnie wspierał go w kłopotach, nie odmawiał pomocy w żadnej z jego spraw. Z listów wynika, że Wilhelm parokrotnie przyjeżdżał do Krakowa i widział się z Oskarem, brak jednak bliższych informacji o tych spotkaniach. Kolberg odpowiadał bratu serdecznie i z atencją, także w poczuciu głębokiej więzi. Interesował się sprawami rodziny i dzieci Wilhelma, odnosił się do ich aktualnej sytuacji i problemów. Z całkowitym zaufaniem powierzał mu swoje sprawy, których w Warszawie nie mógł załatwić osobiście, i prosił o pośrednictwo i pomoc. Zwracał się nie tylko bezpośrednio we własnym interesie, ale także odwoływał się do wspólnych przeżyć i pasji młodości, oczekując np. od brata potrzebnych wiadomości i notatek na temat warszawskiej młodości Chopina. Zdawał sobie sprawę, że często nadmiernie obciąża Wilhelma, nie mając jednak wyjścia, pisał m.in.: „Bardzo mi przykro, że Ci odbiór tych książek po Jaworskim, ich umieszczenie Zob. listy Wilhelma z 28 III 1872 r. i z 4 VIII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 415–416 i 459. O pracach i zainteresowaniach Wilhelma zob. też K. Markiewicz Wilhelm Kolberg (1807–1877), kartograf, metrolog, inżynier budownictwa dróg i mostów, Przysucha 2006 oraz H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie…, s. 117–121. 2 List Wilhelma z 14 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 436. 3 Zob. tamże, listy braci z okresu od 18 XII 1874 r. do 17 IV 1876 r., dotyczące m.in. sprawy z Jaworskim, oraz listy od 18 XI 1875 r. do 18 X 1876 r., w których mowa o kłopocie z cenzurą. 1 312 �i przesyłka tyle sprawia ambarasu. Ale któż to dla mnie zrobi, jeżeli się Ty do tego dzieła nie weźmiesz”?1 Wreszcie zwierzył się bratu w 1874 roku: Mój Drogi, pisałem już do Karoliny o powodach, jakie mnie trzymają i zapewnie niemały jeszcze czas trzymać będą w Galicji. Stosunek jednak do Konopków, jakkolwiek szczery i przyjacielski, nie jest przecież familijnym, więc na jego trwałości do końca mego życia polegać bezwzględnie nie jest politycznie i dlatego ja, nie myśląc bynajmniej na teraz o ich opuszczeniu, mam się zawsze na baczności i zawiązuję wiele innych stosunków, i tak się urządzę, żebym miał furtkę otwartą […], bym na niczyjej łasce bezwarunkowo znajdować [się] nie potrzebował2. Niestety wspomniany list do Karoliny nie zachował się; być może powiedziałby o powodach opuszczenia Warszawy i zamieszkania w Krakowie więcej, niż możemy wnioskować z zachowanych świadectw. A może i o nadziei na powrót do Warszawy? W liście Kolberga uderza gorzka świadomość ciężaru bycia rezydentem, nawet w tak przyjacielskim domu jak u Konopków. Po latach miało się okazać, że nie pozostał on rzeczywiście jego domem do końca życia. Kiedy Wilhelm zmarł 4 czerwca 1877 roku, zdesperowany Kolberg wyruszył wbrew formalnym przeciwnościom w drogę do Warszawy. Został jednak zatrzymany przez policję na stacji granicznej obu zaborów w Granicy, ponieważ nie posiadał paszportu. Na pogrzeb brata nie mógł więc pojechać. Była to jedna z najbardziej bolesnych i dramatycznych sytuacji w życiu dobrowolnego wygnańca. Opisując to wydarzenie w liście do drugiego brata, Antoniego, wyznawał wtedy: Możesz sobie wyobrazić, jak dalece byłem przerażony śmiercią Wilhelma, nie wiedząc ani słówka o poprzedzającej jego śmierć chorobie. Dotąd jeszcze zaledwo ochłonąć mogę z przerażenia. Był on bowiem dla nas więcej niż bratem, bo jak wiesz, częstokroć i ojca zastępował3. Łączność z rodziną w Warszawie podtrzymywała odtąd przede wszystkim korespondencja Karoliny, primo voto Kolberg, secundo voto Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., tamże, s. 552. Brulion listu do Wilhelma z 12 VI 1874 r., tamże, s. 490–491. W rkp. po słowach: „furtkę otwartą” wyraz nieczytelny. 3 Brulion listu do Antoniego Kolberga z 8 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 29–30. Granica, stacja kolejowa na terenie osiedla Maczki, dziś stacja Sosnowiec-Maczki. 1 2 313 �Wąsowskiej. Zainicjowana przez nią pod koniec 1870 roku, jeszcze w okresie panieńskim, trwała nieprzerwanie do końca jego życia; ostatni list bratowa wysłała do niego na dwa tygodnie przed śmiercią, zaalarmowana prasowymi doniesieniami o nagłym pogorszeniu się zdrowia stryja1. Po śmierci Wilhelma ich wzajemna wymiana listów jeszcze się zintensyfikowała; w sumie zachowało się 61 listów bratowej do Kolberga i 36 jego brulionów do Karoliny pisanych w ciągu 20 lat. Karolina pisze z łatwością, chętnie przelewa na papier swoje emocje i nastroje, swobodnie i szczerze dzieli się swoimi uczuciami i przywiązaniem do Oskara, nie pomija szczegółów z życia rodzinnego, których na ogół unikał Wilhelm, sugerując, że „drobiazgi familijne” przekaże Karolina. Z listów tych przebija ciepło i troska o stryja, ale też łatwość w wylewaniu żalów i udręk codzienności, których autorce nie brakowało. Pisze o kłopotach materialnych i zdrowotnych swoich, Antoniego i ich dzieci, a także dzieci Antoniego z pierwszego małżeństwa z Eleonorą Marconi, o ustawicznych zabiegach o finanse i uciążliwym zarobkowaniu lekcjami, o trudnościach bytowania z niezbyt zapobiegliwym Antonim, o dodatkowych obowiązkach opieki nad dwójką swoich osieroconych siostrzeńców, Władysławem i Karoliną Illukiewiczami. Przekazuje mu relacje o ostatnich chwilach matki Oskara i Antoniego, a swojej ukochanej babki, o śmierci swojej siostry, Julii Illukiewiczowej, potem o odejściu swojej kilkunastomiesięcznej córki Julci oraz o śmierci Wilhelma i związanym z nią zamieszaniem w rodzinie2. Przesyła wiadomości w sprawie sprzedaży fortepianu i przechowywania mebli Oskara pozostawionych w Warszawie, interesuje się jego zdrowiem i sytuacją. Pisząc w konwencji rozmowy, „pogawędki listownej” ze stryjem, ciągnącej się czasami w odstępach kilku miesięcy, nawiązuje do znanych mu spraw, miejsc i ludzi, przybliża mu klimat rodzinnego miasta, koleje losu znajomych i przyjaciół, odejścia i narodziny, śluby i jubileusze. Choć dominującym rysem jej korespondencji są zmartwienia, uginanie się pod ciężarem kłopotów finansowych i odpowiedzialności za rodzinę, to jednak dzięki 1 Pierwszy list Karoliny Gallasch pochodzi z 1 XI 1870 r., ostatni, pisany przez Karolinę Wąsowską, z 21 V 1890 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 367–368 oraz cz. III (DWOK T. 66), s. 676. 2 Listy Karoliny z 21 I i z 17 X–22 XII 1872 r. oraz z 14 V 1876 r., tamże, cz. I (DWOK T. 64), s. 403–404, 427–428 i 615 oraz z 14 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 32–33. Siostra Karoliny, Julia Illukiewiczowa, zmarła 8 X 1872 r., córka Karoliny i Antoniego Kolberga, Julia (ur. 17 XII 1874 r.) zmarła 3 IV 1876 r. 314 �bezpośredniości i swobodzie pióra, inteligencji i ciekawości świata Karolina potrafi barwnie odmalować zwykłe dni w ówczesnej Warszawie. Niekiedy odrywa się od wątków rodzinnych i osobistych, przekazując informacje o niecodziennych uroczystościach i wydarzeniach w stolicy, takich jak np. śmierć uwielbianego „muzyka i przyjaciela” Oskara, Moniuszki 4 czerwca 1872 roku, rocznicowe obchody 400-lecia urodzin Kopernika 19 lutego 1873 roku, bytność w teatrze latem tego samego roku na przedstawieniu komedii Blizińskiego, Marcowy kawaler, w której, jak wspomniano, w postaci Heliodora sportretował autor zaprzyjaźnionego z nim Oskara Kolberga1. Listy te były dla Kolberga z pewnością uczuciowym wparciem w jego życiu z dala od rodziny i oderwaniem od natłoku własnych bieżących obowiązków, ale przynosiły też smutne wiadomości i wciągały w zmartwienia i kłopoty bliskich mu osób. Sam wielokrotnie pocieszał i wspierał upadającą na duchu Karolinę, udzielał jej dyskretnie i po ojcowsku życiowych rad, a niejednokrotnie sięgał też do swojej płytkiej sakiewki, żeby wspomóc bratową finansowo, choćby skromnym darem, przeznaczonym np. na leczenie jej chorej córki Antoniny2. Zdarzało się i tak, że musiał dość stanowczo powściągać jej desperację i zbyt natarczywe dopominanie się pomocy, na którą nie miał przecież odpowiednich środków, choć nie odmawiał jej nigdy w zakresie dla siebie możliwym. Latem w roku 1877 doszło do spotkania Oskara z Karoliną i z jej córkami, Antoniną i Walentyną, w Modlnicy. Na zaproszenie Antoniny i Juliana Konopków rodzina zjechała tam na wakacyjny pobyt, który ułatwił i zorganizował stryj, m.in. zadbawszy o odpowiednie formalności, umożliwiające zmniejszenie kosztów paszportowych3. Z pewnością osobiste spotkanie miało duże znaczenie dla obu stron; bezpośredni kontakt eliminował barierę, którą mimo wylewności Karoliny stanowił fakt, że jak to sama ujęła wcześniej, „nie wszystko bowiem można powierzyć papierowi”4. Korespondencja Oskara z bratową będzie towarzyszyła losom obojga przez następne kilkanaście lat. 1 Zob. listy Karoliny z 1 VI 1872 r., z 19 II i z 30 VII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 419–420, 444 i 463. Marcowy kawaler wystawiany był w Warszawie od 15 maja 1873 r. 2 Zob. listy Karoliny ze stycznia oraz z 8 II 1874 r., tamże, s. 469 i 477. 3 List Karoliny z 14 VI i brulion listu Kolberga do Karoliny z 26 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 33 i 47. 4 List Karoliny z 29 X 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 391. 315 �Listowne kontakty z innymi osobami z rodziny, bratem Antonim, który czasem dopisywał się jedynie do listów Karoliny, z jego córką z pierwszego małżeństwa, Marią Elżbietą, później Królikiewiczową, z synami Wilhelma, Bronisławem i Stanisławem, jego córką Marią Eleonorą, później Jasińską, były sporadyczne i okazjonalne. Najczęściej pisywała do Oskara i najbliżej się nim interesowała najstarsza z żyjących córek Wilhelma, Jadwiga Karolina, od r. 1871 żona Emila Wernera. To ona po śmierci ojca przechowała tradycję pielęgnowania w rodzinie więzi starszego i młodszego pokolenia, podtrzymywaną potem przez córki Karoliny i Antoniego, Antoninę (Tonię) i Walentynę (Walcię). Jadwiga i Emil Wernerowie pośredniczyli też po śmierci Wilhelma w dysponowaniu złożonym na jego ręce kapitalikiem Kolberga. W czerwcu 1877 roku Oskar pisał w tej sprawie do bratanicy: […] wyjeżdżając z Warszawy w r. 1871, pozostawiłem w jego [tj. Wilhelma] ręku jako depozyt w listach zastawnych sumę rub. sr. 1200 uzbieraną z oszczędności całego mego życia, którą mi miał wypłacać cząstkowo nadesłanymi kwotami co rok lub w miarę potrzeby. Pozostawiłem zaś na jego własną prośbę, gdyż sam wówczas potrzebował pieniędzy. Jakoż z sumy tej odbierałem kwoty, które niniejszy rachunek wykazuje i w ogóle w wielu jego listach posiadam skreślony dokładny stan całego interesu. Sadzę, że i w papierach po Twym Ojcu pozostałych musi o tym być jakaś wzmianka. Proszę Cię, moja Jadwiniu, przekonać się o stanie rzeczy. Nie chodzi o to, aby rzecz tę w tej chwili uregulować, ale przyznasz, że sam porządek tego wymaga, aby suma ta w wiadomej wysokości jako wierzytelność moja na masie była zapisaną. Czy z niej będę korzystał i w jakiej części, tego dziś przewidzieć nie mogę. Pragnąłbym jej wcale nie tykać, zostawiając dla moich naturalnych sukcesorów, gdyby własny często mój niedostatek na to pozwalał. Wiadomo Ci, że mieszkam u rodziny, która mi gościnnie wszelkich użycza wygód i starań, jakoby we własnym domu. Niedelikatnie by zatem było żądać od niej i jeszcze pieniędzy, których i tak nie ma zanadto. To, co mi daje Akademia (a i tego niewiele), służy na wydawnictwo dzieł i podróże, tak że na sprawunki i drobne a konieczne wydatki bardzo mała tylko sumka się okroi. Pojmujesz więc, że w razie nagłej potrzeby, co się parę razy zdarzyło, uciekam się zawsze do mego kapitaliku i Wilhelm mi chętnie, wiele żądałem (kiedy mógł), przysyłał1. Kolberg dołączył do tego listu rachunek z rozliczeniem kolejnych sum przysyłanych mu do Krakowa lub wydatkowanych na jego życzenie 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 23 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 35. 316 �w Warszawie w latach 1871–1875 i z określeniem pozostałej kwoty kapitału w wysokości 875 rub. sr.1 Wernerowie zaś w następnych latach wywiązywali się z pośredniczenia w tej sprawie na rzecz Kolberga. W listach rodzinnych powraca co jakiś czas naturalna nuta żalu, tęsknoty za Warszawą i bliskimi, a nawet pewien ton goryczy i zawodu. Wspominając w liście do Jadwigi Wernerowej letni pobyt Karoliny w Modlnicy i późniejsze spotkanie we Lwowie z przyjacielem z czasów warszawskich, Karolem Minterem, jego żoną i córką Zofią, Kolberg pisał: Wyszedłszy już tak dawno ze stosunków z Warszawą, widzenie się osobiste w tym roku z Karoliną i Zosią uważam za prawdziwe szczęście, bo ich ukazanie się przypomniało mi dni mej młodości, nim się tam później różnych doznało przeciwności i zawodów, i rozczarowań, które mnie później do emigracji skłoniły. Nawiązując zaś do spotkania z Minterem, zwierzał mu się: „Warszawa, dawna znajoma, wabi mnie jak prawdziwa syrena. Czy jednak będę miał łatwość i środki pojechania do niej, tego mimo najszczerszych chęci przewidzieć dziś jeszcze nie mogę”2. Wiadomo, że opuszczenie Warszawy podyktowane było przede wszystkim niemożnością publikowania w niej Ludu; o sytuacji Kolberga i warunkach pracy naukowej i kulturalnej w Królestwie była wcześniej mowa. Nieznane są inne osobiste „zawody i rozczarowania”, które mogły skłonić Kolberga do porzucenia Warszawy. Nie ma o nich mowy w zachowanych listach, nie pojawiają się też w nich żadne aluzje czy niedomówienia, które wskazywałyby na osobiste powody emigracji3. Powściągane przez charakterystyczną dla Kolberga dyscyplinę emocjonalną uczucia nostalgii i żalu będą powracać także w następnych latach, zwłaszcza w korespondencji z rodziną i przyjaciółmi. Wydaje się, że czas Zob. tamże, s. 36–37. Bruliony listów do J. Wernerowej z 19 XI 1877 r. oraz do K. Mintera z 20 XI 1877 r., tamże, s. 77 i 80. 3 Jednak W. Bieńkowski, pisząc o przyczynach przenosin do Krakowa, wymienia m.in. „niezbyt fortunnie kierowane afekty” (Kolberg w Krakowie…, s. 107), a w korespondencji Kolberga odnajduje nie tylko „głęboką niechęć do politycznej atmosfery Warszawy w dobie popowstaniowych represji i ograniczeń (choćby tylko wymogami cenzury) stawianych przez rządy rosyjskie polskiemu życiu kulturalnemu”, ale także „ślady goryczy niezrealizowanych osobistych planów życiowych (konkretniej: zawiedzionych uczuć)” – W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 63–64. Analiza zachowanych listów i innych znanych obecnie przekazów źródłowych nie podsuwa jednak najmniejszej nawet sugestii na temat osobistego zawodu Kolberga. Nie wiadomo więc, na czym Bieńkowski oparł tę informację. 1 2 317 �i warunki, sprzyjające – mimo trudów i przeciwności – sukcesom wydawniczym, nie łagodziły poczucia osamotnienia i oddalenia od bliskich i środowiska, w którym wyrastał i żył ponad 50 lat. XVI [Podróże w latach 1871–1872 do Galicji Wschodniej, w Poznańskie, do Cieszyna. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Wiedniu w 1873 r. – Końcowe prace nad Krakowskiem i równoległe nad W. Ks. Poznańskiem. – Dotacja Komisji Antropologicznej na badania w Wielkopolsce, Prusach Zachodnich i Wschodnich w 1875 r., przebieg i trasa tej podróży, kontakty, pozyskane w niej materiały i dorobek w świetle sprawozdania dla Akademii i korespondencji.] Po przeniesieniu się Kolberga pod Kraków przekroczenie granicy z Królestwem Polskim bez uregulowanych formalności paszportowych okazało się, jak wiadomo, niemożliwe. Badacz podejmował jednak coroczne podróże w inne strony, podobnie jak poprzednio znajdując oparcie u zaprzyjaźnionych lub polecanych rodzin. Nie zawsze znamy szczegóły tych wypraw, ich przebieg i wszystkie miejsca pobytu1. Zachowana dokumentacja na temat podróży i badań terenowych Kolberga po jego przeniesieniu się pod Kraków nadal nie jest pełna, choć o wiele dokładniejsza niż dotycząca lat warszawskich. Według itinerarium w roku 1871, kiedy to przeniósł się do Krakowa, odwiedził Kolberg jeszcze Lwów i dwie miejscowości w Galicji Wschodniej, Bołszowce i Barysz2. We Lwowie, wówczas już dogodnie połączonym linią kolejową z Krakowem, często bywał wcześniej; korzystał wówczas ze zbiorów Biblioteki Ossolińskich, gdzie prowadził niezbędne kwerendy i studia, Jak wiadomo, część listów i innych przekazów źródłowych nie zachowała się. Ponadto można przypuszczać, że niektórych podróży, miejsc pobytu czy kontaktów Kolberg nie ujawniał, m.in. ze względu na konotacje polityczne goszczących badacza rodzin, często uczestniczących w działalności konspiracyjno-niepodległościowej lub goszczących u siebie emigrantów i uciekinierów, dawnych powstańców i spiskowców. Stąd być może – dla uniknięcia inwigilacji czy restrykcji ze strony władz zaborczych – zdarzały się niekiedy w listach bądź zapiskach przemilczenia lub jedynie skąpe wzmianki o niektórych odwiedzanych miejscowościach i osobach. 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. 1 318 �a także kontaktował się z mieszkającymi i działającymi tam uczonymi, Augustem Bielowskim i Wojciechem Kętrzyńskim. Prawdopodobnie odwiedził Kolberg Lwów już po zainstalowaniu się w sierpniu w Mogilanach, gdyż w takiej kolejności wymienia swoje podróże z 1871 roku w itinerarium. Nie wiemy jednak, czy, gdzie i jak długo zatrzymał się w mieście. Nie znamy też dat, czasu i okoliczności pobytu w tym roku w Bołszowcach położonych na południowy wschód od Lwowa, w dawnym powiecie rohatyńskim1. W itinerarium miejscowość ta pojawia się tylko raz, pod datą 1871. Brak też bliższych wiadomości o pobycie Kolberga w tym roku w Baryszu, miasteczku w powiecie buczackim, którego właścicielem był Tytus Szawłowski (ur. 1819) i w którym gospodarowali jego syn Stanisław (ur. 1844) z żoną Różą. Szawłowscy byli spokrewnieni z Bochdanami, których tu już wspomniano; żona Tytusa, Eleonora (ur. 1823), była siostrą Hipolita Bochdana (1826–1911) z Zadwórza, gdzie Kolberg gościł kilkakrotnie już od początku lat sześćdziesiątych. W Baryszu był już Kolberg w 1867 roku, potem odwiedził dom Szawłowskich w latach 1876 i 1877. W korespondencji Kolberga z gościnnymi mieszkańcami Zadwórza i Barysza widoczne są zażyłe i serdeczne relacje, co z pewnością przyczyniło się do owocnych badań i bogatych zbiorów pozyskanych w obu miejscowościach. Późną jesienią 1871 roku Kolberg odbył jeszcze podróż w Poznańskie, której wprawdzie sam nie wspomina w itinerarium, ale wskazuje na nią korespondencja z rodziną, notatka prasowa w „Dzienniku Poznańskim” informująca o jego przybyciu do Poznania 14 października2, a przede wszystkim list z 4 lutego 1872 roku pisany już z Krakowa do Ludwika Merzbacha, wydawcy poznańskiego, z którym uzgodnił druk pierwszej części Poznańskiego. Powołuje się tam Kolberg bezpośrednio na spotkanie z nim w Poznaniu w 1871 roku: „Za ostatnim naszym widzeniem się w październiku 1 Właścicielem tego miasteczka był wówczas Kornel Krzeczunowicz (1815–1881), polityk, ziemianin, działacz społeczny, z wykształcenia prawnik i ekonomista, poseł na Sejm Krajowy galicyjski i deputowany do wiedeńskiej Rady Państwa. Krzeczunowicz był postacią bardzo szanowaną we Lwowie jako autor wielu publikacji prawniczych, specjalista od spraw podatkowych, publicznie broniący polskich interesów. Być może Kolberg zetknął się z nim we Lwowie lub Krakowie i na jego zaproszenie odwiedził Bołszowce. 2 Anons ten ukazał się w „Dzienniku Poznańskim” 1871, nr 236 (z 15 X) w rubryce „Przybyli do Poznania”. Zob. też wzmianki w listach K. Mintera, Wilhelma i Karoliny z końca października i początku listopada 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 387, 388 i 390, a także w pierwszym liście M. Szulca z 16 XI 1871 r. (tamże, s. 394), który wskazuje na wcześniej zainicjowany kontakt z Kolbergiem w Poznaniu. 319 �obiecałem Panu przesłać w krótkim czasie pierwsze arkusze dzieła mego o Wielkopolsce […]”1. Rękopis Poznańskiego wysyłany był sukcesywnie, a Merzbach przekazywał go, zgodnie z życzeniem Kolberga, Emilowi Kierskiemu, poznańskiemu historykowi, którego autor Ludu poznał wcześniej. Kierski przeglądał i recenzował tekst przed drukiem, opracowując uwagi, sprostowania i uzupełnienia do całej książki w okresie od grudnia 1872 roku do początku lutego 1873. Jego rzetelne i wnikliwe notatki wraz z rękopisem części I monografii powróciły do Kolberga w lutym 1873 roku, gdy zrezygnował z wydania książki u Merzbacha. Na uwagi Kierskiego odpowiedział listownie, a wykorzystał je w tomie wydanym ostatecznie w Krakowie w 1875 roku2. Jak wynika z cytowanego wyżej listu do Merzbacha, Kolberg z Poznania nie wrócił bezpośrednio do Krakowa: Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na wsi, po czym wracając na Oderberg [tj. Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff, który jak Panu wiadomo, miał dzieło moje ilustrować i posiadał potrzebne do tego rysunki3. Wynikałoby z tej relacji, że w Wielkopolsce przebywał Kolberg od października 1871 do stycznia 1872 roku, a powrót przez Cieszyn nastąpił dopiero na początku lutego, kiedy to pewnie świeżo po powrocie pisał jeszcze z Krakowa 4 lutego do Wilhelma i do Merzbacha. Datę 1872 jako rok podróży do Wielkopolski wymienia zarówno w itinerarium i w swoich notatkach biograficznych, jak i w jednym z tomów W. Ks. Poznańskiego4. Podróż ta obok Poznania objęła według itinerarium Dębicz, Miłosław, Morownicę i Targoszyce. 1 Brulion listu do L. Merzbacha z [4 II 1872 r.], tamże, s. 410. Zob. też wyjaśnienie datowania tego brulionu w metryce listu, tamże, s. 412. 2 Zob. listy L. Merzbacha w tej sprawie z 13 XII 1872 r. oraz z 13 I, 3 II i 14 V 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 426, 434, 440 i 452, a także listy E. Kierskiego z 3 II i z 16 V 1873 r., tamże, s. 439–440 i 454. Uwagi E. Kierskiego o cz. I „W. Ks. Poznańskiego” O. Kolberga oraz Odpowiedź O. Kolberga na uwagi Kierskiego o cz. I „W. Ks. Poznańskiego”… opublikowane zostały w: Korespondencja… cz.III (DWOK T. 66), s. 712–723 (aneks 6A i 6B). 3 Brulion listu do L. Merzbacha z [4 II 1872 r.], Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 410– 411. 4 Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706, a także notatka w brulionie listu z 22 IX 1880 r. do redakcji „Světozora”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407 oraz datowana obserwacja w Kościańskiem, odnotowana w cz. V W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 13), s. IX. 320 �W Dębiczu, miejscowości w powiecie średzkim, majątku Włodzimierza Wolniewicza, gościł Kolberg już wcześniej, w 1868 roku, kiedy to zabiegał o pomoc finansową i mecenat dla swojego wydawnictwa również u znanych i przychylnych działalności narodowej i społecznej Wielkopolan. Wspomniany już Włodziemierz Wolniewicz był jednym z nich. Odwiedzając w 1871 lub 1872 roku ponownie Dębicz, miał Kolberg w pamięci „uprzejme i gościnne jego progi i wywiezione stamtąd zbiory, tyle – jak pisał – dla mnie jak i dla postępu etnografii krajowej przydatne”1. O odwiedzinach Miłosławia, posiadłości w powiecie wrzesińskim, należącej do Mielżyńskich od początku XIX wieku, wzmiankuje Kolberg tylko raz w itinerarium pod rokiem 1872. Zdążył jeszcze prawdopodobnie być gościem Seweryna Mielżyńskiego, który zmarł w Miłosławiu 17 grudnia 1872 roku. Wcześniej wspomniano już o tym zasłużonym Wielkopolaninie, którego Kolberg poznał w 1868 roku w trakcie starań o mecenat dla swojego dzieła w Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Malarz, kolekcjoner i mecenas sztuki, fundator gmachu Towarzystwa i jego honorowy prezes w latach 1865–1872, zgromadził w pałacu w Miłosławiu galerię obrazów, bibliotekę i zbiór zabytków archeologicznych i przekazał je Towarzystwu testamentem, by nie uległy rozproszeniu. Ofiarował też Towarzystwu wykupioną przez siebie ogromną kolekcję sztuki Edwarda Rastawieckiego, która stała się potem podstawą publicznego Muzeum im. Mielżyńskich. Zbiory te są do dziś zasadniczym zasobem Muzeum Narodowego w Poznaniu. W Miłosławiu Mielżyński zorganizował ważny ośrodek życia kulturalnego. Po śmierci Seweryna, fundatora i mecenasa Towarzystwa, finanse instytucji znacznie się skurczyły. Dwa lata później Libelt pisał do Kolberga: „Po śmierci śp. Seweryna Mielżyńskiego, naszego dobrodzieja i mecenasa, który nam nie tylko dom kupił, ale i podatki, i inne koszta opłacał, położenie nasze na gorsze się zmieniło”2. Z sukcesorem Seweryna i kuratorem Towarzystwa, jego bratankiem, Józefem Mielżyńskim (1824–1900), nie miał już Kolberg osobistych kontaktów. Do Morownicy w powiecie kościańskim należącej do Władysława i Wandy Niegolewskich przyjeżdżał Kolberg już wcześniej, w latach 1868 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 278. W latach późniejszych po sprzedaży Dębicza Wolniewicz gospodarował w Źrenicy, majątku w powiecie średzkim. O ostatnich latach Wolniewicza (zm. w 1884 r.) pisała B. Moraczewska w liście do Kolberga z 16 VII 1884 r., zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 180, przyp. 1. 2 List K. Libelta z 15 X 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 494. 1 321 �i 1869, a będzie ich gościem także później, w roku 1875. Były to pobyty szczególnie owocne dla jego badań w Wielkopolsce, a zażyłość z gospodarzami i ich życzliwość dla Kolberga znalazła swój wyraz w korespondencji z Wandą Niegolewską1. Niestety brak bliższych informacji o kolejnych pobytach w Morownicy, ich datach i okolicznościach, nie możemy też powiązać z nimi konkretnych pozyskanych tam przez Kolberga materiałów. W Targoszycach w powiecie krotoszyńskim odwiedził Kolberg Józefa Łukaszewicza, jak to zaznaczył w itinerarium. Łukaszewicz (1799–1873), historyk, publicysta, bibliotekarz i wydawca, wcześniej pracował w bibliotece Raczyńskich w Poznaniu jako jej pierwszy bibliotekarz, potem jako archiwista miejski i nauczyciel w gimnazjum Fryderyka Wilhelma. Był autorem pierwszej monografii miasta Poznania 2, często przywoływanej przez Kolberga w Poznańskiem. Przez wiele lat związany z Poznaniem, w 1852 roku osiadł wraz z żoną Seweryną w Targoszycach, majątku przez nią odziedziczonym. W sumie zetknął się Kolberg w tej podróży z wybitnymi przedstawicielami nauki, kultury i życia umysłowego Wielkopolski, co przyniosło wymierne korzyści dla dokumentacji zebranej w jego tomach poświęconych temu regionowi. Wracając z Wielkopolski przez Bogumin, zatrzymał się w Cieszynie, gdzie odwiedził Bogumiła Hoffa, od którego odebrał rysunki potrzebne mu do monografii wielkopolskiej, wspominane w cytowanym wyżej liście do L. Merzbacha. Odwiedził też pastora Leopolda Otto, którego znał doskonale z czasów warszawskich i o którym była już mowa wcześniej. Leopoldowi Otto po ponownym aresztowaniu i osadzeniu w Cytadeli groziło wywiezienie do Rosji za sprzeciw wobec władz rosyjskich i za walkę o nabożeństwa w języku polskim zamiast w niemieckim. Zwolniony w 1862 roku za wstawiennictwem Wielopolskiego wrócił na dawne stanowisko, ale wobec niechęci i nacisków władz carskich wyjechał w roku 1866 z Warszawy do Cieszyna, gdzie przebywał dziesięć lat. Do Warszawy wrócił w roku 1875. Listy wymieniane z Niegolewską w latach 1874–1889, choć nieliczne, wskazują na wyjątkowe zrozumienie i uznanie właścicieli Morownicy dla prac Kolberga. Wynika z nich także, że Niegolewska pomagała w kolportażu tomów Ludu wśród swoich znajomych. 2 Mowa o pracy Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach (T. 1–2, Poznań 1838, reedycja: 1998 r.), z której Kolberg korzystał w swojej monografii Poznańskiego. Łukaszewicz należał też do założycieli i współpracowników „Przyjaciela Ludu”, w latach 1839–1845 pełnił funkcję głównego redaktora czasopisma. Był współredaktorem „Tygodnika Literackiego”, współzałożycielem w 1840 r. „Orędownika Naukowego”, w 1841 r. założył własną drukarnię i księgarnię pn. „Nowa”. 1 322 �Był wydawcą „Zwiastuna Ewangelickiego”, wybitnym kaznodzieją, autorem pism religijnych, zyskał opinię ojca ewangelizmu polskiego. Pamięć Kolberga o odważnym warszawskim pastorze świadczy o szacunku, jakim darzył jego bezkompromisową, patriotyczną postawę. Przechował też zapewne wspomnienie swoich osobistych kontaktów i współpracy z pastorem w parafii ewangelicko-augsburskiej św. Trójcy w Warszawie; to z jego inicjatywy Kolberg opracował wspólnie z Augustem Freyerem kancjonał pt. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich, wydany w Warszawie w 1866 roku i popularny przez wiele lat. W roku 1873 Kolberg wyjechał do Wiednia na Wystawę Powszechną (światową), która trwała od 1 maja do 2 listopada i zgromadziła wiele eksponatów z rozmaitych dziedzin: przemysłu, rolnictwa i hodowli, techniki i rzemiosła oraz sztuk pięknych. Plan zwiedzenia Wystawy powziął wcześniej, o czym świadczy wzmianka Hemplówny w jej liście z kwietnia 1873 roku, nawiązująca do informacji Kolberga o „zamierzonej przejażdżce do Wiednia”. Zamiar ten skonkretyzował się dopiero po 4 sierpnia, kiedy to Wilhelm na prośbę Oskara przysłał mu z jego depozytu odpowiednią „asygnację na 70 rubli”, co rozwiązało sprawę funduszu na tę podróż. Nie znamy jednak dat wyjazdu i pobytu w Wiedniu ani powrotu do Krakowa. Luka w korespondencji aż do 22 października, kiedy doręczony został Akademii list Kolberga wysłany z Krakowa, wskazuje, że w Wiedniu mógł on przebywać w okresie między pierwszą dekadą sierpnia a trzecią października1. Jak wynika z listu do Wilhelma z 1 sierpnia, z tym pobytem Oskar wiązał pewne nadzieje, zarysowała się bowiem możliwość zaprezentowania tam za pośrednictwem muzyków polskich jego kompozycji fortepianowych, co mogłoby przyczynić się do wydania ich w Wiedniu2. Liczył także na nawiązanie kontaktów z miejscowymi etnografami. W korespondencji brak jednak opisów pobytu w Wiedniu, wrażeń z wystawy i z całej podróży, informacji o jej przebiegu, trasie i kontaktach. Nie wiadomo, czy doszło Zob. listy M. Hemplówny z 30 IV 1873 r. i Wilhelma Kolberga z 4 VIII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 451 i 459, a także Oskara do Wilhelma z 1 VIII 1873 r. i pisany już z Krakowa [22] X 1873 r. do Akademii, tamże, s. 457–458 i 464. 2 Z tymi nadziejami może się wiązać lakoniczna wzmianka o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, żony wiedeńskiego bankiera, Leopolda, chętnie goszczącej Polaków. Prawdopodobnie Kolberg wówczas grał swoje kompozycje i dał się poznać jako pianista. Zob. [H. Dąbczańska-Budzynowska] Pamiętnik, oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie”, R. 9: 1963 (druk 1964), s. 316. 1 323 �wtedy do spotkania obu braci; o takiej możliwości wspominał Wilhelm w listach. Wynika z nich natomiast, że widzieli się latem w Krakowie, przed wyjazdem do Wiednia. Było to ostatnie spotkanie Oskara z Wilhelmem1. W roku 1874 Kolberg nie wyjeżdżał poza Modlnicę i Kraków. Prawdopodobnie zdecydowała o tym konieczność dopilnowania na miejscu druku i korekt IV części Krakowskiego, która miała się ukazać pod koniec 1874 roku2, a także równoległa praca nad pierwszymi tomami W. Ks. Poznańskiego, którego część I wydana została w 1875 roku. Znaczenie miał tu także brak środków na podróże, o czym świadczy ponawiana prośba do Wilhelma „o przysłanie mi na rachunek mego kapitału, jeśli możesz, 300 rub. sr., a przynajmniej 200 rub. sr., bo mi te pieniądze są gwałtownie potrzebne”3. W roku następnym 1875 Kolberg otrzymał dotację Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności na terenowe badania naukowe. Podróż objęła Poznańskie, Prusy Zachodnie i Wschodnie. Cel tej wyprawy określony został w notatce sprawozdawczej z posiedzenia Komisji następująco: Na wniosek Sekcji Etnologicznej udzielono P. Oskarowi Kolbergowi zasiłek z funduszu Komisji w ilości 250 zł. a. [tj. fl.], który w dopełnieniu swojego zobowiązania odbył w ciągu 10 tygodni podróż naukową przez W. Ks. Poznańskie, Prusy Zachodnie, do Kaszubów, z wycieczkami do Wejherowa, W[ielkie]go Kacu i Pucka, a z powrotem przez Warmię i Ziemię Michałowską. Bliższym celem tej podróży było poparcie P. Kolberga w zamiarze uzupełnienia wiadomości etnologicznych do drukującego się obecnie przy pomocy Akademii 10-tej serii jego dzieła [tj. cz. II W. Ks. Poznańskiego]; odnośnie zaś do samej Komisji zdanie sprawy naukowej dla zamieszczenia go w materiałach publikować się mających, zasilenie jej zbiorów okazami etnologicznymi w ciągu podróży uzyskać się mogącymi, wskazanie wreszcie osób, do których w tamtych stronach celem uzyskania światłych i gorliwych spółpracowników komisja zgłosić by się mogła4. 1 Zob. m.in. brulion listu do Karoliny z 26 VII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 455. 2 W liście do Akademii z 24 X 1874 r. Kolberg informuje o kończącym się druku książki i zapowiada jej przedłożenie „z początkiem listopada”, tamże s. 495–496. Data wydania podana na karcie tytułowej to rok 1875. 3 Brulion listu do Wilhelma z 18 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 511, a także wcześniejszy list do brata z 12 VI 1874 r., tamże, s. 491. 4 „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, 1875, s. LXXXI (Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 12 XI 1875 r.). Wniosek Sekcji Etnologicznej, zatwierdzony jednomyślnie, skierowany został pisemnie 5 VI 1875 r. przez Kopernickiego do władz 324 �Kolberg otrzymał od Zarządu Akademii odpowiednie dokumenty poręczające, co ułatwiało swobodne poruszanie się i nawiązywanie kontaktów oraz pozwalało uniknąć przeszkód, trudności i podejrzeń ze strony pruskich władz administracyjnych i policyjnych. Z kolei regulamin Akademii zobowiązywał go do złożenia po powrocie szczegółowego sprawozdania z podróży i jej wyników naukowych. Przebieg tej podróży Kolberga, jedynej odbytej przez niego na Pomorze i Mazury, należy do najlepiej udokumentowanych spośród wszystkich, podejmowanych przez niego w ciągu niemal pięćdziesięciolecia. Do roku 1992 znany był jednak tylko niepełny brulion sprawozdania z niej, obejmujący etap poświęcony Wielkopolsce i Pomorzu1. Brulion ten urywa się na wiadomości o dotarciu na Powiśle, w Malborskie. Natomiast informacje o dalszym przebiegu wyprawy uzupełniały jedynie listy. Tymczasem w 1992 roku Wiesław Bieńkowski opublikował odnaleziony w archiwum PAU nieznany oryginał pełnego sprawozdania Kolberga skierowanego do Zarządu Komisji Antropologicznej i na jego ręce złożonym2. Nosi ono datę 4 listopada 1875 r. i zawiera opis całej podróży Kolberga, nakierowanej jednak nie tyle na planowe badania terenowe, ile na kontakty ze znawcami regionu i zbieraczami miejscowego folkloru. Sprawozdanie rozpoczyna Kolberg następująco: Wskutek łaskawego Akademii Umiejętności wezwania, wybrawszy się r. b. w podróż, miałem zamiar poznać bliżej Prusy Wschodnie i Zachodnie oraz części Wielkopolski mało mi jeszcze dotąd znane. Ponieważ obszar kraju, który przebiec w różnych kierunkach postanowiłem, jest znaczny, przeto podróż moja, trwająca zaledwie trzy miesiące, nie dozwoliła mi do każdego etnograficznie ważnego dotrzeć punktu (których jest mnóstwo) ani długo na jednym zatrzymywać się miejscu, by w nim w szczegółowe, rzecz wyczerpujące zapuszczać się badania. I dlatego w miejscowościach, gdzie zabawić przydłużej Komisji Antropologicznej, która zaakceptowała go i z kolei zwróciła się do Zarządu Akademii „o potrzebne poparcie moralne i urzędowe” (zob. W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie…, s. 17–18). 1 Rkp. BN PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2184, k. 70. Trasę tej wyprawy przedstawił Kolberg skrótowo w Wykazie podróży… (DWOK T. 66), s. 706. 2 Pismo Oskara Kolberga z 4 listopada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: W. Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1992, nr 3–4, s. 346–349. Cytaty z tego sprawozdania Kolberga przywoływane są dalej za publikacją Bieńkowskiego. 325 �dla braku czasu nie mogłem, starałem się przynajmniej takie pozawiązywać z ludźmi stosunki, aby te, pobudzając ich doświadczenie, światło i dobrą wolę, o ile się do przedmiotu naszych prac odnoszą, z korzyścią dla nauki użyć się w przyszłości dały1. Podróż rozpoczęła się od odwiedzenia kilku miejscowości w Wielkopolsce południowej. Bawił tam „cokolwiek dłużej w Pakosławiu pod Rawiczem, u hr. Czarneckich oraz w Morownicy pod Szmiglem, u pp. Niegolewskich”. 22 lipca Kolberg zapowiada w liście do Wandy Niegolewskiej swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę” (tj. 28 lipca), skąd wyruszy do Morownicy, siedziby Niegolewskich. Na swojej trasie wielkopolskiej wymienił także Konojad w powiecie kościańskim, miejscowość należącą do Izabeli z Działyńskich Czartoryskiej. Potem odwiedził Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem (1825–1887), historykiem i etnografem, zasłużonym działaczem narodowym w walce z germanizacją, sekretarzem Wydziału Historycznego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego2. Następnie pojechał do Torunia, skąd udał się „na zwiedzenie Prus Zachodnich”3. Dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod Chełmżą u braci Czarlińskich – w Zakrzewku u Leona i jego żony Bronisławy, w Brąchnówku u jego starszego brata, Emila, i Hortensji. Bracia Czarlińscy, Leon (1835–1918) i Emil (1833–1913), byli uczestnikami powstania styczniowego, działaczami narodowymi, społecznymi i gospodarczymi, posłami na sejm pruski, przedstawicielami rodziny walczącej o utrzymanie polskości Pomorza i o jego gospodarczy rozwój. Z tych miejscowości odbywał Kolberg „wycieczki do Tylic, gdzie są ślady zamczyska, do Łysomic i do Tamże, s. 346. „Mało znane części Wielkopolski” to powiaty południowe i zachodnie. Siedmioczęściową monografię W. Ks. Poznańskie wydał Kolberg w latach 1875–1882 jako tomy 9–15 Ludu. 2 Zob. Pismo Oskara Kolberga z 4 listopada 1875 roku…, s. 347, brulion listu do W. Niegolewskiej z 22 VII 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 534 oraz Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706. 3 Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Pomorskie materiały Kolberga opublikowane zostały w tomie Pomorze (DWOK T. 39). Omówienie tych materiałów, wyprawy, kontaktów i badań Kolberga na Pomorzu w roku 1875 przedstawił w świetle znanych wówczas dokumentów (a więc wspomnianego fragmentu brulionu sprawozdania i listów) J. Burszta we wstępie do tego tomu pt. „Pomorze” Oskara Kolberga, na s XX–XXXIV. O badaczach folkloru na Pomorzu w XIX wieku zob. też A. Bukowski Pomorze Gdańskie (od Ceynowy do „Gryfa”), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 391–415. 1 326 �Turzna”1. Następnie pojechał do Nawry, gdzie zatrzymał się u Sczanieckich, Bogusławy z Kruszyńskich i Michała (1838–1920), również znanego z działalności narodowej i społecznej, jednego z założycieli Towarzystwa Naukowego w Toruniu2. Sczaniecki interesował się archeologią i antropologią, brał także udział w pracach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności od 1875 roku3. Dalej Kolberg udał się przez Trzebcz4 do Chełmna, gdzie spotkał się z pochodzącym z Kaszub ks. Juliuszem Pobłockim (1835– –1916), miejscowym proboszczem, piszącym o Kaszubach. Brat Juliusza, Gustaw Pobłocki (1840–1915), także ksiądz, badacz historii, folkloru i dialektów Pomorza, był autorem Słowniczka kaszubskiego5, którym Kolberg się zainteresował i który wykorzystał w swoich pomorskich materiałach. Z Łaszewa w powiecie Świecie, gdzie zatrzymał się u Leopolda i Olimpii Mieczkowskich, podejmował „wycieczki na Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem”, gdzie spotkał się z Florianem Ceynową (1817–1881), urzędującym w Bukowcu lekarzem i jednocześnie badaczem kultury, historii i języka Kaszubów, folklorystą i dialektologiem z zamiłowania. Kontakt z tym najwybitniejszym w XIX wieku badaczem folkloru nie tylko Kaszub, 1 Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Właścicielami Tylic byli wówczas Honorata z Mazowieckich i January Wybicki (ok. 1830–1876), Łysomice należały do Edwarda Donimirskiego (1844–1907), działacza społecznego i narodowego, uczestnika powstania styczniowego, od 1876 roku posła na sejm pruski, także zasłużonego w staraniach o utrzymanie polskości Pomorza. Natomiast Turzno było wtedy własnością Łucji z Działowskich (1839–1899) i Józefa Gajewskiego (ok. 1830–1889); oboje udzielali się w polskich stowarzyszeniach, m.in. w Towarzystwie Naukowym w Toruniu, w Turznie założyli kolekcję obrazów i bogatą bibliotekę. W Turznie w 1827 r. w drodze do Gdańska zatrzymał się na kilka dni Chopin. 2 Zob. J. Dygdała i Sz. Wierzchosławski Nawra Kruszyńskich i Sczanieckich. Studium z dziejów szlachty i ziemiaństwa ziemi chełmińskiej, Toruń, 1990, s. 127–158 (rozdział Nawra w posiadaniu Sczanieckich 1865–1939). Autorzy wspominają na s. 156 pobyt Kolberga w Nawrze w sierpniu 1875 roku oraz przytaczają pozyskane tam przez niego informacje etnograficzne, opublikowane w Pomorzu (DWOK T. 39), s. 43, 51 i 57. 3 Gotowość współpracy wyraził w marcu 1875 roku, co zostało odnotowane w sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 31 III 1875 r., zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. II, 1875, s. LIII. 4 W Trzebczu gospodarował Ludwik Ślaski (1818–1898), społecznik i działacz na rzecz polskości Pomorza, udzielał finansowej pomocy i schronienia powstańcom 1863 roku, był członkiem pruskiej Izby Panów i posłem Koła Polskiego w sejmie pruskim, a także jednym z inicjatorów muzeum polskiego w Toruniu. 5 Praca ta opublikowana została w wydawanym przez Ludwika Rzepeckiego poznańskim tygodniku „Warta” w R. 3: 1876, nr 87–92 (i odb.) Toż w wersji obszerniejszej pt. Słownik kaszubski z dodatkiem idiotyzmów [tj. idiomów] chełmińskich i kociewskich, Chełmno 1887. 327 �ale całego Pomorza, świetnie zorientowanym w ówczesnym ruchu słowianoznawczym, skomentował Kolberg potem w sprawozdaniu dla Akademii: „[…] poznawszy się ze znanym kaszubskim literatem, p. Ceynową, ze wskazówek i informacji odeń powziętych wielce w następstwie korzystałem”1. W drugiej połowie sierpnia odwiedził Kolberg Pelplin, gdzie spotkał się z Franciszkiem Rąbcą (1845–1904), długoletnim prefektem tamtejszego Collegium Marianum, który mu opowiadał „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków (z okolic Gniewa i Tczewa)”. Nie zastał wówczas wykładających także w Collegium Marianum „światłych księży zajmujących się ludem”, Ignacego Ograbiszewskiego (1841–1913) i Stanisława Kujota (1845–1914), wybitnego historyka Pomorza. Następnie z Gdańska przez Oliwę udał się do „Zopotów” (Sopotu), gdzie mieszkał przez dwanaście dni u Donimirskich, zażywając morskich kąpieli, i skąd odbywał wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa itd., najczęściej w towarzystwie ks. Masłowskiego, dobrze z obyczajami tamtejszego ludu obeznanego”2. W Wejherowie jego przewodnikiem był Ludwik Jakowicki (1819–1900), nauczyciel języków klasycznych w Poznaniu i Trzemesznie, w 1873 roku karnie przesiedlony przez władze pruskie do Wejherowa, gdzie także uczył greki i łaciny do roku 1886 i skąd potem powrócił do Poznania. Już z Królewca pisał Kolberg we wrześniu do Romana Konopki o tym etapie podróży: Następnie udałem się do Gdańska, skąd parę razy powałęsałem się i po morzu także, a zawsze w celach etnograficznych (by marynarzy poznać). Wreszcie zwiedziwszy w najdrobniejszych szczegółach zamek krzyżacki w Malborku, pojechałem do hr. Sierakowskich do Waplewa, gdzie mnie odwiózł czekający już na mnie na dworcu hr. Sołtan, brat p. Sierakowskiej. Tu spędziłem jak najprzyjemniej tydzień cały, a drugi równie przyjemnie u pp. Donimirskich w sąsiedztwie mieszkających3. Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Tamże, s. 348. Ksiądz Leon Masłowski (1843–1886) był wikariuszem w Pelplinie, potem w Brusach i Polskim Brzoziu (pow. Brodnica), gdzie w 1875 roku został proboszczem. Interesował się pieśniami ludowymi i obyczajami ludu pomorskiego. (Zob. H. Mross Leon Masłowski, w: Słownik biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821–1920, Pelplin 1995, s. 202). 3 List do R. Konopki z 19 IX 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 537. Wspomniany brat Marii Sierakowskiej to Adam Lew Sołtan (1824–1901), starszy brat Michała, powstaniec 1 2 328 �Waplewo w powiecie sztumskim należało do Alfonsa Sierakowskiego (1816–1886). Jego żona, Maria, była siostrą wspomnianego tu wcześniej Michała Sołtana, u którego gościł Kolberg w Bilczach na Wołyniu w 1862 roku. Obaj spotykali się później w Krakowie, w Komisji Archeologicznej i Antropologicznej Akademii Umiejętności, których Michał Sołtan także był członkiem. Obie rodziny, Sołtanów i Sierakowskich, poza związkami rodzinnymi łączyły ugruntowane tradycje patriotyczne i społecznikowskie. Ziemiańska rodzina Sierakowskich należała do najbardziej zasłużonych na Pomorzu dla podtrzymywania polskiej kultury i ducha narodowego w czasach nasilonej germanizacji. W Waplewie, które Alfons Sierakowski objął w 1842 roku, po śmierci ojca, Antoniego, a w roku 1876 przekazał synowi, Adamowi, kontynuowano kolekcjonowanie dzieł sztuki i gromadzenie książek, pielęgnowano zwyczaje, język i ducha polskości i tworzono w pałacu centrum życia kulturalnego Pomorza. Uporządkowany i skatalogowany przez Adama Lwa Sołtana tamtejszy księgozbiór, gromadzony od XVIII wieku, należał do najbogatszych prywatnych na tym terenie; za czasów Sołtanów liczył ponad 10 tys. tomów. Ponadto zebrana w pałacu cenna kolekcja dzieł sztuki obejmowała obrazy różnych szkół malarskich, m.in. Tycjana, Rubensa, Dürera, grafiki i rzeźby oraz przedmioty rzemiosła artystycznego, m.in. meble, wyroby z porcelany, brązu, kości słoniowej, dawne stroje, wykopaliska, militaria. To właśnie Adam Lew Sołtan „ze zbiorami waplewskimi zapoznawał goszczących tam Oskara Kolberga (we wrześniu 1875 r.), Jana Matejkę, Stanisława Tarnowskiego i in.”1 W sprawozdaniu Kolberg zapisał: „W Malborskiem przebywałem głównie w Waplewie u hr. Sierakowskich, gdzie wielce w poszukiwaniach byli mi pomocnymi hr. Sołtan i p. Szremowicz, podobnie jak w Telkwicach i Buchwałdzie pp. Donimirscy”2. 1863 roku, podobnie jak Michał, bibliofil. Mieszkał wówczas u siostry w Waplewie, opiekując się tamtejszą ogromną biblioteką i zbiorami sztuki. Przyjaźnił się z J.I. Kraszewskim, z którym prowadził rozległą korespondencję i którego zainteresował problematyką Pomorza Nadwiślańskiego. Działał na rzecz propagowania w tym regionie oświaty i świadomości narodowej (zob. E. Orman-Michta Sołtan Adam Lew, w: Polski słownik biograficzny, T. XL, 2000–2001, s. 346–348). 1 E. Orman-Michta Sołtan Adam Lew …, s. 347. O pobycie Kolberga w Waplewie zob. też A. Bukowski Waplewo. Zapomniana placówka kultury polskiej na Pomorzu Nadwiślańskim, Wrocław 1989, s. 117–127. 2 Pismo Oskara Kolberga…, s. 348. Władysław Szremowicz był pełnomocnikiem dóbr hr. Sierakowskiego w Waplewie (zob. W. Rutkowski Towarzystwa Rolnicze polskie w Prusach zachodnich, Poznań 1895, s. 16). 329 �Pobyt u Donimirskich w Telkwicach i w Buchwałdzie (dzisiaj Bukowo), wsiach w powiecie sztumskim, należących od 1804 roku do tej kolejnej zasłużonej dla Pomorza rodziny, wymienił Kolberg również w itinerarium. Teodor Donimirski (1805–1884), tak jak poprzedni goszczący autora Ludu przedstawiciele tamtejszego ziemiaństwa, był działaczem społecznym i narodowym, pomagał powstańcom 1863 roku. Jego syn, Jan Donimirski (1847–1929), działał podobnie jak ojciec, m.in. jako członek Towarzystwa Pomocy Naukowej dla Młodzieży Prus Zachodnich i Towarzystwa Ekonomiczno-Rolniczego w Prusach Zachodnich. Tygodniowy pobyt u Donimirskich w Buchwałdzie i w Telkwicach uznał Kolberg za owocny i spędzony „równie przyjemnie” jak wcześniejszy w Waplewie u Sierakowskich. Według relacji w cytowanym liście do Romana Konopki oba poprzedziła bytność w Malborku, gdzie – jak pisze – zwiedził „w „najdrobniejszych szczegółach” zamek krzyżacki, a także tamtejsze muzeum archeologiczne. Następnie odwiedził Kolberg Elbląg, gdzie ze zbiorami Elbląskiego Towarzystwa Starożytności zapoznał go współtwórca i pierwszy prezes tegoż w latach 1874–1876, prawnik, radca sądu okręgowego, Ferdinand Jacob Kaminski (zm. po 1879 r.). W Królewcu, kolejnej stacji swojej podróży, znalazł się Kolberg krótko przed 19 września; taką datę nosi list do Romana Konopki, w którym pisze: Królewiec wcale duże miasto, ma pyszne gmachy, jak np. zamek królewski, kościoły, uniwersytet, teatr, a mianowicie giełda. Na Pregli [Pregole] mnóstwo okrętów uwija się mniejszego kalibru. Kobiety bardzo ładne; szkoda, że tak mało mam czasu poznać je bliżej, gdyż jutro odjeżdżam na Mazury pruskie. Wczoraj znakomicie przedstawiono w tutejszym teatrze Żydówkę Halévy’ego; śpiewacy, a osobliwie tancerze byli wyborni. Jest tu także i kościół polski, ewangelicki, a również i litewski. Poznałem się z pastorami: ks. Pełką i Kurschatem, a ci mi kilka udzielili pieśni polskich i litewskich1. Zatem 20 września lub nieco później udał się Kolberg z Królewca na Mazury pruskie2. W sprawozdaniu dla Akademii pisał: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 537–538. Hermann Pełka (1831–1900), polski duchowny ewangelicki, pedagog, badacz mazurskiego folkloru, w latach 1864–1873 proboszcz parafii polskiej w Królewcu, od roku 1866 dyrektor i wykładowca języka polskiego w seminarium polskim w Królewcu. Friedrich Kurschat (1806–1884), litewski duchowny ewangelicki, językoznawca i teolog, profesor uniwersytetu w Królewcu, wydał m.in. Wörterbuch der littauischen Sprache (Th. 1–2, Halle 1870 i 1883) oraz Grammatik der littauischen Sprache (Halle 1876). 2 Podróż Kolberga na Mazury pruskie, jego zainteresowanie tym regionem, kontakty i materiały omawiał w roku 1966 W. Ogrodziński we wstępie do tomu Kolberga Mazury pruskie 1 330 �W Lecu [dziś Giżycku] poznałem się z p. M. Gierszem1, prawnikiem, wydawcą „Gazety Leckiej”, człowiekiem znającym dobrze miejscową gwarę i lud. W Ełku ks. superintendent Remus2, rodem Poznańczyk, udzielił mi wiadomości o niektórych zwyczajach mazurskich i podał adresa do kilku księży na prowincji, zajmujących się poszukiwaniami etnograficznymi. Do ich liczby należy ks. Brzoska3 w Ostródzie (następca znanego w piśmiennictwie ks. Gizewiusza), lecz tego przy przejeździe przez to miasto nie zastałem w domu. Oprócz tego podano mi jeszcze w różnych miejscach adresa kilku księży katolickich i protestanckich oraz osób świeckich obojej płci po Warmii i Ziemi Michałowskiej mieszkających, których współudział w pracy, a przynajmniej wskazówki i zebrane szczegóły, nader byłyby pożądane i użyteczne. Przyszłość pokaże, o ile adresa te były trafne i skuteczne4. Informacje o pobycie i kontaktach nawiązanych na Mazurach, zawarte w sprawozdaniu, są krótkie i rzeczowe. Lakoniczna jest też relacja w liście do Wilhelma, do którego pisał po powrocie o całej wyprawie: Podróż moja odbyta po Wielkopolsce, Prusach Wschodnich i Zachodnich, z której dopiero onegdaj powróciłem, nie tylko znakomicie tekę moją zasiliła, ale nadto i na zdrowie jak najszczęśliwiej oddziaływała. Bardzo mi posłużyły kapiele morskie przez 12 dni w Zoppot używane, skąd robiłem wycieczki i na Kaszuby. […] Z Królewca podług wskazań gen. superintendenta ks. Pełki zwiedziłem Mazury Pruskie, a w Ełku obiadowałem w superintendenta Remusa. Stąd na Osterode [Ostródę], Toruń i Poznań wróciłem zdrów do Krakowa, zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych miejscach”5. Wiadomości te uzupełniają listy Kolberga pisane już po powrocie z podróży, zimą i wiosną 1876 roku. Warto więc wybiec w przód i odwołać się do nich, gdyż po części tłumaczą ową lakoniczność Kolberga. Z tej korespondencji dowiadujemy się, że w czasie krótkiego pobytu w Lecu – poza (DWOK T. 40) pt. „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, s. V–XLIV. Zob. też T. Oracki Mazury i Warmia w okresie 1800–1914, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 443–447. 1 Marcin Giersz (także Gerss) (1808–1895), mazurski nauczyciel, pisarz, redaktor i wydawca, działacz protestancki i regionalista. Zob. Marcin Giersz (Gerss). Człowiek z pogranicza, praca zbior. pod red. Z. Chojnowskiego, Gołdap 2009. 2 Karol Remus (1817–1880), pastor i superintendent od 1861 roku w Ostrowie Wielkopolskim, w latach 1868–1876 był wicegeneralnym superintendentem w Ełku. 3 Gustaw Otto Brzoska (1834–1899), od 1868 roku pastor w Ostródzie, od 1877 super­ intendent. 4 Pismo Oskara Kolberga…, s. 349. 5 Brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 542. 331 �Marcinem Gierszem – odwiedził Kolberg także tamtejszego pastora Hermana Brauna, którego żona śpiewała mu „kilka bardzo ładnych piosenek”1. Znajdujemy też potwierdzenie odwiedzin w Ełku u superintendenta Karla Remusa, a także nową informację o spotkaniu niewymienianego w sprawozdaniu pastora Reinholda Giżyckiego2. Na Prusy Wschodnie i Mazury pruskie w całej podróży Kolberga przypadł w sumie niespełna tydzień w ostatniej dekadzie września, podczas gdy na wcześniejsze jej etapy niemal dwa miesiące, od końca lipca 3. Nie tylko jednak tak krótki czas rzutował na znikome efekty, po części był on bowiem wynikiem tamtejszych realiów. Na Mazurach nie było tak sprzyjających warunków jak na Pomorzu, w ziemiańskich dworach Donimirskich, Sierakowskich, Czarlińskich i Sczanieckich, gdzie znalazł Kolberg życzliwą gościnę i pomoc w badaniach i nawiązywaniu szerszych kontaktów. Bez takiego zaplecza, zdany wyłącznie na własne siły i inicjatywę, nie zdołał uzyskać spodziewanych efektów. O dalece niekorzystnej dla ówczesnego polskiego badacza sytuacji na Mazurach Tadeusz Oracki w 1982 roku pisał: Folklorystyka miała na tym terenie wyjątkowo niesprzyjające warunki dla swego rozwoju. Nie istniały tu polskie instytucje i organizacje, nie było polskich ośrodków naukowych i czasopism specjalistycznych ani form kulturalnego mecenatu, jak np. w Poznańskiem i Galicji. […] sprawą najważniejszą dla folklorystów polskich tego regionu było ratowanie zabytków rodzimej literatury i kultury w związku z germanizacją oraz kształtowanie ludowego patriotyzmu […]. Określenia „ludowy” i „polski” były na tym terenie niemal równoznaczne4. Zob. bruliony listów do M. Giersza i do H. Brauna z 28 II 1876 r., tamże, s. 573–575 oraz 577–579. Herman Braun (1845–1931) był pastorem w Lecu (Lötzen, tj. Giżycku) w latach 1872–1881. 2 Zob. bruliony listów do K. Remusa oraz do R. Giżyckiego z 1 III 1876 r., tamże, s. 581–583. Reinhold Giżycki (1836–1889) był pastorem w Ełku w latach 1872–1889. 3 Według W. Ogrodzińskiego na Mazury poświęcił Kolberg „niewiele więcej niż 10 dni” (zob. tenże „Mazury pruskie”…, DWOK T. 40, s. IX). Korespondencja wskazuje jednak na niespełna tydzień, skoro 19 września 1875 r. Kolberg pisał do Romana Konopki, że „jutro odjeżdża na Mazury prus­kie”, a z kolejnego listu do tego samego adresata wynika, że już 25 września był na uroczystym otwarciu nowej sceny polskiej w Poznaniu, o czym donosi z Morownicy 3 października (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 537 i 540). 4 T. Oracki Mazury i Warmia…, s. 423–424. W tej pracy obszerne omówienie stanu i rozwoju folklorystyki tego regionu (s. 420–489). 1 332 �Kontakt z duchownymi ewangelickimi i nauczycielami na Mazurach okazał się przelotny i nie przyniósł rezultatów. Już po powrocie Kolberg zwracał się do kilku poznanych osób z prośbą o dostarczenie wiadomości i materiałów etnograficznych, skrupulatnie dziękując za pozyskane na miejscu informacje i uwagi1. Listownych odpowiedzi i konkretnej pomocy jednak nie otrzymał. Jak się okazuje, zdecydowało o tym niechętne nastawienie ewangelickich duchownych do polskiego badacza Mazur, wysłannika czołowej polskiej instytucji naukowej. W lutym 1876 roku starał się nawiązać kontakt z pastorem w Kraplewie, gdzie wcześniej działał Gustaw Gizewiusz, by pozyskać melodie do pieśni spisanych przez tego wysoko przez siebie cenionego zbieracza. Jak wspomniano wcześniej, od dawna był Kolberg w posiadaniu rękopisu Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, w którym 32 zaledwie pieśni na kilkaset zawartych w zbiorze miało zanotowane melodie. W przekonaniu, że zwraca się do aktualnego pastora w Kraplewie, Karola Cludiusa, wystosował więc list ze starannie umotywowaną prośbą: Z uwagi na to, że od wielu lat zajmuję się etnografią i w tym zakresie już sporą ilość opublikowałem w języku polskim, przeto wymienione pieśni [ze zbioru Gizewiusza] mają dla mnie niepospolitą wartość i mam zatem mocną wolę opublikowania ich (oczywiście jako pracy Gizewiusza) jako załącznika do obszerniejszej rozprawy o Mazurach, którą mam zamiar w bliskiej przyszłości napisać. W dalszym ciągu, prosząc o zapis choćby części melodii w kluczu wiolinowym i podając incipity wybranych tekstów, wyrażał przekonanie, że można je jeszcze usłyszeć, i argumentował: Śpiewaczki wśród ludu (jeśli już nie te stare) dadzą się z pewnością jeszcze odszukać w tej miejscowości, gdyż lud, przeważnie konserwatywny, nie jest skorym do łatwego zapomnienia i zaniechania dawnych obyczajów i pieśni […], chociaż i nowe pieśni, i tańce, jeśliby były wykonywane i nosiły cechę narodową, byłyby dla mnie wielce pożądane2. 1 Zob. przywoływane wyżej w przypisach bruliony listów do M. Giersza i H. Brauna oraz K. Remusa i R. Giżyckiego. 2 Brulion listu do K. Cludiusa z 28 II 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 576 i 577 (tłum. z niem.) Karol Cludius (1826–1889) był proboszczem w Kraplewie i Durągu w latach 1861–1873, potem w latach 1874–1876 w Węgorzewie. Pomyłkę Kolberga co do osoby adresata wyjaśnił W. Ogrodziński we wstępie „Mazury pruskie”…, (DWOK T. 40), s. XI–XII. 333 �Zwracał się też do adresata o ewentualne wiadomości etnograficzne. Karol Cludius, wówczas już superintendent w Węgorzewie, a wcześniej proboszcz w Kraplewie, któremu list przesłano, odpisał Kolbergowi 20 marca 1876 r., informując, że odesłał jego list do aktualnie urzędującego proboszcza w Kraplewie, Gustawa Koba, który – jak przypuszczał – zapewne poleci spisać melodie swojemu organiście. Karol Cludius, gorliwy germanizator, wyraził przy tym swoje własne stanowisko, które musiało być dla Kolberga szokujące: Natomiast nie wątpię, że w dawaniu odpowiedzi na pytanie etnograficzne weźmie on [ów proboszcz, G. Krob] pod uwagę inspiracje panslawistyczne tych zainteresowań naukowych. Podczas mojej działalności w Kraplewie od 1861–1873 odniósł element niemiecki szereg zwycięstw nad charakterem ludności polskiej, był to przecież okres 1864, 1866, 1870/1, a stare obyczaje ulotniły się wraz ze zmianą właścicieli gospodarstw wiejskich i ze stopniowym zanikaniem polskiej mowy. Strona naukowa zagadnień etnograficznych interesowałaby nas – inaczej niż proboszcza Giseviusa – gdyby ewangelia i pruski kościół narodowy wyznania ewangelickiego Polakom stały się miłe1. Szowinistyczny wydźwięk listu, odwołanie się do pruskich zwycięstw nad Austrią, Danią i Francją oraz wyzywające podkreślenie skutków germanizacji dla żywiołu polskiego na Mazurach, a także mentorski i pełen satysfakcji wobec polskiego badacza ton listu spotkały się z obszerną, stanowczą, choć wyważoną reakcją Kolberga. W konkluzji listu napisał: Jakkolwiek sprawa się przedstawia i jakikolwiek los ofiaruje przyszłość temu pruskiemu ludowi mazurskiemu, to jednak na dzisiaj jest on jeszcze słowiańskim i stanowi jako taki dla badacza bogaty i wdzięczny przedmiot dla jego studiów. Chodzi w tej dziedzinie o możliwie wyczerpujące wyzyskanie skarbów etnograficznych i lingwistycznych, które tak w okolicach Ostródy, jak i w okolicach Węgorzewa i gdzie indziej leżą jeszcze przeważnie odłogiem i na razie nastręczają więcej materiału badaczowi polskiemu i słowiańskiemu niż niemieckiemu, chociaż i ten ostatni znajduje tu niejedne, dla niego cenne osobliwości. […] moją opinię (jako Polak ewangelik) wyrażam z taką samą szczerością i bez stawania po czyjejkolwiek stronie, jaką i Pan zaszczycił mnie ze swej strony w swym liście2. 1 2 List K. Cludiusa z 20 III 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 584 (tłum. z niem.). Brulion listu do K. Cludiusa z 29 IV 1876 r., tamże, s. 606–607 (tłum. z niem.). 334 �Cytowany tekst jasno wyraża pogląd Kolberga na sprawę Mazur pruskich z jednej strony, z drugiej ilustruje jego bezstronne i niezależne stanowisko badawczo-naukowe, niewarunkowane względami politycznymi i wyznaniowymi. Nieco później Kolberg zwrócił się jeszcze do kraplewskiego organisty, Maleskiego1, o którym wspominał Cludius, z prośbą o zapisy melodii do tekstów Gizewiusza, ale list ten pozostał bez echa. Ostatni etap podróży przypadł w drodze powrotnej przez Ostródę i Toruń znowu na Wielkopolskę. Odwiedził Kolberg ponownie Poznań i Morownicę; 3 października pisze właśnie z Morownicy do Romana Konopki: „W Poznaniu bawiłem kilka dni i byłem na otwarciu teatru nowego i pierwszym przedstawieniu w sobotę, jako i drugi raz w niedzielę”. Zapowiada też swój powrót do Modlnicy „za tydzień, a najdalej za dni dziesięć”2. Przedstawienia te miały miejsce w sobotę i niedzielę 25 i 26 września. W sobotę, w dniu otwarcia stałej sceny polskiej w Poznaniu, obok koncertu i deklamacji wystawiono Zemstę za mur graniczny A. Fredry, w dniu następnym grano komedię V. Sardou Poczciwi wieśniacy3. Zatem Kolberg przyjechał do Poznania najpóźniej 25 września. 20 października jest już z Modlnicy, skąd pisze do brata Wilhelma 4. W sprawozdaniu czytamy jedynie: „Wracając, miałem zamiar udać się z Poznania do Zakrzewa zachęcony odezwą Albina Węsierskiego, czemu jednak przeszkodziła śmierć zacnego tego obywatela” 5. Sprawozdanie Kolberga przyjęto na przywoływanym wyżej posiedzeniu Komisji Antropologicznej z 12 listopada 1875 r., a w relacji z tego posiedzenia zanotowano: Brulion listu do […] Maleskiego z 17 V 1876 r., tamże, s. 618–619 (tłum z niem.). List do Romana Konopki z 3 X 1875 r., tamże, s. 540. 3 Informował o tym m.in. anons w „Dzienniku Poznańskim” 1875, nr 220 oraz artykuł Otwarcie stałej sceny w Poznaniu, tamże, nr 221 (z omówieniem programu uroczystości otwarcia teatru). 4 Brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 541–543. 5 Pismo Oskara Kolberga…, s. 349. Albin Węsierski (1812–1875), właściciel ziemski, uczestnik powstania listopadowego, podróżnik, miłośnik archeologii i historii. W swojej posiadłości w Zakrzewie (w pow. gnieźnieńskim) gromadził znaleziska i pamiątki archeologiczne. W roku 1856 wykupił od rządu pruskiego wystawiony na licytację Ostrów Lednicki, ratując go przed dewastacją i ocalając dla narodu. Dzięki jego staraniom uczeni z PTPN i AU podjęli tam prace badawcze, na jego zaproszenie gościli w Zakrzewie najwybitniejsi ówcześni historycy i archeolodzy, a w rezultacie zainicjowano pierwsze publikacje naukowe na temat tego ważnego dla dziejów Polski miejsca. Węsierski zmarł nagle 22 września 1875 roku. 1 2 335 �[…] sprawozdanie złożone przez p. Kolberga zaraz po jego powrocie zaznajamia Komisję jedynie o miejscach przezeń zwiedzonych; więcej wyczerpujące wymaga uporządkowania dorywczo w ciągu podróży zebranego materiału. Co do osób mogących być przydatnymi spółpracownikami przedstawia ich P. Kolberg jedenaście. Zarząd, przeprowadziwszy z nimi korespondencję, zawiadomi o jej skutku w swoim czasie Komisję1. I tak jako kandydatów na przyszłych współpracowników z Pomorza i Mazur rekomendował Kolberg: ks. Gustawa Pobłockiego z Chełmna, Floriana Cejnowę z Bukowca pod Terespolem, księży Franciszką Rąbcę, Ignacego Ograbiszewskiego i Stanisława Kujota z Pelplina, ks. Leona Masłowskiego w Sopocie, prof. Ludwika Jakowickiego w Wejherowie oraz dr Friedriecha Kurschata z Królewca, Marcina Giersza z Lecu (Giżycka), pastorów Karola Remusa z Ełku i Gustawa Ottona Brzoskę z Ostródy”2. Nie wiadomo, czy i jak ułożyły się dalsze ewentualne kontakty z Akademią wskazanych przez Kolberga osób z Pomorza i Mazur pruskich; dostępne źródła nie potwierdzają ich członkostwa ani współpracy z instytucją. Jak wiadomo, sam Kolberg dla potrzeb swojego wydawnictwa nie uzyskał większych rezultatów. Wspomógł go jedynie ks. Rąbca, z którym jakiś czas po powrocie korespondował. Przysłał mu dzieło W.J.A. Tettaua i I.D.H. Temmego Die Volkssagen Ostpreussens, Lithauens u. Westpreussens, gesammelt von […] (Berlin 1837) oraz wybrane egzemplarze wychodzącego w Pelplinie czasopisma „Pielgrzym” z lat 1869–1875, z artykułami o historii i folklorze Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 12 XI 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. II,1875, s. LXXXII. 2 Nazwiska tych osób odnajdujemy w zachowanym w archiwum Kolberga końcowym fragmencie oryginalnego protokołu pisanego ręką sekretarza Komisji Antropologicznej, Izydora Kopernickiego (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 380, punkt 6). Nazwisko Pobłockiego opatrzone jest tam dopiskiem: „Słownik wyrazów kaszubskich dał do „Warty” Rzepeckiemu [tj. wydawcy czasopisma]”. Ponadto w rkp. tym znajduje się pod punktem 9 notatka: „P. Sadowski uczynił wniosek, by Komisja zgłosiła się do spadkobiercy śp. Węsierskiego w W. Ks. Poznańskiem z prośbą o przekazanie czaszek pochodzących z zamku na wyspie Lednickiej. Wniosek przyjęto i do uskutecznienia polecono”. Jest to przyczynek do kontaktów naukowych Akademii z badaczami spoza Krakowa i do sposobu pomnażania jej zbiorów. Zachowały się też niedatowane notatki adresowe z wykazem kilkunastu osób z Pomorza i Mazur sporządzone przez Kolberga i po części obcą ręką (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 381), związane prawdopodobnie z jego podróżą i wspomniane w cytowanym wyżej sprawozdaniu. Obok osób znanych z innych przekazów wymienione są tam nowe nazwiska działaczy narodowych, posłów na sejm, ziemian, księży i nauczycieli. Część tych nazwisk przytoczył W. Ogrodziński (zob. „Mazury pruskie”…, DWOK T. 40, s. XV–XVI), a także W. Bieńkowski (Oskar Kolberg w Królewcu…, s. 345). 1 336 �Pomorza. Podarował też niezwykle bogaty Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego (Pelplin 1871, 1886) wydany przez Szczepana Kellera (1827–1872), także pochodzącego z Kaszub redaktora „Pielgrzyma”. Za pośrednictwem Rąbcy otrzymał też Kolberg od dwu innych księży drobne materiały: od ks. Jana Zielińskiego (1843–1927), wykładowcy w Collegium Marianum w Pelplinie kilka pieśni, od ks. Kloki z Nowego Miasta podanie o sielawach (marenkach)1. Od Juliusza Pobłockiego zaś uzyskał zachętę do wykorzystania drukującego się w Poznaniu Słowniczka kaszubskiego autorstwa jego brata, Gustawa Pobłockiego, którą to pracę po powrocie przepisał, a od Jakowickiego fotografię Kaszubki, pieśń żniwną i krótki opis kilku zwyczajów2. Wśród materiałów pozyskanych z badań własnych Kolberga najcenniejsze są sporządzone przez niego na Pomorzu zapisy melodii ludowych, stanowiące najwcześniejszą „utrwaloną w piśmie nutowym” dokumentację folkloru muzycznego tego regionu3. Obok bezpośredniego plonu z podróży na Pomorze i znacznie uboższego z Mazur uzyskał Kolberg niezbędną wiedzę o aktualnej sytuacji tych regionów, zwłaszcza Pomorza, w okresie nasilonej germanizacji, otrzymał od regionalistów cenne wskazówki i wiadomości o ich historii, kulturze, folklorze i literaturze przedmiotu, poczynił własne obserwacje w zakresie, o jakim zdecydowały warunki, czas i możliwości. Podróż Kolberga stanowi też ważne świadectwo daleko poza Kraków i Galicję sięgających zainteresowań Akademii i niewątpliwie jej troski o stan ducha narodowego i kultury na tych ziemiach, germanizowanych pod zaborem pruskim. 1 Zob. listy Kolberga i F. Rąbcy z okresu od września 1875 r. do marca 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s 539, 543–544, 549–550 i 586–587, a także list J. Kloki do F. Rąbcy (bez daty), Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 734–736 (aneks 9). 2 Zob. listy J. Pobłockiego z 28 X 1875 r. i L. Jakowickiego z 14 II 1876 r. oraz brulion listu Kolberga do L. Jakowickiego z 8 IV 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 545, 571 i 595–596. 3 Zob. L. Bielawski, A. Mioduchowska Historia badań, w: Kaszuby cz. I, Pieśni obrzędowe, w serii Polska pieśń i muzyka ludowa, T. II, Warszawa 1997, s. 19. O materiale muzycznym Kol­berga z Pomorza pisała D. Pawlakowa we wstępie „Pomorze” Oskara Kolberga… (DWOK T. 39), s. XXXVI–XXXIX. 337 �XVII [Prace nad tomami W. Ks. Poznańskiego po roku 1875, przekonanie o celowości edycji także ze względu na postępującą germanizację. – Kłopoty z cenzurą warszawską kwestionującą fragmenty cz. II i III Krakowskiego. – Odłożenie w czasie opracowania materiałów z Mazur i Pomorza. – Życie i praca między Modlnicą a Krakowem, punkty kontaktowe w mieście, uciążliwości dojazdów, równoległe prace nad kolejnymi monografiami, wstępna redakcja cz. I Pokucia.] Po powrocie, który nastąpił około połowy października 1875 roku, czekała Kolberga intensywna praca nad uporządkowaniem pozyskanych w podróży materiałów oraz nad opracowaniem kolejnych tomów W. Ks. Poznańskiego, siedmioczęściowej monografii, najobszerniejszej w całym wydawnictwie. W pierwszej kolejności segregacji, selekcji i zredagowania wymagały nabytki z Wielkopolski przeznaczone do tomu drugiego. Tom pierwszy ukazał się wkrótce po powrocie do Modlnicy jesienią 1875 roku. Druk tomu drugiego planował Kolberg rozpocząć już w grudniu. W listopadzie pisał do Leona Czarlińskiego z Zakrzewka, u którego gościł latem: Zdrów, dzięki Bogu, wróciwszy do Krakowa i nie tracąc czasu, zająłem się uporządkowaniem zebranych w czasie mojej podróży materiałów, jako i przygotowaniem do druku nowego tomu, tj. dalszej części Poznańskiego, i mam nadzieję druk ten w ciągu przyszłego miesiąca rozpocząć1. W rzeczywistości druk części II został podjęty na początku roku 1876, a tom ukazał się latem; w końcu czerwca Kolberg jeszcze czekał na ukończenie druku, zaś na początku sierpnia już wysyłał wydany „świeżutko nowy tomik moich badań etnograficznych”2. Charakterystyczna jest motywacja, jaką Kolberg wyraził na temat wydania monografii Poznańskiego kilka lat wcześniej. W liście do Hoffa tak ją przedstawiał w 1869 roku w odniesieniu do części I: Tom pierwszy zajmie się południowo-zachodnią częścią W. Ks. Poznańskiego i będzie miał głównie na względzie przedstawienie właściwości pow[iatów] Brulion listu do L. Czarlińskiego z listopada 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 550. 2 Zob. bruliony listów do W. Siarkowskiego z 30 VI i do W. Niegolewskiej z 7 VIII 1876 r., tamże, s. 628 i 631. 1 338 �wschowskiego, kościańskiego, bukowskiego i kilku im przyległych. Strona ta Wielkopolski najmniej była znaną, a wydanie jej tym bardziej powinno być pożądanym, że germanizm, wciskając się we wszelkie żywota tamtejszego stosunki, zaciera powoli wszystko”1. Na problem germanizacji był uwrażliwiony szczególnie, zwłaszcza po powrocie ze swojej podróży w 1875 r., dając temu wyraz w licznych wypowiedziach w listach do zaprzyjaźnionych Wielkopolan, zwłaszcza Bibianny Moraczewskiej i Wandy Niegolewskiej, a także mieszkańców Pomorza, np. Leona Czarlińskiego. Nasilenie tego procesu w latach siedemdziesiątych, w okresie rządów Bismarcka i zainicjowanego przez niego Kulturkampfu obserwował w czasie swoich ówczesnych podróży, bezpośrednio zetknął się z jego eskalacją w czasie kilkakrotnych pobytów w Wielkopolsce i ostatniego na Pomorzu. Znane mu więc były kolejne etapy i przejawy polityki germanizacyjnej w Poznańskiem, ściśle połączonej z walką z kościołem katolickim: stopniowe rugowanie języka polskiego ze szkół, wprowadzenie rozporządzeniem z 13 października 1873 roku języka niemieckiego jako wykładowego na wszystkich szczeblach nauczania, spychające język polski do roli pomocniczej, uchwalenie przez sejm pruski 19 czerwca 1876 roku ustawy ostatecznie uznającej język niemiecki jako wyłączny urzędowy w administracji i sądownictwie, przemianowywanie historycznych nazw polskich na niemieckie, usuwanie Polaków ze służby rządowej, uzależnienie kościoła od państwa itd. Restrykcje te budziły silny opór środowisk polskich, a sprzeciwy polskich posłów wyrażane w debatach na forum parlamentarnym, jedynym formalnie dostępnym dla Polaków polu wyrażenia niezgody, były na porządku dziennym. Jak wiadomo, Kolberg stykał się z wieloma patriotycznie nastawionymi przedstawicielami społeczeństwa wielkopolskiego z zaboru pruskiego i jak wynika z nawiązań w korespondencji, te żywotne problemy były omawiane w czasie jego pobytów w odwiedzanych domach. Z pewnością podejmowano je m.in. w goszczących Kolberga dworach Niegolewskich w Morownicy czy Czarlińskich w Zakrzewku; obaj gospodarze byli posłami na sejm pruski, a Niegolewski należał do najznakomitszych i najodważniejszych obrońców polskości w parlamencie niemieckim. Podobnie działo się zapewne w czasie spotkań z Bibianną Moraczewską czy Marcelim Szulcem w Poznaniu, co dokumentuje korespondencja, w której 1 Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1869 r., tamże, s. 328. 339 �przewijają się aktualne wątki i problemy polityczne. Wiadomości na ten temat dostarczała też prasa krakowska. Żywo reagując na kolejne przejawy wypierania polskości w szkolnictwie, administracji, kulturze w Wielkopolsce i na Pomorzu, Kolberg pisał np. do Czarlińskiego: Cieszyliśmy się tu bardzo, żeście panowie posłowie tak dzielnie bronili naszych praw, osobliwie sprawy językowej na sejmie berlińskim. Winszujemy Wam talentu oratorskiego i cenić umiemy wysoko Wasz zapał i poświęcenie, lubo znając zawziętość Waszych przeciwników z góry o bezskuteczności tych mów i usiłowań byliśmy przekonani1. Lub nieco później: Nie uwierzysz Pan, jak nam tu wszystkim przykro, że wybory tegoroczne do sejmu wypadły dla nas tak niepomyślnie. Wiemy dobrze, że nieprzyjaciel posiada daleko potężniejsze niż my środki kontrminowania wszelkich naszych usiłowań publicznych, ale i to pewna, że w pracy przy domowym ognisku podjętej niewiele on nam zaszkodzić może2. Warto podkreślić jasność postawy Kolberga, który wprost mówi o „przeciwnikach”, o „nieprzyjacielu” z jednej strony, z drugiej zaś o wartości pracy „przy domowym ognisku” z pozytywistycznego stanowiska. Świadomość postępującej germanizacji – o czym będzie jeszcze mowa – z pewnością umacniała jego determinację, by z wydaniem monografii wielkopolskiej nie zwlekać. Kolejne jej części ukazywały się co roku, w latach 1875–1882, z przerwą jedynie w roku 1878. 1 Brulion listu do L. Czarlińskiego z 8 VIII 1876 r., tamże, s. 633. Mowa o obradach sejmu pruskiego nad wspomnianą uchwałą o języku niemieckim jako jedynym urzędowym na wszystkich szczeblach administracji i sądownictwa, zatwierdzoną 19 czerwca 1876 roku. O obradach tych pisała także prasa galicyjska. Kolberg znał zapewne przebieg procedowania z bieżących doniesień krakowskiego „Czasu” z 1876 r. (zob. m.in. Korespondencja z Poznania, 6 kwietnia w nr. 82, z 9 IV), a wspomniane przez niego mowy posłów polskich w obronie języka polskiego, wygłoszone 19 czerwca na posiedzeniu Izby Wyższej, która uchwałę zatwierdziła – z artykułu Ziemie polskie. Mowy hr. Józefa Mielżyńskiego i hr. Mieczysława Kwileckiego w „Czasie” 1876, nr 141 (z 23 VI), gdzie zostały przytoczone. 2 Brulion listu do L. Czarlińskiego z listopada 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 668–669. Wybory do sejmu pruskiego odbyły się 27 października 1876 roku. Obszerną relację i analizę wyników pt. Rezultat wyborów podawał „Dziennik Poznański” 1876, nr 248 (z 29 X) i nr 251– 253 (z 3–5 XI). O wyniku wyborów informował także „Czas” 1876, nr 256, w Korespondencji „Czasu” z Poznania, 2 Listopada. 340 �Tymczasem krótko po powrocie z podróży w 1875 roku wyłonił się nowy kłopot. Jesienią Wilhelm, pośredniczący we wszystkich warszawskich sprawach Oskara, nie tylko rodzinnych, ale i wydawniczych, zawiadomił brata, że cenzura zakwestionowała niektóre fragmenty i miejsca w częś­ci II i III Krakowskiego, tj. tomach 6 i 7 Ludu, uniemożliwiając tym samym zbyt tych książek w Królestwie Polskim i Rosji. Wilhelm pisał: „[…] przez nierozwagę utrudniłeś sobie odbyt w Królestwie i w Rosji tego, co wydajesz w Krakowie”, wyszczególniał też niedozwolone passusy w obu tomach, obwarowane klauzulą: „pozwolono/dopuszczono z wyjątkami”, zwracając uwagę na absurdalność niektórych zastrzeżeń. Nie mając zaś tomu 6., prosił ze względu na trudność z wwiezieniem go: „Potrzeba, abyś co rychło znalazł jakąś okazję do Warszawy i przesłał mi serię VI, którą przecież może kto przywieźć w kieszeni”1. Zakwestionowane fragmenty dotyczyły w tomie 6. pieśni w rozdziale Dwory i miasta, w których pojawiały się aluzje czy akcenty dotyczące wojska polskiego, bitwy pod Racławicami itp., a w tomie 7. wyobrażeń ludu krakowskiego o kraju i ludach w okolicach Moskwy oraz wszelkich fragmentów w opisie wierzeń, gdzie pojawia się słowo „Moskal”. Stosowanym w takich sytuacjach zabiegiem pozwalającym ominąć zakaz cenzora było przedrukowywanie kartek książki z kwestionowanymi partiami tekstu. Kolberg odpowiedział bratu szybko, tłumacząc się z „nierozwagi” – jak to określił Wilhelm – i godząc na przedruk niektórych kart: Mam zwyczaj przed oddaniem manuskryptu do druku przeglądać go jeszcze i odkładać na bok wszystko, co tchnie patriotyzmem (gdyż wielka część drukuje się z kartek, które czasami ktoś inny napisał, a ja tylko przejrzałem i poprawiłem). Otóż większa część wskazanych przez Ciebie (i cenzurę) miejsc była prześlepioną przeze mnie, a korektor (gdyż prócz nut, nie zawsze dla krótko[ści] czasu sam wszystko w Krakowie korygowałem) nie dbał wcale o usunięcie tych kawałków, więc zostały wydrukowane. Choć przyznać się muszę, że parę miejsc mniej drażliwych zostawiłem sam, nie sądząc, aby je cenzura brała na serio. Masz rację, że dla tych kilku kartek nie należałoby tamować odbytu całemu dziełu u Was i w Rosji, więc je trzeba będzie przedrukować. Uczyniwszy to, nie omieszkam przesłać tak poprawionych egzemplarzy i spodziewam się, że cenzura cofnie swój zakaz2. 1 2 List Wilhelma Kolberga z 18 XI 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 547 i 548. Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., tamże, s. 553. 341 �Wspominana już wcześniej opresja nękająca autorów ze strony cenzury, często absurdalnie uznaniowej i groteskowej w swoich praktykach, towarzyszyła Kolbergowi także przy kolejnych tomach przeznaczonych do kolportażu i sprzedaży w zaborze rosyjskim 1. Owo nieszczęsne „odkładanie na bok wszystkiego, co tchnie patriotyzmem” było ceną, jaką płacili pisarze polscy XIX wieku i z jaką musieli liczyć się również dokumentaliści pokroju Kolberga, dla których naukowym zadaniem była wierność faktom. Wyprawa na Pomorze, Powiśle i Mazury utrwaliła zainteresowanie Kolberga tymi regionami. Choć ich już nigdy nie odwiedził, nie zaniedbał dalszych starań o opracowanie pozyskanych źródeł i o nowe nabytki stamtąd pochodzące i ich dotyczące. Choć za życia nie zdołał ich wydać, wagi zebranych źródeł był jednak od początku świadomy, także ze względu na systemowe wypieranie żywiołu polskiego z tych ziem i pilną potrzebę zgromadzenia dokumentacji etnograficznej dla nich. Dokładnie nie znamy jednak przebiegu dalszych prac nad materiałami do przyszłych monografii tych regionów. Wiadomo, że po powrocie z podróży na Pomorze i Mazury nadal się nimi interesował, gromadził bibliografię i wiedzę z literatury, poszukiwał materiałów i kontaktów ze znawcami historii i folkloru tych regionów. Zafascynowany szczególnie Kaszubami, około roku 1877 przetłumaczył rozprawę Hilferdinga z 1862 roku, którą – jak wspomniano – znał już wcześniej 2. Zachęcony przez Juliusza Pobłockiego sporządził też odpis wydanego w 1876 roku przez jego brata Gustawa Słowniczka kaszubskiego. Obie prace pozostały w archiwum Kolberga wraz z dotyczącymi Pomorza notatkami bibliograficznymi i wypisami z literatury, pochodzącymi głównie sprzed roku 1875. W archiwum tym przechowały się także najcenniejsze i najbogatsze materiały Kolberga z tego obszaru, tj. jego własne zapisy pieśni z melodiami, sporządzone 1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carską cenzurę zagraniczną, T. 1, 1865–1889, Warszawa 2006 (indeks w T. 3). Spośród pierwszych dwu monografii wydawanych w Krakowie w całości dopuszczono do obiegu cz. I Krakowskiego oraz cz. I–VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 5 i 9–15); zastrzeżenia co do cz. II–IV Krakowskiego (DWOK T. 6–8) oraz wydanych w 1874 roku Krakowiaków i mazurków z okolic Krakowa (przedruk rozdziału Tańce z tomu 6.) wskazane zostały w tej publikacji przez podanie stron i w razie potrzeby wierszy. 2 Zob. wyżej, s. 191–192. Przekład Kolberga pt. Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza został opublikowany w jego tomie Pomorze (DWOK T. 39). 342 �z autopsji w trakcie badań terenowych. Jest to pierwsza – jak powiedziano wyżej – planowa dokumentacja folkloru muzycznego Pomorza i to w okresie – jak pisze Józef Burszta – „gdy panowała ugruntowana przez pastora Lorka z Cecenowa opinia, że Pomerania non cantat”1. Kolberg nie podjął jednak opracowania swych rękopisów pomorskich do druku, pozostały w jego spuściźnie aż do 1965 roku, kiedy to wydano je po 90 latach w ramach Dzieł wszystkich jako tom 39. Natomiast przygotował do publikacji materiały z Mazur. Korzystał przy tym przede wszystkim z pomocy i dorobku naukowego wybitnego historyka i znawcy regionu, W. Kętrzyńskiego, oraz z przechowywanego w swoim archiwum rękopisu Gizewiusza, a także z prac M. Toeppena, J.J. Ossowskiego i K. Sembrzyckiego. Skompletowanie i opracowanie rękopisu Mazur pruskich przypadło prawdopodobnie na czas późniejszy, od 1881 r., a zwrot w postępie prac przyniosła konkretna pomoc Wojciecha Kętrzyńskiego, który od 1883 r. przekazywał Kolbergowi własne materiały źródłowe, zwłaszcza zapisy pieśni, zapewne także i literaturę i informacje o niej2. Obaj badacze spotykali się we Lwowie, gdzie Kętrzyński pracował w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, najpierw jako sekretarz naukowy od 1870 roku, potem od 1874 jako kustosz, a od 1 listopada 1876 roku jako długoletni dyrektor. Był wydawcą źródeł, autorem pierwszej etnograficznej pracy O Mazurach3, zasłużonym badaczem nie tylko historii Prus, ale i folkloru mazurskiego. Mazur pruskich Kolberg jednak nie wydał; ukazały się dopiero w ramach Dzieł wszystkich jako tom 40. W miarę upływu lat, przybywających materiałów, rosnących wysiłków, by podołać wielotorowym działaniom, a także narastającego zmęczenia nadmiarem pracy, ślęczeniem za biurkiem, wreszcie eksploatującym siły podróżowaniem, Kolberg coraz silniej odczuwał presję czasu, ogromu zadań i obaw o realizację swojego wielkiego planu. Mimo ustabilizowanej sytuacji bytowej w Modlnicy nie był pozbawiony uciążliwości i kłopotów, J. Burszta „Pomorze”… (DWOK T. 39), s. XXVII–XXVIII. O współpracy tej oraz o przygotowanych przez Kolberga materiałach do druku zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie”… (DWOK T. 40),, s. XIV i nast. W 1886 r. w Wykazie tek rękopiśmiennych… (DWOK T. 66, aneks 12, s. 744) Kolberg wymienia Mazury pruskie jako monografię „w znacznej części gotową do druku”. 3 Praca ta ukazała się w Poznaniu w 1872 roku, wcześniej drukowana była w odcinkach w „Tygodniku Wielkopolskim” 1872, nr 90–91, 101–102, 113–114, 129–130, 141–143. Omówienie działalności Kętrzyńskiego w tym zakresie zob. m.in. T. Oracki Mazury i Warmia…, s. 447–450. 1 2 343 �jakie poza ciągłą troską o finanse stanowiła konieczność przemieszczania się do Krakowa i związane z tym uzależnienie od możliwości wyjazdu. Podróże mimo niewielkiej odległości były męczące, drogi jesienią i zimą często nieprzejezdne, konie z furką nie zawsze mogły być podstawiane. Niejednokrotnie Kolberg nocował w Krakowie, korzystając z gościny przyjaciół. W drodze powrotnej z Mazur pisał z Morownicy do Romana Konopki: Spodziewać się zatem mojego powrotu możesz mniej więcej za tydzień, a najdalej za dni dziesięć. Przyjadę wprost do Krakowa, bo mi to będzie najdogodniej, o ile możności w dzień poniedziałkowy lub czwartkowy, i jeżeli koni od Was nie zastanę, przenocuję u Kirkora lub Rybkowskiego1. Z wspominanym już wcześniej Adamem Honorym Kirkorem Kolberg stykał się i współpracował blisko w Akademii; nocleg w jego mieszkaniu przy Małym Rynku był, jak wynika z listu, możliwością już sprawdzoną. Tadeusz Rybkowski (1848–1926), malarz i ilustrator, w latach 1872–1875 studiował w Krakowie w Szkole Sztuk Pięknych i często bywał w Modlnicy, gdzie mieszkała jego ciotka, Antonina Męcińska, rezydentka u Konopków i wychowawczyni dzieci2, i gdzie poznał się z Kolbergiem. Z upodobaniem podejmował wtedy wycieczki artystyczne, uprawiając malarskie studia z natury, których tematem było życie ludu wiejskiego. Z Kolbergiem łączyło go więc wspólne zainteresowanie ludem i wsią. W 1875 roku sportretował autora Ludu3, a później przygotowywał dla niego ryciny przeznaczone do monografii Pokucia. Na dalsze studia wyjechał do Wiednia, gdzie był uczniem L. Loefflera, potem H. Makarta i gdzie w latach 1878–1893 miał własną pracownię i niezwykle intensywnie pracował, uprawiając malarstwo rodzajowe i historyczno-rodzajowe4. Zażyłość jednak pozostała; w kwietniu 1876 roku Rybkowski pisał z Wiednia do Kolberga, uprzedzając „zaproszenie do przesyłania artykułów z etnografii słowiańskiej, a głównie List z 3 X 1875 r., Korespondencja cz. I (DWOK T. 64), s. 540. Matka Tadeusza, Karolina Rybkowska, i Antonina Męcińska były córkami Antoniego Męcińskiego, kompozytora i organisty w Kościele Mariackim w Krakowie. 3 Portret ten (miniatura, gwasz, akwarela) znajduje się w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Reprodukcję opublikowała K. Markiewicz w albumie Oskar Kolberg 1814–1890, Radom 2014, s. 116. 4 Zob. R. Biernacka Rybkowski Tadeusz, w: Polski słownik biograficzny, T. XXXIII, 1991– 1992, s. 357–359. 1 2 344 �Galicji i Krakowskiego” z redakcji tamtejszego czasopisma „Heimat”, gdzie rekomendował go „jako członka Akademii Umiejętności i jedynego etnografa w całej Polsce”1. W Krakowie miał Kolberg wypróbowane punkty kontaktowe, w których pozostawiał i odbierał wiadomości i listy w sprawach swoich krakowskich interesów i spotkań, a także dla i od przyjezdnych członków rodziny i przyjaciół. W czasie zamieszkiwania w Modlnicy był to poza księgarnią Friedleina sklep galanteryjny w Rynku Głównym Józefa Zaplatalskiego, kupca, u którego zaopatrywał się modlnicki dwór. Za jego pośrednictwem przekazywane były do Kolberga i od niego informacje o przyjazdach, zakwaterowaniu w Krakowie, propozycjach i terminach spotkań, a także wędrujące w obie strony przesyłki i listy. Liczne wskazówki w korespondencji Kolberga do roku 1883, kierujące pod ten adres, wskazują na dogodność sprawdzonego pośrednictwa Zaplatalskiego. Wyjazdy z Modlnicy do Krakowa, uzależnione od pogody, zdrowia, kondycji i gotowości do męczącej jazdy do miasta, a przede wszystkim od możliwości korzystania w razie potrzeby z oferowanych mu przez gospodarzy koni i furmanki, sprawiały, że podróże te stawały się z czasem rzadsze. Z kolei pobyt w Krakowie też bywał czasowo limitowany, zapewne ze względu na transport. W listach częściej pojawiają się też wzmianki o tych trudnościach. Już w lutym 1875 roku pisał o przyjazdach do Krakowa raz w tygodniu: Zajęcia moje etnograficzne dokonywane na wsi […], druk dzieł moich, stosunki z Akademią, biblioteką, drobne sprawunki etc. powołują mnie prawie co tydzień do Krakowa, gdzie zawsze kilka spędzam godzin dla załatwienia tych i tym podobnych interesów. W liście do Siarkowskiego z maja 1876 roku, w którym wyjaśniał powody swojego milczenia i braku wiadomości, czytamy: Przyczyny znów tego braku są te, że mieszkam o 1 1/2 mili od Krakowa, w Modlnicy i bywam zwykle tylko raz na tydzień w tym mieście dla interesów, sprawunków, korekty dzieła itp. Ostatnimi czasy bytność ta jeszcze stała się rzadszą dla słabości zdrowia, niepogody, braku furmanki na zawołanie itd. Otóż tym sposobem ani z prezesem, ani z sekretarzem Akad[emii] nie widziałem się od 1 List T. Rybkowskiego z 20 IV 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 601. 345 �marca, a to tym mniej, że byli oni we Lwowie, skąd wrócili na parę dni na święta, a ostatecznie dopiero na walne zebranie Akademii w d. 3 maja, na którym mnie znów nie było dla słabości. Do Władysława Wierzbowskiego krótko potem pisał w podobnym duchu, tłumacząc niemożność spotkania: Bywam bowiem w Krakowie ledwie raz na tydzień i to na kilka godzin (jak to wiesz) dla załatwienia interesów w drukarni, księgarni, bibliotece itd. i ledwie czasami kilka chwil wolnych, [by] odwiedzić przyjaciół, mi pozostaje1. Zimą wyjazdy te były jeszcze rzadsze, nieprzejezdne z powodu śniegów lub roztopów drogi, zimno i niepogoda zmuszały do ich ograniczania i wyjaśnień w rodzaju: „[…] z powodu zasp śnieżnych rzadko teraz w Krakowie bywam” lub: Zimno, częste niepogody, złe drogi, trudność o konie w danym razie, a oraz wiek i niezupełnie dobry stan mego zdrowia trzymają mnie na uwięzi w domu i zapewne czas jakiś stale jeszcze trzymać będą. Nie gniewam się jednak o to, bo mam spokój i zyskuję trochę czasu potrzebnego mi do wykończenia Pokucia, które, jak sądzę, w początkach marca będzie gotowe2. Ostatnia przytoczona wypowiedź z listu do Kopernickiego, o dwa lata późniejsza, pochodzi już z okresu, kiedy w osobie adresata znalazł Kolberg oddanego przyjaciela i pomocnika. Zawiązana w Krakowie bliska relacja znajduje swoje odbicie w korespondencji zainicjowanej pod koniec 1876 roku, a ożywionej od 1878 roku. Widoczne jest w niej pogłębiające się zaufanie i wzajemny szacunek, gotowość pomocy i obustronne zrozumienie. Jak już wspominano, Kopernicki z niezwykłą ofiarnością i operatywnością wspomagał Kolberga w jego wszystkich sprawach, pośrednicząc między nim a władzami Akademii, drukarnią i księgarnią Friedleina, ułatwiając 1 Zob. odpowiednio bruliony listów do M.A. Szulca z 26 II 1875 r., do W. Siarkowskiego z 23 V 1876 r., do W. Wierzbowskiego z 20 VI 1876 r., tamże, s. 520, 621 i 626. 2 Bruliony listów do B. Moraczewskiej z 30 I 1876 r. oraz do I. Kopernickiego prawdopodobnie ze stycznia 1878 r., tamże, s. 559 oraz Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 94. Wersja wstępna cz. I Pokucia (DWOK T. 29) przedstawiona została na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 27 XI 1878 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. CVIII), tom ukazał się ostatecznie w 1882 roku, o czym mowa będzie dalej. 346 �kontakty z badaczami krakowskimi i terenowymi, niejednokrotnie zastępując go też w Sekcji Etnologicznej. Sam niezmordowany w pracy badawczej i w organizacji życia naukowego i łączący obie sfery działania, rozumiał jak mało kto ze współczesnych dylemat Kolberga, uwikłanego w ustawiczną sprzeczność między potrzebą spokojnej, mrówczej pracy i skupienia nad kolejnymi tomami a innymi wyzwaniami, które go od tego żywotnego zadania odrywały. Starał się też maksymalnie pomóc przyjacielowi nie tylko w obowiązkach związanych z Akademią, ale i w drobnych życiowych sprawach. Często dzięki temu Kolberg nie musiał wybierać się do Krakowa, zyskując spokój i czas na pracę w Modlnicy. Chętnie użyczał też przyjacielowi noclegu i gościny w razie potrzeby, czasami dłuższej. Niejednokrotnie Kolberg odwoływał się też do pośrednictwa Kopernickiego w kontaktach z osobami odwiedzającymi Kraków. Liczne przejawy i gesty takiej bezinteresownej troski i wsparcia dokumentuje zachowana korespondencja 1. Przy niewiarygodnym tempie, jakie dla siebie w pracy autor Ludu wyznaczył, była to pomoc bezcennna. A tempo to – jak się okaże – nie słabło już do końca, jeszcze nie było ukończone W. Ks. Poznańskie, zamknięte dopiero VII częścią w roku 1882, a już toczyły się równolegle prace nad kolejnymi monografiami; począwszy od tego właśnie roku, ukazywać się będą systematycznie po dwa tomy rocznie. Jednocześnie – poza nieprzerwanym gromadzeniem materiałów drogą własnych i korespondencyjnych poszukiwań, korektami kolejnych tomów, redakcją tekstów przeznaczonych do druku w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” – Kolberg publikował także osobne artykuły, niezwiązane z Ludem. 1 Zob. np. niedatowany list Kopernickiego, najprawdopodobniej z 1878 roku, w którym obiecuje załatwienie w Krakowie kilku spraw ważnych dla Kolberga, a jednocześnie zaprasza go na kilkudniowy pobyt w swoim domu przy ulicy Sławkowskiej. Zob. też m.in. list Kolberga do J. Brandta z 20 II 1879 r., w którym informuje malarza, że wiadomość o nim mógłby w Krakowie otrzymać u księgarza Friedleina, kupca Zaplatalskiego „albo też najdokładniej […] u dr Kopernickiego na Sławkowskiej ulicy nr [29], w własnym jego domu niedaleko Akademii” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 193 i 220). 347 �XVIII [W nurcie życia naukowego Akademii. – Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (1876 i 1877 r.), znaczenie tej publikacji i innych materiałów gwaroznawczych Kolberga dla dialektologii. – Rola dokumentacji języka i słownictwa ludowego w badaniach etnograficznych Kolberga a program prac leksykograficznych w Akademii. – Postulat gromadzenia i publikacji materiałów ikonograficznych przedstawiany przez Kolberga Komisji Antropologicznej. – Studia nad kulturą i folklorem Łużyczan, ich związek z podróżą 1875 r. i badaniami w Wielkopolsce. – Publikacja artykułu Obecne stanowisko etnografii w 1876 r.] Jak wspominano poprzednio przy omawianiu udziału Kolberga w pracach Akademii, już w styczniu 1876 roku w Komisji Językowej Akademii znalazła się i została zakwalifikowana do druku jego praca Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. Przekazana następnie Komisji Antropologicznej i wydana najpierw z trzema innymi artykułami w zeszycie pod wspólnym tytułem Materiały do słownika prowincjonalizmów polskich w 1876 roku, a ponownie, choć w zmienionej wersji redakcyjnej, opublikowana w dziale etnologicznym „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877 roku1, stanowi pozycję wyjątkową nie tylko w dorobku Kolberga, ale także w dziedzinie dialektologii. Jest to pierwsza próba zebrania, systemowego ujęcia i interpretacji materiału gwarowego z ówczesnego Wielkiego Księs­twa Poznańskiego i choć dokonana została nie przez profesjonalistę językoznawcę, ma znaczenie historyczne. We wstępie Kolberg stwierdzał, że w czasie swoich podróży dostrzegł „pewne odrębności w wymawianiu, składni itd.”, właściwe „środkowym, zachodnim, południowym oraz północno-wschodnim” powiatom tego regionu. Że jednak pozyskany tu materiał – pisał – nie jest dość obfitym, by na podstawie danych różnic dozwolił zadawalniającą ustanowić klasyfikację, a tym mniej oznaczyć granice i stopień powinowactwa sąsiednich sobie gwar prowincjonalnych, przeto ograniczam się obecnie na podaniu ogółowym spostrzeżeń tyczących się głosowni (fonetyki), jak i form gramatycznych w obrębie całego Wielkiego Księstwa Poznańskiego używanych, z oznaczeniem szczegółowym miejsc i okolic, gdzie takowe zasłyszanymi były2. Zob. wyżej, s. 282, przyp. 3 i s. 284, przyp. 1. O. Kolberg Rzecz o mowie ludu…, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342. W edycji Materiały do słownika… z r. 1876 podział geograficzny na cztery wymienione 1 2 348 �Przyjęta przez Kolberga formuła analizy językowej zgodna jest z ówczesnym modelem stosowanym dla prac językoznawczych; w obrębie głosowni omawiane są kolejno samogłoski i spółgłoski, dalej w zakresie morfologii wydziela autor poszczególne części mowy, po nich następują przykłady wypowiedzi gwarowych, zapożyczenia (germanizmy), wreszcie słowniczek, obejmujący około 800 haseł ułożonych w czterech osobnych spisach (według wymienionych wyżej czterech grup powiatów), a na końcu każdego podane „wyrazy cudzoziemskie”. Opisywane zjawiska językowe odnosi autor do notowanych w innych regionach, niekiedy przy tym typowe wielkopolskie cechy morfologiczne traktuje jako fonetyczne, nie wszystkie zaobserwowane fakty wyjaśnia też prawidłowo w kategoriach lingwistycznych. Materiał zebrany przez Kolberga w tej pracy został wykorzystany jedynie w zakresie zasobu leksykalnego; słownictwo weszło do Słownika gwar polskich Karłowicza. Nie doceniono natomiast pierwszej próby opisu wielkopolskich zjawisk językowych. Wybitny językoznawca, Kazimierz Nitsch, przywołując tę pracę Kolberga, w 1915 roku zarzucał jej niefachowość i pisał, że „ma ona wartość tylko dla słownika”1. Za sprawą m.in. tej jego opinii stanowisko to utrwaliło się w nauce. Dopiero późniejsza specjalistyczna analiza językoznawcza rozprawy Kolberga, podjęta około roku 1970, przed jej wydaniem w Dziełach wszystkich przez Monikę Gruchmanową wykazała pełniej wartość naukową i przydatność obserwacji Kolberga dla dialektologii. Aby je właściwie ocenić, badaczka zestawiła najistotniejsze cechy wyselekcjonowane z opracowania Kolberga z potwierdzonymi przez późniejszych autorów zajmujących się dialektami wielkopolskimi2. Analiza ta pozwoliła autorce stwierdzić, że „O. Kolberg zagrupy powiatów przyjął Kolberg także dla opisu cech fonetycznych i gramatycznych języka. O rozprawie Kolberga zob. też analiza M. Gruchmanowej w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. XXXVIII–XLIV oraz tejże autorki Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, w serii: „W Służbie Nauki”, Kraków 1998, nr 1 (Materiały z sesji naukowej w Krakowie 26 listopada 1994), s. 27–34. Przedruk w: M. Gruchmanowa Gwary w ojczyźnie i na obczyźnie, Poznań 2003, s. 176–185. 1 K. Nitsch Dialekty języka polskiego, Wrocław–Kraków 1957 (reedycja, I wyd. 1915), s. 12. 2 Pierwsza dialektologiczna praca z obszaru Wielkopolski w XIX wieku to J. Leciejewskiego Gwara Miejskiej Górki i okolicy, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. IX: 1882, s. 108–148. Główne cechy gwar wielkopolskich scharakteryzował K. Nitsch w pracach Mowa ludu polskiego, Kraków 1911 oraz Dialekty języka polskiego, w: Encyklopedia Polska, T. 3, Kraków 1915, s. 238–343 (i reedycje). Pierwsze opracowanie poświęcone wyłącznie gwarom wielkopolskim, a zawierające też dane z prac Nitscha wydał A. Tomaszewski pt. Mowa 349 �uważył i zanotował bezbłędnie wiele cech typowych ogólnowielkopolskich lub charakterystycznych tylko dla części Wielkopolski, wykazywanych także później przez dialektologów […]”1. Ustalenie to badaczka potwierdziła niemal 30 lat później, formułując jednocześnie dalej idący wniosek udokumentowany konkretnymi przykładami: Ze szczegółowego zestawienia wynika, że mimo niepełnego materiału gwarowego i nie zawsze podanej geografii Kolberg zapisał i opisał zdecydowaną większość cech typowych dla Wielkopolski. Interpretacja językoznawcza w dużej części jest trafna […]. Oprócz cech potwierdzonych w pracach dialektologicznych K. Nitscha i A. Tomaszewskiego Kolberg zapisał takie, których brak u wymienionych dialektologów, a na które zwrócono uwagę dopiero we współczesnych badaniach2. Wartość pracy Kolberga podsumowuje w konkluzji: W sumie Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, mimo różnego rodzaju niedociągnięć, stanowi pierwszą próbę usystematyzowania i charakterystyki wielkopolskich zjawisk gwarowych. […] Niesłusznie zlekceważono wymienione opracowanie, jako dokumentację zebranych w terenie systemowych faktów dialektologicznych z drugiej połowy XIX wieku, ze stratą dla późniejszych badań terenowych […]. Podkreślając „dociekliwość językoznawczą” Kolberga, stwierdza wreszcie w oparciu o analizę także innych jego materiałów gwarowych: „Oskara Kolberga ceniono dotychczas jako muzyka, etnografa, folklorystę, etnomuzykologa. Do wymienionych określeń należałoby dodać: gwaroznawca – dokumentalista faktów językowych, przydatnych dla dialektologii historycznej”3. Warto może jeszcze pokusić się o przypuszczenie, że dla owej dociekliwości Kolberga na tym przednaukowym etapie gwaroznawstwa pierwszorzędne znaczenie miał jego doskonały słuch i związane z nim wyczulenie na odmianki lokalnej wymowy. Paradoksalnie brak wykształcenia ludu wielkopolskiego, Poznań 1934. Gruchmanowa odnosi materiał Kolberga do publikacji Leciejewskiego i Tomaszewskiego. 1 M. Gruchmanowa, wstęp do tomu 63 DWOK, s. XLIII–XLIV. 2 M. Gruchmanowa Kolberg jako gwaroznawca…, s. 28–29 oraz 29. W tej pracy autorka analizuje też dwa inne opracowania gwaroznawcze Kolberga i ocenia ich wartość dla dialektologii: przekład wspomnianej rozprawy Hilferdinga oraz zbiór bajek śląskich spisanych własnoręcznie z ust ludowego narratora (zob. DWOK T. 39 i 43). 3 M. Gruchmanowa Kolberg jako gwaroznawca…, s. 31 i 34. 350 �językoznawczego mógł sprzyjać maksymalnej staranności w oddaniu tych niuansów, np. cech wymowy sporadycznych czy zmiennych i niekonsekwentnych nawet w jednym przekazie. Z drugiej strony bliska współpraca z członkami Komisji Językowej Akademii i orientacja w jej publikacjach pozwoliła mu prawdopodobnie poznać podstawowe problemy warsztatu kształtującej się dopiero dialektologii polskiej. Przekonanie o wartości dla nauki zapisów „mowy ludowej” dokonanych przez Kolberga potwierdziły i ugruntowały badania i prace językoznawców analizujących jego przygotowywane do wydania materiały z tego zakresu, pochodzące także z innych regionów Rzeczypospolitej, również z pogranicza polsko–ukraińskiego na Kresach Wschodnich, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Późniejsi badacze materiałów Kolberga poszli już tym tropem. W roku 2015 językoznawca Maciej Rak, analizując materiały podhalańskie Kolberga pod kątem ich przydatności dla dialektologii, tak oceniał kwestionujące ją stanowisko Nitscha: Po pierwsze Nitsch, nazywając prace Kolberga „niefachowymi zbiorami”, z pewnością miał na uwadze zapis, który nie oddaje cech fonetycznych gwary. Kolberg nie mógł jednak sprostać takim oczekiwaniom, gdyż w jego czasach nie praktykowano fonetycznego zapisu materiałów pozyskiwanych u ludu. […] Po drugie Nitsch ocenił dorobek Kolberga, przyjmując perspektywę naukowej dialektologii, która w XIX wieku dopiero się rodziła. Po trzecie Nitsch nie wziął pod uwagę tego, że teksty folkloru (w szczególności pieśni) zgromadzone w Ludzie reprezentują interdialekt, a nie taką gwarę, z którą mają i chcieliby mieć do czynienia dialektolodzy1. Opinia ta niezwykle celnie ujmuje istotę nienowego sporu językoznawców i folklorystów o zapis tekstu ludowego, który będzie się toczył w Akademii od lat osiemdziesiątych, kiedy to powstał w Krakowie pierwszy naukowy ośrodek badań dialektologicznych z wybitnym językoznawcą, Lucjanem Malinowskim na czele. Twórca i jego uczniowie preferowali znormalizowaną notację fonetyczną tekstów żywej mowy, badacze folkloru – zapis gwarowy uproszczony, wystarczający dla ich potrzeb i praktycznie M. Rak „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga w ujęciu dialektologicznym, w: „Ja daję właśnie materiał…”. O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 234–235. Zob. też m.in. H. Karaś Polska leksykografia gwarowa, Warszawa 2011, s. 62–65, H. Skoczylas-Stawska Cechy gwar wieluńskich w dziele Oskara Kolberga, „Prace Filologiczne”, T. XL: 1995, s. 385–395. 1 351 �dostępny niewykwalifikowanym lingwistycznie zbieraczom, korespondentom i współpracownikom Akademii. W spór ten włączona też zostanie Komisja Antropologiczna wraz z jej Sekcją Etnologiczną. Jak wspomniano wcześniej, w tym samym czasie co rozprawa o dialektach wielkopolskich w Komisji Językowej Akademii znalazła się inna praca Kolberga pt. Zabytki piśmienne miasta Miłosławia w Wielkopolsce. Ten nieznany dziś tekst, ani przez samego Kolberga, ani w pracach Komisji Językowej czy Antropologicznej później nie odnotowany, przemilczany także w literaturze poświęconej dawnemu piśmiennictwu i jego zabytkom, wiąże się zapewne z niedawnym pobytem w Poznańskiem. W zachowanych przekazach źródłowych dotyczących podróży Miłosław jest wprawdzie wymieniany jedynie w 1872 roku, ale nie wszystkie odwiedzane miejscowości Kolberg zawsze wymieniał, a ponadto odpowiednie informacje i materiał mógł pozyskać w Poznaniu, gdzie spotykał się z przedstawicielami środowiska naukowego i literackiego, członkami tamtejszego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Podkreślić należy, że zainteresowanie Kolberga tzw. prowincjonalizmami i szerzej – zróżnicowaniem regionalnym języka jako przedmiotem badań etnografia akcentowane było od początku wyraźnie w skrystalizowanym około roku 1865 programie wydawniczym autora Ludu. Dziesięć lat później we wstępie do części I Poznańskiego pisał: Do najważniejszych cech bytu i rozwoju każdego ludu należy niewątpliwie jego język jako główny wszelkich potrzeb i całej działalności tłumacz. Stąd też do oddania w pełni ludu każdego charakterystyki lingwistyka za niezbędną u wszystkich etnografów służyła zawsze pomocnicę. W seriach też dzieła przez nas wydawanego dbaliśmy wielce i dbać będziemy o uwydatnienie prowincjonalizmów wszędzie, gdzie tego znajdziemy potrzebę, czy to wyrażając w mowie miejscowej zdania, czy dając w niej przykłady i nazwy przedmiotów. Artykuły zaś językoznawcze obszerniejszego zakroju, nomenklatury nazw i imion własnych i pospolitych […], jak i słowniczki wyrazów i wyrażeń prowincjonalnych (w obecnym razie wielkopolskich) nie omieszkamy przygotować i przedłożyć Akademii […]1. Jego ustalony pogląd, że jest to istotny, wyróżniający tożsamościowo aspekt kultury poszczególnych regionów, a w sumie także narodu, zagrożonego poprzez zabory w swoim bycie i tożsamości, współgrał ściśle 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. IV. 352 �z założeniami i zadaniami naukowymi wytyczonymi w Wydziale Filologicznym Akademii, a szczególnie w działającej w jego ramach od 1874 roku Komisji Językowej. Przyjęła ona od początku za główny przedmiot swych prac zbieranie materiałów do słownika języka polskiego stanowiących dopełnienie słownika Lindego. Celem było „wciągnąć do słownika język całej naszej literatury od najdawniejszych także czasów aż po chwilę obecną”. Materiał miał objąć zatem również staropolski zasób leksykalny, pozyskany na drodze analiz dawnych zabytków języka, a także słownictwo gwarowe, co zapisano w programie: Prowincjonalizmy […] powinny wejść także w skład słownika, można je bowiem uważać za źródło język odżywiające i w istocie wiele wyrazów dziś w piśmiennej mowie używanych przedtem było prowincjonalizmami; trudno także jest często rozróżnić, co jest prowincjonalizmem, a co literackim wyrazem”1. Kolberg, podzielający ten pogląd i wcześniej już dokumentujący „prowincjonalizmy”2, utożsamiał się z tym kierunkiem prac, sam w nich uczestniczył, a także zabierał niejednokrotnie głos w sprawie organizacji badań nad językiem ludowym i prezentacji wyników. Zorientowany w dyskusji dotyczącej profilu słownika i planu prac nad nim3, wyrażał aprobatę dla programu równoległego zbierania leksykalizmów gwarowych i zamiaru, by „takowe, nim użyte zostaną na karm dla tegoż słownika, w osobnym zebrać dziele”. Uznając właściwość tego kroku – pisał – poważam się wnieść, aby z nadsyłanych Sekcji [tj. Komisji Językowej] materiałów ogłaszać ona chciała bulletyny objętości przynajmniej półarkuszowej, wymieniając skąd, kiedy i od kogo matePosiedzenie Komisji Językowej dnia 12 VI 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. III, 1875, s. XVII i XVIII. Cytowane fragmenty pochodzą z programu słownika, opublikowanego w sprawozdaniu z tego posiedzenia tamże, s. XVI–XXIII. 2 Słowniczki gwarowe, opublikowane przez Kolberga w Sandomierskiem, Kujawach, Krakowskiem (zob. DWOK T. 2, 3 i 8) i z Wielkopolski w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, H. Karaś uznała w 2011 roku „za najważniejsze słowniki najwcześniejszego etapu dziejów polskiej leksykografii gwarowej” (Polska leksykografia gwarowa…, s. 62). 3 Dyskusja nad programem i strukturą słownika oraz metodami i organizacją prac nad nim toczyła się nadal w następnych latach. Równolegle pozyskiwano nowych współpracowników i do Komisji Językowej spływały materiały staropolskie i gwarowe, które postanowiono gromadzić w pierwszej kolejności. O przebiegu tych prac informowano w sprawozdaniach z posiedzeń Komisji Językowej zamieszczanych w „Rozprawach i Sprawozdaniach z Posiedzeń Wydz. Filolog.” (zob. głównie T. I–VI, 1874–1878). 1 353 �riały otrzymała. Działanie to przedstawi tę korzyść, że poda wcześnie do wiadomości publicznej nabytki z różnych okolic kraju pozyskane, a stąd da możność rychłego sprostowania uchybień i dopełnienia braków […]1. Opinia Kolberga, zmierzająca do integrowania wysiłków badawczych, nieodosobniona zresztą, z pewnością miała wpływ na decyzję o wydawaniu zeszytami Materiałów do słownika prowincjonalizmów, gdzie ukazała się najpierw Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. Jak powiedziano wyżej, w latach następnych materiały takie, jeśli nie miały charakteru ściśle „teoretyczno-dialektologicznego”, przekazywane były Komisji Antropologicznej i publikowane w jej „Sprawozdaniach” oraz w „Zbiorze do Antropologii Krajowej”. Znamienne, że w tym samym czasie, gdy Kolberg składał w Akademii swoją rozprawę o gwarze wielkopolskiej z cennym materiałem leksykalnym, ukazał się obszerny tekst Jana Karłowicza o charakterze metodologicznym, dotyczący projektu wielkiego słownika języka polskiego, gdzie jeszcze raz autor podkreślał wagę zbierania prowincjonalizów2. Projekt ten, ujmujący całość zagadnień dotyczących struktury słownika, zreferowany na posiedzeniu Komisji w lipcu 1876 roku przez jej przewodniczącego, F. Skobla3, zakładał objęcie całego słownictwa polskiego do czasów najnowszych; jego urzeczywistnienie w postaci edycji przypadło już na pierwsze dziesięciolecia następnego wieku. Wśród szeregu prac dokumentujących słownictwo gwarowe i sukcesywnie spływających do Komisji prace Kolberga, wcześniejsze i późniejsze, okazały się jednymi z najwartościowszych materiałów źródłowych dla tego wielkiego projektu ówczesnej polskiej humanistyki. 1 Brulion niedatowanego listu do Akademii Umiejętności, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 690–691. Być może stanowi on szkic stanowiska Kolberga „pośrednio objawionego w tej mierze”, na które powołano się na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 25 lutego 1876 r. (zob. wyżej, s. 283, gdzie cytowany odpowiedni fragment sprawozdania z tego posiedzenia). 2 Ta obszerna praca pt. Przyczynki do projektu wielkiego słownika języka polskiego zamieszczona została jako Dodatek w tomie IV „Rozpraw i Sprawozdań z Posiedzeń Wydz. Filolog.” z r. 1876, s. XIV–CXVII (i osobna odbitka z r. 1876). Tam o potrzebie gromadzenia dialektyzmów na. s. XVII. 3 Posiedzenie Komisji Językowej dnia 19 VII 1876 r., tamże. T. VI, 1878, s. VIII. Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego, T. 1–8, wydany został w Warszawie w latach 1900–1927. O działalności Komisji Językowej w latach 1874 –1898 zob. też S. Urbańczyk Językoznawstwo i slawistyka, w: Polska Akademia Umiejęt­ności 1872–1952. Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały z sesji jublileuszowej, Kraków 3–4 V 1973, Wrocław 1974, s. 257–265. 354 �Innym, poruszanym też wyżej, ale ciągle żywotnym dla Kolberga problemem, z którym występował na posiedzeniach Komisji Antropologicznej, był postulat gromadzenia materiałów ikonograficznych jako ważnych źródeł dla antropologii i etnografii. W niedatowanym brulionie, kierowanym zapewne do Komisji i jej przedłożonym, pisał w tej sprawie jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej, już po ogłoszeniu instrukcji Sadowskiego w 1874 roku i po rozesłaniu ankiet do przyszłych współpracowników: Ilustracje, jak wiadomo, ułatwiają zrozumienie wszelkich prac tak antropologicznych, jak i etnograficznych. Osobliwie dla etnografa są one niezbędnymi. Tutaj dokładne oddanie typów ludu i jego ubioru, przedstawienie jego mieszkań, sprzętów itd. jaśniejsze o wszystkim tym da wyobrażenie niż gołe jedynie opisy, choćby nawet drobiazgowo i wyczerpująco rzecz określiły. Z tego powodu sądzę, że wielce byłaby pożądaną publikacja podobnych typów systematycznie, pod dozorem jednego z doświadczonych prowadzona etnografów i głównie do celów naukowych skierowana, która by z czasem dokładny utworzyć mogła atlas etnograficzny, osobliwie ziem polskich dotyczący. Posiadając w tece mojej dość znaczną rzeczonych typów kolekcję, już to ołówkiem, już wodną wykonanych farbą przez znakomitych artystów […], a nadto zbiór fotografii w tym rodzaju, gotów jestem z kolekcji tej w miarę potrzeby na cel wspomniony ofiarować żądane ryciny, jeżeli Akademia, uznając korzyści podobnego wydawnictwa, zgodzić się na nie zechce1. Dodawał też, że do listu dołącza spis posiadanych rycin „z różnych prowincyj Polski”. Sprawa ilustracji, zabiegów o nie i podnoszenia ich wagi jako materiału źródłowego będzie powracała do końca działalności Kolberga. Prawdopodobnie z zainteresowaniami Kolberga polskimi ziemiami zachodnimi i północnymi oraz z podróżami do Wielkopolski, zwłaszcza podjętą w 1875 roku, a przede wszystkim z jego pracami nad W. Ks. Poznańskiem wiąże się zainteresowanie kulturą, językiem i folklorem Łużyc. Podobna sytuacja Wielkopolan i Łużyczan, pozostających pod panowaniem niemieckim i poddanych restrykcyjnej germanizacji, stwarzała poczucie swoistej więzi i warunki do obustronnych kontaktów naukowych Brulion niedatowanego listu Kolberga do Akademii Umiejętności, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 692. Zagadnienie to poruszył Kolberg m.in. także na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 13 I 1875 r. (por. wyżej, s. 275-276). Spis rycin będących wówczas w jego posiadaniu nie zachował się, zaginęła też większość rycin z jego kolekcji. 1 355 �i kulturalnych. Ponadto Kolberg jako etnograf obserwował podobieństwa dotyczące obrzędowości i wierzeń Wielkopolski i Łużyc, zwłaszcza Dolnych, dawniej z nią graniczących. Mogły go szczególnie uderzyć przy pracy nad wydaną w 1877 roku częścią II („serią” X) W. Ks. Poznańskiego poświęconą m.in. „okolicy Księstwa zachodniej”. Dostrzegł też być może pewne pokrewne cechy dialektów zachodniej Wielkopolski z dialektami Dolnych Łużyc. W każdym razie wyrazistym przejawem zainteresowania Kolberga Łużycami było przede wszystkim wykorzystanie – prawdopodobnie w tym czasie – w formie notatek, odpisów, wyciągów i przekładu fragmentów wysoko cenionej pracy L. Haupta i J.A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow, podstawowego do dziś zbioru pieśni górno- i dolnołużyckich, wydanego w Grymi w latach 1841–1843 1. Dwutomowa książka zawierała ponad 500 pieśni z Górnych (w części I) i Dolnych (w części II) Łużyc, z melodiami dla około połowy z nich, a ponadto materiały do opisu ludu, języka, wierzeń, zwyczajów i obrzędów, bajki, legendy i przysłowia. Nie znamy czasu i okoliczności podjęcia przez Kolberga studiów nad tą pracą i tłumaczenia wybranych partii. Analiza jego rękopisów i przytaczanej w nich literatury wskazuje, że najprawdopodobniej nie mogło to nastąpić przed rokiem 18742. Tomy wydane przez Kolberga wcześniej, przed monografią Wielkopolski, nie zawierają żadnych odniesień czy wzmianek bibliograficznych kierujących do zbioru Smolerja. Nic nie wskazuje na to, że planował osobną pracę poświęconą Łużyczanom. Możliwe, że informację o tym autorze i jego dziele uzyskał już wcześniej w Warszawie, a inspirację do konkretnego zainteresowania się nimi przyniósł pobyt w Wielkopolsce czy na Pomorzu, np. dzięki kontaktowi z Florianem Ceynową, z którym spotkał się w Bukowcu pod Świeciem. Badacz ten osobiście kontaktował się z Łużyczanami, przede wszystkim właśnie z Arnoštem Smolerjem, jako członek Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego we Wrocławiu. Do tego Towarzystwa należał też m.in. Ignacy Łyskowski (1820–1886), wybitny pisarz, publicysta i poseł, pierwszy prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, założonego w 1875 roku. 1 Autor tego podstawowego zbioru pieśni górno- i dolnołużyckich, Jan Arnošt (Ernst) Smoleŕ (1816–1884), to łużycki pisarz i zbieracz pieśni, zasłużony dla ruchu narodowego Łużyczan. 2 Zob. A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. I Łużyce (DWOK T. 59/I), s. IX–XII. Autorka opracowania tych materiałów do druku przedstawia tam ich charakterystykę i historię (s. V–XXV), a Frido Michałk analizę językoznawczą (s. XXVI–XXXIV). 356 �Bliższe kontakty Kolberga z nim nie są udokumentowane, lecz ich śladem jest zachowany bilet wizytowy Łyskowskiego, niedatowany, lecz zapewne wiążący się z podróżą na Pomorze, Powiśle i Mazury w 1875 roku, ze skierowanym do Kolberga apelem: „W etnografii polskiej racz Pan pamiętać o Prusach polskich i powetować to, co W. Pol zaniedbał w Pieśni o ziemi naszej”1. Wiedza o życiu naukowym i publikacjach naszych słowiańskich sąsiadów była w środowisku uczonych i pisarzy Wielkopolski i Pomorza propagowana i doceniana, tam więc mógł Kolberg konkretnie zainteresować się pracą Łużyczanina, być może dla celów porównawczych. Zebranych materiałów łużyckich autor Ludu nie opublikował; wydane dopiero w ramach edycji Dzieł wszystkich składają się na tom, który obejmuje poza wypisami i przekładami z Pjesniček, w tym tłumaczeniem całości wesela najstaranniej zredagowanym przez Kolberga, jego własne nieliczne notatki słownikowe i bibliograficzne oraz dział najobszerniejszy – materiały z archiwum wspomnianego wcześniej Andrzeja Kucharskiego, filologa, który w latach 1826–1827 prowadził badania na Łużycach w ramach szerszej podróży naukowej po krajach zachodnio- i południowosłowiańskich. Nie wiadomo, jaką drogą źródła te – w postaci około 230 tekstów pieśni i notatek językowych, m.in. toponomastycznych – dotarły do rąk Kolberga, a zachowane podobnie jak czeskie i słowackie w jego spuściźnie i uznawane za zaginione, zyskały swoje miejsce w edycji Kolbergowskiej 2. Na rok 1876 przypada jeszcze jedna ważna publikacja Kolberga związana z nurtem życia naukowego w Akademii, a także istotna dla samookreślenia się autora Ludu jako etnografa. Mowa o artykule pt. Obecne stanowisko etnografii ogłoszonym w lwowskim „Przewodniku Naukowym i Literackim”3. Tekst ten powstał jako rezultat studiów nad literaturą europejską poświęconą antropologii i etnografii, a także jako odzwierciedlenie żywych w Akademii debat na temat przedmiotu, zakresu i miejsca tych dyscyplin w całościowej nauce o człowieku. Jest też bardzo prawdopodobne, Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 554. O A. Kucharskim i jego materiałach zob. wyżej, s. 85–87. 3 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, „Przewodnik Naukowy i Literacki”. Dodatek miesięczny do „Gazety Lwowskiej” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 3–25, zob. też tamże, wstęp J. Burszty, s. IX–XV oraz Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 172 i W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, s. 73–92. 1 2 357 �że sięgnął Kolberg po ten temat nie bez inspiracji Kopernickiego, którego szczególnie żywo obchodziły teoretyczne i praktyczne założenia tych kierunków badawczych. Genezy tej publikacji nie znamy, a sam Kolberg nigdzie nie wspomina o tym tekście i nie odwołuje się do niego. Nie tyle podejmuje w nim sugerowaną tytułem próbę ujęcia teoretycznego stanowiska ówczesnej etnografii, ile referuje w formie rozszerzonej recenzji poglądy na jej przedmiot i zakres, przedstawione w trzech pracach niemieckojęzycznych autorów, tj. Maximiliana Perthy’ego Grundzüge der Ethnographie (Leipzig, Heidelberg 1859), Friedricha Müllera Allgemeine Ethnographie (Wien 1873) i Oskara Peschla Völkerkunde (Leipzig 1874)1, a przy okazji tego omówienia wyraża swoje spostrzeżenia i opinie, będące wynikiem długoletniego doświadczenia i refleksji nad przedmiotem badań ludoznawczych. Już na wstępie tego studium określa własne stanowisko względem etnografii, „nauki w bieżącym dopiero stuleciu obok antropologii do należytego podniesionej znaczenia”. Pisze: Nowa ta nauka, nim samoistnie do działania na pole wiedzy została powołaną, czerpała pożywcze swe soki z szeroko już rozrośniętego drzewa nauk historycznych, geograficznych i filologicznych, skąd oderwawszy się wskutek obficie przybywającego jej zewsząd żywiołu i wywiązujących się zeń nowych wyników naukowych, wreszcie konieczność własnego, samodzielnego zaznaczyła bytu. Wyniki wspomnione, porównane z wynikami równie bogato pozyskanymi i dla innych także, dziś dla niej pomocniczych nauk, dadzą nam możność ścisłego jej odgraniczenia, stosownego uklasyfikowania, a skutkiem tego i poznania właściwych podstaw, na jakich oprzeć się nadal winny wszelkie prace i badania ludoznawcze, aby odpowiednio znakomitemu stanowisku zasilać ją mogły2. Dokonując krótkiego przeglądu „postępów” etnografii, zatrzymuje się Kolberg na wymienionych wyżej trzech pracach: Perthy’ego (1804–1884), niemieckiego przyrodnika, profesora uniwersytetu w Bernie, Müllera Jeden z egzemplarzy drugiego wydania pracy Peschla, które ukazało się w Lipsku w 1875 roku, przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej (sygn. 2392 Geograph.) był darem I. Kopernickiego, który przekazał bibliotece książki należące kiedyś do Kolberga; prawdopodobnie także ta należała do jego zbiorów. Praca Peschla była więc w kręgu zainteresowania obu uczonych. Ukazała się też po polsku w Warszawie w 1876 roku pt. Nauka o ludach (Ethnologia) Oskara Peschel’a przełożona z niemieckiego i pomnożona przez prof. dr. T. Wis­łockiego, Warszawa 1876. Być może przekład ten dał bezpośredni impuls do recenzyjnego artykułu Kolberga. 2 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 3. 1 358 �(1834–1898), austriackiego lingwisty i etnografa, profesora językoznawstwa porównawczego w Wiedniu oraz Peschla (1826–1875), niemieckiego geografa i etnografa. Wybiera je jako reprezentatywne dla swojego wywodu, ponieważ w badaniach nad rasami ludzkimi uwzględniają zarówno pierwiastek fizyczny, jak i psychiczny, próbując „odnośnie do wymagań etnografii uklasyfikować rasy ludzkie pod obustronnym, wyżej wykazanym względem fizycznym i psychicznym, czym się dziś w Niemczech więcej niż gdziekolwiek zajmują” 1. Choć Kolberg nie akceptuje nadmiernego psychologizmu i ingerencji teorii psychologicznych czy przyrodniczych w badaniach etnograficznych, opowiada się wyraźnie za koniecznością zrównoważonego potraktowania obu sfer życia człowieka, a więc także psychicznej, duchowej. W nawiązaniu do takiego założenia wyrażonego w pracy Perthy’ego pisze: Perthy […] mówi, że jakkolwiek etnografia ma za zadanie stawić charakterystykę ras i ludów wedle cech tychże fizycznych, przez co praca jej spotyka się na tym polu z antropologią, gdy jednak przedmiot, którym się zajmuje, tj. człowiek, obok cech zwierzęcych, do ziemi go przykuwających, ukazuje razem i całe bogactwo swej natury duchowej, jakoby świat drugi nadzmysłowo nad światem zmysłów rozpięty, przeto aby nauce o nim potrzebną nadać pełność, w opis objawów bytu jego zewnętrznego wciągnąć także należy cały tak widocznie od innych istot odróżniający go żywot moralny, skłaniający go do społeczności z współbliźnim równie potrzebą duchową, jak materialną […]”2. Wojciech Domański, omawiając pracę Kolberga, trafnie zwraca uwagę na podkreślony tu trzeci – społeczny – aspekt życia człowieka: Wyróżniający człowieka „żywot moralny” – jak się wyraził Kolberg – „skłania go do społeczności z współbliźnim”, a więc z natury człowiek jest istotą społeczną, a potrzeby duchowe i materialne mogą być zaspokajane tylko w zbiorowości. Z kontekstu całej wypowiedzi wynika, że społeczny charakter ludzkiego życia jest zasadniczym źródłem kultury. Poglądy Kolberga w omawianym artykule należą do końcowego okresu samookreślenia naukowego. Świadczą o jego szerokich horyzontach naukowych, o świadomej dążności do uwzględnienia szerokiego zakresu problematyki, od psycho-fizjologicznej do społecznej3. Tamże, s. 6. Tamże, s. 7. 3 W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 77. 1 2 359 �Tak szerokie i pełne widzenie kultury realizował praktycznie i konsekwentnie poprzez kolejne tomy Ludu, dostrzegając i dokumentując wzajemne wpływy i zależności między bytem materialnym, środowiskiem i pracą, a zwyczajami, obrzędami, wierzeniami i twórczością mieszkańców wsi, a także związki między kulturą wiejską, szlachecką i miejską. Koncepcja etnografii oparta na programie pozyskania jak najbogatszej i najwszechstronniejszej dokumentacji faktograficznej narzucała wyraźnie określony przez Kolberga postulat posiłkowania się dorobkiem innych nauk, odpowiednio do ich kompetencji dotyczących różnorodnych aspektów natury i życia człowieka: Stąd też ku wszechstronnemu natury ludzkiej zgłębieniu i ocenieniu nie dosyć jest dla etnografa znać jednę tylko, ale trzeba wiele innych jeszcze posiąść nauk […] Obok znajomości przede wszystkim antropologii niezbędnymi stają się tu wiadomości historyczne, archeologiczne, mitologiczne, lingwistyczne, statystyczne, geograficzne, geologiczne itd., których wyczerpująca znajomość przechodzi siły pojedynczej osoby, tym bardziej gdy każda z tych umiejętności, rozprzestrzeniając się w miarę przyrostu zasiłków naukowych, ukazujących nierzadko różnorodności do przyjętych już klasyfikacyj nieprzystające, zmuszoną jest rozgałęziać się w coraz to liczniejsze naukowe działy1. Zatem oczywista jest konieczność odwołania się do wyników badań interdyscyplinarnych, wspomagających i poszerzających prace etnograficzne, niezbędna okazuje się potrzeba wyjścia poza krąg własnej specjalizacji i korzystania z dorobku innych dziedzin wiedzy o człowieku. Te zaś miały pełnić funkcje pomocnicze wobec etnografii i etnologii, bo to do tych ostatnich w pierwszym rzędzie należeć powinno badanie kultury materialnej i duchowej ludu. Domański, stwierdzając, że Kolberg był „zawsze ostrożny w interpretacjach, nigdy nie wykraczał poza fakty, trzymając się materiału empirycznego”, zauważał jednocześnie, że obawiał się „dysproporcji w zakresie badanych zjawisk i jednostronności w dokumentacji faktograficznej”2. Nie akceptował więc nadmiernej ingerencji teorii psychologicznych czy przyrodniczych w etnografię, ale też nie przekreślał ich pożytecznej roli pomocniczej, a zwłaszcza późniejszych badań przedstawicieli tych dyscyplin, 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 7–8. Por. W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 78. 2 W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 76. 360 �gdy materiał etnograficzny będzie obejmował jak najwięcej bezstronnie, skrupulatnie i rzetelnie pozyskanych przez etnografa faktów. Rezultatem tych rozważań staje się próba określenia kompetencji poszczególnych nauk jako dotyczących różnych aspektów ludzkiej natury. Omawiając pracę Müllera, przytacza Kolberg jego propozycję rozróżnienia tych kompetencji dla antropologii i etnografii: Etnografia, czyli etnologia, więc ludoznawstwo, jest, jak to orzeka jej nazwa, umiejętnością o człowieku uważanym jako osobnik (indywiduum) zbiorowy. Różni się ona zatem punktem zapatrywania się na człowieka od antropologii badającej w człowieku jednostkę zmysłowo-rozumną przyrody, czyli osobnika pojedynczego. Jeśli antropologia, widząc w człowieku okaz zoologiczny rodzaju Homo, ma za zadanie rozwijać wszelkie fizyczne i psychiczne natury jego skłonności i objawy, to etnografia bada go jako członka towarzystwa zjednoczonego wspólnym węzłem rodu, obyczaju i języka1. Czyli – przywołując tu komentarz Domańskiego: „[…] antropologia powinna badać cechy gatunkowe człowieka, etnografia zaś zająć się jego życiem społecznym. […] Ludzkie cechy gatunkowe przysługują bowiem każdemu człowiekowi. Etnografii natomiast przypada w udziale badanie kultury, podstawy więzi społecznej”2. Badanie to dokonuje się w konkretnym środowisku wiejskim poprzez metodyczną obserwację właściwych mu, powszechnie uznawanych i aktualnie praktykowanych przejawów kultury, wypracowanych w życiu zbiorowym. Etnografia zajmuje się więc badaniem żywej, aktualnej kultury poszczególnych grup etnicznych. Zaś „śledzenie genezy ewolucyjno-historycznej”3 tej kultury – jak to określa Domański – to już przedmiot etnologii. W ten sposób Kolberg wyodrębnił dwie perspektywy i kierunki badań: Jak bowiem etnografia miałaby za zadanie skreślić cechy zewnętrzne i wewnętrzne żywota każdego z ludów obecnie ziemię zamieszkujących, tak znowu etnologia, cofnąwszy się w przeszłość, nierównie szerszy zakreśliłaby dla swych prac program, szukając cech ludów dawniejszych od starego ich początku przy pomocy archeologii i pokrewnych jej nauk, śledząc ludów tych rozrost lub przekwit, wyjaśniając wreszcie ich wzajemne na siebie czy to dodatnie, czy ujemne O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 17. W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 78–79. 3 Tamże, s. 79. 1 2 361 �oddziaływanie w pochodzie wieków aż po dzień dzisiejszy. Nie potrzebuję dowodzić, ile przy podobnym rozdziale pracy przysporzyłoby się także cennego materiału ludoznawczego tak dla etnopsychologii, jak i etnofizjologii1. Można zakładać, że rozgraniczenie dwu specjalności: etnopsychologii i etnofizjologii, raczej robocze, służyć miało usprawnieniu prac porównawczych. Stwierdzając dalej, że „u nas samych nauka etnografii, jak i antropologii zaledwie kiełkować poczyna i dziś jeszcze głównie na skrzętnym zbieraniu materiałów się ogranicza”, Kolberg wyłuszcza swój pogląd na ich przyszły rozwój: Jak każda umiejętność, a osobliwie historii i geografii dotycząca, oprzeć się winna na autentycznych dowodach leżących w kronikach, dokumentach, dyplomatach, mapach, planach itd., obok zabytków, jakie przynosi dla niej archeologia – tak i etnografia, zarówno u nas, jak i wszędzie indziej, wzrost i korzyści swe zawdzięczać będzie liczbie, dokładności i wiarogodności dostarczonych jej materiałów, typów, okazów, opisów, fotografij i rysunków szczegółowych i zbiorowych. Bez nich ani zdolności autora, ani jego zabiegi i prace na wnioskach osobistych i domysłach częstokroć oparte, więc nie dające niezbitej pewności i zupełnie jasnego o rzeczy wyobrażenia, pożądanego nie odniosą skutku2. Artykuł kończy badacz zwięzłym przypomnieniem, że dla postępu etnografii i integracji jej naukowych dokonań, obok pism poświęconych jej i dyscyplinom pokrewnym oraz publikacji ikonograficznych, duże znaczenie mają także kongresy i zjazdy krajowe i międzynarodowe, gromadzące uczonych z różnych dziedzin, jak również wystawy okolicznościowe i stałe oraz muzea prezentujące m.in. także okazy etnograficzne. Wymienia tu Muzeum Techniczno-Przemysłowe założone w 1868 w Krakowie przez Adriana Baranieckiego. Wreszcie wspomina o Akademii Umiejętności, która „zwróciwszy równie baczną na tę naukę, jak i na inne uwagę, wygotowała instrukcję w przedmiocie zbierania i nadsyłania jej materiałów dla etnografii i rozesłała ją po kraju, obecnie zaś gromadzi zasoby i okazy, które stanowić mają zawiązek własnego jej muzeum”3. O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 18. Tamże, s. 23. 3 Tamże, s. 25. Wspomniana przez Kolberga Instrukcja do badania właściwości ludowych opublikowana została w roku 1874, zob. też wyżej, s. 275. 1 2 362 �Obecne stanowisko etnografii potwierdza, że u podstaw poglądów autora Ludu leżała niezmiennie przez niego preferowana „faktograficzna koncepcja etnografii”. Zgodnie z nią głównym przedmiotem etnografii jest badanie „aktualnego życia grup etnicznych”, etnologia miałaby ją dopełniać poprzez „bliższą interpretację materiału archaicznego”, a ten „mógłby być jeszcze szczegółowiej analizowany przez etnopsychologię i etnofizjologię”. Domański pisze: Tego rodzaju przydział materiału etnograficznego innym naukom należy do metod badawczych reprezentowanych przez tradycyjny pozytywizm, który wszelkie szersze uogólnienia rozumiał jako sumę wyników badań nauk szczegółowych1. Nie znaczy to, że Kolberg, upatrując swoje zadanie na tym etapie rozwoju nauki w zbieraniu i systematyzowaniu materiału dla niej, nie widział maksymalistycznych perspektyw dla etnografii w przyszłości, tj. szansy wszechstronnej interpretacji, dopełnienia jej o wyniki badań dyscyplin pokrewnych i w rezultacie pożądanej syntezy. XIX [Chopiniana w korespondencji z M.A. Szulcem i M. Karasowskim. – Wkład Kolberga w prace biografistów Chopina i wydawców jego dzieł: prostowanie błędów i dopełnienia dotyczące życia i twórczości kompozytora, opinie o charakterze, technice, stylu i ekspresji jego sztuki pianistycznej, o genezie i edycjach utworów, zwłaszcza juweniliów, propozycje dotyczące kompletnego wydania dzieł Chopina. – Własne materiały o Chopinie i kopie jego utworów. – Znaczenie tych materiałów i postulat zebrania w całość wiedzy Kolberga o Chopinie.] Choć główny nurt życia Kolberga wyznaczała ustawiczna codzienna praca nad zebraniem, opracowaniem i wydaniem materiałów etnograficznych i folklorystycznych oraz udział w działalności Akademii, znalazła się w nim jednak przestrzeń na powrót w latach siedemdziesiątych do dawnej niegasnącej pasji, jaką był fenomen osobowości i twórczości Chopina. Zaangażowanie Kolberga w tę tematykę bogato dokumentuje jego korespondencja 1 W. Domański Poglądy Kolberga…, 79–80. 363 �z okresu pobytu w Krakowie, prowadzona przede wszystkim z biografami Chopina, Marcelim Antonim Szulcem i Maurycym Karasowskim, przynosząc jednocześnie cenny materiał źródłowy dla chopinologii. Czytelny impuls dla ożywienia wcześniejszych zainteresowań Kolberga Chopinem stanowił najpierw bezpośredni kontakt, potem korespondencja z Marcelim Antonim Szulcem, poznańskim nauczycielem, autorem pierwszej polskiej biografii Chopina wydanej w 1873 roku1. Korespondencja ta została zainicjowana listem Szulca już w 1871 roku, lecz rozwinęła się kilka lat później, po wydaniu jego książki i nieprzerwanie, choć w różnych odstępach czasu, trwała do roku 18882. Kolberg poznał Szulca najprawdopodobniej jesienią 1871 roku, kiedy to odwiedził Poznań w nieodnotowanej przez siebie w itinerarium podróży, potwierdzonej jednak w późniejszych listach i w „Dzienniku Poznańskim”3. Od początku połączyły ich wspólne żywe zainteresowania muzyczne, zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. Szulc podobnie jak Kolberg grał na fortepianie, ponadto na skrzypcach i organach. Obaj śledzili aktualne życie muzyczne, wydarzenia koncertowe, nowości bibliograficzne i edytorskie, literaturę z dziedziny historii muzyki. Przede wszystkim jednak obaj zafascynowani byli postacią i twórczością Chopina. Kolberg jako wykształcony muzyk, uzdolniony kompozytor i pianista, a także bezpośredni świadek młodzieńczych lat artysty z okresu wspólnego zamieszkiwania obu rodzin w Pałacu Kazimierzowskim w latach 1820–1825, a potem słuchacz jego gry i obserwator niezwykłej drogi muzycznej Chopina w latach warszawskich, okazał się dla Szulca biografisty bezcennym informatorem i konsultantem. Z kolei on sam znalazł w poznańskim nauczycielu podobnego sobie pasjonata muzyki i możliwość porozumiewania się na jej temat wspólnym językiem. Już w pierwszym liście z 16 listopada 1871 roku Szulc, nawiązując do osobistego spotkania, formułuje swoje oczekiwania: „Ufny i w uczynność, i w obietnicę Pańską, śmiem udać się do WPana 1 M.A. Szulc (1818–1898), pedagog, z wykształcenia filolog klasyczny, autor podręczników do nauki języka francuskiego, był do roku 1884 wieloletnim nauczycielem w gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Z tradycji rodzinnych i zamiłowania muzyk, wydał w Poznaniu w 1873 roku cenioną pracę Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne. Przyczynek do życiorysu i oceny kompozycji artysty. Pracę Szulca wznowiono w edycji PWM w Krakowie w 1986 roku, z wstępem Danuty Idaszak poświęconym sylwetce autora (s. 7–38) oraz z dodatkiem późniejszych uzupełnień Szulca do swojej książki (s. 266–294). 2 W sumie zachowało się 46 listów wymienionych między Kolbergiem a Szulcem w latach 1871–1888; opublikowane zostały w Korespondencji… cz. I–III (DWOK T. 64–66). 3 Zob. wyżej, s. 319-320. 364 �Dobrodzieja z prośbą o łaskawe poparcie mnie swym współdziałaniem w mej pracy o Chopinie”1. Kolberg świeżo po przeprowadzce, organizujący wówczas swoje życie pod Krakowem, odpowiedział jednak dopiero trzy lata później, 13 listopada 1874 roku, już po ukazaniu się biografii Chopina. Odpowiedział jednak konkretnie na prośbę adresata, dołączając do listu obok wyrazów uznania dla autora swoje szczegółowe uwagi, sprostowania i uzupełnienia dotyczące książki. Miały one służyć do planowanej drugiej edycji pracy Szulca. Do odpowiedzi tej był starannie przygotowany, ponieważ już od kilkunastu lat, a szczególnie gorliwie od 1871 roku, gromadził materiały o Chopinie, odwołując się przy tym również do informacji, pamięci i własnych zbiorów brata Wilhelma, który uczęszczając z Fryderykiem do jednej klasy w Liceum Warszawskim, pozostawał z nim w bliskiej bezpośredniej relacji i przyjaźni. Swoje notatki dla Szulca oparł więc Kolberg nie tylko o własne wiadomości i obserwacje, ale uzupełniał je i weryfikował przy pomocy Wilhelma2. Bracia spotkali się w 1873 roku w Krakowie i wówczas Wilhelm przekazał Oskarowi zapamiętane fakty i szczegóły dotyczące życia i twórczości Chopina. Jednak Oskar nadal prosił brata o wiadomości i o wszystkie posiadane materiały. Pisał: Pan Szulc pisał do mnie z prośbą o udzielenie mu szczegółów i sprostowania o Chopinie, o jakich mi wiadomo […], a które będą mu potrzebne do drugiej edycji wyjść mającej za rok czy dwa. Więc mu posłałem wszystkie te uwagi, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 394. Niedatowana brulionowa wersja Uwag O. Kolberga odnoszących się do pracy Szulca o Chopinie, a przesłanych mu w listopadzie 1874 r. (zob. brulion listu do M.A. Szulca z 13 XI 1874 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 498–499), opublikowana została w III części Korespondencji… (DWOK T. 66), na s. 724–729 jako ankes 7. Zachowały się też: inna wersja Uwag Kolberga, mniej pełna niż poprzednia (rkp. w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, nr inw. M/66, s. 1–4) oraz rękopis notatek o Chopinie spisanych przez Wilhelma Kolberga (tamże, nr inw. M/81, s. 1–4), której autorstwo przypisywane było Oskarowi. Pierwodruk dwu ostatnich rękopisów w artykule K. Kobylańskiej Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg, w: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, s. 386–389; tam (s. 388) jako autor drugiego rkp. błędnie podany: Oskar Kolberg. Wszystkie trzy dokumenty zostały przedrukowane w tomie Kolberga Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), odpowiednio pod nr 982, 981 i 980. Tamże w przypisie do tekstu 982 (s. 461) M. Tomaszewski, autor opracowania, wyjaśnił kwestię autorstwa Wilhelma. Do II edycji pracy Szulca nie doszło, natomiast później opublikował on w warszawskim „Echu Muzycznym” z r. 1880, w nr. 17 (s. 133–134), 18 (s. 144–146), 20 (s. 159–160) i 24 (s. 189–192) Zbiór wiadomości i uzupełnień dotyczących życia i utworów Fryderyka Szopena, gdzie wykorzystał częściowo materiał pozyskany od Kolberga (przedruk tegoż w edycji pracy Szulca z 1986 r., s. 273–294). 1 2 365 �które zanotowałem jeszcze za Twej bytności zeszłorocznej, obiecując pomnożyć je notatkami, jakie od Ciebie lub kogo innego uzyskam. Podziękował mi i prosi szczególniej o przysłanie mu kopij tych listów czy liścików Ch[opin]a, które do Ciebie pisał z Reinertz i Antonina, jako i o opis szczegółowy i wizerunek (fotogr[afię]) tablicy Twojej marmurowej u św. Krzyża. Wszystko to bądź łaskaw przygotować i przysłać mi wkrótce, a może znajdzie się u Ciebie jeszcze coś z jego kompozycji. Prosiłbym także i o owego Poloneza skomponowanego przez znakomitego artystę zmarłego niedawno w Paryżu (bo pod tym tytułem wyszedł u Kaufmana), a który był pomiędzy Twymi nutami na fortepianie1. Gromadząc wiadomości o Chopinie i zabiegając przez wiele lat o jego wiarygodną biografię i poprawne edycje utworów, Kolberg – jako kompetentny muzyk i świadek warszawskiego okresu życia i twórczości mistrza, zafascynowany jednocześnie jego talentem i sztuką – miał w konsekwencji przyczynić się znacząco do wzbogacenia wiedzy o wielkim kompozytorze2. Począwszy od odpowiedzi Kolberga przesłanej Szulcowi w 1874 roku z dołączonymi Uwagami, wymiana listów coraz bliższych sobie korespondentów stała się bardziej ożywiona; obaj skupiali się przede wszystkim wokół problemów chopinowskich. Szulc z wdzięcznością przyjął przysłane mu notatki Kolberga, wskazane w nich braki, błędy, nieścisłości. Kolberg zaś nadal pracowicie zbierał informacje, przeprowadzał kwerendy, analizował ukazujące się na temat Chopina artykuły, prostował powstałe wokół jego osoby i twórczości dowolne interpretacje, narosłe mity i legendy. Zarówno w zebranych przez siebie Uwagach dotyczących edycji Szulca, jak i w dalszych listach spektrum poruszanych zagadnień jest bardzo szerokie. Dotyczą sztuki pianistycznej Chopina, indywidualnego charakteru jego gry, okoliczności i sposobów improwizacji, pomysłów twórczych i źródeł muzycznych, chronologii i genezy utworów, autorstwa i edytorstwa dzieł, szczególnie juweniliów, kolejnych edycji pojedynczych kompozycji i wydań zbiorowych, wydawców i autorów piszących o Chopinie, mniej lub bardziej istotnych szczegółów biograficznych, takich jak próby ustalenia pochodzenia rodziny Fryderyka ze strony ojca czy informacji dotyczących przyjaciół, Brulion listu do Wilhelma z 18 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 510. Zob. M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XVIII–XXII, K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg..., s. 378–390 oraz E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondencji Oskara Kolberga, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 2014, T. XII pt. Oskar Kolberg – prekursor europejskiej folklorystyki, s. 65–79. 1 2 366 �uczniów, spotkań, zdarzeń, upodobań kompozytora, wreszcie pamiątek po nim. Czyni to Kolberg z wielkim zaangażowaniem, wnikliwością i widoczną pasją; u ich źródła jest nie tylko osobista fascynacja, ale i pietyzm dla autentycznego portretu Chopina jako człowieka i twórcy, nie mitologizowanego, lecz prawdziwego w życiu i w swojej genialnej twórczości, oraz odpowiedzialność świadka odznaczającego się doskonałą pamięcią zdarzeń, muzyki, sposobu ekspresji artystycznej. Te rozproszone w listach i notatkach informacje i opinie najróżniejszego rodzaju składają się na bezcenne dopełnienie biografii kompozytora, po części tylko wykorzystane przez badaczy jego dorobku i ciągle czekające na systematyczne i drobiazgowe ich zanalizowanie przez specjalistów. Działania Kolberga dotyczyły także edycji utworów Chopina. Autor Ludu zbierał od wielu lat juwenilia oraz bezprawne, tzw. dzikie wydania pośmiertne. Wydawał opinie o praktykach różnych wydawców, np. krytycznie oceniał w edycji Fontany celowość jego własnego pośmiertnego opusowania młodzieńczych i nienumerowanych utworów Chopina, co powodowało, że wcześniejsze kompozycje miały numery wyższe od dojrzałych. Proponował natomiast ułożenie tych utworów „w kolejności rzeczowej i chronologicznej”. Tę swoją opinię przedstawiał późniejszym wydawcom, odradzając stanowczo kontynuację tego zabiegu Fontany jako niezgodnego z wolą i zapatrywaniami samego Chopina: Znałem aż nazbyt dobrze usposobienie Chopina, abym nie był przekonany, że nawet w wypadku, gdyby pozwolił opublikować te drobnostki za życia, nie zniósłby, aby jego utwory młodzieńcze – zdając sobie sprawę z ich słabości – zostały wydrukowane później […] po utworach najwyższej doskonałości. Różnica jest zbyt jaskrawa, aby zaraz nie rzuciła się każdemu w oczy i uszy. Dlatego oznaczenia Fontany jako nieautoryzowane przez samego Chopina nie mają żadnego uzasadnienia. Jest zatem nie tylko pożądane, ale nawet konieczne dla poznania rozwoju ducha Chopina, zaniechanie oznaczeń Fontany – jako wyniku osobistego zapatrywania, a w żadnym razie woli Chopina […]1. 1 Brulion listu do Breitkopfa i Härtla z 3 XII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 181 (tłum. z niem.). Zob. też inne wypowiedzi Kolberga na ten temat, tamże, s. 291 (brulion listu do R. Wolffa z 1879 r.) oraz Korespondencja…, cz. I (DWOK T. 64), s. 562–563 i 664 (bruliony listów do M. Szulca z 1876 r.). Julian Fontana (1810–1869), pianista, kompozytor, jeden z najbliższych przyjaciół Chopina, jego uczeń, powiernik, kopista i edytor Oeuvres posthumes pour de piano de Fréd. Chopin. Publiés sur manuscrits originaux avec autorisation de sa famille par […] op. 66–74, Berlin [1855 i 1859]. O opinii Kolberga na temat opusowania przyjętego przez 367 �Kolberg zabiegał też sam o wydanie chopinowskich ineditów. Już w grudniu 1874 roku na ręce Szulca przesłał „drobiazgi chopinowskie”, tj. kopie kilku utworów, m.in. trzech młodzieńczych mazurków Chopina oraz Adagia, z życzeniem przekazania ich Leitgeberowi do publikacji1. O tych mazurkach pisał w liście: Co do kawałków Chopina, które oczywiście noszą na sobie piętno dorywczości (lubo ducha jego cechujące niewątpliwie), nadmieniam, że trzy te mazury [tj. Mazurek G-dur, B-dur i D-dur] były improwizowane wśród większej jeszcze liczby innych […] na jakimś wieczorze tańcującym (zdaje się u rektora Lindego w roku 1826 czy 7), gdzie Ch. w dobrym będąc humorze, sam siadał do fortepianu (nigdy go bowiem o to przy tańcach, szanując jego talent, nie proszono) i puszczał wodze swojemu wesołemu usposobieniu. Mazurów takich krocie sypały się wówczas spod jego ręki jak z rogu obfitości, lecz tylko te trzy na żądanie brata mego nazajutrz spisanymi być mogły, że jeszcze z pamięci nie uleciały. Trzeci z nich (G-dur) nazwany został kulawym, dlatego że go grał, gdy tancerz w obertasie na lewo (na kseb) przysiadał się czasami jedną nogą czy kolanem do ziemi, udając niby kulawego czy pijanego lub chcącego upaść, lecz wnet się podnosił, co mają oznaczać mocniej naciskane oktawy wiolinu i basu w drugim takcie każdej części […]. Dwa te mazury: B-dur i G-dur mój brat następnie za pozwoleniem jego litografował; na świstkach bez tytułu, w 30 tylko egzemplarzach odbite, rozdane one zostały znajomym (jeden egzemplarz mam u siebie). W dalszym ciągu wyjaśniał Szulcowi, z jakim zamiarem Chopin skomponował Adagio dedykowane siostrze Ludwice, i informował: Adagio to zamieszczone było drobnym pismem na ćwiartce listowej, w liście do rodziców pisanym, a który zapewnie wraz z innymi zaginął w pamiętnym 1864 r. napadzie żołdactwa. Szczęściem, że ja już miałem kopię jego u siebie w teczce, z której nową kopię Panu przesyłam2. Fontanę, uznanej współcześnie za cenną, pisał Jan Ekier we Wstępie do wydania narodowego „Dzieł” Fryderyka Chopina (Warszawa 1974), przytaczając w aneksie II (s. 161–163) odpowiednie cytaty z listów Kolberga. 1 Utwory te pt. Trzy mazury i Adagio, utwory młodości Chopina wyszły staraniem Szulca u Leitgebera w Poznaniu w 1875 roku. Adagio tj. Lento con gran espressione (Nokturn cis-moll); Kolbergowską kopię tego utworu odnotowują bibliografie chopinowskie. 2 Brulion listu do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 507 i 508. Mowa o spustoszeniu 19 września 1863 roku (nie w 1864, jak pisze Kolberg) przez Rosjan pałacu Zamoyskich na Krakowskim Przedmieściu w odwecie za nieudany zamach powstańców na gen. Fiodora Berga, namiestnika Królestwa Polskiego. Demolując budynek pałacu, carscy 368 �Przy okazji do tego listu obok utworów Chopina dołączył też Kolberg kilka „własnych polnych bławatków”, tj. „mazurów i obertasów”, które po dłuższych perypetiach z wydawcą Leitgeberem ukazały się w Poznaniu w 1876 roku pt. Mazurkas et autres danses polonaises pour le piano1. Wyjaśniał Szulcowi ten pomysł z sentymentem i jednocześnie dystansem jako formę powrotu do młodości: […] stanęły mi na myśli błogie chwile mojej takowej młodości około 1830–40, kiedy się to na świat innym niż dzisiaj zapatrywało okiem, a w gronie życzliwych przyjaciół oddawało zabawie i wesołości, hasając nieraz do białego dnia. Wtedy to pisywało się owe obertasy, kujawiaki i mazury i bez należytego opracowania i wykończenia na żądanie przyjaciół dawało czasami w 100 lub 200 egz. do druku na szarej, warszawskiej bibule, nie troszcząc się nawet wcale naówczas o porządną korektę. Ale młodość i myśl dobra krasiła wszystko. Ludzie w najlepszej wierze wmawiali w człowieka, że jest kompozytorem i człowiek nawzajem temu wierzył, zapominając, że to ziarko dobrego, jakie się w jego utworach znaleźć może, bardzo często nie jego, ale poczciwego ludu jest własnością. Próbki, jakie Panu (z liczby całej setki w mojej tece) posyłam jedynie dlatego tylko, że się sposobność do tego nadarza, powiedzą Panu więcej o tym wszystkim, gdy je muzykalnie, pobłażliwie o to raczysz zapytać, niż wszelkie tłumaczenia i komentarze2. Jak wynika z listów, w roku 1875, podczas wspomnianego wyżej dwukrotnego pobytu w Poznaniu, Kolberg ponownie spotkał się z Szulcem. Z pewnością dzielili się wówczas nowymi ustaleniami, wiadomościami i uwagami, uzgadniali wątpliwości i potrzebę weryfikacji niepewnych faktów, a także cieszyli nawzajem swoją grą utworów Chopina. Kolberg, dziękując za to spotkanie, pisał: […] pospieszam jednak podzielić się z Panem wiadomośc[iami], jakie się jeszcze dadzą zebrać o Chop[inie], z Panem, któryś mi tyle dał dowodów życzliwości w ostatniej mojej podróży, że nie wiem, jakimi słowy za nią mam podziękować. żołnierze obok sprzętów Izabeli, siostry Chopina, i Antoniego Barcińskich wyrzucili także na bruk fortepian Fryderyka, który po śmierci rodziców pozostawał w posiadaniu Barcińskiej, oraz zniszczyli część jego listów do rodziny. 1 Przedruk tychże w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 189–193, nr 37, s. 225–226, nr 43, s. 294–295, nr 62. 2 Brulion listu do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 506–507. 369 �O niektórych szczegółach napomknąłem już ustnie. Powtórzę je tu, ażebyś Pan wiedział, o ile będziesz mógł lub chciał użytkować z nich przy drugiej edycji1. Dalej następuje cała lista informacji bardziej lub mniej szczegółowych, ilustrujących wielość wątków chopinowskich poruszanych w tej korespondencji. Niewątpliwą zasługą Kolberga było również sporządzanie kopii utworów Chopina oraz gromadzenie niskonakładowych amatorskich druków jego kompozycji wykonywanych dla przyjaciół i dla pamięci, a nie do rozpowszechniania. Niektóre z wykonanych przez Kolberga kopii długo uważane były nawet przez specjalistów za autografy Chopina 2. Dzięki jednej z nich, odpisowi Poloneza b-moll (Les Adieux) z 1826 roku, dedykowanego Wilhelmowi, utwór ten jest znany, gdyż autograf Chopina zaginął3. Odpisy Kolberga służyły też niejednokrotnie wydawcom dzieł Chopina, u których zabiegał o ich kompletne wydanie i którym chętnie udostępniał własne materiały, dzieląc się swoją wiedzą i profesjonalnymi opiniami. Propozycja pomocy w tym zakresie złożona w styczniu 1878 roku lipskiemu wydawcy, Breitkopfowi i Härtlowi, okazała się jednak spóźniona. Firma miała już innych współpracowników do realizowanego właśnie pełnego wydania dzieł Chopina i mimo argumentu, że przydałby się w tym gronie również Polak, oferta nie została formalnie przyjęta 4. Kolberg mimo to okazał się pomocny przy kwerendzie źródeł, ustalaniu Brulion listu do M. A.Szulca z 1 II 1876 r., tamże, s. 561. Krystyna Kobylańska, badając autentyczność rękopisów Chopina, ustaliła np., że cztery rękopisy uważane za jego autografy to kopie Kolberga. Są to: Lento con gran espressione (Nokturn cis-moll); Piosenka litewska op. 74 nr 16, Ecossaise G-dur op. 72 nr 4, Ecossaise Des-dur op. 72 nr 5 (numery dwu ostatnich według edycji Fontany z 1855 roku). Zob. tejże Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg…, s. 379. 3 Swój odpis tego poloneza przesłał Kolberg w grudniu 1878 r. Bretkopfowi i Härtlowi, z komentarzem, że utworu tego nie udało mu się odnaleźć po śmierci Wilhelma w 1877 r. w jego papierach, choć pamięta jego dwie chopinowskie wersje w zbiorach brata, a kopię z wersji staranniejszej sporządził „przed około 18 laty”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 182 (tłum. z niem.). O utworze tym pisał także do J. Kleczyńskiego w liście z 23 V 1881 r. (tamże, s. 501–502; tam w przypisie 2 do tego listu podano błędnie, że rękopis tego poloneza znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej). 4 Zob. w tej sprawie brulion listu do Breitkopfa i Härtla z 5 I 1878 r. oraz odpowiedź wydawcy z 8 I 1878 r. i kolejny brulion listu Kolberga z 20 II 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 95–96, 98–100, 110–113. Ta lipska edycja pt. Friedrich Chopin’s Werke. Erste kritisch durchgesehene Gesamtausgabe herausgegeben von. W. Bargiel, J. Brahms, A. Franchomme, F. Liszt, C. Reinecke, E. Rudorff ukazała się w 14 tomach w latach 1878–1880. 1 2 370 �losów rękopisów i pojedynczych wydań, udzielał wydawcom cennych informacji, m.in. o stylu gry Chopina, błędach poprzednich edycji, redakcji utworów, przesyłał kopie niektórych młodzieńczych kompozycji. Już w grudniu 1878 roku przekazał do Lipska sporządzony przez siebie Spis utworów Chopina z datami ich powstania (także z wątpliwościami w tym zakresie) oraz z uwagami o ich wydaniach 1. Dalsza korespondencja w tej sprawie dokumentuje podobnie jak listy do Szulca niezwykłe i bezinteresowne zaangażowanie Kolberga w szeroko rozumianą pomoc przy nowej edycji, a także skwapliwość, z jaką lipscy wydawcy z cennych uwag Kolberga korzystali, zgłaszając kolejne pytania i prośby. Swoistą gratyfikację miał zapewne stanowić wydany przez nich w roku 1881 zbiór 50 polskich mazurków z lat 1817–1850, zebranych i opracowanych przez Kolberga w układzie chronologicznym i opatrzonych jego przedmową2. Swoje propozycje i poprawki co do koncepcji, układu i porządku w nowej pełnej edycji dzieł Chopina przesłał Kolberg także Robertowi Wolffowi około roku 1879, uprzedzając inicjatywę warszawskich wydawców i z góry proponując swoją pomoc przy korekcie. Przygotował też osobną listę nutowych korekt uchybień zauważonych w poprzedniej edycji. Odpowiedzi udzielonej Kolbergowi nie znamy; firma Gebethnera i Wolffa, publikując pełne wydanie dzieł Chopina, skorzystała jednak z pomocy J. Kleczyńskiego3. 1 Dwie brulionowe wersje takiej listy (rkp. zaginiony, znany z odpisu M. Turczynowiczowej sprzed 1839 r.) opublikowane zostały w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66), na s.730–734 jako aneks 8 pt. Spis utworów Chopina sporządzony przez O. Kolberga. Zestawienie utworów Chopina dołączył Kolberg do listu do lipskiego wydawcy z 3 XII 1878 r. (zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 181 (tłum. z niem.) i s. 182, przyp. 1. 2 Zbiór ten ukazał się pt. Polnische Tänze. Sammlung des beliebtesten Polnischen Mazurkas für das Pianoforte, Leipzig [1881]. Współpracę Kolberga i wydawcy nad przygotowaniem go do druku dokumentuje koresponedencja z lat 1880–1881. 3 Zob. niedatowany brulion listu do Roberta Wolffa (prawdopodobnie z roku 1879), Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 290–292. Nowa edycja Gebethnera i Wolffa, o której przyszłym kształcie pisze Kolberg, ukazała się w 1882 roku w Warszawie w 10 tomach pt. Frédéric Chopin Oeuvres de Piano. Édition nouvelle revue, corrigée et doigtée par Jean Kleczyński, avec variantes provenant de l’auteur lui-même et communiquées par ses meilleurs élèves. Obok uczniów Chopina odnotowany jest tam także udział w opracowaniu Kolberga i Fontany. Wcześniejsze wydania dzieł Chopina przez Gebethnera i Wolffa ukazały się w Warszawie w 1863 i 1877 roku. Zachowała się brulionowa wersja wspomnianej erraty nutowej Kolberga do wcześniejszego wydania, dawniej uważana za zaginioną (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 183–184). 371 �Kolberg pozostawił też cenne, choć rozproszone w listach i notatkach wskazówki i informacje o grze Chopina i sposobie wykonywania jego utworów. Jeden z najciekawszych opisów zawarł w liście do Szulca z wiosny 1879 roku: Ja znajduję, że wszyscy grają go za prędko, a biorąc szalone tempo w allegrach, gubią tym samym mnóstwo szczegółów, które właśnie u kompozytora, tyle w piękne szczegóły obfitego jak Ch[opin], uwydatnione w grze być by powinny. Przy tym prawie każdy wpada w afektację, niestosowną przesadę albo też inaczej cieniuje te dzieła (oprócz miejsc wyraźnie do wzmocnienia i osłabienia wskazanych), każdy chce naśladować (a naśladuje według własnego pojęcia, więc najczęściej bardzo nietrafnie) owe ociągania się, ową niezależność obu rąk od siebie, które autor oznaczał wyrazem tempo rubato […]. Ja może dlatego tak jestem wymagającym, żem słyszał samego Ch[opina] bardzo często bądź prywatnie, bądź i publicznie grajacego w czasie jego dojrzałości w latach 1827–1830, a wrażenie tej gry (jakkolwiek byłem wówczas prawie dzieckiem jeszcze) niezatarte aż do dnia dzisiejszego pozostawiło na moim umyśle ślady, nie dozwalające wcale porównań z nowszymi wykonawcami1. W korespondencji Kolberga częstym tematem były też pamiątki pozostałe po Chopinie lub z nim związane. Wymienić tu można dla przykładu poświęconą Chopinowi tablicę epitafijną w kościele św. Krzyża w Warszawie, wykonaną według projektu (szkicu) Wilhelma przez Leonarda Marconiego, a upamiętniającą złożone tam serce kompozytora2. Losy pamiątek będących w posiadaniu Wilhelma nie są do końca znane. Nie wszystkie przekazane zostały Oskarowi, który wielokrotnie o nie prosił. Gdy się dowiedział, że przed śmiercią w 1877 roku Wilhelm odnalazł i przekazał kilka takich pamiątek siostrze Fryderyka, Izabeli Barcińskiej, pisał do Karoliny z żalem: „[…] czy to były listy, nuty lub co innego, nie wiem […]. Dziwi mnie mocno, dlaczego mnie takowych nie przysłał do Krakowa, wiedząc, że ja zbieram tego rodzaju rzeczy, zamyślam studium o Chopinie napisać”3. Sam Wilhelm wcześniej utwierdzał zresztą Kolberga w tym zamiarze; obiecując, że przyśle Brulion z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 234. Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 510, 513, 517 i 521 oraz cz. II (DWOK T. 65), s. 209. Epitafium wmurowane w filar kościoła ufundowano w 1879 r., uroczyste poświęcenie nastąpiło 5 marca 1880 r., wkrótce po złożeniu w tym miejscu urny z sercem Chopina (zob. „Kłosy” 1879, T. XXVIII, nr 708 (z 11 I) i 1880, T. XXX, nr 766 (z 4 III) oraz „Biblioteka Warszawska” 1880, T. 2, s. 179–180). 3 Brulion listu do Karoliny Kolberg z 22 X 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 171. 1 2 372 �mu informacje o Chopinie, zastrzegał: „Szczegółów też o życiu Chopina niewiele się zebrało, a jak się zbierze, to Ci je przeszlę dla ogłoszenia, a nie dla odstąpienia Szulcowi”1. Konsekwentne gromadzenie przez Kolberga materiałów o Chopinie, wyniki jego wieloletnich kwerend, ustalenia, konsultacje, zebrana wiedza o biografii i twórczości kompozytora w gruncie rzeczy posłużyły innym biografom i badaczom. Wyżej przytoczona wypowiedź i inne mniej lub bardziej wyraźne wzmianki pozwalają jednak wnioskować, że celem było nie tylko udzielenie ich innym, ale zamysł samodzielnego studium poświęconego Chopinowi, powracający jako wyraz pielęgnowanych długie lata osobistych uczuć dla mistrza. Kolejny ślad takiego zamiaru przynosi późniejszy list do Tytusa Wojciechowskiego, przyjaciela Chopina. Kolberg odnosi się w nim do wcześniejszych prac o Chopinie, prosi adresata o nowe wiadomości i o kopie niektórych młodzieńczych utworów, których odpisów nie posiada, wykazując przy tym znakomitą orientację w twórczości kompozytora. List jest brulionem; widnieje w nim skreślony ręką Kolberga fragment, a w nim zdanie: „Być zatem może, że ja sam, mimo zajęć, jakie mnie przygniatają, będę w konieczności podać niektóre wiadomości, by zatraceniu nie uległy, do jakiego czasopisma, np. «Przeglądu Lwowskiego», «Echa» itd.”2. Wypowiedź ta, pochodząca z brulionu, być może nie znalazła się w wysłanym liście, ale ujawnia, jak żywotna była potrzeba pisania i świadczenia o Chopinie, mimo ogromu innych pierwszoplanowych prac. Kolberg korespondował także w latach 1876–1886 z innym biografem Chopina, wspominanym już wcześniej Maurycym Karasowskim, muzykiem, krytykiem i pisarzem muzycznym, którego znał z okresu warszawskiego i z którym wówczas – jak wynika z listów – łączyły go przyjazne stosunki3. Pracę Karasowskiego wydaną w Dreźnie w roku 1877 w języku niemieckim (w tłumaczeniu autora) pt. Friedrych Chopin. Seine Leben, Seine Werke und Briefe (Bd. 1–2) Kolberg znał i sporządzał na jej temat swoje uwagi, sprostowania i uzupełnienia4. Książka ta była też omawiana wielokrotnie List Wilhelma Kolberga z 31 I 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 517. Brulion listu do T. Wojciechowskiego z 15 XII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 285–286. 3 Zachowana korespondencja Kolberga z Karasowskim obejmuje 18 listów (zob. DWOK T. 64–66). 4 Notatki te zachowały się w archiwum Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 338–340). Drugie wydanie pracy, Karasowskiego, znacznie skrócone i poprawione, ukazało się tamże 1 2 373 �w korespondencji z Szulcem, który oceniał ją krytycznie, zarzucając autorowi brak podania źródeł i nieład w przedstawianiu faktów. Kolberg nie polemizował z nim w tej sprawie, raczej przychylając się do tego stanowiska. Z czasem jednak pozytywniej oceniał tę pracę. Początek listownego kontaktu z Karasowskim przypada na listopad 1876 roku, kiedy to Kolberg przesłał mu melodię Chmiela potrzebną do przygotowywanej biografii Chopina 1. Korespondencja urwała się potem na kilka lat, dopiero we wrześniu 1881 roku nawiązana została na nowo, koncentrując się odtąd wokół spraw chopinowskich. Kolberg w poczuciu wspólnego podziwu i uznania dla Chopina chętnie dzielił się z Karasowskim – podobnie jak z Szulcem – swoimi przemyśleniami i informacjami; w listach podejmowane więc były najróżniejsze wątki z życia i twórczości „naszego uwielbianego mistrza”. I podobnie jak pierwszemu biografowi przesłał Kolberg Karasowskiemu po ukazaniu się polskiej dwutomowej edycji jego biografii Chopina w 1882 roku swoje sprostowania i uwagi, dołączone do listu z 2 września 1882 roku2. Chopinowskie realia pojawiają się także, choć sporadycznie, w korespondencji z lat 1880–1881 z innym zaprzyjaźnionym muzykiem i krytykiem muzycznym z Warszawy – Janem Kleczyńskim. Ten ostatni zaprosił Kolberga pod koniec 1879 roku do współpracy z warszawskim dwutygodnikiem, „Echem Muzycznym”, którego redakcję objął z początkiem 1880 roku Kolberg okazał zainteresowanie tą inicjatywą, docenił plany redaktora, który – jak to określił – zamierzał nadać swemu pismu „kierunek poważny i o ile możności narodowy”, ale z braku czasu konkretnego udziału jako autor odmówił. W roku 1880 poruszana była w listach sprawa interesujących Kleczyńskiego wiadomości na temat przodków ojca Fryderyka, Mikołaja Chopina, pozyskanych przez Kolberga w Nancy, gdzie zatrzymał się na krótko w drodze na wystawę w Paryżu w 1878 r. Rok później Kleczyński należał do grona organizatorów warszawskiego koncertu na rzecz Kolberga, przesłał w 1878 roku, trzecie w 1881 roku i to ono stało się podstawą wersji polskiej wydanej w 1882 roku w Krakowie pt. Fryderyk Chopin. Życie. Listy. Dzieła. Wcześniej Karasowski opublikował artykuł pt. Młodość Fryderyka Szopena w „Bibliotece Warszawskiej” 1862, T. 4, s. 1–40 oraz Uzupełnienie, tamże, 1869, T. 1, s. 161–179 i 383–418. 1 Zob. brulion listu do Karasowskiego z 9 XI i odpowiedź adresata z 17 XI 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 661–662 i 665–666. 2 Zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 689. Rękopis Uwag O. Kolberga odnoszących się do pracy Karasowskiego o Chopinie opublikowany został w cz. III Korespondencji (DWOK T. 66), na s. 738–743 jako aneks 11; przedruk tegoż w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 472–476, nr 983. 374 �też badaczowi na jego prośbę kopię jednego z młodzieńczych polonezów Chopina (Ges-dur), drukowanego w wyczerpanej już wówczas edycji Kaufmanna z 1870 roku. Odpisu z tego wydania poszukiwał Kolberg w Warszawie od 1877 roku, wielokrotnie kierując prośby w tej sprawie do znanych sobie muzyków. Sam z kolei objaśniał Kleczyńskiemu okoliczności powstania dedykowanego Wilhelmowi poloneza pożegnalnego b-moll (Les Adieux)1. Omawiając wkład Kolberga w biografię i edycję dzieł Chopina, warto zatrzymać się jeszcze na ocenach analizujących go muzykologów i oddać im głos. Mieczysław Tomaszewski, autor opracowania i wstępu do Pism muzycznych Kolberga, potwierdzając wagę zebranej przez niego faktografii chopinowskiej, niewykorzystanej we własnych publikacjach, pisał w 1975 roku: Poza tym miał sam doskonałą pamięć zdarzeń i muzyki, sposobu, w jaki ją Chopin wykonywał. Opis gry kompozytora, przesłany Szulcowi w liście z 20 maja 1979 roku, należy do najbardziej precyzyjnych i autentycznych, jakie nam przekazał wiek XIX, i zaświadcza, jak bardzo Kolberg predestynowany był do zadania, co do którego wykonania stale się wahał. A dalej, oceniając wiedzę Kolberga przekazaną wydawcom dzieł Chopina, stwierdzał: „Był więc Kolberg bardziej edytorem in spe, ale edytorem wysokiej klasy, uczulonym na problem autentyczności przekazu, właściwego odczytania intencji kompozytora, trafnego uchwycenia stylu, wiernego przekazu tradycji wykonawczej”2. W 2014 roku Ewa Sławińska-Dahlig podobnie podsumowała wkład Kolberga w tej dziedzinie: Oskar Kolberg wniósł nieocenioną wiedzę faktograficzną (wzbogaconą o znakomite interpretacje) w pierwszym okresie badań nad Chopinem. Listy i teksty Kolberga odnoszące się do kompozytora dowodzą jego kompetencji, szerokości zainteresowań i dociekliwości. Są szczególnie cenne jako źródło z pierwszej ręki 1 O wspomnianych kwestiach chopinowskich zob. listy Kleczyńskiego i Kolberga nr 698 i 704; 729, 758 i 770; 837 i 840 w cz II Korespondencji (DWOK T. 65). Cytowane określenie Kolberga dotyczące profilu „Echa” tamże, s. 309. O poszukiwanej przez Kolberga kopii poloneza Ges-dur mowa też w korespondencji z J. Sikorskim, zob. tamże, s. 257, 396 i 398–399. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 61), s. XX i XXII. List, na który się autor powołuje, zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 233–236. Fragment tego listu opisujący grę Chopina, zacytowano wyżej, zob. s. 372. 375 �– źródło pozostawione przez świadka warszawskiego okresu życia Fryderyka Chopina, a także sumiennego obserwatora jego późniejszych emigracyjnych dziejów1. Postulat autorki: „W dalszych badaniach warto usystematyzować wszystkie wzmianki o kompozytorze zawarte w całym dziedzictwie kolbergowskim i dokonać syntezy dotychczasowych prac na ten temat […]” pozostaje aktualny i czeka na zrealizowanie go przez specjalistów. XX [Podróże na Pokucie i na Podole galicyjskie w latach 1876 i 1877. – Kontynuacja Poznańskiego i wydanie cz. II–IV (1876–1879). – Odwiedziny Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1877). – Wstępne prace nad cz. I Pokucia. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Paryżu (wrzesień 1878), prezentacja tam m.in. tomów Ludu. – Przedłożenie Akademii pierwszej wersji cz. I Pokucia (listopad 1878). – Odwiedziny Antoniego i Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1879). – Wyjazd do Lwowa i Czortowca (wrzesień? 1879). – Udział w obchodach jubileuszu Kraszewskiego (październik 1879). – Publikacja Pieśni ludu litewskiego, studium komparatystyczno-folklorystycznego, w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1879). – Uwagi do analizy tekstu Bogurodzicy (1879).] Po wyprawie odbytej w roku 1875 na Pomorze i Mazury oraz w Poznańskie kolejnym obszarem eksploracji Kolberga stały się ziemie na południowo-wschodnich kresach Rzeczypospolitej. W dwu następnych latach, 1876 i 1877, odbył podróże badawcze na Pokucie i na Podole galicyjskie, a obie wyprawy, podobnie jak poprzednia na północ, finansowane były przez Akademię, która przeznaczyła na ten cel zasiłek z funduszu Komisji Antropologicznej. Był to także okres intensywnej pracy nad monografią Poznańskiego: w roku 1876 ukazała się jej część II, w następnym część III, 1 E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondecji Oskara Kolberga…, s. 78 i 77. Z informacji Kolberga o Chopinie korzystały kolejne pokolenia biografów i wydawców dzieł kompozytora aż do czasów najnowszych, jest to jednak materiał rozproszony. Zob. m.in. J. Ekier Wstęp do wydania narodowego „Dzieł” Fryderyka Chopina…, M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło rezonans, Poznań 1998, Korespondencja Fryderyka Chopina 1816– –1831, T. 1, oprac. Z. Helman, Z. Skowron, H. Wróblewska-Straus, Warszawa 2009. 376 �dwa lata później, tj. w 1879 roku część IV (odpowiednio tomy 10–12 Ludu). Plan badań etnograficznych na ziemiach wschodnich w obrębie ówczesnego zaboru austriackiego uważał Kolberg jednak za zadanie naukowe na tyle pilne, że podjął je równolegle z zaabsorbowaniem innymi pracami nad tomami Ludu i działalnością w ramach Akademii. Było to zresztą zgodne ze wspomnianym wcześniej programem badawczym Akademii, który jako priorytet wskazywał głównie ziemie „północnych i północno-wschodnich stoków Karpat”1. Podróż Kolberga w 1876 roku do Galicji Wschodniej, pierwsza dłuższa na Pokucie i Podole galicyjskie, jest stosunkowo dobrze udokumentowana w korespondencji i w materiałach sponsorującej ją Akademii. Pierwotne projekty wyjazdu w czerwcu, potem w lipcu nie zostały zrealizowane; termin przesunął się w związku z koniecznością dopilnowania kończącego się druku II części W. Ks. Poznańskiego, która ukazała się na początku sierpnia 2. Ostatecznie Kolberg wyjechał po 10 sierpnia – taką datę nosi ostatni zachowany list pisany jeszcze w Krakowie – a powrócił przed 12 października, po dwumiesięcznej wyprawie, zatrzymując się jeszcze w Krakowie 3. O swojej podróży wzmiankuje w listach, pisząc m.in.: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę, i byłem w Karpatach, mianowicie miedzy Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]”, wspomina pobyt w Czortowcu u Przybysławskich, w Baryszu u Szawłowskich, zwiedzanie okolic Lwowa i tygodniowy pobyt w samym mieście, gdzie odwiedził muzea oraz Ossolineum 4. Najobszerniejszą relację przynosi jednak złożone Akademii sprawozdanie z tej podróży z 30 października 1876 roku, omówione przez przewodniczącego, J. Majera, na posiedzeniu Komisji Antropologicznej w listopadzie 1876 roku 5. Relacja ta wskazuje, że główne stacje badawcze Kolberga stanowiły „w okolicy Zob. wyżej, s. 277–278.. Zob. bruliony listów do W. Siarkowskiego z 30 VI oraz do W. Niegolewskiej z 7 VIII 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 628 i 631. 3 Zob. bruliony listów do J. Florkiewicza z 10 VIII oraz do S. Czarneckiego z 12 X 1876 r., tamże, s. 633 i 645. Z Modlnicy pisał Kolberg dopiero 4 XI 1876 r., zob. tamże, s. 660. 4 Brulion listu do Czarneckiego tamże, s. 645. Zob. też brulion listu do W. Przybysławskiego z 14 X 1876 r., tamże, s. 646. 5 Brulion sprawozdania skierowanego do Akademii z 30 X 1876 r. zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 657–660. Zob. też omówienie sprawozdania na posiedzeniu Komisji z 16 XI 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. IV, 1877, s. XVIII oraz informacje o tej podróży Kolberga i jej plonach, tamże, s. IX, XXVII. 1 2 377 �naddniestrzańskiej Barysz pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa” oraz że krótko przebywał też w miastach: Stanisławowie, Kołomyi, Czerniowcach i Buczaczu, dłużej zaś we Lwowie, gdzie m.in. sporządził w Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich spis „akwarel, rycin i obrazów olejnych przedstawiających typy i sceny ludowe”, a w Ossolineum spis akwarel 1. Temu ostatniemu zagadnieniu, tj. ikonografii, poświęcił Kolberg w sprawozdaniu szczególną uwagę – zgodnie ze swoim utrwalonym i często na forum Akademii wyrażanym przekonaniem o szczególnej wartości dla etnografii tego rodzaju dokumentacji. Pisał: Niech mi tu wolno będzie zwrócić uwagę na przedmiot nader ważną specjalność etnograficzną stanowiący, jakim mianowicie jest ubiór ludu i kształt jego mieszkań, narzędzi i sprzętów, gdyż przedmiot ten, wiążąc się z projektowanym wydawnictwem wyrozumowanym kostiumów i budowli krajowych, w przyszłości dokonać się mającym, podać może materiał do zasilania okazami świeżo powstającego Muzeum Akademickiego. Zwracał następnie uwagę na wielkie zróżnicowanie strojów charakterystycznych dla zwiedzanych terenów, informował o swoich kontaktach z fotografikami tamtych stron podejmowanych w celu zainteresowania ich tematyką etnograficzną, informował, że sam, „acz niewprawną ręką”, sporządzał „wizerunki wielu chat, sprzętów, przedmiotów ubrania itd.”, które zamierzał przekazać do opracowania Kossakowi. Wreszcie postulował: „Obok wizerunków [tj. szkiców, fotografii itp.] byłoby nader pożądanym gromadzenie ubiorów w naturze lub też pojedynczych tychże części”2, zastrzegając jednak, że cena tych ostatnich jest tak wygórowana, że uniemożliwia kupno. Warto tu przypomnieć przywoływany wcześniej fakt, że Kolberg przywiózł też z tej podróży i złożył Komisji do jej zbiorów etnograficznych rekwizyty weselne, części stroju, kilkanaście narzędzi i sprzętów domowych z Pokucia, a także pięć „gadek huculskich”3. W swojej relacji dla Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658, 659 i 660. Oba spisy zachowały się w zbiorach archiwalnych, zob. wyżej, s. 276 2 Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658 i 659. 3 Odnotowano to w sprawozdaniach z posiedzeń Komisji Antropologicznej z dnia 21 XII 1876 r. i z 1 VI 1877 r., zob. wyżej, s. 285. 1 378 �Akademii zwracał też uwagę na problematykę i okoliczności swoich badań. W cytowanym brulionie pisał: Przedmiotem zbiorów były głównie zwyczaje, obrzędy, pieśni, muzyka, język itd. Wszakże pobyt mój w pomienionych stronach pomimo obfitości dostarczonego materiału bynajmniej go jeszcze nie wyczerpał. Stosunki więc pozawiązywane z kilku obywatelami naukę miłującymi, a głównie z W. [Władysławem] Przybysławskim w Czortowcu, z W. [Stanisławem] Szawłowskim w Baryszu i z ks. Sofronem Witwickim w Żabiu, i kilku innymi osobami, każą się spodziewać, że odnośny materiał etnograficzny, jaki by się dał pozyskać, znacznie w następstwie będzie pomnożony na drodze korespondencji1. Osoby te, wcześniej już tutaj przywołane, jako żywo zainteresowane lokalnym folklorem, historią i kulturą ludową swojego regionu znacznie przyczyniły się do pomnożenia zbiorów Kolberga z Pokucia oraz z okolic Buczacza, goszcząc go w swoich domach, stwarzając warunki do pracy badawczej i zasilając przyszłe monografie nowymi materiałami, wiadomościami i konsultacjami. Owocna współpraca i żywe kontakty z nimi udokumentowane są w korespondencji, szczególnie bogatej z Władysławem Przybysławskim w latach 1876–18832. W roku następnym 1877 Kolberg odbył również podróż do Galicji Wschodniej, a jej koszty, podobnie jak rok wcześniej, pokrył fundusz Komisji Antropologicznej. Wcześniej jednak, w połowie lipca, przyjechała do Modlnicy na wakacje Karolina z dwiema córkami, starszą Tonią i kilkumiesięczną Walentyną, oraz z siostrzenicą Lolą, osieroconą przez Julię Illukiewiczową. Ich pobyt trwał do 19 sierpnia. To rodzinne spotkanie miało dla Oskara i jego bratowej szczególne znaczenie wobec niedawnej śmierci Wilhelma 4 czerwca tego roku. Dla Karoliny i jej dzieci były to również wymarzone wakacje w życzliwym i zorganizowanym domu Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658. Badania Kolberga na Pokuciu, pozyskane tam zbiory, m.in. z Czortowca, oraz jego współpracę z Przybysławskim i Witwickim omawia A. Skrukwa we wstępie do suplementu do Pokucia (DWOK T. 81), s. V–XLIX. Materiały z Huculszczyzny opublikowane zostały dopiero w ramach DWOK w dwuczęściowej Rusi Karpackiej (DWOK T. 54–55); tam scharakteryzowali je we wstępie, w tomie 54 O. Gajkowa (s. V–XXVII), M. Tarko (s. XXVIII–XLIV), B. Linette (s. XLV–LII) i A. Demartin (s. LIII–LXXII). Bogate materiały z Barysza znalazły się także dopiero w nowej edycji, w trzech tomach Rusi Czerwonej (DWOK T. 56, 57/I i 57/II), zob. też wstęp M. Tarki do tej monografii (w tomie 56, s. XXX–XXXIII). 1 2 379 �na wsi, w oderwaniu od miejskiej, uciążliwej codzienności, w bliskości z kochanym stryjem. W Modlnicy odbył się wówczas chrzest urodzonej 26 lutego 1877 roku Walentyny, przy współudziale trzech par chrzestnych: Oskara i Antoniny Konopczanki, Juliana Konopki i Meli Męcińskiej oraz Michaliny Konopczanki, córki Józefa, i jej kuzyna, Michała, syna Ksawerego Konopki1. Na wyprawę etnograficzną na Pokucie i Podole galicyjskie i w okolice Lwowa Kolberg wyjechał więc dopiero 23 sierpnia, udając się przez Lwów do Czortowca, gdzie spędził prawie miesiąc, serdecznie przyjmowany przez Przybysławskich, i skąd planował odwiedzić jeszcze Barysz. W drodze powrotnej zatrzymał się także u Bochdanów w Zadwórzu oraz we Lwowie. Wrócił do Krakowa w trzeciej dekadzie października. O tej dwumiesięcznej podróży wzmiankował w listach2, szczególnie wspominając długi i owocny pobyt w Czortowcu, jednej z najbardziej sprzyjających jego pracom stacji badawczej, gdzie w atmosferze przyjacielskiej współpracy z gospodarzami, Władysławem i Heleną Przybysławskimi, nie tylko pomnażał swoje zbiory z Pokucia, ale cieszył się wspólnotą zainteresowań i pasji naukowej goszczącego go właściciela. Przybysławski jako badacz zabytków archeologicznych w Galicji Wschodniej, m.in. w Horodnicy nad Dniestrem, miłośnik historii, kolekcjoner książek, dokumentów, wykopalisk, przedmiotów użytkowych i rzemieślniczych itp., członek Komisji Archeologicznej i Antropologicznej Akademii i zamiłowany regionalista okazał się znakomitym towarzyszem w badaniach, współpracownikiem i konsultantem Kolberga. O zrozumieniu dla działalności autora Ludu, gotowości pomocy i stopniu zażyłości obu badaczy świadczy korespondencja. Zapraszając Kolberga w czerwcu 1877 roku, Przybysławski przypominał „[…] w zeszłym roku daną nam obietnicę odwiedzenia w tym roku Pokucia, a przy tym obrania sobie Czortowca za główny punkt, z którego robiłbyś Szanowny Pan wycieczki we wszystkich kierunkach, jakie za stosowne uznasz”. I deklarował dalej: Zob. S. Dębicka W starym gnieździe: z sagi rodu Kolbergów, Warszawa 1989, s. 185–186 i 189. Zob. m.in. bruliony listów do W. Przybysławskiego z 8 i 19 VIII 1877 r. (w sprawie daty wyjazdu) oraz do B. Moraczewskiej z 27 X, do Akademii z 1 XI, do Jadwigi Wernerowej z 19 XI i do Karoliny z 10 XII 1877 r. (po powrocie), Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 54, 56, 67, 72, 76 i 84. W liście do Jadwigi wspomniał, że Helena Przybysławska to córka Kazimierza Wessla zaprzyjaźnionego z Wilhelmem, któremu przekazywał tę informację rok wcześniej (Korespondencja…, cz. II, DWOK T. 65, s. 76 oraz cz. I, DWOK T. 64, s. 649). U Wesslów w Żyrzynie, w Lubelskiem, Kolberg gościł w 1848 r. 1 2 380 �Pisał do mnie dr Kopernicki, że Szanowny Pan masz myśl ułożenia monografii etnograficznej Czortowca, cieszę się tym projektem bardzo i z mej strony dołożę usilnych starań, ażeby Szanowny Pan wszelkie potrzebne do tego opisu materiały, czy żywe, czy też martwe, miał pod ręką, a tym samym mam przekonanie, że tego rodzaju opis wyjdzie spod pióra Pańskiego kompletnym1. W roku następnym – 1878 – Kolberg nie wyjeżdżał na badania terenowe, lecz wziął udział z ramienia Akademii w Wystawie Powszechnej w Paryżu, która trwała od 1 maja do 20 października. Prezentował swoje tomy Ludu oraz zbiór rysunków, szkiców i fotografii w części antropologiczno-etnologicznej działu austriackiego wystawy, w którego ramach „urzędowo” uczestniczyła Akademia. Do eksponatów tejże należały fotografie zabytków archeologicznych z różnych stron Polski, okazy etnograficzne i antropologiczne wybrane z zasobów muzeum Akademii, a przygotowane przez Komisję Antropologiczną i Archeologiczną pod kierunkiem Izydora Kopernickiego, który był także głównym organizatorem ekspedycji materiałów2. Według katalogu wystawy Kopernicki „jako członek Akademii” wystawiał w sekcji antropologicznej działu austriackiego „różne czaszki”, a w jego sekcji etnologicznej album fotografii typów i strojów Polaków, Rusinów i Żydów. Tamże odnotowano też – jednak bez konkretów – udział dwu „interesujących osób”: Oskara Kolberga „z zabytkami etnograficznymi i z takimiż Władysława Przybysławskiego”3. W części austriackiej wystawy znalazły się również eksponaty archeologiczne i etnograficzne pochodzące ze zbiorów Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie i z Muzeum Techniczno-Przemysłowego Adriana Baranieckiego List W. Przybysławskiego z 24 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 39. Eksponaty ze zbiorów Akademii obejmowały „oprócz niektórych starożytności i ich fotografij” m.in. „czaszek sześć z czasów przedhistorycznych z różnych okolic kraju, zbiór 60 typowych tak zwanych pisanek, zbiór okazów włosów ludności polskiej, ruskiej i żydowskiej, album fotografij typów ludności podolskiej” (zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej z 27 IV 1878 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. LIV). Zob. też list I. Kopernickiego z 2 III 1878 r., w którym informuje Kolberga o ustalonej przez Komisję w Wiedniu konieczności wcześniejszej przesyłki deklarowanych materiałów na wystawę i obiecuje mu swoją pomoc w ich przygotowaniu, oraz kolejny list Kopernickiego, niedatowany (Korespondencja... cz. II, DWOK T. 65, s. 117-118 i 119). 3 Cyt. za: A. Abramowicz Wystawa w Paryżu w 1878 roku, w: tegoż Dalecy i bliscy: studia z dziejów archeologii, „Acta Archaeologica Lodziensia” 1974, nr 23, s. 103. Autor oparł swój opis na oficjalnym katalogu wystawy pt. Exposition universelle internationale de 1878 à Paris. Catalogue spécial de l’exposition des sciences anthropologiques, Paris 1878. 1 2 381 �w Krakowie. Według korespondentki z Paryża, Seweryny Duchińskiej: „Dzięki zbiorom hr. Dzieduszyckiego i p. Baranieckiego ten dział austriacki zachował przeważnie polski charakter” 1. Komisarzem wystawy austriackiej na wystawie paryskiej był Włodzimierz Dzieduszycki, pasjonat muzealnictwa i mecenas naukowy różnych przedsięwzięć wystawienniczych w Galicji i w Europie. Choć wystawcy polscy uczestniczyć mogli w wystawach światowych w ramach ekspozycji kraju zaborców, co niejednokrotnie stwarzało dylematy moralne i stawiało Polaków przed alternatywą niewystawiania wcale, na wystawie paryskiej udało się dzięki pewnemu wybiegowi stworzyć odrębną ekspozycję polską. Warto o niej wspomnieć, gdyż to zapewne był dodatkowy powód szczególnej determinacji Kolberga, który deklarował nie tylko chęć, ale wręcz koniczność odwiedzenia wystawy, i do wyjazdu przygotowywał się dużo wcześniej, organizując w tym celu fundusz wydzielony ze swojego kapitału zdeponowanego w Warszawie i umawiając się na spotkanie z rodziną w Paryżu2. Za urządzenie Wystawy Nauk Antropologicznych stanowiącej część wystawy powszechnej w 1878 r. odpowiedzialne było paryskie Towarzystwo Antropologiczne, którego członkami było również wielu Polaków, emigrantów, m.in. od 1867 r. Izydor Kopernicki. Środowisko to wraz ze swoimi licznymi sympatykami założyło krótko przed wystawą i specjalnie w celu reprezentowania na niej Polski Towarzystwo Antropologiczne i Etnograficzne Polskie w Paryżu, ukonstytuowane na wzór francuskiego i stanowiące rodzaj jego oddziału3. Prezesem został Franciszek Duchiński (1816–1893), etnograf i historyk, działacz emigracyjny, członek paryskiego Towarzystwa Antropologicznego od 1865 r. i główny inicjator przedsięwzięcia. W krótkim czasie wykonano olbrzymią pracę organizacyjną 1 [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej, „Biblioteka Warszawska” 1878, T. 3, s. 114. Autorka wymienia wśród eksponatów z tych zbiorów naczynia, kilimy, pisanki, hafty na płótnie, modele chat i zagród wieśniaczych, znaleziska z wykopalisk. 2 Zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 129, 132–133, 135, 136, 141–142, 149, 151 i 160, listy wymieniane w tej sprawie z Jadwigą i Emilem Wernerami w okresie od kwietnia do sierpnia 1878 r. Kolberg pisał tam m.in., że paryską wystawę „koniecznie dla zbioru etnograficznych tam okazów zwiedzić […] wypada, na który to cel nie mam i nie mogę mieć innego funduszu jak wiadomą Ci sumkę u Was […]” (tamże, s. 135). 3 Zob. A. Abramowicz Société d’Anthropologie et d’Ethnographie Polonaise de Paris (1878 – ?), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1975, T. 20, nr 1, s. 79–88. Według autora dalsze losy i ślady działalności towarzystwa po wystawie 1878 r. nie są znane. 382 �i na Wystawie Nauk Antropologicznych pod szyldem nowo utworzonego towarzystwa polskiego udało się zgromadzić wystawców polskich z emigracji i wszystkich zaborów, zarówno instytucje, jak osoby prywatne. Zorganizowany udział Polaków w ekspozycji nauk antropologicznych był wydarzeniem bez precedensu, gdyż polski dorobek naukowy zaprezentowano międzynarodowej rzeszy zwiedzających pod własnym, narodowym szyldem. Wydarzenie to miało charakter manifestacji nie tylko naukowej, ale i politycznej, tożsamościowej. W odezwie towarzystwa wydanej 1 marca 1878 roku z powodu wystawy, stanowiącej rodzaj kwestionariusza czy ankiety badawczej napisano m.in.: Pierwszy to raz od dawnych czasów kraj nasz na zewnątrz czynnie pod swym własnym wystąpi mianem. Niechże to miano, które tak żywym przez dziesięć wieków błyszczało światłem, na polu wiedzy zajaśnieje. Okażmy światu i goś­ cinnym a szlachetnym gospodarzom Wystawy, że Ojczyzna Kopernika i Śniadeckich gościnności tej godna – że istniejemy1. Prawie sto lat później polski badacz, Andrzej Abramowicz, upomniał się o przywrócenie naukowego znaczenia wystawie: Chyba nie było w ciągu całego XIX w. większej zagranicznej manifestacji nauki polskiej niż wystawa antropologiczna związana z międzynarodową wystawą powszechną w 1878 r. w Paryżu. Mimo doniosłości wydarzenia nie znalazło ono szerszego odbicia w historii nauki polskiej. Jest prawie zapomniane2. Według katalogu w ramach nowo powstałego towarzystwa polskiego swoje muzealne zbiory zaprezentowały w oddziale polskim: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Muzeum Narodowe w Rapperswilu, Jan Zawisza z Warszawy, właściciel kolekcji archeologicznej, oraz cała galeria wystawców prywatnych, m.in. Franciszek Duchiński, Cyprian Godebski, Władysław Mickiewicz3. Tu także – niezależnie od udziału w części austriackiej wystawy – prezentował eksponaty Cyt. za artykułem Abramowicza jw., s. 80. A. Abramowicz Wystawa w Paryżu w 1878 roku…, s. 91. 3 Opis ekspozycji polskiej oparty na francuskim katalogu wystawy nauk antropologicznych (w tłumaczeniu autora) podaje. A. Abramowicz w pracy Wystawa w Paryżu w 1878 roku…, s. 91–107. Nie wiadomo, czy lista wystawców jest pełna, gdyż jak zauważa autor, zarówno w katalogu, jak i w podpisach eksponatów stosowano swoisty kamuflaż (tamże, s. 107), oraz 1 2 383 �archeologiczne i etnograficzne ze zbiorów swego prywatnego muzeum we Lwowie Włodzimierz Dzieduszycki; spośród nich szczególną uwagę zwracały 32 stroje ludowe z Galicji. W stoisku specjalnym towarzystwa spotykamy ponownie nazwisko Kopernickiego, który opracował przedstawiane tam pomiary i tabele kraniometryczne, a w obszernym zestawie bibliograficznym publikacji polskich wymieniono Kolberga jako autora tomów 2–4 Ludu, tj. Sandomierskiego i Kujaw części I i II. Oddział polski zawierał bogatą kolekcję strojów ludowych z różnych regionów Polski, zbiory rysunków i rycin, mapy, m.in. Chrzanowskiego z kilkudziesięcioma tablicami, albumy przedstawiające typy i ubiory polskie, a także fotografie znalezisk przedhistorycznych, liczne okazy archeologiczne z wykopalisk w całym kraju, różne obiekty etnograficzne, m.in. z zakresu rzemiosła, budownictwa itp. Bogaty zbiór poloniców zgromadziła też osobna ekspozycja polskiej „sztuki historycznej” zorganizowana na wystawie starożytności pod patronatem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, w specjalnie wydzielonej sali w pałacu Trocadéro. Znalazły się tam cenne pamiątki historyczne i narodowe, arcydzieła dawnej sztuki i rzemiosła, portrety i medaliony zasłużonych Polaków, kolekcje miniatur, monet, broni itd., zgromadzone w imponującej ilości, z czytelnym zamysłem ukazania bogactwa i starożytności polskiej historii i kultury, stanowiące – według słów Duchińskiej – „drugie ognisko polskie przedstawione samoistnie pod opieką Francji”1. Eksponaty pochodziły m.in. ze zbiorów Władysława Czartoryskiego oraz Jana Działyńskiego z Kórnika. Oddział polski na wystawie antropologiczno-etnograficznej został wysoko oceniony w prasie francuskiej, opisywała go też prasa polska, m.in. piórem stałej korespondentki z Paryża, Duchińskiej, w „Bibliotece Warszawskiej” i przebywającego wówczas w stolicy Francji Henryka Sienkiewicza w „Nowinach”2. Ze względu na wymowę polityczną polskiej ekspozycji nie o wszystkim jednak można było pisać, może dlatego czy jest dokładny spis niektórych nazwisk powtarzających się (np. Kopernicki, Dzieduszycki) w oddziałach pod patronatem zaborców i w ekspozycji polskiej. 1 [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej…, s. 443. 2 Tamże, s. 115–118 (o wystawie antropologicznej) oraz s. 442–449 (o wystawie „sztuki historycznej”); całość relacji autorki s. 111–133 , 305–331 oraz 434–458; H. Sienkiewicz Z wystawy antropologicznej w Paryżu, „Nowiny” 1878 nr 42 i 44. Pisarz uznał wystawę antropologiczną za niewątpliwy sukces polskiej nauki i pokreślał w swojej obszernej relacji powszechne uznanie, z jakim się spotkała. Zob. także opis oddziału polskiego w: A. Abramowicz Wystawa paryska w 1878 roku… 384 �niektóre krajowe instytucje i osoby przemilczały swój udział lub powściągliwie o nim wspominały. Duchińska opisała wprawdzie „zbiory nasze”, ale samo istnienie oddziału polskiego skwitowała oględną informacją, że w osobnym gmachu, który „nosi ogólny tytuł sekcji antropologicznej […], zajmuje znaczną przestrzeń oddział antropologii i etnografii polskiej wystawiony przez nowo utworzone Towarzystwo pod prezydencją Duchińskiego” 1. Akademia jako wystawca w oddziale austriackim w sprawozdaniu Komisji Antropologicznej podała ogólną, cytowaną wyżej notatkę o wysłanych eksponatach, nie wspominając o oddziale polskim 2. Sam Kolberg nie dzielił się w listach merytorycznymi opiniami na temat wystawy, choć jako etnograf pozyskał z niej zapewne sporo ciekawych materiałów i obserwacji, a rozmach i charakter tej wyjątkowej polskiej ekspozycji dostarczyły mu niezapomnianych przeżyć. W korespondencji ograniczył się do wzmianek i ogólnych informacji o zwiedzaniu wystawy 3, więcej miejsca poświęcając relacjom o podróży i o sposobie spędzania czasu w Paryżu, co stanowi odbicie powszechnie przyjętego, oszczędnego tonu recepcji polskiej wystawy. Czy odczuwał zawód i rozgoryczenie, że zabrakło jego materiałów w oddziale polskim, możemy tylko przypuszczać. Z Krakowa wyjechał Kolberg po 6 września, w Paryżu spędził około miesiąca, w drogę powrotną udał się 6 października, by 17 tego miesiąca dotrzeć do Krakowa. Po powrocie do Modlnicy pisał do rodziny i przyjaciół o swojej podróży, jej trasie, zwiedzanych miastach, pobycie w Paryżu, kontaktach itd. M.in. w liście do Karoliny czytamy: Jechałem na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża. A wracałem [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej…, s. 112. Ogólnikową informację, że na wystawę powszechną w Paryżu w 1878 r. „Komisja Antropologiczna wspólnie z Archeologiczną przygotowały i wysłały ciekawsze okazy archeologiczne i etnograficzne ze zbiorów Akademii, które tam na siebie powszechną ściągały uwagę znawców i zyskały ich uznanie” zamieszczono też w Pamiętniku piętnastoletniej działalności Akademii… w cz. I, na s. 209. 3 Wskazówka w liście do E. Wernera z 17 VII 1878 r. podana przed wyjazdem: „W Paryżu dowiedzieć się o mnie będzie można na wystawie w austriackim oddziale, mianowicie w Ősterreichisch Antropologisch-Ethnographische Ausstelung […] lub w polskiej wystawie etnograficznej prof. Duchińskiego” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 149) wydaje się świadczyć, że Kolberg był doskonale zorientowany w sytuacji i w programie ekspozycji. 1 2 385 �na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by zwiedzić muzea i co było ciekawszego1. W Paryżu spotkał się m.in. z Jadwigą Wernerową, z którą wcześniej się umówił, oraz z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa. Odwiedzał wystawę, muzea i biblioteki, bywał w teatrach i polskich domach emigrantów, m.in. w domu Duchińskich, gdzie spotkał się z „prawdziwie staropolskim przyjęciem”. Sewerynę Duchińską, primo voto Pruszakową, znał doskonale z czasów warszawskich; jak wspomniano wyżej, spotykali się często w prowadzonym przez nią w Warszawie salonie literackim, nim w 1863 roku wyemigrowała do Paryża. A ponieważ jej drugi mąż, Franciszek, opiekował się działem polskim wystawy, był Kolberg u samego źródła informacji, zdarzeń, spotkań i opinii. W innych listach wspomniał swoją bytność w operze wiedeńskiej w drodze do Paryża, a przedstawiając trasę powrotną, wymienił także Lipsk. Z korespondencji dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym „poruszył kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził ojciec Fryderyka, Mikołaj Chopin, usiłował zebrać wiadomości o przodkach i rodzinie kompozytora 2. Paryska wyprawa stanowiła ponadmiesięczną przerwę w intensywnej pracy nad materiałami pozyskanymi z Pokucia w czasie obu podróży w 1876 i 1877 roku. Zbiory te były już wówczas na tyle bogate, choć później zostały jeszcze pomnożone, że Kolberg mógł planować stosunkowo szybkie opracowanie pełnej monografii. Już 1 listopada 1877 roku pisał do Akademii: Ograniczając się obecnie jedynie na doniesieniu o pozyskaniu i w roku bieżącym tamże równie obfitych nabytków, mam zaszczyt zawiadomić Akademię, że tak z notatek zeszłorocznych, jak i z tegorocznych układam obszerniejszą monograBrulion listu do Karoliny z 22 X 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 170. Zob. informacje, relacje i wrażenia z tej podróży w brulionach późniejszych listów do innych adresatów, tamże, m.in. s. 173, 179, 183–184, 200–202, 219, 332–334. 1 2 386 �fię etnograficzną Pokucia (tyczącą się głównie włościan), którą to pracę wraz z brulionami notatek nie omieszkam przedłożyć Akademii najdalej w pierwszych dniach kwietnia r[oku] p[rzyszłego]1. Rzeczywiście, jeszcze przed wyjazdem do Paryża w sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 27 kwietnia 1878 roku, tym samym, w którym odnotowano wysyłkę materiałów na wystawę, znalazła się informacja Kolberga, który „zawiadamia, że ma na ukończeniu obszerną monografię etnograficzną Pokucia jako owoc dwukrotnej wycieczki przedsięwziętej tamże z poleceniem Akad[emii] i z zasiłkiem Kom[isji] Antr[opologicznej]”2. Już w marcu 1878 roku otrzymał Kolberg od Antoniego Małeckiego (1821–1913), językoznawcy, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego i członka Akademii Umiejętności, pozytywną opinię na temat swojego opracowania o dialekcie Pokucia. Małecki zaakceptował nie tylko przyjęte przez Kolberga zasady pisowni, ale i inne jego uwagi i spostrzeżenia dotyczące miejscowej gwary jako zgodne z jego własnymi zapatrywaniami, a także ocenił, że „wystarczają zupełnie w dziele etnograficznym”3. W czerwcu tego roku Kolberg informował S. Witwickiego z Żabia, że ma już wykończoną I część Pokucia, „dość gruby tom obejmujący okolice dolne, czyli podgórskie”, i zapowiadał: „Część II poświęcona będzie góralom Hucułom, do czego zbieram i porządkuję obecnie materiały”4. Pierwszą część Pokucia złożył w Akademii w listopadzie 1878 roku, co potwierdza sprawozdanie z posiedzenia Komisji Antropologicznej z dnia 27 listopada 1878 roku5. Jednak na rychłą edycję nowej monografii brak było środków finansowych. Akademia pokrywała wówczas jedynie koszty jednego tomu Kolberga rocznie, tj. wydawaną w latach 1875–1882 siedmiotomową monografię Wielkopolski, druk Pokucia musiał być zatem odłożony w czasie. Przedłożona Akademii w 1878 r. pierwsza część Pokucia została po paru latach znacznie poszerzona, a materiał do monografii rozrósł się na tyle, że wydana została ostatecznie w czterech tomach w latach 1882 i 1883 (cz. I i II) oraz 1888 i 1889 (cz. III i IV). Przysłużyły się temu sprzyjające Kolbergowi okoliczności, zaistniałe w latach 1880 i 1881, które nie tylko pozwoliły mu znacznie Tamże, s. 72. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. LV. 3 List A. Małeckiego z 17 III 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 122. 4 Brulion listu do S. Witwickiego z 15 VI 1878 r., tamże, s. 143. 5 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. CVIII. 1 2 387 �wzbogacić wcześniejszy zasób źródłowy, ale także umożliwiły rozpoczęcie edycji Pokucia i wydanie dwu pierwszych części, o czym będzie jeszcze mowa. Na Pokucie wybrał się Kolberg jeszcze w 1879 roku, na co wskazuje jedynie wzmianka w itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”1. Brak jednak bliższych informacji o tej podróży. Latem od 20 lipca do około 20 sierpnia Kolberg nie wyjeżdżał, gdyż w tym czasie gościł w Modlnicy jego brat Antoni z żoną Karoliną i z dziećmi. Spotkanie z rodziną było dla Oskara radosnym przeżyciem i potrzebnym wytchnieniem w codziennych obowiązkach. Pisał o tym do Kopernickiego: Czuję, że potrzebuję wypoczynku i pokrzepienia sił. Otóż prawdziwą dla mnie rozrywką stał się przyjazd brata mego, Antoniego, niewidzianego od lat ośmiu. Razem więc z nim spędzam czas na przechadzkach, zwiedzaniu okolic i na rozmowie o domu i o swoich, a wspomnień jest bez liku2. Prawdopodobnie Lwów i Czortowiec odwiedził Kolberg w drugiej połowie września i był to wyjazd krótki3. Z początkiem października był już w Modlnicy i wziął udział w jubileuszowym obchodzie 50-lecia pracy literackiej Józefa Ignacego Kraszewskiego, który odbył się w Krakowie w dniach 2–7 października 1879 roku. Obchody te zorganizowano z niezwykłym rozmachem i wystawnością. Połączone były z uroczystym podpisaniem 3 października aktu restauracji świeżo odnowionych i przebudowanych Sukiennic, do których jako pierwszego wprowadzono jubilata w asyście władz miejskich i z towarzyszeniem kantaty na jego cześć, skomponowanej przez W. Żeleńskiego do słów A. Asnyka. Po przemówieniu prezydenta Zyblikiewicza, wręczeniu Kraszewskiemu darów i adresów oraz jego mowie odbyła się w Sukiennicach jubileuszowa uczta, w której wzięło udział ponad 800 osób. Dla uczczenia obu faktów Henryk Siemiradzki ofiarował do otwartych dla publiczności Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706. Brulion z 1 VIII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 248. Zob. też list Antoniego Kolberga do Oskara z 18 VII 1879 r., tamże, s. 246. 3 W korespondencji brak wprawdzie jakichkolwiek wzmianek o tym pobycie we Lwowie i w Czortowcu, ale bieg zdarzeń w 1879 r. wydaje się wskazywać jedynie na ten okres. Po wyjeździe rodziny z Modlnicy, pod koniec sierpnia spotkał się z Kolberg z Jadwigą Wernerową w Krakowie, gdzie wyprawiał się jeszcze kilkakrotnie w pierwszej połowie września; na wyprawę na Pokucie zabrakłoby więc wcześniej czasu. 1 2 388 �5 października Sukiennic swój obraz Pochodnie Nerona, przeznaczony dla tworzącej się właśnie galerii Muzeum Narodowego w Krakowie. Spotkało się to z wielkim uznaniem i entuzjazmem społecznym, których wyrazem był zaimprowizowany pochód z pochodniami w dniu 6 października. Uroczystości zgromadziły ogromną liczbę uczestników przybyłych ze wszystkich trzech zaborów, a także z zagranicy; Kraków świętował jubileusz cenionego pisarza jako święto narodowe, okazję do patriotycznej manifestacji, a opisywała je cała polska prasa1. Kolberg brał udział w obchodach w ciągu dwu pierwszych dni. Jednak wysiłek dojazdów do Krakowa i powrotów do Modlnicy, tłumy i skala tej fety dały mu się zdrowotnie we znaki i z dalszego świętowania musiał zrezygnować. W liście do Karoliny w połowie października pisał m.in.: Nie będę Ci opisywał, co się tu działo w czasie jubileuszu Kraszew[skiego], bo się dokładniej o tym wszystkim dowiesz z gazet lub z relacji jakiego naocznego świadka, których mnóstwo tu było z Warszawy, jak i z innych stron kraju. Istotnie zjazd i uroczystości były wspaniałe. Konopkowie przez cztery dni jeździli jak zapamiętali do miasta i siedzieli tam od rana do nocy […], by ceremonie dnia pierwszego, jubilata i zgiełk ten zobaczyć […], a do zapału tego przyłączył się potem i zapał dla Siemiradzkiego, fakelcugi itd. […] Co do mnie tyle tylko powiem, że po dwóch dniach takiej jazdy (bo w Krak[owie] przepełnionym ludźmi nocować nie było podobieństwem) tak mi się słabemu już roztrzęsły kości, żem […] cały następny tydzień przesiedzieć musiał w domu […], co po prawdzie mówiąc, a po widzeniu rzeczy głównej, tj. przyjęcia, wcale mi przykrości nie sprawiło; też o tym wiesz dobrze, że zabaw hałaśliwych i hucznych nie lubię i tylko żałowałem, że nie mogłem powitać osób, z którymi widzieć się pragnąłem, a najbardziej z samym Kraszewskim […]2. Obok wspomnianej w liście kiepskiej kondycji zdrowotnej charakterystyczna jest tu niechęć Kolberga do szumnych celebracji, głośnych wystąpień i zgromadzeń. Jego uczestnictwo w obchodach zaznaczyło się Zob. m.in. sprawozdanie pt. Obchód w Krakowie pięćdziesięcioletniej pracy literackiej J. I. Kraszewskiego, „Czas” 1879, nr 228–231, Poświęcenie i otwarcie Sukiennic, tamże, nr 228 i 229 oraz artykuł podpisany inicjałami Z.C. Józef Ignacy Kraszewski i pięćdziesięcioletni Jego jubileusz, tamże, nr 228–234. Uchwałę o utworzeniu Muzeum Narodowego w Krakowie, pierwszego narodowego muzeum na ziemiach polskich, Rada Miejska podjęła 7 października 1879 r., otwarcie Muzeum dla zwiedzających w pierwszej siedzibie, w Sukiennicach, nastąpiło 11 września 1883 r., z okazji 200-lecia odsieczy wiedeńskiej. 2 Brulion listu do Karoliny z 16 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 263. 1 389 �skromnie, bez wysuwania się na widok publiczny. Na uczcie ku czci Kraszewskiego nie był, swój hołd dla jubilata współwyraził natomiast jako redaktor trzeciego tomu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, dedykowanego pisarzowi – członkowi Akademii, oraz w liście osobiście do niego skierowanym z serdecznymi gratulacjami i z darem z „własnych zapisków etnograficznych” 1. Obok postępu prac nad Pokuciem oraz nad dalszymi tomami monografii o Wielkopolsce i edycją jej części IV (tom 12 Ludu), rok 1879 przynosi jeszcze ważną publikację Kolberga, tj. Pieśni ludu litewskiego zamieszczoną w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, we wspomnianym tomie dedykowanym właśnie Kraszewskiemu 2. Tematyka tej pracy Kolberga chyba nieprzypadkowo zbiega się z litewskimi zainteresowaniami, badaniami i publikacjami pisarza poświęconymi historii i kulturze Litwy 3. Ta największa lituanistyczna praca Kolberga składa się z obszernego studium o pieśniach litewskich oraz ze zbioru 76 pieśni (67 z melodiami) pochodzących głównie z własnych zapisów oraz z kilkunastu pieśni udzielonych mu przez innych zbieraczy. Sam autor informuje, że spisał je w czasie podróży odbytej w Augustowskie w roku 1860, choć jak się wydaje, po latach tę datę roczną podał błędnie, gdyż inne świadectwa wskazują, że podróż w Augustowskie odbył w roku 1858 i ta data jest bardziej prawdopodobna 4. Litewskimi pieśniami zainteresował się Kolberg dużo wcześniej; jego pierwsza publikacja, przynosząca kilkanaście takich utworów, a zamieszczona w „Dzwonie Literackim”, pochodzi z roku 1 List do Kraszewskiego z 20 X 1879 r., tamże, s. 267–269. Nie wiadomo, jaki tom lub tomy swojego Ludu wysłał Kolberg adresatowi, prawdopodobnie był to świeżo wydany tom 12, tj. cz. IV W. Ks. Poznańskiego. Jak wynika z listu Kolberga, który stwierdza, że „część ich [tych zapisków] już Mu [Kraszewskiemu] była znaną”, wcześniejsze tomy jubilat otrzymywał. 2 Tj. w tomie III z 1879 roku, na s. 167–230 (s. 167–187 – rozprawa, s. 188–230 – pieśni z melodiami) oraz odbitka, Kraków 1879. Przedruk rozprawy w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 307–336, pieśni ponownie opublikowano w tomie Litwa (DWOK T. 53). O badaniach, materiałach i kontaktach litewskich Kolberga zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, tamże, s. V–XV. 3 Należą tu m.in. monograficzne opracowania Kraszewskiego Wilno od początków jego do roku 1750 (T. I–IV, Wilno 1838–1842) oraz Litwa. Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. (T. 1–2, Wilno 1847–1850). 4 Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 705, por. też W. Armon „Litwa”… (DWOK T. 53), s. VIII–IX. 390 �1846 1. Zarówno wówczas, jak i później w przypadku litewskich pieśni planowanych do wydania przez Akademię barierę stanowiły jednak trudności filologiczne. Kolberg nie znał języka litewskiego, potrzebował więc fachowej pomocy, zwłaszcza w zakresie pisowni. W połowie roku 1877 zwrócił się więc do Jana Karłowicza, uznanego autorytetu lituanistycznego, autora pracy O języku litewskim wydanej w 1875 roku2. Karłowicz obiecał współpracę, ale okazało się, że sam potrzebuje merytorycznej pomocy w kwestiach istotnych dla Kolberga. Ostatecznie udzielił jej chętnie Jan Juszkiewicz, który wówczas przygotowywał do druku pieśni zebrane przez swojego brata, Antoniego Juszkiewicza3. Rękopis Kolberga, wysłany do Juszkiewicza za pośrednictwem Karłowicza we wrześniu 1878 roku, wrócił tą samą drogą po dwu miesiącach z poprawioną i ujednoliconą pisownią4, po czym przez księgarnię Gebethnera i Wolffa przekazany został Kolbergowi, a w następnym roku praca ukazała się w druku. W styczniu 1880 roku Kolberg wysłał Janowi Karłowiczowi i Janowi Juszkiewiczowi odbitki Pieśni litewskich z podziękowaniem za pomoc przy ich opracowaniu5. A przy okazji ustaleń na temat pisowni tekstów litewskich Kolberg, Opublikował tam Kolberg 15 pieśni (melodie z akompaniamentem, teksty oryginalne z przekładem polskim), które znalazły się ponownie w artykule w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Zob. wyżej, s. 83. 2 Zob. brulion listu do Karłowicza z 1 VI 1877 r. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 24–26. Jan Karłowicz (1836–1903), filolog i etnograf, autor prac z zakresu językoznawstwa, etnografii, folklorystyki, archeologii, lituanistyki, redaktor „Wisły” w latach 1888–1889, wydał Słownik gwar polskich (Warszawa 1900–1911) oraz wydawał Słownik języka polskiego z A. Kryńskim i W. Niedźwiedzkim (1900–1926, 8 tomów). Jego praca O języku litewskim ukazała się w „Rozprawach i Sprawozdaniach z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. II, Kraków 1875, s.135–376. Jako uzupełnienie do tej pracy Kolberg przygotował obszerne zestawienie bibliograficzne, które świadczy o jego żywym zainteresowaniu językiem i kulturą Litwy (opublikowano je w tomie Litwa, DWOK T. 53, na s. 483–511). 3 Jan Juszkiewicz (1815–1886), nauczyciel gimnazjalny w Kazaniu, filolog litewski. Dokonał pierwszej klasyfikacji dialektów litewskich i próby reformy pisowni, przygotował do druku i wydał pieśni zapisane przez brata, Antoniego. Antoni Juszkiewicz (1819–1880), ksiądz, zbieracz folkloru litewskiego, zgromadził około 7 tys. pieśni. W latach 1880–1882 w Kazaniu wydany został największy, trzytomowy ich zbiór, zawierający teksty pieśni pt. Lietuviškos dainos. Niewielka ich część ukazała się wcześniej. 4 Współpracę tę, zainicjowaną przez Kolberga w czerwcu 1877 roku, dokumentuje dwanaście listów wymienianych z Karłowiczem do grudnia 1878 r., zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), listy 485, 491, 516, 520, 581, 590–592, 596, 600, 603, 609. Zob. też list J. Juszkiewicza do J. Karłowicza z 23 X 1878 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 765–766. 5 Zob. bruliony listów do J. Karłowicza i J. Juszkiewicza z 27 III 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 341–342. Egzemplarz odbitki Pieśni litewskich wysłany do 1 391 �akceptując notację przyjętą przez Juszkiewicza i dobrze ocenioną przez Karłowicza, nie zaś stosowaną przez badaczy niemieckich, napisał do tego ostatniego: P[an] Juszkiewicz, nie wiedząc, że jam się rodził w Polsce, więc biorąc mnie za Niemca (a wszakże i moje nazwisko jest tylko pozornie niemieckie, gdyż rodzina pochodzi z Pomorza Bałtyckiego, pierwotnie słowiańskiego, gdzie dotąd jeszcze mieszka wielu ludzi koło brzegów morskich) wnioskuje, że nie przyjmę jego pisowni […]1. Niejedyna to tak charakterystyczna wypowiedź Kolberga na temat swojego rodowodu. Studium ma charakter komparatystyczny i ściśle folklorystyczny. Jego przedmiotem jest analiza porównawcza tekstów pieśni litewskich i polskich. Poprzedza ją krótkie omówienie zbiorów tych pierwszych, głównie najobszerniejszego z nich, gromadzącego dotychczas wydane pieśni litewskie, tj. pracy Nesselmanna z 1853 roku 2. Uznając sumienność tego opracowania, Kolberg kwestionuje jednak niekonsekwentną klasyfikację pieśni, kilkakrotnie powtarzany zabieg łączenia kilku wariantów niepełnych lub kalekich w jeden całkowity, a przede wszystkim wytyka autorowi „niemniej dotkliwą wadę”, jaką jest „brak wskazówki miejsca urodzenia pieśni, jej metryki, a przynajmniej miejsca, gdzie była słyszaną i spisaną”. –„Każdy bowiem badacz – dodaje – zna dostatecznie wagę takiego rodowodu przy pracach porównawczych, już dla samych własności i różnic lingwistycznych” 3. Na ten ostatni brak Kolberg uwrażliwiony był szczególnie, gdyż – jak wiadomo – określanie proweniencji geograficznej utworów folkloru uczynił od początku pierwszoplanowym elementem ich dokumentacji źródłowej. Dokonując analizy porównawczej, Kolberg zestawia typowe i charakterystyczne – jego zdaniem – motywy pieśni litewskich z paralelnymi w pieśniach polskich, przede wszystkim pochodzących z dotąd wydanych tomów Karłowicza zakwestionowała cenzura rosyjska i zwróciła go do Krakowa, Kolberg zatem wysłał odbitkę ponownie do Kazania, by za pośrednictwem Juszkiewicza trafiła do Warszawy do Karło­wicza. 1 Brulion listu do J. Karłowicza z 21 X 1878 r., Korespondencja…cz. II (DWOK T. 65), s. 167. 2 G.H.F. Nesselmann Littauische Volkslieder gesammelt kritisch bearbeitet und metrisch übersetzt von […] Mit einer Musikbeilage, Berlin 1853. 3 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 310. 392 �Ludu. Wskazuje różnice i podobieństwa funkcji, w jakich te wybrane motywy występują, charakter ich eksponowania w pieśni i znaczenie symboliczne. Zwraca uwagę na ich zmienne lub identyczne cechy w strukturze pieśni i w sytuacjach lirycznych, na rozmaite relacje między nimi tradycyjnie utrwalone, a także porównuje ich popularność lub rzadkość w pieśniowym folklorze litewskim i polskim. Opierając się na jak największej ilości reprezentatywnych wariantów, śledzi motywy takie jak np. słońce, księżyc, woda, koń, kukułka, lipa, dąb, jawor, kalina, ruta, lilie, wianek, pierścień, kołyska itd., występujące w bliskich lub odmiennych kontekstach treściowych, analizuje ich rolę w obrazowaniu, w odmalowaniu uczuć i nastrojów. Wychwytując w ten sposób podobieństwa i różnice między pieśniami litewskimi i polskimi, zmierza Kolberg poprzez wyodrębnienie charakterystycznych motywów i wątków do uchwycenia specyfiki pieśni litewskich. Sugeruje w końcu, że to jedynie zarys problemów zasługujących na głębsze studia i analizy porównawcze, co tak uzasadnia: Badania takie, obok tych, jakie lingwiści poczynili w kierunku językoznawczym, odsłonią niewątpliwie całe znaczenie dziejowe i cywilizacyjne ludu, który aczkolwiek jako samodzielny działacz polityczny krótką tylko (przecież świetną) zapełnił w historii kartę, jednakże ze względu na niepoślednie swe stanowisko w dziedzinie ludów rasy aryjskiej, której jednym z najwybitniejszych jest przedstawicielem, na najwyższe zasługuje zajęcie i do usilnych a wdzięcznych w każdym kierunku dla badacza zachęca studiów1. Ta najobszerniejsza praca komparatystyczna Kolberga odzwierciedla zatem po raz kolejny jego ugruntowane przekonanie, że w pieśniach odbijają się dzieje, kultura i tradycja, a także cechy umysłowe i psychiczne tworzącego je ludu. W roku 1879 Kolberg wypowiedział się jeszcze raz na interesujący go od lat temat Bogurodzicy2. Skłoniła go do tego rozprawa Romana Pilata (1846–1906), lwowskiego historyka literatury, pt. Pieśń „Bogarodzica. I. Restytucja tekstu pieśni wydana w Krakowie w 1879 roku. Kolberg spisał uwagi na temat tej pracy, niedrukowany za życia rękopis podpisał i datował: „Modlnica, 30 kwietnia 1879 r. Oskar Kolberg” 3. Rozprawa Pilata Tamże, s. 335. Zob. wyżej, s. 160-161. 3 Opublikowano go pt. Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica” w tomie Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 544–546, nr 1021b. Na końcu tego 1 2 393 �złożona została przez autora w Akademii już na początku listopada 1878 roku1, być może Kolberg tam zapoznał się z nią jeszcze przed ukazaniem się w druku i zanotował swoje uwagi, mając zamiar zabrać głos na jej temat na jednym z posiedzeń Komisji Językowej lub przekazać jej swój rękopis do odczytania. W sprawozdaniach z posiedzeń Wydziału Filologicznego i Komisji Językowej brak jednak informacji o dyskusji nad tym opracowaniem. Wypowiedź Kolberga ma przyczynkarski charakter, jest rodzajem głosu w dyskusji, dopowiedzeniem kilku szczegółów odnoszących się do tekstu. Dotyczy trzech form składniowych występujących w pieśni, których rozumienie, znaczenie oraz restytucję widzi i uzasadnia inaczej niż autor. Charakterystyczne, że zdanie Kolberga co do rozumienia zapisu tych dawnych form i poprawnej rekonstrukcji ich brzmienia zgodne są z wersją kanoniczną, współcześnie przyjętą dla tej pierwszej polskiej pieśni religijnej. Niezależnie jednak od słuszności opinii Kolberga na uwagę zasługuje tu jego językowa dociekliwość i zainteresowanie zabytkiem dawnej polszczyzny także od strony filologicznej. Mimo wypełnionego tak intensywną pracą trybu życia Kolberg nie zarzucił swojej pianistycznej pasji i w miarę możliwości wracał do ulubionego muzykowania. W liście do warszawskiego przyjaciela, J. Sikorskiego, pisał na ten temat we wrześniu 1879 roku: Ja, chociaż już od dawna zajmuję się nią [muzyką] tylko pośrednio, jestem w tyle szczęśliwym położeniu, że mam sposobność niekiedy, w chwilach wolnych, grywać na 4 ręce z zacną p. Męcińską, przyjaciółką pp. Kon[opków], która zarządzając tu domem od lat 30, lubi tę sztukę i jest wcale dobrą muzyczką, równie jak i dwie z tutejszych panien, jej uczennice2. tekstu Kolberg wskazuje swoją wcześniejszą pracę na temat tonalności Bogurodzicy (zob. tamże, s. 536–544, nr 1021a). 1 Informację o nadesłaniu Akademii rozprawy R. Pilata, członka Komisji Językowej, zamieszczono w sprawozdaniu z posiedzenia Wydziału Filologicznego w dniu 5 listopada 1878 r., zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. VII, 1880, s. VII. Praca Pilata drukowana była w „Pamiętniku Akademii Umiejętności. Wydziały: Filologiczny i Historyczno-Filologiczny”, T. IV, 1880, s. 1–114 (i odbitka: Kraków 1879). 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 27 IX 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 257. 394 �XXI [Propozycja przyjęcia opieki naukowej nad wystawą etnograficzną w Kołomyi (marzec 1880). – Korespondencja z M. Wolffem: próba interwencji w sprawie zakazu zbytu ocenzurowanych tomów w Królestwie Polskim i w Rosji oraz odmowa udziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… (kwiecień 1880). – Ukończenie druku cz. V. Poznańskiego (maj 1880). – Udział w obchodach 400-lecia śmierci Długosza (maj 1880). – Wyjazd na Pokucie i współudział w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi (czerwiec–październik 1880), bogate zbiory z Pokucia jako wynik 4-miesięcznego pobytu w tym regionie. – Koncert warszawski na rzecz wydawnictw Kolberga (maj 1881), dochód przeznaczony na sfinansowanie cz. I i II Pokucia. – Wydanie cz. VI Poznańskiego i opracowanego przez Kolberga zbioru polskich mazurków u Bretkopfa i Härtla w Lipsku (1881). – Ukazanie się cz. I Pokucia oraz cz. VII, ostatniej, Poznańskiego (1882) – zamknięcie kolejnej monografii, jej koncepcja, współpracownicy i korespondenci z Wielkopolski. – Postawa Kolberga wobec germanizacji w świetle korespondencji z Wielkopolanami. – Śmierć brata Antoniego (grudzień 1882). – Publikacja pracy Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1882).] Rok 1880 przyniósł ważne wydarzenie w życiu Kolberga, a zarazem nowe doświadczenie, istotne dla postępu jego badań i prac nad Pokuciem. Autor Ludu został zaproszony do udziału w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi jako opiekun naukowy czuwający nad pozyskiwaniem i doborem eksponatów. Inicjatorami przedsięwzięcia byli przedstawiciele miejscowej inteligencji skupieni w Czarnohorskim Oddziale Towarzystwa Tatrzańskiego, który to Oddział ukonstytuował się w lutym 1878 roku. Do grona tego należeli m.in. Jan Gregorowicz, zarządca dóbr hr. Skarbka w Żabiu, Leopold Wajgel, nauczyciel gimnazjum w Kołomyi, oraz dobrze znany Kolbergowi Władysław Przybysławski z Czortowca. Wszyscy oni byli zamiłowanymi regionalistami, autorami prac poświęconych Pokuciu i Huculszczyźnie1. Wystawa, otwarta od 15 do 30 września 1880 roku, zorganizowana przez Czarnohorski Oddział Towarzystwa Tatrzańskiego pod protektoratem W. Dzieduszyckiego, była pierwszą polską wystawą etnograficzną, bowiem „wyodrębniała – jak to ujmuje autor jej opisu – z „dotychczasowego wystawiennictwa przemysłowo-gospodarczego element 1 Zob. też A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XII–XIV. 395 �etnograficzny i nadawała mu samodzielny kierunek rozwojowy” 1. Miała za zadanie jak najszerzej promować region, stąd obok eksponatów ściśle etnograficznych, takich jak m.in. ubiory i wyroby tradycyjnego rzemiosła z tkanin, drewna, skóry itd., narzędzia i sprzęty gospodarskie, przetwory spożywcze, przedmioty artystyczne, ozdoby itd., wystawiane były także płody górskie, konie, owce i było huculskie, surowce naturalne (drewno, ropa naftowa, węgiel, sól i inne kopaliny), a także narzędzia do ich pozyskiwania. Zgromadzone eksponaty pochodziły z powiatów: kołomyjskiego, kossowskiego, horodeńskiego, śniatyńskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego, czyli głównie z Pokucia, ale po części także z Podola. Komitet organizacyjny, któremu przewodniczył Władysław Przybysławski, wydał już w końcu roku 1879 program planowanej wystawy, instrukcję do badania właściwości ludowych, formularz zgłoszenia okazów na wystawę oraz odezwę z prośbą o udział w pozyskiwaniu eksponatów i o pomoc finansową2. Na uwagę zasługuje w tych materiałach programowy rozmach projektu; obok eksponatów z zakresu kultury materialnej uwzględniono też „rysunki, obrazy i fotografie okolic i typów ludowych” oraz mapy. Z kolei w „Instrukcji do badania właściwości ludowych” wymienione były jako przedmiot dokumentacji: muzyka, pieśni i taniec, obrzędy i zwyczaje, przysłowia, gadki, podania, przysłowia, zagadki, gwara, czyli wszystkie gatunki folkloru i jego język. W rezultacie na wystawie znalazły się też rękopisy 3, a wśród nich manuskrypt cz. I i II Pokucia w pierwotnej wersji, znacznie poszerzonej po wystawie. Inicjatywa powierzenia Kolbergowi opieki naukowej nad częścią etnograficzną wystawy wyszła od Władysława Przybysławskiego, który najpierw przedstawił ten pomysł Kopernickiemu, najbliższemu współpracownikowi etnografa, oraz uzgodnił go zapewne z pozostałymi organizatorami wystawy. Już w marcu 1880 roku Kopernicki w imieniu Przybysławskiego informował Kolberga o tej propozycji i o planie zaproszenia R. Brykowski O pierwszej polskiej wystawie etnograficznej, „Spotkania z Zabytkami” 1982, nr 6, s. 75. O wystawie pisała obszernie galicyjska i warszawska prasa, zob. m.in. W. Zawadzki Wystawa etnograficzna w Kołomyi, „Dziennik Polski” 1880, nr 230–231, M. Turkawski Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi, „Czas” 1880, nr 266, tenże Wspomnienie wystawy etnograficznej w Kołomyi, „Kłosy” 1881, T. XXXII, nr 831–835. 2 Druki te opublikowane zostały ponownie w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66) jako aneksy nr 23–26, na s. 767–777. 3 Wymienia je A. Skrukwa, zob. „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XIV. 1 396 �go na całe lato do Czortowca oraz pokrycia kosztów podróży i pobytu. Sugerował też przysyłanie korekt do Czortowca i uprzedzając niepokoje Kolberga co do ich przebiegu, stwierdzał: „Zwłoka z druku nie byłaby z tego powodu większa jak teraz, gdy korekta chodzi piechotą do Modlnicy lub czeka przybycia Pańskiego w drukarni” 1. Kolberg propozycję patronatu nad wystawą przyjął, a w kwietniu Przybysławski, dziękując mu za gotowość współpracy, zasugerował termin jego pobytu w Czortowcu już od maja. Kolberg jednak uznał tak wczesny przyjazd za nierealny ze względu na konieczność przypilnowania prac nad kończącym się właśnie w maju drukiem tomu 13. i rozpoczęciem druku tomu 14., tj. odpowiednio cz. V i VI W. Ks. Poznańskiego2. Wiosną 1880 roku Kolberg podjął jeszcze jedną decyzję wartą odnotowania. Była nią odmowa współudziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… i opracowania w nim opisu Królestwa Polskiego3. Propozycję taką złożył Maurycy Wolff, księgarz i nakładca dzieł polskich w Petersburgu, do którego Kolberg zwrócił się pod koniec 1879 r. o pomoc w zabiegach o zniesienie zakazu cenzury i umożliwienie zbytu swoich tomów w Królestwie i w Rosji. Wolff starania takie obiecał podjąć, Kolberg musiał więc przekazać odmowę dyplomatycznie ze względu na swój żywotny „interes cenzuralny”. Powołał się zatem na brak czasu i obciążenie pracą nad własnym wydawnictwem oraz na oddalenie od Królestwa, a także uprzedzając wcześniej, że pisałby jedynie w języku polskim4. Wymowną motywację odmowy publikacji o Królestwie Polskim z pozycji rosyjskiego zaborcy ujawniają listy wymienione w tej sprawie z Kopernickim, który rozumiejąc delikatną sytuację Kolberga, pisał jednak: List I. Kopernickiego z 23 III 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 339. Zob. listy do W. Przybysławskiego z 30 III i 27 IV oraz list W. Przybysławskiego z 21 IV 1880 r, tamże, s. 345, 355 i 352. 3 Chodzi o publikację Żiwopisnaja Rossija, otieczestwo nasze w jego ziemielnom, istoriczeskom, plemiennom, ekonomiczeskom i bytowom znaczenii. Pod obszczej red. P.P. Siemionowa, T. 1–8, Petersburg 1863–1901. Królestwu Polskiemu poświęcony był w tej edycji tom czwarty, Ukrainie, Wołyniowi i Podolu tom piąty – oba wydane w roku 1896 (Moskwa–Petersburg). Tom czwarty przygotowany został w części przez Polaków, m.in. A. Kirkora, po części Rosjan, tom piąty prawie wyłącznie przez Rosjan. 4 Zob. listy Kolberga i M. Wolffa z końca 1879 roku oraz z marca i kwietnia 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), nr 667 (z wykazem miejsc zastrzeżonych przez cenzurę w tomach 6 i 7 Ludu), 669, 671, 703 i 715. O kłopotach z cenzurą, która kwestionowała fragmenty lub całe tomy Ludu, zob. też wyżej, s. 341-342. 1 2 397 �Inaczej nigdy bym Panu po przyjacielsku nie doradzał przyjęcia udziału w tej publikacji. – Czemu? Dla dwóch przyczyn: najprzód dlatego, że Polska nie jest „europejską Rosją”; jeżeli więc koniecznie chcą ją gwałtem tam wpakować, niech się do tego posługują niepolskimi piórami. Po wtóre dlatego, że jestem zazdrosny o takie poczciwe i takie zasłużone nauce i literaturze naszej imiona jak Pańskie; nie chcę więc ich pożyczyć nawet Moskalom. Niech się sobie cieszą takimi amfibiami jak Kirkor, Juszkiewicz, Mierzyński itp. Kolberga pragnę, aby wyłącznie naszym pozostał. Autor Ludu odpowiedział, że nie wahał się z odmową, ale w trosce o interes własny zmuszony był udzielić jej oględnie, po czym stwierdzał kategorycznie, dziękując jednocześnie za radę i moralne wsparcie: Jużcić rzecz prosta, że wcale nie mam zamiaru dla jego [Wolffa] pięknych oczu, kieszeni i choćby kilkunastu rzuconych rubli psuć na starość swej reputacji, skoro w Warszawie, gdzie miałem większe do zwalczania pokusy, zbłaźnić mnie i sprowadzić z prawej drogi nie zdołano. Wiem dobrze, że dając na 15 do 20 arkuszach druku w Petersburgu opis Królestwa nie tylko pod względem etnograficznym i geograficznym, ale historycznym i ekonomicznym […], musiałbym nieodzownie diabłu palić kadzidła i świeczkę. […] Dziękuję Panu jak najserdeczniej za słowa wielkiej zacności i dobre rady w Jego zawarte liście. Dodają mi one otuchy, umacniają w raz powziętym postanowieniu i nowy składają dowód, że są jeszcze u nas ludzie niezłomni (w czym zresztą co do Pańskiej osoby ani chwili nie wątpiłem), którzy jednemu tylko służąc Bogu, mają energię na cztery wiatry wszelkie, nie tylko czartowskie, od siebie odegnać majaki i mamidła, ale i życzliwie chronić od nich i drugich także1. O ile wiadomo, interwencja M. Wolffa w Głównym Zarządzie Cenzury nie przyniosła rezultatu. Druk tomu 13., czyli cz. V Poznańskiego, ukończony został rzeczywiście zgodnie z planem w maju 1880 roku, a w tym samym miesiącu Kolberg uczestniczył w obchodach 400 rocznicy śmierci Jana Długosza. Z tej okazji Komisja Historyczna Akademii Umiejętności zorganizowała w dniach 19–21 maja w Krakowie Pierwszy Zjazd Historyczny Polski im. Jana Długosza2. Posiedze1 List I. Kopernickiego i brulion odpowiedzi Kolberga z 10 i 12 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 347 i 348. W 1882 r. Wolff ponowił swoją propozycję opracowania o Królestwie Polskim, Kolberg jednak znowu odmówił (zob. tamże, s. 710–711 i 718). 2 Odezwa z programem zjazdu oraz imienne zaproszenie Kolberga do czynnego udziału w obradach zachowały się w jego spuściźnie (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 324–326). O obchodach rocznicy Długosza informował m.in. „Czas” 1880, w nr. 112 i 113, szczegółowe 398 �nia naukowe Zjazdu poprzedziło doroczne, publiczne posiedzenie Akademii 18 maja w Sukiennicach, z referatem J. Szujskiego o Długoszu na tle historiografii europejskiej. 19 maja odbył się ponowny, uroczysty pochówek Jana Długosza w nowo powstałej z inicjatywy Łepkowskiego Krypcie Zasłużonych kościoła św. Stanisława na Skałce, przebudowanej w Panteon Narodowy dawnej krypty zakonnej, w której dotąd spoczywały szczątki kronikarza, fundatora skałecznego klasztoru paulinów. Rozpoczęte tego samego dnia obrady Zjazdu miały na celu „porozumienie się w sprawach poszukiwania, gromadzenia, obrobienia i wydawania materiałów historycznych tak do dziejów politycznych, jak i do dziejów oświaty, literatur i sztuki w Polsce”. Końcowe wnioski i postulaty dotyczyły przede wszystkim potrzeby dokładniejszych penetracji i rozbiorów materiałów z archiwów; objęcia poszukiwaniami i pracami nie tylko „terytorium, w którym żywioł polski etnograficznie przeważa i panuje”, ale i obszaru, „który albo siłą cywilizacji zdołaliśmy utrzymać, albo z którego ustąpiliśmy wprawdzie, ale po bardzo długiej walce”; decentralizacji badań historycznych i pozyskania współpracowników w całym kraju; ożywienia zaniedbanych kierunków prac, m.in. publikacji źródeł do dziejów oświaty i materiałów ekonomicznych1. Kolberg figuruje w spisie uczestników Zjazdu, podobnie jak m.in. Kopernicki i Przybysławski2, który wcześniej planował wspólny wyjazd z Kolbergiem bezpośrednio z Krakowa do Czortowca3. Ostatecznie na Pokucie wyjechał Kolberg w połowie czerwca, najpierw do Lwowa, potem do Czortowca, gdzie był już w końcu miesiąca i gdzie dotarła do niego wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, który zmarł w Mogilanach w dniu 22 czerwca 1880 roku po długiej nieuleczalnej chorobie serca. Wiadomość tę przesłała do Czortowca Antonina Konopczanka, Kolberg przyjął ją z wielkim żalem i głęboko poruszony pisał w odpowiedzi: […] nie mogę się jednak powstrzymać od łez – równie jak i Wasze, Szanowni Państwo, gorących po stracie nie tylko jednego z najdawniejszych i najżyczliwszych sprawozdanie podał J. Kraszewski w „Bibliotece Warszawskiej” 1880, T. 4, s. 438–466. Dokładne omówienie uroczystości i przebiegu posiedzeń naukowych zjazdu (w oparciu o protokoły) opublikowała Komisja Historyczna AU, zob. Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Historycznego Polskiego, w tomie VI Scriptores Rerum Polonicarum, Kraków 1881. Z materiałów tych wynika, że Kolberg głosu w dyskusjach nie zabierał. 1 Pamiętnik Pierwszego Zjazdu…, s. 7 (cel zjazdu) oraz s. 144–146 (postulaty końcowe). 2 Tamże, s. 153 i 154. 3 List W. Przybysławskiego z 21 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 352. 399 �mi zawsze przyjaciół, ale i po stracie człowieka, który i w życiu publicznym także tyle istotnych, niezapomnianych położył dla ojczyzny, obywatelstwa i nauki zasług, a których pomnożyć śmierć mu już nie dozwoliła1. Pamięć przyjaciela uczcił artykułem biograficznym opublikowanym w warszawskich „Kłosach”2. Równolegle dotarła do Kolberga druga smutna wiadomość o rozległym udarze, który dotknął w Krakowie Juliana Konopkę, z którym Oskar był bardzo zżyty przez wspólne lata spędzone w Modlnicy. Wobec swoich zobowiązań związanych z wystawą w Kołomyi nie mógł jednak wrócić pod Kraków, swoje współczucie i bliskość, a także zainteresowanie stanem zdrowia Juliana wyrażał więc w listach pisanych wówczas do rodziny Konopków. W Czortowcu, u Przybysławskich spędził Kolberg prawdopodobnie lipiec i większą część sierpnia, odwiedzając stamtąd inne miejscowości Pokucia. W końcu sierpnia, trzy tygodnie przed otwarciem wystawy wyjechał wraz z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie zamieszkał, współpracując przy urządzeniu ekspozycji. Pobyt w Kołomyi przeciągnął się do października, po czym Kolberg pojechał jeszcze do Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Modlnicy3. Tak więc jego wyprawa na Pokucie trwała ponad 4 miesiące, co stanowiło najdłuższy okres ciągłego kontaktu z jednym, pozakrakowskim regionem. Z innych miejscowości Pokucia odwiedził wówczas jeszcze Horodenkę, Kornicz, Piadyki, Okno, Jasienów Polny, wszędzie nawiązując z mieszkańcami przyjazne i owocne dla swoich prac kontakty, które dokumentuje korespondencja. Tak długi pobyt na Pokuciu dał możliwość gruntowniejszych i szerszych badań, lepszej, bezpośredniej orientacji w ich życiu społecznym, języku i folklorze, a bogaty zasób eksponatów na wystawie umożliwił bliższe zapoznanie się z kulturą materialną regionu, co przysłużyło się monografii. Ponadto Kolberg wykorzystał w Pokuciu niektóre prezentowane na wystawie materiały rękopiśmienne, część pozyskał także dzięki pomocy poznanych w tym czasie i życzliwych mu osób4. Okoliczności te znacząco wpłynęły na zasób ilościowy i wartość List do Antoniny Konopczanki z 27 VI 1880 r., tamże, s. 375. O. Kolberg Józef Konopka, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792. Przedruk w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 443–448. 3 Zob. m.in. relacja Kolberga w brulionie listu do Karoliny z 3 XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 432–433. 4 Zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XIV–XV oraz XXX–XXXIV. 1 2 400 �źródłową czterotomowej ostatecznie monografii tego regionu; przynosi ona bogatą dokumentację kultury ludowej Pokucia1. Sam Kolberg w liście do Bibianny Moraczewskiej tak oceniał ten dorobek już po powrocie do Krakowa, w końcu 1880 roku: Wystawa nadspodziewanie świetnie nam wypadła […]. Ja zaś tę wielką odniosłem korzyść, żem się mnóstwie okazów etnograf[icznych] mógł z bliska przypatrzeć, gromadzić je, porządkować, spisywać i porównywać. Toteż materiały zebrane do opisu Pokucia nierównie obfitsze przyniosły plony niż wszystkie inne, jakie zebrałem dotąd; dozwolą mi napisać dokładniejszą niż wszystkie dotychczasowe monografię tej prowincji2. A na początku swojego pobytu na Pokuciu pisał m.in.: […] w domu pp. Przybysławskich znajduję staropolską gościnność, uprzejmość i nader wdzięczne do swoich studiów i zajęć pole. Wystawa etnograficzna w Kołomyi, do której robimy przygotowania, obiecuje nader obfity plon dla nauki; krzątamy się też około jej urządzenia z całym zapałem, jaki przedmiot sam (nie zaś wiek nasz, bo i Przybysławski nie jest już młodym) obudzić jeszcze może3. Sprzyjające warunki dla własnych obserwacji i badań, oparcie w osobie oddanego mu gospodarza Czortowca, ciekawy etnograficznie region, rozległe kontakty z jego mieszkańcami i miłośnikami, wreszcie współpraca z regionalistami przy wystawie – wszystko to złożyło się na niezwykle pozytywny, a nawet entuzjastyczny obraz tych miesięcy i dokonań Kolberga w tym czasie. Nie zabrakło też momentów emocjonujących, jakim były odwiedziny cesarza Franciszka Józefa, który zwiedzał wystawę w dniu jej otwarcia, tj. 15 września, w czasie swojej podróży po Galicji. Cesarzowi, oprowadzanemu przez protektora wystawy, hr. Włodzimierza Dzieduszyckiego, oraz Władysława Przybysławskiego, przedstawiono cały Komitet organizacyjny w liczbie 16 osób i gość – jak pisze Kolberg – „z każdym z nas Są to tomy 29-32 DWOK. Niewydane przez Kolberga, a pozostawione w rękopisach materiały z Pokucia wraz z pochodzącymi z Huculszczyzny opublikowano w dwu tomach pt. Ruś Karpacka (DWOK T. 54 i 55). Ponadto uzupełnienia do tych sześciu tomów wraz z omówieniem materiałów, komentarzami, bibliografią i indeksami zawiera przywoływany wyżej tom suplementowy do Pokucia (DWOK T. 81). 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 427. 3 Brulion listu do A. Konopczanki z 27 VI 1880 r., tamże, s. 376. 1 401 �po parę słów przemówić raczył, dopytując się o Kołomyję, jej przemysł, szkoły, ludność itd., na co jak zwykle jedni odpowiadali, jak się należy, drudzy byle co”. Gdy cesarz pochwalił wystawę, Dzieduszycki przedstawił mu Kolberga jako jej organizatora, Franciszek Józef złożył Kolbergowi gratulacje i „mówił o ważności etnografii, jak i industrii wieśniaczej, miejscowej i zachęcał do dalszych pożytecznych prac na tej drodze”1. Wkrótce po powrocie z Pokucia, już pod koniec listopada, Kolberg przeniósł swoją uwagę z kresów południowo-wschodnich na ziemie północne i przedstawił Akademii projekt wydania „rękopisu obejmującego wiadomości etnograficzne i lingwistyczne o Kaszubach”. Na materiał ten składać się miały spostrzeżenia i notatki własne z Pomorza, a przede wszystkim opracowanie podstawowe, tj. własny przekład wspomnianej wcześniej obszernej rozprawy A. Hilferdinga Ostatki Słowian…2. Jak to się zdarzało coraz częściej, z powodu trudności z dojazdem do Krakowa, kłopotów zdrowotnych i natłoku prac nie uczynił tego osobiście, lecz korespondencyjnie i za pośrednictwem sekretarza Sekcji Etnograficznej Komisji Antropologicznej, J.N. Sadowskiego, któremu przekazał rękopis. W tym samym liście do Akademii z końca listopada 1880 r., tłumacząc niemożność osobistego uczestnictwa w posiedzeniach Wydziałów i Komisji kłopotami komunikacyjnymi „jak i wielu innymi przyczynami”, pisał jednocześnie: […] niech mi wolno będzie od czasu do czasu, choć na piśmie, udzielić Akademii swych uwag i spostrzeżeń, które by (wnoszone przez uproszonych a łaskawych kolegów na posiedzeniach antropologicznych, archeologicznych i lingwistycznych) przedstawiały zapatrywania moje w rzeczach etnografii i lingwistyki dotyczących. Projekt wydania pomorskich materiałów nie został jednak zrealizowany, co odnotował sam Kolberg w rękopisie cytowanego brulionu: „Akademia się nie przychyliła, dlatego że to przekład”. Być może nie bez znaczenia dla tej odmowy był też rusocentryczny panslawizm Hilferdinga i fakt jego udziału w tzw. „eksperymencie słowianofilskim” z roku 1865, mającym Brulion listu do A. Konopczanki z 24 IX 1880 r., tamże, s. 408 i 409. W liście tym Kolberg barwnie opowiada m.in. o odwiedzinach cesarza, a także arcyksięcia Karola Ludwika. Zob. też Podróż Najjaśniejszego Pana, „Czas” 1880, nr 214–215. 2 Zob. brulion listu do Akademii z 25 XI 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 423. 1 402 �służyć rozwiązaniu „kwestii polskiej” poprzez włączenie polskich chłopów do kulturowej i politycznej „wspólnoty słowiańskiej”1. Także w listopadzie dotarła do Kolberga wiadomość z Warszawy, że grono zaprzyjaźnionych z nim osób, głównie muzyków, zamierza urządzić koncert na rzecz jego wydawnictw. Pomysłodawcą tego projektu był Bogumił Hoff, który od 1877 roku przebywał w Warszawie i pracował jako urzędnik Drogi Żelaznej Warszawsko–Terespolskiej. Przekazał tę informację Kolbergowi w liście z 10 listopada 1880 r.2 Do grona przychylnych przedsięwzięciu i jego organizatorów należeli znani Kolbergowi muzycy: Jan Kleczyński, korespondujący z autorem Ludu na temat chopinianów redaktor „Echa Muzycznego”, Adam Müncheimer, kompozytor, ówczesny dyrektor opery warszawskiej, a także Władysław Wiślicki, pedagog i krytyk muzyczny, Zygmunt Noskowski, dyrektor Towarzystwa Muzycznego, oraz Ludwik Jenike, redaktor „Tygodnika Ilustrowanego”. O planach koncertu informowała prasa warszawska, a grunt przygotowały artykuły publikowane w warszawskich tygodnikach: entuzjastyczna ocena wartości dzieła Kolberga pióra Józefa Kraszewskiego, wyrażona po zapoznaniu się pisarza ze świeżo wydanym i ofiarowanym mu tomem 13. Ludu, oraz artykuł biograficzny o Kolbergu Zygmunta Glogera, w którym autor podał jego obszerny życiorys, omówił stan prac i możliwości wydawniczych, informując opinię publiczną o trudnościach finansowych, z jakimi zmaga się badacz3. Pierwot1 Choć Hilferding był zasłużonym badaczem ginącej kultury Słowińców, nie cieszył się dobrą sławą wśród Polaków jako współtwórca tzw. „eksperymentu słowianofilskiego”. Wraz z dwoma uczonymi polskimi opracował transliterację polskiej wersji łacinki na grażdankę (nowszą wersję cyrylicy) w celu wprowadzenia tej pisowni do edukacji elementarnej, co miało odciągnąć zwłaszcza chłopów od wpływów kultury Zachodu, reprezentowanego przez kościół, szlachtę i alfabet łaciński. Przyznawał wprawdzie narodom, jak i inni słowianofile, prawo do ich języka, nauka miała się więc odbywać po polsku, ale obowiązywać miał zapis grażdanką. W latach 1865–1867 wydano w Petersburgu taką pisownią kilka podręczników, m.in. elementarz dla szkół wiejskich, ale „słowianofilski eksperyment” carski, trwający kilka lat, nie powiódł się jako zbyt utopijny. 2 Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 418–419. 3 Tekst J. Kraszewskiego w jego cyklicznym artykule Listy… pt. Lud i j jego zwyczaje, tom XIII ukazał się w „Kłosach” 1880, T. XXXI, w nr. 784, Z. Glogera pt. Oskar Kolberg – w „Tygodniku Ilustrowanym” 1881, w nr. 273. Wcześniej Gloger też pisał o Kolbergu w artykule Oskar Kolberg i jego prace, publikowanym w „Kłosach” 1880, nr 789–790. Doniesienie o koncercie podały m.in. „Kłosy” 1880, w nr. 802, w rubryce Pokłosie oraz „Echo Muzyczne” 1881 w nr. 4, w Kronice. O autorze Ludu pisał też J. Kleczyński w „Echu Muzycznym” 1881, w nr. 8, w artykule Oskar Kolberg, podpisanym inicjałami J.K. 403 �nie planowano koncert na 27 marca 1881 roku, ale obowiązująca żałoba po śmierci cara Aleksandra II w zamachu, dokonanym w Petersburgu 1 marca, wymusiła przesunięcie terminu. Koncert odbył się 6 maja w sali Resursy Obywatelskiej przy Krakowskim Przedmieściu, a ponieważ był dużym sukcesem frekwencyjnym i spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem publiczności, powtórzono go 14 maja. Program, konsultowany z Kolbergiem, obejmował muzykę polską w ujęciu historycznym: Bogurodzicę, utwory Wacława z Szamotuł, Mikołaja Gomółki, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego, Macieja Kamieńskiego, Jana Stefaniego, Józefa Elsnera, Karola Kurpińskiego, Fryderyka Chopina, Ignacego Dobrzyńskiego, Stanisława Moniuszki oraz polonez z Króla pasterzy Kolberga1. Przed zakończeniem drugiego koncertu, z 14 maja, bratanica Kolberga, córka Antoniego i Karoliny, podziękowała Müncheimerowi w imieniu Oskara, wręczając mu na estradzie bukiet kwiatów. Koncerty przybrały formę uroczystości patriotycznej, wypadły świetnie i zostały wysoko ocenione ze względu na poziom wykonawstwa muzycznego2. Przyniosły też wymierny dochód; 20 maja Müncheimer mógł donieść Kolbergowi: „Victoria! Udało nam się z koncertem historycznym; oba koncerty przyniosły netto 2036 rubli 92 kop[iejki] według obrachunku, który wraz z kwitami przedstawiłem W[ielmożnemu] Jenikemu”3, w tym „czysty dochód” z pierwszego koncertu wyniósł 900 rubli, o czym informował Jenike4. Ujęty i wzruszony Kolberg podziękował listownie przyjacio1 Program ten został znacznie zmieniony w stosunku do pierwotnie sugerowanego, zob. list A. Müncheimera z 2 II 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 464–465. Drugi koncert wykonano z niewielkimi zmianami utworów Chopina i Moniuszki, a fragment kompozycji Kolberga zastąpiono utworem Wieniawskiego. Zob. tamże, s. 493, przyp. 2. 2 Sprawozdania z koncertu zamieściła cała warszawska prasa z 1881 r., m.in. „Gazeta Polska” w nr. 93 i 101, „Gazeta Warszawska” w nr. 106, „Echo Muzyczne” w nr. 10, w dziale Zamiast „Kroniki”, „Kłosy” w nr. 828, w Pokłosiu, „Tygodnik Ilustrowany” w nr. 281 i 282, w Kronice tygodniowej. Podziękowanie Kolberga organizatorom i wykonawcom opublikował „Tygodnik Ilustrowany” w nr. 282, w Kronice tygodniowej, zob. brulion listu do L. Jenikego z 13 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 487–488. 3 Zob. tamże, s. 500. Dyrekcja Teatrów zażądała wprawdzie 6% procent od dochodu, mimo wcześniejszej obietnicy rezygnacji z tej sumy, Müncheimer pisał jednak do Kolberga, że ma zamiar nie dopuścić do tej płatności i ograniczyć ją co najmniej do połowy. 4 List L. Jenikego z 9 V 1881 r., tamże, s. 486. Kolberg odpowiedział po pierwszym koncercie: „Biorąc okrągło 900 rubli, dostanę za nie według lichego kursu dzisiejszego po 1.20 fl. za rubla – fl. 1080” – i wyjaśniał: „[…] wydanie jednego tomu (najczęściej z nutami) kosztuje mnie przeciętnie fl. 700” (brulion listu do L. Jenikego z 13 V 1881 r., tamże, s. 488). Zysk z obu koncertów w wysokości ponad 2000 rubli oznaczał zatem sumę około 2400 fl. 404 �łom, organizatorom i wykonawcom za okazaną mu życzliwość i ofiarność na rzecz dalszej edycji Ludu, co wobec ciągłych tarapatów materialnych było dla niego również wielkim wsparciem psychicznym. Do sukcesu przyczyniły się inne poza artystami środowiska i osoby z Warszawy, które bezinteresownie zajęły się sprzedażą biletów i programów, pełnieniem służby honorowej podczas koncertu, wydrukowaniem afiszy i biletów, wypożyczeniem fortepianu, popieraniem przedsięwzięcia w prasie. Dochód z obu koncertów pozwolił na sfinansowanie druku dwu pierwszych części Pokucia, na których wydanie Kolberg nie miał środków, gdyż – jak wspomniano – Akademia finansowała wówczas jeden tom rocznie, tj. drukujące się wówczas siedmioczęściowe Poznańskie. W tym okresie, nieco wcześniej, spotkał Kolberga jeszcze inny wyraz uznania dla jego pracy. Wydział Krajowy we Lwowie zawiadomił go listem z marca 1881 roku, podpisanym przez ówczesnego namiestnika Galicji, Alfreda Potockiego, że otrzymał pamiątkowy medal i dyplom z francuskiego ministerstwa handlu za uczestnictwo w Wystawie paryskiej z 1878 roku1. Po powrocie z Kołomyi w listopadzie 1880 roku zimę, wiosnę i dalsze miesiące następnego 1881 roku spędził Kolberg w Modlnicy, skąd dalej nie wyjeżdżał, intensywnie pracując nad Pokuciem i Poznańskiem, którego część VI ukazała się w maju, a którego część VII, ostatnią, planował oddać do druku wkrótce2. Uskarżał się jednak na kiepską kondycję zdrowotną i bez pilnej konieczności nie odwiedzał nawet Krakowa. W marcu 1881 roku pisał do Müncheimera: Co do mnie samego to tyle tylko powiem, że zdrowie moje w nienajlepszym znajduje się stanie, lubo od pracy spokojnej przy biurku bynajmniej mnie słabość moja nie odrywa. Że zaś od Nowego Roku kwękam na katar, częsty zawrót głowy, kaszel, że cierpię na nogę, osłabienie i tym podobne piękne rzeczy, więc też postanowiłem (wedle rady doktora) przesiedzieć całą zimę w ciepłym pokoju i nie wytykać nosa z domu. […] interesa moje, aby się nie trząść na wózku, odbywam przez posłańca3. Zob. list Wydziału Krajowego we Lwowie z 19 III 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 471. Dyplom, jak wynika z listu, przyznawany był tylko „w pewnych wypadkach”. 2 Informował o tym w brulionach listów z 15 V 1881 r. do T. Klepaczewskiego i do B. Moraczewskiej, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 493 i 495. 3 Brulion listu do A. Müncheimera z 4 III 1881 r., tamże, s. 467. 1 405 �Mimo tych kłopotów równoległe prace prowadził Kolberg z właściwą sobie konsekwencją i gorliwością. Jeszcze w maju 1881 roku – zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami – przedłożył firmie Breitkopfa i Härtla opracowany przez siebie zbiór polskich mazurków1. Dołączył też krótkie omówienie rozwoju tego tańca i uzasadniał celowość wydania jego antologii: Uważne przejrzenie całego zbioru wykaże, że taniec ten (a więc i jego muzyka) ze skromnych, prawie nikłych początków (podobnie jak to było z walcem), dzięki swemu rytmowi i sprzyjającym okolicznościom osiągnął powoli pewien stopień rozwoju i rozkwitu. Wykazuje on prócz tego, jak górujący w nim duch narodowy wywarł wpływ na Chopina, aby potem ze swej strony dzięki twórczości mistrza spowodować pewne wtórne oddziaływanie w kraju. Sądzę, że ogólnonarodowe cechy, które tak się uwydatniają w tych tańcach, niewątpliwie wywołają u publiczności żywe zainteresowanie zbiorem2. Następnie zgodnie z życzeniem wydawców proponowaną przez siebie listę utworów skrócił, skreślając dziesięć spośród sześćdziesięciu wskazanych pierwotnie utworów, dokonał też przekładu swojej przedmowy na język niemiecki. Określił brak przeszkód druku co do prawa własności innych nakładców, a w korekcie wprowadził jeszcze istotne poprawki i zamianę jednego z mazurków, przykładając się starannie do wzorowego opracowania zbioru, który ukazał się w grudniu 1881 roku i z którego edycji był bardzo zadowolony. Wcześniej, w połowie 1880 roku lipska firma wydała też skomponowany przez Kolberga mazurek dedykowany Helenie Przybysławskiej. Kolberg otrzymał wydrukowane egzemplarze tego utworu w czerwcu, przed wyjazdem na Pokucie, był to zatem gest uprzedzający „staropolskie przyjęcie” i serdeczną opiekę gospodyni dworu w czasie jego pobytu w Czortowcu3. 1 Zob. wyżej, s. 371. Brulionowy spis 60 mazurków sporządzony przez Kolberga do tego zbioru opublikowany został w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), jako aneks 10, na s. 736–738. 2 List do Bretkopfa i Härtla z 26 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 503 (tłum. z niem). 3 Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par […] à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel, Leipzig [1880]. Była to kompozycja wcześniej dedykowana Annie Czerniawskiej i – wbrew informacji Kolberga w liście do wydawców – w pierwotnej wersji drukowana w 1844 roku. Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe, (DWOK T. 69), s. 238–241, nr 46, zob. też tamże, s. XIII. Por. listy do i od Breitkopfa i Härtla, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 338 i 373 (tłum. z niem.), gdzie mowa o wydaniu tego utworu. 406 �Już w sierpniu 1881 roku Kolberg rozpoczął druk pierwszej części Pokucia wzbogaconej o materiał pozyskany dzięki wystawie w Kołomyi i długiemu, owocnemu pobytowi w tym regionie. Jednocześnie prowadził ożywioną korespondencję, m.in. z Władysławem Przybysławskim, który nadal pomagał mu w uzupełnieniu potrzebnych materiałów, wiadomości1 i fotografii dotyczących Pokucia, oraz z malarzem Tadeuszem Rybkowskim, który w Wiedniu przygotowywał ryciny do tej monografii. W listach z tego okresu wracał również temat życia i twórczości Chopina poruszany z Szulcem, Karasowskim i Kleczyńskim. Część I Pokucia, dedykowana Przybysławskiemu, ukazała się w marcu 1882 roku z nowym podtytułem Obraz etnograficzny, którym opatrzone zostaną także trzy następne części tej monografii. Rezygnacja z dotychczasowego tytułu serii Lud, jego zwyczaje… i przyjęcie nowego podtytułu podyktowana była względami formalnymi, dla zaznaczenia różnicy w sposobie finansowania w stosunku do równolegle wydawanych i dotowanych przez Akademię tomów Ludu. Dwie pierwsze części Pokucia wydane zostały z funduszów własnych Kolberga – bez wymaganej formuły o instytucji finansującej, a z notą: „nakładem autora”2, co zwalniało autora ze zobowiązania oddawania Akademii 100 egzemplarzy nakładu. Część trzecia i czwarta W archiwum Kolberga zachowały się m.in. jego notatki z lat 1878 i 1881 z pytaniami dotyczącymi zagadnień etnograficznych, skierowanymi do Przybysławskiego; opublikowano je w suplemencie do Pokucia (DWOK T. 81), na s. 247–261 jako aneksy I–III. 2 Potwierdzają to również inne świadectwa Kolberga. M.in. w Wykazie tek rękopiśmiennych z 1886 r., wymieniając tekę 21 pt. Pokucie I, badacz zanotował, że materiały w niej zawarte posłużyły „do monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883 pt. Pokucie, tom 1 i 2”, a w brulionowej wersji wykazu dopisał jeszcze notę o kosztach obu tomów: „włas., fl. 867 + 632 (DWOK T. 66, s. 746 i 749, przyp. *18). Natomiast Kopernicki w artykule o Kolbergu podaje wprawdzie te same sumy, ale jako uzyskane ze sprzedaży dzieł, a ponadto informuje o sumie 500 zł reń. (=fl.), pozostałej z przychodu wystawy w Kołomyi w 1880 r. i ofiarowanej na wydanie cz. I Pokucia („Nowa Reforma” 1889, nr 109). Nie wspomina przy tym o koncercie warszawskim, z którego podany wyżej dochód około 2400 fl. pokrył koszt obu tomów (1499 fl. według danych Kolberga), pozostawiając mu do dyspozycji około 900 fl. na spłatę długów, broszurowanie poprzednich tomów, wydatki osobiste i dopłatę do drukujących się tomów. Sam Kolberg stwierdzał w październiku 1880 r., po zamknięciu obrachunku z wystawy, że z jej przychodu funduszu na druk Pokucia zabrakło (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 415). Trudno jednoznacznie wyjaśnić te rozbieżności w świetle dostępnych danych. Może zdecydowała ostrożność wobec działań cenzury warszawskiej. W tym artykule Kopernicki nie wymienia też z nazwy Kasy Pomocy im. K. Mianowskiego, sponsorującej kilka lat później wydanie Mazowsza, pisząc jedynie o „skąd inąd zapewnionej sobie subwencji”. Wobec kłopotów z cenzurą, Kasa Mianowskiego skłoniła Kolberga w 1886 r. do wycofania 1 407 �Pokucia były już finansowane przez Akademię, lecz i dla nich pozostał dla ciągłości ten sam podtytuł, z dodaniem jedynie informacji o udziale instytucji. Tomy Obrazów etnograficznych nie różniły się jednak profilem, układem i metodą opracowania od kontynuowanej serii edytorskiej Ludu, stąd w ramach edycji Dzieł wszystkich przyjęto dla czterech części Pokucia kolejne numery tomów 29–32. W tym samym czasie co część I Pokucia została też wydana część VII W. Ks. Poznańskiego; już pod koniec marcu oba tomy wysyłał Kolberg przyjaciołom i subskrybentom. Ostatnia, siódma część W. Ks. Poznańskiego, czyli tom 15. Ludu, zamyka monografię Wielkopolski, wydawaną od 1875 roku. Jest to najobszerniejsza z monografii regionalnych, jakie ukazały się za życia Kolberga. Obejmuje jednak znacznie większy obszar niż poprzednie Sandomierskie, dwutomowe Kujawy i czterotomowe Krakowskie. Wobec zbyt powolnego postępu prac wydawniczych i niedoboru środków materialnych, a także wobec nierównomiernego napływu materiałów i pozyskiwanych źródeł, Kolberg musiał bowiem rezygnować z zakładanej wcześniej szczegółowości dokumentacji, która dotyczyć miała mniejszych terytoriów, najpierw wręcz miejscowości, potem powiatów, co postulował jeszcze w 1872 roku1. Zamiar taki zmuszony był z czasem uznać za zbyt kosztowny i rozciągnięty w czasie, a więc nierealny. Zdając sobie jednak sprawę ze zróżnicowania wewnętrznego tego regionu, w monografii wielkopolskiej opisy kultury materialnej i społecznej (rozdziały „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy” – z przynależnymi do nich pieśniami) przedstawił kolejno w obrębie pięciu wydzielonych podregionów, grupujących po kilka powiatów, tj.: obejmującego powiaty środkowe, w centrum regionu, z powiatem poznańskim (tom 9.); „okolicę zachodnią” i „okolicę południową” (tom 10.) oraz „okolicę wschodnio–północną” i „okolicę zachodnio–północną” (tom 11.)2. Natomiast folklor i wierzenia potraktował łącznie, zbierając utwory ludowe i wiadomości o świecie nadzmysłowym z całego regionu (tomy 12. i 13. – pieśni i tańce, tom 14. – opowieści, tom 15. – wierzenia). Było to novum w stosunku do poprzednich monografii o znacznie skromniejszym zasięgu geograficznym; z karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza (DWOK T. 27 i 28) formuły o zapomodze Kasy, o czym będzie mowa dalej. Powody przemilczenia koncertu przez Kopernickiego mogły być te same. 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… (DWOK T. 63), s. 262. 2 Por. E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, s. 174–176. 408 �stanowiło jednak konieczny kompromis wobec obiektywnych możliwości badawczych i edytorskich. Natomiast inne zasady ogólne wypracowane w trakcie przygotowywania Kujaw i Krakowskiego nie uległy zasadniczej zmianie. Jak już wspominano, różnice między poszczególnymi monografiami wynikały z odmiennego zasięgu i warunków badań na danym obszarze, możliwości i stopnia przebadania terenu, zasobu i charakteru pozyskanych materiałów, które to okoliczności kształtowały się różnie w różnych regionach na przestrzeni pięćdziesięciolecia badań Kolberga. W Wielkopolsce badacz bywał parokrotnie od 1867 do 1875 roku, znajdował tam oparcie, zrozumienie i pomoc w odwiedzanych dworach ziemiańskich i wśród miejscowej inteligencji, a także dostęp do zbiorów bibliotecznych. W tomach poświęconych Wielkopolsce metoda wykorzystywania trójwarstwowych źródeł: z literatury zastanej, z własnych zapisów pozyskanych w trakcie bezpośrednich badań oraz z materiałów pochodzących od innych zbieraczy, a także sposób opracowania utworów folklorystycznych, ich klasyfikacji, komentarza i odsyłaczy filiacyjnych pozostają co do zasad głównych takie same jak w Krakowskiem. Dyskusyjny już wówczas tytuł Wielkie Księstwo Poznańskie przyjął Kolberg ze względów praktycznych; to powszechnie używane od czasu Kongresu Wiedeńskiego określenie nie budziło zastrzeżeń cenzury, także w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim. W liście do Moraczewskiej, już po wydaniu części III (tj. tomu 11.), Kolberg przyznawał, że może „byłoby korzystniej” użyć tytułu Wielkopolska lub Poznańskie, ale – jak tłumaczył – „utrudniłoby to jednak sprzedaż w Warszawie, gdzie cenzura na lada wyrażenie veto kładzie”1. W tekście kolejnych tomów używał natomiast określenia „Wielkopolska”, począwszy od pierwszego zdania wstępu do części I monografii, gdzie pisał: „Za jedną z najciekawszych dla etnografa prowincyj uważać niewątpliwie należy Wielkopolskę […]”2. Do szczególnie oddanych Kolbergowi pomocników w pracy nad Poznańskiem należała Bibianna Moraczewska, wspominana już literatka, działaczka społeczna i niepodległościowa, zasłużona w obronie i propagowaniu polskości. Kolberg poznał ją w pierwszych dniach czerwca 1856 roku w Warszawie, spotykał się z nią później w latach sześćdziesiątych. w Poznaniu, gdzie od 1842 roku wspólnie z bratem Jędrzejem prowadziła 1 s. 40. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. I. 409 �salon literacko-intelektualny, który był ośrodkiem życia umysłowego miasta. Rodzeństwo zaprzyjaźnione było m.in. z Karolem Libeltem, Sewerynem Mielżyńskim, Władysławem Bentkowskim, uczestnikami dysput i spotkań bywali Ryszard Berwiński, Lucjan Siemieński, Roman Zmorski, Edward Dembowski, Narcyza Żmichowska. Zawiązana w roku 1868 korespondencja Kolberga z Moraczewską, trwająca do końca życia tej zasłużonej Wielkopolanki1, dokumentuje jej niezwykle konsekwentne zainteresowanie dla prac badacza, konkretną pomoc własną oraz pośrednictwo w organizowaniu i dostarczaniu materiału, pozyskiwaniu informatorów i współpracowników, wreszcie solidną obsługę kolportażu tomów Kolberga w Wielkopolsce, z ich wysyłką do prenumeratorów i rozliczaniem się z nimi oraz z pozyskiwaniem nowych nabywców. Osoba niezwykle żywa intelektualnie, działaczka o wszechstronnych zainteresowaniach, rozległych kontaktach i znajomościach, uważna obserwatorka życia publicznego i politycznego, w swoich barwnie i nie bez ironii, a nawet z sardonicznym dowcipem pisanych listach przedstawia Kolbergowi obok stanu wspólnych interesów związanych ze sprzedażą Ludu także poznańskie życie i stosunki, walkę z germanizacją, losy miejscowej inteligencji i ziemian, których Kolberg znał osobiście, bieżące wydarzenia polityczne, kulturalne i literackie, ścieranie się opinii na ich temat. Pisze ze swobodą i swadą, nie unikając ostrych sądów i sformułowań, a Kolberg odpowiadając, odsłania też niejednokrotnie swoje poglądy i refleksje na tematy polityczne i narodowe, rzadziej i mniej swobodnie wyrażane wobec innych adresatów. Solidaryzuje się z jej zaangażowaniem patriotycznym, z troską o interesy polskie zagrożone germanizacją, o ziemię przejmowaną z polskich rąk przez Niemców, z postawą oporu poprzez upartą pracę na rzecz dobra narodowego. Zwraca się też do Moraczewskiej ze wszystkimi sprawami, dotyczącymi zarówno rozprowadzania i rozliczeń ze sprzedaży kolejnych tomów, za które należność przesyłała regularnie do księgarni Friedleina, jak i kompletowania materiałów. I tak np., przygotowując tom 15. poświęcony wierzeniom i czarom, pisał w roku 1880: Ale chodzi mi jeszcze o kilka formułek zażegnań ludowych, o których Szanowna Pani mogłabyś np. przez swoją służącą wywiedzieć się nawet w samym Pozna1 Pierwszy list pochodzi z 21 IX 1868 r., ostatni z 11 lipca 1887 r. (listy 192 w cz. I i nr 1336 w cz. III Korespondencji…, DWOK T. 64 i 66)); pisała go Moraczewska trzy miesiące przed śmiercią, która nastąpiła 6 października. Zachowana korespondencja obejmuje 43 listy. 410 �niu. Posyłam próbkę podobnych formułek na wzór, jako i parę definicji istot nadprzyrodzonych z zapytaniem, czy one są wiernie skreślone i nie potrzebują jakich uzupełnień? A nadto może by się dały odszukać w jakiej księgarni, a raczej antykwarni u Żydów, broszurki, kalendarzyki, świstki itp. (bo większe dzieła posiadam), obejmujące rady lecznicze, przestrogi, przepowiednie, skazówki dla tak zwanych mądrych bab, inne zabobony itp. Wszystko to byłoby nader cennym i pożądanym dla mnie materiałem1. Jest to jednocześnie przyczynek ilustrujący metody zbierackie Kolberga, który wykorzystywał także świadectwa pozornie nieistotne, ulotne i zapomniane, ujawniając w ten sposób trafną intuicję badawczą, docenioną przez współczesną folklorystykę. To właśnie za radą Moraczewskiej Kolberg skontaktował się z prawnikiem poznańskim, Teobaldem Klepaczewskim (1822–1903), radcą konsystorza arcybiskupiego w Gnieźnie, który zajmował się badaniem i opisem wierzeń, czarów i przesądów w Wielkopolsce2. Kolberg uzyskał od niego w czerwcu 1881 roku oczekiwane materiały dotyczące wierzeń, a obszerny rękopis Klepaczewskiego pt. Pogląd historyczny na zabobony w Polsce z 1861 roku, stanowiący cenne opracowanie monograficzne, skwapliwie wykorzystał następnie w części VII Poznańskiego3. Warto dodać, że czekając na materiały od Klepaczewskiego, przestawił nawet pierwotnie planowaną kolejność tomów i wydał najpierw opowieści ludowe w części VI, a dopiero w VII zamieścił opis tzw. „świata nadzmysłowego” ludu wielkopolskiego. Do innych osób zasłużonych dla Kolbergowskiej monografii Wielkopolski należy wspomniany wcześniej Emil Kierski, a także goszczący Kolberga w swoich dworach wymieniani już przy opisie podróży etnografa po Wielkopolsce ziemianie, tj. przede wszystkim Władysław i Wanda Niegolewscy z Morownicy, Stanisław Czarnecki z Pakosławia, Karol Libelt Brulion listu do B. Moraczewskiej z 12 II 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 320–321. 2 Zob. listy z początku 1880 r.: B. Moraczewskiej do O. Kolberga z 7 I oraz dwa bruliony O. Kolberga – do B. Moraczewskiej z 12 II oraz do T. Klepaczewskiego z 28 II, tamże, odpowiednio: s. 299, 320 i 325–327. 3 Zob. brulion listu do T. Klepczewskiego z 12 VI 1881 r., tamże, s. 515. Rękopis rozprawy Klepaczewskiego, z roboczymi notatkami na marginesach sporządzanymi ręką Kolberga, zachował się jego archiwum (Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327). i w znacznym stopniu został przez niego wykorzystany w cz. VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 15) 1 411 �z Czeszewa, Seweryn Mielżyński z Miłosławia, Włodzimierz Wolniewicz z Dębicza, Aniela Radońska z Siekierek, Józef Łukaszewicz z Targoszyc. Dzięki nim mógł etnograf prowadzić własne badania terenowe i pozyskiwać bezpośredni materiał z autopsji. Emil Kierski współpracował z Kolbergiem jeszcze na etapie druku pierwszego tomu monografii u poznańskiego wydawcy Merzbacha, które to przedsięwzięcie edytorskie nie doszło ostatecznie do skutku. Jako znawca historii regionu Kierski na życzenie Kolberga przeprowadzał na przełomie lat 1872 i 1873 korektę merytoryczną ówczesnej wersji części pierwszej W. Ks. Poznańskiego. Spisał też swoje uwagi dotyczące tego tomu, które Kolberg wykorzystał w dalszej pracy nad nim i na które odpowiedział Kierskiemu 1. Z tym wcześniejszym etapem pracy nad Poznańskiem wiąże się też omawiane wyżej współdziałanie Hoffa, autora rysunków ubiorów i „typów ludowych” z Poznańskiego. Ogłoszona z jego inicjatywy, także w imieniu Kolberga – mimo wątpliwości badacza – przedpłata na prenumeratę przyszłej monografii zaowocowała sprzedażą w Wielkopolsce części wydrukowanych przez Hoffa „biletów prenumeracyjnych” i pewnym zebranym na ten cel funduszem od pozyskanych subskrybentów. Hoff w roku 1870 zmuszony był opuścić Wielkopolskę; pieniądze znajdujące się w jego rękach nigdy nie dotarły do Kolberga2. W późniejszych latach, gdy Hoff upominał się u autora Ludu o swoje rysunki, ten nie bez goryczy zmuszony był przypomnieć nigdy nieuiszczony, choć darowany dług, który w swoim mniemaniu Hoff uznał za spłacony poprzez inicjatywę warszawskiego koncertu 3. Sprawa ta stanowiła zresztą jedną z przyczyn, dla których Poznańskie z braku środków finansowych było niezwykle ubogie w ilustracje, nad czym Kolberg ubolewał: Czujemy mocno, ile by dzieło etnograficznym poświęcone badaniom zyskało na przedstawieniu w dokładnych rysunkach typów miejscowych, tak samychże postaci ludzkich, jak i wszelkich ludzkiego przemysłu wytworów i wyrobów, jak np. mieszkań, narzędzi, sprzętów, naczyń itp. Trudność otrzymania podobnych wizerunków, których nabycie zawisło od chętnego współdziałania ludzi ołówka, pędzla i rylca, obok pomocy, jaką daje fotografia, jak niemniej zbyt wysokie Zob. wyżej, s. 320. O współpracy Kolberga z Hoffem zob. wyżej, s. 225–227. 3 List B. Hoffa z 19 I oraz brulion odpowiedzi Kolberga z 21 I 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65),, listy 916 i 917. 1 2 412 �nakładu ilustracyj tego rodzaju koszta nie dozwalają nam dzieła naszego uzupełnić nimi w sposób, jaki by wszechstronne rzeczy opisywanych przedstawienie wymagało1. Specyficznym zespołem źródeł wykorzystanych w tej monografii są wspominane już ankiety Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, przygotowane i rozesłane do „obywateli świeckich i duchownych” Wielkopolski w roku 1858 i kilku następnych latach. Ankiety te pt. Szemat do spisywania materiałów mających służyć do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego obejmowały 22 pytania zebrane w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. Choć oddźwięk społeczny nie był wielki, a odpowiedzi często zbyt ogólnikowe, Kolberg, który zapoznał się z tymi materiałami w Poznaniu w Towarzystwie i częściowo je wypożyczył, zaczerpnął z nich niektóre wiadomości i opisy etnograficzne, zwłaszcza dotyczące ubiorów. Pisał: […] szemata wspomnione, które Towarzystwo łaskawie przejrzeć nam dozwoliło, nie pomału przyczyniły się, obok wiadomości zaczerpniętych już dawniej z pism czasowych […], do wzbogacenia i uzupełnienia własnych naszych spostrzeżeń i notat w ciągu kilkakrotnych po Wielkopolsce podróży zdobytych, a kreślonych i porządkowanych podług stale przez nas przyjętego planu i do wydania na widok publiczny przeznaczonych2. Choć Kolberg był zadowolony, że region tak bogaty i zróżnicowany kulturowo zdołał scharakteryzować w siedmiu tomach i zadośćuczynić wymogom objętościowym i finansowym sponsorującej dzieło Akademii, zdawał sobie sprawę, że Wielkopolska, dzielnica będąca kolebką Polski, zasługiwałaby na znacznie pełniejszą dokumentację. Wysyłając Stanisławowi Czarneckiemu do Pakosławia ostatni tom monografii, tak komentował ten fakt: O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. III–IV. Siedmiotomowa monografia zawiera jedynie trzy ilustracje „podług rysunków Hoffa”: dwie w cz. I, jedną w cz. III. Wcześniej ryciny przeznaczone do Poznańskiego drukowane były w artykule Kolberga pt. Lud z okolic Poznania. (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.), w „Kłosach” 1872, T. XIV (w nr. 358 s. 323–324 i nr 359 s. 335–336), gdzie zamieszczono cztery ryciny. Czwarta – niepublikowana w monografii – znajdzie się w suplemencie do W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 74 – w przygotowaniu do druku). 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. II–III. Zob. też wyżej, s. 219–220. 1 413 �Druk jego pozostawia mi tę satysfakcje, żem opis tej prowincji pod względem etnograficznym nareszcie do szczęśliwego doprowadził końca, co nie każdego autora, pracującego nad dziełem większego rozmiaru i przy ograniczonych środkach bywa udziałem. Nie do mnie należy sąd, czym się wywiązał, jak należy, z zadania i czym odpowiedział w zupełności oczekiwaniom czytelników, kreśląc właściwości wielkopolskiego ludu ze strony przez innych nie tykanej prawie. Czuję bowiem sam, że dzieło mogłoby być pełniejsze, dokładniejsze, pomnożone wielu jeszcze ciekaw[sz]ymi dla uczonych szczegółami niż te, które podaję, gdyby wiek i stargane już siły moje dozwoliły mi nowe po Księstwie odbywać podróże i nowe zbierać plony1. Przymusowa minimalizacja zakresu badań terenowych i prac pod presją obiektywnych warunków i osobistych ograniczeń stawała się wyraźnie coraz bardziej doskwierająca. Korespondencja z poznańskimi współpracownikami i przyjaciółmi, szczególnie z Moraczewską i Szulcem, a także po części z mieszkańcami Pomorza i Mazur, odsłania – chyba najwyraziściej w jego epistolografii – patriotyczną postawę Kolberga i jego ugruntowane poczucie narodowej tożsamości. Warto więc uczynić tu istotne dopełnienie, ilustrując to stanowisko badacza jego wybranymi wypowiedziami. Określając się jednoznacznie jako Polak i protestant, autor Ludu nie waha się wyrażać swojego sprzeciwu i smutku wobec postępującej germanizacji, wobec restrykcji i prześladowań zaborczych władz pruskich w stosunku do wszelkich przejawów polskości w życiu publicznym, kulturalnym, w szkolnictwie, urzędach, kościele katolickim, kręgach ziemiaństwa i inteligencji. Odpowiadając na doniesienia o kolejnych akcjach Kulturkampfu w zaborze pruskim, zorientowany w bieżącej pruskiej polityce wobec Polaków, m.in. w stosunku do duchownych katolickich, wyraża swoją solidarność i ubolewanie: „Jakkolwiek protestant, wielce ubolewam jako Polak nad wszystkim, co się tam u Was dzieje, nad całą tą samowolą biurokracji niem[ieckiej] […]”. Dowiadując się, że kłopoty ma teatr poznański, pisze: „A jednak szkoda, bo ta instytucja, byle tylko mieć warunki egzystencji, mogłaby istotnie przynieść korzyści podtrzymywania podkopywanej systematycznie narodowości”. W liście do S. Czarneckiego stwierdza: „Wiem, z jakimi przeszkodami szanowni Państwo wraz z całym Księstwem walczyć musicie, by zachować narodowość naszą i na 1 Brulion listu do S. Czarneckiego z 22 III 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 626. 414 �korzystniejszym niż dotąd utrzymać się stanowisku ekonomicznym wobec nieprzyjaciela”1. Niejednokrotnie zabiera głos w sprawie kłopotów ziemian wielkopolskich z utrzymaniem ziemi i majątków: Wszystko, co Pani piszesz o pp. Niegolewskich i całym obywatelstwie, zasmuca mnie mocno, jak niemniej i to, co dokazują z nami Prusacy. Cóż bo na to dziś kto poradzi? Może Pan Bóg w jakikolwiek sposób złe odwróci, a tymczasem pracować nam trzeba w ciszy i wyrabiać siłę. Jest przekonany, że słuszną drogą w tej tragicznej dla Polaków sytuacji jest „[…] prosty gościniec cywilizacyjny, na którym jedynie można było równą bronią i z korzyścią walczyć z Niemcami i ich kulturą […]”. Wyraża nadzieję, że słabnąca podaż polskich książek w Poznańskiem, m.in. Ludu, ożywi się jednak na rzecz ich kupowania „z patriotyzmu”, tak jak w Galicji, Królestwie i na Litwie, gdzie przedstawia się to lepiej, „by literatura nasza nie stanęła à sec”. Uznaje za groźne dla bytu narodowego „pozbywanie się ojcowizny na korzyść obcych” i „nieustanną emigrację naszych włościan do Ameryki”, którą komentuje: ‘”Ubytek tej ludności jest tą prawdziwą dla całej prowincji klęską, której atoli zapobiec skutecznie nikt widać dziś już nie jest w możności”2. Gdy Moraczewska pisze: „Ze spraw publicznych nic nie donoszę, czytasz Pan w dziennikach o ucisku naszym aż do znudzenia. Najgorsze ze strony naszej, że ziemię w ręce niemieckie oddajemy i to tysiącami morgów naraz” – z goryczą odpowiada: Ze spraw publicznych widzę, że nasi posłowie dzielnie się potykają z Niemcami i biją ich w Sejmie na każdym kroku. Ale co to pomoże? […] Walka to baranka z wilkiem. Jedyną realną dla nas zdobyczą byłoby coraz większe skarbienie sobie wyborców między chłopami i trzymanie się oburącz ziemi, a nie wyzuwanie się z niej co chwila dla Niemców i Żydów. Ale i na to ostatnie, jak widzę niestety z listów Pani, skutecznego już nie ma lekarstwa. 1 Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 521, 560, cytaty z brulionów listów (odpowiednio): do M. Szulca z 26 II 1875 r. i do B. Moraczewskiej z 30 I 1876 r. oraz Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 262, brulion do S. Czarneckiego z 16 X 1879 r. Zob. też wyżej fragmenty listów do L. Czarlińskiego, s. 340. 2 Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 41, 321, 426, i 494, cytaty z brulionów listów (odpowiednio): do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., z 12 II i z XII 1880 r. oraz do S. Czarneckiego z 15 V 1881 r. 415 �W tym samym liście z 1882 roku dodaje: Niemcy chcą mnie koniecznie zrobić Niemcem. Dowiodłem im jednakże, że skoro rodzina moja pochodzi z Pomeranii (dawnego lechickiego Pomorza), więc też i nazwisko jej łączność ma z nazwą słowiańską pomorskiego Kołobrzega. Ja zaś urodziłem się w Sandom[ierskiem]. Na co Moraczewska odpowiada: Bardzoś Pan jasno dowiódł Niemcom, żeś Polakiem; gdyby pojedynczy ludzie w narodach odwoływali się do protoplastów, to by wcale narodowości nie było. A w dodatku słuszne twierdzenie Pana, że Jego rodzina pochodzi z krainy słowiańskiej, niewątpliwie z Pomorza. Czy bez tej tradycji duchowej wytrwałbyś Pan przy swej znakomitej a tak mozolnej pracy w tyle utrudzonych warunkach? Także w 1882 roku w liście do Szulca czytamy: Piszesz i Pan także o swojej domowej niedoli, jak w ogóle o smutnym położeniu całego Waszego Poznańskiego, nie rokując mu bynajmniej w przyszłości (jeśli Polska powstanie lub utworzoną będzie) bytu narodowego – tak dalece warunki, jakie by byt ten zapewnić mogły, są tam podkopane. […] Jest to skutkiem owego fatalnego dla nas, a nieuniknionego niemieckiego Drang nach Osten, któremu się à la longue oprzeć trudno przy tak mało sprzyjających [warunkach]. Wszakże już i zachodnie powiaty Królestwa są tam zagrożone. Łódź mająca 100 000 mieszkańców jest już jakoby miastem czysto niemieckim, a Moskale mimo szalonej zawiści do Niemców, nie tylko niemczeniu temu nie stawiają tamy, ale owszem, dopomagają mu bezrozumnym swym uciskiem polonizmu1. Gdy w innym miejscu Szulc skarży się: U nas germanizowanie i wywłaszczanie szlachty idzie na potęgę. Oczy się dobrowolnie zamykają, nie chcąc patrzeć na to, co się dzieje. W Królestwie nielepiej. […] Jedna Galicja oddycha swobodnie. Oby tylko umiała rozsądnie korzystać ze swych swobód i wolności, szerząc dobrobyt i oświatę. 1 Tamże, s. 543, 627, 642, 704–705, cytaty z listów (odpowiednio): B. Moraczewskiej z 1 IX 1881 r., brulionu Kolberga do B. Moraczewskiej z 22 III i tejże do Kolberga z 6 IV 1882 r. oraz z brulionu do M. Szulca z października 1882 r. 416 �Kolberg w odpowiedzi podziela jego ubolewanie nad losem „naszego nieszczęśliwego, skrępowanego narodu” i przyznaje, „[…] że nam tu w Krakowie stosunkowo wolniejszym nieco dano oddychać powietrzem”, lecz trzeźwo komentuje politykę Austriaków, stwierdzając, że „[…] nasi protektorzy, równie niemal jak i Was tam w Wielkopolsce Prusacy, materialnym obezwładniają uciskiem”1. Wybiegając naprzód, można jeszcze przytoczyć opinię z 1886 roku, kiedy to wobec zapowiedzi w sejmie pruskim kolejnych działań germanizacyjnych Kolberg napisze do Moraczewskiej: „Aż zgroza bierze czytać wszystkie te polakożercze elukubracje”. Mimo to dodaje: Mam jednak nadzieję, że sprężystość i siła odporna naszego ludu dosyć jeszcze będzie wielką, aby tę zagrażającą mu z góry zmorę–dusicielkę, jeśli nie od razu, to choć powolnym, ale ciągłym działaniem i nękaniem przeciwnika skutecznie zrzucić ze swoich piersi. I kończy zdaniem J.J. Rousseau na temat Polski „za czasów pierwszego rozbioru”: „Pożarli Was sąsiedzi, starajcież się, by Was nie mogli strawić” 2. Ten z konieczności krótki przegląd wypowiedzi Kolberga na temat sytuacji ówczesnej Polski można zamknąć zdaniem z jego listu do Seweryny Duchińskiej, w której emigranckim domu w Paryżu bywał w 1878 roku, w czasie swojego pobytu na Wystawie Powszechnej, i gdzie zapewne niejednokrotnie brał udział w toczących się tam rozmowach na temat sytuacji kraju. Przesyłając jej kolejne dwa tomy (Lubelskie cz. I i Pokucie cz. II), „w których nie ma nic pochodzącego z prowincji, gdzie stała Pani kolebka”, napisał: 1 List M. Szulca z 30 I 1883 r. oraz brulion odpowiedzi Kolberga do M. Szulca z 20 II 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), cytaty (odpowiednio): s. 20–21 oraz s. 28. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 23 II 1886 r., tamże, s. 319. Przywołane zdanie J.J. Rousseau pochodzi z pracy Considérations sur le gouvernement de Pologne et sur sa réformation projetée (wyd. 1782, pierwszy polski przekład M.F. Karpia w 1789 r.), zob. Uwagi o rządzie polskim i jego projektowanej naprawie, w: J.J. Rousseau Umowa społeczna. Uwagi o rządzie polskim…, tłum. M. Starzewski, Warszawa 1966, s. 193. Cytat ten w wersji: „Nie możecie przeszkodzić, aby sąsiedzi was nie połknęli, sprawcież przynajmniej, aby was strawić nie mogli” przytacza W. Kalinka w artykule Jan Jakub Rousseau i jego wpływ w Polsce, zamieszczonym w „Przeglądzie Polskim”, R. 20, T. 79: 1886, z. 235, s. 1–16. Może za tym artykułem przypomina go Kolberg. 417 �Że jednak wspólna nam myśl całej niepodzielnej Polski każdy jej zakątek równą każe nam ogarniać miłością, więc nie wątpię, że gdy zajrzysz Pani do tych zbiorów, to i Ruś zainteresuje Panią w tej samej co Korona mierze […]1. Bez poczucia takiego związku z polskością rzeczywiście trudno byłoby sobie wyobrazić determinację i wytrwałość w realizacji wydawniczego celu Kolberga. Po wydaniu Poznańskiego i części I Pokucia rozsyłanych w marcu, latem i jesienią 1882 roku Kolberg, podobnie jak w roku poprzednim, nie wyjeżdżał na badania terenowe. Wcześniejsze plany wyjazdu na kilka tygodni w okolice Lwowa nie zostały zrealizowane z powodu niepogody, względów zdrowotnych i natłoku prac wymagających „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia” nad pozyskanymi materiałami. Odpowiadając na zaproszenie Glogera do jego rodzinnego Jeżewa, tłumaczył: „[…] nie wahałbym się ani chwili pospieszyć do Was, gdyby nie to wątłe zdrowie i wiek, który mi każe dobrze obliczać się z każdym uczynić się mającym krokiem”. Nie skorzystał też z kilku innych zaproszeń. A jesienią pisał żartobliwie do Szulca: „[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy, gdy ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła”2. Na początku czerwca 1882 roku dotarła do Modlnicy wiadomość od Karoliny o przebytym przez Antoniego nagłym, groźnym załamaniu się zdrowia. Był to prawdopodobnie rozległy udar i częściowe porażenie. Według bratowej przyczyną były kłopoty zawodowe: utrata posady nauczyciela w gimnazjum męskim i wymuszona dymisja w gimnazjum żeńskim. Z właściwą sobie wylewnością Karolina opisywała Oskarowi walkę o życie męża i zażegnanie bezpośredniego niebezpieczeństwa oraz beznadziejną sytuację materialną rodziny, która zawsze trudna, pogorszyła się skrajnie w związku z tą chorobą i związanymi z nią wydatkami oraz z utratą części jej lekcji podczas opieki nad chorym. Kolberg zmartwiony i bezradny, sam w kłopotach, próbował taktownie tłumaczyć swoją niemożność pomocy, ale wobec uporczywych próśb Karoliny, jej rozpaczliwych utyskiwań i skarg na brak wsparcia ze strony warszawskiej rodziny, zwrócił się z prośbą o pomoc w tej sprawie do swojej bratanicy, Jadwigi Wernerowej, a sam przekazał Brulion listu do S. Duchińskiej z 27 X 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 80. Bruliony listów do Z. Glogera z 10 IX 1882 r. i do M. Szulca z X 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 694 i 705. 1 2 418 �Karolinie za pośrednictwem Gebethnera sumę 60 rubli i próbował serdecznie wesprzeć, pocieszyć i uspokoić bratową. Stan chorego pogorszył się jednak jesienią i 19 grudnia Antoni zmarł1. Oskar stracił kolejnego brata i pozostał sam, bez rodzeństwa. A strapiona i rozgoryczona Karolina, świadoma dobroci i wyrozumiałej troski Oskara, wkrótce po pogrzebie napisała do niego: „[…] rodziną Ty już tylko jesteś, bo inni Kolbergowie – to są inni ludzie”2. Zachowane świadectwa rodzinne wskazują na to, że zmarły był postacią trudną. Utalentowany malarz, autor cenionych prac, pozostający w wiecznych kłopotach materialnych i długach, niedotrzymujący terminów i zobowiązań, niestabilny w pracy i zamiarach artystycznych – taki portret wyłania się w zarysach z rodzinnej korespondencji, zresztą enigmatycznej i aluzyjnej w tej kwestii. We wspomnieniu poświęconym Antoniemu Kolbergowi jego autor, zaprzyjaźniony z rodziną Wojciech Gerson, nie szczędzi słów uznania sztuce zmarłego. Przedstawiając jego biografię i twórczość malarską, złożoną z obrazów religijnych, portretów i scen rodzajowych, pisze m.in.: Szczególną właściwością uzdolnień Kolberga jako malarza była wielka wytrawność. Produkował mało, ale ze starannością posuniętą do przesady w wymaganiu zgodzenia z sobą różnorodnych zalet. Syn inżyniera i matematyka, z matematyczną zwrotnością i ścisłością rozwiązywał dylemata tworzenia plastycznego, skąd płynęło niezadowolenie, zniechęcenie do pracy spowodowane brakiem decyzji. Nie był w stanie częstokroć dokończyć zaczętej pracy, zmieniając co raz pogląd na stopień i rodzaj obrobienia. A działo się to z wielką dla sztuki polskiej i dla samego artysty szkodą, zwłaszcza że od pierwszej już młodości okazywał talent bardzo wybitny3. 1 Zob. listy Karoliny i Oskara z czerwca i lipca 1882 r. (tamże, listy 968, 972, 974, 982 i 985). Dalsze wiadomości o sytuacji rodzinnej przekazywał Kolbergowi zaprzyjaźniony z nim Władysław Podlewski, mieszkający w Warszawie krewny Konopków (tamże, listy 999, 1007, 1008), zob. też odpowiedź Kolberga z 27 XII 1882 r. (list 1011). 2 List Karoliny z 27 XII 1882 r., tamże, s. 722. 3 W. Gerson Antoni Kolberg. Artysta malarz, w: Sprawozdanie Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskim za rok 1882, s. 60. W końcu 1882 roku Towarzystwo to zakupiło obraz Kolberga Głowa starca (zob. listy J. Wernerowej z 15 XII 1882 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 714 oraz W. Podlewskiego z 5 I 1883 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 3). Obecnie własność Muzeum Narodowego w Warszawie (tam tytuł: Starzec), reprodukcja w katalogu K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 37. 419 �Na spuściznę malarską po Antonim składało się kilkanaście obrazów olejnych, w większości niewykończonych lub wymagających restauracji, oraz około 40 kartonów z projektami fresków, które artysta wykonał kiedyś wspólnie z Karolem Marconim dla sali posiedzeń Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego oraz dla sali głównej Hotelu Europejskiego w Warszawie. Karolina miała zamiar urządzić wystawę prac męża, by je następnie sprzedać, ale przeszkodą była konieczność kosztownej renowacji obrazów. Oskar postanowił pomóc Karolinie i jej dzieciom i w kwietniu 1883 roku poprosił Ludwika Jenikego, redaktora „Tygodnika Ilustrowanego”, w imię „przyjaźni dawnej”, o „zwrócenie na ten przedmiot uwagi” i opublikowanie na łamach pisma informacji o spuściźnie malarskiej Antoniego, a także o potrzebie ich bezinteresownej restauracji, by sprzedaż mogła przynieść dochód na rzecz wdowy i dzieci. Notatka taka ukazała się w „Tygodniku”; mowa w niej o dorobku malarza, projekcie wystawy jego prac i przeznaczenia dochodu z niej na korzyść jego bliskich. Zawiera także apel o społeczne poparcie tego pomysłu oraz o podjęcie się wykończenia i odnowienia obrazów, skierowany do artystów i przyjaciół zmarłego1. Jednak z inicjatywy tej nic nie wyszło; chętnych do renowacji obrazów nie było, do planowanej ekspozycji nie doszło. Także w roku 1882 ukazała się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” kolejna praca Kolberga pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, oparta o materiały zebrane jeszcze w latach pięćdziesiątych.2 Ten obszerny artykuł pomyślany był jako uzupełnienie rozprawy A. Petrowa Lud Ziemi Dobrzyńskiej z 1878 roku3; w informacji wstępnej Kolberg podkreśla znaczenie swoich materiałów jako wcześniejszych od publikowanych przez Petrowa, choć „pomnożonych jeszcze następnie Brulion listu do L. Jenikego z 13 IV 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 47. Notatkę tę zamieszczono w Kronice tygodniowej „Tygodnika Ilustrowanego” 1883, w nr. 17 (z 28 IV). 2 Opublikowano ją w tomie VI z 1882 roku, na s. 86–158 oraz w postaci osobnej odbitki w tym samym roku. We wstępie Kolberg podaje tam rok 1854 jako datę pozyskania zawartych w pracy materiałów; jednak znane dokumenty wymieniają jego pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej w 1856, a nie 1854 roku. Materiał ten, dopełniony o zapisy z Ziemi Dobrzyńskiej z innych manuskryptów, znalazł się ponownie w ramach Dzieł wszystkich, w cz. VI Mazowsza (DWOK T. 41), s. 1–150 (tam błędnie: „Wesele II” na s. 3; jest to cd. „Wesela I”). 3 Rozprawa A. Petrowa pt. Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki zamieszczona została także w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. II: 1878, s. 3–182. 1 420 �wiadomościami z gazet lub opowiadań ustnych”. Praca zawiera krótki opis kraju, ludu, ubioru, mowy, wesela z Działynia z 22 pieśniami (i z datą: 1854 [!]) oraz najobszerniejszy dział, obejmujący 87 pieśni powszechnych i ponad 50 „śpiewek i tańców”. Zaletą publikacji są zapisy nutowe części melodii wokalnych i instrumentalnych, co było praktyką wyjątkową dla tego rocznika, na ogół niedrukującego materiału muzycznego. XXII [Spotkanie z J. Blizińskim i zaproszenie Kolberga do Bóbrki (maj 1883). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lato 1883). – Uczestnictwo w obchodach 200-lecia zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem (wrzesień 1883). – Wydanie cz. II Pokucia i cz. I Lubelskiego (1883). – Przyznanie Kolbergowi funduszu z Kasy im. J. Mianowskiego (1883) na dalsze wydawnictwo, tj. Mazowsze cz. I–V. – Recenzja C. Neymanna cz. I–II Pokucia (1884). – Wydanie cz. II Lubelskiego i wstępne prace nad cz. I Mazowsza (1884). – Udział Kolberga w Zjeździe Historyczno-Literackim im. J. Kochanowskiego i jego Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego (maj 1884). – Spotkanie w Krakowie z Karoliną i jej dziećmi (lipiec 1884). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lipiec–październik 1884). – Opuszczenie Modlnicy i przeprowadzka do Krakowa (październik 1884) – zmiana warunków życia i pracy. – Druk cz. I Mazowsza oraz publikacja opracowania pt. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1884). – Wydanie cz. I Kieleckiego (1885). – Kolejna podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” (lipiec–listopad 1885). Bogate materiały z podróży z lat 1883–1885. – Druk cz. II Mazowsza oraz pracy Zagadki z Lubelskiego… w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1885).] Wiosną 1883 roku doszło do nieoczekiwanego spotkania Kolberga z Józefem Blizińskim. Ich żywy i przyjacielski kontakt osobisty i korespondencyjny, zwłaszcza w okresie badań i prac Kolberga nad Kujawami, urwał się w 1869 roku na kilkanaście lat z bliżej nieznanych przyczyn. Być może zdecydowała po prostu przeprowadzka Kolberga do Krakowa, a Blizińskiego w 1873 roku z Kujaw do Warszawy i rozminięcie się życiowych dróg. W Krakowie spotkali się znów w maju na publicznym posiedzeniu Akademii, otwierającym jej roczną działalność. Bliziński wraz 421 �z żoną Pelagią mieszkali od 1876 roku w ówczesnym powiecie leskim, nad Sanem, w Bóbrce Górnej, czyli Nowej, tzw. Damazówce, gdzie nabyli założony tam wcześniej folwark i dworek. Bliziński był już wówczas uznanym komediopisarzem, Kolberg autorem cenionych tomów Ludu. W czerwcu Kolberg pisał: Szczęśliwe nasze spotkanie się na ostatnim tegorocznym otwarciu Akademii1 rozbudziło dawne wspomnienia i umocniło we mnie wiadomy Wam zamiar, nie od dziś zresztą już powzięty, odwiedzenia Was kiedykolwiek w Waszej na wpół górskiej rezydencji i pogadania o tym i o owym, a materii do pogadanki po upływie lat 20 naszej rozłąki zapewne by nam wcale nie zabrakło. Nie odkładając tedy zamiaru tak pięknego ad calendas graecas, bo nie wiemy, co nas czeka jutro, sądzę, że najlepiej by może było jeszcze w tym roku zjechać do Waszego gościnnego domu, w którym, jak to już słyszałem z ust Waszych, chętnie i życzliwie będę przyjętym, bylebym tylko zgłosił się wśród lata2. Plan został zrealizowany i pod koniec lipca Kolberg wyjechał do Bóbrki, by letni sezon 1883 roku oraz dwa kolejne w następnych latach 1884 i 1885 spędzić z doskonałym dla swojego dzieła rezultatem w Sanockiem i Przemyskiem, dopełniając wcześniejsze badania podejmowane tam w latach sześćdziesiątych. Wszystkie trzy podróże na te ziemie, ostatnie w swoim życiu, odbył własnym kosztem. Dlatego też szczególne znaczenie dla efektywności jego prac miały bliskie więzi, a także relacje rodzinne i sąsiedzkie między mieszkańcami zaprzyjaźnionych dworów, którzy badacza gościli i ułatwiali mu penetrację obu sąsiadujących ze sobą regionów. Wyprawa z roku 1883 jest stosunkowo dobrze udokumentowana w korespondencji. Wyjazd nastąpił prawdopodobnie 24 lipca pociągiem z Krakowa do Przemyśla, skąd dalej podróżował Kolberg koleją do Ustrzyk, gdzie oczekiwał gościa Bliziński. W Bóbrce spędził badacz około miesiąca w przyjacielskiej i serdecznej atmosferze i w dogodnych dla swych prac warunkach. Stamtąd po 20 sierpnia wybrał się do Leszczowatego, do Edmunda i Katarzyny Kraińskich, u których gościł już w latach 1861 i 1863. 1 Uroczyste publiczne posiedzenie Akademii Umiejętności odbyło się w Krakowie 5 maja 1883 r. Zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1882 [!]”, Kraków 1883, s. 85–108 oraz artykuł w „Czasie” 1883, w nr. 102 (z 6 V), na s. 3 pt. Posiedzenie publiczne Akademii Umiejętności. W tym samym numerze „Czasu”, na s. 2 ukazało się doniesienie o pobycie w Krakowie Blizińskiego, „autora Pana Damazego i Rozbitków”. 2 List do J. Blizińskiego z 15 VI 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 48. 422 �Edmund Kraiński – jak wspomniano – żywo interesował się etnografią, prowadził własne obserwacje i studia ludoznawcze Był więc także świetnym partnerem dla Kolberga. Po dziesięciu dniach pobytu w Leszczowatem, 30 sierpnia, Kolberg przyjechał do odwiedzanej również 20 lat wcześniej Iskani, gdzie gościli go związani też rodzinnie z Konopkami i już wymieniani Gabriel i Julia Załęscy. 31 sierpnia pisał do Juliana Konopki: „Od wczorajszego dnia jestem w Iskani, dokąd przybyłem z Leszczowatego, gdzie jak najprzyjemniej dni 10 spędziłem. Pp. Edmundowie Kr[aińscy] najserdeczniejsze ukłony zasyłają całemu domowi w Modlnicy i p. Romanowi. Toż samo i p. Załęski”1. Do Krakowa wrócił Kolberg na początku września, skąd po paru dniach dotarł do Modlnicy2. Plon z tej wyprawy był bogaty we własne zapisy terenowe melodii i tekstów folkloru, opisy obrzędów i zwyczajów, wiadomości etnograficzne, zwłaszcza pozyskane w Bóbrce, co z wdzięcznością wyrażał w liście do Blizińskiego: Pobyt wszakże u Was, przyznać to muszę, najobfitszego i najcenniejszego dostarczył mi materiału etnograficznego, do zebrania którego przyczyniła się i niezmordowana Wasza małżonka, a jej łaskawe zabiegi i pomoc, jak i gościnne nader przyjęcie (mimo częstej migreny), obok wspomnień dawniejszych czasów z Warszawy i z Kujaw, obok względów szanownej Waszej matki, kazały mi uważać dom Wasz jakoby mój własny, rodzinny i dlatego drogą mi zawsze zostanie jego pamięć. A i zdrowie moje znacznie się wśród Was polepszyło3. Dalsze cenne materiały z tego regionu gromadził Kolberg w czasie następnych dwu sezonów badawczych, kiedy przebywał także w tych miejscowościach w latach 1884 i 1885. Materiały te nie zostały wydane za życia badacza. Wykorzystał je po części Kopernicki w drukowanym w 1890 r., już po śmierci Kolberga, niewielkim objętościowo Przemyskiem. Dopiero w ramach Dzieł wszystkich opublikowano je w trzytomowym Sanockiem-Krośnieńskiem oraz w obszernym suplemencie do XIX-wiecznego Przemyskiego4. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 61. Informacje o planach, przebiegu i szczegółach tej podróży zob. tamże, listy z okresu od 26 czerwca do 7 września 1883 r., nr 1045–1048 i 1051–1054. 3 List do J. Blizińskiego z 7 IX 1883 r., tamże, s. 63. 4 Tj. w tomach 49–51 DWOK (Sanockie-Krośnieńskie cz. I–III) oraz 83/I i 83/II DWOK (Przemyskie. Suplement do tomu 35). Zob. tamże omówienie tych materiałów we wstępnych opracowaniach T. Skuliny (w tomie 49 DWOK) oraz E. Millerowej (w tomie 83/I DWOK). 1 2 423 �Z podróży na południowy wschód Kolberg wracał już na początku września, „by – jak pisał do Karoliny – być obecnym na następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego […].” 1 Obchody dwusetnej rocznicy zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem, połączone z jubileuszem 25-lecia pracy artystycznej Jana Matejki oraz ze Zjazdem Artystów i Literatów ze wszystkich trzech zaborów, zorganizowane zostały w Krakowie z wielkim rozmachem w dniach od 11 do 16 września. Na program składały się m.in.: tzw. „uroczystość ludowa” w dniu 11 września, tj. zjazd delegacji wiejskich i pielgrzymek ludowych ze wszystkich trzech zaborów, ich pochód na Wawel i dalej na Błonia oraz przyjęcie w ogrodach ks. Karmelitów, uroczysta procesja ulicami miasta z udziałem wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń i instytucji w dniu 12 września, obchód jubileuszu Matejki i odsłonięcie pomnika Jana III w Ogrodzie Strzeleckim – 13 września oraz Zjazd Artystów i Literatów w dniach 13–16 września, zakończony wycieczką galarami przez Bielany do Tyńca i z powrotem Wisłą2. Kolberg brał udział w uroczystościach w dwu pierwszych dniach. W liście do Blizińskiego z 28 września opisuje swoje wrażenia, rozpoczynając od zaprawionego dystansem komentarza: Otóż i przeminęły wszystkie uroczystości. Było jak zwykle i jak to wiecie z gazet, wiele szumu i tłumu, huku i puku, i na tym koniec. Ja figurowałem 13 września [pomyłka, chodzi o 12-go] na procesji – relacjonuje dalej – jako akademik nadzwyczajny między aspirantami Glogerem a Ossowskim (a przyłączył się do nas i zacny Baraniecki), tuż za Majerem i Kuczyńskim, bo inni, zwyczajni akademicy porozpraszani byli po swoich Wydziałach jako profesorowie (w togach) lub urzędnicy. Najbardziej jednak zajmującym był dla mnie dzień 12-go [pomyłka, powinno być 11-go] września, gdym ujrzał chłopów z rozmaitych okolic Polski w świątecznych swych szatach i miał przyjemność z tym i owym z nich wdać się w pogawędkę. Do studiów jednak głębszych nad nimi ani było czasu ani sposobności, bo wciąż byli w ruchu. Żałuję tylko, że nie pomyślano (do kogo to należało) o zdjęciu z nich fotografij, do czego byliby się, jak to uważałem, chętnie skłonili3. Ta ostatnia uwaga – charakterystyczna dla praktycznego zmysłu badacza pasjonata – wiązała się z „uroczystością ludową”. Zmęczony tłumem List z 23 IX 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 68. Szczegółowy program uroczystości opublikował m.in. „Czas” 1883, w nr. 204, obszerne sprawozdanie z ich przebiegu podawał w nr. 206–212. Relacje zamieszczała cała polska prasa. 3 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 71–72. 1 2 424 �i codziennymi dojazdami z Konopkami do Krakowa, nie wziął już udziału w Zjeździe Artystów i Literatów, a o swoim powrocie do codzienności pisał w tym samym liście z taką refleksją: O zjeździe literatów nic Wam nie piszę, bo na nim nie byłem, trochę słaby i zmęczony już poprzednimi przejażdżkami uroczystościowymi, na które wraz z Konopkami dzień w dzień jeździłem do Krakowa. Zresztą ja już stary i pragnę spokoju; mam też od dawna swój zawód wytknięty i stałą regularną robotę, jak i umowę z księgarzami. Więc w tym punkcie nic się już podobno u mnie, a zapewne także i u nich, nie zmieni. Byłbym jednakże z miłą chęcią przejechał się z towarzystwem literackim do Tyńca, ale się za późno o wycieczce tej dowiedziałem. Wreszcie wyraził tam po raz kolejny swoje zadowolenie z pobytu w Bóbrce i wdzięczność za gościnę, opiekę i stworzone mu znakomite warunki do pracy: Jakże się ma przezacna Wasza małżonka, pani Pelagia? Czy bóle głowy ustały? Nigdy mi nie wyjdzie z pamięci Jej dobroć dla mnie i pragnienie przysłużenia się szczerego mojej mrówczej (jak mi to mówią drudzy) pracy i krzątaninie. Zdaje mi się, że jeszcze siedzę przy Waszym długim stole bibliotecznym, nastroszonym papierami i piszę, a pani mi dyktuje lub objaśnia wyrażenia Halki, opowiadającej dziwy o czarach lub nucącej po raz dziesiąty swą sanocką piosenkę. Jakże ze zdrowiem sędziwej Waszej pani matki? Co porabia Marysia (czy sobie przypomniała jeszcze jaki szczegół weselny) i wszyscy domownicy? Sanocki dom przyjaciela, jego rodzina, pomocnice w gospodarstwie i zarazem informatorki, Halka i Marysia, pozostały w żywej pamięci Kolberga, a dawna zażyłość z Blizińskim pogłębiła się i umocniła na tyle, że wizyta u niego miała się jeszcze dwukrotnie powtórzyć. Sam Bliziński okazywał zresztą nie mniejszą serdeczność, jeszcze w sierpniu wyrzucając Kolbergowi za wczesny wyjazd z Bóbrki i pisząc: U mnie w domu pustki po Waszym wyjeździe, żona i matka lamentują, cieszą się tylko nadzieją, że za rok wizyta się powtórzy. Halka uciekła, widocznie tylko dla Was przyszła do służby na dni kilka. Żona brzdąka na fortepianie te sonaty Beethovena, które Was przypominają, a ja błądzę po parku, nie wiedząc sam, który zakątek nazwać Waszym imieniem1. 1 List J. Blizińskiego z 26 VIII 1883 r., tamże, s. 60. 425 �Po powrocie do zwykłego trybu pracy Kolberg zajął się dalszym opracowaniem Pokucia i Lubelskiego. We wrześniu ukończony został druk części II Pokucia, sfinansowany z dochodu z koncertu, podobnie jak część I. Równolegle dobiegały końca prace nad wydaniem na koszt Akademii części I Lubelskiego, która ukazała się również w 1883 roku. Materiały z Sanockiego i Przemyskiego musiał więc Kolberg na razie odłożyć. A w grudniu tego roku miały się znaleźć nowe środki na wydawnictwo Kolberga, co w kolejnych latach wymagało od niego jeszcze bardziej wytężonej pracy. Pierwsze dwa wydane w 1882 i 1883 roku tomy Pokucia stanowiły część czteroczęściowej monografii tego regionu; kolejne dwa ukazały się dopiero w latach 1888 i 1889 (cz. III i IV). Była to jedyna wydana za życia Kolberga pełna monografia regionalna zawierająca materiały ukraińskie. Jak wspomniano, wszystkie jej części nosiły podtytuł Obraz etnograficzny, inny ze względów formalnych, całkowicie jednak zgodny koncepcją monografii Kolberga. Część pierwsza obejmowała zgodnie z ustalonym porządkiem tematycznym rozdziały „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy”, część druga – „Pieśni i dumy”, w dwu późniejszych tomach znalazły się rozdziały: „Taniec”, „Świat nadzmysłowy”, „Przysłowia” oraz opowieści ludowe i zagadki. Opublikowane w Pokuciu materiały1, zarówno etnograficzne, jak i folklorystyczne, należą do najcenniejszych w dorobku Kolberga ze względu na ich proweniencję, bowiem w większości pochodzą z własnych badań Kolberga, z jego obserwacji, wywiadów, bezpośredniej rejestracji oraz z zapisów znawców i nosicieli miejscowego języka i folkloru. Już pierwsze dwa tomy doczekały się żywego oddźwięku komentatorów i recenzentów. Ich obszerną i wnikliwą recenzję opublikował kijowski adwokat, Cesław Neymann (1852–1906), zajmujący się etnografią i folklorem i publikujący artykuły z tego zakresu w czasopismach ukraińskich i polskich2. Bardzo pozytywnie oceniając tę „interesującą pracę znakomitego polskiego etnografa-zbieracza, Oskara Kolberga” i omawiając jej zawartość, Neymann podnosił trafność i szczegółowość informacji etnograficznych, „dostrzeżonych przez doświadczonego obserwatora”, szczególnie jednak wskazywał na wartość pieśni obrzędowych z rzadko przedtem 1 Jak wspomniano wcześniej, dopełnia je dwutomowa Ruś Karpacka oraz tom suplementowy (DWOK T. 54 i 55 oraz 81). 2 Recenzję opublikowała „Kijewskaja Starina” z 1884 r., T. VIII, s. 482–487 i T. IX, s. 126–130 (tam podpis: C. Nejman). Jej tekst w tłumaczeniu polskim E. Piasny-Kudyńskiej zob. w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. 275–285, aneks VII. Cytowane dalej fragmenty recenzji tamże, s. 275, 278. 281–282. 426 �notowanymi melodiami oraz dokumentacji zwyczajów, zabaw i obrzędów przedstawianych w wariantach z różnych miejscowości. Zastrzeżenia autora wzbudziły natomiast zamieszczone w części I uwagi Kolberga o języku mieszkańców Pokucia1, jako „zbyt pobieżne i krótkie” i „nie zawsze słuszne” oraz w części II klasyfikacja pieśni „dość chwiejna, nie w pełni precyzyjna i zawiła”, wreszcie inne niż w folklorze ukraińskim rozumienie terminu „duma”, w efekcie czego dział o takim tytule u Kolberga zawiera utwory wykraczające poza znaczenie tego pojęcia przyjęte dla pieśni z tamtego obszaru. Warto podkreślić, że krytyka nie dotyczyła postaci fonetycznej zapisów gwarowych, ale interpretacji zjawisk językowych, prób ich wyjaśniania, oceny form, ich genezy, zasięgu geograficznego itp. W nawiązanej z Kolbergiem korespondencji Neymann przywołał następującą opinię wspartą autorytetem Konstantyna P. Mychalczuka, badacza dialektów ukraińskich: Pan Mychalczuk, dobry lingwista słowiański, tak się odezwał: teksty materiałów znakomicie pod względem fonetycznym zostały oddane i to zupełnie jest dostatecznym dla takiego zbioru; artykuł zaś o właściwościach językowych, oprócz kilku błędów ma tę wadę, że nie jest pełnym, gdyż zupełnie omija nawet bardzo ważne dialektowe odcienia, lecz taka praca należy do lingwistów, a nie do etnografów, ich rzeczą tylko jest wiernie odtworzyć mowę, co też p. Kolberg wykonał tak szczęśliwie jak dotąd nikt2. Taką ocenę podzielają współcześni językoznawcy, uznając wiarygodność i dokładność notacji oddającej niuanse brzmienia jako walor główny zapisów gwarowych Kolberga3. Odpowiadając na kwestie poruszone przez recenzenta, Kolberg listownie wyjaśniał swoje założenia i praktyki edytorskie, a o językowym opracowaniu pisał m.in.: Ja sam gruntownie języka ruskiego nie znam, robiłem wprawdzie wycieczki w różne okolice Rusi i spisywałem mechanicznie wszystko, com zasłyszał, staW rozdzialiku „Język”, Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 31–34. List C. Neymanna z 11 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 128–129. Zob. też tamże, brulion odpowiedzi Kolberga z 7 IV oraz kolejny list C. Neymanna z 10 IV i brulion Kolberga z 9 VI 1884 r., odpowiednio listy 1097, 1105, 1108 i 1120. Przedruk tychże w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 265–275, aneks VI. 3 O dokumentacji dialektologicznej Kolberga z ziem ukraińskich pisali A. Demartin we wstępie do Rusi Karpackiej, w tomie 54 DWOK, na s. LIII–LXXII, W. Kuraszkiewicz we wstępie do Rusi Czerwonej, w tomie 56 DWOK, na s. LXIII–LXXXI oraz T. Skulina we wstępie do Sanockiego-Kroś­nieńskiego, w tomie 49 DWOK, na s. XLVI–LX. 1 2 427 �rając się o jak najwierniejsze oddanie dźwięków pisownią polską, lecz w studia głębsze językowe nie wdawałem się wcale dla braku czasu. Stąd usterki, które zatrzeć w przyszłości będzie usilnym mym staraniem, przy łaskawym i chętnym współdziałaniu osób tak światłych jak Szan[owny] Pan1. W dalszym ciągu tłumaczył, że jego uwagi nie były przeznaczone dla filologa i lingwisty, ale miały służyć jedynie jako objaśnienia dla czytelników. W kwestii systematyki pieśni, którą sam uznawał za dyskusyjną i problematyczną, dając temu wyraz w swoich wcześniejszych wypowiedziach, stwierdzał, że w zasadzie jest ona zgodna z układem przyjętym w tomach Ludu, zatem „dla jednostajności” porządek taki został utrzymany, „o ile takowy do Rusi dał się zastosować”. Jednak świadomy trudności klasyfikacyjnych, zwłaszcza jeśli chodzi o pieśni o treści mieszanej i o krzyżujące się kryteria przydziału (m.in. temat tekstu, wykonawca), dodawał: „Nie przeczę bynajmniej, że niejedna rzecz dałaby się w niej poprawić […]”2. Wiosną 1884 roku ukazał się też tom 17. Ludu, który wraz z wydanym w roku poprzednim tomem 16. składa się na kolejną monografię – Lubelskie, obejmującą część zachodnią i środkową dawnej guberni lubelskiej. O wydzieleniu tego regionu zdecydowało jednak nie kryterium administracyjne czy ściśle geograficzne, ale wyznaniowe i językowe. Obszar ten zamieszkiwała bowiem w większości ludność polska i katolicka, w przeciwieństwie do części wschodniej guberni lubelskiej zasiedlonej przez Rusinów – unitów zmuszanych przez władze carskie do przejścia na prawosławie. Sam Kolberg uzasadniał w ten sposób zasięg swojego Lubelskiego we wstępie do tej monografii3. Jednocześnie Kolberg podjął wstępne prace nad kolejną monografią, która miała być poświęcona Mazowszu. Jeszcze w grudniu 1883 roku otrzymał wiadomość z Warszawy o przyznaniu mu przez Kasę Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. Józefa Mianowskiego bezzwrotnej zapomogi na dalsze tomy swojego wydawnictwa4. Z wnioskiem takim wystąpił na posiedzeniu Komitetu Kasy w dniu 8 grudnia 1883 roku Piotr Brulion listu do C. Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 142. Brulion listu do C. Neymanna z 9 VI 1884 r., tamże, s. 163. 3 Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 1 i 2. Por też E. Antyborzec Monografie regionalne…, s. 176–177. 4 Zob. list Komitetu Kasy im. J. Mianowskiego z 12 XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 99–101. Józef Mianowski (1804–1879), lekarz, profesor, społecznik, był rektorem Szkoły Głównej Warszawskiej w latach 1862–1869. 1 2 428 �Chmielowski (1848–1904), historyk literatury, krytyk, wydawca pisarzy polskich, jeden z członków Komitetu Kasy. „Kasa Pomocy im. Mianowskiego dla osób pracujących na polu naukowym” działała od roku 1881 jako fundacja popierająca naukę dzięki zapisom i datkom społeczeństwa i składkom członków. Była najważniejszą polską organizacją naukową w zaborze rosyjskim. Jej pierwszym prezesem (do roku 1886) był wybitny lekarz i przyrodnik, współtwórca Towarzystwa Tatrzańskiego, jeden z prekursorów i propagatorów turystyki w Tatrach, Tytus Chałubiński (1820–1889), sekretarzem – Konrad Dobrski (1849–1915), lekarz i społecznik, skarbnikiem – Karol Deike (1845–1906), finansista, dyrektor Banku Handlowego w Warszawie. Kolberg otrzymał zasiłek z procentów od funduszu wieczystego Jana Nepomucena Jaśkowskiego (1807–1882), pisarza i poety. Fundusz ten, uruchomiony w postaci pierwszej raty równocześnie z decyzją o przyznaniu go, przeznaczył Kolberg na edycję 5 tomów Mazowsza wydanych w latach 1885–1890 z podtytułem Obraz etnograficzny, dla odróżnienia – podobnie jak w wypadku cz. I i II Pokucia – innego niż Akademia sponsora edycji. Nowa dotacja przyspieszyła znacznie postępy prac edytorskich, ale też postawiła Kolberga wobec konieczności jeszcze większej mobilizacji sił i intensyfikacji wielotorowych prac. Już w kwietniu 1884 roku donosił Pelagii Blizińskiej: Na warsztacie moim literackim mam teraz rozłożone materiały do trzech dzieł jednocześnie się napisać mających. Jedno z nich: Lud, wspierane przez Akademię, postępuje naprzód zwykłym swoim trybem; drugie: Pokucie stanowi dalszy ciąg wydanych już dotąd dwóch tomów o tej prowincji i ma wkrótce pójść pod prasę; trzecie: Mazowsze jest również dziełem, którego tom pierwszy w tym jeszcze roku ma być wydanym, bo na to dano fundusz z Warszawy. Robi się też to wszystko naraz, więc trzeba tak rzeczy kombinować, żeby i drukarnia nie próżnowała, i w domu szła ciągle robota […]”1. Odtąd przez ostatnie lata życia Kolberg będzie wydawał dwa, a nawet trzy tomy rocznie. W maju 1884 roku Kolberg brał udział w Zjeździe Historyczno-Literackim im. Jana Kochanowskiego, który w dniach 28–30 maja zorganizowała 1 List do P. Blizińskiej z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 145. Część I Mazowsza (DWOK T. 24) nosi w druku datę wydania: 1885, ale z listów wynika, że tom ukazał się już w listopadzie 1884 r., zob. bruliony z grudnia 1884 r. do K. Deikego, tamże, s. 217 i 220. 429 �w Krakowie Akademia Umiejętności z okazji trzysetnej rocznicy śmierci poety. Zabrał głos w dyskusji „przyjęty hucznymi oklaskami” – jak odnotowano w stenogramie – nad referatem wygłoszonym przez Piotra Chmielowskiego pt. Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej1. Podzielając opinię referenta o metryce poezji ludowej, mówił: Rzeczywiście nie jest to literatura ludowa dawniejsza, tylko literatura nowa, a tylko są pewne momenta, pewne wskazówki, które […] mogą mieć w sobie rzeczy nadzwyczaj stare, sięgające zamierzchłej przeszłości, które dopiero stamtąd wydobyć należy, ale to należy nie tyle do literatury nadobnej, do poezji, jak do literatury ściśle naukowej, historycznej. Podkreślał, że pieśni podlegają ciągłym zmianom i przeobrażeniom, kształtują się pod wpływem czasu, miejsca, warunków, wędrówek, a „forma ich zmieniła się, nie została taką, jaka była”. Przyznawał, że można w nich odnaleźć elementy historyczne, pochodzące z dawnej przeszłości, ale analiza pod tym kątem jest zadaniem nauki i musi być krytyczna, oparta na jak największym materiale, by uniknąć wniosków przedwczesnych. Natomiast w literaturze pieśni „muszą być traktowane jako tylko dzisiaj nabyte, a nie jako literatura ludowa przedchrześcijańska”. Powoływał się przy tym na własne doświadczenie badacza i przeciwstawiał obserwowaną zmienność pieśni znacznie mniej na nią podatnym wierzeniom, bardziej zakorzenionym w tradycji: „Ja sam byłem świadkiem nieraz, jak te same pieśni po upływie 10 lat w ustach tych samych brzmiały inaczej – nie każda, ale mniej więcej – gdy tymczasem zabobony, gusła niezmienione się zachowały, jak jądro stare, któremu czas nie podołał, i zapewne długo się jeszcze będą zachowywać […]”. Jednocześnie z właściwą sobie przenikliwością i perspektywą badawczą podkreślał konieczność systematycznego gromadzenia materiału, na podstawie którego dokonywać się dopiero powinny przyszłe prace interpretacyjne i analityczne. Kolejny raz przedstawił swoje Głos Kolberga w tej dyskusji został opublikowany na podstawie stenogramu debaty dwa lata później w „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce” (wydawnictwo Komisji dla Badań w Zakresie Historii Literatury i Oświaty w Polsce, działającej w Wydziale Filologicznym Akademii Umiejętności), w tomie V, obejmującym Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego im. Jana Kochanowskiego (Kraków 1886), na s. 162–164; tekst referatu Chmielowskiego tamże, s. 36–40. Przedruk Głosu w dyskusji… w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 416–418; poniższe cytaty z tego wydania, odpowiednio s. 416–417, 417, 416, 418. Sprawozdanie ze Zjazdu drukował „Czas” 1884 w nr. 124 (z 30 V), referat Chmielowskiego i dyskusja nad nim miały miejsce na posiedzeniu II sekcji historyczno-literackiej w dniu 29 maja. 1 430 �fundamentalne założenie, że najpierw stworzona musi być odpowiednia baza dokumentacyjna, by naukowa analiza była uprawniona i prawidłowa, oraz że w miarę postępu prac zbieracko-wydawniczych poglądy i oceny na temat pozyskanego materiału mogą ulegać zmianom: Ja właśnie daję materiał do tych wszystkich prac i mam go dużo jeszcze w tece. W miarę zaś postępu tego wydawnictwa, być może, że i poglądy w wielu razach się zmienią […]. Ale w miarę postępu tych robót i przybytku materiału także zmienić się może i pogląd cały w ogóle. Dopiero przyszłe badania, oparte o wystarczający materiał źródłowy, będą więc mogły zweryfikować aktualne stanowisko w zakresie „poznania rzeczy ludowych”, a na obecnym etapie wiedzy „ostatecznego słowa żadną miarą powiedzieć nie można”. Zwraca uwagę zgodna opinia obu badaczy – referenta Chmielowskiego jako historyka literatury i przedstawiciela warszawskiego środowiska naukowego oraz dyskutanta Kolberga jako zbieracza i wydawcy pieśni ludowych, reprezentanta krakowskiego kręgu uczonych. Wspólne jest im obu pozytywistyczne stanowisko badawcze wobec poezji ludowej. Mimo natłoku prac latem 1884 roku Kolberg wybrał się znowu w Sanockie i Przemyskie. Przedtem jednak spotkał się z Karoliną i z dziećmi 11 lipca w Krakowie, gdyż pobyt rodziny w Modlnicy okazał się tamtego lata niemożliwy. Jednodniowe widzenie się i rozmowa z bratową i bratanicami dwa lata po śmierci Antoniego i wobec nowych planów jej zamążpójścia była dla obojga ważnym wydarzeniem rodzinnym1. W podróż na południowy wschód wyjechał Kolberg około 20 lipca, wracał 3 października. Zatrzymywał się w dobrze sobie znanych miejscach u zaprzyjaźnionych i życzliwych gospodarzy, którzy ułatwiali mu kontakty z miejscowymi informatorami, a także organizowali przejazdy i komunikację z kolejnymi „stacjami” badawczymi, wręcz przekazując sobie pożądanego gościa. Jeszcze w czerwcu 1884 roku, przedstawiając Blizińskiemu swoje plany na lato, pisał: „[…] od Waszej odpowiedzi zależeć będzie postanowienie moje jazdy w pierwszym rzędzie do Was, do Bóbrki, by tam przepędzić parę tygodni jak w roku zeszłym […]”. Jednocześnie dodawał: „[…] winienem zwiedzić także i Leszczowate, dokąd mnie z całą staropolską szczerością zaprasza jak najserdeczniej Kraiński, obiecując nawet zawieźć lub odesłać 1 Zob. listy Karoliny z 4 i 15 VII 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 174–175 i 178–179. 431 �w okolice, gdzie by się bogatego etnograficznego spodziewać wypadało plonu”1, na co Bliziński odpowiedział: „W dniu 20 lipca, tj. w niedzielę (czemu nie wcześniej?) czekam na Was w Ustrzykach, trzymając się tego, coście napisali, że w «pierwszym rzędzie do nas», nastrójcie się odpowiednio, żeby nie przyszło do awantury z Kraińskim”2. Przebywał więc w Iskani u Załęskich, w Leszczowatem u Kraińskich i kilkakrotnie w Bóbrce u Blizińskich, odwiedził też Czaszyn i Bukowsko w powiecie sanockim oraz Procisne w powiecie leskim, gdzie zatrzymał się dwukrotnie w sierpniu u bliżej nieznanych właścicieli tej wsi, Zduniów3. Aleksandrę Zduniową wspominał po powrocie szczególnie ciepło i z wdzięcznością, dziękując jej w liście „za wszystko dobro, jakiegom doznał w Ich gościnnym domu” oraz za przysyłane później materiały z Procisnego. Pisał z żalem, że już nie może być dla niej „przewodnikiem w oddaniu należytym dzieł Chopina”, choć pewno sama odkryje „sposób prawdziwy oddania tych piękności”. Wcześniej adresatka z sentymentem wspominała pobyt Kolberga i wspólne muzykowanie, wyrażała też „nieograniczoną wdzięczność za poznajomienie [jej] z utworami Chopina”, co zapewne stworzyło dodatkową płaszczyznę porozumienia4. Wszędzie równie intensywnie jak w roku poprzednim badacz gromadził kolejne materiały, pracował też nad przysyłaną mu z Krakowa korektą części I Mazowsza5. Po powrocie z tej wyprawy, na początku października 1884 roku dotknęło Kolberga bolesne doświadczenie, która miało spowodować radykalną zmianę w jego życiu. Dowiedział się tuż po przyjeździe, że jego dalszy pobyt w Modlnicy jest niemożliwy. Należało zatem szybko podjąć decyzję co do przyszłego lokum. Przyczyny tej zmiany nastawienia ze strony Antoniny Konopczanki, od której wyszła ta inicjatywa, nie są znane. Można wprawdzie przypuszczać, że w sytuacji, gdy dorosłe już modlnickie panny, córki Józefa, powróciły do matki do Mogilan, Julian Konopka niedomagał, a starzejąca się Antonina z coraz większym trudem radziła sobie z domem i gospodarstwem, opieka nad 70-letnim Kolbergiem stawała się coraz większym ciężarem. Jednak okoliczności i sposób, w jakich „prawie domownikowi” wypowiedziano dom, w którym spędził czternaście najbardziej ustabilizowanych List do J. Blizińskiego z 17 VI 1884 r., tamże, s. 165 i 166. List J. Blizińskiego z 29 VI 1884 r., tamże, s. 172. 3 Zob. też listy do i od J. Blizińskiego z sierpnia i września, tamże, s. 184 i nast. 4 Brulion listu do A. Zduniowej z 18 X i list adresatki z 10 X 1884 r., tamże, s. 201 i 196. 5 Zob. listy Kolberga i J. Blizińskiego z 11 VIII i 19 VIII 1884 r., tamże, s. 184 i 185. 1 2 432 �lat swojego życia, były co najmniej niezrozumiałe. Z goryczą i zażenowaniem pisał 15 października do Blizińskiego: Trzeba Wam bowiem wiedzieć, że już od paru dni nie zamieszkuję więcej Modlnicy, którą z powodu nietaktownego postępowania zaraz na wstępie do Krakowa panny Antoniny Konopczanki, wszechwładnej domu modlnickiego gospodyni, opuścić byłem zmuszony. Rzucony tedy okolicznościami na bruk krakowski, ulokowałem się w tym grodzie tak, jak na to pozwalały moje stosunki i fundusze1. W brulionie listu do Karoliny pisanym dwa dni później wspomina wprawdzie, że nosił się już wcześniej z zamiarem przeniesienia się do Krakowa, zapewne obserwując zmiany zachodzące w życiu modlnickiego dworu, jednak samo rozstanie tak komentuje: […] nietaktowne i ubliżające postępowanie ze mną panny Antoniny (i to przez trzecią osobę) zaraz na wstępie do Krakowa sprawiło, iż do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie swoje manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta. Naturalnie, że przebywszy lat kilkanaście w domu, w którym mimo pewnych przykrości doznawałem też i oznak przyjaźni, i istotnych dobrodziejstw, niepodobna mi było zupełnie chłodno się z nimi rozstać – a i oni także, jak uważałem, żegnając się, byli wzruszeni. Więc też stosunki niby to nie zostały zerwane, ja przyrzekłem bywać czasami w Modlnicy i ich też do siebie zaprosiłem. Ale częstym gościem oczywiście dla braku czasu nie będę, tym mniej że już w maju wszystkie trzy panienki stamtąd wyemigrowały do matki i to, jak się zdaje, już na stałe2. Zamieszkał Kolberg na stancji u przybyłych z Poznańskiego i osiadłych w Krakowie Jasińskich (Jasieńskich?), przy ulicy Floriańskiej 53. W opłacie w wysokości 45 zł reń. miesięcznie mieściło się wyżywienie, pranie, wygody – „słowem całe utrzymanie”. O swoich gospodarzach wyrażał się z uznaniem jako o ludziach „bardzo zacnych i uprzejmych dla mnie”, o gospodyni zwłaszcza pisał jako o „troskliwej opiekunce”3. Warunki te i koszty zainstalowania się w Krakowie okazały się dość umiarkowane, dla Kolberga jednak zdobycie co miesiąc dodatkowej sumy na pokrycie podstawowych życiowych wydatków stanowiło trudne Tamże, s. 197. Tamże, s. 200. 3 Tamże, s. 197 i 214. 1 2 433 �wyzwanie. Odtąd musiał się z nim borykać do końca życia. W liście do Sikorskiego zwierzał się z goryczą: Jakiś Ty szczęśliwy, że żyjącą i zacną rodziną pochwalić się możesz, gdy ja tu żyję samotny i tylko garstkę papierów po sobie pozostawię. Bo trzeba Ci wiedzieć, że moja własna rodzina (prócz Karoliny Antoniowej i Wernerowej) prawie już o mnie zapomniała, a tej przybranej w Modlnicy (o której z sympatią wspominasz) już się naprzykrzyłem. Więc doznawszy więcej w życiu zawodów i przeciwności niż pomyślności, mieszkam po Sanockiem znów od paru miesięcy sam, pozostawiony własnej pracy i przemysłowi w Krakowie, jak to niegdyś było w Warszawie, z tą tylko różnicą, że tu nie ma już Matki-Opiekinki i lat moich młodszych. Mutantur tempora et nos mutamur in illis – mówił niegdyś niebosz[czyk] Linde w 5-ej klasie. Ale dosyć już o tym, o czym bym bez goryczy pisać nie mógł. To tylko powiem, że pobyt w Krakowie, lubo utrudnia życie, ułatwia mi znów pod pewnym względem wydawnictwo prac moich, stawiając w bliskości bibliotek i drukarni, co zapewne potrwa tak długo, póki nie dopcham ciężkiej tej taczki żywota do końca1. Mimo zawodu i rozczarowania dostrzegał jednak korzyści płynące z zamieszkania w Krakowie, tj. bliskość bibliotek, drukarni i Akademii. Z późniejszych listów wyłania się też więcej kłopotliwych szczegółów dotyczących ostatnich lat życia w Modlnicy, choć nie wiadomo, w jakim stopniu wzmianki o nich powodował uraz Kolberga: skąpstwo i despotyzm Antoniny Konopczanki, „trzęsące jazdy” do Krakowa, prośby o konie, których mu „prawie zawsze żałowano i tylko przyczepić się do jadących (jeśli było miejsce) dozwalano”, choć dodawał: „Jeden tylko Roman jadący z Tomaszowic, zawsze dla mnie grzeczny, wstępował i zabierając z sobą, ułatwiał mi te jazdy czasami”. Nie rozumiał „wszystkich motywów niegrzecznego zerwania”, podejrzewał rodzaj czyjejś intrygi, doświadczał poczucia upokorzenia i „moralnej przykrości”, gdyż zaproszenie do Modlnicy do końca jego życia i deklaracja, by uważał ich dom za własny wyszły od samych Konopków. Nie zamierzał jednak kontestować tej nowej sytuacji i już w styczniu 1885 roku stwierdzał: „Mimo tej separacji staramy się, by najlepsza między nami panowała zgoda, chociaż oczywiście bywać już tam ani mogę, ani chcę”2. 1 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 14 I 1885 r., tamże, s. 227–228. Brulion listu do J. Wernerowej z 16 I 1885 r., tamże s. 229. 434 �Mimo wszystkich kłopotów i uciążliwości życia codziennego, które wcześniej były mu odjęte, kontynuował wielotorowe prace z właściwą sobie determinacją. Jak wspomniano, w końcu 1884 roku wyszła pierwsza część Mazowsza, dedykowana Józefowi Majerowi, równolegle na ukończeniu było przygotowanie kolejnej monografii, tj. Kieleckiego, której część pierwsza w kwietniu 1885 roku była w druku, a na początku czerwca wydany już tom Kolberg rekomendował i wysyłał przyjaciołom1. Także w roku 1884 ukazała się następna praca w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”: opracowany przez Kolberga rękopis ze spuścizny po Józefie Lipińskim, autorze Piosnek ludu wielkopolskiego wydanych w Poznaniu w 1842 roku, który wdowa po zmarłym przekazała Akademii2. Pracę opatrzył Kolberg komentarzem informującym, że do druku przeznaczył tylko materiał niepublikowany przez autora rękopisu, podkreślił, że „wyprzedził on o lat 30 jego własne już ogłoszone drukiem poszukiwania” oraz że dla porównania podał w przypisach odsyłacze do Ludu, głównie do Poznańskiego. Obok krótkich opisów niektórych zwyczajów (kolędowania, podkoziołka, maika, dyngusu, wieńca) na treść tej pracy składają się głównie pieśni (ponad 180 tekstów bez melodii), ułożone w zasadzie zgodnie z planem podziału przyjętym przez Kolberga w jego Ludzie, oraz około 120 przyśpiewek tanecznych. Pod koniec roku 1884 w życiu warszawskiej rodziny Kolberga zaszła zmiana od jakiegoś czasu przewidywana. Karolina zawarła związek małżeński z Antonim Wąsowskim, budowniczym gubernialnym z Radomia, wdowcem z dorosłymi już córkami, znajomym z dawnych lat. Kolberg wtajemniczany w listach w jej wahania i nadzieje wiązane z upragnioną życiową stabilizacją odpowiadał bratowej z troską i zaangażowaniem; ten temat był też zapewne jednym z ważniejszych w czasie ich spotkania latem tego roku w Krakowie. Uderzające jest w korespondencji zaufanie Karoliny 1 Zob. bruliony listów do B. Moraczewskiej z 2 IV i do W. Siarkowskiego z 5 VI 1885 r., tamże, s. 235 i 263. 2 O. Kolberg Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim podał do druku…, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114. W sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej w dniu 26 listopada 1883 r. odnotowano m.in. nadesłanie „do użytku Komisji” rękopisu po J. Lipińskim, który Oskar Kolberg opracował, tj. „przejrzawszy, wybrał, uporządkował i uwagami swoimi objaśnił rzeczy zasługujące na wydanie i takowe do druku należycie przygotował” (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XI, 1884, s. LV, zob. także doniesienie tej treści w nr. 272 „Czasu” z 1883 r.). 435 �okazywane stryjowi, a ze strony Kolberga ton opiekuńczy, cierpliwa perswazja i pełne serdeczności poczucie odpowiedzialności, z jakim jako jedyny żyjący stryj traktuje bratanicę, kiedyś ulubioną wychowanicę swojej matki. W tym czasie Karolina próbuje też za pomocą Oskara sprzedać obraz Antoniego Kolberga Portret Chopina malowany z natury w Paryżu około 1848 roku, lecz niedokończony. Nie znalazł on nabywcy w Warszawie i zawędrował do Krakowa. Portret ten, prawdopodobnie ostatni wykonany za życia kompozytora, wystawiany był w Muzeum Narodowym w Sukiennicach w latach 1884–1888. Karolina prosiła Kolberga o złożenie propozycji kupna Marcelinie Czartoryskiej, transakcja nie doszła jednak do skutku, gdyż – jak donosił Kolberg – obraz nie został wykończony1. Pierwszy list bratowej pisany już z Radomia 25 października 1885 roku przynosił wiadomości o jej nowej sytuacji rodzinnej w tym mieście2 i odtąd wieści z samej Warszawy – siłą rzeczy pośrednie – są skąpe, czego nie rekompensują bardzo rzadkie listy Jadwigi Wernerowej. Stopniowo Kolberg oswajał się z nową sytuacją w Krakowie. W miarę czasu coraz bardziej doceniał bliskość instytucji, z którymi kontaktować się wcześniej musiał, dojeżdżając z Modlnicy. Z drugiej strony znacznie trudniej było o oszczędności, by dokładać z nich – jak wcześniej – do kosztów druku. W maju 1885 roku pisał do Blizińskiego: Ja tu całą zimę spędziłem przy cichym stoliku, w najętym pokoiku. Warsztat mój nie próżnuje, a praca o tyle jest wygodniejszą, że się obywa bez jazdy na trzęsącym wózku i ma pod ręką na zawołanie bibliotekę, drukarnię, księgarnie i Akademię. Wszystko to rzeczy nader dla mnie pożądane obok zdrowia, które mi dosyć jeszcze dopisuje. Ale za to wydawnictwo trochę postępuje leniwiej, bo funduszu ani nawet kredytu na zawołanie mieć nie można, a żyjąc z gotowego, 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 216. Obraz kupił od Karoliny Wąsowskiej około roku 1894–1895 Henryk Dobrzycki (1841–1914), członek zarządu Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, któremu w 1912 r. dzieło to podarował. Dobrzycki opisywał portret Chopina Antoniego Kolberga i jego historię z uznaniem dla artystycznej wartości dzieła malarza jako „niepospolitego portrecisty” (zob. Kilka słów o portretach Chopina, „Tygodnik Ilustrowany” 1894, nr 7, s. 97, 103 i nr 8, s. 123–124, z portretem rytowanym przez J. Holewińskiego na s. 97 oraz tegoż Portrety Chopina, tamże 1896, nr 8, s. 153–154). Jak już wspomniano, w 1944 roku oryginał spłonął w Bibliotece Krasińskich. Znany jest z fotografii oraz z kopii wykonanej w 1900 r. lub nieco wcześniej przez Kazimierza Mordasewicza (1859–1923), znajdującej się w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. Zob. też wyżej, s. 44, przyp. 2. 2 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 286–287. 436 �jakie się nasunie, nie podobna odkładać na druki, choćby tyle tylko co dawniej. I dlatego to w tym roku zapewne jeden tylko tom (akademicki) się ukaże1. Rzeczywiście, w 1885 roku wydana została tylko część pierwsza Kieleckiego; tom ukazał się na początku czerwca2. Kwatera u Jasińskich okazała się początkowo dobrym wyborem; wielokrotnie Kolberg wspominał w listach o ich życzliwości, opiece, dbałości o jego wygody, zwłaszcza ze strony Jasińskiej. Wprawdzie w niedalekiej przyszłości wraz ze swoimi gospodarzami zmuszony był niejednokrotnie zmieniać adres, ale czuł się z nimi związany ze względu na przyjacielskie stosunki, zażyłość i stosunkowo niewysoki koszt wynajmu i opieki. Wiosną 1885 roku planował w porozumieniu z Hoffem dwumiesięczną podróż w połowie lipca na Śląsk Cieszyński, do Cieszyna i do Wisły i Ustronia, gdzie mieli się spotkać i gdzie Hoff planował wspólne badania. Projekt był aktualny jeszcze w czerwcu, lecz został zarzucony na rzecz kolejnej wyprawy Kolberga na południowy wschód. Pisząc do Hoffa o konieczności zmiany kierunku podróży na Przemyśl i Lwów, dyktowanej „interesem wydawnictwa”, tak uzasadniał jej cel: Pojmujesz, że jest to kwestia największej dla mnie wagi, kwestia żywotna, która stawia wszelkie inne na drugim planie, osobliwie co do materiałów dotyczących Rusi, których mam wielki zapas, a do których wydania dopomóc ma ktoś z osób wpływowych3. O takiej jego decyzji przesądziła więc przede wszystkim waga, jaką przywiązywał do wydania materiałów ruskich oraz konkretna możliwość pomnożenia zbiorów z tamtych ziem i nadzieja zyskania sponsora dla ich edycji. Nie bez znaczenia była zapewne rysująca się perspektywa opuszczenia Bóbrki przez Blizińskich wobec niepowodzenia w tamtejszych interesach i możliwość skorzystania przy okazji raz jeszcze z wypróbowanych wcześniej warunków pobytu i pracy w Sanockiem. Podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” podjęta w lipcu trwała prawie cztery miesiące, do początku listopada. Odwiedził Kolberg oczywiście List do J. Blizińskiego z 9 V 1885 r., tamże, s. 247. Zob. brulion listu do W. Siarkowskiego z 5 VI 1885 r., tamże, s. 263. 3 Brulion listu do B. Hoffa z 9 VII 1885 r., tamże, s. 276. Zob. też list do J. Blizińskiego z 21 VI, tamże, s. 268. 1 2 437 �Bóbrkę, tym razem bawiąc tam krócej ze względu na rozpoczętą już przeprowadzkę gospodarzy i ich wyjazd pod Sanok do rodziny. Przebywał dłużej w Leszczowatem u Kraińskich oraz we Wzdowie w powiecie brzozowskim, skąd urządzał wycieczki do okolicznych miejscowości, odwiedził też Sanoczany w powiecie przemyskim. Lakoniczne informacje źródłowe wskazują jeszcze na: „Rymanów (Potockiej)” oraz „kilka dni w Iwoniczu”1. We Wzdowie gościł u Teofila i Emmy Ostaszewskich, w Sanoczanach u Józefa i Heleny Jaruzelskich. Czy w Rymanowie był gościem Anny z Działyńskich Potockiej, nie wiadomo; bezpośredni kontakt z nią nie jest wprawdzie pewny, ale z dalszej korespondencji wynika, że starał się przez Potocką o fundusz na wydanie Rusi, jednak bezskutecznie 2. U kogo zatrzymał się w Iwoniczu, również nie wiemy. Teofil Ostaszewski (1807–1889), właściciel Wzdowa, ziemianin i pisarz, należał do zasłużonych działaczy społecznych i gospodarczych, pracujących na rzecz rozwoju rolnictwa w Galicji, podniesienia oświaty i czytelnictwa dla chłopów. Był autorem programu zniesienia pańszczyzny jako warunku odzyskania niepodległości oraz całościowego projektu zmiany stosunków na wsi, a także twórcą wierszowanych zbiorów bajek przeznaczonych głównie dla włościan. Działał w kierunku wzmacniania aspiracji polskich w zaborze austriackim. Właścicielami Rymanowa byli zaś od 1872 roku Anna i Stanisław Potoccy; w roku 1885 już tylko wdowa po Stanisławie zmarłym w 1884 roku. Anna z Działyńskich Potocka (1846–1926), córka Tytusa, urodzona w Kórniku, współzałożycielka z mężem uzdrowiska w Rymanowie, prowadziła także działalność oświatową i społeczną i wspomagała finansowo różne inicjatywy regionalne, m.in. była założycielką szkoły rzeźbiarskiej dla chłopców i koronkarskiej dla dziewcząt. Sąsiedzkie stosunki mieszkańców Wzdowa i Rymanowa przyczyniły się zapewne do rozszerzenia zasięgu penetracji terenowych Kolberga oraz odwiedzin w Rymanowie i w pobliskim Iwoniczu. W swoim pamiętniku Anna Potocka wspomina: „Od strony Brzozowa sąsiadowali z nami państwo Ostaszewscy. Było tam przepiękne gospodarstwo we Wzdowie, śliczne inwentarze nagradzane wieloma nagrodami na wystawach krajowych 1 Zob. Wykaz podróży…, tamże, s. 707 i brulion listu do Z. Urbanowskiej z 9 XII 1885 r., tamże, s. 304. 2 W liście do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r. (tamże, s. 358) Kolberg pisze: „Do bied prywatnych, które mnie dręczą, przybywa i etnograficzna, tj. że nie wiadomo, kiedy i czy mi się uda wyjednać od kogo jakiś fundusik roczny na wydanie Rusi, a przy tym naturalnie i Sanockiego. Potocka tego dotąd dokazać nie potrafiła”. 438 �i zagranicznych. Pani, Załuska z domu, cudownie grała Chopina. Mieli kilka prześlicznych majątków, Grabownica i najbliższa nam Klimkówka do nich należała”1. Dwie ostatnie posiadłości Ostaszewskiego wymienione są także w zapisach Kolberga, w przeważającej jednak części rękopisy pochodzące z tej okolicy sporządzone zostały we Wzdowie, skąd 8 sierpnia 1885 roku Kolberg pisał do Blizińskiego: „Ja tu siedzę od 10 dni i zbieram wciąż materiały, których liczba rośnie z dniem każdym; a zresztą jest mi tu jak u p[ana] Boga za piecem”2. Przyjazną stację badawczą stanowiło też dobrze już znane Kolbergowi z poprzednich lat sanockie Leszczowate, którego właściciele więzami rodzinnymi połączeni byli z gospodarzami Kolberga w przemyskich Sanoczanach. Związki były tak ścisłe, że w obu dworach mógł zapisywać Kolberg folklor z obu sąsiadujących ze sobą regionów, jak o tym świadczy notatka nad jedną z pieśni: „w Leszczowatem – pani Jaruzelska”3. Mowa o Helenie Jaruzelskiej, żonie Józefa z Sanoczan, do której pomocy badacz przywiązywał szczególną wagę, a która zapewne przekazała Kolbergowi tę pieśń, bawiąc w Leszczowatem, w domu ojca, Edmunda Kraińskiego. W czasie poprzedniej podróży w 1884 roku Kolberg pisał na ten temat do Blizińskiego: „Do Sanoczan jednak już nie pojadę, gdyż pani Jaruzelska jest w Leszczowatem, gdzie jeszcze parę dni (może do czwartku lub piątku) chce u ojca zabawić, a bez niej nie byłoby w Sanoczanach rzeczy”4. W trakcie tej podróży, podobnie jak poprzednio, zajął się też przysłaną z Krakowa pod koniec lipca pilną korektą części II Mazowsza, która latem była w druku, a w połowie listopada wydany tom już Kolberg rozsyłał. Zaś w grudniu 1885 roku składana już była część II Kieleckiego5. Materiały z Sanockiego i Przemyskiego6, zebrane głównie w czasie trzykrotnych podróży w latach 1883–1885, należą do najcenniejszych Anna Stanisławowa Potocka z Rymanowa, z Działyńskich ostatnia Mój pamiętnik, Kraków 1927, s. 327. Mowa o żonie Teofila, Emmie Ostaszewskiej, z domu Załuskiej. 2 Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 279. 3 Jest to pieśń „Buło ne kopaty pod porohom jamy…”, zob. Sanockie–Krośnieńskie cz. II (DWOK T. 50), s. 169–170, nr 329. 4 List z 21 IX 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 193–194. 5 O korekcie wędrującej za Kolbergiem z Krakowa w Sanockie mowa w listach od i do Blizińskiego z lipca i sierpnia, zob. tamże, s. 278, 279 i 282. Na wysyłkę cz. II Mazowsza (DWOK T. 25) w listopadzie wskazują notatki Kolberga w brulionie listu do S. Duchińskiej z 10 XI 1885 r., a o drukującej się w grudniu cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19) – wzmianka w brulionie do W. Siarkowskiego z 7 XII 1885 r., zob. tamże, s. 293 i 303. 6 Informacja o ich wydaniu, zob. wyżej, s. 423. 1 439 �w zbiorach Kolberga, zarówno ze względu na bogactwo i różnorodność tematyczną i formalną, jak i na proweniencję źródłową oraz na autentyczność zapisów tekstów folkloru rusińskiego. Zdecydowana większość tych materiałów, zwłaszcza sanockich, pochodzi z własnych badań i rejestracji Kolberga w trakcie nieodległych od siebie etapów eksploracji terenowych. Są to liczne zapisy pieśni z melodiami, duży, ponad 100 tekstów obejmujący zbiór opowieści ludowych, inne drobne formy literatury ludowej (zagadki, przysłowia), cenne opisy obrzędów, zwłaszcza weselnych, i zwyczajów dorocznych, wiadomości etnograficzne i bibliograficzne. W okresie tym Kolberg był już znacznie bardziej osłuchany z językiem ukraińskim, z którym zetknął się praktycznie jeszcze w roku 1861. Wyczulone ucho muzyka z doskonałym słuchem, studia własne i konsultacje u znawców ukraińszczyzny, m.in. Izydora Kopernickiego, sprawiły, że w dzisiejszej ocenie naukowej dialektologów – jak to już wspomniano wcześniej – zapisy Kolberga przedstawiają dużą wartość jako wiarygodne, zwłaszcza w zakresie dokumentacji prawidłowego brzmienia gwar lokalnych i charakterystycznych dla nich zjawisk fonetycznych. W rezultacie Sanockie przynosi poza wartościowym materiałem etnograficznym, m.in. dotyczącym ubiorów, pożywienia, budownictwa i gospodarki rolnej, poza oryginalnymi opisami zwyczajów, obrzędów i wierzeń oraz bogatym zespołem najrozmaitszych pieśni powszechnych także „szczególnie cenny dla dialektologii zbiór autentycznych tekstów gwarowych z XIX wieku” 1, który tworzą zebrane przez badacza opowiadania, bajki i anegdoty. W roku 1885, rok po wydaniu monografii Lubelszczyzny, ukazała się też w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” niewielka publikacja Kolberga poświęcona zagadkom z Lubelskiego2. Przynosi ona trzydzieści tekstów z lokalizacją generalną określoną w tytule pracy, z odniesieniem ogólnym autora do zbiorów zagadek wcześniej opublikowanych w tym periodyku przez Kopernickiego, Petrowa, Siarkowskiego i Glogera. Nie wiadomo, czy pozyskał Kolberg zapisy tych drobnych form folkloru już po ukazaniu się monografii regionu, czy też dysponował nimi wcześniej. T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie”… (DWOK T. 49), s. XXXIII. O. Kolberg Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz), „Zbiór Wiadomości do Antopologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302 i odbitka 1885. Przedruk w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16– 17 (DWOK T. 75), s. 216–219. 1 2 440 �XXIII [Starania w Akademii o osobny fundusz na wydanie materiałów z Rusi. – Kontakty z folklorystami słowiańskimi, F.S. Kraussem (od 1886) i z L. Kubą (od 1885). – Kłopoty mieszkaniowe – lato 1886 r. w Krakowie. – Wydanie cz. II Kieleckiego (1886) – ukończenie kolejnej monografii. – Udział w nowych projektach badań Komisji Antropologicznej (1886). – Recenzja H. Biegeleisena (1886) i Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. – Życie codzienne, kontakty towarzyskie i krąg przyjaciół Kolberga w Krakowie. – Wydanie Mazowsza cz. III (1886). – Zaproszenie do udziału w pracach Komitetu organizującego dział etnograficzny Wystawy Krajowej (marzec 1887).] Troska o edycję zebranych materiałów, szczególnie ruskich z Galicji Wschodniej, których wartości był świadomy, oraz obawa, że nie zdoła ich wydać, skłaniały Kolberga do ponawiania zabiegów o pozyskanie dodatkowych funduszy. W styczniu 1886 roku wystosował do prezesa Akademii petycję w tej sprawie z dołączonym do niej wykazem materiałów ręko­ piśmiennych, w której przedstawił stan dotychczasowych prac wydawniczych oraz możliwość ich ukończenia w zakresie monografii ziem polskich przy dotychczasowym patronacie finansowym instytucji. Jednocześnie p ­ isał: Ale w tekach moich znajdują się nadto, i to w nierównie znaczniejszej liczbie, materiały z Rusi (a w części i z Litwy) pozyskane, których publikacja – według mego zdania – równie ważne, jeśli nie ważniejsze jeszcze niż dotychczas wydane, przyniosłaby dla nauki plony. O ważności tej przekonać mogą drukowane już przed kilku laty 2 tomy Pokucia. – Na publikację atoli takową, a która by jednocześnie z wyżej cytowaną (Lud) dokonywać się mogła, żadnych nie posiadam środków. A wszakże wiek mój podeszły oraz przykład, jaki dają literaturze naszej rosyjskie, coraz gęściej (za podnietą zakładów naukowych) ukazujące się publikacje etnologiczne, biorące za przedmiot swych badań zachodnie cesarstwa gubernie, naglą – jak mniemam – i nas także do pośpiechu w pracy i do szybszego na polu wydawniczym działania. Wnioskował więc o osobny fundusz roczny, „[…] iżby dotyczące Rusi wydawnictwo, o ile możności za mego jeszcze żywota i pod moim okiem (więc wedle programu, jaki dotąd moim pracom przewodniczy) dokonywane być mogło w sposób, jak się to dzieje co do rzeczy polskich”1. Osobnego funduszu 1 Niedatowany brulion listu do J. Majera, prawdopodobnie z 10 I 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 311 i 312. Do oryginału dołączony został spis materiałów, którego 441 �Kolberg jednak wtedy nie otrzymał, dopiero w 1888 roku Akademia będzie mogła zwiększyć swoją subwencję na rzecz jego wydawnictwa do 1000 zł. reń. rocznie, z przyznawanych mu od 1878 roku 500 zł reń., o czym będzie mowa dalej. Dla orientacji autora Ludu w zakresie dokonań humanistyki słowiańskiej i europejskiej ważne znaczenie miał jego udział w pracach Akademii, utrzymującej rozległe kontakty z instytucjami i ośrodkami zagranicznymi. Szczególną rolę odegrało tu pośrednictwo i doradztwo Izydora Kopernickiego, który prowadził niezwykle żywą i szeroką działalność w tym zakresie jako aktywny członek wielu towarzystw europejskich, autor bogatej korespondencji z przedstawicielami nauki w kraju i za granicą 1. Niejednokrotnie podejmował on bezpośrednią inicjatywę włączania Kolberga, nadmiernie zaabsorbowanego swoją mrówczą pracą, w krąg tych kontaktów, także w obrębie pozapolskiego życia naukowego. I tak np. za pośrednictwem Kopernickiego nawiązał Kolberg kontakt z dużo młodszym słoweńskim folklorystą i etnologiem, zajmującym się głównie Słowiańszczyzną południową, Fryderykiem Salomonem Kraussem (ur. w 1859 roku). Ożywiona korespondencja obu badaczy, zainicjowana w kwietniu 1886 roku podziękowaniem Kolberga za przysłaną publikację Kraussa, trwała do 1889 roku2. Kopernicki znał i cenił publikacje słoweńskiego naukowca, poznał go osobiście w Wiedniu, sam pomagał Kolbergowi jako tłumacz z serbskiego studiować niektóre jego prace przysyłane do Krakowa i pisał o nich. Krauss wspomina go zresztą w swoich listach wielokrotnie jako wybitnie przez siebie cenionego człowieka i autora3. Korespondencja brulion z 10 I 1886 r., zachowany w archiwum Kolberga, opublikowano jako aneks 12 tamże, na s. 743–749. 1 Wydawca listów Kopernickiego, A. Wrzosek pisał: „W papierach po nim pozostałych znalazły się setki listów doń w latach 1862–1891 od 380 osób i instytucji. […] W czasach Kopernickiego nie było ani jednego, cokolwiek wybitniejszego pracownika na niwie antropologii, etnografii, etnologii i archeologii przedhistorycznej w Polsce, który by nie korespondował z nim”. (A. Wrzosek [wstęp do:] I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego wydał i wstępem opatrzył…, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 59 i 60). 2 Zob. brulion listu do F.S. Kraussa z 12 IV 1886 r. oraz list tegoż z 28 XII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 328–329 i 653. 3 Zob. m.in. brulion listu do F.S. Kraussa z 14 V oraz list od tegoż z 8 VI 1886 r., tamże, s. 338 i 344. Kopernicki z uznaniem wspominał o zainteresowaniu Kraussa folklorem Serbów bośniackich w artykule O najnowszych zdobyczach pieśni ludowych serbskich, zamieszczonym w „Ateneum” 1886, T. 3, s. 536–541. 442 �Kraussa i Kolberga poświęcona jest głównie omawianiu przekazywanych sobie nawzajem publikacji, obaj wyrażają wzajemną satysfakcję, jaką daje wymiana prac, możliwość bliższego poznawania folkloru i kultury obu słowiańskich narodów, perspektywa badań porównawczych. Krauss z zachwytem przyjmuje kolejne tomy Kolberga, pisze z pewną afektacją, wręcz uwielbieniem dla „przybranego ojca”, czasami zadaje mu konkretne pytania i prosi o wskazówki dotyczące polskiego folkloru. Kolberg odpowiada serdecznie, z taktem i z ciepłym zainteresowaniem dla kolejnych prac Kraussa, zachęca go do dalszych badań, inspiruje wskazówkami i przekazuje mu oczekiwane informacje, a także udziela nowych 1, ale zastrzega jednocześnie, że wiek i ogrom własnych zadań nie pozwalają mu na drobiazgowe kwerendy i analizy. Po latach Kolberg napisze w serdecznym tonie w jednym z ostatnich listów do Kraussa: Przysyłane mi przez Was łaskawie książki odbieram regularnie […] Z nich to uczę się coraz lepiej poznawać i pokochać lud południowosłowiański, nieodrodny pod wielu względami od naszego. A mam nadzieje, że i Wy z dzieł moich coraz lepiej poznacie i pokochacie nasz lud polski2. W roku 1886 Kolberg kontynuował też wcześniej nawiązany kontakt korespondencyjny z Ludwikiem Kubą (1863–1956), czeskim folklorystą muzycznym, dotyczący przede wszystkim wzajemnej wymiany informacji i publikacji. Ludwik Kuba, także malarz, pisarz i podróżnik, autor antologii liczącej ponad 1500 słowiańskich pieśni ludowych 3, kontaktował się również z Kopernickim. Korespondencję z Kolbergiem nawiązał w maju 1 M.in. posyła Kraussowi przywieziony w 1857 r. z Lublany tomik Emila Korytki Slovénske pésmi…, informacje o autorze, polskim zesłańcu, który w Lublanie zajął się spisywaniem pieśni słoweńskich, oraz własnoręczny odpis przysłów słoweńskich z druku odnalezionego w pamiątkach po zmarłym Korytce u jego rodziny w Piadykach pod Kołomyją w 1880 r. (por. listy F.S.Kraussa i bruliony Kolberga z listopada i grudnia 1886 r.., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, nr 1292, 1293 i 1298). O zainteresowaniu Kolberga Korytką i o materiałach Korytki w jego zbiorach por. też E. Millerowa, wstęp do tomu Słowiańszczyzna południowa. Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III (DWOK T. 59/III), s. XIX– XXIV oraz XXXVII–XLI. Zob. też wyżej, s. 135–136. 2 Brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VI 1889 r., Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 609. 3 Praca pt. Slovanstvo ve svých zpěvech. Sbornik národnich a znarodnělných (vyznamných) pisni všech slovanských národou (Pardubice 1884–1895–1929) obejmowała pieśni czeskie, słowackie, polskie, serbołużyckie, ukraińskie, rosyjskie, białoruskie, i południowosłowiańskie, zebrane w 15 księgach dzielących się na zeszyty. Była to część zbiorów Kuby 443 �1885 roku, przysyłając mu jedenaście pierwszych zeszytów swojego dzieła; do roku 1889 objęła ona 16 wzajemnie wymienianych listów. Kuba darzył Kolberga wyjątkową atencją i podziwem; w swoich pełnych uznania i szacunku listach zwracał się do niego jako do mistrza i naukowego autorytetu. Przesyłał mu kolejne zeszyty swojej monumentalnej pracy, opowiadał o jej przebiegu, dalszych planach i podróżach. Kolberg odwzajemniał się z serdecznością i uwagą, także wysyłał Kubie kolejne wydane tomy, z których adresat korzystał w swojej pracy. Latem 1886 roku Kuba zatrzymał się w Krakowie w przejeździe na Ukrainę i odwiedził Kolberga. Chciał usłyszeć polskie ludowe pieśni i „polskie skrzypki”, poznać niektóre obyczaje, tańce i ubiory1. Efektem tych kontaktów i spotkania jest dużo późniejsza osobista relacja Kuby, przejmująco ukazująca ówczesną sytuację bytową autora Ludu, jego ascetyczne warunki życia i niepokój o losy niewydanych materiałów2. W kwietniu 1886 roku Kolberg wraz z Jasińskimi przeprowadził się pod nowy adres na ulicę Warszawską 4. Przyczyną przenosin była sytuacja materialna opiekujących się Kolbergiem Jasińskich. Mimo wyprowadzki właścicielka dawnego domu zgłaszała wobec nich roszczenia finansowe i sprawa miała swój finał w procesie sądowym, wygranym jednak po dwu latach przez Jasińskich3. Kłopoty te były też powodem rezygnacji Kolberga z letniej podróży. Wcześniej zamierzał odwiedzić Śląsk „w celach etnograficznych”, o czym informował Ludwika Kubę, Wernerową, Karolinę i Blizińskiego, co ten ostatni mu odradzał jako pomysł niebezpieczny, sądząc, że Kolberg wybiera się w okolice Wrocławia i pisząc: Gdyby tak jeszcze chodziło o zwykłego śmiertelnika, skończyłoby się na wytransportowaniu do granicy. Ale etnograf europejskiej sławy, który już napisał tyle tomów i który obecnie w roku 1886 zbierałby dowody polskości owego liczących około 4000 zapisów pieśni i muzyki ludowej (zob. list L. Kuby z 18 V 1885 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 255–256). 1 O swoich planach informował Kolberga w liście z 25 VI 1886 r., tamże, s. 347–348. O spotkaniu latem 1886 roku świadczą wzmianki w liście L. Kuby z 29 III 1887 r., tamże, s. 429–430 oraz w listach następnych. 2 Wspomnienie Kuby w artykule pt. Moje styky s Oskarem Kolbergem ukazało się w „Ludzie” T. XXIX: 1930, na s. 73–77. 3 Zob. list do A. Teichmannowej z 15 VI 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 510 oraz przyp. 1 do listu J. Blizińskiego z 19 VI 1886 r., tamże, s. 346. 444 �Śląska, który żelazny książę chce mieć niemieckim, na pewno padłby ofiarą na podobieństwo Kraszewskiego1. Kolberg wprawdzie odpowiedział, że miał w planie Śląsk austriacki, tj. Cieszyński, gdzie nie spodziewałby się takich kłopotów, ale wyjaśniał, że o zaniechaniu podróży w ogóle zdecydowały inne okoliczności. Pisał do Blizińskiego: Co do mojej własnej figury, muszą Wam oznajmić, że kłopoty i niepokoje, które spowodowały przeprowadzkę moją w kwietniu, teraz zaczynają się ponawiać i zapewne wkrótce przyjdzie się znów gdzieś wyprowadzić. Ci państwo Jasińscy, u których mieszkam, są niewypłacalni i tylko żyją z lokatorów, dając im stancję i wikt, a tych w lecie, gdy wszystko wyjeżdża, ściągnąć z niskąd nie mogą. Więc gospodarz ich dusi, a i mnie razem z nimi; pieniędzy nie ma, a więc znów meble jak wprzódy są w niebezpieczeństwie. Jest to powodem, że się zdecydować nie mogę na wyjazd na prowincję, chyba by się okoliczności zmieniły na korzyść Jasińskich, którym dałem słowo trzymać ich się, póki tylko będzie można2. Rok 1886 przyniósł dwa nowe tomy Kolberga; w połowie roku wyszła część II Kieleckiego, tj. tom 19. Ludu, pod koniec roku kończył się druk części III Mazowsza rozsyłanego odbiorcom z początkiem następnego, 1887 roku3. Kolejna monografia regionalna, dwuczęściowe Kieleckie4, obejmowała część szeroko rozumianego Krakowskiego, tj. Stopnickie, Miechowskie, Olkuskie i Kieleckie, co administracyjnie pokrywało się z obszarem dawnej guberni kieleckiej. W ujęciu Kolberga granice Krakowskiego i Kieleckiego 1 Tamże, s. 345. Aluzja w cytowanym tekście dotyczy aresztowania Kraszewskiego w czerwcu 1882 r. w Berlinie i uwięzienia go w Moabicie do sierpnia 1883 r., za zbieranie dla rządu francuskiego tajnych wiadomości o wojsku i wojskowości pruskiej (por. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 82–83, przyp. 1). Wzmianki o zamiarach podróży na Śląsk zob. też tamże, s. 330, 347 i 349. 2 List do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r., tamże, s. 357–358. 3 W brulionie listu do R. Wolffa z 20 X 1886 r. Kolberg informuje, że cz III Mazowsza (DWOK T. 26) „jest już pod prasą” (tamże, s. 374), a już 17 I 1887 r. przesyła ten tom Komitetowi Kasy im. Mianowskiego wraz z rozliczeniem za trzy wydane tomy Mazowsza, podając m.in. koszty druku i ilustracji (tamże, s. 406–407). Zob. też notatka Kolberga o wysyłanych tomach datowana 27 II 1887 r. w brulionie listu do L. Kuby z 13 VII 1886 r. (tamże, s. 356). 4 Zob. E. Antyborzec „Kieleckie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. V–XXIII, por. tejże Monografie regionalne Oskara Kolberga…, s. 177–178. 445 �pozostawały więc nieostre i miejscowości takie jak Olkusz, Ojców, Pieskowa Skała, Skalmierz powtarzają się w obu monografiach. Materiały z tego regionu zbierane przez samego Kolberga pochodzą z lat czterdziestych i pięćdziesiątych, czyli z wczesnego etapu badań, dopełnia je jednak w sposób znaczący dla wartości tomów bogaty materiał pozyskany w latach 1876–1886 od Władysława Siarkowskiego, o którym była już mowa. Kolberg wysoko cenił etnograficzne prace i zbiory tego kieleckiego regionalisty; jak wyżej wspomniano – rekomendował go na członka Komisji Antropologicznej, promował do druku i redagował jego prace w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Z kolei Siarkowski, korzystający także z pomocy współpracowników, odwoływał się do autorytetu Kolberga, chętnie przyjmował jego wskazówki i opinie przy gromadzeniu i publikacji swoich materiałów. W Kieleckiem Kolberg korzystał z wydanych już prac Siarkowskiego, a także z przekazanych mu przez tego autora „do użytku” opracowań rękopiśmiennych, takich jak obszerny manuskrypt przysłany około 1885 roku pt. Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa zebrane przez… w latach od 1876–1881 czy dostarczone wcześniej Przysłowia i zdania z okolic Kielc, a także zaproponowane Kolbergowi do wykorzystania w 1885 roku materiały dotyczące sobótek, które Siarkowski pozyskał w postaci listów od miejscowych duchownych. Kieleckie Kolberga, obejmujące obszar pierwotnie planowany dla dwu monografii, mimo wartościowych materiałów źródłowych jest odbiciem jego nasilających się obaw o kurczący się czas pozostały na wydanie całej spuścizny oraz ograniczeń finansowych trapiących go w latach osiemdziesiątych. Wyrazem tych ostatnich jest m.in. brak ilustracji, do których, jak wiadomo, przykładał Kolberg wielką wagę. Coraz boleśniej i widoczniej odczuwał konieczność redukowania zamierzeń pod presją rzeczywistych możliwości, a świadomość ta przewija się jako motyw przewodni całej jego korespondencji z tamtego okresu. Pod koniec roku 1886 zaznaczył się też udział Kolberga w aktualnych pracach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności. Na posiedzeniu Komisji w dniu 11 listopada przyjęto wzmiankowany już wniosek zgłoszony przez sekretarza Izydora Kopernickiego, a „poparty przez przewodniczącego Majera i p. Oskara Kolberga”, w którym postulowano „potrzebę rozpoczęcia systematycznych badań etnograficznych w kraju według planu obmyślanego i przyjętego przez Komisję Antropologiczną, nie poprzestając na dotychczasowym ogłaszaniu materiałów dorywczo opracowywanych przez członków Komisji bądź przez współpracowników postronnych”, a „dla ułożenia 446 �planu przyszłych badań etnograficznych wyznaczono Komitet z grona Komisji, złożony z pp. O. Kolberga, prof. Malinowskiego, dr Kosińskiego, Gustawicza i wnioskodawcy”, tj. Kopernickiego1. Kolberg nie figuruje w spisie obecnych na tym posiedzeniu, z pewnością miał jednak swój istotny, jeśli nie decydujący udział w tej sprawie i uzgodnił z Kopernickim swoje stanowisko, skoro ten powołał się na poparcie autora Ludu i skoro Kolberg znalazł się w składzie Komitetu. Taki kierunek badań wytyczany w Akademii zbieżny był z jego poglądami i doświadczeniami i odzwierciedlał troskę o całościowe, systematyczne i planowe badanie polskiej kultury ludowej, a co za tym idzie, równie konsekwentne ich finansowanie. Warto też zauważyć kolejny przejaw niezmiennie przyjacielskiej i solidarnościowej wobec Kolberga postawy Kopernickiego, który zawsze, także mimo nieobecności przyjaciela, występował w jego imieniu i w jego interesie. Także ku końcowi roku 1886, w grudniowym zeszycie „Biblioteki Warszawskiej”, ukazała się obszerna recenzja 22 wydanych tomów Kolberga autorstwa Henryka Biegeleisena, historyka literatury i ludoznawcy2. Miała charakter zdecydowanie krytyczny w stosunku do dzieła Kolberga, do przyjętych przez niego założeń i metod. Jak się wydaje, na negatywną i jednostronną opinię Biegeleisena wpływ miała pewna uraza, u której podłoża leżała odmowa Kolberga, do którego zwrócił się jeszcze w 1884 roku z prośbą o wskazówki potrzebne mu do pracy o balladzie Mickiewicza Ucieczka. Prośba „do najznakomitszego badacza ludu” podbudowana była wyrazami „uwielbienia dla Jego pracy i nauki”. Tym bardziej dziwi wręcz napastliwy ton recenzji, gdyż Kolberg odpowiedział z szacunkiem, podał kilka informacji, ale kwerendy i studiów na wskazany temat taktownie odmówił z powodu braku czasu3. W swojej recenzji Biegeleisen zarzucił autorowi Ludu brak krytycyzmu w doborze i ocenie źródeł, selekcji materiału i sposobie opracowania, „manię kolekcjonowania”, chaotyczność i brak 1 Zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej w dniu 11 XI 1886 r., „Rozprawy i Sprawozdania Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XV, Kraków 1887, s. LXXIV. Informację tę podał także „Czas” 1886, w nr. 264. Zob. też wyżej, s. 286]. 2 Opublikowała ją „Biblioteka Warszawska” z 1886 r., w tomie 4, na s. 431–441, w dziale Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne. Dotyczyła tomów 1–19 Ludu, cz. I i II Pokucia (DWOK T. 29 i 30) oraz cz. I Mazowsza (DWOK T. 24). 3 Zob. niedatowane listy H. Biegeleisena z 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 110–111 i 132–133 oraz odpowiedź Kolberga z 24 III 1884 r., tamże, s. 134–135. Biegeleisen przygotowywał wtedy pracę Tło ludowe ballady Adama Mickiewicza pt. „Ucieczka” opublikowaną w czasopiśmie „Świt” w 1885 r., T. 2, nr 50–56. 447 �planu, niekonsekwencje i błędy w traktowaniu tekstów folkloru, „eklektyzm i kompilatywność”, brak jednolitych zasad opracowania merytorycznego i językowego, właściwie brak kompetencji. Kolberg odpowiedział bardzo szybko, przygotowując rzetelną, udokumentowaną replikę, w której metodycznie odniósł się do kolejnych zarzutów recenzenta. Już 12 lutego 1887 roku wysłał ją do ówczesnego redaktora „Biblioteki Warszawskiej”, Józefa Plebańskiego, z prośbą o zamieszczenie swojej odpowiedzi na łamach „najbliższego zeszytu” czasopisma1. Jednak Plebański nie zaakceptował formuły repliki z obszerną argumentacją Kolberga, nie pomijającą żadnego z krytykowanych aspektów jego dzieła. Nie odmówił publikacji wprost, lecz uznał, że tekst jest za długi, w sposób pokrętny uzasadniał, że musiałby jednocześnie przytaczać „contre-replikę” Biegeleisena, któremu wysłał przekazany mu tekst, zwlekał mimo kilkakrotnych upomnień Kolberga. W końcu po ośmiu miesiącach Kolberg zniecierpliwiony i zdegustowany sposobem załatwiania sprawy, uznając polemikę za spóźnioną, a sugestię jej przeredagowania za niemożliwą do przyjęcia, wycofał się z zamiaru publikacji, co Plebański skwapliwie przyjął, uważając problem za rozwiązany i dając do zrozumienia, że z zadowoleniem przyjął wycofanie się z kłopotliwej dla siebie riposty2. Niepublikowany rękopis Kolberga, zwrócony mu w październiku 1887 roku, bardzo istotny jako obszerna wypowiedź autora Ludu na temat założeń, zasad i metod pracy badawczej i edytorskiej, zachował się w jego spuściźnie i wydany został dopiero w ramach Dzieł wszystkich3. Odpowiadając na zasadniczy zarzut Biegeleisena, że poza własnymi zapisami autora jego dzieło jest bezkrytyczną i chaotyczną „zbieraniną różnorodnych wiadomości”, Kolberg przypominał swoją fundamentalną zasadę: Snać nie dostrzega on [autor recenzji] planu w jego układzie, gdzie materiał podany bezwzględnie ma dostarczać karmi i żywiołu naukowego różnym gałęziom wiedzy z etnografią spowinowaconym do dalszego zużytkowania go i oczyszczenia. Autor jako zbieracz w nawale zatrudnień ograniczyć musiał swą czynność Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 411–412. Zob. korespondencja w tej sprawie J.K. Plebańskiego i Kolberga z okresu od marca do października 1887 r., tamże, listy 1319, 1321, 1322, 1325, 1330, 1346 i 1350. 3 Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena, w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 391–411 (publikowana na podstawie rkp w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 12– –18; tamże na k. 20–21 inna wersja początku odpowiedzi, druga pełna wersja rkp. z niewielkimi różnicami, zachowana w zespole rękopisów później odnalezionych, obecnie w Arch. PTL, w tece 47, sygn. 1354/III, k. 68–75). 1 2 448 �krytyczną na autentycznym i sumiennym przedstawieniu choćby najdziwaczniejszych piśmiennych i ustnych źródeł, na skromnej jedynie uwadze nad ich kompetencją i krótkim na ich znaczenie poglądem. Ocenę ich rozleglejszą i gruntowniejszą, jak i głębsze nad nimi studia pozostawia on specjalistom w każdej z owych gałęzi wiedzy1. Wyjaśniał dalej, że wartościowanie źródeł w przypadku materiału folklorystycznego i etnograficznego jest co najmniej problematyczne, gdyż niejednokrotnie publikacje ulotne, peryferyjne, rzadkie czy mniej ambitne i znane lub z drugiej strony przede wszystkim popularne przynoszą ważne dla badacza szczegóły dotyczące życia i kultury ludu, jego tradycji i twórczości, a nawet konkretne przekazy tekstów folkloru. Etnograf i folklorysta nie może kierować się tylko określoną wartością ideową i artystyczną źródeł jak historyk literatury, lecz wybierać musi takie, które przynoszą najwięcej konkretnych interesujących jego dyscyplinę informacji i przekazów. Skąd pewność, że materiał dziś za lichy uważany – pyta Kolberg – nie nabierze z czasem wagi przy bliższym rozpoznaniu go przez uczonych? Czyja powaga ma ocenić wartość źródeł, skoro najznakomitsi nawet uczeni zagraniczni nie są co do ich kompetencji w zgodzie? Dlaczego wiadomość przelotna ogłoszona w jakiejś gazecie niesumiennej (na czym polega ta niesumienność?) nie ma służyć za materiał, jeśli zawiera jakiś szczegół dla etnografii przydatny, choćby wątpliwej na razie wartości? Dlaczego szczegół ów etnograficzny nie ma być zanotowany, mimo że czyjś uśmiech wywołuje? Gdzież są owi wielcy pisarze i ludowi znawcy, których by relacje (zapewne książkowe, czyli teoretyczne) uznane już były przez wszystkich za najlepsze, więc lepszymi były od powziętych gdzieś ze słuchu?2 W takim sensie dla etnografia kompetencja nie zawsze należy do „wielkich pisarzy i znawców ludu”; dla niego ważniejszym źródłem wiedzy może być np. utwór o zwyczaju sobótkowym mniej znanego poety z XVII wieku, Kaspra Twardowskiego, niż poemat na ten temat „najznakomitszego u nas poety szesnastego wieku”, Jana Kochanowskiego, gdyż pierwszy przynosi „nieco więcej o tym obrzędzie wiadomości”3. Kolberg wykazuje, że treści foOdpowiedź Kolberga… (DWOK T. 63), s. 392. Tamże, s. 394; podkreślenia w tekście za wyróżnieniami Kolberga w rkp. 3 Tamże, s. 395. Mowa o utworze Twardowskiego Bylica świętojańska (Lwów 1630) oraz o cyklu 12 pieśni J. Kochanowskiego pt. Pieśń świętojańska o Sobótce (pierwodruk: Kraków 1 2 449 �klorystyczne, np. wątki podaniowe czy legendowe, przysłowia, pieśni, badacz może wydobywać z rozmaitych źródeł: zarówno czerpać je z bezpośrednich relacji informatorów i śpiewaków, z literatury pięknej, z publikowanych opisów historycznych i geograficznych kraju czy poszczególnych miejscowości, jak i z ulotnych kalendarzy, jarmarcznych druków, okolicznościowych broszur, lokalnych czasopism. Oponuje też Kolberg przeciwko zarzutowi nieumiejętnego rozdzielania „rzeczy” ludowych od nieludowych, mieszania ich ze sobą, wykazując nieostrość granicy między nimi, zmiany przynależności i nieustające przenikanie się obu nurtów między środowiskami twórczymi i wykonawczymi, adaptacyjne procesy oraz przekształcenia w ich obrębie. Krytyce recenzenta, dotyczącej niejednolitej postaci językowej tekstów folkloru – zacierania cech gwarowych lub wiernego ich oddawania – przeciwstawia fakt rozmaitego charakteru dokumentowanych przez badacza przekazów ludowych, z których jedne podawane były konsekwentną gwarą, w innych cechy dialektologiczne są sporadyczne lub zatarte, jeszcze inne mają kształt literacki aż do stylizacji włącznie, „których zatem języka w niczym zmieniać się nam nie godziło”, gdyż są „spisane tak, jak je słyszeliśmy z ust opowiadaczy – wyjaśnia Kolberg. I dodaje: „Prawda, iż jedni wygłaszali je w mowie gminnej, gdy inni posługiwali się już to mową ze szkolnych ław, już z garderoby wyniesioną”. Tak więc w kolejnych tomach […] są pieśni wiernie w języku ludowym oddane, o ile przez włościan i włościanki były śpiewane, boć te, które dyktowała czeladź dworska (w różnym będące stopniu ogłady) należało znów spisać w mowie jej właściwej, a nie naciąganej do ludowej. W ogóle unikaliśmy wszelkiej modernizacji, o ile nie wtrącali jej sami włościanie. Tam tylko, gdzie wiadomość lub opowieść jakaś podaną nam została w sposób niegładki, zawiły, i to w mieszaninie językowej bez interesu dla lingwisty, dozwalaliśmy sobie stylizacji wedle mowy ogólnej, gdyż tu chodziło już o treść rzeczy, a nie o materiał językowy. Tłumaczy także, że kwestionowana przez Biegeleisena chwiejna pisownia tych samych wyrazów jest wynikiem niekonsekwentnej wymowy narratorów, często nawet w obrębie jednego przekazu i że stanowi odbicie wahań i niuansów fonetycznych żywej mowy. Na zarzut, że na takim zapisie „filolog polegać nie może”, Kolberg replikuje: 1586). Fragmenty pierwszego utworu z opisem Sobótki cytuje Kolberg w cz. I Mazowsza (DWOK T. 24), na s. 347. 450 �Na to odpowiadamy, że spisywaliśmy wyrazy tak, jak je słyszeliśmy wymawiane, a nie sądzimy, aby nas zmysł słuchu bardzo oszukiwał; uderzyło nas to nawet samych, gdy opowiadający pięciokrotnie zmieniał wymowę[…], tu zatem raczej to jego wymowa była chwiejną, a nie nasza pisownia, która iść była powinna za tą nieprawidłowością, nie zaś samowolnie na prawidłowość jakąś zamieniać1. Replika Kolberga, poruszająca szereg drobniejszych jeszcze kwestii warsztatu zbieracza i wydawcy, potwierdza z jednej strony wypracowaną i sprawdzoną koncepcję jego dzieła jako zbioru źródeł, który to zbiór wyprzedzać powinien ich interpretację i dalsze badania, przy czym ukazuje docenioną przez współczesną naukę trafną perspektywę i intuicję zbieracza nie stroniącego od najróżniejszych przekazów źródłowych, respektującego ich wieloraki kształt formalny. Z drugiej strony ilustruje ówczesne, a także późniejsze niezrozumienie jego założeń i metod, nowatorstwa i dalekosiężnej perspektywy zbieracza pracującego dla przyszłych dokonań naukowych. Krytyka Biegeleisena, podjęta ze stanowiska historyka literatury i filologa, dysponującego odmiennym warsztatem, metodologią i stawiającego sobie inne cele badawcze, okazała się całkowicie zawodna wobec encyklopedycznego zamierzenia Kolberga i jego panoramicznego obrazu kultury ludowej w ujęciu regionalnym. Można ubolewać, że odpowiedź autora Ludu – jedyna tak obszerna w jego dorobku, analityczna i syntetyczna zarazem – nie ukazała się drukiem wkrótce po recenzji Biegeleisena; może wyeliminowałaby szereg nieporozumień, jakie narosły wokół dzieła Kolberga i po części przetrwały długo w postaci sztywnych, upraszczających stereotypów, jak choćby przede wszystkim powtarzający się zarzut ograniczenia się do bezkrytycznego zbieractwa. W styczniu 1887 roku Kolberg otrzymał propozycję udziału w pracach specjalnego Komitetu, powołanego do zorganizowania wystawy etnograficznej, która miała odbyć się w ramach Wystawy Krajowej (galicyjskiej) zorganizowanej we wrześniu tego roku w Krakowie, a obejmującej działy poświęcone rolnictwu, przemysłowi i rzemiosłu2. Wystawa otwarta od 1 do Odpowiedź Kolberga… (DWOK T. 63), s. 405–406. List Komitetu Wystawy Krajowej z 31 I 1887 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 407–408. Prezesami Komitetu Wystawy byli: hr. Artur Potocki (1850–1890), działacz gospodarczy, prezes Towarzystwa Rolniczego w Krakowie w latach 1887–1889, oraz Feliks Szlachtowski (1820–1896), prawnik, prezydent Krakowa w latach 1884–1893, funkcję dyrektora Wystawy pełnił Faustyn Jakubowski (1837–1898), adwokat, członek Krajowej Komisji Przemysłowej. W skład Komitetu do zorganizowania wystawy etnograficznej wchodziło poza Kolbergiem 1 2 451 �12 września połączona była także z ekspozycją dzieł sztuki w Sukiennicach (do 15 września). Kolberg uczestniczył w pracach związanych z wystawą etnograficzną i w ich trakcie stykał się z wielu naukowcami i działaczami galicyjskimi, co znalazło wkrótce odbicie w jego dalszych staraniach o wsparcie materialne dla swojego dzieła. Życie codzienne Kolberga w tym okresie w Krakowie skąpo ilustrują rzadsze wówczas listy do Karoliny, która wraz z mężem i rodziną przeprowadziła się do Sandomierza, oraz sporadyczne do Jadwigi Wernerowej. Zawsze żywo zainteresowany sprawami rodzinnymi, edukacją bratanków i bratanic, ich pracą i losami zawodowymi, o sobie pisze Kolberg z pewną rezygnacją i niepokojem, a także z poczuciem osamotnienia i z tęsknotą za rodzinną Warszawą, miastem swojej młodości. W lutym 1887 roku w liście do Jadwigi wręcz skarży się: Wszelki zarobek coraz trudniejszy, a życie coraz droższe i wiek coraz podeszlejszy, i nie wiem, jak to dalej pójdzie. Przy takich danych trudno mi marzyć o tym, abym kiedykolwiek ujrzał jeszcze ukochaną Warszawę. A pragnąłbym tego szczerze z całej duszy. W Krakowie mimo wszelkich starań nie zdołałem się jeszcze zaaklimatyzować tak, jakby należało i jak tego położenie moje wymaga. Bo jakkolwiek zawiodłem się na Konopkach (a raczej na Modlnicy tylko), to mam tu jeszcze mnóstwo życzliwych mi osób, bywam na zebraniach literackich i muzycznych (np. u prezesa Majera, u pp. Przezdzieckich, Cieszkowskiego, Tarnowskich itd.), z kilku profesorami w ścisłej żyję przyjaźni, jak np. z Kopernickim, Sadowskim. Ale wszystkie te stosunki, z wyjątkiem tylko Kopernickiego, więcej mi ukazują zaszczytów i uznania itd., aniżeli dają chleba, zadośćuczynienia i pomocy w moich pracach etnograficznych, które dość ciężko wywalczać sobie muszę, bo Kraków jest ubogi i samolub. Towarzystwa te mimo grzeczności są zimne i nie zastąpią nigdy owych niezapomnianych serdecznych związków (czy to rodzinnych, czy przyjacielskich), jakie mnie łączyły niegdyś z naszą stolicą. Ale dosyć już o tym; trzeba się poddać woli wyższej od naszych życzeń, skoro już inaczej być nie może1. Wąski krąg wymienionych przez Kolberga osób to postacie, które odcisnęły swój wyrazisty ślad na życiu kulturalnym i naukowym Krakowa. dziesięciu członków, działaczy kulturalnych i uczonych z Krakowa (wymienionych w liście, przeważnie związanych z Akademią Umiejętności i znanych Kolbergowi; należeli do niej m.in.: A. Baraniecki, W. Dzieduszycki, I. Kopernicki, K. Rogawski, P. Umiński). 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 17 II 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 416. Fragment z nazwiskami osób, z którymi Kolberg kontaktował się bliżej, w rkp. skreślony. 452 �Pierwszy prezes Akademii, Józef Majer, wraz żoną, Karoliną z Friedlei­ nów, mieszkali przez wiele lat na Wiślnej, „Pod Zającem”, gdzie prowadzili salon artystyczny, a dwukrotnie w roku podejmowali szersze grono członków Akademii. Majer, także miłośnik muzyki, chętnie grywający na fortepianie, był postacią bardzo popularną w Krakowie; Józef Rostafiński pisał, że „znał go ówczesny cały Kraków: od przekupki na Małym Rynku do wszystkich dygnitarzy królewskiego miasta”1. Uczęszczany salon przy ulicy Wolskiej, w którym bywał Kolberg, prowadzili też Konstanty Przezdziecki (1846–1897), ziemianin, amator i mecenas sztuk i nauk, wraz z żoną Elżbietą (Izabelą) Plater-Zyberk. Przezdziecki był postacią podobnie jak Majer zasłużoną dla Krakowa, m.in. przyczynił się do zbadania grobów królewskich na Wawelu i współpracował z Józefem Łepkowskim przy ich odrestaurowaniu, był współwydawcą pomnikowej edycji Dzieł wszystkich Jana Kochanowskiego, kontynuatorem po ojcu Aleksandrze wydania dzieł Długosza, pisał w „Czasie” felietony o wystawach malarstwa w Wiedniu. Własny salon muzyczny prowadził też w Krakowie wymieniony przez Kolberga Zygmunt Cieszkowski (1845–ok. 1914), publicysta, wiolonczelista, organizator życia muzycznego w mieście, sekretarz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w latach 1887–18942. Wreszcie we wspomnianym przez Kolberga domu Tarnowskich, Stanisława i Róży Marii z Branickich, zwanym popularnie pałacem na Szlaku (tj. przy ulicy Szlak 71), funkcjonował jeden z ważniejszych ośrodków życia towarzyskiego, intelektualnego i politycznego Krakowa3. Stanisław Tarnowski, historyk literatury, krytyk literacki, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, polityk, jedna z najważniejszych postaci galicyjskiego życia politycznego i naukowego przełomu XIX i XX wieku, był bardzo życzliwy Kolbergowi i dobrze mu znany z kręgów Akademii, której drugim prezesem został po Majerze. Łączyły go też z Kolbergiem wspólne zainteresowania postacią i twórczością Chopina. O kontaktach towarzyskich Kolberga – poza jego własnymi skąpymi wypowiedziami – niewiele wiadomo z innych źródeł. Z innych zachowanych 1 J. Rostafiński Józef Majer. Szkic biograficzny, Kraków 1899, s. 3. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie, Kraków 2006, s. 68 oraz M. Dziadek Polskie salony muzyczne od początku XIX wieku do 1939 roku, w: Władysław Żeleński i krakowski salon muzyczny: tożsamość kulturowa w czasach braku państwowości, red. naukowa G. Mania, P. Różański, Kraków 2017, s. 76. 2 Zob. M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 75 i 76. 3 Zob. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 90–91 i 228. 453 �świadectw wynika, że bywał domu Władysława i Wandy Żeleńskich i przyjaźnił się z gospodarzami. Żeleński (1837–1921), kompozytor, pianista i pedagog, twórca oper, pieśni i muzyki instrumentalnej, osiadł w 1881 roku w Krakowie, gdzie był profesorem harmonii i kontrapunktu w Szkole Towarzystwa Muzycznego. W 1888 roku doprowadził do jej przekształcenia w konserwatorium muzyczne i pełnił w nim funkcję dyrektora oraz nauczyciela teorii, gry na organach i wyższego kursu fortepianu. Żeleńscy mieszkali najpierw przy ulicy Gołębiej, potem w willi z ogrodem przy ulicy św. Sebastiana i podejmowali gości w niedziele tradycyjnym proszonym obiadem i słynną herbatą. „Salon państwa Żeleńskich nie pretendował do roli salonu literackiego – pisała w roku 2017 Magdalena Dziadek – i nie był salonem kobiecym, królował w nim pan domu i pod jego zapewne dyktando dobierano gości – głównie spośród muzyków, aby oddawać się wieczorami wspólnemu muzykowaniu” 1. Żeleński wspominał później, że Oskar Kolberg był „upragnionym gościem” na owych niedzielnych obiadach, które „dały nam sposobność zbliżenia się i wymiany myśli”. Kompozytor niezwykle cenił i podziwiał wytrwałą, niezmordowaną pracę Kolberga, jego skromność i prostotę bycia, życzliwość i wyrozumiałość dla ludzi. Rozumiał i podzielał pasję Kolberga dla muzyki, „która go zawsze zajmowała w najwyższym stopniu”. Zażyłość z domem Żeleńskich musiała być duża, skoro muzyk pisał: Zdarzało się dawniej, że niekiedy powracając do domu, zastawałem go u siebie przy fortepianie, próbował dawnych swoich utworów, a i rzecz sama, i sposób grania robiły wrażenie typowe czegoś przechowywanego wiernie z dalekiej przeszłości2. Jest to jedno z nielicznych świadectw powracania Kolberga w późnych latach do instrumentu i jego trwałej potrzeby obcowania z muzyką. Żeleński będzie towarzyszył Kolbergowi w ostatnim okresie życia, stanie się świadkiem jego ostatnich dni, a po jego śmierci – inicjatorem budowy pomnika nagrobnego ku jego pamięci. Uczniem Żeleńskiego był m.in. Ferdynand Hoesick (1867–1941), pisarz, wydawca i księgarz, historyk literatury i muzykograf, który w latach 1 M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 76. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 68 i 229. 2 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga, „Czas” 1892, nr 261 (z 13 XI). 454 �1888–1890 studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim i bywał u Władysława Żeleńskiego. W swoim pamiętniku Hoesick wspominał niedzielne odwiedziny w domu nauczyciela: […] czułem się tam jak w domu, a przy wybornej herbacie z samowaru, słynnej u Żeleńskich, aż nadto miałem okazji do kształcących rozmów z panią Żeleńską o literaturze, z „dyrektorem”, który wtedy komponował Goplanę, o muzyce. Do tej herbaty często zasiadał również sędziwy Oskar Kolberg, znany zbieracz pieśni ludu polskiego, u którego „dyrektor” jako u specjalnego znawcy melodii ludowych nieraz przy mnie zasięgał rad co do niektórych pieśni i arii w Goplanie. Stary Kolberg jako kolega szkolny Chopina interesował mnie podwójnie, zwłaszcza, że kiedym w salonie zasiadał do którego z dwóch fortepianów, przy czym najczęściej grałem rzeczy Chopina, chwalił moją grę, dziwiąc się, skąd miałem takie szopenowskie uderzenie. Wiem, że nieraz o tym rozmawiał z panią Żeleńską, siedząc z nią w przyległym pokoju stołowym1. Żeleński wspomina zainteresowanie Kolberga swoim uzdolnionym uczniem, późniejszym wybitnym pianistą i kompozytorem o światowej sławie, bywającym w domu nauczyciela, Zygmuntem Stojowskim, którego Kolberg często i chętnie słuchał, „znał od dziecka, zajmował się niemal do chwil ostatnich, rozpytując się o rozwój jego talentu”2. Tak więc w domu Żeleńskich, wypełnionym dobrą muzyką, także Chopina, i rozmowami o życiu muzycznym, przysłuchując się koncertom, mając dostęp do fortepianu i niekiedy grając samemu, z pewnością czuł się znakomicie. Bliższych jednak okoliczności tych spotkań Kolberga i jego konsultacji związanych z muzyką do Goplany3 z relacji samego badacza nie znamy. Koresponden1 F. Hoesick Powieść mojego życia (Dom rodzicielski). Pamiętniki, T. 1, Wrocław 1959, s. 430 (pierwodruk: 1935 pt. Dom rodzicielski, w 4 tomach). Wspomniana przez Hoesicka opera Goplana, z librettem Ludomiła Germana na podstawie Balladyny Juliusza Słowackiego, miała premierę w Krakowie 23 lipca 1896 roku. 2 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga…, nr 261. Zygmunt Stojowski (1869 lub 1870–1946) uczył się od 1881 roku harmonii, kontrapunktu i gry fortepianowej u Żeleńskiego, jednocześnie uczęszczając do gimnazjum św. Anny. Wybitnie utalentowany, już jako trzynastolatek występował publicznie ma koncertach Towarzystwa Muzycznego i w salonie muzycznym Marceliny Czartoryskiej. W roku 1887 wyjechał na studia do Paryża, potem do Nowego Jorku, gdzie zyskał międzynarodową sławę jako pianista, kompozytor i pedagog. 3 Konsultacje te potwierdza też muzykolog krakowski, Maciej Negrey, w artykule Władysław Żeleński 1837–1921, zmieszczonym w pracy Władysław Żeleński i krakowski salon muzyczny…, s. 102, gdzie omawiając operę Goplana, stwierdza: „Konstruując sceny ludowe, [Żeleński] konsultował się z Oskarem Kolbergiem”; nie podaje jednak źródła tej informacji, więc 455 �cji z kompozytorem brak, natomiast bliskie przyjacielskie stosunki także z Wandą Żeleńską, żywo uczestniczącą w życiu kulturalno-literackim Krakowa, skąpo potwierdzają trzy późne listy. W związku z jubileuszem Kolberga w 1889 roku Żeleńska prosi go o informacje biograficzne potrzebne dla prasy, a w ostatnich dniach życia chory już Kolberg wystosowuje do niej 4 maja i 1 czerwca 1890 roku, tj. na dwa dni przed śmiercią, dwa lakoniczne i enigmatyczne listowne komunikaty, których treść ma charakter sytuacyjny i jest po części niezrozumiała, lecz świadczy o zaufaniu wobec adresatki i o jej opiece nad chorym1. Ze wspomnień Żeleńskiego wyłania się też skład „ograniczonego koła przyjaciół [Kolberga] w ostatnich czasach”. Jako należący wraz z żoną do tego kręgu wymienia on Ksawerego i Tadeusza Konopków, prezesa Majera, Kopernickich, Blizińskich, którzy po sprzedaży Bóbrki w połowie 1888 roku przeprowadzili się do Krakowa, Tomasza Mączkę, lekarza, który opiekował się Kolbergiem w ostatnich miesiącach życia, pastora Jerzego Gabrysia, proboszcza parafii ewangelickiej św. Marcina w Krakowie, a także Alfreda i Marię Stojowskich. Matka wspomnianego wyżej Zygmunta, Maria z Bogdańskich Stojowska, była pianistką, osobą ustosunkowaną w sferach towarzysko-artystycznych i naukowych, i w okresie, gdy rodzina mieszkała w Krakowie, prowadziła salon muzyczny2, w którym bywali artyści o międzynarodowej sławie. M.in. w 1884 roku odwiedził go Józef Ignacy Paderewski, którego poznał wtedy kilkunastoletni Zygmunt Stojowski i z którym zawiązał potem przyjaźń na całe życie. Poza tą wzmianką Żeleńskiego, który zaprzyjaźniony był z rodziną Stojowskich, brak informacji o odwiedzinach Kolberga w ich domu. Jako charakterystyczną postać Krakowa wspomina też Kolberga syn Władysława, znany pisarz i publicysta, Tadeusz Boy-Żeleński. W jednym być może przytacza ją za świadectwem Hoesicka. Podobnie W. Poźniak, który pisze: „Mało kto wie, że kompozytor przyjaźnił się z Oskarem Kolbergiem i że właśnie w czasie komponowania Goplany często zasięgał u niego porad. Rezultat tych konsultacji zasługuje na wielkie uznanie, bo chyba żaden poważniejszy kompozytor operowy przed Żeleńskim – oczywiście z wyjątkiem Moniuszki – nie podchodził tak trafnie do naszej muzyki ludowej jak twórca Goplany” (Opera po Moniuszce, w: „Z dziejów polskiej kultury muzycznej, T. II, Kraków 1966, s. 287). 1 Zob. listy 1444, 1546 i 1548 w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66). Bliskość Żeleńskiej przy Kolbergu w ostatnich chwilach życia potwierdzają również wspomnienia pośmiertne mu poświęcone (zob. m.in. artykuł Oskar Kolberg, „Czas” 1890, nr 127 (z 7 VI)). O kontaktach towarzyskich Kolberga por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 73. 2 Zob. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 68 i 69. 456 �z esejów ze zbioru Znasz-li ten kraj?... pisze: „W owym czasie osiadł w Krakowie sędziwy Oskar Kolberg. Przyjmowano go Pod Baranami i Na Szlaku”. Dalej Boy przytacza zabawną anegdotę. Pewna dama pyta półgłosem drugą, wskazując Kolberga: „Qui est-ce, ce vieux (Kto to jest, ten stary?) – C’est le Loude (To jest Lud). – Qu’est ce que c’est le Loude?...(Kto to jest Lud?)”1. Wspomniany pałac Potockich Pod Baranami, zakupiony w 1822 roku przez Artura Potockiego i Zofię z Branickich, stał się „pierwszym salonem Krakowa i jednym z najważniejszych opiniotwórczych ośrodków arystokratycznych w Galicji”2. Sam Kolberg nigdzie jednak nie wspomina o swoich odwiedzinach w siedzibie Potockich przy Rynku Głównym, stanowiącej centrum życia towarzyskiego i kulturalnego Krakowa. Podobnie brak jego informacji o bywaniu w sławnym wówczas salonie muzycznym Marceliny Czartoryskiej, który w zimie mieścił się w centrum miasta, przy ulicy Sławkowskiej, a latem w willi Decjusza w Woli Justowskiej. Marcelina Czartoryska, pianistka i działaczka charytatywna, wróciła na stałe do Polski w 1867 roku, po okresie swojego bujnego życia towarzyskiego w Paryżu, gdzie spotykała się z wybitnymi muzykami, m.in. z Chopinem jako jego uczennica, protektorka i opiekunka. W Krakowie od 1869 roku prowadziła dom otwarty, który wkrótce stał się pierwszym salonem muzycznym w mieście. Organizowała dwa rodzaje przyjęć: wielkie, otwarte dla wszystkich, podczas których sama grywała często na fortepianie, i małe, zamknięte wieczory muzyczne. Była zasłużoną animatorką życia muzycznego w mieście, protektorką krakowskiego Towarzystwa Muzycznego. Dzięki swoim zabiegom dyplomatycznym u władz w Wiedniu przyczyniła się do powstania w 1888 roku Konserwatorium Muzycznego. W jej eleganckiej rezydencji wypełnionej dziełami sztuki i pamiątkami historycznymi bywali najwybitniejsi przedstawiciele życia kulturalnego i artystycznego miasta i przyjezdni goście ze świata sztuki. Swój salon muzyczny prowadziła do 1886 roku, do śmierci męża Aleksandra. Jest bardzo prawdopodobne, że T. Boy-Żeleński Znasz-li ten kraj?... Pisma T. II, Warszawa 1956, s. 402 (pierwodruk: 1932). Encyklopedia Krakowa, red. D. Kalisiewicz i in., Kraków 2000, s. 723. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 26–31 i 228. Być może, Kolberg bywał też gościem Potockich w ich rezydencji w Krzeszowicach pod Krakowem. Wskazywałaby na to wzmianka M.A. Szulca w liście z 30 VI 1875 r., nigdzie jednak niepotwierdzona (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 531), a także zapisy terenowe Kolberga melodii do tekstów pieśni z Krzeszowic zanotowanych w zbiorku nieznanego autora oraz okolicznościowe pieśni związane z życiem rodzinnym Potockich (zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II, DWOK T. 6, s. 276–277, nr 495 i przyp. źródłowy do tej pieśni w suplemencie krakowskim, DWOK T. 73/III, s. 223–224 oraz w T. 73/II DWOK, s. 119, nr 919). 1 2 457 �Kolberg, przynajmniej sporadycznie, bywał na muzycznych spotkaniach u Czartoryskich, tym bardziej że Marcelina była uczennicą Chopina, miłośniczką jego gry i propagatorką kanonu interpretacyjnego utworów mistrza, oraz że gromadzili się tam dobrze mu znani krakowscy muzycy, m.in. Władysław Żeleński i Zygmunt Cieszkowski, a także inne wybitne postacie, jak np. Stanisław Tarnowski i Jan Matejko1. W korespondencji Kolberga nazwisko Czartoryskiej przewija się wprawdzie kilkanaście razy, przeważnie przy okazji omawiania z Szulcem i Karasowskim biografii Chopina, a także w okresie krakowskim w listach do Karoliny mowa o Czartoryskiej jako o potencjalnej nabywczyni portretu Chopina pędzla Antoniego. Brak tam jednak wyraźnych informacji o bezpośrednich kontaktach Kolberga z Marceliną Czartoryską. Ważnym dla Kolberga punktem Krakowa była księgarnia Friedleina prowadzona po śmierci Daniela w 1855 roku przez jego syna Józefa, który przejął rodzinną działalność po ojcu. Józef Friedlein (1831–1917), członek Komisji Archeologicznej Akademii, był bibliofilem i kolekcjonerem, znawcą i zbieraczem rzadkich druków i wydawcą cennych faksymiliów. Księgarnię odrestaurował i uruchomił w kamienicy Hetmańskiej w Rynku Głównym pod numerem 11. Rozwinął dział antykwaryczny, gromadził ryciny, mapy i numizmaty, wydawał dzieła naukowe i literackie, podręczniki, albumy, mapy i nuty. W roku 1884 został wiceprezydentem Krakowa, w roku 1893 prezydentem. Jego księgarnia rozprowadzała publikacje Akademii, wcześniej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, zajmowała się też powierzonym sobie kolportażem dzieła Kolberga. Była ważnym miejscem spotkań Krakowian i przyjezdnych, ośrodkiem dyskusji i wymiany książek. Autor Ludu bywał tam często, spotykając się z przyjaciółmi i znajomymi, mając okazję do rozmów i kontaktów, a także do rozpoznawania się w ruchu wydawniczym i naukowym. Na adres księgarni Friedleina przychodziła też do niego korespondencja krajowa i zagraniczna, a także książki i przesyłki pieniężne. Niedaleko, również w Rynku Głównym, pod numerem 23, mieściła się filia krakowska księgarni Gebethnera i Wolffa, która z kolei pośredniczyła w kolportażu Ludu na teren Królestwa Polskiego. Było to również miejsce wizyt i spotkań Kolberga2. Zob. M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 75 oraz A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 59–64 i 225. 2 Por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 72–73. Tam mowa także (bez podania źródła informacji) o „bliskich kontaktach Kolberga z księdzem Józefem Pelczarem, profesorem 1 458 �Choć brakło badaczowi bliskich relacji rodzinnych, które były jego udziałem w latach warszawskich, nie był zupełnie osamotniony w Krakowie; miał grono oddanych przyjaciół i był osobą rozpoznawaną w mieście. Natomiast jego kontakty z Modlnicą urwały się prawie zupełnie. Informował o tym Karolinę w czerwcu 1886 roku: Z Modlnicą stosunki są nader słabe jak zawsze, zapomnieli o mnie niemal zupełnie, więc i ja też nie mam powodów pamiętania o nich. Częściej już, lubo także rzadko, spotykam się z Mogilanami (tj. z matką i pannami) u Ksawerego lub Tadeusza K[onopki]1. Podobnie pisał do bratowej w marcu 1887 roku: Siedząc najczęściej przy pracy w domu, zwłaszcza wieczorem, rzadko kiedy wychodzę na herbatę, nawet do tych kilku, jakich mam, przyjaciół. Z Konopkami, o ile nie spotkam czasami kogoś z ich rodu na ulicy, nie mam żadnych stosunków i nie wiem, czy te się kiedy znów nawiążą. Bo ja, nie widząc z ich strony zbliżenia, narzucać im się nie myślę2. Czując coraz dotkliwiej ubytek sił i zdrowia, lecz pochłonięty bez reszty wytężoną pracą, zmuszony był w miarę czasu ograniczać nawet skąpe kontakty z przyjaciółmi. Pozbawionemu troskliwej codziennej opieki doskwierała coraz bardziej samotnicza egzystencja. Żeleński wspomina, że zapytany kiedyś o nią odpowiedział: Mówią mi, że gdybym się był ożenił, byłbym mniej samotnym na starość. Zapewne. Ale czy ja wiem, czy mógłbym się tak w zupełności oddać pracy, czy życie domowe nie odrywałoby mnie od niej? Czy towarzyszka zrozumiałaby i lubiła moja pracę tak, żeby mi była pomocą? A może Bóg tak chciał, bym mojej robocie już wyłącznie ślubował?3 Pod koniec marca 1887 roku otrzymał Kolberg oficjalne zaproszenie do udziału w pracach Komitetu „Wystawy Krajowej Rolniczo-Przemysłowej teologii i byłym rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego” oraz o „wspólnych zainteresowaniach muzycznych łączących Kolberga z organistą wawelskim, Wincentym Rychlingiem Bartoszewskim” (tamże, s. 73); jednak brak potwierdzenia tych kontaktów w dostępnych świadectwach źródłowych. 1 Brulion listu do Karoliny z 27 VI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 350. Matka to Stefania Konopkowa, wdowa po Józefie, panny to ich córki, które jako dorosłe opuściły Modlnicę, gdzie wcześniej przebywały pod opieką ciotki Antoniny. Ksawery Konopka, syn Michała, a kuzyn Józefa, oraz Tadeusz, najstarszy syn Józefa, mieszkali w Krakowie. 2 Brulion listu do Karoliny z 6 III 1887 r., tamże, s. 421. 3 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga…, nr 261. 459 �i Maszyn Pomocniczych dla Rolnictwa i Przemysłu oraz Wystawy Sztuki Polskiej w Krakowie r. 1887”. Zaproszenie to przyjął1. Jednak początkowo napięta sytuacja polityczna i groźba wybuchu wojny, a także przygotowania wojenne m.in. w Austrii i we Francji podawały w wątpliwość celowość realizacji tego przedsięwzięcia2. Ostatecznie jednak po uspokojeniu się sytuacji Komitet zdecydował na posiedzeniu 27 marca, że wystawa odbędzie się zgodnie z planem w roku 18873. Kolberg podobnie jak inni członkowie Komitetu podjął działania zmierzające do pozyskania osób wspomagających wystawę oraz eksponatów gromadzonych według określonego programu. Nie wiadomo dokładnie, w jakiej zdołał to uczynić skali, gdyż zachowały się jedynie nieliczne ślady jego korespondencyjnych zabiegów o zasilenie działu etnograficznego wystawy4 oraz sporządzony przez niego niedatowany brulion odezwy ponawiającej z ramienia Komitetu wystawy apel wystosowany „do władz i publiczności krajowej” z prośbą „o łaskawe nadsyłanie zgłoszeń w duchu programu, które przyjmowane będą w tutejszym magistracie do 15 lipca”5. Dalsze poczynania Kolberga nie są znane, nie wspomina o nich konkretnie w listach, ograniczając się do informacji o udziale w przygotowaniu wystawy etnograficznej. Jednak większe zaangażowanie w tym zakresie uniemożliwiły mu kłopoty mieszkaniowe i zdrowotne, które dotknęły go wiosną i latem 1887 roku, co wynika z korespondencji. Pisząc do F.S. Kraussa 16 kwietnia 1887 roku, Kolberg wyjaśnia opóźnienie swojej odpowiedzi niedawną przeprowadzką, o której brak bliższych informacji, a w późniejszym liście do B. Hoffa z 19 grudnia tego samego roku, prosząc o adresowanie następnych przesyłek dla niego do „księgarni Friedleina w Rynku”, dodaje: „nie na ulicę Warszawską […], gdziem mieszkał 1 List Komitetu Wystawy Krajowej z 21 III 1887 r. i odpowiedź Kolberga z 25 III 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 426 i 428. 2 Zob. wzmianki o groźbie wojny w listach Kolberga z lutego i marca, tamże, s. 415 i 421. Zaostrzający się konflikt niemiecko-rosyjski i rozruchy polityczne w Bułgarii groziły do połowy marca interwencją zbrojną Rosji, a w konsekwencji wystąpieniem innych mocarstw Europy. Ostatecznie konflikt zażegnany został na drodze rokowań dyplomatycznych Rosji oraz jej porozumienia w sprawie bułgarskiej z Turcją. 3 O przebiegu tego posiedzenia, dyskusji i decyzji o terminie, przygotowaniach do wystawy i jej budżecie pisał „Czas” 1887, w nr. 71 (z 29 III), w artykule Wystawa Krajowa. 4 Zob. brulion listu do Z. Glogera z 1 VI oraz oryginał listu do J. Blizińskiego z 6 VII 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 438 i 440–441. 5 Jest to rękopis z licznymi skreśleniami, poprawkami i dopiskami zachowany w zespole manuskryptów odnalezionych dopiero w 2014 roku, obecnie w Arch. PTL, w tece 47, sygn. 1354/III, k. 66. 460 �przed rokiem i od tego czasu dwa razy już zmienił mieszkanie”1. Poza tymi wzmiankami nic więcej o tych przeprowadzkach nie wiemy. Były one zapewne wynikiem dalszych kłopotów gospodarzy Kolberga, Jasińskich, z niewypłacalnością i brakiem wystarczających środków materialnych uzyskiwanych od lokatorów. W następnych latach nadal Kolberg zmuszony był zmieniać mieszkanie, co w oczywisty sposób komplikowało jego niezwykle pracowite i wypełnione obowiązkami życie. XXIV [Radomskie cz. I (lipiec 1887). – Długa choroba oczu (lato i jesień 1887). – Wystawa Krajowa (wrzesień–październik 1887) i ograniczony udział w pracach nad jej działem etnograficznym. – Starania o subwencję na tomy poświęcone Galicji Wschodniej – petycja do Sejmu Krajowego (listopad 1887) i jej pozytywny wynik. – Uczestnictwo w pracach Komisji Antropologicznej. – Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1888). – Wydanie trzech tomów: cz. II Radomskiego, cz. IV Mazowsza, cz. III Pokucia (1888). – Radomskie – kolejna ukończona monografia. – Spowodowana kłopotami z cenzurą zmiana karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza. – Recenzja W. Smoleńskiego cz. I–III Mazowsza (1887). – Trudne warunki bytowe Kolberga i ich obraz w oczach jego gości. – Aktywności pozawydawnicze (opinia o nowym czasopiśmie naukowym, „Wiśle”, sprawa E. Korytki i jego materiałów).] Na początku lipca badacz dysponował kolejnym gotowym tomem Ludu, częścią I Radomskiego. Tę – według jego określenia – „nowo ukutą serię” wysłał wtedy m.in. do Blizińskiego, którego informował też przy okazji o niemożności wyjazdu latem z powodu tych samych kłopotów mieszkaniowych i obowiązków związanych z wystawą2. W tym czasie dopadła go też poważna choroba oczu, o której wspomina później w listach do bliskich i przyjaciół. W listopadzie pisał do B. Hoffa: […] w ciągu lata mocno cierpiałem na oczy, że oka prawego o mało nie straciłem i przez parę miesięcy ani lekturą, ani pisaniem zajmować mi się wcale nie było wolno. Leczyłem się w klinice. Teraz jest trochę lepiej, ale oszczędzać się muszę, 1 2 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 431 i 432 (przyp. 2) oraz s. 477. Zob. list do J. Blizińskiego z 6 VII 1887 r., tamże, s. 440–441. 461 �choć zajęcia bynajmniej mi nie brakuje, zaniechać też robót mego zawodu – już z samej konieczności – w żaden sposób nie mogę1. Obszerniej relacjonuje ten problem Jadwidze Wernerowej: Co do mojej choroby oczu, o której wspominasz, to Ci tyle tylko powiem, że mocne zapalenie trapiło mnie przez całe lato i jesień, trzymając jak na uwięzi w Krakowie, minęło wreszcie – dzięki ciągłej i trafnej (w końcu) kuracji w tutejszym Instytucie oftalmicznym dra Marcisiewicza; jemu to zawdzięczam, iż prawe oko (które już za stracone uważałem) ocalonym zostało. Możesz sobie wyobrazić, ile cierpieć musiałem, skazany na 4-miesięczną bezczynność, często na bezsenność z bólem oka połączoną, siedzenie przeważnie w ciemnym pokoju przez parę miesięcy itd. Do tego wszystkiego ciągła obawa o stratę chorego oka, na którym się i wrzód zrobił, oraz nadwerężenie drugiego, które już się mocno łzawić poczęło. Wszystko to najczarniejsze przynosiło mi myśli do głowy, bo w moim położeniu literata strata oczu równałaby się niemal śmierci – o chłodzie i głodzie. A tu jeszcze na domiar poruczono mi pewne czynności przy tutejszej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej, których naturalnie spełnić nie byłem w możności. Dzięki Bogu, wszystko to przeszło i już od miesiąca prawie wolno mi się zajmować pracą po dawnemu, ale zalecono mi oszczędzać się (przynajmniej w ciągu zimy) i nie narażać zbytnio oczu – więc pracować mam tylko przy świetle dziennym, przy lampie zaś tylko w razie koniecznym, i to nie dłużej nad parę godzin2. Tak więc obowiązków związanych z Wystawą nie mógł Kolberg w oczekiwanym zakresie kontynuować, opóźnieniu uległy też jego terminowe prace nad częścią IV Mazowsza3, która ukazała się dopiero w roku następnym. Tymczasem Wystawa Rolniczo-Przemysłowa, otwarta od 1 września do 12 października na miejskich Błoniach i urządzona z rozmachem, spotkała się z żywym zainteresowaniem uczestników i odwiedzających. Skupiała ponad 800 wystawców i połączona była z wystawą etnograficzną, wysoko ocenianą merytorycznie; recenzent „Czasu” pisał o niej: „Zdumiewa Brulion listu do B. Hoffa z 14 XI 1887 r., tamże, s. 461. Brulion listu do J. Wernerowej z 12 I 1888 r., tamże, s. 488–489. Pod użytą przez Kolberga nazwą „Instytut oftalmiczny” funkcjonował szpital okulistyczny w Warszawie; w Krakowie jedynym specjalistycznym zakładem chorób oczu była wówczas Klinika Okulistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Feliks Marcisiewicz (1857–1923), lekarz okulista, studiował na Wydziale Lekarskim UJ (1878–1883), w r. 1887 pełnił w tej klinice funkcję stałego asystenta. 3 Pisał o tym w brulionie listu do K. Dobrskiego z 7 XII 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 473. 1 2 462 �bogactwem materiału, poucza przejrzystym i wzorowym układem”1. Największym zainteresowaniem cieszyły się stroje ludowe z różnych ziem Rzeczypospolitej (34 kompletne ubiory na manekinach umieszczonych w osobnych szafach) oraz fragmenty innych, m.in. znad Czeremoszu, z Podola galicyjskiego, z Wielkopolski, Krakowskiego i Litwy, oryginalne hafty z Kresów Wschodnich, fotografie typów ludowych, kolekcja pisanek, zbiory ceramiczne i koszykarskie, instrumenty ludowe, jak lira ukraińska, dudki i piszczałki, skrzypce góralskie (gęśliki). Ważnym kulturalnym wydarzeniem była też towarzysząca powyższej Wystawa Sztuki Polskiej, otwarta w Sukiennicach, w której skład weszły w całości zbiory Muzeum Narodowego. Starannie opracowany Katalog ilustrowany pierwszej wielkiej Wystawy Sztuki Polskiej (wydany w Krakowie w 1887 roku) obejmował ponad 500 pozycji reprezentujących około 200 artystów z dziedziny malarstwa, rzeźby, sztuki graficznej i architektury. Ponadto na wystawie znalazły się także eksponaty z zakresu „sztuki zastosowanej do przemysłu i rękodzielnictwa artystycznego” oraz „okazy przemysłu artystycznego dawnego (starożytnictwo) i pamiątki historyczne”2. Jeszcze w czasie trwania wystawy, która gromadziła w Krakowie ważne i wpływowe osobistości Galicji, Kolberg – mimo poważnych kłopotów zdrowotnych w lecie i jesienią, a raczej wbrew nim – z determinacją podejmuje kolejne próby pozyskania funduszy na kontynuację swojego wydawnictwa, tj. na edycję bogatych materiałów z Rusi. Spieszy się, by wykorzystać ważne dla swoich starań rozmowy, spotkania i świeże kontakty, nawiązane przy okazji wystawy. Zabiega o przychylność i poparcie dla planowanej inicjatywy wniesienia pod obrady Sejmu podstawowej dla swego dzieła sprawy funduszu3. Uzyskuje życzliwą opinię dla tego projektu Wystawa krajowa. Wystawa etnograficzna, „Czas” 1887, nr 208 (z 13 IX). H. Struve Pierwsza Wystawa Sztuki Polskiej w Krakowie. Przegląd krytyczny przez…, „Kłosy” 1887, T. XLV, nr 1161 (z 17 IX) i 1162 (z 24 IX). Relacje o Wystawie przynosiły cykliczne sprawozdania i wiadomości organizacyjne w specjalnej rubryce pt. Wystawa Krajowa, „Czas” 1887, nr 199 (z 1 X) – nr 214 (z 20 IX) i 232 (z 11 X) – 240 (z 20 X); tam w nr. 208 (z 13 X) omówienie Wystawy Etnograficznej. Zob. też sprawozdanie z otwarcia ekspozycji Wystawa krajowa w Krakowie, „Kłosy” 1887, nr 1160 (z 10 IX). 3 Zob. bruliony listów do W. Rebczyńskiego z 3 X i do L. Wierzbickiego z 6 X 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 453–457. Władysław Rebczyński (1836–1911), muzealnik, uczestnik powstania styczniowego, od 1878 roku był sekretarzem, zastępcą kustosza, od 1886 r. kustoszem, od 1904 roku wieloletnim dyrektorem Muzeum Przemysłowego we Lwowie, należał także do lwowskiego grona członków Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce 1 2 463 �ze strony Włodzimierza Dzieduszyckiego i prezesa Józefa Majera i 17 listopada wystosowuje petycję do Sejmu Krajowego z prośbą o subwencję na wydawnictwo tych materiałów. Przedstawia najpierw pokrótce stan swojego wydawnictwa, sposób dotychczasowego finansowania przez Akademię (około 500 fl. rocznie) oraz Kasę Mianowskiego (750 rub. sr. rocznie) i określa dalsze potrzeby w związku z ogromem posiadanego a jeszcze niewydanego materiału ruskiego: Ale zbiory moje obejmują prócz wskazanych tu zasobów równie cenny, a niemniej obfity (bo na kilkanaście tomów obliczony, jak tego dowodzi załączony przy niniejszym piśmie wykaz) materiał etnograficzny z Rusi, a osobliwie Rusi halickiej pozyskany, na wydawnictwo którego Akademia Umiejętności, do której się o poparcie na ten cel udałem, przy rozgałęzionych a licznych obecnie swych wydatkach odpowiedniego funduszu nie posiada. Wniosek ten Kolberg motywuje koniecznością przyspieszenia prac w związku ze swoim podeszłym wiekiem i słabnącą kondycją fizyczną. Pisze: Gdyby wiek mój nie był, tak jak jest, podeszły, gdybym więc mógł mieć nadzieję, że robiąc użytek z rękopisów mych w tak powolnym tempie, jak to dotąd jedynie być mogło, zdołam zużytkować mozolnie zebrany materiał przy pomocy rzeczonych korporacyj naukowych, to wstrzymałbym się od prośby, którą obecnie zanoszę do Wysokiego Sejmu. Że zaś lata mego życia nie dozwalają łudzić się tym błogim widokiem, nie chcąc więc, żeby praca mego życia po mojej śmierci zmarniała, upraszam, ażeby Wysoki Sejm wyznaczyć raczył łaskawie sumę fl. 2000 rocznie na wydanie dwóch tomów dzieła obejmującego opisy etnograficzne Galicji wschodniej; tom każdy po 20–23 arkuszy druku wraz z ilustracjami i muzyką1. Do petycji tej dołącza wykaz materiałów rękopiśmiennych złożonych w 30 tekach, a sporządzony wcześniej, bo z datą 26 września 1887 roku2. Przekazuje te dokumenty na ręce Michała Bobrzyńskiego, z prośbą w Akademii Umiejętności. Ludwik Wierzbicki (1834–1912), inżynier, budowniczy i dyrektor kolei żelaznych, współzałożyciel i współorganizator Muzeum Przemysłowego we Lwowie, był docentem Politechniki Lwowskiej, radnym miasta Lwowa i posłem na Sejm Krajowy. 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 463–465, cytowane fragmenty na s. 464. 2 Rękopis tego wykazu znajduje się podobnie jak list w zbiorach Biblioteki Narodowej, (sygn. 3442, k. 47–48, list – k. 46). W archiwum Kolberga zachowały się także dwie identyczne jak powyższa wersje spisu zawartości 30 tek, datowane 25 września 1887 r. (rkp. BN PAU i PAN, 464 �„o wniesienie i zalecenie” jego wniosku Sejmowi1, co jako posła i jednocześnie członka Akademii szczególnie go do tego uprawnia. Stara się dalej o poparcie innych posłów i zwraca się prośbą o nie m.in. do Stanisława Polanowskiego, przekazuje też swoje tomy dla księgozbioru Wydziału Krajowego we Lwowie, z prośbą o ich udostępnienie w czasie obrad sejmowych2. W sumie zabiega usilnie o właściwe postawienie sprawy na forum sejmowym. Nad wnioskiem Kolberga obradowano w sejmie na posiedzeniu 20 stycznia 1888 roku, a o wyniku zawiadomił Kolberga Wydział Krajowy pismem z 3 lutego. Petycję rozważono pozytywnie, rozwiązując problem dodatkowej subwencji w ten sposób, że drogą uchwały podwyższono dotację Sejmu dla Akademii na wydawnictwa, „a przeto i na wydanie tego dzieła, jeżeli Akademia uzna to za stosowne”3. Kolberg otrzymywał odtąd od Akademii zasiłek w wysokości 1000 fl. rocznie – jak już wspominano – podwojony w stosunku do dotychczasowych 500 fl. Zimą, na przełomie roku 1887 i 1888, Kolberg znowu chorował, choć stan oczu poprawił się, umożliwiając mu normalną pracę, o czym pod koniec stycznia donosił Blizińskiemu4. Narzuciwszy sobie plan jeszcze większej intensyfikacji prac wydawniczych, zobowiązany do ich przyspieszenia przez podwyższoną dotację, wszystkie siły i czas poświęcał teraz swojemu dziełu, redukując maksymalnie inne zajęcia i działania, a także ograniczając korespondencję. W styczniu 1888 roku pisał do Jadwigi Wernerowej o swojej sytuacji życiowej, z goryczą powracając do zerwania z Modlnicą i dając wyraz, jak bardzo je odczuł po spokojnych latach u Konopków: Zresztą nic się w moim cichym trybie życia nie zmieniło, wyjąwszy to, że jako coraz starszy, coraz bardziej dbać muszę o swą wygodę, lubo skromne moje sygn. 2183, k. 77–78 i 79–80). Wcześniejszy, przywoływany już wykaz tek z 10 I 1886 r. zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12. 1 Zob. brulion listu do M. Bobrzyńskiego z 21 XI 1887 r, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 465–466. Michał Bobrzyński (1849–1935), prawnik, historyk, polityk, od 1877 r. profesor historii prawa polskiego i niemieckiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1878 r. członek Akademii, współtwórca krakowskiej szkoły historycznej, był jednocześnie posłem na Sejm Krajowy i do Rady Państwa w Wiedniu, a w l. 1908–1913 namiestnikem Galicji. 2 Zob. bruliony listów z 24 XI 1887 r. do S. Polanowskiego i do Wydziału Krajowego, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 466–468. Stanisław Polanowski (1826–1898), ziemianin, działacz gospodarczy, zajmujący się głównie rolnictwem, członek Izby Panów, poseł na Sejm Krajowy. 3 Zob. Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 497–498. 4 Zob. list do J. Blizińskiego z 29 I 1888 r., tamże, s. 494. 465 �potrzeby muszą się zastosować do przychodów. Toteż od trzech lat, jak jestem lokatorem pp. Jasińskich, zubożałych, jak wiesz, obywateli z Wielkopolski, trzymam ich się stale, bo za tanie pieniądze mam tu wszystko, czego mi potrzeba, ona zwłaszcza stała się prawdziwą przyjaciółką i opiekunką dla mnie, czego dowiodła podczas ostatniej mojej choroby. Na miasto wychodzę przeważnie tylko za interesami moich wydawnictw, a lubo mam tu mnóstwo życzliwych mi znajomych, w ściślejszych jednak stosunkach żyję tylko z domem prezesa Majera i domem dra Kopernickiego. Z Konopkami spotykam się czasami na ulicy, po przywitaniu się atoli i pożegnaniu nader grzecznym rozchodzimy się. Do Tadeusza wszakże zachodzę niekiedy, a i on do mnie. Inni członkowie rodziny od 3 lat, jak mieszkam w Krakowie, wcale odwiedzić mnie nie raczyli. Odwiedziła mnie tylko parę razy i odwiedza p. Antonina, cytowana sprawczyni zerwania, racząc zasięgnąć wiadomości o moim zdrowiu, powodzeniu, niby to z wielkiej troskliwości, lecz unikając przy tym starannie zapraszania mnie choćby na krótkie tylko odwiedziny na wieś do Modlnicy. A przecież było to miejsce, gdziem w ich kółku wskutek ich własnej woli i chęci najspokojniej (choć niezbyt wygodnie) spędził lat 121. Mimo ograniczeń nadal jednak brał udział w pracach Komisji Antropologicznej. W lutym 1888 roku na jej posiedzeniu przedstawił swoją opinię o powierzonym mu do oceny rękopisie Kleczyńskiego „zawierającym zbiór melodii pieśni i tańców Górali-Podhalan wraz z uwagami o właściwościach muzycznych tychże”, który autor przesłał Akademii do publikacji. „Przyznając wysoką wartość etnograficzną” tej rozprawie, poinformował jednocześnie, że była już ogłoszona w „Echu Muzycznym”, co przesądziło o odmowie ponownego wydania, gdyż Akademia z zasady nie robiła przedruków. Kolberg przyczynił się jednak swoją rekomendacją do publikacji pracy Kleczyńskiego w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” w 1888 roku2. Na tym samym posiedzeniu wziął też udział w ważnej dyskusji nad wyborem do druku rodzaju pisowni tekstów białoruskich i ukraińskich, która się wywiązała z powodu przysłanego Komisji przez Karłowicza rękopisu Brulion listu do J. Wernerowej z 12 I 1888 r., tamże, s. 489–490. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 3 II 1888 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. X. W „Echu Muzycznym” z 1884 r. opublikowana została m.in. praca Kleczyńskiego pt. Zakopane i jego pieśni (nr 41, 42, 44, 46), a w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” z 1888 r. Melodie zakopiańskie i podhalskie (s. 39–102), przedruk w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. II (DWOK T. 45), s. 447–493. Zob. też w tej sprawie brulion listu Kolberga do J. Kleczyńskiego z 7 II 1888 r., Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 498–500. 1 2 466 �bajek białoruskich w skomplikowanej transkrypcji. Kopernicki jako sekretarz Komisji dokonał porównania wyrozumowanej pisowni Karłowicza z uproszczoną, używaną dotychczas w 11. tomach „Zbioru Wiadomości”, którą Karłowicz wcześniej ostro krytykował. Wykazał, że ta druga „oddaje każde bez wyjątku brzmienie tych języków równie dobrze jak pierwsza” i zwrócił uwagę, że pisownia Karłowicza niedostępna byłaby dla osób bez przygotowania lingwistycznego, mających spisywać teksty ludowe, stwarzałaby trudności w druku i korektach i stanowiła „odstręczającą” barierę dla czytelników. Po dyskusji z udziałem Malinowskiego, Kolberga i Majera jednogłośnie uchwalono, „aby przy wydawaniu utworów ludowych spisanych w języku ruskim i białoruskim trzymać się pisowni polskiej używanej dotychczas w «Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej»”, tj. pozostać przy transkrypcji uproszczonej1. Nieco później, na posiedzeniu w kwietniu Kolberg zaproponował odstąpienie Komisji do druku swoich wybranych materiałów, nieprzeznaczonych do wydania we własnych monografiach. Propozycja ta wiązała się z sygnalizowanym na posiedzeniu brakiem około 3 arkuszy do zapełnienia w dziale etnograficznym tomu XII „Zbioru Wiadomości” z 1888 roku, lecz miała także dotyczyć dalszych tomów wydawnictwa. Zostało to pozytywnie przyjęte i już w tym tomie periodyku ukazał się artykuł Kolberga pt. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał…2. Zawiera on 40 pieśni i melodii instrumentalnych oraz informacje o zwyczajach związanych z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. Rok 1888 wypełniała jednak przede wszystkim praca nad trzema wydanymi wówczas tomami: częścią II Radomskiego, częścią IV Mazowsza i częścią III Pokucia. Pierwszy z nich finansowany był jak dotychczasowe tomy Ludu z dotacji Akademii, drugi z zasiłku Kasy Mianowskiego, trzeci dzięki świeżo podwojonej przez Wydział Krajowy subwencji Akademii. Już 14 października Kolberg w brulionie listu do L. Kuby notuje informację o wysyłce tych tomów do adresata3. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Mat.-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. X–XI. O dyskusji nad pisownią por. też E. Jaworska Działalność Komisji Antropologicznej…, s. 168. 2 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 11 IV 1888 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. XXXVII–XXXVIII. Praca Kolberga zamieszczona została w tomie XII z 1888 r., na s. 235–251 (odb. Kraków 1888); przedruk w: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47). 3 Pod tekstem w brulionie listu do L. Kuby figuruje notatka: „Posyłam Lud XXI, Mazowsze IV, Pokucie III [zob. DWOK T. 21, 27 i 31], arię z Króla pasterzy i mazur (d-moll)”, a w liście 1 467 �Materiały własne w dwuczęściowym Radomskiem, podobnie jak wcześ­ niej w Lubelskiem i Kieleckiem, pochodziły z badań Kolberga prowadzonych w czasie wielokrotnych podróży w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, po rok 18601. Jak wiadomo, autor po przenosinach do Krakowa nigdy już nie przekroczył granic zaboru rosyjskiego, tj. Królestwa Polskiego. Choć większość publikacji, z których korzystał przy opracowaniu monografii, ma wcześniejszą metrykę z tamtego okresu, sięgał także i później po wiadomości i teksty folkloru od korespondentów, po nowszą literaturę. Obszar, któremu poświęcona jest monografia, obejmuje Opatowskie, Opoczyńskie, Sandomierskie i Radomskie, tj. tereny, dla których wcześniej planował osobne opracowania, pragnąc uzyskać bardziej szczegółowy obraz kultury regionalnej. Konieczność takiego komasowania obrazu etnograficznego mniejszych obszarów, mikroregionów, w większy region, prezentujący w tym przypadku historyczną ziemię sandomierską, stała się praktyką stosowaną w miarę upływu lat coraz częściej. Wymuszała to presja czasu, możliwości realizacji ogromnego programu przez jednego człowieka, a przede wszystkim koszty ograniczające bezwzględnie ilość planowanych wcześniej tomów. Radomskie zawiera zgodnie ze stałym schematem treściowym monografii wiadomości dotyczące kraju i ludu, opisy zwyczajów i obrzędów, tzw. „świata nadzmysłowego”, czyli wierzeń, opowieści, materiały słownikowe, przede wszystkim jednak pieśni i melodie bez tekstu, których jest – łącznie z zawartymi w dwuczęściowym suplemencie – ponad tysiąc dziewięćset. Jak zauważyła Ewa Antyborzec, omawiając radomskie materiały Kolberga: „Taki stan rzeczy odzwierciedla zarówno zainteresowania Kolberga, jak i jego kompetencje w zapisywaniu melodii poparte gruntownym wykształceniem muzycznym”2. Dodać jeszcze można, wzmacniając tę opinię, że jest również odbiciem niesłabnącej pasji muzycznej Kolberga, dla którego żywioł muzyczny pozostawał zawsze najważniejszy, nawet z perspektywy badacza kultury. Warto także zaznaczyć, że zasób ten oddaje – być może w niezamierzony przez Kolberga sposób – szczególny sentyment dla ziemi, w której się urodził. Kolberg pisze: „[…] nowy dziś Panu posyłam materiał do obróbki […]”, Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 543 i 542. 1 Omówienie zasięgu geograficznego monografii, materiałów w niej opublikowanych przez Kolberga oraz wydanych współcześnie w suplemencie, a także badań Kolberga w tym regionie zob. E. Antyborzec „Radomskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), s. V–XXXIX oraz A. Sawicka, tamże, s. XXXIX–LXII. 2 Tamże, s. XV. 468 �Czwarta już część Mazowsza, także wydana w 1888 roku, obejmuje kolejny podregion wydzielony przez Kolberga, tj. Mazowsze stare. Mazury. Kurpie. Podobnie jak w Poznańskiem Kolberg podzielił całe Mazowsze, ten największy terytorialnie i najliczniejszy ludnościowo region polski, na cztery mniejsze, zróżnicowane geograficznie i kulturowo obszary, „podregiony”, poświęcając każdemu jeden, wyjątkowo dwa z pięciu tomów. I tak części I i II obejmują tzw. Mazowsze polne, przy czym część I zawiera opis kraju i ludu, zwyczajów i obrzędów, część druga – pieśni i tańce, część III przedstawia według nomenklatury Kolberga Mazowsze leśne, część IV – jak wspomniano – Mazowsze stare. Mazury. Kurpie, część V, która wydana zostanie dopiero w roku 1890 – Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. W takim ujęciu badacz scharakteryzował w częściach I–V kraj, lud, zwyczaje i obrzędy oraz zebrał pieśni, natomiast opis wierzeń i prozę ludową z całego Mazowsza planował opublikować łącznie w następnych osobnych tomach1. Już dużo wcześniej, w lipcu 1886 roku, Kolberg dowiedział się od Roberta Wolffa spotkanego „w przejeździe”, że cenzura warszawska zakwestionowała część II Mazowsza i sprzedaż książki w Królestwie została zabroniona. Przypuszczając, że chodzi jedynie o kilka fragmentów w pieśniach, prosił Wolffa o przedrukowanie karty lub kart z zakazanymi tekstami, co było praktyką w takich sytuacjach stosowaną, także przez Kolberga. Tymczasem książka zakwestionowana została w całości2. W czerwcu 1888, przed ukończeniem druku Mazowsza IV, a już po wydaniu części III, Kolberg otrzymał wiadomość od sekretarza Kasy Mianowskiego, Konrada Dobrskiego, że ze względu na zakaz cenzury wycofano tom II z katalogu książek wydawanych z zapomogi Kasy, a jednocześnie poproszono, by na dalszych tomach Mazowsza nie podawał informacji o subwencji Kasy i funduszu Jaśkowskiego, gdyż mogłoby się to negatywnie odbić na działalności instytucji jako nakładcy. Kolberg ze zrozumieniem odniósł się do tej wymuszonej Opracowanie poświęcone Kolbergowskiej monografii Mazowsza, zawartym w niej materiałom wydanym w pięciu tomach (cz. I–V, DWOK T. 24–28) w XIX wieku oraz współcześnie w dwu (cz. VI i VI, DWOK T. 41 i 42), a także w trzyczęściowym suplemencie (DWOK T. 80/I– –III) oraz badaniom Kolberga na tym obszarze, kontaktom, współpracownikom itd., zob. E. Antyborzec i H. Pawlak „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/I), s. V–LXXXI. 2 Zob. bruliony listów do R. Wolffa z 6 i 20 X oraz z 20 XI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 373–374 i 388–389. Zob. też J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim… T. 1 (1865–1889), Warszawa 2006, poz. 5530. 1 469 �obiektywnymi okolicznościami sugestii i kolejne części IV i V Mazowsza nie zawierają informacji o zapomodze Kasy ani na kartach tytułowych, ani we wstępach. Jednak ze względu na wymogi cenzury austriackiej, która nakazywała umieszczenie w książce nazwiska lub nazwy nakładcy, tomy te na odwrocie karty tyłowej opatrzone są adnotacją „Nakładem autora”1. Jak się później okazało, także część IV Mazowsza zakwestionowano w zaborze rosyjskim „w całości”, natomiast część II Radomskiego dopuszczono do obiegu warunkowo, wskazując kilkanaście zakazanych stron. Podobnym całościowym zakazem objęto też dwie inne wymienione wyżej prace Kolberga zamieszczone w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”: Pieśni ludu litewskiego wraz z całym rocznikiem trzecim (1879) periodyku oraz Pieśni ludu z Podola rosyjskiego z rocznika dwunastego (1888)2. Mazowsze było regionem, który Kolberg miał okazję penetrować najdłużej i najszerzej podczas ponad 30-letnich badań w okresie zamieszkiwania w Warszawie do roku 1871 i związanych z tym licznych, bardzo rozgałęzionych kontaktów oraz pomocy udzielanej badaczowi w życzliwych i gościnnych dworach mazowieckich w czasie jego podróży. Efektem jest bogactwo materiałów zebranych samodzielnie w różnych stronach regionu, a także pozyskanych dzięki współpracy korespondentów. Monografia Mazowsza jest najobszerniejszą w całym jego wydawnictwie; składają się na nią, poza pięcioma tomami wydanymi przez samego Kolberga, dwa tomy kolejne opublikowane z pozostałych rękopisów w ramach Dzieł wszystkich, tj. tomy 41–42 oraz trzyczęściowy suplement (T. 80/I–III). Okoliczności życiowe sprawiły jednak, że do wydania pierwszych pięciu części autor przystąpił dopiero po kilkunastu latach od opuszczenia Warszawy i zarówno rodzinnego miasta, jak i Mazowsza już nie odwiedził. Pierwsze trzy części Mazowsza zrecenzował w „Kwartalniku Historycznym”, nowym periodyku lwowskim, warszawski historyk, Władysław Smoleński3. Stwierdzając, że „odznaczył się p. Oskar Kolberg nie zdolnościami szczególnymi lub wiedzą, lecz mrówczą w gromadzeniu rzeczy 1 Zob. list Komitetu Kasy Mianowskiego z 20 VI i brulion odpowiedzi Kolberga z 2 VII 1888 r. oraz list Komitetu z 15 VII 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 511, 514–515 i 521. 2 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa…, T. 1, poz. 6664, 6189, 2963 i 6665. 3 Recenzja Mazowsza cz. I i II, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282, Mazowsza cz. III – tamże, s. 435–436. 470 �ludowych skrzętnością, przez co żniwo zebrał obfitsze niż inni”1, docenił wprawdzie bogactwo i „ogrom” materiału, a nawet zawarte w jego dziele „nieocenione skarby”, lecz surowej krytyce poddał niektóre założenia i metodę dokumentacji. Zarzucił autorowi brak precyzji i jednolitego kryterium przy podziale Mazowsza na podregiony, „nieokreśloność zasady” podziału, tj. przyjęcie „nie wytrzymujących krytyki”, nieadekwatnych nazw fizjograficznych (Mazowsze polne i leśne) obok historycznych (Mazowsze stare i pruskie; to ostatnie w planach), podczas gdy podział powinien być oparty „na dostrzeżonych odrębnościach etnograficznych”. Wytknął błędne potraktowanie Podlasia, które stanowi pod względem historycznym i etnograficznym „jednostkę odrębną”, a jest przydzielone częściowo do Mazowsza leśnego, częściowo do starego, bo w całości rozciąga się po prawej i lewej stronie Bugu. Skrytykował profil materiałów zawartych w części I Mazowsza, w rozdziale „Kraj”, tj. opis Warszawy oraz innych miast i osad, komentując: Nie jest to więc ani geografia, ani historia i nie rozumiemy, z jakiej racji w dziele etnograficznym tego rodzaju wiadomości znalazły miejsce. Żadnego zgoła z etnografią nie mają związku, najmniejszego bowiem nie dają pojęcia nawet o własnościach topograficznych obszaru, gatunku gleby, sieci wód itp., nie potrącają również o właściwą historię2. Podobnie w części III monografii, w opisie kraju – według recenzenta – autor nie wyróżnił etnograficznie obszaru, nie uzasadnił nazwy Mazowsze „leśne”, nie podał „cech znamiennych, odróżniających tę część kraju od Mazowsza «polnego»”3. Niepochlebnie ocenił też Smoleński rozdział „Lud”, gdzie znalazł się – jego zdaniem – pozbawiony krytycyzmu i bezładny zbiór „nie zawsze wiążących się z sobą” wypisów z prac innych autorów, zamiast opisu etnograficznego, jednolicie i spójnie skonstruowanego z materiałów z własnej obserwacji, co sprawia, że materiał ten „nie daje obrazu, lecz strzępy tylko i to wartości niepewnej, skoro autor, zawierzywszy korespondentom i kolaboratorom gazet, całymi garściami bez wyboru z nich czerpie”4. W efekcie nie wiadomo, jaki jest w rzeczywistości lud zamieszkujący Tamże, s. 281. Tamże, s. 282. 3 Tamże, s. 435. 4 Tamże, s. 282. 1 2 471 �Mazowsze polne i leśne i czym się różni. Natomiast za materiał, któremu „wartości odmówić nie można”, uznaje recenzent pieśni i tańce, zarówno pomieszczone w ramach zwyczajów i obrzędów, jak i autonomiczne w części II, „dość dobrze usystematyzowane”. Podkreśla wielką wartość źródłową i bogactwo zapisów muzycznych Kolberga, stanowiących „materiał nader szacowny”, bo pochodzący w własnych jego badań i rejestracji. W pewnym sensie Smoleński sam skorygował swój dość bezwzględny sąd na temat monografii mazowieckiej, a pośrednio i metody Kolberga, pisząc: P. Kolberg nie jest pisarzem, lecz wybornym zbieraczem. Uchybił w tomie pierwszym pod względem ogarnięcia przedmiotu, konstrukcji i krytyki, dobrze wywiązał w drugim, surowy podając materiał. Nieudolność pisarska nie może uwłaczać sławie, na którą jako zbieracz wytrwały i umiejętny niezaprzeczenie zasłużył1. Dodajmy, że owa „nieudolność pisarska” to nie tyle sprawa pióra Kolberga, ile eklektycznego doboru źródeł, a w efekcie nie zawsze fortunnego i spójnego w percepcji opisu, w którym przytaczane są różnego typu przekazy, rozmaitej wagi relacje i wiadomości, a więc i „języki” cytowanych autorów. Inaczej niż chciałby to widzieć recenzent, który oczekiwałby własnego, obiektywnego i krytycznego opisu odautorskiego zagadnień etnograficznych. Była już o tym mowa, że o ile wartość źródłowa i wybór materiału w zakresie tych ostatnich mogły już wówczas bywać dyskusyjne, o tyle w dziedzinie folkloru także współczesna nauka przyznała Kolbergowi rację, doceniając wagę świadectw pozornie błahych, peryferyjnych i efemerycznych, ale niekiedy istotnych dla poznania zasobu i charakteru folkloru, mechanizmu jego życia i funkcjonowania. Dopiero z dystansu wyraźniej widoczna jest wyjątkowa perspektywa badawcza Kolberga, zwróconego ku przyszłym pracom, interpretacjom i syntezom naukowym, dla których dopiero gromadził on materiał. Autor Ludu wielokrotnie i przy różnych okazjach, jak choćby w przywoływanej wyżej polemice z Biegeleisenem, takie swoje stanowisko określał, będąc jednocześnie świadomym ograniczeń własnego warsztatu. Jesienią 1888 roku w korespondencji Kolberga pojawia się nowy adres: Pędzichów 3, co oznaczało kolejną przeprowadzkę, o której jednak brak 1 Tamże, s. 436 i 282. 472 �bliższych informacji1. Mieszkanie to, a raczej skromny pokój na Kleparzu, wspomina przyszły filolog, Franciszek Krček (1869–1916), wówczas student Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego i bibliotekarz Czytelni Akademickiej, który odwiedził tam Kolberga w 1889 roku. Młody gość autora Ludu pisał: „Ubóstwo wyziera tu z każdego kąta. Szuflady u biurka nie domykają się”, kanapa obita zieloną skórą „służy swemu właścicielowi zarazem za łóżko […], obok zaś stoi szafa nieróżniąca się od zwykłej spiżarki ani materiałem, ani wykończeniem. Zamku jej brak nawet, choć kryje w sobie tyle skarbów wiedzy, nauki”. […] W tej szafie „cztery czy pięć półek przedzielonych pionową ścianką na dwa razy tyle przegródek, w których liczne, a ledwo zamykające się teki […]”2. W pamięci autora pozostała rozmowa ze zmęczonym, bardzo już wycieńczonym, ale życzliwym Kolbergiem o jego dziele, o pracy i trosce o dalsze losy wydawnictwa wobec świadomości skąpego czasu, jaki mu pozostał na jego kontynuację. A także wyrażona bezpośrednio świadomość niedomogów edycji i po raz kolejny powtarzane przekonanie, że stanowi ona tylko materiał dla przyszłych badaczy. Podobnie jak w dwu latach poprzednich Kolberg nie wyjeżdżał latem 1888 roku z Krakowa. Jego położenie materialne ucierpiało jeszcze dodatkowo z powodu choroby; wiek i wyczerpanie przekreślało jakiekolwiek plany podróży. Już w marcu pisał do Karoliny: Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej, że już i wiek mój na to nie pozwala), ani o jakichś wydatkach, które przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań3. Nie ustaje jednak w pracy nad dalszymi tomami, ale choć ogranicza coraz bardziej inne zajęcia, żywo interesuje się bieżącą literaturą, zwłaszcza w zakresie etnografii. Z radością przyjmuje informację o założeniu Taki adres widnieje na kartce pocztowej wysłanej do Kolberga przez Józefa Sikorskiego 2 X 1888 r., zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 541. 2 F. Krček U Kolberga (Notatka z zeszłorocznych wspomnień), „Gazeta Narodowa” 1890, nr 133 (z 12 VI). W roku 1889 i 1890 na prośbę Krčeka Kolberg przekazał bibliotece Czytelni Akademickiej tomy Ludu i Obrazów etnograficznych za pół ceny. Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), listy 1438, 1497, 1526, 1527, 1532 i 1536. 3 Brulion listu do Karoliny Wąsowskiej z 18 III 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 502. 1 473 �i programie nowego czasopisma, wychodzącej od 1887 roku w Warszawie „Wisły”, „miesięcznika geograficzno–etnograficznego” pod redakcją najpierw Artura Gruszeckiego (do 1888 roku), potem, do 1899 roku, niestrudzonego Jana Karłowicza. Cieszy się, że etnografia znalazła nowe łamy w specjalistycznym, wzorowo kierowanym periodyku i od początku skupiać będzie prace wybitnych badaczy współpracujących z pismem, publikując rozprawy etnograficzne, antropologiczne i folklorystyczne, sprawozdania, recenzje, przekłady, bibliografię polską i obcą, ale także w dziale korespondencji materiały etnografów amatorów. Warto zauważyć, że pierwszy rocznik „Wisły” otwiera kwestionariusz opracowany przez Romana Zawilińskiego O sposobie gromadzenia materiałów etnograficznych, w swoich tezach głównych pokrywający się w dużej mierze z założeniami i praktykami badawczymi autora Ludu i stanowiący ich kontynuację1. W liście skierowanym do Karłowicza we wrześniu 1888 roku Kolberg wysoko ocenia przysłane mu zeszyty drugiego rocznika, znajdując w nich „artykuły pierwszorzędnej dla nauki wagi”. Pochwala „postanowienie umieszczania na szpaltach „Wisły” wycinków z gazet, czasopism, broszur itp. w jakimkolwiek z etnografią pozostających związku – a to w celu skupienia w jedno ognisko materiałów rozproszonych po tylu różnorodnych pismach, gdzie nierzadko one dla nauki marnieją”. Odwołuje się przy tym do takiej samej własnej i wypróbowanej praktyki. Nawiązując do treści niektórych artykułów i podając kilka swoich uwag i propozycji, zastrzega jednocześnie „[…] żałować mi tylko przychodzi, że sam czynnej do rozwoju pisma przyłożyć nie mogę ręki. Prace bowiem nad własnym zbiorów uporządkowaniem i wydawnictwem, a zbiorów tych jest jeszcze pod dostatkiem, tak dalece mój czas pochłaniają, że go dla innych pism już nie starczy”. Wreszcie wypowiada się na temat terminu „folklore”, który uważa za obcy duchowi języka polskiego i dodaje, że „głosowałby chętnie za wyrazem «demotyka», proponowanym przez portugalskiego autora Braga”2. „Wisła” R. I: 1887, s. 3–8, 43–48, 83–86, 123–127. Zawiliński postuluje przede wszystkim (s. 3–4) zbieranie materiału na obszarze jak najmniejszym, z uwzględnieniem wszystkich warstw społecznych, wierny opis i zapis tekstów folkloru (spisywać, „nic nie dodając ani ujmując”, nie eliminować faktów i utworów znanych skądinąd), położenie większego nacisku w badaniach na zagadnienia kultury materialnej. Por. też H. Kapełuś „Wisła” (1887–1905), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 266–267. 2 List do J. Karłowicza z 2 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 529–531. Zob. też list Karłowicza z 8 IX i brulion odpowiedzi Kolberga z 23 IX 1888 r., tamże, s. 535–537 i 539–541.Teófilo Braga (1843–1924), portugalski poeta i krytyk literacki, profesor literatury na 1 474 �Inny przykład aktywności pozawydawniczej może stanowić list do Maksymiliana Gumplowicza, słowianoznawcy, syna Ludwika, na temat życia i dorobku Emila Korytki, którym – jak wiadomo – Kolberg interesował się od dawna, zbierając o nim wiadomości w czasie pobytu w 1857 roku w Lublanie i później. Odpowiada na skierowane do niego zapytanie Gumplowicza o spuściznę po tym polskim zesłańcu i zbieraczu pieśni słoweńskich, dzieląc się wiadomościami pozyskanymi w trakcie swoich poszukiwań, i informuje o scedowaniu przez siebie Bibliotece Jagiellońskiej zbiorku pieśni Korytki oraz przepisanych własnoręcznie przysłów ze słoweńskiego druku zachowanego w pamiątkach po zmarłym, na który natrafił w 1880 roku w Piadykach pod Kołomyją u rodziny Korytki1. Mimo że wyraźnie ogranicza korespondencję, podtrzymuje listowny kontakt z Kraussem i Kubą, z aprobatą śledząc ich kolejne, często mu przekazywane prace, i w zamian posyła tomy swojego dzieła, odbierając za nie wyrazy uznania i podziwu. Konkretnym ich przejawem jest przysłana w październiku 1888 roku przez Kubę odbitka z jego artykułem biograficznym o Kolbergu zamieszczonym w czeskim piśmie „Osvěta” 2. Na przełomie 1888 i 1889 roku prowadzi też korespondencję ze spotkanym w Krakowie w 1887 roku Gersonem w sprawie ilustracji do będącej na ukończeniu części V Mazowsza oraz Kaliskiego, a także do planowanej części VI Mazowsza, która miała być poświęcona Mazowszu pruskiemu, a której Kolberg nie zdążył już wydać3. Sporo czasu pod koniec 1888 roku pochłania też sprawa rozliczeń z Kasą Mianowskiego i regulaminowych zabiegów o dalszą dotację, którą na rok 1889 otrzymuje. uniwersytecie w Lizbonie, zamianę terminu „folklore” na „demotyka” zaproponował w pracy O Povo Portugues nos seus Costumes, Crenças e Tradiçoes (Lizbona 1886). Informacja ta odnotowana została w „Wiśle” R. II: 1888, na s. 400, w artykule W. Lutosławskiego Folklore w Hiszpanii i Portugalii, zamieszczonym w dziale Przegląd czasopism. 1 Zob. list M. Gumplowicza i brulion listu Kolberga do M. Gumplowicza z 5 i z 20 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 532–534 i 538–539. 2 Artykuł L. Kuby pt. Oskar Kolberg – národopisec polský opublikowała „Osvěta” w 1888 r., z. 8, s. 733–740. Kolberg dziękuje Kubie za przesłany mu zeszyt czasopisma z artykułem i dodaje kilka sprostowań w brulionie listu z 14 X 1888 r., Korespondencja… cz. III, (DWOK T. 66), s. 541–542. 3 Zob. listy do i od W. Gersona, tamże, nr 1416, 1421, 1428, 1432, 1441. 475 �XXV [Udział w pracach Komisji Antropologicznej: ocena i opracowanie melodii litewskich Juszkiewicza (marzec 1889). – Jubileusz 50-lecia pracy Kolberga obchodzony w Krakowie (maj 1889). – Udział Kolberga w jubileuszu J. Kossaka (czerwiec 1889). – Załamanie zdrowotne i przeprowadzka do domu Kopernickiego (lipiec 1889). – Łęczyckie i cz. IV Pokucia (1889). – Recenzja I. Franki cz. III Pokucia (1889) i Krótka replika Kolberga (1890) oraz dwa artykuły z materiałami z Polesia w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1889). – Propozycja W. Dzieduszyckiego wydania Przemyskiego (1889). – Choroba, ostatnie chwile: pożegnanie przyjaciół, cz. I Chełmskiego – ostatni tom w rękach Kolberga, testament i śmierć (3 czerwca 1890) w relacji Kopernickiego. – Pogrzeb (5 czerwca 1890).] W styczniu 1889 roku, dziękując Jadwidze Wernerowej za tradycyjnie wysyłane mu na Boże Narodzenie życzenia, Kolberg pisze do niej w duchu utrwalonej od jakiegoś czasu rezygnacji, ale i z dystansem, które cechują trudne dla niego ostatnie lata: […] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam. Przyczyną tego jest nie tylko wiek mój podeszły, do wycieczek już nie tak skory jak dawniej, ale i brak czasu, bo wydawnictw opóźnić nie mogę, a z powodu osłabionego wzroku i dla oszczędzania jego nie mogę pracy mojej dokonywać i załatwiać tak szybko, jak ona tego wymaga i jak bym sam tego pragnął, a nadto stosunek mój do pp. Jasińskich (zrujnowanych obywateli, jak wiesz) jest tego rodzaju, że oddalenie moje kilkomiesięczne uszczupliłoby i im nieco dochodu z mej miesięcznej płacy pochodzącego – wreszcie i moja własna bieda, na chleb codzienny pracować mi nakazująca1. Prawdopodobnie to owa „bieda”, ciężar starości i trud codzienności wypełnionej nadmierną pracą skłoniły Kolberga do determinacji i ryzykownego kroku, jakim była próba powrotu pod dach Konopków w pierwszych miesiącach 1889 roku. Nie zostało mu jednak oszczędzone kolejne gorzkie rozczarowanie. W odpowiedzi na niezachowany list lub ustną, pośrednio złożoną propozycję przyjęcia go na stały pobyt w Mogilanach, otrzymuje od Stefanii Konopkowej, wdowy po Józefie, uprzejmą odmowę zamieszkania u niej, umotywowaną brakiem warunków niezbędnych dla zapewnienia mu 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 29 I 1889 r., tamże, s. 569. 476 �spokoju i wygody. Kłopoty w licznej rodzinie, letnie zjazdy jej członków, konieczność sprowadzenia na stałe owdowiałej córki z wnuczką, „trudy codziennego mozolnego gospodarowania”, to realne powody, wyjaśniające odmowę. Jak się wydaje, Kolberg je zrozumiał, jednak pod listem zanotował: Wszystko to piękne – brak tylko tych kilku wyrazów: „Z tych powodów i wielu jeszcze innych, nie mogąc Pana przyjąć do siebie na stałe, miło by mi jednak było ze względu na dawną naszą przyjaźń widzieć Pana od czasu do czasu w mym domu, czy to w święto, czy w niedzielę jaką, o ile byś przybyć zechciał, i chętnie bym wówczas przysłała syna po Sz. Pana”1. W marcu 1889 roku Kolberg rozpoczął druk ostatniej, piątej części Mazowsza; ukończenie tego tomu przewidywał w styczniu 1890 roku2. W tym czasie wypłynęła też w kręgach Akademii sprawa publikacji melodii litewskich zebranych przez Antoniego Juszkiewicza. Po śmierci w 1886 roku Jana Juszkiewicza, który wydał wcześniej teksty pieśni litewskich zgromadzone przez brata, Antoniego, rękopis melodii odnoszących się do tych tekstów za pośrednictwem Jana Baudouina de Courtenay znalazł się w gestii Jana Karłowicza, który zainteresował nim Izydora Kopernickiego, przysyłając mu „okaz”, tj. prawdopodobnie fragment rękopisu. Kopernicki z kolei, odpowiadając Karłowiczowi, uznał wysoką wartość zapisów Juszkiewicza i celowość ich odrębnej publikacji przez Akademię, a także wskazał Kolberga – za jego zgodą – jako potencjalnego autora muzycznego opracowania tych melodii do druku i przytoczył pozytywną opinię autora Ludu: „Kolberg, obaczywszy okaz przez Pana przysłany, oświadczył, że melodia jest umiejętnie i doskonale spisaną”3. Na posiedzeniu Komisji Antropologicznej w marcu 1889 roku Kopernicki przedstawił w imieniu Karłowicza i za zgodą rekomendującego rękopis Jana Baudouina de Courtenay zbiór 1740 melodii pieśni litewskich spisanych przez Juszkiewicza jako kwalifikujący się do wydania „ze względu na nadzwyczajną doniosłość naukową tego jedynego zbioru dla etnologii powszechnej”. Jednocześnie na 1 List Stefanii Konopkowej z 1 III 1889 r. oraz notatka Kolberga pod tym listem, tamże, 572–573. 2 Zob. informacje na ten temat w brulionach listów do K. Dobrskiego z 28 V i 26 XI 1889 r., tamże, s. 582 i 644. 3 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 76–77 i 78, listy z 1 i 5 II 1889 r. (cytowane zdanie na s. 78). Z pomocy J. Juszkiewicza Kolberg korzystał w 1878 r., opracowując swój artykuł poświęcony pieśniom litewskim, zob. wyżej, s. 390–391. 477 �wniosek Kopernickiego przewodniczącemu Komisji, Majerowi, oraz Kolbergowi powierzono rozpatrzenie się w tym materiale i przygotowanie planu jego edycji1. Kolberg zdołał jednak opracować jedynie 119 melodii, pracę kontynuował Kopernicki, a całość opublikowana została dopiero w 1900 roku jako wydawnictwo Akademii2. Także w marcu otrzymał wiadomość od Ksawerego Konopki – tym razem radosną i satysfakcjonującą – o inicjatywie obchodu jubileuszu 50-lecia jego działalności badawczej, który w dowód uznania dla zasług autora Ludu i wdzięczności za jego pracę i dorobek postanowili zorganizować w Krakowie przyjaciele3. Zasłużyli się tu szczególnie obaj Konopkowie: Ksawery, prezes Komitetu organizacyjnego, oraz Tadeusz, podobno autor pomysłu, a także Izydor Kopernicki, Józef Majer, Władysław Żeleński, Zygmunt Cieszkowski, tj. pozostali członkowie Komitetu jubileuszowego. Jako formę obchodu 50-lecia pracy badawczej Kolberga (od pierwszych poszukiwań pieśni ludowych w okolicach Wilanowa) wybrano „wieczór deklamacyjno-muzyczny”, z którego dochód miał być przeznaczony na wsparcie Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 29 III 1889 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XIX, 1889, s. XLVI–XLVII, punkt 10 (na posiedzeniu tym Kolberg był obecny). Zob. też I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 80, list z 3 IV 1889 r., z informacją na temat rezultatu tego posiedzenia. Tam również (s. 80–81) opinia i kolejna rekomendacja autora listu dotycząca Kolberga: „Tymczasem przysposobieniem tych materiałów do wydania zajmie się najchętniej nasz Kolberg stary. Stary on jest, to prawda, ale wyobrazić Pan sobie nie może jego niezmordowanej pracowitości i ruchawości w przedmiocie tak przez siebie umiłowanym. Co się tyczy jego znajomości rzeczy, to nie wiem, czy jest na świecie człowiek znający się z własnego doświadczenia na muzyce ludowej w takim stopniu jak on, który całe życie temu poświęcał się i zęby zjadł na tym. Doświadczenie jego i pamięć olbrzymia całego materiału muzycznego jest rzadką. Tak sądzą o nim nie tylko nasi muzykalni koryfeusze, jak np. Żeleński, który go wysoce ceni z tego względu i ciągle go się radzi w swoich pracach kompozytorskich, ale proszę przeczytać sąd sławnego muzyka–etnologa Kuby, Czecha, w artykule jego o Kolbergu w zesz. 8 „Osvěty” za r. 1888. – Na tej podstawie mogę zapewnić Szanownego Pana, że Kolberg znający jak mało kto muzykę ludową, nie tylko polską, ale i innych narodów, a także litewską (bo przecież on pierwszy wydał największą dotąd liczbę melodii litewskich) jest osobą najzupełniej ukwalifikowaną do podjęcia się tego zadania”. 2 Melodie ludowe litewskie zebrane przez św. pamięci Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay, Kraków 1900. Przedruk 119 melodii opracowanych przez Kolberga w: O. Kolberg Litwa (DWOK T. 53). 3 List K. Konopki z 20 III 1889 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 575–576. Pierwsze informacje o planowanych obchodach podały dzienniki galicyjskie: „Czas” 1889, nr 84 (z 11 IV), w Kronice miejscowej i zagranicznej oraz „Gazeta Lwowska” 1889, nr 84 (z 12 IV), w dziale Kronika. 1 478 �dalszego wydawnictwa. Przewidziano ceny biletów w wysokości 1 oraz 2 zł. reń. i 50 centów za wstęp. Przedsprzedażą biletów zajęły się księgarnie Krzyżanowskiego, Gebethnera i Friedleina. Jubileuszowy koncert, który odbył się w dniu 31 maja w sali Towarzystwa Strzeleckiego (Bractwa Kurkowego), zgromadził tłumnie publiczność. Sprawozdawca „Czasu” pisał: Widzieliśmy tam zgromadzenie prawdziwie doborowe: przedstawiciele wszystkich warstw społecznych, korporacyj naukowych, od prezesa Akademii, rektora Uniwersytetu, aż do uczniów szkół niższych, piękne grono pań, zastęp artystów, prezes Koła Literacko-Artystycznego i dziennikarstwo nasze w komplecie; nie skończylibyśmy, chcąc wyliczać ten długi szereg osób, które należałoby wymienić1. Zgromadziły się delegacje i przedstawiciele instytucji i towarzystw naukowych, artyści, profesorowie, dziennikarze z Krakowa, Lwowa, Warszawy i Poznania. Obecni byli m.in. Józef Majer, Stanisław Tarnowski, Jan Matejko, Juliusz Kossak, Michał Bałucki, Mieczysław Pawlikowski. W uroczystości uczestniczyła Karolina ze starszą córką Antoniną, a także Justyna Konopczanka z rodziną, serdecznie witani przez Kolberga. Koncert poprzedziła uroczystość wręczenia wieńców pamiątkowych i medali honorowych od szeregu towarzystw naukowych oraz od delegacji chłopskiej z Modlnicy, a także odczytanie licznych pism, telegramów gratulacyjnych i adresów okolicznościowych nadesłanych z całego kraju i z zagranicy. Ich nadawcami były redakcje pism warszawskich, lwowskich i poznańskich, towarzystwa naukowe, organizacje studenckie, towarzystwa i zespoły muzyczne Poznania, Warszawy, Lwowa, organizacje Polaków na obczyźnie, wiele osób prywatnych z całego kraju i zagranicy. Kolberga wprowadzono uroczyście na scenę, gdzie otoczyło go grono członków Komitetu, rodzina i delegacja chłopska. Pierwszy przemówił przewodniczący Komitetu, Ksawery Konopka, podkreślając, że Kolberg „obrał za przedmiot pracy to, co stanowi podwalinę narodu, zdrowy i pełen sił żywotnych lud polski”. – „Szczęśliwyś, 1 Jubileusz Kolberga, „Czas” 1889, nr 126 (z 2 VI). Dokładne sprawozdanie pt. Uczczenie zasług Oskara Kolberga, podpisane inicjałami A.K., zamieściła też m.in. „Nowa Reforma” 1889, nr 126 (z 2 VI). Ponadto z okazji jubileuszu ukazały się w 1889 roku artykuły biograficzne poświęcone Kolbergowi, m.in. pióra J. Karłowicza w „Wiśle” T. III: 1889, s. 468–473, W. Korotyńskiego w „Tygodniku Ilustrowanym”, nr 332 (z 11 V) oraz I. Kopernickiego w „Nowej Reformie”, nr 107 (z 10 V) – 109 (z 12 V). Ten ostatni tekst, obszerny i bogaty faktograficznie, nie skrywa przyjaźni, która łączyła autora z Kolbergiem. Cytowane dalej fragmenty pochodzą z relacji w nr. 126 „Czasu”. 479 �Jubilacie – mówił – bo dzieło Twoje nie zna podziału Ojczyzny, ale obejmuje cały lud obszar jej ziemi zamieszkujący”1. Z życzeniem ukończenia rozpoczętej pracy „ku chlubie narodu” wręczył srebrny wieniec w imieniu Komitetu, rodziny Konopków i wszystkich uczestników uroczystości. Żeleński, przekazując wieniec w imieniu Towarzystwa Muzycznego, zwrócił uwagę „na muzyczną stronę wydawnictw Kolberga, z której i sam mówca, i inni muzycy niejednokrotnie czerpali natchnienie do swoich kompozycji”. Przyjęta z owacją delegacja chłopska z Modlnicy w osobach: Mikołaja Kozienia, Tomasza Janeckiego i Tadeusza Wyzgi wystąpiła z wieńcem „uwitym z polnych naszych kwiatów i zbóż”, a pierwszy z wymienionych wyraził „wdzięczność ludu polskiego temu, który życie swe poświecił jego zbadaniu i opisaniu”. Wzruszony Kolberg dziękował każdemu z mówców, wyrażając nadzieję na kontynuację dzieła. Po wręczeniu jubilatowi wieńców i dyplomów odczytano liczne telegramy gratulacyjne i adresy okolicznościowe od instytucji i osób prywatnych, towarzystw naukowych i artystycznych, profesorów, artystów, pisarzy z Krakowa, Lwowa i Warszawy, „prawie wszystkich redakcji polskich dzienników”, stowarzyszeń akademickich, osób publicznych i prywatnych, działaczy społecznych, przyjaciół, rodziny itd.2. Następnie Kolberg zasiadł w gronie rodzinnym i rozpoczął się koncert. Na program złożyły się następujące utwory: Polonez Żeleńskiego na orkiestrę pod kierunkiem kompozytora, Romans Rózi z Króla pasterzy Kolberga, pieśni: Niedziela Moniuszki oraz Posyłka Żeleńskiego odśpiewane przez Rytę Andrzejkowiczównę, Baśń tęczowa Asnyka i Jagódka Lenartowicza w recytacji Wandy Siemaszkowej, Fantazja na temata polskie Chopina w wykonaniu Franciszka Bylickiego, z towarzyszeniem orkiestry 13 pułku pod kierunkiem kapitana Hocka, kilka utworów wykonanych przez włościański chór mieszany z Bieżanowa, kierowany przez założyciela, ks. proboszcza Józefa Kufla i organistę Jakuba Jamka, Rondo à la Mazur Chopina odegrane na fortepianie także przez Bylickiego. Zrezygnowano z ostatniego Ten fragment mowy Konopki, przytoczony tu za artykułem Jubileusz Kolberga w „Czasie” 1889, nr 126, w sprawozdaniu A.K. Uczczenie zasług Oskara Kolberga w „Nowej Reformie” 1889, nr 126 podano w wersji: „Szczęśliwy jesteś, bo Twoje dzieło nie zna zbrodni dokonanej na naszej kochanej matce Ojczyźnie, nie zna rozbioru Polski! Tyś ją opisał, jej ludy dał poznać, jak to mówią, od morza do morza, Koronę i Litwę!”. 2 Telegramy te i adresy w większości zachowały się w spuściźnie Kolberga i publikowane są w cz. III Korespondencji (DWOK T. 66). Ponadto ich spis podaje „Czas” w nr. 126, a pełne teksty publikuje „Nowa Reforma” także w nr. 126; tam również cytowane są przemowy wygłoszone na uroczystości. 1 480 �punktu programu, czyli utworu Dobrzyńskiego Finale z symfonii, z powodu spóźnionej pory i „niesłychanego upału” w sali1. Zakończenie uroczystości stanowił pokaz ogni bengalskich. Relacje z koncertu opublikowały liczne pisma wszystkich trzech zaborów. Opinia wszystkich co do podniosłości celu i wspaniałego rezultatu była zgodna. Uroczystość okazała się wielkim i spontanicznym hołdem dla osoby i dzieła Kolberga, dla jego pracy, trudu, wyrzeczeń i osobistej skromności. Dostarczyła mu też wielu wzruszeń i satysfakcji, choć ten publiczny aplauz onieśmielał nienawykłego do takich wyróżnień, zawsze skromnego jubilata. Jeszcze przez kilka tygodni Kolberg odbierał gratulacje, listy i dyplomy honorowego członkostwa z kraju i z zagranicy. Następnego dnia po koncercie informował Kraussa: „Otóż koncert wczorajszy wypadł dla mnie (jak na Kraków) wcale pomyślnie i świetnie”. A pod koniec czerwca pisał do Kuby: Dary, wieńce, adresy i telegramy, jakie przy tej sposobności otrzymałem, wzruszyły mnie do głębi, bo były wymownym dowodem uznanych mych dobrych chęci i zajęć; najwspanialszym z tych darów był wieniec srebrny, od literatów warszawskich mi nadesłany, najrzewniejszym – w[ieniec] z kwiatów polnych od wieśniaków2. Zaledwie trzy dni po koncercie wziął Kolberg udział w jubileuszowej uroczystości z okazji 65-lecia urodzin Juliusza Kossaka, która odbyła się 3 czerwca w salach Towarzystwa Sztuk Pięknych w Sukiennicach. Obecność „jubilata Oskara Kolberga” w gronie szacownych osób: prezydenta Szlachtowskiego, biskupa Krasińskiego i kanonika Pelczara, które obok rodziny zasiadły „najbliżej estrady”, odnotował „Czas”3. Jego obecność na W 2015 roku w Krakowie odbył się koncert „pamięci Kolberga”, stanowiący replikę jubileuszowego koncertu z 1889 roku, zorganizowany w tym samym dniu, tj. 31 maja, w tym samym miejscu (dawna Sala Strzelecka) i z tym samym programem (utwory Kolberga, Chopina, Moniuszki, Żeleńskiego, pieśni ludowe, wiersz Asnyka) przez Instytut Muzyki i Tańca oraz Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Zob. K. Markiewicz Koncert pamięci Oskara Kolberga – replika koncertu z 1889 roku, https//www.muzeum-radom.pl/muzeum-o-kolberga/koncert-pamięci-oskara-kolberga-replika-koncertu z 1889 roku (dostęp: 26.08.2020). 2 Bruliony listów do F.S. Kraussa z 1 VI i do L. Kuby z 25 VI 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 609 i 621. 3 Informację tę podał „Czas” 1889, nr 127 (z 4 VI), w sprawozdaniu pt. Jubileusz Juliusza Kossaka. Zob. też ciąg dalszy sprawozdania, tamże, nr 128 (z 5 VI) oraz odrębny tekst biograficzny poświęcony artyście w nr. 127. 1 481 �głównej uroczystości w Sukiennicach podczas skierowanych do jubilata mów oraz wręczania upominków, adresów i wieńców z całej Polski była z pewnością wyrazem zażyłości i przyjacielskich relacji, jakie od dawna łączyły go z Kossakiem. Ugruntowało je wspólne zamiłowanie do pamiątek przeszłości, historii narodu i jej świadectw, do ikonografii dokumentującej kulturę polską, a także wspomniana wyżej współpraca nad tą ostatnią dziedziną w ramach programu badań i prac w Komisji Antropologicznej. Wzmianki w korespondencji Kolberga na ten temat świadczące o wzajemnych kontaktach i konsultacjach, a także serdeczny ton w zachowanym liście Kolberga do Kossaka w odpowiedzi na zaproszenie na założycielskie zebranie kierowanego przez malarza Koła Artystyczno-Literackiego w Krakowie1 są wyrazem zażyłości i wzajemnego zrozumienia. Brak jednak informacji, czy Kolberg bywał w otwartym domu artysty, w willi „Wygoda”, nazwanej także „Kossakówką”, gdzie od 1869 roku, kiedy to Kossak osiadł wraz z rodziną w Krakowie, odbywały się słynne spotkania towarzyskie inteligencji, sfer artystycznych i arystokratycznych. Salon w neogotyckim dworku Kossaków, prowadzony później przez syna i wnuki Juliusza, Wojciecha i jego dzieci – Jerzego, Marię i Magdalenę, trwał aż do II wojny i gromadził najwybitniejszych przedstawicieli świata sztuki i kultury2. Majowe uroczystości jubileuszowe, choć radośnie i głęboko przeżyte przez Kolberga, były jednak dla niego z pewnością męczące, gdyż coraz trudniej znosił tłumne zgromadzenia i niemożność pozostawania w cieniu. Jego zdrowie i kondycja nadal były kiepskie. W kilka tygodni po majowych uroczystościach zasłabł, coraz trudniej było mu pracować tak intensywnie i wysiłek ten godzić z codziennymi niezbędnymi działaniami. Najbliżsi mu przyjaciele dostrzegali tę sytuację od pewnego czasu i choć z pewnością jedną z odpowiedzi była inicjatywa uczczenia jubileuszu Kolberga, problemów samodzielnego bytowania nie rozwiązywała. Potrzeba stałej opieki stawała się coraz pilniejszą koniecznością. Wyjście znalazł niezawodny w staraniach o Kolberga Izydor Kopernicki; zaprosił go na stałe do swojego domu, który zresztą od początku był zawsze dla niego gościnnie otwarty. Na początku 1 Zob. brulion listu do J. Kossaka z 29 VI 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 379. Drukowane zaproszenie na zebranie założycieli Koła Artystyczno-Literackiego, któremu przewodniczył Kossak, z jego podpisem, przesłane Kolbergowi do Czortowca, gdzie przebywał w związku z wystawą w Kołomyi, zachowało się w jego zbiorach (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 312–313). 2 Por. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 218 i 226. 482 �lipca autor Ludu przeprowadził się do domu przyjaciela przy ulicy Sławkowskiej 29, „trzeciego domu, idąc od plantów ku miastu”1. Ten wspaniałomyślny gest Kopernickiego zapewnił Kolbergowi w ostatnim roku życia stałą troskę, opiekę i upragnione poczucie bezpieczeństwa. Gospodarz mógł towarzyszyć mu teraz bezpośrednio w codziennej pracy, wciągnięty był w jego zobowiązania, terminy, kontakty, wspomagał radą i dostarczanymi lekturami, jeszcze intensywniej uczestniczył w jego życiu. Zawsze świadomy wartości i znaczenia prac Kolberga, nadal propagował jego dzieło, pośredniczył i orędował w jego sprawach w Akademii. Kolberg powierzał mu też wszystkie swoje sprawy, wtajemniczał w konkretne problemy swojego warsztatu, finanse, najbliższe i dalsze plany wydawnicze, życzenia co do losów swojego archiwum. Jako znakomity uczony był dla Kolberga nie tylko opiekunem i lekarzem, oddanym przyjacielem i doradcą, ale i partnerem do dyskusji i wymiany poglądów, konsultantem i recenzentem. Jego szacunek i uznanie dla autora Ludu jako badacza i człowieka, a także niezwykle delikatnie okazywaną pomoc dokumentuje m.in. korespondencja prowadzona przez Kopernickiego w latach 1887–1891 z Karłowiczem2. Świadczy o tym choćby przytoczona wyżej rekomendacja Kopernickiego dotycząca kompetencji muzykologicznych Kolberga przekazana Karłowiczowi w związku z melodiami pieśni litewskich. Inny przykład stanowić może sugestia elegancko wyrażona w liście do młodszego badacza, któremu Kopernicki patronował, Seweryna Udzieli, by zwrócił się do Kolberga z prośbą „bardzo gorącą i serdeczną” o przysłanie mu tomów Ludu i Mazowsza dla Zob. brulion listu do W. Wiślickiego z 2 VII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 626. 2 Zob. I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza… s. 61–100. Za przykład, w jakim stylu Kopernicki podkreślał rolę i miejsce Kolberga w etnografii, niech posłuży fragment wcześniejszego listu do Karłowicza z 4 kwietnia 1888 roku: „Łaskawie mi przysłany zeszyt „Wisły”, przeczytawszy z największym zajęciem, udzieliłem go Kolbergowi, który również oddaje Waszemu pismu wielkie pochwały i szczerze się cieszy tym pismem. Z wyrażonego przezeń bardzo szczerego zadowolenia wnoszę, że lubo jest wielce zajęty i nad wiek swój przeciążony wydawnictwem swoich dzieł własnych, to mógłby i chętnie udzieliłby od czasu do czasu Pańskiej „Wiśle” jaki kąsek pożądany ze swoich bogatych zasobów. Dlatego radziłbym Szanownemu Panu udać się do niego z tą propozycją, ofiarując mu jeden egzemplarz „Wisły”, której współpracownik taki doda niewątpliwie nie tylko splendoru, lecz i strawy dobrej” (tamże, s. 70). Jak wspomniano, Kolberg otrzymał od Karłowicza zeszyty „Wisły”, odpowiedział na propozycję współpracy z pismem i życząc „najobfitszych plonów i jak najszerszego upowszechnienia”, wyraził przy okazji kilka swoich uwag na temat jego profilu i zawartości (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 529–531). 1 483 �tworzącego się pod jego kierunkiem Kółka Etnograficznego w Gorlicach, gdyż on [Kolberg] „niezawodnie mi powie o Waszej odezwie, więc ja Waszą prośbę poprę tak, że może bezpłatnie lub przynajmniej za pół ceny dostaniecie”1. Krótko potem Kopernicki informuje Udzielę, że został obrany członkiem Komisji Antropologicznej „na przedstawienie moje i nieobecnego na posiedzeniu O. Kolberga”. W ten sposób Kopernicki często eksponował rolę Kolberga, którego skromność skłaniała raczej do pozostawania w cieniu. W jego listach, zwłaszcza pisanych do Karłowicza, osobie i dziełu Kolberga poświęconych jest szereg wzmianek i opinii. Poświadczają one także pracę Kopernickiego nad spuścizną przyjaciela podjętą natychmiast po jego śmierci oraz gorliwość i sumienność, z jaką realizował ostatnią wolę autora Ludu jako wykonawca jego testamentu. Po jubileuszu i przeprowadzce rygor pracy Kolberga, niezmiennie wytężonej i coraz pospieszniejszej, nie tylko nie uległ zmianie, ale jeszcze się zaostrzył. Można to śmiało określić jako walkę z czasem człowieka świadomego w pełni, że czasu tego pozostało mu mało i że z każdym dniem jest go mniej. W roku 1889 ukazało się Łęczyckie oraz czwarty i ostatni tom Pokucia, a na warsztacie Kolberga była piąta część Mazowsza, Kaliskie i pierwsza część Chełmskiego. Jednotomowa monografia Łęczyckiego (tom 22 Ludu) obejmuje niewielki obszar między Mazowszem, Kaliskiem i Kujawami; zgodnie z pierwotnymi planami Kolberga ziemię łęczycką i „gostyńską” [tj.gostynińską]2. Zob. M. Rak Listy Izydora Kopernickiego do Seweryna Udzieli z lat 1887–1891, „Ling­ Varia” R. VIII: 2013, nr 1(15), s. 242 i 242–243 (listy z 24 XI i z 12 XII 1889 r.). Seweryn Udziela (1857–1937), nauczyciel, zasłużony etnograf amator i badacz kultury ludowej Małopolski, w latach 1888–1893 był inspektorem szkolnym w powiecie gorlickim i grybowskim, a wyjazdy łączył z badaniami i nawiązywaniem kontaktów z współpracownikami z kręgu nauczycieli i uczniów. Kółko Etnograficzne skupiające nauczycieli założył 22 V 1889 r. Za radą Kopernickiego Udziela zwrócił się do Kolberga, a ten spełnił jego prośbę (zob. listy z 30 XI 1889 r. i z 20 I 1890 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 645 i 658). Na członka Komisji Antropologicznej Udziela wybrany został na posiedzeniu 11 XII 1889 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XX, 1890, s. XLIII). Z materiałów Kolberga wydał Śląsk Górny (1906) i Tarnów-Rzeszów (1910), był współzałożycielem powstałego w 1895 r. we Lwowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, twórcą i dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 2 Charakterystyka Łęczyckiego, materiałów źródłowych oraz badań Kolberga w tym regionie itd. przedstawione zostały przez E. Antyborzec we wstępie pt. „Łęczyckie” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), s. VII–XXXI. 1 484 �Ta ostatnia, jako należąca do historycznego Mazowsza, uwzględniona jest także po części w tomie pierwszym Mazowsza, tzw. Mazowszu polnym, co wskazuje, jak skomplikowany był podział na regiony według nieostrych i krzyżujących się kryteriów, o czym tu już wspominano. Tom zawiera stosunkowo skromny materiał etnograficzny w postaci szczupłych zapisków dotyczących kraju i ludu, a także skąpy zasób wierzeniowy oraz folklorystyczny w zakresie prozy ludowej, tj. bajek i podań, mimo że sam Kolberg określa we wstępie Łęczyckie jako „ziemię tak płodną w tradycje”1. Zdecydowanie przeważają pieśni związane ze zwyczajami i obrzędami oraz „powszechne”, czyli autonomiczne. Osobliwością monografii jest dołączenie do niej zbioru tańców kujawskich, które były przedmiotem szczególnego zainteresowania i analiz autora. W rozdziale zatytułowanym Kujawy pomieścił więc w Łęczyckiem 147 melodii tanecznych, po części z przyśpiewkami, traktując je jako kontynuację tańców opublikowanych w 1867 roku w monografii Kujaw, gdzie nie zdołał opublikować wszystkich „z powodów od nas niezależnych”. Zabieg ten tłumaczył „łącznością ich z łęczyckimi, już z samego obu tych prowincyj położenia, ułatwiającego ich wzajemne na siebie wpływy, wynikającą”2, co jednak według muzykologów badających ten materiał nie wyjaśnia wszystkiego, gdyż widoczna w rękopisach Kolberga pasja, z jaką pracował nad tańcami kujawskimi, nad ich specyficzną trzyczęściową strukturą, oraz szczególne zainteresowanie, jakie okazywał kujawiakom, przemawiają raczej za potrzebą ukazania całego zbioru, jakim dysponował3. Na czwartą część Pokucia, wydaną podobnie jak trzecia dzięki podwojonej dotacji Akademii, składa się zbiór „kazek”, w którym znalazły się baśnie magiczne, legendy, anegdoty i opowieści wierzeniowe, bajki zwierzęce oraz zagadki i łamigłówki. Wyjątkowo, gdyż na ogół badacz tego nie praktykował, wymienia we wstępie do tego tomu nazwiska „opowiadaczy: włościan, włościanek, diaków i inne osoby (z różnych Pokucia pochodzące miejscowości), które nam spisane tu kazki w rodzinnej swej udzielali mowie […]”4. O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. IV. Tamże, s. 211, rozdział „Kujawy”, przyp. 1. 3 Zob. D. Pawlakowa Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4 (DWOK T. 72/I), s. VI–XXIII oraz Ł. Smoluch Zapisy muzyczne w „Łęczyckiem”, w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), s. XXXVII– XLIII. 4 Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), s. XI. 1 2 485 �Wśród wskazanych narratorów (osiem nazwiskiem, jedna inicjałem nazwiska), reprezentujących Kołomyję, Ispas, Horodnicę, Czortowiec i Jasienów Polny, znalazł się nauczyciel, student, diak, a także ludowi wykonawcy1. Jak wspomniano, na Pokuciu Kolberg miał bardzo sprzyjające warunki dla swoich badań i kontaktów z informatorami dzięki pobytom u zaprzyjaźnionych rodzin, z Przybysławskimi z Czortowca na czele, oraz dzięki wystawie w Kołomyi. Stąd pozyskane materiały etnograficzne i folklorystyczne wyróżniają się autentycznością i wiarygodnością. Wśród wymienionych w cytowanym wstępie osób szczególnie cennym dla Kolberga współpracownikiem był Bazyli Jurczeńko, nauczyciel z Ispasa, potem student prawa w Czerniowcach, którego materiały obejmowały nie tylko teksty bajkowe, zamieszczone w części IV monografii, ale i pieśni, a także dotyczyły zwyczajów, obrzędów i wierzeń. Tym ostatnim poświęcona jest część III Pokucia wydana rok wcześniej, która zawiera poza opisem „świata nadzmysłowego” także rozdział „Tańce” oraz „Przysłowia”. Charakter materiałów do tej czterotomowej monografii, przeważnie pozyskanych z autopsji, z bezpośrednich relacji i w dużej mierze dzięki wystawie oraz dodatkowo weryfikowanych w trakcie szczegółowych konsultacji2, sytuuje Pokucie wysoko wśród Kolbergowskich monografii pod względem wartości źródłowej. Trzecią część Pokucia zrecenzował w 1889 roku Iwan Franko (1856– 1916), ukraiński pisarz, poeta i slawista3. Z uznaniem wyraził się o zawartej w tomie rozprawie o tańcach ludowych na Pokuciu, zakwestionował jednak sposób opracowania samych przyśpiewek, zarzucając ich zbiorowi chaotyczność, brak metody w podziale materiału na zapisany oryginalnie i przejęty z innych źródeł oraz „rozsiekanie” poszczególnych pieśni na kawałki, tj. rozerwanie zwrotek logicznie układających się w całość. Za wielką zaletę uznał transkrypcję tekstów rusińskich, która „u p. Kolberga jest w ogóle bardzo trafną i świadczy o wysoce rozwiniętym u autora słuchu i odczuciu właściwości danego dialektu”, co tak skomentował dalej: „Można 1 W materiałach do monografii Pokucia odnaleźć można więcej nazwisk i informacji o wykonawcach i mieszkańcach wsi niż w źródłach Kolberga dotyczących innych regionów. Pisze o tym A. Skrukwa, zob. „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XXXVI–XXXIX. 2 Cennym przykładem charakteru, zakresu i szczegółowości tych konsultacji są spisane przez Kolberga Pytania skierowane do W. Przybysławskiego z lat 1878 i 1881, opublikowane w suplemencie do Pokucia (DWOK T. 81) jako aneksy I–III, na s. 247–261. 3 Tekst Franki ukazał się w „Kwartalniku Historycznym” R. III: 1889, na s. 740–741, przedruk w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 286–288. 486 �śmiało powiedzieć, że dopiero od pojawienia się Pokucia Rusini otrzymali sposobność poznania prawdziwej fonetyki tego wielce charakterystycznego dialektu […]”1. Jednak i w tym zakresie wytknął autorowi niekonsekwencję zapisu gwarowego. Materiał w rozdziale „Świat nadzmysłowy” Franko uznał za cenny, zwłaszcza w zakresie medycyny ludowej, wierzeń o roślinach i zwierzętach, ale zarzucił mu brak krytycyzmu wobec wykorzystanych źródeł i błędną ocenę ich autentyczności. Kolberg odpowiedział recenzentowi na tych samych łamach2 z wyraźnym zniecierpliwieniem; po raz kolejny taka ocena jego dzieła wynikła bowiem, przynajmniej po części, z niezrozumienia założeń i metod jego pracy. Zarzut „rozrywania” pieśni na pojedyncze zwrotki Kolberg odpiera najpierw kategorycznym stwierdzeniem, że ich w tym tomie nie ma, co następnie tak wyjaśnia: Nikomu bowiem z dawniejszych nawet zbieraczy rzeczy ludowych nie przyszło na myśl nazywać pieśniami kołomyjek, śpiewek krótkich, przyśpiewek, piosneczek okolicznościowych, wśród tańca najczęściej improwizowanych, równie jak krakowiaki urywkowych, nuconych już to w dwu- i czterowierszowych zwrotkach, już zbitych w kilko- lub kilkunastozwrotkowe aglomeraty (odznaczone w naszej książce kreskami), a mogące równie dobrze w razie potrzeby lub przypomnienia być rozbitymi, czyli (wedle słów sz. recenzenta) „posiekanymi” w drobniejsze, pojedyncze znów zwrotki, bo każda tworzy zwykle odrębną, w sobie zamkniętą całość, a która to własność śpiewkę taką odróżnia stanowczo od pieśni, gdzie ze względu na treść tej ostatniej wyrzucać zwrotek bez szkody dla utworu nie można […]3. O ruchliwości autonomicznych przyśpiewek i tworzeniu z nich różnych konglomeratów decyduje więc sytuacja wykonawcza i inwencja śpiewającego, a zestawianie w tomie „przypadkowo spojonych w jedno dla zbliżonej treści lub podobieństwa obrazów” ma dokumentować mechanizm funkcjonowania tych tekstów, a nie sztywną, ustaloną formę takiej okazjonalnej całości. W odpowiedzi na zarzut Franki, że brak przy tańcach wskazówek źródłowych, odpowiada, że podaje je dla tekstów przejętych z innych zbiorów Tamże, aneks VIII, s. 287. Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”…, „Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 412–415 oraz w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 288–291. 3 Tamże, aneks VIII, s. 288. 1 2 487 �w formie odsyłaczy pod tekstami kołomyjek, a spisane przez siebie opatruje notą o lokalizacji geograficznej. Do zarzutu „niejednostajnej w dziele pisowni” rozumianej przez recenzenta jako niekonsekwencja transkrypcji, generalnie ocenianej przez niego bardzo pozytywnie, odnosi się, kierując do swojego wstępu do części IV Pokucia, gdzie tłumaczy ich przyczyny1. Pisze tam: Pragnąc zebrane tu kazki wiernie oddać w narzeczu miejscowego ludu, trzymaliśmy się przy spisywaniu ich metody fonetycznej i dlatego wsłuchiwaliśmy się pilnie w brzmienie każdej niemal przez opowiadacza wymówionej głoski. Praktyka taka prowadzi go do wniosku, że „odmiany” wymowy właściwe są nie tylko różnym częściom regionu, lecz że bywają odbiciem wahań wymowy lokalnej lub użycia dźwięku pośredniego, złożonego, nie dającego się oznaczyć graficznie, a także mogą oddawać chwiejność wymowy jednego nawet narratora, i to w tej samej opowieści czy relacji. Wyczulone ucho Kolberga obdarzonego znakomitym słuchem pozwalało na wychwytywanie niuansów, a także na dokumentację żywego, konkretnego przekazu gwarowego, z wszystkimi jego odchyleniami i niekonsekwencjami, a nie ustabilizowanego, dialektologicznie poprawnego tekstu i „jednostajnej pisowni”. Te walory dokumentacji Kolberga doceniła dopiero współczesna dialektologia, o czym była już mowa wcześniej. Na zarzut braku krytycyzmu wobec źródeł ilustrujących świat wierzeń autor Ludu odpowiedział: Prawda, żeśmy się starali o zdobycie jak największej liczby szczegółów, bo zasób ich im obfitszy, tym się staje pożądańszym dla przyszłego rzeczy tych badacza. Prawda też, żeśmy się nie zapuszczali w krytyczne każdego zdobytego szczegółu ocenianie, gromadząc po największej części materiał surowy, bo czynność taka należy do przyszłego mitologa, a nie do zbieracza, który – owszem – przedwczesnej krytyki jak najmocniej wystrzegać się powinien2. Kolberg wytknął też France, że „zarzut bezkrytyczności i niesforności podanego materiału” nie powinien być gołosłowny, lecz wsparty konkretnymi dowodami, bo bez nich nie posiada wartości naukowej. 1 Tamże, aneks VIII, s. 290–291; Kolberg kieruje do przedmowy do cz. IV Pokucia (DWOK T. 32), zob. s. X–XI. 2 O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 290. 488 �Ta replika Kolberga była jego ostatnim głosem polemicznym. Świadczy ona z jednej strony o niezmienności principiów, z drugiej o nierzadkim ówcześnie braku zrozumienia dla jego perspektywicznego planu, opartego na poprzedzającej naukowe wnioski pracy zbieracza, na skrzętnym gromadzeniu odpowiedniej bazy źródłowej, by dopiero później możliwa była interpretacja i krytyka materiału, a także kompetentne badania porównawcze. Także w roku 1889 ukazały się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” dwa artykuły Kolberga poświęcone baśniom, zwyczajom i obrzędom weselnym z Polesia1. Ich publikacja związana była ze wspomnianą wyżej propozycją Kolberga z 1888 roku odstąpienia Komisji Antropologicznej do druku swoich materiałów, których już nie zamierzał wykorzystać w monografiach. O genezie tych prac brak bliższych danych, wiadomo jedynie z noty Kolberga, że są to materiały po części nadesłane, po części przekazane przez osobę przybyłą z Polesia do Krakowa. Sześć tekstów bajkowych z artykułu pierwszego, pochodzących z okolic Pińska i Lubieszowa, Kolberg określa jako dyktowane przez tę nieznaną osobę. Trzy opisy wesel wraz z 90 tekstami pieśni (i jedną melodią) w artykule drugim dopełnia kilka informacji o zwyczajach z ponad 30 tekstami pieśni (i jedną melodią), 31 zdań i przysłów oraz kilka przyczynków do wierzeń i języka. W grudniu 1889 roku do licznych i pilnych prac Kolberga dołączone zostało nowe wyzwanie. Od Włodzimierza Dzieduszyckiego, kuratora Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, badacz otrzymał w darze jubileuszowym propozycję sfinansowania nakładu jednotomowej „monografii części Rusi Czerwonej” o objętości około 20 arkuszy, za sumę 500 fl. reń. Odpowiadając darczyńcy, Kolberg poinformował sponsora, że „do monografii w podobnych rozmiarach kwalifikuje się jedynie okolica Przemyśla, lecz i ta wyczerpującą być nie może z powodu braku pewnych szczegółów […]” i przedstawił zarys treści tomu2. Po zaakceptowaniu tego planu przystąpił natychmiast do pracy nad materiałami przemyskimi, jednak nie zdążył tej monografii ukończyć. Tymczasem bowiem coraz bardziej opuszczały go siły fizyczne. Kopernicki, w którego domu zamieszkał na początku lipca 1889 roku, miesiąc O. Kolberg Baśni z Polesia, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200–207 oraz Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, tamże, s. 208–245. Przedruk w: O. Kolberg Białoruś–Polesie (DWOK T. 52). 2 List do W. Dzieduszyckiego z 14 XII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 648–649. 1 489 �po uroczystościach jubileuszowych, najbliższy świadek ostatniego okresu życia przyjaciela, tak pisał bezpośrednio po jego śmierci o tych wspólnych miesiącach: Przeszło od półtora roku coraz bardziej upadającego już na siłach na czas krótki tylko pokrzepiły go i ożywiły owe powszechne wyrazy uznania. Od lipca roku prz. [tj. 1889], gdy w moim domu zamieszkał, nieustannie zajęty wydawaniem trzech dzieł naraz (Mazowsze T. V, Chełmskie T. 1, Kaliskie T. 1), użalał się on nieraz, że go siły fizyczne coraz widoczniej opuszczają, tak iż nie mogąc jak dawniej po kilkanaście godzin z rzędu pracować przy biurku, bywał coraz to częściej zmuszony odrabiać to, co się dawało, leżąc w łóżku. Pomimo to wszakże aż do później jesieni zwykł on był każdej niedzieli odwiedzać swoich znajomych, a niekiedy i w dnie powszednie wychodził na parę godzin do miasta. Po tych wycieczkach jednak powracał każdy raz wielce znużony i skutkiem tego z początkiem zimy wychodził już nader rzadko, a od Nowego Roku aż do wiosny nie opuszczał wcale swego mieszkania. Do tego też zmuszało go dostrzeżone po raz pierwszy już w styczniu [1890] znaczniejsze obrzęknięcie nóg, którym się słusznie zaniepokoił, gdyż było to pierwszym zwiastunem ostatecznego osłabienia organizmu i wyczerpującej się u starca czynności serca i krwi krążenia. To obrzękniecie nóg wraz z osłabieniem ogólnym, przy dość zadawalniającym skądinąd stanie zdrowia, powiększało się u niego powolnie do tego stopnia, iż śp. O. Kolberg był zmuszony coraz to dłużej przebywać w łóżku, którego na koniec od początku kwietnia nie opuszczał już wcale. Widząc w tym zbliżający się już kres życia swojego, coraz częściej odtąd zwykł on był mówić ze mną o tym, co się stać ma z jego puścizną naukową i materialną. Co do pierwszej – wtajemniczał on mnie ponownie w swoje dawne zamiary i wynurzał obecne życzenia, a co do ostatniej – na kilka tygodni przed śmiercią upełnomocnił jednego ze swych najszczerszych czcicieli, p. mecenasa dra Stan. Abłamowicza do zlikwidowania swego jedynego mienia, tj. wszystkich swych nakładów zostających na składzie w drukarniach i w komisie u księgarzy. Przy tym wszystkim, z umysłem po dawnemu spokojnym, jasnym i czynnym zachował on do ostatniej chwili pamięć zadziwiającą, dokładną i pewną o wszystkich szczegółach tyczących swego przedmiotu oraz prac przez siebie rozpoczętych lub zamierzonych i materiałów do nich przysposobionych. […] Z tych zaś najbardziej zajmowała go monografia Przemyskiego, którą w darze jublileuszowym dla O. Kolberga wspaniałomyślnie ofiarował się wydać kosztem własnym szczery wielbiciel prac jego i zasług, hrabia Wł. Dzieduszycki. Toteż porządkowaniem materiałów do tego dzieła zajmował się on aż do ostatniej chwili niemal, a pomagała mu w tym najgorliwiej zacna przyjaciółka jego, pani Józefowa [Pelagia] Blizińska, przesiadując przy 490 �jego łożu po kilka godzin codziennie, które spędzała na przepisywaniu pod jego kierunkiem i układaniu zebranych do tego dzieła materiałów i notatek1. Ostatecznie, według świadectwa Kopernickiego, „[…] I-szy arkusz tylko był przez samego O. Kolberga do druku podany”, a „dwa pierwsze arkusze Przemyskiego miał zaś jeszcze sam w ręku i korektę sam zrobił”2. Kopernicki pisze, że jeszcze 1 czerwca wieczorem zastał Kolberga nad korektą drugiego arkusza monografii i wspomina dalej: Podczas parogodzinnej bytności mej u niego o niczym innym on już nie mówił, tylko o tekach swoich i o dziełach przygotowanych do wydania i dawał mi tym razem szczegółowe objaśnienia i wskazówki co do wydania Chełmskiego (T. II i III), Mazowsza (T. VI i VII) i Kaliskiego [T. II], opowiadając dokładnie, co i gdzie mam znaleźć po jego śmierci. Zapisawszy sobie to wszystko, odszedłem, pocieszając jego i siebie nadzieją, że do spełnienia tych zleceń przyjdzie mi jeszcze nierychło3. Śmierć w dniu 3 czerwca 1890 roku przerwała tę prowadzoną do ostatnich chwil życia pracę. Przygotowanie Przemyskiego do wydania kontynuował Kopernicki i opublikował je w rok po śmierci przyjaciela, opatrując tom przedmową zawierającą obszerny i rzetelny, najdokładniejszy z dotychczasowych „obraz życia, działalności i zasług naukowych Kolberga” i składając tym samym kolejny, już pośmiertny, hołd autorowi Ludu4. Kopernicki zdążył jeszcze w tym samym 1891 roku wydać część II Chełmskiego. Jego intensywne prace nad spuścizną Kolberga przerwała śmierć 25 września 1891 roku. I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga, „Wisła” T. IV: 1890, s. 509–510. Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. XX oraz słowo wstępne Od nakładcy, tamże, s. III. 3 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 510. Z relacji tej wynika, że w planach Kolberga były jeszcze dwa tomy Mazowsza (cz. VI i VII), dwa tomy Chełmskiego (cz. II i III) oraz cz. II Kaliskiego. Kopernicki zdołał wydać obok Przemyskiego jedynie cz. II Chełmskiego (DWOK T. 34), gdyż niespełna półtora roku po Kolbergu zmarł. Części VI i VII Mazowsza oraz Mazury pruskie ukazały się w ramach DWOK jako tomy 41, 42, 40, ponadto części I–VII Mazowsza dopełnione zostały trzema woluminami suplementowymi (DWOK T. 80/I–III). Natomiast niedrukowane materiały chełmskie znalazły się w suplementowym tomie 82 DWOK. Cz. I Kaliskiego ukazała się w roku 1890, materiał tam niewydany pomieszczono w tomach 46 i 79 DWOK.. 4 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy... (DWOK T. 35), s. V. 1 2 491 �Według cytowanej wyżej relacji Kopernickiego o ostatnich chwilach życia przyjaciela 2 czerwca gasnący już, ale całkowicie przytomny i pogodny Kolberg wezwał zaprzyjaźnionego z nim pastora Jerzego Gabrysia, zdołał pożegnać się z licznie odwiedzającymi go przyjaciółmi, a po ich odejściu, wieczorem, w obecności pastora Gabrysia przekazywał Kopernickiemu […] ostatnie swe rozporządzenia i życzenia przedśmiertne, które z pogodą zazdrości godną zakończył tymi słowy: „Umieram, Bogu dzięki, z tą pociechą, że według sił moich zrobiłem za życia, co mogłem, że nikt mię za próżniaka nie ma i mieć nie będzie, a to, co po sobie zostawiam, przyda się ludziom na długo1. Trzeciego czerwca około godziny 10 wobec pastora Gabrysia i Tadeusza Konopki oraz Kopernickiego spisany został przez mecenasa Stanisława Abłamowicza testament. Oto jego pełny tekst: Moja ostatnia wola Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za stosowne uzna. – Co do wydawnictw pod swoją opieką i kierunkiem porozumie się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa. – Z pozostałej gotówki wynoszącej około dwa tysiące pięćset zł reń. przeznaczam na pogrzeb mój 200 zł reń., a nadto 300 zł reń., czyli razem 500 zł reń. do rąk pastora Gabrysia, który kwotę 300 zł reń. użyje według danych mu wskazówek na cele dobroczynne i na potrzeby kościoła, na pomnik lub tablicę pamiątkową itd., na co dodaję jeszcze dwieście zł reń., czyli razem z kosztami pogrzebu siedemset zł reń do rąk p[asto]ra Gabrysia. – Drukarzowi [Franciszkowi] Łysakowskiemu z Drukarni Uniwersyteckiej sto zł reń., drukarzom z tejże drukarni, Blaszkiemu [Jan Blaschka] i Garsteckiemu [Ludwik Garsztecki], każdemu po pięćdziesiąt zł reń. Resztę gotówki po opędzeniu wydatków ostatnich dni życia mego i po moim pogrzebie oddaję do rozporządzenia Dra Izydora Kopernickiego na koszta wydawnictwa Rusi Chełmskiej i innych materiałów. Książki wydane moim nakładem, a znajdujące się w drukarniach i w księgarniach w Krakowie i Warszawie mój pełnomocnik, adw[okat] Dr Stanisław Abłamowicz, sprzeda której bądź firmie w Krakowie lub Lwowie czy Warszawie, a po opłaceniu długów i rachunków z drukarniami, kosztów przeprowadzenia tego 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 511. 492 �interesu, pozostałą resztę wyda mojej synowicy, Karolinie Wąsowskiej w Sandomierzu na potrzeby jej córek z Kolberga spłodzonych. – Wieniec srebrny i medal z wystawy paryskiej oraz korespondencje odda P. dr Kopernicki Bibliotece Jagiellońskiej. – Odzież, bieliznę i pościel do dyspozycji p[asto]ra Gabrysia.– Wykonawcą mojej ostatniej woli naznaczam dra Izydora Kopernickiego i p[asto]ra Gabrysia. Przy czym oświadczam, że o ile w tej mojej ostatnie woli specjalnych nie poczyniłem zapisów, mianuję moim uniwersalnym spadkobiercą tegoż mojego przyjaciela, dra Izydora Kopernickiego. Taka jest moja ostatnia wola, którą własnoręcznie wobec trzech uproszonych świadków podpisuję – Kraków, dnia 3 czerwca 1890 – Oskar Kolberg1. Dla prawnego zabezpieczenia testamentu wymagane było wyznaczenie w nim obywatela państwa austriackiego jako uniwersalnego spadkobiercy tego, co nie zostało objęte zapisami. O godzinie pierwszej – wspomina Kopernicki – przyniesiono mu z drukarni Uniwersyteckiej kilka egzemplarzy świeżo wydanego tomu pierwszego Chełmskiego, który przeglądał z błogim wyrazem zadowolenia i czynił uwagi o podanych w nim rycinach, a na jednym egzemplarzu ofiarowanym obecnemu p. Tadeuszowi Konopce, synowi najdawniejszego swego współpracownika i przyjaciela, śp. Józefa, na pamiątkę własną ręką kilka wyrazów, ostatnich w swym życiu, bardzo wyraźnie napisał. Odtąd bez żadnych cierpień gasnął powolnie i cicho; o kwadrans przed 5-tą ostatek sił go opuścił, tak iż mówić już przestał, a o samej 5-ej po pd., wraz z otaczającymi go panią Blizińską i drem Abłamowiczem odebraliśmy ostatnie, wdzięczne jego spojrzenie pożegnalne i ze czcią mu oczy zamknęliśmy na spoczynek wieczny. Tak oto umierał, jak żył – cicho i pogodnie – czczony powszechnie nasz śp. Oskar Kolberg2. Rękopiśmienna kopia Mojej ostatniej woli Kolberga, sporządzona ręką Kopernickiego dla Karoliny Wąsowskiej (w zbiorach Biblioteki Narodowej, sygn. II 6487). Kopernicki potwierdził w niej – obok Kolbergowskiego – podpisy trzech świadków: Tadeusza Nowiny Konopki, pastora Jerzego Gabrysia, „proboszcza ewang. Ś. Marcina” i dr. Stanisława Abłamowicza, a na końcu dokumentu zamieścił notatkę: „Dla W-ej Pani Karoliny Wąsowskiej z oryginału najwierniej przepisane przez Dr. IKopernickiego”. Zapisy testamentu Kolberga omówił też Kopernicki w artykule Śmierć O. Kolberga…, s. 511–512. 2 Tamże, s. 512. Według relacji „Czasu”: „Do ostatnich chwil otaczali umierającego pp. Ksawery Konopka, Bliziński, tudzież panie [Pelagia] Blizińska i [Wanda] Żeleńska” (Oskar Kolberg, „Czas” 1890, nr 127, z 5 VI). Ten dziennik zamieścił także w Kronice nr 130 (z 10 VI) nadesłany do redakcji list Ksawerego Konopki ze wspomnieniem o należącym również do grona bliskich przyjaciół zmarłego lekarzu, Tomaszu Mączce, „który przez szereg lat całkiem bezinteresownie 1 493 �Był to wtorek 3 czerwca 1890 roku. Pogrzeb Kolberga na cmentarzu Rakowickim w Krakowie odbył się w czwartek, 5 czerwca, o godzinie 17. Zgromadził licznie społeczność krakowską, zwłaszcza przedstawicieli inteligencji – według słów Kopernickiego: „począwszy od sędziwego prezesa Akademii Um[iejętności] i wszystkich jej członków aż do najcichszego pracownika z drukarni”1. Obecni byli m.in. obok prezesa Akademii, Józefa Majera i jej sekretarza, Stanisława Tarnowskiego, rektor Edward Korczyński i liczne grono profesorów uniwersytetu, prezydent miasta Feliks Szlachtowski, wielu przedstawicieli świata nauki, sztuki i literatury. Przybyło kilku członków najbliższej rodziny z Warszawy i z Sandomierza, zabrakło jednak liczniejszej reprezentacji chłopów z Modlnicy i podkrakowskich wsi okolicznych, co tłumaczono faktem, że ponieważ tego dnia przypadało święto Bożego Ciała, brali oni udział w popołudniowych procesjach. Przy wynoszeniu trumny w bramie domu pożegnał zmarłego Ksawery Konopka, dziękując jednocześnie Kopernickiemu za troskę i opiekę nad Kolbergiem w ostatnim okresie jego życia, a od bram cmentarza trumnę poniosła młodzież akademicka. Prowadzący pogrzeb pastor Gabryś, żegnając zmarłego, nazwał go „człowiekiem pokoju” i zwracał uwagę na jego miłość do kraju i ludzi, a zwłaszcza do wiejskiego ludu. W imieniu Akademii Umiejętności przemawiał prof. Rostafiński, który przyznał wprawdzie Kolbergowi wielkie zasługi za jego prace etnograficzne i stwierdził, że cała Słowiańszczyzna nie ma równego Kolbergowi badacza w dziedzinie krajoznawstwa, ale – jak to skomentował sprawozdawca „Nowej Reformy” – „zapuścił się wszakże w analizę krytyczną, odpowiednią na katedrze prelekcyjnej, zakończoną pozytywnym orzeczeniem, iż dzieła Kolberga nie są doskonałymi”. Uznano to za oczywisty nietakt i poważny trafną kuracją utrzymywał go [Kolberga] przy życiu, osładzał mu chwile smutku i boleści, całe dnie, w końcu i noce bezsenne mu poświęcał”. 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 512, tam jedynie krótka informacja o pogrzebie. Obszerniejsze sprawozdanie zamieściła m.in. „Nowa Reforma” 1890, w nr. 128 (z 7 VI), w dziale Kronika, Kraków, 6 czerwca, krótsze podał także „Czas” 1890, w nr. 128 (z 7 VI), w dziale Z miasta i kraju. O śmierci i pogrzebie Kolberga informowały oba czasopisma w nr. 126 (z 4 VI) i 127 (z 5 VI), w obu zamieszczono też w nr. 127 obszerniejsze nekrologi. Nekrolog i zwięzłą relację Pogrzeb śp. Oskara Kolberga opublikowała też m.in. „Gazeta Lwowska” 1890, nr 127 (z 5 VI) i 129 (z 8 VI), w dziale Kronika, doniesienie o śmierci, nekrolog i relację z pogrzebu – „Dziennik Poznański” 1890, nr 127 (z 5 VI) i 129 (z 8 VI). 494 �dysonans „nad niezasypaną jeszcze mogiłą”1. Przemawiali jeszcze student Józef Kazimierz Ehrenberg w imieniu „Czytelni Akademickiej” oraz po ukraińsku Iwan Nawrocki, przewodniczący stowarzyszenia „Akademiczna Hromada”. Wśród wieńców znalazły się m.in. przekazane przez Warszawskie Towarzystwo Muzyczne, warszawską „Lutnię”, Akademię Umiejętności, krakowskie Towarzystwo Muzyczne, Akademiczną Hromadę, Koło Literacko-Artystyczne, drukarzy z Drukarni Uniwersyteckiej składających dzieła Kolberga, włościan z Modlnicy, rodziny Konopków i Blizińskich. Kolberg został pochowany w grobie, który na jego wyraźne życzenie przygotowano obok grobowca śp. Józefa Szujskiego. XXVI [Trzy ostatnie tomy z 1890 roku: cz. V Mazowsza, cz. I Chełmskiego, Kaliskie [cz. I]. – Dwa pośmiertne tomy wydane przez Kopernickiego: cz. II Chełmskiego – zamknięcie monografii regionu, Przemyskie. Zarys etnograficzny. – Dalsze działania Kopernickiego: zamiar druku cz. II Kaliskiego, starania w Kasie Mianowskiego o fundusz na cz. VI Mazowsza – plany przerwane przez śmierć 24 IX 1891 roku. – Zobowiązania Kolberga wobec drukarni. – Pamięć współczesnych Kolbergowi: nowy nagrobek wystawiony na cmentarzu Rakowickim w 1893 r. z funduszy zebranych z inicjatywy W. Żeleńskiego, tablica epitafijna w kościele ewangelickim św. Marcina w Krakowie.] Ogromny dorobek badawczy i wydawniczy opublikowany staraniem samego Kolberga zamykają wspomniane już wyżej, a wydane w roku jego odejścia, tj. 1890, trzy tomy: Mazowsze cz. V, Chełmskie cz. I oraz Kaliskie [cz. I]. Te z kolei dopełniają dwa tomy ukończone i wydane pośmiertnie w 1891 roku przez Izydora Kopernickiego, lecz zaplanowane i rozpoczęte jeszcze przez samego Kolberga: Chełmskie cz. II oraz Przemyskie. Spośród wymienionych była już mowa o monografii Mazowsza. Natomiast 1 „Nowa Reforma” 1890, nr 128. Satyryczno-humorystyczne pismo krakowskie „Diabeł” w swoim dodatku do nr. 12 (z 19 VI) 1890 r., w rubryce Kronika diabelska zamieściło zjadliwy komentarz dotyczący nietaktu profesora Rostafińskiego, który w swojej mowie nad grobem, mimo uznania zasług Kolberga, wyraził opinię o niedokładności jego prac, kwestionując z pozycji autorytetu profesora botaniki określenie „kwiat śląski” występujące w przytoczonej przez Kolberga pieśni z okolic Cieszyna. 495 �dwutomowe Chełmskie, podobnie jak Pokucie i Mazowsze wydane z podtytułem Obraz etnograficzny, zasługuje na nieco dokładniejsze omówienie ze względu na cenny materiał folklorystyczny, dialektologiczny i etnograficzny, zgromadzony po części w trakcie własnych badań terenowych Kolberga, a w przeważającej mierze przez Marię Hemplównę z Tarnowa pod Chełmem. Była to jedna z najsumienniejszych współpracowniczek Kolberga; jej materiały cechuje staranność, kompetencja i wiarygodność1. Zbieraczka przekazywała Kolbergowi liczne zapisy tekstów ludowych: pieśni, bajek, przysłów i dialogów chłopskich, wiadomości etnograficzne o kulturze materialnej, m.in. o gospodarstwie chłopskim, ubiorach, sprzętach, zajęciach, narzędziach, wsparte jej licznymi rysunkami i szkicami, także opisy zwyczajów i obrzędów, wierzeń i przesądów, a ponadto wysoko oceniane współcześnie zapisy gwarowe z okolic Tarnowa, gawędy chłopskie stanowiące tzw. próbki żywej mowy oraz opracowany według samodzielnie ustalonego systemu obszerny słownik miejscowych gwar wraz z charakterystyką form i zjawisk gramatycznych. Materiał ten znacznie wzbogacił obraz regionu chełmskiego w ujęciu Kolberga i decydująco zaważył na wartości jego monografii. Dopełniają ją niewydane w XIX wieku zapisy ujęte we współczesnym tomie suplementowym, na które składają się głównie nowe pieśni i materiał leksykograficzny w postaci wspomnianego słownika. Chełmskie przynosi również materiał ukazujący wzajemne przenikanie się wpływów ruskich i polskich na obszarze etnicznego pogranicza, a także Na wysoką wartość materiałów Hemplówny i ich decydujące znaczenie dla Chełmskiego Kolberga zwrócili już uwagę ówcześni badacze: Izydor Kopernicki oraz Jan Karłowicz. Wydawca cz. II Chełmskiego określił zbieraczkę jako „nieocenioną współpracowniczkę i przyjaciółkę”, która „usuwała wszelkie trudności” w obcowaniu Kolberga ze słabo jeszcze w latach sześćdziesiątych znanym mu językiem i folklorem rusińskim i „która nie tylko dopomagała mu nieodstępnie w jego badaniach podczas trzykrotnego pobytu Kolberga w okolicy Sawina, lecz i sama później, wtajemniczywszy się należycie w jego zadanie, zbierała dlań ustawicznie i dostarczała mu wszelkich wiadomości i materiałów, spisywanych przez siebie aż do roku 1876” (Przedmowa wydawcy..., DWOK T. 35, s. VII–VIII). Podobna była ocena Karłowicza, który recenzując ten tom („Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 112–118) jako należący „do najciekawszych i najbardziej pouczających z szeregu ogromnego zbioru ludoznawczego, który zawdzięczmy Kolbergowi”, pisał: „Przekonywa on nas także, iż p. Hemplówna, gdyby chciała, mogłaby nas jeszcze obdarzyć pięknymi i ważnymi przyczynkami do etnografii krajowej, bo to, co spod pióra jej wyszło, ma pierwszorzędną wartość jako materiał, a przypuszczamy, iż nie wyczerpuje niezmiernego skarbu rzeczy ludowych tej okolicy” (tamże, s. 113). Zob. też Karłowicza recenzja cz. I Chełmskiego (tamże, s. 109–112), gdzie autor podkreśla m.in. wagę dokumentacji wzajemnych wpływów języka i folkloru rusińskiego i polskiego. 1 496 �dokumentuje przejściowy etap rozwoju gwar ukraińskich Chełmszczyzny, szczególnie cenny dla dialektologii historycznej ze względu na brak źródłowych przekazów z tego zakresu1. Kaliskie, ostatni, 23. tom wydany w ramach Ludu, prezentuje tylko część materiału do planowanej przez Kolberga dwutomowej monografii, obejmującej stosunkowo duży obszar po obu stronach Warty, „sięgający terenów na północ od Konina i Słupcy i na południe od Częstochowy”, sztucznie wyodrębniony ze względu na ówczesne granice zaborów pruskiego i rosyjskiego2. Książka jest tomem skromnym; zawiera opis kraju i ludu oraz dwa bardziej rozbudowane rozdziały „Zwyczaje” (z pieśniami głównie religijnymi) i „Obrzędy”, oba przedzielone relacją o „Wyżynku”. Na uwagę zasługuje tu folklor pielgrzymkowy z zapisami muzycznymi zaprezentowany przez Kolberga w „Przypisach” na końcu tomu. Pozostały materiał przynależny według planu Kolberga każdej jego monografii, tj. przede wszystkim pieśni w liczbie ponad 600 i prawie 240 tańców i melodii bez tekstu, opis świata nadzmysłowego oraz opowieści i bajki, wydane zostały dopiero w ramach Dzieł wszystkich i dopełnione osobnym tomem suplementowym. Stosunkowo nieliczne poza zapisami pieśniowo-muzycznymi, materiały własne, terenowe Kolberga, składające się na ten tom, pochodzą sprzed 1871 roku, sięgając początku lat czterdziestych; uzupełnione zostały przejętymi z literatury, także późniejszej i najnowszej, m.in. z prac badaczy tego regionu, Ignacji Piątkowskiej, Józefa Grajnerta, Stanisława Ciszewskiego. Przemyskie, tylko częściowo uporządkowane do druku przez Kolberga – jak wspomniano – opracował do końca, zredagował i wydał Kopernicki, nakładem Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie. Książka, obwarowana przez mecenasa limitem około 20-arkuszowej objętości, dotyczyła stosunkowo niewielkiego obszaru okolic Przemyśla jako 1 Zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. V–LXVI i LXXVI–LXXXVI oraz B. Linette, tamże, s. LXVI– LXXVI. Tam omówienie badań w regionie, pozyskanych zbiorów, zachowanych rękopisów oraz współpracy z Hemplówną i działań Kopernickiego jako wydawcy części drugiej monografii. 2 Zob. E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska „Kaliskie” Oskara Kolberga oraz „Kaliskie–Sieradzkie”, w: O. Kolberg Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. VII. Tam (s. V– –XXXIII) omówienie badań Kolberga, planów wydania i materiałów zawartych w tomie 23 oraz w dopełniającym go tomie 46 DWOK pt. Kaliskie–Sieradzkie. Karłowicz w recenzji Kaliskiego („Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589) określa tom 23 jako należący „do najmniej samodzielnych” i postuluje „dopełnienie tego tomu I. następnymi z papierów po O. Kolbergu […]” (tamże, s. 586 i 587), czego realizacją jest wspomniany tom 46. 497 �„części Rusi Czerwonej” i nie jest monografią pełną, co uwidacznia podtytuł nadany przez wydawcę Zarys etnograficzny1. Najwięcej miejsca przypadło w niej pieśniom i opisom czterech wesel wraz z towarzyszącymi im pieśniami. Dokumentacja obrzędu weselnego pochodzi tu w całości z własnych badań Kolberga, a związanych z nimi około 160 pieśni spisanych zostało przez badacza ze słuchu. Jest to najcenniejszy materiał źródłowy tomu obok pieśni autonomicznych w liczbie ponad stu, także zanotowanych przez Kolberga w czasie badań terenowych. Znacznie skromniej przedstawia się opis kultury materialnej, wierzeń i zasób innych tekstów folkloru reprezentowanych przez czternaście bajek. Podobnie jak w przypadku Chełmskiego widoczne jest tu w materiale folklorystycznym zjawisko charakterystyczne dla kultury ludowej pogranicza etnicznego, tj. przenikanie się ukraińskich i polskich pierwiastków językowych i kulturowych, czasami wręcz żywotność utworów o charakterze mieszanym językowo. Z drugiej strony udokumentowane zostały elementy, realia i zwyczaje polskiemu ludowi nieznane, często archaiczne, niknące lub już wówczas zanikłe2. Śmierć Kolberga, która nastąpiła zaledwie rok po uroczystym krakowskim jubileuszu, odbiła się echem w środowiskach naukowych i literackich nie tylko Krakowa, ale i całego kraju. Szereg artykułów wspomnieniowych, biograficznych, rozbudowanych nekrologów opublikowały wzmiankowane wyżej pisma galicyjskie, a także warszawskie i poznańskie 3. We wszystkich, obok świadomości zasług Kolberga dla kultury narodowej, wyrazów wdzięczności i uznania dla uczonego i jego dzieła, przewija się szacunek i podziw dla niezwykłego człowieka, jakim był, dla jego skromności, łagodności, cichej i niezmordowanej pracowitości, a jednocześnie 1 O przebiegu prac nad tomem, badaniach Kolberga i materiałach pozyskanych z Przemyskiego oraz o wkładzie I. Kopernickiego jako wydawcy zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 82), s. V–LXXXI oraz M. Prochaska, tamże, s. LXXXI–XCV. W dwu woluminach tego suplementu znalazły się wszystkie niewydane w XIX wieku materiały Kolberga. 2 Zwrócił na to uwagę i poparł tę opinię przykładami kompetentny i wnikliwy recenzent ostatnich tomów Kolberga Jan Karłowicz w swojej recenzji Przemyskiego opublikowanej w „Kwartalniku Historycznym” R. VI: 1892, na s. 352–357. 3 O Kolbergu pisali w 1890 roku w obszerniejszych artykułach m.in.: W. Korotyński (Oskar Kolberg, „Tygodnik Ilustrowany” 1890, T. I, nr 24, z. 14 VI), R. Lubicz [H. Łopaciński] (Oskar Kolberg i ostatnia jego praca, „Ateneum” R. 15: 1890, T. III, s. 57– 74), L. Krzywicki (Oskar Kolberg [cz.] I, „Prawda” 1890, nr 24, s. 279–280 oraz H.B. [Henryk Biegeleisen?] [cz.] II i III, tamże, nr 24, s. 280–281 i nr 25, s. 292–293). Spośród wymienionych artykułów najbardziej krytyczny wobec metod pracy Kolberga i jej walorów naukowych jest tekst Krzywickiego. 498 �pogody, życzliwości, wyrozumiałości i uczynności wobec ludzi. Zaznaczył on swoją obecność nie tylko w nauce, ale w sercach i pamięci tych, którzy go znali, współpracowali i przyjaźnili się z nim lub po prostu przez lata widywali go w Krakowie. Taki portret wyjątkowego badacza i pasjonata, a także zwyczajnego przechodnia i mieszkańca miasta, wyróżniającego się jednak z tłumu, odmalował Izydor Kopernicki; jemu więc oddajmy głos raz jeszcze: Jedną z takich postaci, które od lat kilkunastu spotykać się zwykło w Krakowie, dawniej parę razy na tydzień, a od lat kilku codziennie, jest mężczyzna odziany zawsze nader skromnie, a nawet ubogo, przygarbiony wiekiem i nałogową pracą przy biurku. Pomimo tej powierzchowności, zacierającej jego osobistość wśród snujących się ludzi, zastanawia on każdego niepospolitym wyrazem swej myślącej fizjonomii i właściwym jej wzrokiem, rzucanym przez okulary ze strudzonych oczu, do którego dołączywszy również właściwą postawę głowy, wyciągniętej na przód i niby w coś się wsłuchującej – mamy przed sobą typową, niezmiernie wyrazistą postać badacza i szperacza naukowego. Przed tym szanownym staruszkiem, znanym niewątpliwie połowie krakowskiej inteligencji, każdy znający go przechodzi z cichym uszanowaniem, żaden zaś znajomy nie pominie go przy spotkaniu bez serdecznego powitania i pokłonu, należnego cichej a wielkiej jego zasłudze. Czcigodną tą osobą w Krakowie jest Oskar Kolberg, szeroko w świecie naukowym znany badacz i autor, członek naszej Akademii Umiejętności i wielu towarzystw uczonych zagranicznych1. A w znamiennym podsumowaniu dorobku autora Ludu czytamy: Dotychczasowe tedy prace Kolberga razem wzięte stanowią niezmiernie bogatą skarbnicę materiałów etnograficznych i są tak świetnym nabytkiem do etnologii ojczystej, słowiańskiej i powszechnej, jakim jeszcze w żadnym kraju i w żadnym narodzie nie obdarzyła nauki praca jednego człowieka2. Do porządkowania materiałów Kolberga powierzonych testamentem swojej opiece Kopernicki przystąpił prawie natychmiast po śmierci i pogrzebie przyjaciela z właściwym sobie zaangażowaniem. Już 10 czerwca 1890 roku pisał do Karłowicza: „Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny po śp. Kolbergu. Od 6. z rana do 1 2 I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 107. Tamże, nr 109. 499 �zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku”1. Jednocześnie pracował nad cz. II Chełmskiego i Przemyskiem. W marcu 1891 roku informował Karłowicza, precyzując jednocześnie swoje plany: „O. Kolberga Przemyskie już ukończone wyjdzie po Świętach Wielkanocnych. Chełmskiego t. 2 jest w druku i wyjdzie w lipcu. Kaliskiego t. 2 dam wkrótce do druku. O Mazowsze układam się z Kasą Mianowskiego”2. Nie będąc pewnym, czy Kasa dalej finansować będzie Mazowsze, monitował w Warszawie u Chmielowskiego o dalszy fundusz na część VI monografii. Mimo choroby w kwietniu pilnował druku Przemyskiego i Chełmskiego, a na początku maja pisał do Karłowicza: Pierwsze już mam gotowe i skoro tylko zdobędę się na napisanie jeszcze jednego życiorysu Kolberga, którego wbrew memu usposobieniu napiera się hr. Włodz. Dzieduszycki i skoro wizerunek Kolberga w medalionie, ilustrowanym przez Stachiewicza, będę miał gotów, to na rocznicę zgonu Kolberga wypuszczę w świat ten tomik jako pierwszy nagrobek zmarłemu ze spuścizny jego zbudowany3. Przemyskie, pomyślane jako dar jubileuszowy składany za życia Kolberga, lecz wydawane już po śmierci autora, zostało więc wzbogacone jego biografią i portretem. Mimo kryzysu zdrowotnego Kopernicki nie tylko do końca dopilnowywał korekt obu tomów Kolberga i kontynuował dalsze, ale także nie ustawał w swych pracach autorskich i w systematycznych studiach naukowych, o czym zdawał sprawę Karłowiczowi. Spracowany i coraz ciężej chory, około 10 lipca wyjechał w końcu na kurację do Gleichenbergu w Austrii, skąd jeszcze 24 lipca donosił Karłowiczowi „o mających się zjawić niebawem Przemyskiem i Chełmskiem (t[om] drugi)”4 i skąd przewieziono go już w krytycznym stanie do Krakowa, gdzie zmarł 24 września 1891 roku, podobnie jak Kolberg oddany pracy do końca, przeżywszy I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 89–90. List I. Kopernickiego z 14 III 1891 r., tamże, s. 94. 3 List I. Kopernickiego z 2 V 1891 r., tamże, s. 94–95. Rycina, o której mowa, wykonana na podstawie nieznanej fotografii, z ozdobną medalionową ramą, autorstwa Piotra Stachiewicza (1858–1938), opublikowana została w Przemyskiem (DWOK T. 35), przed kartą tytułową. Litografia tego portretu przechowywana jest w Muzeum Wsi Radomskiej w Przysusze. Stachiewicz wykonał też specjalnie zamówiony portret Kolberga do drzeworytu opublikowanego w związku z jubileuszem badacza w „Tygodniku Ilustrowanym” 1889, nr 332. Biografia Kolberga pióra Kopernickiego, zamieszczona w Przedmowie wydawcy do Przemyskiego (DWOK T. 35, s. V– –XX), podpisana inicjałami Dr. I.K., nosi w druku datę: „Kraków, 30 czerwca 1891 r.” 4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 100. 1 2 500 �przyjaciela zaledwie o rok i kwartał. Z notatki prasowej wiadomo, że nie doczekał wydania części II Chełmskiego, pierwsze „zbroszurowane” egzemplarze dostarczono Akademii Umiejętności 25 września, w kilkanaście godzin po śmierci wydawcy1. Po jego odejściu Karłowicz na zakończenie swojej recenzji Przemyskiego pytał: „Kto i kiedy dostarczy nam reszty puścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już obezwładniła”2. Ten sam autor wcześniej, przy okazji jubileuszu Kolberga w 1889 roku, nie zawahał się wytknąć środowisku warszawskiemu: I jeszcze jedna, gorzka niestety uwaga. Faktem jest, że kompletnych egzemplarzy pism Kolberga jest w Warszawie najwyżej dwa. Czy tak się płaci za poświęcenie i trud całego żywota sumiennemu pracownikowi? Czy takim sposobem daje się dowód przywiązania do rzeczy krajowych? Postarajmy się, żeby było lepiej, dopóki żyje jeszcze Kolberg; a niech żyje jak najdłużej, na cześć i sławę plemienia naszego!3 Śmierć Kopernickiego zaważyła na losach dzieła Kolberga; zabrakło ­bowiem starań ich największego rzecznika. Pozostawiony Kopernickiemu legat 1600 zł reń. w gotówce nie pokrywał wynoszących 2400 zł reń. roszczeń Drukarni Uniwersyteckiej; na jej składzie i w komisie księgarni Friedleina zalegały w ogromnej ilości ponad 11 tysięcy egzemplarzy rozchodzące się słabo tomy Ludu. Dopiero w 1905 roku cały ten zasób, liczący nawet około połowy nakładu niektórych tomów, zakupiła Akademia Umiejętności, spłacając dług drukarni, a pozostałą sumę przeznaczając dla bratanic Kolberga: Antoniny z Kolbergów Brzozowskiej i Walentyny Kolberg. Wiadomość tę, wraz z doniesieniem o śmierci Kopernickiego i wspomnieniem biograficznym, podał „Czas” 1891 w nr. 219 (z 26 IX), w dziale Kronika, Kraków 25 września. Tamże, w nr. 220 i 221 (z 27 i z 29 IX), w Kronice, informacje o pogrzebie, na którym zgodnie z życzeniem zmarłego nie było wieńców na trumnie i mów pogrzebowych nad grobem. Nekrolog opublikowała też „Nowa Reforma” 1891, w nr. 219 (z 26 IX), w Kronice. Obszerny artykuł pióra Karłowicza ze wspomnieniem dorobku, zasług i osobowości zmarłego, biografią i bibliografią prac oraz z fragmentami jego listów zamieściła „Wisła” T. V: 1891, s. 1001–1025 (odb. Kraków 1892), a w „Tygodniku Ilustrowanym” z 1891 r., w nr. 94 (z 17 X) ukazał się tekst tego samego autora pt. Śp. Izydor Kopernicki. Wspomnienie pozgonne. Zob. też A. Wrześniowski Izydor Kopernicki. Wspomnienie pośmiertne, „Gazeta Lekarska” 1891, nr 45 (z 7 XI) i odb. 2 „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 357 (recenzja na s. 352–357). 3 Jan Karłowicz Oskar Kolberg, „Wisła”, T. III: 1889, s. 473. 1 501 �Archiwum Kolberga porządkowano i zabezpieczono w osobnym pomieszczeniu1. Dalsze burzliwe losy spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, której nie oszczędziła II wojna światowa, a przedtem niefrasobliwe działania niektórych penetrujących ją badaczy oraz nie zawsze kompetentnych wydawców jej fragmentów, aż do decyzji i realizacji edycji Dzieł wszystkich, to już przedmiot osobnego opracowania2. Po dwu latach od śmierci Kolberga doczekał się też interwencji zaniedbany grób autora Ludu. W 1892 roku Władysław Żeleński podjął inicjatywę budowy pomnika nagrobnego ku czci Oskara Kolberga. Swój apel do Krakowian o społeczną zbiórkę funduszy na ten cel, ogłoszony na łamach „Czasu”, wsparł przypomnieniem zasług Kolberga dla nauki i kultury narodowej oraz długu pamięci, jaki ma do spłacenia wobec niego społeczność miasta, z którym był związany. Podzielił się tam również osobistymi wspomnieniami, związanymi z zaprzyjaźnionym z nim autorem Ludu3. Na rzecz budowy pomnika zorganizował Żeleński dwa koncerty, które odbyły się 16 listopada 1892 roku i 7 grudnia 1893 roku w sali Hotelu Saskiego4. Prezesem Komitetu organizującego tę akcję został Łepkowski. Pomnik nagrobny przedstawiający popiersie Kolberga wykonał w brązie wybitny rzeźbiarz i kostiumolog krakowski, Tadeusz Błotnicki (1858–1928). Dzięki mieszkańcom Krakowa, ze środków uzyskanych z koncertów, nowy nagrobek wystawiono na cmentarzu Rakowickim w 1893 roku. Na froncie obelisku wyryto napis: „Oskar Kolberg 1814–1890 – Zasłużonemu Ojczyźnie – rodacy”, a na bokach: „Polskę całą przeszedł, lud poznał i ukochał, zwyczaje jego i pieśni w księgi złożył”5. Ponadto w kościele ewangelickim św. Marcina przy ulicy Grodzkiej w Krakowie wmurowano, zapewne z inicjatywy pastora Gabrysia, Zob. W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 116 i 117. Zagadnienia te omawia A. Skrukwa w pracy Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 3 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga, „Czas” 1892, nr 261 (z 13 XI) i 262 (z 15 XI). 4 Informacje o koncertach oraz sprawozdania z nich zamieszczał „Czas”. Doniesienie o koncercie z 16 XI 1892 r. zob. Kronika, „Czas”, 1892, nr 263 (z 16 XI), sprawozdanie zob. Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 265 (z 18 XI) i Kronika, nr 268 (z 22 XI). Zapowiedzi koncertu z 7 grudnia 1893 r. zob. Kronika, „Czas” 1893, nr 271 (z 26 XI), Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 274 (z 30 XI), Kronika, tamże, nr 275 (z 1 XII) i nr 279 (z 6 XII), sprawozdanie zob. Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 281 (z 8 XII). 5 3 czerwca w 2014 roku, ogłoszonym w dwusetną rocznicę urodzin „Rokiem Kolberga”, uroczyście odsłonięto na cmentarzu Rakowickim ten nagrobek badacza po renowacji. 1 2 502 �tablicę pamiątkową poświęconą Kolbergowi, „etnografowi, miłośnikowi i znawcy ludu”. W czasie wojny została jednak usunięta i zniszczona przez hitlerowców. Dopiero w 2012 roku odnaleziono jej dwa roztrzaskane fragmenty i zaplanowano rekonstrukcję. Ponowne odsłonięcie odtworzonej tablicy epitafijnej w kościele św. Marcina nastąpiło 12 października 2014 roku1. Najtrwalszym pomnikiem Oskara Kolberga dla kultury i nauki polskiej pozostaje jednak ogromny dorobek badacza zawarty w jego dziele – nasze cenne dziedzictwo narodowe. Tj. także w „Roku Kolberga”. Zob. Oskar Kolberg w Krakowie-Rok Kolberga; www.kolberg2014.org.pl/pl/2014/aktualności/oskar-kolberg-w-krakowie [wiadomość o odnalezieniu fragmentów tablicy i planie jej odtworzenia] oraz https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/8366/1/A-Rataj-Kolberg-i-Gloger.pdf [informacja o uroczystości odsłonięcia tablicy, s. 332]; dostęp: 7 września 2020. 1 �Spis ilustracji 1. Portret Juliusza Kolberga, malował Antoni Kolberg około roku 1850 według wcześniejszej litografii. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Barbara Polakowska. 2. Portret Karoliny Kolberg, matki, malował Antoni Kolberg około roku 1850. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Barbara Polakowska. 3. Portret Oskara Kolberga, fotografia zaginionego portretu malowanego przez Antoniego Kolberga około roku 1848. Ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 4. Widok dworca kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej w Warszawie, litografia J. Ceglińskiego. Ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 5. Szkic autobiografii Oskara Kolberga, rkp. w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2183, k. 68, fragment. 6. Wykaz dochodów Oskara Kolberga z początku roku 1861, rkp. Oskara Kolberga w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 3210, k. 5, fragment. 7. Wykaz wydatków Oskara Kolberga z początku roku 1861, rkp. Oskara Kolberga w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 3210, k. 6, fragment. 8. Autoportret Antoniego Kolberga wykonany około r. 1850. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Ryszard Petrajtis. 9. Józef Konopka, fotografia Walerego Rzewuskiego. Ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. 10. Antonina Konopczanka, fotografia Walerego Rzewuskiego. Ze zbiorów prywatnych. 11. Widok dworu Konopków w Modlnicy, akwarela Tadeusza Rybkowskiego z r. 1874. Ze zbiorów prywatnych. 12. Izydor Kopernicki. Fotografia ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. 13. Józef Majer, drzeworyt Aleksandra Regulskiego według fotografii Walerego Rzewuskiego reprodukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” 1878, T. 5, nr 110, s. 1. 14. Karolina Kolberg, żona Antoniego. Fotografia ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 15. Portret Oskara Kolberga, malował Tadeusz Rybkowski w r. 1875, w zbiorach Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Fot. Barbara Polakowska. 16. Wilhelm Kolberg, drzeworyt Józefa Holewińskiego według rys. Franciszka Tegazzo reprodukowany w „Kłosach” 1877, T. 25, nr 627, s. 1. Dziękujemy pani Katarzynie Markiewicz za pomoc w doborze ilustracji i ustaleniu ich źródeł. �505 ��1. Juliusz Kolberg, mal. Antoni Kolberg �2. Karolina Kolberg, matka, mal. Antoni Kolberg �3. Oskar Kolberg, mal. Antoni Kolberg �4. Dworzec kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej w Warszawie, litografia J. Ceglińskiego �5. Szkic autobiografii, rękopis Oskara Kolberga �6. Wykaz dochodów Oskara Kolberga z początku roku 1861, rękopis Oskara Kolberga �7. Wykaz wydatków Oskara Kolberga z początku roku 1861, rękopis Oskara Kolberga �8. Autoportret Antoniego Kolberga �9. Józef Konopka, fotografia W. Rzewuskiego �10. Antonina Konopczanka, fotografia W. Rzewuskiego �11. Dwór Konopków w Modlnicy, mal. T. Rybkowski �12. Izydor Kopernicki, fotografia A. Szuberta �13. Józef Majer, drzeworyt A. Regulskiego według fot. W. Rzewuskiego �14. Karolina Kolberg, żona Antoniego, fotografia nieznanego autora �15. Oskar Kolberg, mal. T. Rybkowski �16. Wilhelm Kolberg, drzeworyt J. Holewińskiego według rys. F. Tegazzo ��ISBN 978-83-95-9125-7-3 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/I INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część I BIOGRAFIA Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr Hubert Czachowski dr hab. Violetta Wróblewska, prof. UMK Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Wydano ze środków Ministra Edukacji i Nauki ISBN 978-83-95-9125-7-3 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Od autorek s. 13 Wykaz skrótów s. 16 Agata Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814–1871) s. 17 I. Pochodzenie rodziny Oskara Kolberga. – Rodzice i bracia. – Związki Kolbergów z Przysuchą. – Środowisko, w którym dorastał. – Pierwsze spotkania z muzyką Chopina. – Śmierć ojca. – Sytuacja w Królestwie po powstaniu listopadowym. – Studia kompozycji w Berlinie. – Praca nauczyciela muzyki na prowincji. – Powrót do Warszawy w końcu roku 1837. . . . . . . . 17 II. Pierwsze kompozycje Oskara Kolberga. – Początki jego zainteresowania się folklorem około roku 1839. – Zamiar wydania drukiem zebranych w terenie pieśni ludowych. – Życie muzyczne Warszawy w okresie międzypowstaniowym. – Badania terenowe Kolberga w okolicach Warszawy i w innych regionach Królestwa. – Początek przyjaźni z Józefem Konopką. – Edycja pierwszego zbioru pieśni ludowych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 III. Podjęcie pracy w dyrekcji kolei warszawsko-wiedeńskiej. – Kompozycje: mazury i kujawiaki. – Druk zbiorków pieśni czeskich i litewskich (1846). – Druk Pieśni ludu weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” (1847–1849) i Pieśni ludu obrzędowych w Album Literackim (1848). – Pierwsze spotkanie ze Stanisławem Moniuszką. – Początek pracy nad Królem pasterzy. – Wydanie Pieśni ludowych do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu (1862). – Reakcja na śmierć Fryderyka Chopina. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 5 �IV. Premiera Króla pasterzy i Sceny w karczmie w prywatnym salonie muzycznym. – Następne kompozycje fortepianowe. – Badania terenowe w zaborze rosyjskim. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 V. Sytuacja w Królestwie Polskim po klęsce Rosji w wojnie krymskiej. – Powstanie nowego programu edytorskiego Kolberga i wydanie przez niego Pieśni ludu polskiego w latach 1856–1857. – Oceny tego zbioru przez współczesnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110 VI. Pierwsze spotkanie z muzyką góralską w Tatrach latem 1857 r. – Podróż do Wiednia, Lublany i Zagrzebia i jej wyniki – zapisy muzyki i zakupione druki, m.in. zbiór pieśni słoweńskich E. Korytki. – Początek pracy w zespole autorów Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. – Rezygnacja z pracy etatowej w Dyrekcji Dróg i Mostów. – Kompozycje. – Podróże w latach 1859–1861. – Artykuł o ludowych źródłach muzyki J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego. – Wystawienie Króla pasterzy w operze warszawskiej. – Rozpoczęte dwa inne utwory sceniczne. . . . . . . . 129 VII. Zmiana planu wydawniczego: oddanie do druku w 1862 r. Sandomierskiego – zbioru pieśni regionalnych prezentowanych wraz z opisami obrzędów i zwyczajów. – Podróże w latach 1859 i 1860. – Druk artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje. – Wydarzenia w Warszawie poprzedzające powstanie styczniowe. – Podróż na Wołyń w 1862 r. i przywiezione stamtąd materiały. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 VIII. Królestwo po powstaniu styczniowym. – Ostateczna zmiana zakresu badań i publikacji Kolberga — ukształtowanie w ciągu roku 1864 programu Ludu przedstawionego w lutym 1865 r. w liście otwartym Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 IX. Sandomierskie jako niepełna jeszcze monografia regionalna. – Nawiązanie kontaktów z wydziałem etnograficznym Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. – Badania terenowe na Kujawach w roku 1865. – Druk pierwszego tomu monografii tego regionu. – Współudział w opracowaniu Zbioru pieśni duchownych ewangelickich.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 X. Zakończenie prac nad Encyklopedią powszechną (1868). Coraz trudniejsza sytuacja materialna Kolberga, zwłaszcza wobec druku Ludu na własny koszt. – Druk drugiej części Kujaw. – Poszukiwanie instytucji i osób, które mogłyby finansować prace nad Ludem. – Podróże w tym celu do Poznania, Lwowa i Krakowa w latach 1867–1870. – Obietnica częściowej pomocy ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1869 r. – Decyzja o przeniesieniu się do Galicji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208 6 �Elżbieta Millerowa Lata krakowskie w życiu 0skara Kolberga (1871–1890) s. 231 XI. Warunki pracy literackiej i naukowej w Warszawie po powstaniu styczniowym. – Cenzura carska. – Położenie materialne pisarzy i uczonych. – Brak oparcia instytucjonalnego dla pracy badawczej. – Wyjazd Kolberga do Krakowa (sierpień 1871). – Sytuacja w autonomicznej Galicji. – Swobody obywatelskie. – Życie umysłowe i kulturalne Krakowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 XII. Konopkowie, zainteresowania i działalność społecznikowska i patriotyczna braci Józefa, Romana i Juliana. – Modlnica i jej gospodarze – Julian i Antonina. – Kolberg w nowych warunkach. – Dojazdy do Krakowa, kontakty z drukarnią, bibliotekami, archiwami i przedstawicielami środowiska naukowego, możliwość uczestnictwa w życiu kulturalnym i umysłowym miasta. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 244 XIII. Cele i zadania działającej od 1873 roku Akademii Umiejętności i jej rola w życiu naukowym i narodowym. – Kontynuacja dotacji na Lud Kolberga przyznanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie. – Członkostwo Kolberga w strukturach Akademii i działalność w Komisjach Archeologicznej i Antropologicznej. – Funkcja przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, udział w pracach programowych Sekcji. – Współpraca z I. Kopernickim, redaktorem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, i własne publikacje Kolberga w tym roczniku od 1877 r. – Wkład badacza w dorobek etnograficzny Komisji Antropologicznej. . . . . 259 XIV. Publikacje poza Ludem z lat 1871–1872: Obrazy Słowiańszczyzny południowej, Figury przydrożne, Rzecz o obchodach weselnych. – Kontynuacja prac nad Krakowskiem. – Śmierć matki w 1872 r. – Korespondencja z bratową, Karoliną Kolberg – łącznikiem z rodziną w Warszawie. – Krakowskie cz. I–IV z lat 1871–1875 jako modelowa monografia Kolberga. . . . . . . . . . . . . 288 XV. Sytuacja finansowa Kolberga w latach 1871–1875, dotacja a koszty wydania. –Korespondencja z bratem Wilhelmem. – Śmierć Wilhelma w 1877 r. – Kontakty listowne z Karoliną Kolberg i Jadwigą Wernerową. – Spotkanie z Karoliną i jej córkami w Modlnicy w 1877 r. – Poczucie osamotnienia i oddalenia od rodziny wyrażane w listach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 XVI. Podróże w latach 1871–1872 do Galicji Wschodniej, w Poznańskie, do Cieszyna. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Wiedniu w 1873 r. – Końcowe 7 �prace nad Krakowskiem i równoległe nad W. Ks. Poznańskiem. – Dotacja Komisji Antropologicznej na badania w Wielkopolsce, Prusach Zachodnich i Wschodnich w 1875 r., przebieg i trasa tej podróży, kontakty, pozyskane w niej materiały i dorobek w świetle sprawozdania dla Akademii i korespondencji. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318 XVII. Prace nad tomami W. Ks. Poznańskiego po roku 1875, przekonanie o celowości edycji także ze względu na postępującą germanizację. – Kłopoty z cenzurą warszawską kwestionującą fragmenty cz. II i III Krakowskiego. – Odłożenie w czasie opracowania materiałów z Mazur i Pomorza. – Życie i praca między Modlnicą a Krakowem, punkty kontaktowe w mieście, uciążliwości dojazdów, równoległe prace nad kolejnymi monografiami, wstępna redakcja cz. I Pokucia.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 338 XVIII. W nurcie życia naukowego Akademii. – Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (1876 i 1877 r.), znaczenie tej publikacji i innych materiałów gwaroznawczych Kolberga dla dialektologii. – Rola dokumentacji języka i słownictwa ludowego w badaniach etnograficznych Kolberga a program prac leksykograficznych w Akademii. – Postulat gromadzenia i publikacji materiałów ikonograficznych przedstawiany przez Kolberga Komisji Antropologicznej. – Studia nad kulturą i folklorem Łużyczan, ich związek z podróżą 1875 r. i badaniami w Wielkopolsce. – Publikacja artykułu Obecne stanowisko etnografii w 1876 r.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 XIX. Chopiniana w korespondencji z M.A. Szulcem i M. Karasowskim. – Wkład Kolberga w prace biografistów Chopina i wydawców jego dzieł: prostowanie błędów i dopełnienia dotyczące życia i twórczości kompozytora, opinie o charakterze, technice, stylu i ekspresji jego sztuki pianistycznej, o genezie i edycjach utworów, zwłaszcza juweniliów, propozycje dotyczące kompletnego wydania dzieł Chopina. – Własne materiały o Chopinie i kopie jego utworów. – Znaczenie tych materiałów i postulat zebrania w całość wiedzy Kolberga o Chopinie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 XX. Podróże na Pokucie i na Podole galicyjskie w latach 1876 i 1877. – Kontynuacja Poznańskiego i wydanie cz. II–IV (1876–1879). – Odwiedziny Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1877). – Wstępne prace nad cz. I Pokucia. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Paryżu (wrzesień 1878), prezentacja tam m.in. tomów Ludu. – Przedłożenie Akademii pierwszej wersji cz. I Pokucia (listopad 1878). – Odwiedziny Antoniego i Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1879). – Wyjazd do Lwowa i Czortowca (wrzesień? 1879). – Udział w obchodach jubileuszu Kraszewskiego (październik 1879). – Publikacja Pieśni ludu litewskiego, studium komparatystyczno-folklorystycz- 8 �nego, w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1879). – Uwagi do analizy tekstu Bogurodzicy (1879). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 XXI. Propozycja przyjęcia opieki naukowej nad wystawą etnograficzną w Kołomyi (marzec 1880). – Korespondencja z M. Wolffem: próba interwencji w sprawie zakazu zbytu ocenzurowanych tomów w Królestwie Polskim i w Rosji oraz odmowa udziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… (kwiecień 1880). – Ukończenie druku cz. V. Poznańskiego (maj 1880). – Udział w obchodach 400-lecia śmierci Długosza (maj 1880). – Wyjazd na Pokucie i współudział w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi (czerwiec–październik 1880), bogate zbiory z Pokucia jako wynik 4-miesięcznego pobytu w tym regionie. – Koncert warszawski na rzecz wydawnictw Kolberga (maj 1881), dochód przeznaczony na sfinansowanie cz. I i II Pokucia. – Wydanie cz. VI Poznańskiego i opracowanego przez Kolberga zbioru polskich mazurków u Bretkopfa i Härtla w Lipsku (1881). – Ukazanie się cz. I Pokucia oraz cz. VII, ostatniej, Poznańskiego (1882) – zamknięcie kolejnej monografii, jej koncepcja, współpracownicy i korespondenci z Wielkopolski. – Postawa Kolberga wobec germanizacji w świetle korespondencji z Wielkopolanami. – Śmierć brata Antoniego (grudzień 1882). – Publikacja pracy Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1882). . . . . . . . . . . . . . . . 395 XXII. Spotkanie z J. Blizińskim i zaproszenie Kolberga do Bóbrki (maj 1883). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lato 1883). – Uczestnictwo w obchodach 200-lecia zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem (wrzesień 1883). – Wydanie cz. II Pokucia i cz. I Lubelskiego (1883). – Przyznanie Kolbergowi funduszu z Kasy im. J. Mianowskiego (1883) na dalsze wydawnictwo, tj. Mazowsze cz. I–V. – Recenzja C. Neymanna cz. I–II Pokucia (1884). – Wydanie cz. II Lubelskiego i wstępne prace nad cz. I Mazowsza (1884). – Udział Kolberga w Zjeździe Historyczno-Literackim im. J. Kochanowskiego i jego Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego (maj 1884). – Spotkanie w Krakowie z Karoliną i jej dziećmi (lipiec 1884). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lipiec–październik 1884). – Opuszczenie Modlnicy i przeprowadzka do Krakowa (październik 1884) – zmiana warunków życia i pracy. – Druk cz. I Mazowsza oraz publikacja opracowania pt. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1884). – Wydanie cz. I Kieleckiego (1885). – Kolejna podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” (lipiec–listopad 1885). Bogate materiały z podróży z lat 1883–1885. – Druk cz. II Mazowsza oraz pracy Zagadki z Lubelskiego… w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1885).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 421 9 �XXIII. Starania w Akademii o osobny fundusz na wydanie materiałów z Rusi. – Kontakty z folklorystami słowiańskimi, F.S. Kraussem (od 1886) i z L. Kubą (od 1885). – Kłopoty mieszkaniowe – lato 1886 r. w Krakowie. – Wydanie cz. II Kieleckiego (1886) – ukończenie kolejnej monografii. – Udział w nowych projektach badań Komisji Antropologicznej (1886). – Recenzja H. Biegeleisena (1886) i Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. – Życie codzienne, kontakty towarzyskie i krąg przyjaciół Kolberga w Krakowie. – Wydanie Mazowsza cz. III (1886). – Zaproszenie do udziału w pracach Komitetu organizującego dział etnograficzny Wystawy Krajowej (marzec 1887).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441 XXIV. Radomskie cz. I (lipiec 1887). – Długa choroba oczu (lato i jesień 1887). – Wystawa Krajowa (wrzesień–październik 1887) i ograniczony udział w pracach nad jej działem etnograficznym. – Starania o subwencję na tomy poświęcone Galicji Wschodniej – petycja do Sejmu Krajowego (listopad 1887) i jej pozytywny wynik. – Uczestnictwo w pracach Komisji Antropologicznej. – Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1888). – Wydanie trzech tomów: cz. II Radomskiego, cz. IV Mazowsza, cz. III Pokucia (1888). – Radomskie – kolejna ukończona monografia. – Spowodowana kłopotami z cenzurą zmiana karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza. – Recenzja W. Smoleńskiego cz. I–III Mazowsza (1887). – Trudne warunki bytowe Kolberga i ich obraz w oczach jego gości. – Aktywności pozawydawnicze (opinia o nowym czasopiśmie naukowym, „Wiśle”, sprawa E. Korytki i jego materiałów).. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 461 XXV. Udział w pracach Komisji Antropologicznej: ocena i opracowanie melodii litewskich Juszkiewicza (marzec 1889). – Jubileusz 50-lecia pracy Kolberga obchodzony w Krakowie (maj 1889). – Udział Kolberga w jubileuszu J. Kossaka (czerwiec 1889). – Załamanie zdrowotne i przeprowadzka do domu Kopernickiego (lipiec 1889). – Łęczyckie i cz. IV Pokucia (1889). – Recenzja I. Franki cz. III Pokucia (1889) i Krótka replika Kolberga (1890) oraz dwa artykuły z materiałami z Polesia w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1889). – Propozycja W. Dzieduszyckiego wydania Przemyskiego (1889). – Choroba, ostatnie chwile: pożegnanie przyjaciół, cz. I Chełmskiego – ostatni tom w rękach Kolberga, testament i śmierć (3 czerwca 1890) w relacji Kopernickiego. – Pogrzeb (5 czerwca 1890). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476 XXVI Trzy ostatnie tomy z 1890 roku: cz. V Mazowsza, cz. I Chełmskiego, Kaliskie [cz. I]. – Dwa pośmiertne tomy wydane przez Kopernickiego: cz. II Chełmskiego – zamknięcie monografii regionu, Przemyskie. Zarys etnograficzny. – Dalsze działania Kopernickiego: zamiar druku cz. II Kaliskiego, 10 �starania w Kasie Mianowskiego o fundusz na cz. VI Mazowsza – plany przerwane przez śmierć 24 IX 1891 roku. – Zobowiązania Kolberga wobec drukarni. – Pamięć współczesnych Kolbergowi: nowy nagrobek wystawiony na cmentarzu Rakowickim w 1893 r. z funduszy zebranych z inicjatywy W. Żeleńskiego, tablica epitafijna w kościele ewangelickim św. Marcina w Krakowie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495 Spis ilustracji s. 505 ��Od autorek Oddawana obecnie do rąk czytelnika trzyczęściowa publikacja Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło pomyślana była od początku edycji Dzieł wszystkich jako jej zwieńczenie. W zamierzeniu miała się opierać na wszystkich dostępnych źródłach drukowanych i rękopiśmiennych, by podjąć próbę możliwie całościowego spojrzenia na osobę i dorobek Kolberga w oparciu o pełną zachowaną dokumentację. Postać i dzieło Oskara Kolberga były przedmiotem zainteresowania jeszcze za życia badacza. Jego niezwykła wizja, determinacja, pracowitość i konsekwencja z jednej strony, z drugiej zaś ogrom zgromadzonego materiału ze wszystkich ziem dawnej Rzeczypospolitej i kolejne wydawane tomy monografii regionalnych, stanowiące dzieło jednego człowieka w czasach niewoli w kraju podzielonym przez zaborców, fascynowały kolejne pokolenia, począwszy od współczesnych autorowi Ludu i świętujących jubileusz 50-lecia jego prac w 1889 roku aż po obchodzone w 2014 roku dwusetlecie jego urodzin. Ukazujące się na przestrzeni tego czasu liczne publikacje biograficzne, bądź tylko przybliżające postać wielkiego etnografia i jego dzieło, bądź też sięgające głębiej i analizujące jego dorobek, przynosiły materiały do portretu zbieracza, badacza, wydawcy, wykorzystując dostępne źródła z różnym efektem i w różnym zakresie. Odnotować tu trzeba przede wszystkim cenny artykuł Izydora Kopernickiego w „Nowej Reformie” z 1889 roku (w nr 107–109), rozwinięty we wstępie do Przemyskiego (DWOK T. 35), tomu wydanego w roku 1891 przez tego autora już po śmierci autora Ludu. Kopernicki był bezpośrednim świadkiem życia i pracy, a także badań terenowych Kolberga, jego relacja ma więc wyjątkowe znaczenie dokumentacyjne, jako jedno z nielicznych świadectw z autopsji. W ciągu następnych lat powstawały okazjonalne artykuły poświęcone i osobie, i pracom Kolberga, a także obszerniejsze opracowania wykorzystujące dostępne wówczas źródła. Do najważniejszych należy biografia autorstwa Ryszarda Górskiego, wydana pt. Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności w 1970 roku (wyd. II: 13 �1974 r.), oraz obszerny artykuł Ludwika Bielawskiego zamieszczony w Encyklopedii muzycznej PWM (tom KLŁ, Kraków 1997, s. 136–151), a także praca popularyzująca postać i dorobek Kolberga przygotowana przez Agatę Skrukwę i wydana z okazji dwusetnej rocznicy urodzin badacza w 2014 roku. Publikacje te powstawały jednak bądź bez dostępu do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga czy gruntowniejszych studiów nad nią, bądź też abstrahowały od nich ze względu na profil skierowany do szerokiego kręgu odbiorców, opierając się przy tym na tomach drukowanych za jego życia, później na kolejnych, ukazujących się sukcesywnie już w ramach Dzieł wszystkich. Siłą rzeczy przynosiły materiał bardziej lub mniej fragmentaryczny, zebrany bez pełnego rozpoznania w niespotykanym zasobie źródeł, jakie kryje ogromne archiwum autora Ludu. A rękopisy w nim zachowane mówią wiele o niezwykłej postaci i pracy badacza. Mówią tym więcej, że on sam w swojej wyjątkowej skromności i świadomym samoograniczeniu nie pozostawił szczegółowych wskazówek biograficznych i warsztatowych, zapisów pamiętnikarskich czy notatek osobistych, a korespondencję badacza cechuje pełna dyscypliny rzeczowość i powściągliwość, z rzadko pojawiającymi się akcentami osobistymi. Prezentowana tu część pierwsza publikacji przedstawia życie, działalność i prace Kolberga w ujęciu chronologicznym. Obejmuje ona dwa okresy w biografii autora Ludu: życie w Warszawie do roku 1871 oraz lata krakowskie 1871–1890. Autorki wiążą bieg jego życia z ewolucją poglądów od romantycznego zbieractwa „rzeczy” ludowych, a zwłaszcza folkloru muzycznego, do pozytywistycznej pracy nad całokształtem kultury ludowej zgodnie z uformowanym już, dojrzałym programem jej badań, realizowanym poprzez monografie regionalne w seriach wydawniczych Lud i Obrazy etnograficzne. Konieczne było także ukazanie tła, jakie życiu i pracy Kolberga stwarzał burzliwy w historii Polski wiek XIX, z jego powstaniami, uporczywą refleksją nad utratą niepodległości i nadzieją na jej odzyskanie, walką o zachowanie tożsamości i kultury narodowej poprzez świadomą pracę na ich rzecz. Badacz był jedną z wielkich postaci tego wieku, których dokonania w dziedzinie kultury i nauki zdecydowały o przetrwaniu polskiej świadomości narodowej. Część druga zawierać będzie sześć niezależnych prac kilku autorów, sprofilowanych według dziedzin działalności i dorobku Kolberga: jako muzykologa, muzyka-kompozytora, dokumentatora muzyki i literatury ludowej (folkloru słownego), etnografa współtworzącego fundamenty tej 14 �nauki poprzez zgromadzenie unikatowego zasobu źródeł i ukształtowanie modelu regionalnej monografii etnograficzno-folklorystycznej. Prace te – jako od siebie niezależne – siłą rzeczy zawierać będą pewne powtórzenia i nawiązania do faktów już znanych, oświetlanych jednak od różnych stron, zależnie od tematów prac i założeń autorów. W części ostatniej znajdą się teksty o charakterze dopełniającym dwie poprzednie, tj. opis dziejów i edycji spuścizny Kolberga, łącznie z historią i realizacją wydawnictwa Dzieł wszystkich oraz kilka opracowań pomocniczych. Na te ostatnie złożą się: kalendarium podróży Kolberga, bibliografia jego prac z pełnymi notami pierwodruków i tomów Dzieł wszystkich oraz wykaz zachowanych zespołów rękopisów składających się na jego archiwum. W tej części znajdą się także indeksy osób i nazw geograficznych obejmujące pełny materiał trzytomowej biografii. Tak pomyślana całość, przygotowana po latach studiów i analiz nad zachowanymi i wydanymi materiałami Kolberga, przynosi – przynajmniej w zamierzeniu autorów – możliwie pełny i zadowalający obraz „człowieka i dzieła”. Jednak obraz ten jest odzwierciedleniem i efektem obecnego etapu badań u końca edycji Dzieł wszystkich. Mamy nadzieję, że utoruje drogę przyszłym autorom do dalszych studiów specjalistycznych nad unikatowym dziełem Oskara Kolberga i jego niezwykłą osobowością. �Wykaz skrótów Arch. PTL — Archiwum Naukowe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu Arch. MEK — Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie BJ — Biblioteka Jagiellońska BN PAU i PAN — Biblioteka Naukowa Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie DWOK — Dzieła wszystkie Oskara Kolberga k. — karta MAAE — „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, rocznik Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności MEK — Muzeum Etnograficzne w Krakowie MOK – Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze MWR — Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu PBL — J. Krzyżanowski Polska bajka ludowa w układzie systematycznym, T. 1-2, Wrocław 1961–1963 PTL — Polskie Towarzystwo Ludoznawcze R. — rocznik rkp. — rękopis sygn. — sygnatura t. — takt T. — tom T – typ bajki w polskiej systematyce wątków; numer po T wskazuje kolejność wątku w całym układzie, zob. PBL ZWAK — „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, rocznik Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności �Agata Skrukwa Życie Oskara Kolberga w Warszawie (1814–1871) I [Pochodzenie rodziny Oskara Kolberga. – Rodzice i bracia. – Związki Kolbergów z Przysuchą. – Środowisko, w którym dorastał. – Pierwsze spotkania z muzyką Chopina. – Śmierć ojca. – Sytuacja w Królestwie po powstaniu listopadowym. – Studia kompozycji w Berlinie. – Praca nauczyciela muzyki na prowincji. – Powrót do Warszawy w końcu roku 1837.] Rodzice Oskara Kolberga pochodzili z Niemiec i jak wielu innych cudzoziemców podejmujących pracę w Polsce związali swe życie z nowym krajem. Ojciec, Krzysztof Juliusz Henryk Kolberg1, urodził się 7 lipca 1776 r. w niewielkim mieście Woldegk w Meklemburgii. Jego ojciec, Julius Daniel Friedrich Colberg (1747–1784), żonaty z Charlottą Dorotheą, z domu Fuchs (1759?–1818), był radcą sądowym, a jego przodkowie – pastorami w sąsiednich miejscowościach, Warbende i Vietmannsdorf. Krzysztof Juliusz – tego drugiego imienia używał i on sam, i inni – uczył się w szkole miejskiej, następnie przez dwa lata uczęszczał do gimnazjum w Strelitz, które ukończył w r. 1793. Mając lat siedemnaście, rozpoczął praktykę u geometry Dresckego, autora mapy księstwa meklemburskiego, u którego nauczył 1 Informacje o Juliuszu Kolbergu, ojcu Oskara, oparte są w znacznej części na opracowa­nym przez K. Markiewicz katalogu wystawy Juliusz (Colberg) Kołobrzeg-Kolberg (1776–1831). Kartograf, geodeta, metrolog, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, Przysucha 2004. Wystawę zorganizowała K. Markiewicz w Przysusze, w Muzeum im. O. Kolberga, gdzie znajdują się w depozycie liczne dokumenty przekazane przez rodzinę Kolbergów. Cenne informacje o przebiegu życia i pracy ojca zawiera też rękopis O. Kolberga Bieg życia z r. 1823 z jego dopiskiem „z akt Kom. Spr. Wewn.” (rękopis w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 331). Jest to kopia odręcznego życiorysu Juliusza Kolberga złożonego Komisji Spraw Wewnętrznych, która 31 października 1823 r. mianowała go profesorem radnym. Oryginał tego dokumentu, zachowany w aktach uniwersytetu, przytoczył J. Bieliński w pracy Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), T. III, Warszawa 1912, s. 668–669. Dokument cytowany przez J. Bielińskiego pisany jest w pierwszej osobie, rękopis O. Kolberga w osobie trzeciej i jest to jedyna różnica między tymi tekstami. 17 �się miernictwa topograficznego. Od roku 1794 kontynuował naukę w Akademii Budownictwa w Berlinie, a po jej ukończeniu, mając lat dwadzieścia, został zatrudniony jako inżynier topograf w ekipie zajmującej się pomiarami Prus Południowych. Była to prowincja utworzona przez rząd pruski w 1795 r., po trzecim rozbiorze Polski, obejmująca tereny na lewym brzegu Wisły oraz Warszawę z częścią Mazowsza. Pomiary triangulacyjne nowej prowincji prowadzone były pod kierunkiem niemieckiego architekta Dawida Gillego. Na ich podstawie w latach 1802–1803 została wydana w Berlinie mapa Spezial Karte von Südpreußen w 13 sekcjach, z indeksem nazw miejscowości. Juliusz Kolberg podczas kilku lat pracy w ekipie D. Gillego uzyskał duże doświadczenie w zakresie geodezji i kartografii. Po zakończeniu pomiarów Prus Południowych Juliusz Kolberg pozostał w Warszawie i podjął pracę jako inspektor cła przy komorze na Solcu, a 14 września 1806 r. ożenił się z Karoliną Fryderyką Mercoeur. Była ona córką Henrietty von Arnim i Gotfrieda Mercoeura, potomka francuskich emigrantów, którzy po zniesieniu w czasach Ludwika XIV edyktu nantejskiego (1685), zapewniającego swobody religijne, jako protestanci osiedlili się w Prusach. Gotfried Mercoeur był inspektorem ceł w Fordonie koło Bydgoszczy i tam w 1788 r. urodziła się Karolina. Później był zatrudniony na podobnym stanowisku w Nieszawie i w Warszawie. W chwili ślubu Karoliny z Juliuszem Kolbergiem już nie żył – Oskar pisze, że zmarł na początku wieku XIX, ale dokładnej daty jego śmierci nie znamy. O rodzinie matki Oskar Kolberg pisał w liście do redakcji „Nowej Reformy” w 1889 r., pod koniec swego życia: Ojciec jej, a mój macierzysty dziad, Mercoeur, pochodził z tak zwanej francuskiej kolonii, złożonej z emigracji, która jeszcze za czasów Ludwika XIV przeniosła się do Prus i tam zamieszkawszy (przeważnie w Berlinie), rozrodziła się. Ożenił się on w roku 1786 z panną von Arnim (z Pomeranii) i urzędował przy komorach celnych w Fordonie blisko Torunia, w Nieszawie, a w końcu w Warszawie, gdzie zmarł jako naczelnik komory wodnej na początku bieżącego stulecia, pozostawiając po sobie wdowę i córkę (a moją matkę). Ta ostatnia urodziła się w roku 1788 w Fordonie nad Wisłą, dzieckiem jeszcze będąc, przybyła wraz z rodzicami do Warszawy, tu pobierała nauki i tu zaślubiła mego ojca1. List O. Kolberga do redakcji „Nowej Reformy”, „Nowa Reforma” 1889, nr 246, opublikowany w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (DWOK T. 66), s. 636–637. Tu i dalej w przypisach liczne odesłania do prac Kolberga w Dziełach wszystkich (DWOK) podano w wersji skróconej, pełne noty zob. Bibliografia (DWOK T. 85/III). 1 18 �Kilka tygodni po ślubie Juliusza Kolberga z Karoliną Mercoeur, 27 listopada 1806 r., wojska Napoleona wkroczyły do Warszawy w zwycięskim marszu po klęsce Prus pod Jeną i Auerstedt. Po pokoju w Tylży, zawartym przez cara Aleksandra I z Napoleonem w r. 1807, z części zaboru pruskiego i rosyjskiego zostało utworzone Księstwo Warszawskie. Nowe państwo potrzebowało sprawnej administracji, w której chętnie zatrudniano pozostałych w Warszawie urzędników, techników i innych specjalistów niemieckich. W roku 1808 Juliusz Kolberg został inspektorem pomiarów przy Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji, jednej z agend rządu Księstwa Warszawskiego. Na polecenie Jana Pawła Łuszczewskiego, wówczas ministra spraw wewnętrznych, opracował mapę Wielkiego Księstwa Warszawskiego (niedrukowaną), która była podstawą podziału administracyjnego kraju. W roku 1810 otrzymał patent na geometrę i mógł kontynuować karierę urzędniczą w Warszawie. Jednak już na początku tego roku rodzina zdecydowała się na opuszczenie stolicy i zamieszkanie w Przysusze. Przeprowadzkę tę spowodowało zapewne kilka okoliczności. W biografii ojca, powstałej około roku 1864, Wilhelm i Oskar piszą: „Opuściwszy w czasie ciągłych zmian w kraju służbę rządową, od roku 1810 poświęcił się gospodarstwu i przemysłowi, kierując kilku zakładami fabrycznymi w powiecie opoczyńskim” 1. W Księstwie nie było spokojnie — wiosną 1809 r. Austria rozpoczęła wojnę z Francją i jej wojska w kwietniu na kilka tygodni zajęły Warszawę, ale w lipcu, po zwycięstwie Napoleona pod Wagram nastąpiło ogólne zawieszenie broni i Austriacy wycofali się ze stolicy. Księstwo Warszawskie zostało wtedy powiększone o część ziem zaboru austriackiego zajętą podczas antyaustriackiej kampanii w r. 1809 przez wojska polskie pod dowództwem Józefa Poniatowskiego. W tym czasie obydwa rywalizujące ze sobą mocarstwa europejskie – Rosja cara Aleksandra I i Francja Napoleona – przygotowywały się do wojny i w Warszawie oczekiwano bliskiego wybuchu zbrojnego konfliktu rosyjsko-francuskiego. Doszło do niego w czerwcu 1812 r., jednak mieszkańcom 1 Biografia Juliusza Kolberga napisana przez Oskara z licznymi poprawkami Wilhelma zamieszczona jest w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 433–439, przytoczony tu fragment z s. 434 napisał Wilhelm. Rękopis Wilhelma i Oskara był podstawą biogramu Juliusza Kolberga opublikowanego w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (T. 15, Warszawa 1864, s. 42–44), a podpisanego przez F.H. Lewestama. Źródłami dla Wilhelma i Oskara był m.in. wymieniony tu już rękopis Bieg życia z r. 1823 i wspomnienie Antoniego Blanka: A.Bl. Kilka słów o życiu śp. Juliusza Colberg. „Dziennik Powszechny” 1831, nr 324 z 28 listopada. 19 �Warszawy już wcześniej towarzyszyła uzasadniona niepewność co do losów miasta. Była to prawdopodobnie główna przyczyna przeniesienia się rodziny Kolbergów na prowincję. Ponadto koszty życia były tam wyraźnie niższe, co mogło też mieć znaczenie: w roku 1807 urodził się Kolbergom syn Wilhelm, za parę miesięcy spodziewali się następnego dziecka, a mieli pod opieką także Henriettę Mercoeur, owdowiałą matkę Karoliny. Juliusz Kolberg poszukał więc pracy poza Warszawą i na początku roku 1810 przeniósł się wraz z rodziną do Przysuchy1, prywatnego miasta w powiecie opoczyńskim. Dobra przysuskie były własnością Ignacego Dembińskiego (1765–1829), do którego należały też znajdujące się w okolicy huty żelaza. Hutnictwo na tym terenie rozwijało się dzięki złożom rudy i obfitości drewna potrzebnego do opalania pieców i choć wytop żelaza oparty na węglu drzewnym stawał się powoli anachronizmem, to jeszcze w pierwszych latach XIX w. był opłacalny. Huty w okolicy Przysuchy dzierżawił od Dembińskich warszawski finansista, Samuel Fraenkel (1773–1833). Juliusz Kolberg po objęciu posady zarządcy zakładów metalurgicznych 2 zamieszkał z rodziną w Przysusze, w domu przy ul. Krakowskiej 5, dziś już nieistniejącym. Tam przyszła na świat 24 kwietnia 1810 r. jedyna córka Kolbergów, Julia. Cztery lata później, 22 lutego 1814 r., w Przysusze urodził się następny syn Kolbergów, Henryk Oskar, który — podobnie jak ojciec — przez całe życie używał drugiego imienia. W Szkicu autobiografii pisał: Urodziłem się w miasteczku Przysusze w r. 181[4] (na rynku polskim, bo są tam trzy rynki: polski, żydowski i niemiecki)3. W przysuskiej parafii pod wezwaniem św. Jana Nepomucena zachował się w księdze Akta urodzonych odpowiedni wpis o chrzcie Oskara: 1 Prawdopodobnie Juliusz i jego żona odwiedzili Przysuchę już wcześniej, w aktach parafii przysuskiej odnotowano, że byli oni 4 lutego 1809 r. rodzicami chrzestnymi Karoliny Barbary Machalskiej, córki Tekli i Józefa, aptekarza w Przysusze. Machalscy byli z kolei rok później rodzicami chrzestnymi Julii, córki Kolbergów. Informacje te, podobnie jak i następne pochodzące z akt parafialnych, przekazała p. Katarzyna Markiewicz. 2 W biogramach Oskara Kolberga drukowanych około roku 1889 i opartych na jego relacjach podawana jest informacja, że Juliusz Kolberg był w Przysusze także geometrą przysięgłym, czego nie potwierdzają inne dostępne dokumenty. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68. Kolberg błędnie podał tam rok swego urodzenia (1815 zamiast 1814). 20 �W dniu 23 lutego ochrzczone było dziecię płci męskiej, któremu dano imiona Henryk Oskar w dniu 23 lutego, o godzinie 3 po południu. Dziecię jest urodzonego Juliusza Colberg, konduktora dóbr J.W. Ignacego Dembińskiego, starosty wolbromskiego, i Karoliny z Mercoeurów, małżonków prawych wyznania akatolickiego. Trzymali go do chrztu Jaśnie Wielmożny Ignacy Rawicz Dembiński, dziedzic dóbr Przysuchy z przyległościami, i urodzona Markerowa 1, oboje z miasta Przysuchy. Chrzest zaś ten odbytym został z wody tylko samej, dla zbytecznej słabości dziecięcia, przeze mnie samego, co zaświadczam. Ksiądz Wawrzyniec Goszczyński, pleban przysuski2. W domu Kolbergów pojawiła się wtedy Zuska (Zuzanna?) Wawrzek, młoda kobieta z Sandomierskiego, której piosenki Oskar wspominał w szkicu autobiografii: „Pamiętam, żem miał mamkę Zuskę, wieśniaczkę, która mi ciągle nad kołyską wyśpiewywała (a była jeszcze u nas w służbie w Warsz[awie] r. 1822)”. Według relacji3 wnuczki Antoniego Kolberga, młodszego brata Oskara, jakiś czas po przyjeździe do Warszawy Zuska Wawrzek przeszła na służbę do Chopinów, być może dlatego, że była gorąco wierzącą katoliczką i źle się czuła w protestanckim domu Kolbergów. Przez krótki okres Kolbergowie mieszkali w Machorach (dziś w powiecie koneckim), gdzie znajdowały się huty żelaza zakupione przez S. Fraenkla od Dembińskich. W tej miejscowości w roku 1815 urodził się trzeci syn Kolbergów, Antoni Karol. Nie wiadomo, kiedy rodzina wróciła do Przysuchy, ale akta miejscowej szkoły elementarnej informują, że w latach 1816–1817 najstarszy z synów Wilhelm był już jej uczniem, otrzymywał dobre oceny i według miejscowego nauczyciela miał opinię ucznia pojętnego, dowcipnego, żywego temperamentu i wesołego4. W lutym 1817 r. zmarła Julia, siedmioletnia córka Kolbergów, a w czerwcu roku następnego Henrietta Mercoeur, matka Karoliny. Obydwie zostały pochowane na cmentarzu parafialnym w Przysusze. Kamienna tablica nagrobna zachowała się do dzisiaj, jest wmurowana w ogrodzenie cmentarza, ale napisy na niej są już całkiem zatarte. Niegdyś, poza imionami i datami Tj. Henrietta Mercoeur, babka Oskara. Przytoczono za K. Markiewicz Oskar Kolberg 1814–1890, Radom–Warszawa 2014, s. 30. 3 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe, Warszawa 1989, s. 66 i 67. Autorka tej książki, Stanisława Dębicka, była córką Walentyny Kolberg, wnuczką Antoniego Kolberga, a prawnuczką Juliusza. 4 Zob. K. Markiewicz Wilhelm Kolberg (1807–1877), kartograf, metrolog, inżynier budownictwa dróg i mostów, katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 5. 1 2 21 �życia pochowanych tam dwu osób, można było przeczytać fragment wiersza wybranego przez Karolinę i Juliusza: „Das arme Hertz, hienieden vom Kummer tief bewegt, erlangt nur den Frieden da, wo es nicht mehr schlägt”1. Po ostatecznej klęsce Napoleona pod Waterloo 18 VI 1815 r. sytuacja w Księstwie Warszawskim zmieniła się całkowicie. W czerwcu 1815 r. uczestnicy kongresu wiedeńskiego, Anglia, Rosja, Prusy, Austria i Francja, zdecydowali o utworzeniu z części Księstwa nowego organizmu politycznego, autonomicznego Królestwa Polskiego w unii personalnej z cesarzem rosyjskim. Królem był car, a rezydujący w Warszawie brat cara, wielki książę Konstanty, był naczelnym wodzem armii polskiej i praktycznie sprawował władzę. Północne i wschodnie tereny zaboru rosyjskiego zostały przyłączone do cesarstwa i były rządzone bezpośrednio przez cara według praw obowiązujących w Rosji. Polacy tę część dawnej Rzeczypospolitej nazywali Ziemiami Zabranymi. W Królestwie zachowano pozory rządów konstytucyjnych i autonomii — istniał sejm, istniało polskie wojsko, ale politycznie nowe państwo było całkowicie zależne od Rosji. Polska nauka miała jednak w Królestwie przez najbliższych kilkanaście lat jeszcze dość znaczne swobody i możliwość rozwoju, a młodzież z zaboru rosyjskiego i Ziem Zabranych – dobre możliwości kształcenia się. W Warszawie w oparciu o wyższe szkoły zawodowe w roku 1816 powstał pierwszy w tym mieście uniwersytet. W następnym roku Juliusz Kolberg został powołany przez Stanisława Potockiego, ministra Rządowej Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, na stanowisko profesora tej uczelni. Rekomendował go Stanisław Staszic, wówczas jeden z najbliższych współpracowników Potockiego i współorganizator uniwersytetu. List komisji rządowej podpisany przez ministra Potockiego, z datą 24 maja 1817 r., brzmiał: Chcąc JP. Juliuszowi Kolberg podać sposobność do posług publicznych w zawodzie nauczycielskim, [Komisja] postanowiła poruczyć mu katedrę praktycznego miernictwa i niwelacji z topograficznym rysunkiem map w oddziale sztuk pięknych Królewskiej Warszawskiej Szkoły Głównej, z pensją roczną 4 500 złp. Tym końcem wzywa tegoż JP. Kolberga, ażeby jak może być najrychlej stanąwszy Napis z tablicy przytacza B. Paprocki w artykule Pamiątki Kolbergowskie w Przysusze, „Biuletyn Kwartalny Radomskiego Towarzystwa Naukowego” T. XXIX: 1992, s. 60. Jest to trawestacja fragmentu wiersza Das Grab Johanna Gaudenza von Salis-Seewis (1762–1834), zob. tegoż Gedichte, Zurich 1800, s. 49–50; w przekładzie: Biedne serce, na tym świecie głęboko poruszone zmartwieniem, zdobywa spokój tylko tam, gdzie już nie bije. 1 22 �na miejscu swego przeznaczenia, objął wskazane sobie obowiązki nauczycielskie do pomienionej katedry przywiązane1. Dla katedry, którą miał objąć, Juliusz Kolberg opracował zasady organizacji, dwuletni program nauczania miernictwa i niwelacji oraz przygotował wykaz instrumentów, narzędzi i literatury przedmiotu, niezbędnych do teoretycznych wykładów i ćwiczeń praktycznych2. W roku 1818, przed osiedleniem się na stałe w Warszawie, Juliusz wyjechał do Berlina, gdzie wybrał przyrządy i literaturę dla katedry ”praktycznego miernictwa i niwelacji”, odwiedził też z żoną i dziećmi swą rodzinę w Woldegk, gdzie 11 maja przyszedł na świat czwarty syn, Juliusz Adolf Aleksander. Nie wiadomo dokładnie, kiedy Juliusz i Karolina ostatecznie opuścili Przysuchę. Mimo kilkuletniego tylko pobytu w tym mieście, zapisali się życzliwie w pamięci jej mieszkańców i kontakty z nimi podtrzymywali po przeniesieniu się do Warszawy. Juliusz jest odnotowany w aktach tamtejszej parafii św. Jana Nepomucena dnia 1 września 1825 r. jako ojciec chrzestny Józefa, syna Antoniego i Józefy Kamińskich, mieszkańców Przysuchy, a Karolina była tamże w kwietniu 1841 r. matką chrzestną Juliana Żurkowskiego, z którym rodzina Oskara utrzymywała kontakty także później. Nominacja Juliusza Kolberga na profesora zwyczajnego uniwersytetu nosi datę 30 stycznia 1819 r. Krótko potem, w roku 1820, został on też wykładowcą w Szkole Wyższej Leśnej, a w roku 1828 także w Instytucie Agronomicznym w Marymoncie3. Pierwszy adres Kolbergów w Warszawie nie jest znany, natomiast od roku 1820 mieszkali w oficynie Pałacu Kazimierzowskiego przeznaczonej dla kadry uniwersyteckiej. Tam urodził się w r. 1821 ich ostatni syn, Gustaw Albert, który żył tylko dwa i pół roku. J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski..., T. III, s. 669. J. Bieliński (tamże, T. I, Warszawa 1907, s. 592) pisze: „W tym celu podał Kolberg Komisji rządowej wykaz najpotrzebniejszych przedmiotów, podług katalogu z Berlina nadesłanego, na ogólną sumę 1 080 talarów, którą to sumę Komisja asygnowała dnia 6 września 1817 r., z zastrzeżeniem, aby prof. Kolberg, któremu wypadała podróż do Berlina, sam wybrał potrzebne przedmioty, zakupił i do Warszawy odesłał.” 3 Kolejne stopnie kariery Juliusza Kolberga i sprawowane przez niego funkcje są przedstawione i udokumentowane w katalogu poświęconej mu wystawy w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, zob. K. Markiewicz Juliusz (Colberg) Kołobrzeg-Kolberg…; autorka przytacza dokumenty zgromadzone przez nią w muzeum, a także złożone tam jako depozyt przez potomków Juliusza. 1 2 23 �Wiele lat później Oskar wspominał: W prawym, długim (dwupiętrowym jak i lewy) pawilonie Pałacu Kazimierowskiego, czyli kadeckich niegdyś koszar (gdzie dziś biblioteka publiczna i uniwers[ytecka], a przedtem i Liceum było), mieszkali w tych czasach rektor Linde i profesorowie: Brodziński, Jarocki, Matuszewski, Kolberg, Blank, Brodowski, Chopin, Piwarski, a sąsiadując z sobą, odwiedzali się czasami. Chopin mieszkał na drugim piętrze (w środkowych pawilonu apartamentach). Pawilon (jeden i drugi) miał na dole 4 drzwi wchodowych, te schody prowadziły na pierwsze i drugie piętro. Było więc mieszkań 12, dla rektora i 8 profesorów, murgrabi, odźwiernego i służby, każde mieszkanie miało mniej więcej po 4 lub 5 pokoi i kuchnię1. W dalszym ciągu tych uwag, skierowanych do Maurycego Karasowskiego po wydaniu przez niego w 1877 r. pierwszej edycji biografii Fryderyka Chopina, wspominał Oskar także własne dzieciństwo: Między pawilonami był plac wolny przed frontem pałacu, który obsadzono drzewkami i w skwer później zamieniono, a za pałacem obszerny ogród na pochyłości ku Wiśle idącej. Od tyłu pawilonów były obszerne dziedzińce, gdzie dzieci ich [tj. mieszkańców pawilonów] i uczniowie bawili się w piłkę lub figle stroili. Tu mogę dokończyć słowami bajek naszych: i ja tam byłem, piłką w zadki biłem i sam razy odbierałem itd.2 Spośród rodzin profesorów Liceum i Uniwersytetu mieszkających w bezpośrednim sąsiedztwie najsilniej w pamięci Oskara zapisali się Chopinowie, zwłaszcza Fryderyk, ale Juliuszowi, jego ojcu, bardzo bliski był poeta Kazimierz Brodziński (1791–1835). On właśnie napisał serdeczne wspomnienie o Juliuszu Kolbergu: Nie znałem człowieka w życiu moim z cichszym umysłem, pełniejszym głębokiej prostoty, jak był Juliusz Kolberg. […] Powołany do wykładania w Uniwersytecie topografii i niwelacji żył ze mną w ścisłej przyjaźni do śmierci. Kolberg pisał wiele poezji w języku niemieckim, największą część z przygodnych zdarzeń, na uroczystości kościelne, rodzinne i wolnomularskie. […] W obejściu swoim miał Rkp. O. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 338, są to uwagi do pierwszego niemieckiego wydania biografii Chopina opracowanej przez M. Karasowskiego: Friedrich Chopin. Sein Leben, Seine Werke und Briefe, B. 1, Dresden 1877; przytoczona notatka odnosi się do s. 14 pracy Karasowskiego. 2 Tamże. 1 24 �cierpliwość i wytrwałość, i łagodność obok najpowszechniejszego u Niemców uczucia sprawiedliwości. Żadna obmowa, obraza i namiętność nie przylegała na chwilę do tej czystej duszy. Miłośnik poetów, szczególniej Jean Paula [Richtera] i Herdera, mało mógł się im oddawać, zajęty pracą nad mozolnymi mapami i rachunkami. Otoczony sześciorgiem1 dzieci, w szczupłym pomieszkaniu, między mnóstwem kart i instrumentów mierniczych pracował cierpliwie, z najsłodszą rezygnacją, pozbawiony poetycznej swobody widoków natury, które tak lubił2. Własne utwory Juliusza Kolberga i dokonane przez niego przekłady wierszy poetów polskich na język niemiecki, o których wspominał Brodziński, w większości nie dotrwały do naszych czasów. Zachowało się kilka okolicznościowych utworów3 pisanych dla loży wolnomularskiej „Zur Halle der Beständigkeit”, której członkiem był od roku 1808. W Niemczech drukowany był tekst hymnu Der Genius der Freudenschaft4 do muzyki Józefa Elsnera, w Warszawie ukazała się drukiem już po śmierci autora kantata wykonana też z muzyką Elsnera z okazji pięćdziesięciolecia poświęcenia kościoła ewangelickiego5. Elsner w spisie własnych utworów wymienia jeszcze kantatę na obchód urodzin doktora Fryderyka Adolfa Roemera z niemieckim tekstem Juliusza Kolberga6, a w zbiorach Oskara Kolberga przechowywany jest rękopis przekładu na język niemiecki Wiesława Brodzińskiego7. Z sześciorga dzieci Kolbergów mieszkało w Warszawie pięciu synów, jedyna córka zmarła jeszcze przed wyjazdem rodziny z Przysuchy. 2 Wspomnienie Brodzińskiego jest przytoczone w biografii Juliusza Kolberga opublikowanej w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda (zob. przyp. 1 na s. 19). Bibliografię publikacji Juliusza Kolberga związanych z jego pracą zawodową zamieściła K. Markiewicz (zob. przypis 1 na s. 17). 3 L. Hass w opracowaniu Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), Warszawa 1980, na rycinie 85 zamieszcza reprodukcje stron tytułowych siedmiu takich utworów Juliusza Kolberga znajdujących się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. 4 Druk przed r. 1821, muzyka Elsnera nie zachowała się, egzemplarz tekstu w zbiorach Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. 5 J. Colberg Cantate zur Jubel-Feier der vor 50-Jahren stattgefundenen Einweihung der evang. Kirche U. A. C. Warszawa 1832. 6 J. Elsner Sumariusz moich utworów muzycznych z objaśnieniami o czynnościach i działaniach moich jako artysty muzycznego, opracowała A. Nowak-Romanowicz, Kraków 1957, s. 50. Elsner wspomina też J. Kolberga wśród innych autorów tekstów do jego pieśni: „Do tekstu niemieckiego pisałem bardzo wiele rozmaitych pieśni […]. Wierszy dostarczali mi pp. Zobela, Engelke, Kolberg, Schwartz”, tamże, s. 54. 7 Rkp. J. Kolberga w Arch. PTL, teka 50, sygn. 1357, z. 29, k. 6–9. 1 25 �Juliusz Kolberg opublikował wiele prac z zakresu kartografii i miernictwa1 i za nie oraz za skonstruowanie planimetru Uniwersytet Warszawski nadał mu w roku 1820 stopień magistra sztuk pięknych i doktora filozofii. Krótko potem, w lutym 1822 r. Juliusz Kolberg został przyjęty w poczet członków Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a był to wyraz wysokiej oceny jego publikacji naukowych. W październiku 1823 r. mianowano go profesorem radnym, co upoważniało do zasiadania w radzie wydziału. Z tą nominacją wiąże się sporządzenie przez Juliusza przytaczanego tu dokumentu Bieg życia z r. 1823, zachowanego w kopii Oskara. W sierpniu 1829 r. w uznaniu zasług pedagogicznych i prac naukowych został nobilitowany2. Profesorowi Kolbergowi car przyznał szlachectwo dziedziczne, a Juliusz przyjął herb Kołobrzeg3 i przybrał nazwisko Kołobrzeg-Kolberg. Cennym opracowaniem kartograficznym Juliusza Kolberga jest Mapa pocztowa i podróżna Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Poznańskiego, wydana w Oleśnicy już w r. 1817 i zalecona do użytku szkolnego. O mapie tej sam pisał: „[…] w tym względzie jest pierwsza w swoim rodzaju, że na niej wszystkie nazwiska i intytulacje w polskim języku są wyrażone”4. Za najważniejsze dokonanie Juliusza Kolberga uważany jest Atlas Królestwa Polskiego publikowany w latach 1825–1827. Składa się on z ośmiu litografowanych i ręcznie kolorowanych map województw (Krakowskie, Sandomierskie, Kaliskie, Lubelskie, Płockie, Mazowieckie, Podlaskie i Augustowskie) z tabelami statystycznymi, a ich bogata treść i starannie dopracowana forma sprawiają, że zalicza się je do wybitnych osiągnięć polskiej kartografii. Wiele lat później posiłkował się nimi Oskar w swych podróżach M.in. w 1819 r. wydał pionierską pracę Porównanie teraźniejszych i dawniejszych miar i wag w Królestwie Polskim używanych z dodaniem ważniejszych europejskich i innych z potrzebniejszymi tablicami zamiany jednych na drugie; w „Sylwanie” w roku 1820 ukazał się artykuł Opisanie składu i użycia planimetru…, przetłumaczony pięć lat później przez J.P. Grüsona na język niemiecki i wydany osobno przez berlińskiego księgarza Ludwiga Oehmigke’a. 2 Dekretem z 1817 r. car Aleksander I dla podniesienia prestiżu społecznego profesorów i nauczycieli szkół ponadelementarnych przewidział możliwość uzyskania przez nich nobilitacji po dziesięciu latach nienagannej pracy. 3 Rysunek herbu Kołobrzeg zamieściła K. Markiewicz m.in. w pracy Oskar Kolberg 1814– 1890, Radom–Warszawa 2014, s. 21. 4 Fragment rkp. J. Kolberga Bieg życia z r. 1823, przytoczonego przez J. Bielińskiego w publikacji Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 668–669. 1 26 �etnograficznych, a w tomach Ludu także uzupełniającą atlas Tabellą miast, wsi, osad Królestwa Polskiego1. Synowie Juliusza i Karoliny Kolbergów, mieszkając w Warszawie, mieli bardzo dobre warunki do zdobywania wiedzy. Najstarszy z braci Wilhelm w roku 1820 został uczniem Liceum Warszawskiego, znakomicie przygotowującego do studiów uniwersyteckich. Program Liceum obejmował m.in. rysunek, łacinę, grekę i, poza polskim, trzy języki nowożytne: francuski, niemiecki i rosyjski, a w starszych klasach np. geometrię wykreślną i botanikę2. Wilhelmowi, kończącemu w 1825 r. naukę, rektor Samuel Bogumił Linde wpisał na świadectwie następującą ocenę: Ciągle pilny i pracowity, znacznie korzystał z nauk, szczególniejszą zaś okazał zdolność do rysunków i matematyki. Zawsze był obyczajnym i uległym wszelkim ustawom szkolnym, jednym słowem wzorowym3. Oskar w Szkicu autobiografii pisze wprawdzie: „W szkole przysuskiej nauczyłem się czytać i pisać” 4, ale przed przeniesieniem się rodziny do Warszawy miał zaledwie pięć lat, nie osiągnął więc jeszcze wieku uprawniającego do przyjęcia do szkoły elementarnej. Ponadto w Opisie biegu życia pochodzącym z roku 1845, więc dokumencie znacznie wcześniejszym od autobiografii i bliższym wydarzeniom, o których mowa, pisał: „Początkowe nauki pobierałem w domu rodzicielskim” 5. W roku 1823 został przyjęty do Liceum 6, a w następnym rozpoczął regularne lekcje Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Komisyi Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1–2, Warszawa 1827. W nazwach miejscowości zdarzają się tam błędy. 2 Program Liceum Warszawskiego, tj. zakres przedmiotów i liczba godzin lekcyjnych przeznaczonych na nie w kolejnych klasach, zmieniał się dosyć często, zob. A. Winiarz Szkolnictwo Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (1807–1831), Lublin 2002, s. 196 i nast. 3 Zob. H. Wróblewska-Straus i K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki. Przyjaźń. Praca. Fascynacje. Katalog wystawy zorganizowanej z okazji XV Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina, Warszawa 2005, tam na s. 122 reprodukcja świadectwa Wilhelma. 4 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 5 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia z r. 1845, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64. Do szkoły elementarnej przyjmowano dzieci po ukończeniu siedmiu lat, choć czasem także sześcioletnie, ale Oskar ukończył sześć lat dopiero w czasie pobytu w Warszawie. 6 W Opisie biegu życia z r. 1845 (rkp. tamże, k. 64) pisze: „w roku 1823 do szkół Liceum Warszawskiego oddany, pobierałem tamże nauki do sierpnia 1830 r.”, w pisanym ponad 1 27 �muzyki. Początkowo jego nauczycielem był Głogowski 1, po roku zastąpił go Vetter2, jak pisze Oskar w Szkicu autobiografii: „Wend łużycki z Mużakowa, który mówił łamaną polszczyzną”3. Vetter był jego nauczycielem przez następnych pięć lat. Młodszy brat Oskara, Antoni, do Liceum przyjęty został w roku 1825, a najmłodszy z rodzeństwa Juliusz edukowany był zapewne jeszcze przez matkę. Rozwojowi młodych Kolbergów sprzyjało wychowanie w rodzinnym domu, nacechowanym zamiłowaniem do nauki i sztuki, zwłaszcza muzyki i poezji, a także patriotyzmem, czego świadectwem jest działalność Juliusza. Jego synowie wynieśli też ze swego protestanckiego domu pracowitość i odpowiedzialność, charakteryzujące całe życie Wilhelma i Oskara. Dla uzupełnienia obrazu domu rodzinnego przywołać jeszcze trzeba wspomnienie Oskara o matce: […] starannym, wszechstronnym (sztukę śpiewu posiadała w wysokim stopniu), a zawsze narodowym wychowaniem, również jak i przymiotami serca i umysłu, umiała sobie zjednać przychylność licznych domu naszego przyjaciół i niewygasłą pozostawić pamięć i wdzięczność w łonie synów, do których wychowania w wielkiej przyczyniła się części i których aż do zgonu swego (w r. 1872) macierzyńską otaczała miłością i opieką4. „Narodowe wychowanie”, które wspomina Oskar, pisząc o swej matce, cechowało także dom Kolbergów i wynikało na pewno również z woli ojca. We wspomnieniach o Juliuszu Kolbergu opublikowanych przez Antoniego czterdzieści lat później Szkicu autobiografii jako początek nauki w Liceum podaje rok 1824 (rkp. tamże, k. 68). 1 Nazwisko to wymienia Kolberg w Szkicu autobiografii (rkp. tamże, k. 68). Prawdopodobnie chodzi o Tomasza Głogowskiego, pianistę i muzyka działającego w Warszawie w I poł. XIX wieku. Nieznane są lata jego życia i szczegóły biografii, wiadomo tylko, że od 1840 roku był członkiem Towarzystwa Wspierania Artystów Muzycznych w Warszawie. Śladami jego działalności są publikowane w latach 1840–1860 utwory fortepianowe: mazury, walce, polki, pieśni, polonez i galop. Zob. Wanda Bogdany-Popielowa Rękopisy muzyczne 1. połowy XIX wieku ze zbiorów Biblioteki Narodowej, Warszawa 1­ 997, s. 86, oraz W. Tomaszewski Bibliografia warszawskich druków muzycznych 1801–1850, Warszawa 1992, s. 371. Kolberg wymienia T. Głogowskiego w Encyklopedii powszechnej Orgelbranda wśród kompozytorów tańców, zob. O. Kolberg Pisma muzyczne, cz. II (DWOK T. 62), s. 626 i 664. 2 O Vetterze brak bliższych informacji. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 List O. Kolberga do redakcji..., „Nowa Reforma” 1889, nr 246, także w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 636–637. 28 �Blanka (1785–1844), profesora malarstwa na Uniwersytecie Warszawskim, czytamy: […] większą część życia, [z 55] przeszło lat 34 przebył w Polszcze, uważał ją i kochał ją jak swoją ojczyznę i nie opuścił do zgonu, choć za granicą korzystniejsze zapewniano mu miejsce1. W rodzinnej tradycji przechowało się wspomnienie: W domu Niemca Kolberga zakazane było używanie mowy niemieckiej, za zagwizdanie melodii z Wolnego strzelca C.M. Webera „szło się w szpangi” lub klęczało na grochu z fasolą, za wyrwanie się z jakimś cytatem niemieckim płaciło się do skarbonki grosz „grzywny”2. Juliusz Kolberg nauczył się języka polskiego jako dorosły człowiek, wykładał i egzaminował w tym języku, po polsku pisał też swoje prace naukowe. Jednak w monografii uniwersytetu warszawskiego Józef Bieliński przytacza opinię rektora Wojciecha Anzelma Szweykowskiego z 1823 r., który pisał o Juliuszu: „Bardzo pracowity i biegły w swoim przedmiocie, pomimo przeszkody z języka dość znaczną korzyść w uczniach sprawuje” 3. Juliusz Kolberg w tym samym roku stwierdza: „Zamieszkawszy w młodym wieku w Polsce, łatwo mi było polski język sobie przywłaszczyć” 4. Trudno dziś ocenić stopień opanowania przez niego polszczyzny, wiadomo, że okolicznościowe wiersze i teksty pieśni związane z lożą wolnomularską i parafią ewangelicką pisał po niemiecku, ale językiem domowym był polski, a jego synowie posługiwali się nim wyłącznie, korespondowali ze sobą i z matką przez całe życie tylko po polsku i w tym języku publikowali swe prace. W życiu Oskara odegrała dużą rolę przyjaźń między rodzinami Chopinów i Kolbergów. Ich wieloletnie sąsiedztwo w Pałacu Kazimierzowskim dało mu możliwość bezpośredniego i częstego kontaktu z grą i twórczością młodego wówczas kompozytora, co przyczyniło się w wielkim stopniu do ukształtowania wrażliwości muzycznej Oskara. Przyjacielem Fryderyka był A.Bl. [Antoni Blank] Kilka słów o życiu śp. Juliusza Colberg…, nr 324. W artykule A. Blanka błędnie „większą część życia, z 60 przeszło lat” . 2 S. Dębicka W starym gnieździe…, s. 62. 3 J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 670. 4 Tamże, s. 668; Bieliński przytacza fragment tekstu J. Kolberga Bieg życia z r. 1823. 1 29 �Wilhelm, który w latach 1823–1825 uczęszczał do tej samej klasy licealnej, choć był o trzy lata starszy. Oskar, młodszy od Fryderyka i Wilhelma, zdradzający wcześnie talent muzyczny, wykorzystywał każdą okazję, aby słuchać gry Chopina, która fascynowała go od pierwszego z nią kontaktu. Był świadkiem początków wykonawczej i kompozytorskiej drogi Chopina, mógł słyszeć jego utwory w jego własnym wykonaniu, a także grane przez niego kompozycje innych muzyków, nie tylko podczas oficjalnych koncertów. W roku 1876 w liście do Marcelego A. Szulca, autora biografii Chopina, pisał: Fakt, że lubił grywać o szarej godzinie, jest charakterystyczny, improwizacja wówczas dawała mu często wątek do nokturnów; a sam także pamiętam, jak parę razy grał u moich rodziców, gdy się zmierzchało i prosząc, by świec nie było, z pamięci uwerturę z Frejszyca i z Kopciuszka Rossiniego (na prośbę ojca mojego)1. W roku 1879 pisał do jednego z kolegów Chopina z liceum, Tytusa Wojciechowskiego: A wtedy staje mi często na myśli, jakoby wspomnienie dnia wczorajszego, nasze uczone kadeckie koszary i ów długi pawilon przy Liceum, gdzieśmy mieszkali, i ćwiczenia Fryd[eryka] przy fortepianie, i nasze na dziedzińcu, postać starego Chopina wołającego wieczorem z okna drugiego piętra na swoich elewów bawiących się na dole w piłkę: „Rentrez, messieurs, rentrez!”2. Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, wykładowca literatury i języka francuskiego w Liceum, prowadził pensjonat dla uczniów tej szkoły, stąd we wspomnieniach Oskara obraz „starego Chopina” zwołującego swoich wychowanków z dziedzińca do domu. To, że Oskar był bezpośrednim świadkiem, a także uczestnikiem różnych wydarzeń w życiu młodego Fryderyka Chopina, pozwoliło mu wiele lat później prostować nieścisłości i błędy w wydawanych drukiem biografiach kompozytora. Kolbergowie w roku 1825 przeprowadzili się z oficyny Pałacu Kazimierzowskiego3 do domu przy Krakowskim Przedmieściu, na rogu ul. Brulion listu do M.A. Szulca, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 563. Brulion listu do T. Wojciechowskiego, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 286–287. 3 Wilhelm Kolberg pisał w notatkach o Chopinie: „Od r. 1820 do 1825 mieszkałem przy rodzicach w prawej oficynie Kazimierowskiego Pałacu na dole”. Notatki Wilhelma przytoczone są w Pismach muzycznych O. Kolberga cz. II (DWOK T. 62), s. 461–462. 1 2 30 �Oboźnej. Chopinowie w roku 1827 również opuścili profesorski budynek i zamieszkali w lewym pawilonie Pałacu Krasińskich przy Krakowskim Przedmieściu. Ale Oskar nadal mógł słyszeć utwory Fryderyka w jego własnym wykonaniu w wielu innych sytuacjach, w domach obu rodzin i w czasie spotkań towarzyskich i koncertów. W Szkicu autobiografii wspomina: […] nieraz się przysłuchiwałem jego grze (a bywał on niekiedy i u moich rodziców) i dobrze mi utkwił w pamięci jego sposób traktowania instrumentu, lubo za młody byłem wówczas i za wcześnie straciłem go potem z oczu, aby sobie dokładną ze wszystkich szczegółów tej gry zdać sprawę1. Bezpośrednie kontakty z kompozytorem przerwał dopiero jego wyjazd do Paryża 2 listopada 1830 r. Styl gry Fryderyka Chopina zapamiętał Oskar na zawsze, a uwielbienie dla jego muzyki, twórczości i sztuki pianistycznej towarzyszyło mu do końca życia. Spośród sąsiadów Oskara w pawilonie uniwersyteckim wspomnieć jeszcze trzeba dwu profesorów. Mieszkali tam także Samuel Bogumił Linde (1771–1847) i Kazimierz Brodziński. Linde był rektorem Liceum i profesorem literatury greckiej i łacińskiej, a opracowany przez niego i wydany w latach 1807–1814 Słownik języka polskiego należy do najwybitniejszych osiągnięć ówczesnej nauki polskiej. Korzystał z niego Kolberg, przygotowując do druku w tomach Ludu zapisane przez siebie w terenie materiały językowe, m.in. przy jego pomocy wyjaśniał znaczenie wyrażeń i zwrotów staropolskich. Brodziński, poeta, żołnierz napoleoński, później historyk i teoretyk literatury, od roku 1821 wykładał w liceum, a po roku także na uniwersytecie historię literatury polskiej i był uwielbiany przez studentów. Do osób związanych z Liceum, których późniejsze kontakty z Oskarem są udokumentowane, należy także Wacław Aleksander Maciejowski (1792– 1883), historyk i historyk literatury, który w Liceum Warszawskim był od roku 1818 zastępcą profesora filologii klasycznej, a od 1819 r. wykładał także prawo rzymskie na uniwersytecie. Trudno dziś ocenić, jakie znaczenie dla rozwoju folklorystycznych zainteresowań Oskara i ukształtowania się jego poglądów na literaturę ludową miały kontakty z Kazimierzem Brodzińskim, bliskim przyjacielem ojca, sąsiadem i profesorem literatury polskiej, którego wykładów słuchał 1 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 31 �w Liceum. Juliusz Kolberg na pewno znał rozprawę Brodzińskiego O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, drukowaną w „Pamiętniku Warszawskim” w roku 1818. Cenił utwory poety i – jak już tu wspomniano – tłumaczył je na język niemiecki. W Kolbergowskim Ludzie znajdujemy potwierdzenie, że również Oskar znał twórczość Brodzińskiego: przytoczył jego opis krakowiaka z Wiesława1 i fragmenty artykułu O tańcach narodowych 2, rozpoczął komponowanie „opery sielskiej” z librettem opartym na Wiesławie, a w jednym z rękopisów obok pieśni wykonanej przez mieszkankę dworku na Kujawach zanotował wydobyte z własnej pamięci nazwisko autora śpiewanego tekstu 3. W 1857 r. we wstępie do tomu Pieśni ludu polskiego wymienił rozprawę O klasyczności i romantyczności jako pierwszą publikację doceniającą znaczenie pieśni ludowych. Brodziński już w roku 1821 postulował zebranie i opublikowanie polskich pieśni ludowych, a także pieśni innych narodów słowiańskich 4, sam tłumaczył ludowe pieśni serbskie. W rozprawie O klasyczności i romantyczności... mocno akcentował potrzebę odrodzenia literatury narodowej poprzez sięganie jej twórców do ustnej literatury ludowej: [...] niezawodną jest rzeczą, że pieśni ludu są źródłem najpiękniejszej poezji i że sztuka robiąca z nich całość uwiecznia razem i charakter narodu, i jego oświecenie5. Tak jak twórczość Brodzińskiego, tak i jego publicystykę krytyczno-literacką znał Oskar na pewno. 1 O. Kolberg Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 373–374. Brodziński pochodził z okolic Tarnowa i znał folklor regionu krakowskiego. 2 Tamże, s. 368. Pierwodruk artykułu K. Brodzińskiego zamieszczony był w „Melitele” 1829, T. 1, s. 85–101, Kolberg przytacza w Krakowskiem fragment o krakowiaku za przedrukiem: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie, Warszawa 1860, s. 108–109. 3 Pieśń Pasterz do Zosi z tekstem Brodzińskiego zanotował Kolberg w Piołunowie na Kujawach, zob. O. Kolberg Kujawy. Suplement do t. 3 i 4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. 104, nr 112, oraz w Radomiu, zob. O. Kolberg Radomskie. Suplement do t. 20-21 cz. II (DWOK T. 77/II), s. 59, nr 860. 4 Zob. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej. 1800–1863, pod redakcją H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, s. 51–54. 5 K. Brodziński O klasyczności i romantyczności, tudzież o duchu poezji polskiej, w: tegoż Wybór pism, oprac. A. Witkowska, Wrocław 1966, s. 265. Pierwodruk w „Pamiętniku Warszawskim” w roku 1818. 32 �Około roku 1828 stan zdrowia Juliusza Kolberga uległ pogorszeniu i zdecydowano się na kurację w Marienbadzie. Oskar towarzyszył wtedy rodzicom i wiele lat później, recenzując biografię Chopina autorstwa Maurycego Karasowskiego, wspominał podróż powrotną do Warszawy: Byłem i ja wówczas z rodzicami w Berlinie w powrocie (na Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę. Na Kolporterze był Ch[opin] z Jarockim w krzesłach, gdy my w loży. Na Il matrimonio segreto był z nami w loży, pamiętam, jak na odgłos dętych instrumentów zatykał sobie parę razy uszy z wykrzyknikiem: „A bodaj was, niegodziwe trąby!1 Fryderyk Chopin wyjechał z Warszawy do Berlina 9 września 1828 r. z Feliksem Jarockim, przyjacielem ojca. W operze berlińskiej na Kolporterze George’a Onslowa i Potajemnym małżeństwie Domenica Cimarosy był w drugiej połowie września2 i na ten okres datować można pobyt Oskara z rodzicami w Berlinie. Podróż tę wspomniał Oskar jeszcze raz w r. 1880 w liście do redakcji czeskiego pisma „Světozor”: Przy tej sposobności niech mi wolno będzie odświeżyć w pamięci wspomnienie szczęśliwych chwil młodości spędzonych w Czechach, gdym w r. 182[8] towarzyszył rodzicom moim w podróży do Marienbadu. Przejeżdżaliśmy wówczas przez Pragę, gdzie bawiąc trzy dni, zwiedzaliśmy wszystkie ciekawsze miasta Waszego pomniki i budowle, które mi dotąd pozostały w pamięci [...]3. W pierwszej połowie roku 1830 Oskar uczył się jeszcze w Liceum, a w maju przystąpił do konfirmacji. Przez całe życie, obok innych ważnych dokumentów, przechowywał także życzenia4, jakie dla niego napisał w tym dniu pastor Georg Tetzner (1774–1841), wówczas proboszcz warszawskiej parafii ewangelicko-augsburskiej pod wezwaniem Św. Trójcy. W sierpniu Oskar uzyskał promocję do szóstej, ostatniej klasy Liceum, ale nauki nie mógł już kontynuować. W Opisie biegu życia z 1845 r. pisał: 1 O. Kolberg Uwagi [...] odnoszące się do książki M. Karasowskiego…, w: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 473. 2 Zob. M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło, rezonans, Poznań 1998, s. 35. 3 Brulion listu O. Kolberga do redakcji „Světozora”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407. Tam Kolberg podał błędnie rok 1829. 4 Rkp. zaginiony, znajdował się w zbiorach Bibl. PAU, sygn. 2030/III, k. 202, zachowała się kopia M. Turczynowiczowej, obecnie w zbiorach Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. 33 �Zaraz po wyjściu ze szkół, podczas niespokojności w kraju, dla nauczenia się buchalterii pracowałem w kantorze domu handlowego S.A. Fraenkel przez lat 4-ry (świadectwo tegoż)1. Ta „niespokojność w kraju”, o której pisał Oskar w przytoczonym tekś­ cie, to powstanie listopadowe. Decyzję o zakończeniu już w sierpniu 1830 r. edukacji szkolnej Oskara wymusiły na jego rodzicach panujące w Warszawie napięcie i niepewność co do najbliższych wydarzeń. Juliusz Kolberg był też świadomy stanu własnego zdrowia i wiążącej się z tym konieczności zapewnienia szesnastoletniemu Oskarowi przygotowania do samodzielnego zarabiania na życie. Dwaj młodsi synowie, Antoni i Juliusz, mieli 15 i 12 lat, najstarszy Wilhelm miał już zapewniony zawód – po ukończeniu Liceum w roku 1825 został studentem Wydziału Nauk i Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, w którego ramach działała Szkoła Inżynierii Cywilnej Dróg i Mostów. Wstąpił także do Wojskowej Szkoły Aplikacyjnej, gdzie kształcili się kandydaci na oficerów wojska polskiego Królestwa. Jesienią 1830 r. w mieście narastało uzasadnione przekonanie, że wybuch walk zbrojnych jest coraz bliższy. Z tego powodu rodzice Fryderyka Chopina przyspieszyli planowany wyjazd syna do Paryża i 2 listopada na rogatkach Warszawy żegnali go przyjaciele i bliscy. Wilhelm, wówczas adept Korpusu Inżynierów Wojska Polskiego, brał od początku udział w powstaniu, które rozpoczęło się w Warszawie w nocy z 29 na 30 listopada. Po czterech miesiącach, w marcu 1831 r. został awansowany rozkazem generała Jana Skrzyneckiego, naczelnego wodza powstania, na stopień podporucznika, a w maju otrzymał awans na porucznika. Juliusz Kolberg w tym czasie był już ciężko chory i zmarł 5 września 1831 r. Dramatyczne okoliczności jego pogrzebu następnego dnia po zdobyciu przez Rosjan szańców Woli opisał Kazimierz Władysław Wójcicki (1807–1879), również powstaniec: Pogrzeb Kolberga odbywał się po skończonym szturmie Warszawy i zdobyciu Woli w roku 1831. Na cmentarzu ewangelickim biwakowało strudzone wojsko cesarsko-rosyjskie, bałwaniły dymem ogniska obozowe. Z miasta wyszedł smutny korowód żałobny i karawan wiozący martwe zwłoki Kolberga, a prawie z nim wyległy matki, siostry i żony, z płaczem szukając swoich pomiędzy trupami. Trumnę przeniesiono wpośród trupów i krwi świeżej, niedawno przelanej, do grobu, gdzie ręce rodziny i przyjaciół rzuceniem garści 1 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia…, k. 64. 34 �ziemi pożegnały na zawsze tego, którego kochał i wielbił nasz niezapomniany śpiewak Wiesława1. Po klęsce powstania car pozbawił Polaków w zaborze rosyjskim nawet tej namiastki państwowości, jaką cieszyli się w latach 1815–1830. Nadany zamiast konstytucji Statut Organiczny ograniczał odrębność państwową Królestwa, zlikwidowany został sejm i polskie wojsko, atrybuty niezawisłości, namiestnikiem praktycznie rządzącym w Królestwie został feldmarszałek Iwan Paskiewicz, zdobywca Warszawy. Formalnie Królestwo nie zostało włączone do cesarstwa rosyjskiego, nie pozwalały na to umowy zawarte przez sojuszników w czasie kongresu wiedeńskiego, ale zawieszona lub zlikwidowana została większość praw Polaków, a powstańców poddano represjom. Wielu z nich musiało wybrać emigrację, ponieważ amnestia ogłoszona przez cara nie objęła kilku kategorii uczestników powstania. Między innymi wyłączeni z niej byli spiskowcy, którzy wszczęli powstanie, członkowie Rządu Narodowego, ochotnicy z Ziem Zabranych, tj. spoza Królestwa, a także ci oficerowie, którzy nie ponowili przysięgi na wierność carowi. W procesach po powstaniu listopadowym sądy w Królestwie wobec powstańców pochodzących z jego obszaru nie orzekały wprawdzie kary śmierci, ale skazywano ich na zesłanie połączone z konfiskatą mienia, pojmani do niewoli żołnierze byli wcielani do wojska rosyjskiego na 15 lub 25 lat, zależnie od formacji, w której poprzednio służyli. Oficerom groziła degradacja i również przymusowa wieloletnia służba w rosyjskim wojsku. Społeczeństwo Królestwa obciążone zostało kontrybucją wynoszącą 22 miliony rubli, koniecznością utrzymywania stacjonującej w Królestwie armii i kosztami budowy twierdz i cytadeli w Warszawie. Represjom towarzyszyła stagnacja gospodarcza spowodowana m.in. nałożonymi w listopadzie 1831 r. wysokimi cłami na towary wywożone z Królestwa do cesarstwa. W roku 1833, po nieudanej próbie wywołania kolejnego powstania przez partyzantów pod wodzą Józefa Zaliwskiego, w Królestwie wprowadzony został na przeciąg około dwudziestu pięciu lat stan wojenny, przedłużający zawieszenie praw obywatelskich. Ze szczególną siłą zemsta cara Mikołaja I po powstaniu listopadowym dotknęła wszystkie instytucje oświatowe w Królestwie i na Ziemiach Zabranych. Liceum Warszawskie już po wybuchu powstania listopadowego 1 K.W. Wójcicki Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 3, Warszawa 1858, s. 226–227. Śpiewakiem Wiesława nazywano Kazimierza Brodzińskiego, autora sielanki pod tym tytułem. 35 �zaprzestało działalności, a jego późniejsza likwidacja zamknęła Oskarowi ostatecznie tę drogę zdobycia wykształcenia. Zamknięte zostały obydwa uniwersytety polskie działające w zaborze rosyjskim – w Warszawie i w Wilnie – oraz, poza warszawskim, także liceum istniejące w Krzemieńcu. Jerzy Jedlicki pisze: Dla polskich warstw wykształconych i kształcących się była to prawdziwa katastrofa, ostateczne pogrzebanie epokowego dzieła Komisji Edukacji Narodowej i brutalne zdławienie polskich aspiracji kulturalnych. O to też chodziło. Jeśli zważyć, że kilka tysięcy słuchaczy i absolwentów obydwu uniwersytetów poszło na emigrację, a trudna do oszacowania ich liczba została wcielona do carskiego wojska lub zesłana „w głąb Rosji”, to jasno widać, że Królestwo, Litwa i gubernie ukraińskie, ogołocone ze swych oświeconych warstw i ich warsztatów pracy, stać się miały umysłową pustynią, uległą woli prawowitego monarchy1. Zbiory biblioteczne i kolekcje naukowe zgromadzone przez uniwersytety w Warszawie i w Wilnie, przez Liceum Krzemienieckie i Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, a także zbiory z zamku królewskiego i kolekcje z prywatnych pałaców, jeżeli ich właściciele byli na emigracji, wywieziono do Petersburga, a w części także do Charkowa i Kijowa, gdzie stały się uposażeniem nowych, zakładanych tam uniwersytetów. W Warszawie z dawnej biblioteki uniwersyteckiej pozostały tylko druki rosyjskie, dzieła z zakresu medycyny i książki potrzebne w obserwatorium astronomicznym. Było to około 40 tysięcy druków ze 134 tysięcy znajdujących się w zbiorach przed powstaniem, ale ponieważ Rosjanie zabrali także katalogi, dostęp do tych dzieł był bardzo utrudniony. Wśród wywiezionych z Warszawy zbiorów służących nauce znajdowały się instrumenty, przyrządy i mapy gromadzone i używane przez Juliusza Kolberga w latach 1817–1830 w „gabinecie instrumentów matematycznych do wykładów miernictwa i niwelacji” 2. Po upadku powstania Wilhelm, jak znaczna część oficerów, pozostał w kraju i złożył przysięgę na wierność cesarzowi, co uchroniło go przed 1 J. Jedlicki Błędne koło. 1832–1864. Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, T. II, Warszawa 2002, s. 44. 2 Wylicza je, wśród innych strat, J. Bieliński, zob. tegoż Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. I, s. 592–593. Zob. też Z. Strzyżewska Konfiskaty warszawskich zbiorów publicznych po powstaniu listopadowym: Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego i Warszawskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Materiały i dokumenty z archiwów rosyjskich, Warszawa 2000. 36 �degradacją i wysłaniem na front kaukaski. Został wtedy wcielony do Korpusu Dróg i Mostów na stanowisku inżyniera. Dopiero w r. 1838 udało się i jemu, i jego braciom potwierdzić swoje prawo do szlachectwa dziedzicznego, co dawało ważne przywileje, m.in. uwalniało wszystkich czterech synów Juliusza Kolberga od przymusowego poboru do wojska carskiego. W tym samym roku Wilhelm, korzystając z przywrócenia mu statusu szlacheckiego, mógł wreszcie odejść z przymusowej służby wojskowej w Korpusie Inżynierów i podjąć pracę jako urzędnik cywilny. Karolina Kolberg, wdowa po profesorze uniwersytetu, miała prawo do emerytury dla siebie i synów do czasu osiągnięcia przez nich pełnoletniości1. Znając te warunki i zdając sobie sprawę z krytycznego stanu swego zdrowia, ojciec zapewnił Oskarowi jeszcze jesienią 1830 r. zdobycie zawodu przez praktykę w kantorze bankowym Samuela Fraenkla, niegdyś – podobnie jak Juliusz Kolberg – członka masońskiej loży „Zur Halle der Beständigkeit”2. Według zachowanego świadectwa3 Oskar pracował tam jako wolontariusz od 20 listopada 1830 r. do 1 maja 1833 r. Bank Samuela Fraenkla był wówczas jedną z potęg finansowych nie tylko w Królestwie, ale także w cesarstwie rosyjskim, a spadkobiercy zmarłego w 1833 r. założyciela rozwinęli go na skalę europejską. Antoni, młodszy brat Oskara, po zamknięciu Liceum podjął naukę malarstwa u profesorów dawnej uniwersyteckiej Szkoły Sztuk Pięknych, Antoniego Brodowskiego i Antoniego Blanka, a także w prywatnej szkole Aleksandra Kokulara. Najwcześniejszą spośród znanych jego prac jest rysunek piórkiem z r. 1832, przedstawiający salon w ostatnim warszawskim mieszkaniu Fryderyka Chopina. Pod rysunkiem widnieje podpis autora i jego J. Bieliński pisze: „Wdowa po Kolbergu, Karolina z Merkerów, podała prośbę o emeryturę d. 18 stycznia 1832 r. do Rautenstraucha. Ponieważ prof. opłacał składkę emerytalną od 8000 zł, a jako profesor leśnictwa 3 000 zł i liczył ogółem 24 lat służby i 6 miesięcy, pozostawiając żonę lat 55 [!], synów 4, z nich Wilhelm pełnoletni i pracował w dyrekcji komunikacji lądowych i wodnych, przeto emerytura obejmowała tylko troje niepełnoletnich, Oskara lat 17, Antoniego lat 14 i Juliusza lat 12. Kolbergowa otrzymała emeryturę d. 3 grudnia 1832 r. w sumie 4 250 zł”. J. Bieliński Królewski Uniwersytet Warszawski…, T. III, s. 671. Karolina Kolberg miała wówczas lat 44. 2 Zob. L. Hass Sekta farmazonii warszawskiej…, aneks V, s. 561–577, Juliusz Kolberg odnotowany jest przez L. Hassa jako Colberg Christian Heinrich Julius. Masoneria została w Królestwie Polskim rozwiązana dekretem cara Aleksandra I w 1822 r. 3 Rkp. nieznanego autora w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 39, zaświadczenie wystawione było w języku niemieckim z datą 27 września 1833 r. i podpisane przez S. Fraenkla. 1 37 �inicjały: „1832. Salon Chopinów w Pałacu Krasińskich, oficyna od korpusu lewa, 2 piętro od ulicy – po wyjeździe Fryderyka – oryginał posłałem mu do Paryża, AK.”1 W latach 1834–1840 Antoni studiował teorię malarstwa w Akademii Sztuk Pięknych w Berlinie i pracował pod kierunkiem Karola W. Wacha, malarza nadwornego, a później rektora Akademii. Na wystawie w Berlinie przedstawiony był jego obraz Kazanie św. Jana na pustyni namalowany dla jednego z kościołów berlińskich, wykonał w tym okresie także trzy obrazy dla kościoła w Zabłudowie. Oskar w czasie pracy w kantorze kształcił się nadal jako muzyk, najpierw w roku 1830 u Józefa Elsnera, później u Ignacego F. Dobrzyńskiego. W końcu roku 1834 lub na początku 1835 wyjechał do Berlina, gdzie uczęszczał na kursy księgowości w akademii handlowej2, ale przede wszystkim studiował kompozycję u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. C.F. Girschner (1794–1860) był kompozytorem, organistą i dyrygentem, C.F. Rungenhagen (1778–1851) dyrygentem chórów, kompozytorem, a wówczas także dyrektorem berlińskiej Singakademie. Obaj byli znanymi pedagogami, a C.F. Rungenhagen w dziejach muzyki polskiej odnotowany jest też jako nauczyciel Stanisława Moniuszki. W końcu roku 1836 Kolberg wrócił z Berlina do Warszawy i został przeegzaminowany przez Józefa Elsnera, który wystawił mu następującą opinię: Odwołując się do mego zaświadczenia z roku 1834, nim J.P. Oskar Kolberg udał się do Berlina w celu wydoskonalenia się w muzyce, do której wtenczas już niepospolity talent i znaczne usposobienie widziałem. Zaświadczam teraz, jako tenże po złożonym przede mną egzaminie okazał stopień celujący jako fortepianista – generał basista i kompozytor muzyki, wskutek czego ma prawo Przytoczono za K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882), warszawski malarz portretów, obrazów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 8, reprodukcja kopii tamże, s. 68. Katalog ten zawiera najpełniejsze obecnie informacje o twórczości Antoniego Kolberga. 2 O nauce księgowości Kolberg wspominał tylko w brulionach Opisu biegu życia, w jednym z nich pisał: „Następnie, udawszy się w r. 1835 za pasportem do Berlina, uczęszczałem tamże do końca r. 1836 na kursa Akademii Handlowej (dowodu na to nie posiadam)” (rkp. O. Kolberga w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64). Przytoczony tu Opis biegu życia napisał Kolberg w czasie starań o przyjęcie do pracy w Zarządzie Budowy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w r. 1844. Jako przygotowanie do pracy Kolberg wymienia tam naukę w Liceum i praktykę w banku S.A. Fraenkla i dodaje za każdym razem, że dołącza odpowiednie świadectwo, brakowało mu jedynie świadectwa berlińskiej akademii handlowej. 1 38 �być policzonym i liczę go do rzędu znakomitszych artystów miasta Warszawy. Dnia 14 grudnia 18361. Następny rok spędził Kolberg w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie jako nauczyciel muzyki w domu Karoliny de Kreutz 2. W Szkicu autobiografii pisał: „[…] rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” 3. Wśród dokumentów Kolberga zachowało się pismo z 30 listopada 1836 r., z którego wynika, że starał się o „uwolnienie od zaciągu, jako artyście dotąd od poboru oszczędzonemu, ażeby mógł udać się do Rosji” 4. Potwierdzenie szlachectwa dziedzicznego, które uwalniało od przymusowego poboru do wojska, Oskar uzyskał tak jak Wilhelm dopiero w 1838 r. i być może deklarowany dwa lata wcześniej wyjazd do Rosji był pretekstem do starań o zwolnienie od powołania do służby wojskowej. Również wybór odległej Mitawy w końcu roku 1836 mógł wiązać się z tymi staraniami. Po roku pobytu w domu pani de Kreutz Oskar postanowił wrócić do Warszawy, co z pewnym niezadowoleniem przyjął starszy brat, głowa rodziny. W grudniu 1837 r. Wilhelm starał się wyperswadować Oskarowi tę decyzję i pisał do niego: Gdybyś więc powrócił, nie mógłbyś odebrać Emilowi5 lekcji, jakieś miał, a o nowe bardzo trudno, wkrótce więc wyczerpałby się mały Twój uzbierany zapasik i zostałbyś w położeniu przykrym. Moją więc jest radą, abyś za rekomendacją Pani Generałowej mógł dostać miejsce jakie albo w Kurlandii, albo też w Rosji […]. Najbardziej powinieneś myśleć o tym, aby przynajmniej rok jeszcze jeden zabawić za granicą, bo przez to utrzymałbyś tu i sławę swoją, i może przecie wziąłbyś się cokolwiek więcej do grania, i mógłbyś wyścignąć tutejszych miernych artystów. Bo przyznaj sam, że kompozycje mało są cenione, dlatego że mamy tak wiele kompozycji sławnych mistrzów i że wielką ich część radzi byśmy kilkakrotnie słyszeć, większą nam nawet sprawia przyjemność słyszeć piękną, znajomą sztukę aniżeli zupełnie nową – mówię tu nie o artystach, lecz Rkp. J. Elsnera w papierach osobistych O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 37. Świadectwo K. de Kreutz zamieszczone jest w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66) jako aneks 2 na s. 707–708, ma datę 18 stycznia 1838 r. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Rkp. nieznanego autora, BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 74, podpisany przez gen. Józefa Rautenstraucha (1773–1842), wówczas zastępcę Iwana Paskiewicza w Radzie Stanu, m.in. jako kierownika spisu i zaciągu wojskowego w Królestwie Polskim. 5 Chodzi tu o Emiliana Jenikego (1815–1852), pianistę, przyjaciela Oskara. 1 2 39 �o publiczności. Czas więc, który Ty poświęcasz na kompozycje, jest wprawdzie dla Ciebie przyjemnym, lecz jest straconym, bo gdybyś go użył na egzercytowanie się, mógłbyś znacznej dojść biegłości, a tym sposobem większej ilości lekcji i lepszej zapłaty, gdy zaś kompozycje nic Ci nie przyniosą. […] Matka nie wie o tych radach, które Ci daję, Jej serce może nie zgodziłoby się z nimi. Ja mam sobie za obowiązek udzielić Ci te uwagi, bo gdybym je zamilczał, nie kochałbym Ciebie. Rób, jak Ci sumienie każe, i kochaj zawsze najprzywiązańszego Twojego Wilhelma1. Generałowa, którą Oskar miałby prosić o rekomendację, to Katarzyna Sowińska (1776–1860), wdowa po Józefie wsławionym obroną Woli w ostatnich dniach powstania. W czasie walk prowadziła w swym domu lazaret, potem, po śmierci męża na szańcach Woli i upadku powstania, organizowała tajną pomoc dla rodzin zesłańców i uchodźców, za co została zmuszona do pobytu w klasztorze w Łomży w latach 1835–1837. Była osobą bardzo popularną w Warszawie i powszechnie szanowaną za swą patriotyczną postawę i czynne działania na rzecz powstańców. Jej pogrzeb 11 czerwca 1860 r. był wielką manifestacją ludności stolicy, od której rozpoczęły się demonstracje poprzedzające powstanie styczniowe. Oskar nie posłuchał rady brata, wrócił do Warszawy i przez parę lat starał się utrzymać z lekcji muzyki, a przede wszystkim komponować. Wilhelm, patrzący bardzo trzeźwo na życie, jeszcze kilka razy w następnych latach tłumaczył Oskarowi niepraktyczność jego planów i działań. Jak się później okazywało, nie zawsze miał rację, ale w razie potrzeby starał się pomóc młodszemu bratu w uzyskaniu stabilizacji finansowej. 1 List Wilhelma Kolberga do Oskara z 10 XII 1837 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 2–3. 40 �II [Pierwsze kompozycje Oskara Kolberga. – Początki jego zainteresowania się folklorem około roku 1839.. – Zamiar wydania drukiem zebranych w terenie pieśni ludowych.. – Życie muzyczne Warszawy w okresie międzypowstaniowym.. – Badania terenowe Kolberga w okolicach Warszawy i w innych regionach Królestwa.. – Początek przyjaźni z Józefem Konopką.. – Edycja pierwszego zbioru pieśni ludowych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Lata 1838–1844, to jest okres między powrotem do Warszawy a podjęciem etatowej pracy księgowego, wypełniły Oskarowi Kolbergowi zajęcia związane z muzyką. Jego publikacje z tych lat i nieliczne zachowane listy wskazują, że zainteresowanie to było wielostronne. Komponował, uczył gry na fortepianie, a także przeżywał pierwsze fascynacje muzyką ludową, usłyszaną i zapisywaną głównie na Mazowszu. Poza własną twórczością oraz notowaniem ze słuchu i przygotowywaniem do druku melodii ludowych zajmowało go ówczesne życie muzyczne w Warszawie, a także historia muzyki polskiej i aktualne publikacje na temat folkloru. Zarobkował wtedy lekcjami gry na fortepianie – mimo obaw Wilhelma udało mu się znaleźć uczniów, ale praca ta męczyła go i nie dawała satysfakcji. Około roku 1841 pisał w jednym z listów: „[…] muszę na utrzymanie życia, jak wół w jarzmie, pracować w zawodzie nauczycielskim”1. W roku 1844 złożył pierwszy egzamin na prywatnego nauczyciela muzyki i przygotowywał się do egzaminów wyższych, ale wkrótce zrezygnował z pracy pedagoga. Kilkanaście lat później musiał wprawdzie wrócić do takiego sposobu zarabiania na życie, jednak nie polubił go nigdy. Pierwsze utwory fortepianowe Oskara Kolberga wydane drukiem to Six polonaises pour le pianoforte2. Kompozycje te ukazały się już w roku 1 s. 5. Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), 2 Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 63–68, s. 296–321. Kolberg dedykował polonezy à Monsieur Lois Oehmigke, nazwisko adresata tej dedykacji w DWOK T. 69, s. XI (dedykacja jest przytoczona w komentarzu rewizyjnym tamże, s. 687), zostało błędnie zinterpretowane jako „Ludwik Jenike”. Kolberg tę kompozycję ofiarował Lud­ wigowi Oehmigke (1796–1870), berlińskiemu wydawcy i księgarzowi. Nie udało się odszukać bliższych informacji o kontaktach rodziny Oskara z Ludwigiem Oehmigke’m, wiadomo tylko, że wydał on w Berlinie w r. 1825 przekład pracy Juliusza Kolberga o planimetrze. 41 �1835 w Berlinie. Jego debiutem w Warszawie były ballada Talizman i Valse pour le pianoforte, drukowane w roku 1836, to jest jeszcze przed wyjazdem na Łotwę. Następnie w roku 1841 wydał Dwa mazury na pianoforte i Mazura ułożonego na fortepian i ofiarowanego Wnej pannie Emilii Gronau.1 Mazur był prezentem dla przyszłej bratowej — w październiku tego roku odbył się ślub Emilii Gronau (1825–1865) z Wilhelmem. Starszy brat Oskara po uwolnieniu się w r. 1838 od przymusowej służby wojskowej przeszedł do służby cywilnej i zdobywał nowe doświadczenia zawodowe. Już poprzednio w wojskowym Korpusie Dróg i Mostów pracował przy budowie traktu od Ryk do Kurowa, w latach 1838–1839 w czasie studiów w Austrii brał udział w pracach nad regulacją Dunaju. Nabyte wtedy umiejętności wykorzystał po powrocie do Polski — w latach 1839–1841 należał do komitetu budowy Kanału Augustowskiego, potem był referentem technicznym w Wydziale Komunikacji Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych. Wilhelm dbał też o spuściznę pozostawioną przez ojca. Już w roku 1832 wydał jego mapę ścienną Królestwa Polskiego2. Miała ona bardzo pochlebne recenzje i – aktualizowana przez Wilhelma – była kilkakrotnie wznawiana. W roku 1837 przygotował drugie wydanie podręcznika Wzory rysowania map i planów3, a rok później uzupełnione Porównanie miar i wag4. Wilhelm i Emilia po ślubie pozostali w domu na rogu Krakowskiego Przedmieścia i Oboźnej, w mieszkaniu, które Kolbergowie zajmowali od czasu przeprowadzki z budynku uniwersyteckiego, a matka przeniosła się na ul. Elektoralną. Razem z nią mieszkał w tym okresie Oskar. Sytuacja rodzinna szybko się skomplikowała, ponieważ Juliusz Adolf Aleksander, najmłodszy z żyjących wówczas braci, został ojcem dwu nieślubnych córek5. Zob. O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), s. 680. J. Kolberg Mapa Królestwa Polskiego wraz z obwodem Wolnego Miasta Krakowa i częścią pogranicznych państw ułożona przez …, Warszawa 1832, wznawiana w latach 1840, 1846, 1849, 1858, 1862, 1863 i 1868. 3 W. Kolberg Wzory rysowania map i planów, Warszawa 1837. Jest to rozszerzone wydanie pracy Juliusza opublikowanej w 1825 r. 4 Juliusz Kolberg Porównanie miar i wag teraźniejszych i dawniejszych w Królestwie Polskim używanych z zagraniecznemi..., wydanie wtóre przerobił i powiększył Wilhelm Kolberg, Warszawa 1838. Pierwodruk: Warszawa 1819. 5 Dokumenty rodzinne Kolbergów, zawierające prawdopodobnie dokładniejsze informacje o pochodzeniu córek Juliusza Adolfa Aleksandra, były przechowywane w Bibliotece Krasińskich w Warszawie i spłonęły w roku 1944 w czasie niszczenia Warszawy przez Niemców po 1 2 42 �Karolina Matylda i Julia Wanda, urodzone w roku 1841, otrzymały fikcyjne nazwisko Gallasch (zapisywane także Gallash, Gallache i de Gallache) i dorastały pod opieką Karoliny Kolberg, ich babki. Juliusz miał niewiele ponad dwadzieścia lat, gdy urodziły się jego córki, i żył krótko. W zachowanych dokumentach rodzinnych brak informacji o kolejach życia najmłodszego z braci Kolbergów. Według rodzinnych przekazów1 najpierw miał bliżej nieokreśloną posadę w zarządzie dóbr w Nieborowie, być może był tam praktykantem, później wyjechał z Królestwa. Zmarł w Borysowie 26 maja 1843 r., w wieku zaledwie dwudziestu pięciu lat. W nekrologu2 podano, że był tam administratorem majątku. Córki Juliusza pozostawały pod opieką babki przez wiele lat, a Karolina była jej ukochaną wnuczką i opiekunką w ostatnich latach życia. W domu matki zatrzymywał się też zapewne Antoni, który po studiach w Berlinie wrócił do Warszawy w roku 1840 i brał czynny udział w życiu artystycznym miasta. W czerwcu 1841 r. prace Antoniego znalazły się na wystawie w salach ratusza3 — opublikowany katalog wymienia pięć jego obrazów. Znajdowała się wśród nich także scena rodzajowa Słowaki, przedstawiająca wędrownych druciarzy zarobkujących zimą w Warszawie, a jedno z prezentowanych dzieł, Św. Emilia, zostało nagrodzone srebrnym medalem pierwszej klasy i rządowym stypendium, umożliwiającym wyjazd na studia do Włoch. Pobyt Antoniego w Rzymie, Bolonii i Florencji, a następnie w Paryżu trwał ponad sześć lat. W czasie studiów we Włoszech kopiował arcydzieła malarstwa i tworzył własne kompozycje. Obrazy te były wystawione w Warszawie w czerwcu 1845 r., a w recenzji4 z uznaniem pisano o prezentowanych tam portretach jego autorstwa. Dwa lata później w korespondencji prasowej z Rzymu jego malarstwo oceniano także upadku powstania. Zachowane listy nie wyjaśniają, kim była matka dwu córek Juliusza, kiedy i dlaczego znalazły się one pod opieką swej babki, ani czy matka brała jakiś udział w opiece i finansowaniu ich bytu, czy też całkowite koszty utrzymania i kształcenia ponosiła od początku tylko rodzina ich ojca. 1 Zob. S. Dębicka W starym gnieździe…, s. 140–144. 2 Nekrolog zamieszczony był w „Kurierze Warszawskim” w r. 1843, nr 151, tam notatka: „Odebrano tu wiadomość z Litwy, że 26 maja rb. w Borysowie zszedł z tego świata za wcześnie, bo licząc lat 26, Juliusz Kolberg [...]”, nekrolog podpisał „przyjaciel rodziny”. Nie udało się ustalić, czy chodziło o Borysów, miasto powiatowe w obwodzie mińskim, nad Berezyną, czy o miejscowość o tej samej nazwie w ówczesnym powiecie kobryńskim. 3 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882)…, s. 8–9. 4 „Gazeta Warszawska” 1845, nr 201. 43 �wysoko. Chwalono rysunek, koloryt, doświadczoną rękę, dodając, że choć obrał on „skromny zawód robienia portretów”1, to portrety jego pędzla oddają doskonale nie tylko rysy modeli, ale także ich osobowość. Pod koniec długiego pobytu za granicą Antoni pojechał do Paryża. Spotkał się tam z Fryderykiem Chopinem i malował wówczas jego portret, ale pracy tej nie ukończył2. Po powrocie z zagranicy w roku 1848 osiadł na stałe w Warszawie. Oskar w latach 1839–1840 znacznie poszerzył pole swoich zainteresowań. Wiele lat później w Szkicu autobiografii pisał: Przed r. 1830 lubiłem (jak i bracia moi) taniec namiętnie. Tańczyło się też często lub grało do tańca na wieczorkach prywatnych, a czynił to i Szopen, improwizując mazury i walce. Ale mazur ów był to mazur salonowy, szlachecki, do którego tylko czasami dla odmiany i urozmaicenia go dodawano jakiś ustęp wzięty z muzyki wieśniaczej (a styl ten zachował Szopen i w następstwie także). Więc nie rozbudziło to jeszcze u mnie chęci pogoni za melodią ludową. Dopiero ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym około r. 1834 i później, zbiory Wacława z Oleska i Wójcickiego i osobista tego ostatniego zachęta do poszukiwania melodii (których w jego dziele jest bardzo mało), jak i zachęta Dobrzyńskiego, wreszcie słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób nader ciekawych motywów i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu3. „Ogólny prąd literatury skierowany ku rzeczom ludowym” wymieniony przez Kolberga jako jeden z powodów skłaniających go do zwrócenia uwagi na muzykę ludową to romantyzm. W Szkicu autobiografii Kolberg umiejscowił początki zajęcia się folklorem przez literatów i artystów w roku 1834, ale był on przedmiotem badań i zainteresowania znacznie wcześniej. Już działacze polityczni i uczeni epoki Oświecenia postulowali badanie kultury Wiadomości bieżące, „Przegląd Poznański” 1847, T. 5, s. 676. Oryginał portretu Chopina pędzla Antoniego Kolberga spłonął w 1944 r. w Bibliotece Krasińskich. Znany jest dziś z fotografii i z kopii znajdującej się w zbiorach Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie wykonanej przez Kazimierza Mordasewicza. Reprodukcje w katalogu K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815-1882)..., s. 64 i 65 oraz w H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie na tle epoki..., s. 83. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 1 2 44 �ludowej, w tym także folkloru, aby opracować programy edukacyjne skierowane do ludu. Uważali, że są one konieczne, aby chłopi stali się świadomi swej przynależności narodowej i gotowi do przyjęcia obiecywanej im wolności. Znany program zbadania kultury ludowej Hugona Kołłątaja, obejmujący także folklor, powstał jako plan jednego z czterech dzieł niezbędnych dla przedstawienia syntezy historii Polski, która miała obejmować historię całego narodu, a nie tylko warstwy szlacheckiej. Jednak tworzone w końcu XVIII i na początku XIX wieku programy, instrukcje i ankiety nie doprowadziły do podjęcia kompleksowych badań kultury ludowej lub jej części, folkloru, było to niemożliwe w ówczesnej sytuacji nauki polskiej i społeczeństwa. Natomiast od dawna notowano1 pieśni ludowe, najczęściej przyśpiewki do krakowiaków, których zbiorki w XVII, XVIII i na początku XIX wieku bywały nawet wydawane (bez muzyki), często jako druki ulotne. Z niektórych korzystał wiele lat później Kolberg2. Romantyzm stawiał ponad wszystko wolność, tj. prawo do własnego, indywidualnego rozwoju narodów, grup społecznych i jednostek, a wśród nich zwłaszcza twórców. W romantycznych programach podkreślano prawa każdego narodu do wolności, także ludów, które zostały przemocą objęte władzą carów rosyjskich, królów pruskich, cesarzy austriackich i tureckich sułtanów. Przez cały wiek XIX, aż do kończącej go wojny światowej, trwały walki zbrojne i inne działania, które w końcu przywróciły lub przyniosły niepodległość narodom bałkańskim, Włochom, a także narodom bałtyckim i Polakom. W działaniach na rzecz wyzwolenia niezwykle ważna stawała się rola rodzimego folkloru. Odszukanie w folklorze mniej lub bardziej prawdziwych zabytków własnej literatury pomagało obudzić świadomość narodową wśród ludów od pokoleń rusyfikowanych lub germanizowanych, a dialekty ludowe stawały się podstawą dla ich języka literackiego. Romantycy „nobilitowali” folklor i nadali mu nowe znaczenie, przekonani, że lud jest nosicielem najbardziej autentycznych składników Zob. Cz. Hernas W kalinowym lesie, T. 1: U źródeł folklorystyki polskiej, Warszawa 1965, m.in. rozdział „Zbieractwo pieśni ludowych w XVIII w.” (s. 143 i nast.). 2 Np. w Krakowskiem Kolberg odnotował druk Krakowiaki i inne wiersze wydany w Krakowie w latach 1820–1825, Pieśń światową (incipit „Moja dziewczyna robotna była”), wydaną tamże, oraz inne druki ulotne publikowane tamże około roku 1820, zob. E. Millerowa i A. Skrukwa, wstęp do: Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. I (DWOK T. 73/I), s. XLIV–XLV, (przypisy). Druczki te (oprawione razem z innymi) mają w Bibliotece Jagiellońskiej tytuł Mieszaniny czyli Zbiór wierszów luźnych wydawanych od roku 1820 do roku 1825 w Krakowie w drukarni Akademickiej. 1 45 �kultury narodowej i w jego pieśniach, bajkach i podaniach przechowały się najdawniejsze zabytki literatury i niepisanej historii lub co najmniej ich wyraźne ślady pochodzące z epoki przedchrześcijańskiej. Tezy na temat znaczenia literatury narodowej formułowane były przez poetów i pisarzy, a także przez historyków i polityków, służąc ich programom literackim, społecznym i narodowym. Poeci i pisarze romantyczni odkryli też walory artystyczne „poezji gminnej” i innych form folkloru swego narodu i twórczo wykorzystywali je w literaturze, przenosząc do niej wybrane gatunki (np. ballady), tematy, wątki, motywy, a także niektóre środki formalne (np. paralelizm). Również dla muzyków folklor stał się źródłem inspiracji, a dla malarzy coraz częściej interesującym tematem były wieś, jej mieszkańcy i krajobraz. Po powstaniu listopadowym, po którym na terenie zaboru rosyjskiego nasiliła się rusyfikacja, a w zaborze austriackim germanizacja, ocalenie kultury narodowej było priorytetem polskich środowisk patriotycznych i w ten nurt działań wpisywało się notowanie i wydawanie drukiem literatury ludowej, przede wszystkim pieśni i bajek. Fascynacja folklorem była wówczas bardzo żywa w środowisku inteligencji, zwłaszcza literatów i poetów, co później tak scharakteryzował Cyprian Norwid: Czy pamiętasz te czasy, kiedy po 1830 roku całe prawie polskie piśmiennictwo w góry i lasy poszło gminnych poszukiwać podań – kiedy wyraz b a j k a nabrał powagi, wyraz g a w ę d a stał się między stylu rodzaje policzonym nazwiskiem, wyraz nieznany pierwej k l e c h d a od-nie-pomniał się, kiedy p r z y s ł o w i e Salomonową nieledwie koronę filozoficzną wdziało, kiedy w kraju Wójcicki Kazimierz Władysław akcenta nieznane salonom świetnym bez fraka wprowadził w towarzystwo, a w Paryżu Chopin grał mazurki i obertasa […]. Po listopadowego powstania upadku, po upadku powstania, które gminnych elementów objąć i uhistorycznić współ-udziałem nie mogło, czy nie umiało, czy nie chciało, nastąpiło przecież lat kilkanaście literatury wyłącznie gminnej […]1. Owych kilkanaście lat mieściło się między powstaniem listopadowym a rabacją galicyjską w 1846 r., która odegrała znaczącą rolę w zmianie stosunku do ludu i ludowości. W tym okresie widoczny jest gwałtowny rozwój 1 C. Norwid Do M… S… O „Balladynie”, w: tegoż Pisma wszystkie. Zebrał, tekst ustalił, wstępem i uwagami krytycznymi opatrzył J.W. Gomulicki, T. 6, Pisma cz. I, Warszawa 1971, s. 467. 46 �badań i publikacji folklorystycznych, a także dyskusji nad znaczeniem folkloru i metodami jego edycji1. Oskar Kolberg za początek swego zainteresowania muzyką ludową uznał zapisy melodii wykonane w roku 1839. Od czasu tych pierwszych podjętych świadomie i celowo kontaktów z żywym folklorem w okolicach Warszawy badania terenowe poświęcone muzyce ludowej stawały się dla niego coraz ważniejsze. Ponieważ uważał melodie za integralny składnik pieśni, patrzył krytycznie na wydawane dotychczas zbiory tekstów i omawiając w r. 1841 na łamach „Biblioteki Warszawskiej” publikację słowacką, pisał o pieśniach ludowych: Jednakże dotąd ceniono je li tylko według tekstu i niemych słów, nie zważając bynajmniej na dźwięki i melodie, które wszakże z nie mniej obfitego płyną źródła w narodzie; one to właśnie nadają im ruch i życie, najbardziej są zdolne wykazać prawdziwego ducha, jaki w nich panuje. Pieśni ludu, w których rozkwita duchowe życie narodu, są wszystkie śpiewami, w których tak słowa, jak i nuta z jednego źródła razem wytryskują i tak ściśle z sobą spojone, że jedno bez drugiego ostać się nie może. Nawet śmiałbym twierdzić, że w większej ich liczbie właśnie nuta stanowi istotę pieśni, a słowa są prostym tylko dodatkiem2. Traktowanie pieśni ludowych jako nierozerwalnej całości dwu zależnych od siebie i wzajemnie się uzupełniających elementów – melodii i tekstu – charakteryzowało wszystkie badania i wypowiedzi Kolberga na ten temat. W publicystyce historycznoliterackiej w tym czasie podkreślana jest potrzeba szukania w ludowych pieśniach i bajkach śladów literatury najdawniejszej, pochodzącej z czasów przedchrześcijańskich, więc uważanej za prawdziwie narodową. Podobnie w r. 1843 o muzyce ludowej jako źródle do badania najdawniejszej historii muzyki pisał Józef Sikorski (1813–1896), pisarz muzyczny, krytyk i kompozytor: Zastanowiwszy się nad budową rytmiczną naszych melodii gminnych, można z niej wysnuć prawidła ogólne, bo wprzód była sztuka niż przepisy do niej. Zob. m.in. J. Maślanka Folklorystyka polska w latach 1831–1863, w: Literatura krajowa w okresie romantyzmu 1831–1863, T. II, pod red. M. Janion, M. Dernałowcz i M. Maciejewskiego, Kraków 1988, s. 47–86. 2 O. Kolberg Melodie ludu słowiańskiego, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502–503; przedruk: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–584. 1 47 �Pole to u nas nietknięte jeszcze, a sam przedmiot znacznie by przeszedł zakres niniejszego pisma. Idźmy raczej za geniuszem narodu i przypatrzmy się pamiątkom, jakie nam zostawił w melodiach gminnych, w tej muzyce pierwotnej, co najmniej wpływom zewnętrznym uległa1. Oskar Kolberg jako przyczynę zwrócenia uwagi na folklor muzyczny podał w cytowanym wyżej Szkicu autobiografii zwiększające się zainteresowanie twórczością ludową i zachętę dwu osób: Kazimierza Władysława Wójcickiego, wydawcy przysłów, pieśni, bajek i legend2, oraz muzyka i swego nauczyciela, Feliksa Dobrzyńskiego. W przytoczonym fragmencie autobiografii Kolberg wspomina też dokonany w r. 1839 w Wilanowie „pierwszy połów na większe rozmiary”. Następne wycieczki w okolice Warszawy znacznie wzbogaciły jego zbiory i Kolberg szybko z racji wykształcenia, umiejętności zapisywania melodii ze słuchu i widocznego zaangażowania w tę problematykę uznany został w środowisku literackim i artystycznym stolicy za osobę najbardziej predestynowaną do zapisywania i publikowania muzyki ludowej. On sam od początku swych badań nad folklorem polskim zaznaczał chęć poszerzenia ich na muzykę ludową całej Słowiańszczyzny, ponieważ traktował folklor nie tylko jako źródło interesujących motywów muzycznych i ważny składnik kultury narodowej, ale także jako przedmiot rozważań naukowych. W roku 1841 ówczesny redaktor „Biblioteki Warszawskiej”, Antoni Józef Szabrański (1805–1882), w recenzji na temat najnowszych zbiorów pieśni ludowych pisał: U nas w Warszawie p. Oskar Kolberg, artysta muzyczny, zajmuje się zebraniem pieśni ludu, a bardziej samych melodii, którymi pragnie oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej3. 1 J. Sikorski O muzyce, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 2, s. 667–668. Sikorski w przypisie do słów „w melodiach gminnych” dodał na s. 668: „Pod tę nazwę podciągamy także melodie autorów do gminu nie należących, które jednak jako geniuszowi narodu odpowiadające, powszechnie są znane”. 2 O roli K.W. Wójcickiego w środowisku literackim Warszawy zob. m.in. M. Grabowska Kazimierz Władysław Wójcicki, w: Literatura krajowa w okresie romantyzmu..., T. II, s. 425– –449, oraz R. Wojciechowski w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, m.in. s. 97–100 i 111–128. 3 A.J.S. [Antoni Józef Szabrański] Zbiory pieśni ludu z r. 1840, „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 1, s. 163. 48 �O tym, że Kolberg chciałby „wykazać charakter muzyki słowiańskiej”, redaktor „Biblioteki Warszawskiej” usłyszał zapewne bezpośrednio od niego. Takie zamiary potwierdza również recenzja Melodii ludu słowiańskiego, której fragment wyżej przytoczono, zamieszczona przez Kolberga w tym samym roku 1841 w „Bibliotece Warszawskiej”1. W tym czasie przymiotnik „słowiańska”, dołączony w druku np. do terminu „muzyka” czy „pieśń”, był często ustępstwem na rzecz cenzury. Używano go zamiast określenia „muzyka polska”, uznawanego przez rosyjskich cenzorów za niedopuszczalne w druku zwłaszcza podczas trwania stanu wojennego, tj. aż do r. 1856. Artykuły Kolberga w prasie warszawskiej i znacznie późniejsze przedmowy do Pieśni ludu polskiego w 1857 r. i do Sandomierskiego w 1865 r. wskazują jednak, że słowa Kolberga o „muzyce słowiańskiej” nie były w tym wypadku tylko kamuflażem. Rzeczywiście interesowały go związki ludowej muzyki polskiej z muzyką innych narodów słowiańskich, a także geneza i charakter ludowej muzyki Słowian. Plany badań na ten temat zaczął tworzyć już około roku 1841 – w prospekcie poprzedzającym pierwsze wydanie zebranych przez siebie pieśni, drukowanych zresztą w Poznaniu, poza zasięgiem cenzury rosyjskiej, pisał: „Rozpoczną dzieło pieśni polskie, bo wśród całej Słowiańszczyzny dziś u tego plemienia muzyka najsamoistniej się rozwinęła”2. W tym samym okresie w przytaczanym już liście do Antoniego Woykowskiego również informuje o szerszych zainteresowaniach: „Nie ograniczam zamysłów na polskie, ale później myślę ruskie i czeskie pieśni zbierać, lecz jest to jeszcze zbyt dalekim; a potem skąd na to funduszów”3. Adresat tych słów, Antoni Woykowski (1815–1850), utalentowany pianista, dziennikarz i pisarz, był autorem jednego z pierwszych i znaczących wówczas artykułów o muzyce Chopina4. Kolberg poznał go prawdopodobnie w czasie pobytu w Poznaniu w roku 1841, a później prosił o pośrednictwo w czasie starań o wydanie swego pierwszego zbioru pieśni ludowych. Miał go drukować Jan Konstanty Żupański (1804–1883), później O.K. [O. Kolberg] Melodie ludu słowiańskiego…, przedruk w: Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 583–586. 2 O. Kolberg Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”, datowany „dnia 3 grudnia 1841” i zamieszczony w dwu pismach poznańskich, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 576–577, tam za „Tygodnikiem Literackim” 1842, nr 21, s. 168. 3 Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 6. 4 A. Woykowski Chopin, „Przyjaciel Ludu” R. 2: 1836, T. 2, nr 28, s. 223–224, nr 29, s. 230– –231, nr 30, s. 237–239 i replika na krytykę w numerze 35, s. 278–279. 1 49 �renomowany poznański księgarz i wydawca, a wówczas właściciel świeżo założonej firmy publikującej także nuty. Kolberg zdecydował się na druk u niego, ponieważ w Wielkim Księstwie Poznańskim w tych latach Polacy mieli jeszcze swobody gwarantowane przez kongres wiedeński. W policyjnie rządzonym Królestwie Polskim panowała znacznie ostrzejsza cenzura i Kolberg nie uzyskał zgody na druk zbioru polskich pieśni ludowych. Dla autora takiej publikacji przeszkodą w realizacji szerokich planów był wtedy nie tylko brak pieniędzy na badania na całym interesującym go terenie, o czym pisał do Woykowskiego, ale także decyzje rosyjskich cenzorów, które również wspomniał w tym liście. Przekazując mu — na pewno drogą prywatną — rękopis pierwszego zeszytu Pieśni ludu polskiego, pisał w towarzyszącym liście: Cenzura nasza odmówiła wręcz publikacji ich u nas, proszę jednak nie wspominać o tym wydawcy, boby to mogło mieć szkodliwy wpływ na honorarium (w Rosji jednakże – nie zaś u nas — będą dozwolone)1. Z ograniczeniami powodowanymi przez cenzurę spotykał się Kolberg na pewno częściej niż wskazuje zachowana dokumentacja, jednak i ona potwierdza trudności, z jakimi liczyć się musiał wówczas każdy autor, także piszący o folklorze. Zachował się list redaktora „Biblioteki Warszawskiej”, Antoniego Szabrańskiego do Kolberga: Cenzura wstrzymała Twój artykuł – chce przerobienia i wyrzucenia miejsc i wyrazów o Rzeczypospolitej, Rusi itd. Wójcicki wyjechał, Majewski Józef zastępuje go. Bez straty czasu po odebraniu tego biletu przybądź do mnie lub do Majewskiego, który mieszka naprzeciwko mnie. Trzeba się z nim rozmówić i razem poprawić co można, bo inaczej artykuł już złożony na nic by się nie zdał2. Nie dopuszczano, zwłaszcza w tytułach, określeń „polski”, „narodowy”, ale także i innych, odwołujących się do historii Polski i uczuć patriotycznych. Dlatego np. Stanisław Moniuszko musiał użyć tytułu Śpiewnik domowy, 1 s. 5. Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), List A. Szabrańskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 687–688, wiadomość dotyczy któregoś z artykułów Kolberga drukowanych w „Bibliotece Warszawskiej”, ale brak daty uniemożliwia wskazanie tytułu, być może chodziło o recenzję pt. Melodie ludu słowiańskiego, już tu przywoływaną. 2 50 �wydając w Wilnie w roku 1843 pierwszy tom komponowanych przez siebie pieśni, a K.W. Wójcicki swemu zbiorowi ludowych pieśni polskich wydanemu w Warszawie w roku 1836 dał tytuł Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu. Ta restrykcyjna kontrola druków była po powstaniu listopadowym jednym ze sposobów zwalczania przez władze carskie kultury i nauki polskiej. Dotyczyła nie tylko prac wydawanych w Królestwie, ale podlegały jej także książki, prasa i rękopisy przywożone z zagranicy oraz korespondencja wysyłana i odbierana przez pocztę. Działania cenzury nasiliły się zresztą nie tylko w zaborze rosyjskim, ale również w austriackim, a we wszystkich trzech zaborach po roku 1831 wzmożone zostało tropienie tajnych związków niepodległościowych i represje wobec emisariuszy takich organizacji przybywających z zagranicy. Szczególny niepokój władz carskich budziło środowisko literackie i dziennikarskie stolicy, które podlegało nasilonej kontroli. Wielu poetów, dziennikarzy i ludzi znaczących w życiu umysłowym Królestwa było rzeczywiście zaangażowanych w działania spiskowe. Aresztowani otrzymywali surowe wyroki, zagrożeni aresztowaniem uciekali za granicę do Poznańskiego lub do Krakowa, a potem uchodzili dalej na zachód śladem Wielkiej Emigracji. Atmosferę, w jakiej żyli wówczas w Warszawie młodzi twórcy i odbiorcy kultury, ukazuje Cyprian Norwid: Współczesność albowiem jest dwojaka. Kiedy w Warszawie 183[9] r. nocą budzeni bywaliśmy przez kolegów, aby choć obecnością naszą zasłać pożegnanie wysyłanym na Sybir, Słowacki wtedy z drugiego końca Europy Anhellego ojczyźnie przysyłał – to jest pierwsza współczesność. Tej samej zaś zimy w zacnym polskim salonie mówiła mi pewna pani domu, „że rozpowiadają coś ciągle o zsyłkach, a przecież z nas nikogo w czwartek nigdy nie brakuje”. Oto druga współczesność1. Jak już wspomniano, w zaborze rosyjskim pozbawiono Polaków wszystkich instytucji mogących podtrzymać rozwój nauki, zwłaszcza w zakresie humanistyki. W Warszawie istniały jedynie półwyższe szkoły zawodowe, a brak wykształconych nauczycieli i prawników z dyplomem uniwersyteckim starano się uzupełnić poprzez wykłady w ostatnich klasach gimnazjów bądź skrócone kursy. Zamarły prawie całkowicie czasopisma literackie i kulturalne, a uzyskanie koncesji na nowy tytuł było prawie 1 C. Norwid O Juliuszu Słowackim w sześciu publicznych posiedzeniach, w: tegoż Pisma wszystkie …, T. 6, cz. I, s. 463, pierwodruk: Paryż 1861. 51 �niemożliwe. Właściwie dopiero po dziesięciu latach od upadku powstania zauważyć można w Warszawie stopniowe ożywienie życia umysłowego. W styczniu 1841 r. pozwolenie na druk uzyskał miesięcznik naukowo-literacki „Biblioteka Warszawska”, redagowany początkowo przez Antoniego Józefa Szabrańskiego, następnie w latach 1843–1844 i ponownie w latach 1850–1879 przez Kazimierza Władysława Wójcickiego. Drugim ważnym pismem naukowo-literackim był „Przegląd Naukowy”, ukazujący się od stycznia 1842 r. do lipca 1848, redagowany przez Hipolita Skimborowicza (1815–1880) i Edwarda Dembowskiego (1822–1846). „Przegląd Naukowy”, pismo najpierw dosyć radykalne, później umiarkowanie liberalne, było przeciwwagą ugodowej, konserwatywnej „Biblioteki Warszawskiej”. W latach poprzedzających Wiosnę Ludów dyskusje na temat literatury, sztuki, nauki, a także znaczenia folkloru toczyły się na łamach tych dwu pism i w ich redakcjach, a poprzez recenzje i artykuły programowe także w innych, zwykle efemerycznych czasopismach literackich. Miejscem dyskusji i ścierania się poglądów były również literacko-artystyczne salony prowadzone przez zamieszkałych w Warszawie pisarzy i pisarki, uczonych i artystów. Działania takie mogły jednak tylko w pewnym stopniu wyrównać niedostatki wynikające z zaniku instytucjonalnego życia naukowego i braku środowiska uniwersyteckiego, w którym uprawiana byłaby fachowa krytyka, a także wymiana poglądów. Kontakty z nauką europejską stały się prywatną sprawą profesorów zamkniętego w 1831 r. uniwersytetu warszawskiego i wykształconych jeszcze przez nich absolwentów tej uczelni. Podobnie jak nauka, z powodu braku zaplecza instytucjonalnego cierpiało również życie muzyczne w Warszawie, co Kolberga, jako kompozytora, wykonawcę i słuchacza, musiało dotykać szczególnie. Elżbieta Dziębowska o sytuacji muzyki polskiej w XIX wieku pisze: Eksterminacyjna polityka zaborców, pociągająca za sobą zacofanie gospodarcze i hamowanie rozwoju kulturalnego polskiego społeczeństwa, odbiła się dotkliwie na życiu muzycznym. Podczas gdy w innych krajach Europy powstają liczne sale koncertowe, mnożą się orkiestry symfoniczne, rozkwita piśmiennictwo muzyczne, z roku na rok podnosi się poziom szkolnictwa muzycznego, w Polsce nie ma elementarnych warunków dla zaistnienia ruchu koncertowego, brak zespołów orkiestrowych, brak sal koncertowych, brak szkół muzycznych1. 1 E. Dziębowska O polskiej szkole narodowej, w: Szkice o kulturze muzycznej, pod red. Z. Chechlińskiej, Warszawa 1971, s. 24–25. 52 �Zamknięta była Szkoła Główna Muzyki, wchodząca w skład Uniwersytetu Warszawskiego. Opera, która do czasu wybuchu powstania listopadowego była ważnym ośrodkiem kultury muzycznej, wznowiła wprawdzie działalność w lutym 1833 r., a Karol Kurpiński, dyrektor sceny operowej, starał się, by była ona nadal „instytucją wychowującą publiczność w duchu patriotycznym wbrew polityce kół rządzących” 1. Kurpiński został jednak zmuszony do podania się do dymisji i opera, kontrolowana przez namiestników carskich, ograniczała swój repertuar do błahych utworów rozrywkowych. Życie muzyczne po roku 1831 przeniosło się do mieszkań prywatnych i kościołów, a te mogły zastąpić sale koncertowe tylko w pewnym stopniu. Jedyne koncerty publiczne odbywały się w Resursie Kupieckiej. Resursa Kupiecka była stowarzyszeniem i przynależność do niego wymagała spełnienia określonych statutem warunków, ale po roku 1831 była też w Warszawie jedyną polską instytucją bez bezpośredniego nadzoru władz rosyjskich. Już wcześniej, przed powstaniem, w Resursie odbywały się wieczory muzyczne, m.in. w grudniu roku 1829 koncertował tam Fryderyk Chopin. Od roku 1834 Resursa wznowiła tę działalność, początkowo występował tam tylko kwartet smyczkowy, ale organizatorzy stopniowo poszerzali możliwości wykonawcze i repertuar, przy czym opierali się i na zawodowych muzykach, i na udziale amatorów. Koncerty w Resursie prezentowały obok utworów klasyków wiedeńskich także nowe kompozycje polskich muzyków, wśród nich Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego. T. Strumiłło (1929-1956) pisze: Zarząd Resursy potrafił docenić potrzebę chwili i ocenić rolę muzyki już nie tylko jako jednej z rozrywek czy też „tła spotkań towarzyskich”, lecz jako ważnego czynnika narodowej kultury, za którą trzeba było w takiej chwili podjąć odpowiedzialność2. W muzycznej działalności Resursy wielką rolę odegrał Józef Cichocki (1783–1849), członek-akcjonariusz stowarzyszenia, meloman, wydawca zabytków polskiej muzyki i biegły flecista. Miejscem spotkań wykonawców, słuchaczy i krytyków był też jego prywatny salon, gdzie występowali T. Przybylski Znaczenie twórczości kompozytorskiej i działalności muzyczno-organizacyjnej Karola Kurpińskiego na terenie Teatru Wielkiego w Warszawie w 1. poł. XIX w., w: Muzyka polska w okresie zaborów, pod red. K. Bilicy, Warszawa 1997, s. 64. 2 T. Strumiłło Szkice z polskiego życia muzycznego w XIX w., Kraków 1954, s. 134. 1 53 �artyści polscy i cudzoziemcy. Salony muzyczne prowadzili również inni melomani i muzycy. Historycy muzyki polskiej1 wymieniają m.in. domy Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego, u którego grano kwartety smyczkowe, oraz Józefa Sikorskiego, późniejszego wydawcy „Ruchu Muzycznego”, w latach 1843–1853 współpracownika „Biblioteki Warszawskiej”, a prywatnie szkolnego kolegę Kolberga. Koncerty odbywały się także w salonach literackich, w których wieczory wypełnione były lekturą najnowszych utworów poetów i pisarzy miejscowych a także dzieł literatury emigracyjnej, przemycanych przez granicę, oraz dyskusjami na tematy filozoficzne, społeczne, literackie i wiążące się z bieżącymi wydarzeniami politycznymi. Część spotkań poświęcano przedstawieniom amatorskim i koncertom, których wykonawcami byli muzycy działający w Warszawie i cudzoziemcy – wirtuozi i kompozytorzy zatrzymujący się zwykle w stolicy Królestwa po drodze do Petersburga. Takie prywatne koncerty odbywały się m.in. w domach Seweryny Pruszakowej, Anny i Hipolita Skimborowiczów oraz Pauliny i Augusta Wilkońskich. Umożliwiały one debiuty młodym wykonawcom i pozwalały usłyszeć nowe kameralne utwory miejscowych kompozytorów. Ponieważ wykonywane kompozycje miewały charakter patriotyczny, dawały słuchaczom ważną dla nich świadomość uczestniczenia w życiu narodowym. Koncerty maskowały też w pewnym stopniu nielegalne działania osób gromadzących się u niektórych organizatorów tych spotkań – np. salony wymienionych wyżej literatek były miejscem kontaktów uczestników tajnych spisków2, w których brali udział ich gospodynie i gospodarze. Pamiętniki i inne źródła z okresu międzypowstaniowego zawierają niewiele informacji o udziale Kolberga w życiu muzycznym Warszawy. Wiadomo, że komponował, część utworów drukował, były one kupowane, recenzowane i zapewne wykonywane. Zniszczenie archiwum rodziny Kolbergów, przechowywanego w Bibliotece Krasińskich, a także wielu innych dokumentów i świadectw z lat po powstaniu listopadowym nie pozwala odtworzyć dokładniej jego życia, zajęć i kontaktów w tym okresie. Ważnym powodem tego stanu jest też celowe zacieranie śladów przez autorów w publikacjach, w które ingerowała cenzura, i w prywatnej korespondencji podlegającej kontroli policji. Sam Kolberg – o ile wiadomo – nie brał udziału Zob. m.in. T. Strumiłło Szkice z polskiego życia muzycznego..., s. 134–140, o muzycznej działalności członków Resursy tamże, s. 134–138. 2 Zob. H. Michałowska Salony artystyczno-literackie w Warszawie 1832–1860, Warszawa 1974, s. 117 i 137–140. 1 54 �w spiskach i działaniach tajnych ugrupowań, choć angażowało się w nie w różnym stopniu wiele osób, które znał, z którymi się przyjaźnił i u których bywał. Ci, zagrożeni aresztowaniem, niszczyli notatki i listy, a rękopisy i druki zagarnięte przez policję w czasie rewizji i aresztowań i następnie wykorzystywane w śledztwach ginęły w urzędowych carskich archiwach. Z kilkunastu lat następujących po powrocie Kolberga do Warszawy udokumentowane są tylko nieliczne fakty, świadczące – czasem pośrednio – o jego udziale w artystycznym i naukowym życiu stolicy. W tym okresie znał na pewno Józefa i Kornelię Paszkowskich. Józef Paszkowski (1787–1858) był postacią powszechnie w stolicy szanowaną i cenioną – odznaczony złotym krzyżem orderu Virtuti Militari po kampanii roku 1812, walczył pod Lipskiem, od roku 1822 był wykładowcą w Szkole Aplikacyjnej Artylerii i Inżynierii, kształcącej przyszłych oficerów wojska polskiego. Po powstaniu listopadowym, w którym swój udział zakończył jako pułkownik artylerii, prowadził pensję dla chłopców. Kolberg wielokrotnie w swoich rękopisach obok pieśni patriotycznych, wojskowych lub popularnych notował: „Paszkowski”, wskazując w ten sposób ich wykonawcę. Te notatki, licznie zachowane wśród rękopisów pieśni, pozwalają przypuszczać, że Józef Paszkowski lubił i umiał śpiewać, a Kolberg często go słuchał i wykorzystywał spotkania z nim do powiększenia swych zbiorów. Jego żonie, Kornelii, dedykował pierwszy zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, wydany w roku 1844. Nazwisko Paszkowskiego wymienia także wiele lat później, gdy w liście do Maurycego Karasowskiego uzupełnia pewne fakty w biografii Fryderyka Chopina wydanej przez adresata. Pisze tam m.in.: I tak np. co do Fantazji op. 13 wiem, że pierwszy temat śpiewał mu pułkownik Józef Paszkowski u generałowej Sowińskiej [...]1 Śladem kontaktów Kolberga z muzykami należącymi do jego pokolenia jest rękopis utworu Michała Bergsona (1820–1898), pianisty i kompozytora, przechowywany w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. 1 Brulion listu do M. Karasowskiego z 30 X 1881 r., Korespondencja … cz. II (DWOK T. 65), s. 559. Pierwszy temat Fantazji op. 13 to melodia do sielanki Franciszka Karpińskiego Laura i Filon, a właściwie jedna z kilku melodii służących do tego tekstu. Twórcy muzyki do słów Karpińskiego, także melodii użytej przez Chopina i do dziś wykonywanej pozostają nieznani. W rękopisach Kolberga i w tomach Ludu znaleźć można parę zapisów tej pieśni, wszystkie są wariantami innej melodii, nie tej, którą Chopinowi zaśpiewał Józef Paszkowski. 55 �Jest to Mazur dedykowany „przyjacielowi swemu O. de Kolberg przez Michała Bergson”1. Rękopis pochodzi prawdopodobnie sprzed 1840 r. – w tym roku Bergson wyjechał na studia do Paryża, a potem osiadł na stałe zagranicą. Był, tak jak wcześniej Kolberg, uczniem C.F. Rungenhagena. Nieco więcej wiadomo o przyjaźni Oskara ze wspomnianym już Emilianem Jenike. Obaj należeli do warszawskiej gminy ewangelickiej, obaj też w tym samym czasie studiowali w Berlinie. Emilian Jenike, pianista i kompozytor, zmarł w 1852 r. i Oskar opublikował wtedy w „Bibliotece Warszawskiej” poświęcone mu wspomnienie2. Jadwiga Łuszczewska, pisząc w Pamiętniku o wysokiej ocenie, jaką jej rodzice przyznawali malarstwu Aleksandra Lessera, dodaje: „Nie mniej zajął ich i Oskar Kolberg […]”3. Nina Łuszczewska, matka autorki pamiętnika, prowadziła salon literacki od roku 1834 do czasu aresztowania i zesłania jej męża w 1862 r. Z notatki Jadwigi Łuszczewskiej wynika, że Kolberg bywał w salonie jej matki, ale nie wiadomo dokładnie, kiedy zaczął się tam pojawiać, prawdopodobnie około roku 1848. Być może na prośbę gospodyni grywał tam utwory różnych kompozytorów, a także swoje własne i tym „zajął” Ninę i Wacława Łuszczewskich. Do bliskich znajomych Kolberga należeli Anna i Kazimierz Władysław Wójciccy. Annie, żonie K.W. Wójcickiego, a siostrze Dominika Magnuszewskiego4, dedykował drugi zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, wydany w roku 1845. O roli Wójcickiego w obudzeniu jego folklorystycznych zainteresowań wspominał Kolberg sam w przytaczanym tu fragmencie autobiografii, dla jego działań na tym polu ważna była też możliwość publikowania w „Bibliotece Warszawskiej”, której Wójcicki był przez wiele lat redaktorem. Kolberg od początku istnienia pisma drukował w nim artykuły, zbiory pieśni ludowych i recenzje, a „Biblioteka” omawiała jego publikacje, zarówno folklorystyczne, jak i wydawane drukiem kompozycje. Legalizm „Biblioteki Warszawskiej”, rodzaj bezpiecznej bezstronności, który powodował pewną bezbarwność, pomogły jej przetrwać ponad siedemdziesiąt 1 Rękopis w zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, sygn. 12093. Informację o istnieniu tej kompozycji przekazał M. Prochaska. 2 O. K. [O. Kolberg] Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne, „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 374–375, przedruk w Pismach muzycznych… cz. II (DWOK T. 62), s. 479-480. 3 Jadwiga Łuszczewska Pamiętnik 1834–1897, wstępem i przypisami opatrzył J.W. Gomulicki, Warszawa 1968, s. 67. 4 Dominik Magnuszewski (1809–1845), poeta, powieściopisarz i dramaturg, 56 �lat, a w okresie międzypowstaniowym odegrać bardzo ważną rolę miejsca dyskusji nie tylko literackich, ale i naukowych, zarówno na łamach pisma, jak i w jego redakcji1. Te otwarte spotkania, w czasie których dyskutowano na różne tematy artystyczne i naukowe, dotyczyły także znaczenia folkloru, jego miejsca w polskiej kulturze i w badaniach historycznoliterackich oraz metod publikowania utworów ludowych. Odnotowane w szkicu autobiografii pierwsze zapisy melodii ludowych, wykonane w roku 1839 w Wilanowie, zostały przez Kolberga i późniejszych biografów uznane za początek jego badań etnograficznych, co zostało potwierdzone obchodami jubileuszu pięćdziesięciolecia w roku 1889. Niewątpliwie badania terenowe dla zapisywania melodii prowadził początkowo przede wszystkim w okolicach Warszawy. M.in. pod datą roczną 1841 odnotował w itinerarium wędrówkę „pieszo do Czerska (z Konopką)” 2. Ruiny zamku w Czersku, odległe od Warszawy o około 30 kilometrów, kusiły młodzież warszawską. Były one celem pieszej wycieczki Romana Zmorskiego (1822-1867), poety, później wydawcy bajek ludowych, i jego szkolnych kolegów już w roku 1840, a rok po Kolbergu Zmorski wybrał się ponownie na wycieczkę do Czerska z kilkoma przyjaciółmi, literatami, którzy nazwali się później Cyganerią Warszawską3. Po ponad czterdziestu latach, w roku 1885, początki swych badań terenowych i wycieczkę do Czerska wspominał Kolberg we wstępie do Mazowsza, wymieniając wszystkich jej uczestników: Więc już około r[oku] 1840 czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. […] W roku 1840 atoli, w zaraniu prac naszych etnograficznych, wzgląd na muzykę ludową […] przeważał i stanowił główne dociekań naszych podścielisko. Wtedy to wychylaliśmy się często za miasto w porze letniej, by świeżym, ożywczym na wsi odetchnąwszy powietrzem, zaczerpnąć też i świeżej melodii z tryskającego tam bezustannie narodowej muzyki źródła. A znaleźli się (zwłaszcza gdy horyzont badań się rozszerzał) prawie zawsze do wędrówek naszych towarzysze, tymże samym ku rzeczom sielskim ożywieni duchem, przelewający dosadnie na papier dziarskie włościan typy i fizjognomie lub kreślący z zamiłowaniem myśli i wyrażenia poetyczne, Zob. m.in. J.R. Błachnio Biblioteka Warszawska. Forum polskiej filozofii w latach 1841–1915, Bydgoszcz 1999, s. 7–8. 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 704–707. 3 Zob. W. Szymanowski i A. Niewiarowski Wspomnienia o „Cyganerii warszawskiej”, zebrał i opracował J.W. Gomulicki, Warszawa 1964, s. 386–452. 1 57 �tak szczodrze w tych pieśniach i przysłowiach rozrzucone. Taką to wędrówkę czterodniową z Warszawy do Czerska odbyliśmy w Zielone Świątki r[oku] 1841 w towarzystwie śp. Józefa Konopki, śp. Walentego Zakrzewskiego i śp. Emila Jenikego1. W dalszym ciągu wstępu do Mazowsza wspomina inne wycieczki w teren z tego wczesnego okresu: Takie też [wędrówki odbyliśmy] i w następnych latach, zwracając się w inne Warszawy i Pragi okolice, razem z T. Lenartowiczem, ś.p. [L.] Norwidem, ś.p. Ign. Komorowskim, jak niemniej z malarzami: W. Gersonem, ś.p. Karolem Marconim, ś.p. bratem moim Antonim — że już zamilczymy o wycieczkach w późniejszych dokonywanych czasach2. Józef Konopka (1818–1880), wędrujący z Kolbergiem w 1841 r. do Czerska, według wspomnień jego siostry Antoniny przyjechał z Modlnicy do Warszawy w sprawach rodzinnych. Rok wcześniej wydał Pieśni ludu krakowskiego3. Kolberg poznał go prawdopodobnie u K.W. Wójcickiego, a nawiązana wówczas przyjaźń przetrwała do końca życia Józefa. Jak wynika z późniejszej korespondencji i zachowanych rękopisów, Kolberg notował w czasie wycieczki do Czerska głównie melodie, a Konopka teksty pieśni. Rok później, po swej pierwszej wizycie w Modlnicy, pisał do Konopki: „pamiętaj o naszym zbiorku czerskim”4. Zachowany do dziś fragment „zbiorku czerskiego” to wykonane przez Konopkę zapisy tekstów pieśni5, do których melodie notował Kolberg. Możliwość pracy „na cztery ręce”, taką jak w roku 1841 w czasie wycieczki z Konopką, miał Kolberg kilkakrotnie. W jego spuściźnie odnajdujemy także późniejsze ślady wspólnych badań, O. Kolberg Mazowsze cz. I (DWOK T. 24), s. VIII–IX nlb. Tamże, s. VII nlb. 3 J.K. [J. Konopka] Pieśni ludu krakowskiego, Kraków 1840; wydanie fototypiczne pierwodruku pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, Wrocław 1974. 4 List do J. Konopki z 13 VIII 1842 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 11. 5 Rkp. J. Konopki z zapisami z Czerska i okolicy znajduje się obecnie w Archiwum PTL w tece 45 Miscellanea, sygn. 1419, k. 1–7, na obwolucie nieznaną ręką wpisana błędna notatka: „Ułamek z rękopisu Pieśni ludu krakowskiego przez Józefa Konopkę wydanych przez Czecha w Krakowie r. 1840”, na pierwszej stronie tytuł wpisany przez Konopkę: „Pieśni ludu z okolic Czerska, Piaseczna” oraz późniejsza notatka innej, nieznanej osoby: „śp. Józef Konopka w pierwszej wycieczce etnogr. z Kolbergiem, Jenike i Zakrzewskim w r. 1841”. Wykonane przez Kolberga zapisy terenowe melodii do tych tekstów nie zachowały się. 1 2 58 �w czasie których on zapisywał melodie, a teksty notowała osoba mu towarzysząca. Z dwu pozostałych uczestników pieszej wędrówki do Czerska poeta i dziennikarz Walenty Zakrzewski1, zaprzyjaźniony z Teofilem Lenartowiczem i Włodzimierzem Wolskim2, nie pojawia się później w zachowanej dokumentacji dotyczącej Oskara Kolberga, choć niewątpliwie spotykali się w warszawskich salonach literackich, m.in. u Seweryny Pruszakowej. Wspomniany już poprzednio muzyk, Emilian Jenike, z którym, jak pisał sam Kolberg, łączyła go kilkunastoletnia przyjaźń, towarzyszył mu w wycieczkach na wieś raczej tylko w początkowym okresie badań terenowych przyszłego etnografa. Wśród towarzyszy swoich pierwszych wycieczek folklorystycznych około roku 1840 wymienia Kolberg trzech malarzy: swego brata, Antoniego, Karola Marconiego (1826–1864) i Wojciecha Gersona (1831–1901). Antoni mógł wędrować z Oskarem w okolicach Warszawy prawdopodobnie w krótkim okresie między studiami w Berlinie a wyjazdem na stypendium do Rzymu, tj. w latach 1840–1841. Jego przyjaciel, Karol Marconi, zapewne też towarzyszył Kolbergowi tylko w tym początkowym okresie, ponieważ nieco później, w latach 1844–1850, podobnie jak Antoni studiował w Rzymie. Ich szkice terenowe wykorzystał Kolberg do ilustrowania Pieśni ludu polskiego wydanych w latach 1856–1857. Gerson, urodzony w roku 1831, raczej nie brał udziału w badaniach terenowych Kolberga tak wcześnie, nie ma też potwierdzenia, że wspólnie z Kolbergiem bywał w terenie w latach późniejszych3. Natomiast przyszły etnograf i przyszły ilustrator Ludu4 spotykali się w Warszawie, zwłaszcza po zakończeniu przez Gersona studiów w Petersburgu, tj. w latach 1855–1856 i później, po powrocie Gersona Walenty Zakrzewski (1822–1862), literat, tłumacz, przełożył m.in. Don Kichota Miguela Cervantesa, w 1855 r. wyjechał do Paryża i tam zmarł. 2 Włodzimierz Wolski (1824–1882), poeta, powieściopisarz, najbardziej znanym jego utworem jest libretto Halki Moniuszki napisane w 1846 r. 3 O podróżach terenowych W. Gersona zob.: A. Vetulani Wojciech Gerson, Warszawa 1952, tenże Ludowe zainteresowania Wojciecha Gersona, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXV: 1971, nr 1, s. 47–51, A. Vetulani i A. Ryszkiewicz Materiały dotyczące życia i twórczości Wojciecha Gersona, Wrocław 1951, „Źródła do Dziejów Sztuki Polskiej”, T. II. 4 W. Gerson ilustrował kilka tomów Ludu: Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie, Kujawy, Kaliskie, Mazowsze, częściowo Krakowskie, zob.: A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Kolberga w dwusetna rocznicę jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 148–154. 1 59 �z Paryża w r. 1858. Obaj publikowali w czasopismach warszawskich i bywali w ich redakcjach, obaj też byli czynnymi członkami gminy ewangelickiej skupionej w warszawskiej parafii pod wezwaniem św. Trójcy. W cytowanym wyżej wstępie do Mazowsza wśród osób biorących udział w wycieczkach w okolice Warszawy wspomina Kolberg także innych muzyków i literatów. Wymieniony w tym gronie Ignacy Komorowski (1825–1857) był kompozytorem. Uznaniem cieszyły się jego pieśni, nawiązujące do polskiej muzyki ludowej, zwłaszcza Kalina do słów Teofila Lenartowicza. Norwid — to Ludwik (1818–1881), starszy brat Cypriana, poeta i pisarz, mieszkający wówczas w rodzinnym dworze w Laskowo-Głuchach (dziś w pow. wyszkowskim). W roku 1847 wyjechał za granicę i wrócił do kraju dopiero w roku 1869. Poeta Teofil Lenartowicz (1822–1893) zaangażowany był w konspirację niepodległościową i jego wycieczki na wieś związane były nie tylko z poszukiwaniem motywów ludowych, ale także z nielegalną działalnością spiskową przygotowującą powstanie narodowe. Z Kolbergiem łączyła go serdeczna przyjaźń, a także współpraca nad Królem pasterzy, pierwszym dziełem scenicznym kompozytora, przerwana dopiero przez przymusową emigrację poety w r. 1848. Jeszcze raz Kolberg wrócił do wycieczki odbytej w 1841 r., pisząc w szkicu autobiografii około roku 1889 o początkach badań terenowych: Wszakże wycieczki najczęściej dokonywane w święta i w towarzystwie przyjaciół w lecie, na piechotę, odbywać się tylko mogły w najbliższe okolice Warszawy. Zapuszczać się dalej, zwłaszcza samemu, a choćby i we dwójkę lub trójkę, z koszturem w ręku, nie było wówczas podobieństwem, bo bojaźliwi chłopi, nieufni i podejrzliwi na każdym kroku, gotowi byli nieznajomych sobie apostołów chwytać i odstawiać do powiatu jako „missariuszów” narodowego rządu. Doświadczyłem tego w r. 1841 robiąc z Konopką wycieczkę do Czerska, gdzie oswobodzenie z ich rąk winni jedynie byliśmy rozumnej interwencji wójta miejscowej gminy1. Użyty tu przez Kolberga zwrot „z koszturem w ręku” przywołuje wzorowany na Zorianie Dołędze Chodakowskim (1784–1825) obraz badacza terenowego, który notuje folklor, wędrując od wsi do wsi w chłopskim przebraniu. Po powstaniu listopadowym takie wędrówki w Królestwie Polskim, a tym bardziej na terenach Ziem Zabranych, były bardzo utrudnione 1 Rkp. O. Kolberg Szkic autobiografii…, k. 68. 60 �i w najlepszym wypadku kończyły się zatrzymaniem i tłumaczeniem przed policją. Kontrola podróżnych w czasie trwającego ciągle stanu wojennego była zaostrzona. Próby kontaktów z wiejskimi wykonawcami pieśni mogły być bezowocne również z powodu wspomnianej przez Kolberga i trudnej do przezwyciężenia nieufności chłopów i ich niechęci do „obcych”. O kłopotach towarzyszących kontaktom z ludowymi wykonawcami w czasie badań terenowych pisał także K.W. Wójcicki we wstępie do swego zbioru wydanego w roku 1836: Przed trzynastu laty zacząłem zbierać pieśni ludu: rzecz ta nie tak łatwa, jak się komu wydawać może. Z kosturem w ręku trzeba było każdą wieś odwiedzić, zniżyć się pod dymiącą rolnika strzechę, badać i wymuszać niemal prośbami i datkiem pieśń każdą, bo lud polski i ruski ma wstręt wyraźny udzielać takowych cudzemu, jako mówią, człowiekowi1. Ale Wójcicki, który wspomina tu kurne chaty chłopskie i pieszą wędrówkę według wskazań Zoriana Dołęgi Chodakowskiego, rozpoczął poszukiwanie tekstów pieśni w Królestwie przed powstaniem listopadowym. W epoce zwanej nocą Paskiewiczowską, po powstaniu, kiedy notowanie pieśni i melodii ludowych podjął Kolberg, panowały inne prawa i kontakty z wiejskimi wykonawcami były znacznie trudniejsze nie tylko z powodu ich nieufności czy niechęci do obcych. Izydor Kopernicki, pierwszy biograf Kolberga, o początkach jego badań terenowych pisał w roku 1891: W owym czasie, gdy po wsiach nakazywano śledzić i chwytać emisariuszów demokratycznych, podobnie jak dziś socjalistów, wędrowny etnograf z kosturem dostałby się niechybnie w pierwszej wsi do aresztu, tak samo jak dzisiaj2. Mimo wszystkich trudności towarzyszących wyprawom w teren te pierwsze sezony wycieczek, a także starania o pozyskanie wykonawców w Warszawie, pozwoliły Kolbergowi zapisać kilkaset melodii i część z nich – jak już tu odnotowano – postanowił przygotować do druku. Przytaczane 1 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, T. 1, Warszawa 1836, s. 9; wydanie fototypiczne pierwodruku pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Wojciechowski, Wrocław 1976, s. 9. 2 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X. 61 �wyżej fragmenty listów Kolberga wyjaśniają, dlaczego musiał opublikować je Poznaniu, a nie w Warszawie. Wydawcą miał być Jan Konstanty Żupański, korekty obiecał wykonywać Antoni Woykowski, wówczas wydawca i redaktor „Tygodnika Literackiego”. Pismo to należało w latach 1838–1845 do najciekawszych i wysoko cenionych periodyków polskich i swym oddziaływaniem wykraczało poza Wielkopolskę. W domu Julii i Antoniego Woykowskich w Poznaniu spotykali się literaci, działacze narodowi i współpracujący z tygodnikiem uczeni i pisarze, m.in. filozof Karol Libelt (1807–1875), historyk Jędrzej Moraczewski (1802–1855), poeta Ryszard Berwiński (1919–1879), a także zmuszeni do ucieczki z Warszawy Edward Dembowski i Roman Zmorski. Planowany przez Kolberga zbiór pod tytułem Pieśni ludu polskiego1, mieścił głównie pieśni zapisane przez niego samego. Autor włączył jednak do tej publikacji także kilka melodii wydanych przez poprzedników i osiemdziesiąt jeden tekstów ze źródeł drukowanych. Najczęściej były to teksty, do których w czasie własnych badań udało mu się zapisać melodie. Całość miała ukazać się w dziesięciu zeszytach liczących po 25 pieśni każdy, czyli w sumie zawierałaby 250 melodii z tekstami. W zbiorach pieśni ludowych, wydawanych jako druki zwarte, publikowano dotychczas prawie wyłącznie teksty. Edycje pieśni ludowych z lat 1833–1842 udostępniły ponad 2000 tekstów, ale zapisów nutowych było w nich łącznie tylko 228. Do Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego2 Wacława Zaleskiego (1799–1849), liczących ponad tysiąc tekstów, dołączony był osobno drukowany tomik z 160 melodiami opracowanymi przez Karola Lipińskiego (1780–1861), kompozytora i cenionego w Europie wirtuoza gry na skrzypcach. W Pieśniach ludu Białochrobatów, Mazurów i Rusi znad Bugu Kazimierz W. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął [...]. Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu, z. 1–5, Poznań 1842–1845. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym, cz. I (DWOK T.67/I), s. 1–349, zakres i charakter opracowania Kolberga omawia A. Pawlak we wstępie do tomu Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I), s. VII–IX, a także M. Prochaska w pracy Kompozycje Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 2 [W. Zaleski] Wacław z Oleska Pieśni polskie i ruskie ludu galicyjskiego, z muzyką instrumentowaną przez Karola Lipińskiego zebrał i wydał […], Lwów 1833; K. Lipiński Muzyka do „Pieśni polskich i ruskich ludu galicyjskiego” zebranych i wydanych przez Wacława z Oleska, do śpiewu i na fortepian ułożył […], Lwów 1833. 1 62 �Wójcicki zamieścił 32 melodie opracowane przez Feliksa Dobrzyńskiego, do pieśni z Krakowskiego opublikowanych przez Józefa Konopkę, dołączonych było 16 zapisów nutowych, przygotowanych do druku przez osobę nieznaną, a w Piosnkach ludu wielkopolskiego1 wydanych przez Jana Józefa Lipińskiego (1816–1864) znalazło się 20 melodii zapisanych przez nieznaną dziś amatorkę grającą na fortepianie. Zbiór Żegoty Paulego (1814–1895) Pieśni ludu polskiego w Galicji2, bardzo dobrze oceniany przez krytyków współczesnych autorowi i przez dzisiejszych folklorystów, był całkowicie pozbawiony zapisów nutowych. Wszystkie melodie wokalne w wymienionych drukach opatrzone były akompaniamentem fortepianowym. Pieśniom zamieszczanym w czasopismach zapisy nutowe towarzyszyły sporadycznie i tam miały też akompaniament. Najwcześniej melodie ludowe opublikował Józef Franciszek Królikowski (1781–1839), teoretyk literatury, w obszernej Rozprawie o śpiewach polskich3 zamieszczanej w „Pamiętniku Warszawskim” w latach 1817–1818, do której dołączył siedem zapisów nutowych. Pisząc o potrzebie upowszechniania muzyki, postulował: Z tego powodu sądziłbym rzeczą bardzo korzystną i celowi odpowiadającą, ażeby wychodziły na widok publiczny śpiewy polskie historyczne, narodowe, obyczajowe itp. z przygrywaniem klawikordu, bo ten rodzaj muzyki najprędzej stanie się powszechnym, podoba się największej części i najłatwiej przylgnie do serca i umysłu4. W roku 1822 cztery melodie polskie i ukraińskie dołączone były do interesującego artykułu Karola Hüttnera Śpiewy ludu5 opublikowanego w „Pielgrzymie Lwowskim”. K. Hüttner (1793–1822), profesor prawa Uniwersytetu J.J. Lipiński Piosnki ludu wielkopolskiego zebrał i wydał […], Poznań 1842. Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego w Galicji, Lwów 1838; wydanie fototypiczne pod red. H. Kapełuś, posłowie i opracowanie R. Górski, Wrocław 1973. 3 Pełny tytuł: J.F. Królikowski Rozprawa o śpiewach polskich z muzyką do rozszerzenia tej nauki w kraju naszym bardzo użytecznych i o zastosowaniu poezji do muzyki, „Pamiętnik Warszawski” 1817, T. 9, s. 145–174, 249–267, 377–407; 1818, T. 10, s. 3–35, 145–159, 273– –307, 433–491. Przedruk z niewielkimi zmianami w: tegoż Prozodia polska, czyli o śpiewności i miarach języka polskiego z przykładami w nutach muzycznych, Poznań 1821. 4 J.F. Królikowski Rozprawa o śpiewach polskich z muzyką…, „Pamiętnik Warszawski” 1817, T. 9, s. 147. 5 K. Hüttner Śpiewy ludu, „Pielgrzym Lwowski” na rok 1822, s. 86–88. Cztery melodie z akompaniamentem zamieszczone tam na osobnej wkładce opracował nieznany bliżej Moroński. 1 2 63 �Lwowskiego i współredaktor „Pielgrzyma”, pisał jeszcze ostrożnie o znaczeniu muzyki dla interpretacji pieśni ludowych: Lud nie deklamuje pieśni swoich, jak zwykł czynić świat uczony wedle utworzonych przez siebie prawideł, lecz śpiewa z ogniem i uczuciem i mniema[m] (nie wiem czy słusznie), że śpiewność (melodia) jest drugą główną częścią śpiewu1. Dwadzieścia lat później Kolberg podkreślił zasadniczą wagę muzyki zdaniem: „Melodia jest duszą pieśni gminnej […]”2. Pierwszy zeszyt Kolbergowskiego zbioru pieśni ukazał się jesienią 1842 r. Pierwotna umowa3 wydawnicza z Żupańskim, sporządzona 28 czerwca 1842 r., a spisana przez A. Woykowskiego, zobowiązywała Kolberga między innymi do sprzedaży w Królestwie 150 egzemplarzy każdego zeszytu. Ponieważ cenzura zabroniła rozpowszechniania tego zbioru pieśni w Królestwie, przesyłanie go z Poznania do Warszawy jako nielegalne było bardzo utrudnione. Perypetie z przekazywaniem wydrukowanych zeszytów do Warszawy i ze sprzedażą ich przez Kolberga oraz kolejne zmiany wzajemnych zobowiązań autora i wydawcy4 trwały aż do października 1845 r., kiedy to ukazał się piąty zeszyt Pieśni ludu polskiego. Zapewne wtedy na własnym egzemplarzu umowy Kolberg zapisał: „Na całym tym interesie wyszedłem jak najgorzej, bo z kwitkiem”5. Z powodu zakazu cenzora nie mógł swojej części nakładu rozprowadzać poprzez warszawskie księgarnie, a drogi prywatne zawodziły, nie uzyskał więc z tej publikacji żadnego dochodu. Na druku piątego zeszytu zakończył współpracę z Żupańskim i rękopis pozostałych pieśni przekazał bezpłatnie redakcji „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w Lesznie. „Przyjaciel Ludu”, konserwatywny tygodnik popularno-naukowy, zajmował się popularyzacją wiedzy, również o historii Polski, poprzez opisy i ryciny zabytków, życiorysy i portrety Tamże, s. 86. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego, Poznań 1842, s. 1, zob. przedruk w: Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 3 Rkp. A. Woykowskiego w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 83–84. Tekst umowy zamieszczony jest jako aneks 3 w: Korespondencj … cz. III (DWOK T. 66), s. 708–710. 4 Z lat 1841–1845 zachowało się czterdzieści listów i brulionów listów wymienianych między Żupańskim, Woykowskim i Kolbergiem, które ukazują narastające trudności z wydaniem tego zbioru i jego sprzedażą w Warszawie, zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), listy 2–5 i 7–42, s. 7–47. 5 Notatka na rkp. umowy, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 83. 1 2 64 �sławnych Polaków itp., a także propagował twórczość ludową, drukując bajki, przysłowia i pieśni oraz informacje o życiu ludu, m.in. krótkie opisy wesel oraz ryciny strojów z różnych regionów dawnej Polski. Na jego łamach w latach 1846–1847 co tydzień drukowano melodię i tekst jednej pieśni ze zbiorów przekazanych przez Kolberga. W sumie Żupański wydał w pięciu zeszytach 125 pieśni z melodiami i 11 wariantów nieliczbowanych, a w „Przyjacielu Ludu” ukazało się 100 pieśni. W krótkim wstępie zamieszczonym w pierwszym zeszycie zbioru Kolberg przedstawił swoją rolę jako wydawcy: Melodia jest duszą pieśni gminnej; w niej poznasz myśl i serce jak w zwierciadle, ona znamionuje ducha każdego pokolenia. Wiernie ją schwycić i oddać w zupełności, ozdobić i ubrać w przegrywki, przystroić w harmonią było zadaniem pracy mojej przy zbieraniu melodii, jako i tekstu samychże pieśni. […] sądzę, że dogodzę potrzebie czasu i współziomków, gdy tyle ważną, a może ważniejszą jeszcze pieśni tych część, to jest muzykę, dołączę do już istniejących zbiorów1. Ta pierwsza folklorystyczna publikacja Kolberga miała więc być uzupełnieniem dotychczas wydawanych zbiorów tekstów. Przewidywał też, że będzie pomocą dla kompozytorów tworzących w duchu narodowym: Muzyk bowiem, który by chciał poznać i korzystać z upowszechnionych u nas melodii, znajdzie tu zbiór bogatych, surowych, rodzimych, ale czerstwych, silnych i pięknych piosnek, a geniusz znajdzie obfity materiał do podsycania i rozwijania własnych pomysłów2. Ale był to druk przeznaczony nie tylko dla zainteresowanych folklorem kompozytorów, lecz również dla amatorów domowego muzykowania, dlatego jego autor miał nadzieję, że będzie to wydanie staranne i zachęcające wykonawców pieśni do korzystania z niego. Przesyłając do druku rękopis pierwszego zeszytu, pisał do Woykowskiego: Co się tycze dzieła samego, życzyłbym sobie, ażeby powierzchowność była ozdobną […]. Każda pieśń będzie na osobnej stronicy, słowa zaś pod nią osobno powtórzone; przy dłuższych zaś pieśniach muzyka na jednej, słowa na drugiej 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego…, Poznań 1842, s. 1, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 1. 2 Tamże, s. 2. 65 �stronicy (pierwsze strofy pod muzyką znajdujące się zawsze mają być powtórzone i na drugiej stronicy, ażeby całość pieśni łatwiej ogarniętą być mogła). Uwagi moje i cytacje proszę również pod pieśniami zamieścić1. Jednak Żupański nie spełnił wszystkich wymagań przekazanych przez autora w tym liście, zwłaszcza co do rozmieszczenia nut i tekstów, prawdopodobnie dla zmniejszenia kosztów druku. Zapis nutowy dla każdej pieśni obejmował melodię wokalną i akompaniament fortepianowy2. Dla części tych pieśni w spuściźnie Kolberga zachowały się oryginalne zapisy ze słuchu, co umożliwia porównanie wersji drukowanej z zapisem pierwotnym. Według opinii muzykologów wydane w tym zbiorze melodie wokalne nie różnią się w strukturze muzycznej od zapisanych w czasie bezpośredniego wykonania. Tylko akompaniament fortepianowy i instrumentalne przygrywki są dziełem kompozytora-wydawcy. Prawie wszystkie pieśni mają noty lokalizacyjne – był to od początku badań terenowych najważniejszy dla Kolberga element dokumentacji zapisu. Teksty i nieliczne melodie wokalne pochodzące ze zbiorów innych wydawców mają wskazane źródło. Dla kilku pieśni zamieścił warianty tekstów, a część opatrzył odsyłaczami do wariantów wydanych przez innych autorów. W tym pierwszym zbiorze Kolberga zauważamy zarówno repertuar ludo­ wy, jak i należący do mieszkańców dworków i miast, jednak pieśni powstałych i wykonywanych w środowisku chłopskim jest zdecydowanie więcej. Znajdują się tu m.in. obrzędowe pieśni weselne, jak Chmiel czy „Uciekła mi przepióreczka w proso”, kolęda o złotym kielichu, ballady, krótkie liryki, ale także tekst szlacheckiej pieśni myśliwskiej „Pojedziemy na łów, towarzyszu mój” i jedna z chętnie śpiewanych piosenek Jakuba Jasińskiego (1761–1794) Jaś i Zosia („Chciało się Zosi jagódek”). Czasem Kolberg dawał im przy tytule uwagę: „P[ieśń] mieszczańska”, „mazur szlachecki”, pieśni ludowe miewają noty określające ich funkcję: „Pieśń częstokroć przy weselu śpiewana”, „P[ieśń] weselna”, „kolęda”, „przy szopce, czyli jasełkach jako kolęda” itp. 1 Brulion listu do A. Woykowskiego, niedatowany, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 5. Cytacjami nazywał Kolberg odsyłacze do źródeł tekstów i do wariantów pieśni zamieszczonych w innych zbiorach. 2 Akompaniamentu nie mają melodie do wariantów tekstów opatrzone takim samym numerem jak zasadniczy tekst: nr 54A, 81A, 99A, 112A, B i D oraz 122A, wariantem melodii wokalnej jest tylko nr 112C. 66 �Opracowanie pieśni na głos z towarzyszeniem fortepianu spełniało postulat Królikowskiego i odpowiadało potrzebom śpiewaków amatorów, dla których także było przeznaczone, jednak spotykało się z krytyką. Recenzje zbioru Kolberga ukazały się już w trakcie druku kolejnych zeszytów, ale tylko w prasie poznańskiej. Jako druk niedopuszczony przez cenzurę do rozpowszechniania w Królestwie publikacja ta nie mogła być omawiana w prasie warszawskiej. Bardzo dobrze edycję tę ocenił Marceli Antoni Szulc (1818–1898), wówczas recenzent „Tygodnika Literackiego”1, traktując publikację tylko jako zbiór pieśni przeznaczonych do domowego muzykowania. Natomiast Karol Libelt, uznając za bardzo ważny sam fakt wydania melodii ludowych, uważał, że powinny być one drukowane bez akompaniamentu, jako dokumentacja wykonania pieśni przez ludowego śpiewaka: Niechby autor tylko zawsze miał na uwadze, że idzie tu tylko o to, aby śpiew ludu jak najwierniej był oddany, że zatem wszelkie zdobywanie się na sztukę, wszelkie dodatki na koszt wierności i prostoty w oddaniu melodii ludowej nie są na swoim miejscu2. Najbardziej dziś znana i najczęściej cytowana przez dwudziestowiecznych biografów Kolberga jest opinia Fryderyka Chopina, któremu Pieśni ludu polskiego autor przesłał do Paryża. Po otrzymaniu zbioru Chopin pisał o nim w 1847 r. w jednym z listów do rodziny: […] dobre chęci, za wąskie plecy. Często podobne rzeczy widząc, myślę, że lepiej nic, bo mozół ten tylko skrzywia i trudniejszą robi pracę geniuszowi, który kiedyś tam prawdę odwikła. A aż do czasu owego wszystkie te piękności zostaną z przyprawionymi nosami, różowane, z poobcinanymi nogami albo na szczudłach i pośmiewiskiem będą tym, co lekko na nie spojrzą3. Tej surowej oceny, brzmiącej jak wyrok, Kolberg prawdopodobnie nigdy nie poznał, była przekazana w prywatnym liście. 1 Pierwodruk recenzji M.A. Szulca w „Tygodniku Literackim” 1842, nr 42, s. 335–336, przedruk w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 272–274. 2 Pierwodruk recenzji w „Dzienniku Domowym” 1842, nr 21, s. 174, tam anonimowo, później przedruk w: K. Libelt Pisma pomniejsze (Pisma krytyczne T. 5), Poznań 1851, s. 232–234. Tu przytoczono za przedrukiem w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 275–276. 3 Przytoczone za: M. Tomaszewski Chopin. Człowiek…, s. 111. 67 �W trakcie druku swego pierwszego zbioru pieśni ludowych Kolberg nadal komponował i niektóre utwory wydawał drukiem. W roku 1841, poza wymienionym tu już mazurem ofiarowanym bratowej, ukazały się także Dwa mazury na pianoforte, w roku 1843 Kujawiak ułożony na pianoforte i Kujawiak według znanego tematu gminnego, rok później Mazur ułożony na piano-forte i Six contredanses françaises pour le pianoforte oraz pierwszy zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, zawierający dziesięć utworów, w roku 1845 drugi i trzeci zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym, w każdym też po dziesięć tańców. Na pewno nie wszystkie powstające wówczas jego utwory były drukowane, nie wszystkie też druki wymieniane były w recenzjach czy anonsowane we wzmiankach prasowych lub ogłoszeniach. Nie mamy więc pełnego obrazu twórczości Kolberga, tym bardziej że nawet część wydanych kompozycji odnotowanych w prasie nie dotrwała do naszych czasów i nie odnaleziono ich egzemplarzy1. Utworom zachowanym w rękopisach, ale nieopublikowanym za życia Kolberga brak dat powstania i ustalenie ich chronologii nie jest możliwe. Wśród utworów Kolberga drukowanych w latach 1836–1854 przeważają tańce, przede wszystkim kujawiaki i mazury, ale są tam także polonezy, walc i kontredanse. W przytaczanym już szkicu autobiografii z 1889 r. Kolberg pisał, że przed r. 1830 i on, i dwaj bracia lubili taniec „namiętnie”. Jego utwory świadczą, że pod urokiem tańców pozostawał również jako kompozytor. Mogła powodować nim także świadomość, że utwory takie cieszą się popularnością i będą chętnie nabywane. Jednak wynagrodzenia za te kompozycje miały niewielki udział w dochodach Kolberga. Wiele lat później, w roku 1880, przesłał Sikorskiemu swego mazura z uwagą: „wydał go w przerobieniu moim Breitkopf i zapłacił – aż 10 talarów – zawsze więcej niż nasi warszawscy edytorowie”2. Pierwodruk owego mazura ukazał się w roku 1844, nie wiemy jednak, jakie honorarium otrzymał wtedy Kolberg. Z roku 1842, w którym ukazał się pierwszy zeszyt Pieśni ludu polskiego, pochodzi także pierwsza publikacja świadcząca o zainteresowaniu się Kolberga dziejami profesjonalnej muzyki polskiej. Zamieścił wtedy na łamach 1 Nie udało się odszukać m.in. Krakowiaka omówionego w recenzji Józefa Sikorskiego („Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614) i Dwóch polek anonsowanych w roku 1848 przez „Kurier Warszawski”. Zob. D. Idaszak Twórczość fortepianowa Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. VIII–IX. 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 10 VIII 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 399. 68 �„Biblioteki Warszawskiej” recenzję Śpiewów kościelnych dawnych kompozytorów polskich wydanych przez Józefa Cichockiego1, a rok później opublikował tamże artykuł o odkrytym przez siebie zabytku muzycznym z roku 15332. Józef Cichocki wydał swe opracowanie w dwu częściach, pierwsza zawierała Psalmy Mikołaja Gomółki, druga Msze Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego3. Kolberg w recenzji zwrócił m.in. uwagę na to, że publikacja Cichockiego nie wywołała żadnej reakcji w prasie polskiej, a jest ważna dla historii polskiej kultury: Celem wydawcy bowiem nie tylko jest odgrzebać dawne kompozycje i od zatraty je chronić, ale nadto za pomocą przedstawionych materiałów przyczynić się do historii muzyki w Polsce, a obudziwszy interes bibliografów, skierować go i ku tej gałęzi sztuki, a gałęź ta zaprawdę nie była bez owocu, niejedno szacowne dla nas ziarno ukrywającego […]4. Wyraził też nadzieję, że autor tego opracowania nie będzie „ustawał w tak chwalebnych przedsięwzięciach”. Drugi artykuł to krótki tekst informujący o istnieniu w prywatnych zbiorach rękopisu łacińskiego traktatu o muzyce z roku 1533, wtedy przypisywanego nieznanemu bliżej Maciejowi z Warszawy5. Również w latach następnych co jakiś czas Kolberg informował czytelników „Biblioteki Warszawskiej” bądź adresatów swoich listów o istnieniu zapomnianych lub nieznanych dzieł ważnych dla badaczy dziejów polskiej muzyki. Przed rokiem 1845, tj. przed podjęciem stałej pracy, często wyruszał w okolice Warszawy lub do nieco dalszych miejscowości na Mazowszu, aby notować melodie ludowe, a dwukrotnie wyjeżdżał za granicę. W roku 1841 O.K. [O. Kolberg] Śpiewy kościelne […] zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego […], „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 501–503, tekst nr 994. 2 O.K. [O. Kolberg] Rękopism o muzyce z r. 1533, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 642. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 500–501, tekst nr 993. 3 J. Cichocki Śpiewy kościelne na kilka głosów dawnych kompozytorów polskich, zebrane i wydane przez […], z. 1: 10 psalmów M. Gomółki, zeszyt 2: Dwie msze G.G. Gorczyckiego, Warszawa–Lipsk 1838–1839. Zeszyt pierwszy Cichocki opracował razem z J. Zandmannem, zeszyt drugi z J. Krogulskim. 4 O. Kolberg Śpiewy kościelne…, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 501. 5 Zob. O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 500, przypis 1 i 2. 1 69 �odbył podróż „do Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad)”1. Wiele lat później, pisząc przytaczany już tutaj list do redaktora czeskiego pisma „Světozor”, wspominał tę swoją kolejną podróż do Czech: W r[oku] 1841 byłem w Pradze po raz drugi, i choć bytność ta trwała równie krótko jak pierwsza, to jednak cały kraj tak piękny i kwitnący, ludzie tak zacni i gościnni na zawsze w miłej jak wprzód utkwiły mi pamięci2. Nie znamy celu tego wyjazdu, nie zachowały się listy ani notatki na ten temat, nie można też z nim powiązać rękopisów pieśni czeskich zachowanych w zbiorach Kolberga, lecz prawdopodobnie tylko jedną melodię drukowaną kilka lat później w artykule o pieśniach czeskich i słowackich3. Być może Kolberg udał się do Mariańskich Łaźni na kurację. W roku następnym pojechał do Lądka Zdroju – w itinerarium odnotował: „1842 – do Landek – do kąpieli z matką (na Wrocław), do Johannisburga (Opawa)”4. Również ta podróż nie pozostawiła śladów w zbiorach folklorystycznych zachowanych w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga. Latem 1842 r. odwiedził Kraków i Modlnicę, do której został zaproszony przez Józefa Konopkę. Modlnica była wówczas własnością Tadeusza i Antoniny Konopków, rodziców Józefa. W liście wysłanym po tej wizycie Kolberg prosił przyjaciela m.in., by pamiętał o tekstach pieśni zapisanych w czasie wycieczki do Czerska i o przysłanie melodii, które obiecała mu Antonina Męcińska5, mieszkająca już wówczas w Modlnicy. Czy panna Męcińska zanotowała wtedy melodie ludowe dla Kolberga, nie wiadomo. On sam w czasie badań w Modlnicy skupił się na zapisywaniu muzyki, Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Brulion listu do redakcji „Svetozora” z datą 22 IX 1880, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407. 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–401. Z roku 1841 może pochodzić zapis ostatniej spośród zamieszczonych w tym artykule melodii wokalnych. 4 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Wymieniony tam Johannisburg to prawdopodobnie uzdrowisko Jańskie Łaźnie, wówczas znane pod niemiecką nazwą Johannisbad. 5 Antonina Męcińska była córką Antoniego, kompozytora i od r. 1809 organisty kościoła Mariackiego, w r. 1842, w czasie pierwszego pobytu Kolberga w Modlnicy była prawdopodobnie towarzyszką Antoniny Konopczanki, później, po zamieszkaniu w Modlnicy trzech córek Józefa Konopki, uczyła je muzyki i pomagała Antoninie w opiece nad nimi i w prowadzeniu domu. 1 2 70 �zwłaszcza że miał pod ręką teksty wydane drukiem przez Konopkę1. Krótki okres dzielący badania Konopki od pierwszych zapisów Kolberga w tej miejscowości pozwala przypuszczać, że informatorami obu zbieraczy folkloru mogły być te same osoby. Jest to tym bardziej prawdopodobne, że zapewne wykonawcami w obu wypadkach byli mieszkańcy Modlnicy, dobrze znani Konopkom i pracujący w ich folwarku. Już w czasie pobytu w Modlnicy w 1842 r. badania terenowe Kolberga przebiegały inaczej niż wycieczki po Mazowszu w latach poprzednich. W Szkicu autobiografii, po przytoczonym tu wcześniej opisie wędrówki do Czerska, pisał: Więc podróże moje były obmyślane i uplanowane z góry, do przyjaciół i znajomych obywateli kraju w różnych mieszkających okolicach (lub do innych, za tychże listem rekomendacyjnym). Przybywszy tam, badałem najprzód i kaptowałem sobie ludzi dworskich, którzy ośmieleni w służbie dworskiej, byli skorsi do pogawędy i śpiewu, a zrozumiawszy, o co rzecz chodzi, namawiali i sprowadzali innych ze wsi, iż za napitek i wynagrodzenie udawali się w tym celu do dworu, lub pozwalali do swojej przychodzić chaty. Ponieważ wszędzie nader gościnnie byłem przyjmowany i konie do dalszej wycieczki miałem prawie zawsze na pogotowiu, przeto koszta takich podróży (ponoszone z oszczędzonych na zajęciach lub pracach moich pieniędzy) nie były zbyt wielkie, a czasami ograniczały się jedynie na datkach włościanom za pozyskane materiały2. Podobnie brzmi relacja I. Kopernickiego: W tych ustawicznych pracowitych wędrówkach jego po kraju, mylnie byłoby wyobrażać sobie Kolberga z kosturem w ręku, wędrującego od wsi do wsi, od karczmy do karczmy, jak to czynił Chodakowski o pół wieku przed nim. […] Kolberg wędrówki swoje odbywał mniej efektownie, lecz bezpieczniej i skuteczniej. Wybierając się w jakąś nieznaną sobie stronę kraju, starał się on pozyskać tam sobie zawczasu gościnne przyjęcie i chętne poparcie u kilku osób miejscowych, znających dobrze lud okoliczny i posiadających jego zaufanie, a przez to mogących pod każdym względem ułatwić mu jego badania3. W Pieśniach ludu polskiego, publikowanych w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847, co najmniej jeden tekst ze zbioru Konopki połączony jest z melodią zanotowaną przez Kolberga, zob. w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 319, nr 192. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 3 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy..., s. X. 1 71 �Tak będzie organizował swe badania terenowe np. na Kujawach czy w Lubelskiem, ale mimo starań nie zawsze notowanie folkloru, a później informacji etnograficznych do Ludu przebiegało bez problemów. Kilkakrotnie w późniejszych dokumentach odnajdujemy relacje o kłopotach, na jakie w czasie pobytów na wsi narażony bywał i on sam, i towarzyszące mu osoby. W ciągu trzech następnych lat prowadził badania w różnych miejscowościach w zaborze rosyjskim. W itinerarium pod datą roczną 1843 zapisał „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich, Norwida), do Czepielewa pod Rożanem (Rzechowskich)”1. W Ciepielewie gościł jeszcze kilkakrotnie, prawdopodobnie w latach 1845 i 1847, a Zofii Rzechowskiej dedykował Kujawiaki na pianoforte2. W wycieczce do Wysocego towarzyszem Kolberga był Teofil Lenartowicz. Po kilkunastu latach Lenartowicz, już na emigracji w Rzymie, dziękował za przysłane przez Kolberga Pieśni ludu polskiego wydane w 1857 r. i wspominał w liście: Nie mogę Ci opisać radości, jaką mi sprawiłeś Twoim zbiorem pieśni gminnych, Kochany Oskarze, zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida3. Oskar, odpowiadając na ten list, pisał: Prawda, że to już dawno temu, kiedyśmy ze sobą chodzili po Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach. Pamiętam to jak dzisiaj4. Byli wówczas gośćmi Pauliny Suskiej i Ludwika Norwida – starszego rodzeństwa Cypriana, poety trwale zapisanego w literaturze polskiej. Lenartowicz, pisząc do Kolberga przytoczony list, był już od paru lat na emigracji – zaangażowany w antyrosyjskie spiski musiał w roku 1848 uciekać z Warszawy. Paulina, siostra Cypriana i Ludwika Norwidów, wspomniana 1 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704. Kolberg używał błędnej formy „Czepielew”, powinno być „Ciepielewo”. 2 Wydanie to zawierało sześć kujawiaków, ukazało się przed rokiem 1850, zob. w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 31–36, komentarz rewizyjny na s. 687. Prawdopodobnie chodzi o Zofię Rzechowską, z d. Okońską, zmarłą w lutym 1868 r. 3 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66. 4 List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 70. 72 �w itinerarium Kolberga i w liście Lenartowicza, razem z mężem, Janem Suskim, gospodarowała do roku 1858 w rodzinnym majątku Laskowo-Głuchy. Jej dedykował Kolberg trzeci zeszyt Kujawiaków w stylu gminnym1 wydany w Warszawie w roku 1845. W roku 1844 pojechał m.in. do Przysuchy i był tam wtedy prawdopodobnie ostatni raz. W itinerarium odnotował, że odwiedził nieznanych bliżej Żurkowskich, z którymi Kolbergowie utrzymywali kontakty po wyjeździe do Warszawy2. W następnym roku prowadził badania w kilku miejscowościach w Kaliskiem, co później odnotował w itinerarium: „1845 – do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska (Kożuchowski)”3. Nie o wszystkich rodzinach goszczących wówczas Kolberga można obecnie odszukać bliższe informacje, ale te, które znajdujemy, potwierdzają, że jego pracami byli zainteresowani najczęściej światli i patriotycznie nastawieni przedstawiciele ziemiaństwa. Pomagali mu oni przede wszystkim przez ułatwienie kontaktów z wykonawcami folkloru, zwykle bardzo nieufnymi wobec obcych, a także zapewniając w swoich domach niezbędne warunki bytowe. Do takich rodzin należeli m.in. Jabłkowscy, właściciele Cielc, gdzie zanotował wiele pieśni i melodii4. Materiały pozyskane w tych latach w kilku miejscowościach Kaliskiego wykorzystywał Kolberg w kolejnych swych publikacjach: w artykule Pieśni ludu weselne, następnie w zbiorze ballad Pieśni ludu polskiego wydanym w roku 1857 i wreszcie w Kaliskiem, monografii tego regionu, której tylko pierwszą część zdążył wydać drukiem ponad czterdzieści lat później, pod koniec życia, w roku 1890. O. Kolberg Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte [...], Poszyt 3, Warszawa [1845]; przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), nr 21–30, s. 119–165 i s. 682. 2 Jak już wspomniano, Karolina Kolberg, matka Oskara, była chrzestną matką Juliana Żurkowskiego, kilkakrotnie wymienianego w korespondencji Oskara. 3 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 704, zob. też E. Antyborzec, I. Chmielewska i M. Prochaska, wstęp do tomu Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. IX–XI. 4 O kontaktach Kolberga z Józefem Jabłkowskim zob. tamże, s. X. 1 73 �III [Podjęcie pracy w dyrekcji kolei warszawsko-wiedeńskiej. – Kompozycje: mazury i kujawiaki. – Druk zbiorków pieśni czeskich i litewskich (1846). – Druk Pieśni ludu weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” (1847–1849) i Pieś­ni ludu obrzędowych w Album Literackim (1848). – Pierwsze spotkanie ze Stanisławem Moniuszką. – Początek pracy nad Królem pasterzy. – Wydanie Pieśni ludowych do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu (1862). – Reakcja na śmierć Fryderyka Chopina.] W marcu 1845 r. Kolberg został przyjęty na stanowisko księgowego w Dyrekcji Eksploatacji Kolei Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej1. Zachowane dwa bruliony Opisu biegu życia2, napisane przez niego podczas starań o tę posadę, nie są datowane, ale ich treść wskazuje, że powstały w marcu 1845 r., po zaangażowaniu jako „buchaltera przy rozpoczynającej się wówczas eksploatacji drogi żelaznej”. Wymienia tam dokumenty potwierdzające przygotowanie do pracy w księgowości: świadectwo szkolne otrzymane po ukończeniu klasy piątej Liceum Warszawskiego, z którego wynikała także znajomość języków obcych, i zaświadczenie o praktyce w kantorze domu handlowego S.A. Fraenkla w latach 1830–1833. W papierach osobistych Kolberga zachowały się dwa dokumenty dotyczące tej praktyki. Wspomniano tu już pierwszy, z roku 1833, w języku niemieckim, z podpisem S. Fraenkla. Drugi, z datą 13 lipca 1844 i podpisem jego syna, wystawiony był w języku polskim: Zaświadczam niniejszym, że J. P. Oskar de Kolberg pracował w kantorze moim jako wolontariusz przeszło lat trzy i obok dostatecznych wiadomości w językach, korespondencji i rachunkowości, okazywał zawsze pilność i przyzwoicie prowadził się3. 1 W Szkicu autobiografii pochodzącym z roku 1889 Kolberg pisał: „W r. 1843 brat Wilhelm wyrobił mi posadę przy nowo budującej się drodze żelaznej Warsz.-Wied., gdzie w r. 1845 zostałem buchalterem […]” (rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68). Jednak w Opisie biegu życia (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 64), chronologicznie znacznie bliższym dacie podjęcia pracy urzędnika, pisał, że w r. 1844 przygotowywał się jeszcze do egzaminów wyższych w zawodzie nauczyciela muzyki. Posadę buchaltera objął na pewno w marcu 1845 r., ale prawdopodobnie był zatrudniony nieco wcześniej, dlatego już w lipcu 1844 r. kompletował dokumenty i wtedy otrzymał przytoczone niżej zaświadczenie z firmy Fraenkla. 2 Rkp. O. Kolberga Opis biegu życia…, k. 64 i 66. 3 Rkp. nieznanego autora, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 41, bez daty, z podpisem „A. Fraenkel” i pieczątką „SA Fraenkel Varsovie”. 74 �To świadectwo firmy S.A. Fraenkel w Warszawie jest więc dziesięć lat późniejsze niż fakty, których dotyczy i podaje okres pracy, a nie jej daty. Autorzy biografii Kolberga czasem pisali, że zatrudniony był ponownie1 w kantorze Fraenkla w latach 1841–1844, kierując się datą przytoczonego wyżej zaświadczenia, które jest jednak tylko powtórzeniem wcześniejszego niemieckiego oryginału. Wystawione zostało, gdy Kolberg starał się o posadę w księgowości i potrzebne mu było potwierdzenie przygotowania zawodowego do stanowiska, na jakie aplikował. Jak sam podaje w jednym z zachowanych brulionów Opisu biegu życia, nie miał świadectwa uczestnictwa w kursach Akademii Handlowej w Berlinie i potwierdzenia ukończenia ich. W Opisie biegu życia przeznaczonym dla Zarządu Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej pominął wykształcenie muzyczne, wspomniał tylko o nauczaniu muzyki w domach prywatnych i przystąpieniu do egzaminu na nauczyciela w tym zawodzie. Pismo z 19 lutego/3 marca 1845 r., potwierdzające powołanie Kolberga na posadę księgowego, skierowane jest do „pana Oskara Kolberga, p.o. buchaltera przy Eksploatacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej”2, zatem pracę jako „pełniący obowiązki” podjął już wcześniej, prawdopodobnie w drugiej połowie 1844 r. Posada ta zapewniała stabilizację finansową i większe dochody niż uczenie gry na fortepianie, ale w znacznie mniejszym stopniu mógł odtąd dysponować swoim czasem. W uzyskaniu stałej pracy pomógł Oskarowi starszy brat, który już w roku 1844 został członkiem zarządu budowy kolei warszawsko-wiedeńskiej, a później jej dyrekcji. Wilhelm, jeszcze jako referent techniczny w Wydziale Komunikacji Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych, odbył w latach 1841–1844 podróże do Austrii, Włoch, Prus, Belgii i Holandii, dla zdobycia wiedzy i doświadczenia w zakresie budowy i organizacji pracy kolei żelaznych. Wiadomości uzyskane w czasie pobytu w tych krajach zebrał w artykule pt. Drogi żelazne w Europie 3, zamieszczonym 1 Informację o ponownej pracy w banku po powrocie Kolberga do Warszawy podaje m.in. R. Zawiliński w artykule Pamięci Kolberga w setną rocznicę jego urodzin, „Czas” 1914, nr 54, a za nim następni biografowie. Zawiliński korzystał z dokumentów pozostawionych przez Kolberga, przechowywanych w Sekcji Etnograficznej Akademii Umiejętności, ale opierał się na dacie zaświadczenia wystawionego przez bank Fraenkla w 1844 r., a nie na znajdującym się w tym samym zbiorze dokumencie wcześniejszym. 2 Rkp. nieznanego autora, podpisany przez E. Gerstfeldta, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 43. 3 Wilhelm Kolberg Drogi żelazne w Europie, „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 56–96, 257–300 i 487–536, 1844, T. 1, s. 322–338, odbitka: Warszawa 1844. 75 �w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1843–1844. Ta obszerna publikacja przedstawia istotne problemy techniczne i ekonomiczne związane z projektowaniem, budową i przyszłą eksploatacją kolei, od wyboru szerokości torów w różnych krajach do kosztów utrzymania tego nowego środka transportu ludzi i towarów oraz możliwości zwrotu kapitału włożonego w jego budowę. Po podjęciu pracy Kolberg przeprowadził się. W Książeczce legitymacyjnej1 w roku 1845 wpisano, że zamieszkał w budynku dworca przy Alejach Jerozolimskich. Dworzec Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej wzniesiono według projektu Henryka Marconiego w latach 1844–1846, po przejęciu finansowania budowy linii kolejowej przez skarb państwa w r. 1843. Pierwszy odcinek kolei z Warszawy do Grodziska otworzony został w czerwcu 1845 r., jesienią tego roku przedłużono linię do Skierniewic i zbudowano odgałęzienie do Łowicza, a w kwietniu roku 1848 kolej dotarła do stacji Granica, powstałej na gruntach wsi Maczki, przy granicy z Austrią2. Odtąd Warszawa miała bezpośrednie połączenie z Wiedniem. Zatrudnienie w Zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej dawało Oskarowi Kolbergowi stałą płacę. Praca ta stwarzała też Kolbergowi pewne nowe możliwości – ułatwiała podróż do miejscowości leżących na trasie kolei, prawdopodobnie także wymagała służbowych wyjazdów najpierw na miejsce budowy, a później do czynnych już stacji. Mógł wtedy spotykać pochodzących z sąsiednich wsi robotników zatrudnionych przy budowie kolejnych odcinków torów lub pracujących przy ich utrzymaniu i wykorzystać te kontakty do notowania pieśni i melodii. Mimo podjęcia etatowej pracy Kolberg nie zaprzestał publikowania swych kompozycji. Właśnie w latach 1845–1848 ukazało się drukiem dziewięć osobnych pozycji liczących najczęściej po kilka utworów, np. w Mazourkas pour le piano-forte wydanych w 1847 r. było ich dziesięć, tak samo w każdym z dwu zeszytów Kujawiaków w stylu gminnym wydanych w roku 1845. Kolberg był jednym z pierwszych kompozytorów zainteresowanych kujawiakami, które stały się jego ulubioną formą muzyczną. Etnomuzykolog Marian Sobieski (1908–1967) po ponad stu latach o tych utworach Kolberga pisał we wstępie do pierwszego tomu jego Dzieł wszystkich: Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 6. Zob. P.P. Pawlicki Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska w 50-letnim okresie swego istnienia od r. 1845 do 1895, Warszawa 1897, reprint: Szczecin 2012, s. 33–35. 1 2 76 �Właściwa wartość sztuki kompozytorskiej Kolberga, późniejszego folklorysty, ujawnia się za to w całej pełni w stylu jego utworów związanych z muzyką ludową. Szczególnie cenną rolę odgrywają te utwory, w których Kolberg przenosi właściwości tańców ludowych na formy tanecznej muzyki użytkowej. Najwyższy i najbardziej czysty poziom osiągają jego kujawiaki, będące czymś wyjątkowym w ówczesnej literaturze muzycznej tego typu1. Ludwik Bielawski w encyklopedycznej biografii Kolberga także stwierdza, że wśród jego kompozycji wyróżniają się kujawiaki, i dodaje: To właśnie Kolberg wyraźnie wyodrębnił formę kujawiaka w pol[skiej] muzyce komponowanej na wzorach muzyki ludowej; u Chopina kujawiaki były jeszcze odmianą mazurków2. Ilość zachowanych w archiwum Kolberga zapisów terenowych melodii tanecznych z Kujaw, pochodzących z badań prowadzonych w latach 1860 i 1865, ich kilkakrotne edytorskie opracowanie i ponawiane próby wydania3 pozwalają stwierdzić, że zafascynowany był ludowymi wersjami tego tańca, komponowanymi i wykonywanymi przez wiejskich skrzypków. Trzeciemu zeszytowi Kujawiaków Józef Sikorski poświęcił znaczną część artykułu Muzyka taneczna, zamieszczonego w „Bibliotece Warszawskiej” na początku roku 1846. Recenzent, zaprzyjaźniony z Kolbergiem, ale wymagający, nie oszczędzał autorowi krytycznych uwag. Analizę zakończył oceną: W ogóle mówiąc, za kilka błędów jest wiele piękności, rozmaitości ile można, zważając na trudność wynalezienia zwrotów melodyjnych, w których by było znać ducha wieśniaczego, który wszędzie prawie serdecznie do nas przemawia4. Rok później Sikorski na łamach „Biblioteki Warszawskiej” zrecenzował Fantaisie sur un thème polonais, a recenzję tego utworu – jego zdaniem M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XLIV. 2 L. Bielawski Kolberg Henryk Oskar, w: Encyklopedia muzyczna PWM, pod red. E. Dziębowskiej, T. KLŁ Kraków 1997, s. 150. 3 Zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3–4 (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 4 J.S. [J. Sikorski] Muzyka taneczna, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 186; przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 715. 1 77 �niezbyt udanego — zakończył krótką uwagą o świeżo wydanych przez Kolberga mazurach: […] dziesięć mazurów tegoż autora, nie do tańca przeznaczonych, o których powiedziawszy, że są prawie wszystkie wyborne, dodamy tylko, że duch kujawiaków bardzo silnie w nich się przebija. Ściśle rzecz biorąc mamy prawo żądać w mazurach siły i wdzięku skocznego, w kujawiakach rubaszności i prostoty. Jednak przeważny przykład Szopena mieszającego dwa te rodzaje, tak zresztą blisko spowinowacone z sobą, wiele usprawiedliwia1. Określenie mazurów jako wybornych na pewno przyniosło Kolbergowi satysfakcję. Dobrze ocenione przez recenzenta kujawiaki Kolberga podobały się także współczesnym mu słuchaczom. Paulina Wilkońska (1815–1875), wspominając spotkanie jesienią 1847 r. u Seweryny Pruszakowej, pisała: Potem nastąpiła muzyka. Słuchaliśmy gry dźwięcznej na fortepianie, niezrównanej lekkości, wycieniowania i czucia, tyle zasłużonego Oskara Kolberga. I ożywiały nas jego kujawiaki ochocze, z cechą wybitnie swojską 2. Paulina i August Wilkońscy zamieszkali w Warszawie w roku 1842 i bardzo szybko w ich salonie zaczęli gromadzić się ludzie pióra oraz artyści. W swych Wspomnieniach… wśród warszawskich literatów i dziennikarzy odwiedzających ich dom w latach 1842–1848 Wilkońska wymienia Oskara Kolberga: […] któremu w czasie jego pierwszej wizyty kilkadziesiąt piosenek ludu poznańskiego zaśpiewać musiałam, a gorliwy badacz i rozmiłowany na tej niwie polskiej pracownik spisywał je zaraz3. Przez cały czas pobytu Wilkońskich w Warszawie Kolberg należał do ich stałych gości. Często bywał też u Seweryny Pruszakowej (1816–1905), pisarki, publicystki i tłumaczki, wymienionej też w przytaczanych tu wspomnieniach J.S. [J. Sikorski] Kompozycje na fortepian, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 401–402, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 718. 2 P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, opracowała Z. Lewinówna, pod red. J. W. Gomulickiego, Warszawa 1959, s. 132. 3 Tamże, s. 176. 1 78 �Pauliny Wilkońskiej. Pruszakowa po separacji z mężem Tomaszem przeprowadziła się do Warszawy i prowadziła salon literacki od jesieni 1847 r. aż do roku 1863, kiedy musiała emigrować. Julian Bartoszewicz (1821–1870), historyk i historyk literatury, wówczas nauczyciel gimnazjalny, później kustosz biblioteki Szkoły Głównej, pisał1, że Kolberga poznał w roku 1847 właśnie u Seweryny Pruszakowej, do której wprowadzili go Wilkońscy, a spotykał go także u Wójcickich. W tych kręgach bywała również Narcyza Żmichowska (1819–1876), poetka i pisarka, zaangażowana w działalność polityczną. Kolberga poznała prawdopodobnie jeszcze przed końcem roku 1849 u Anny Skimborowiczowej, żony Hipolita, czynnej działaczki konspiracji niepodległościowej, albo u Seweryny Pruszakowej. Jedno ze spotkań z nim opisała w znacznie późniejszym liście: Pamiętam jak raz poczciwy p. Oskar Kolberg przez całą godzinę tłomaczył mi, że muzyka jest sztuką piękną, działającą na uczucie, że jest smutna i wesoła, i poważna, a ja, niegodziwa, nic mu za to wdzięczną nie byłam2. Żmichowska, która należała do organizatorów tzw. spisku rzemieślników warszawskich, została aresztowana w październiku 1849 r. i do lutego 1852 r. była więziona w Lublinie, potem aż do lata roku 1855 nie wolno jej było opuszczać tego miasta. List jest znacznie późniejszy, z roku 1866, i rozmowa z Kolbergiem, którą Żmichowska w nim wspominała, mogła odbyć się już po jej powrocie do Warszawy, po roku 1855, niewątpliwie jednak spotykała go wcześniej u wspólnych znajomych. Fortepian rozbrzmiewał też w mieszkaniu Kolberga. Bywał wtedy u niego Maurycy Karasowski (1823–1892), pisarz muzyczny i krytyk, wiolonczelista, kompozytor. Wiele lat później, w r. 1885, gdy mieszkał już w Dreźnie, wspominał spotkania u Kolberga w okresie, gdy ten pracował w Dyrekcji Kolei Żelaznej: Widzę cię, jak siedzisz w swoim pokoju na dworcu kolei w[arszawsko]-w[iedeńskiej] przy fortepianie, wygrywając fugi Bacha, melodie ludowe, krakowiaki, mazury, swoje kompozycje…3 J. Bartoszewicz Z notatnika pamiętniczego, „Przegląd Historyczny” 1912, T. 14, z. 3, s. 391. List N. Żmichowskiej do I. Zbiegniewskiej z 18 VI 1866 r., w: N. Żmichowska Listy, T. III: Miodogórze, do druku przygotowała i komentarzem opatrzyła M. Romankówna, Wrocław 1967, s. 9. 3 List M. Karasowskiego z 15 IV 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 242. 1 2 79 �W roku 1845, prawdopodobnie u Józefa Sikorskiego, poznał Kolberg Stanisława Moniuszkę. Kompozytor przyjechał w lipcu do Warszawy w związku z przygotowaniami do wystawienia w operze jego Loterii. Już wcześniej korespondował z Sikorskim, który po wydaniu pierwszego zeszytu Śpiewnika domowego opublikował w „Bibliotece Warszawskiej” jego recenzję, bardzo pochlebną dla autora. Wracając do Wilna, Moniuszko zabrał egzemplarze wydanych przez Kolberga w Poznaniu Pieśni ludu polskiego i w listopadzie 1846 r. pisał do Sikorskiego: Uśmiałem się serdecznie ze sceny z poczciwym Oskarem, któregoś tak żywo przedstawił. Nie zawiódł się na mnie — mam dla niego cokolwiek pieniędzy, ale to nie z prenumeraty, a za gotowe już poszyty pieśni ludu1. W latach następnych Moniuszko w listach do Sikorskiego przekazywał następne podobne informacje dla Kolberga lub pytał o niego i o innych muzyków warszawskich. M.in. w sierpniu 1856 r. pisał: „Kolberga pozdrawiaj ode mnie częściej, niżeli piszę do Ciebie”2. Spotkali się ponownie dopiero w r. 1857. Około roku 1847 lub na początku 1848 Kolberg zainteresował się wydaną dwadzieścia lat wcześniej sielanką F.L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy3. Uznał, że opisany tam zwyczaj kujawski może być kanwą libretta „opery sielskiej”, która ostatecznie otrzymała tytuł Król pasterzy. Libretto według fabuły sielanki pisał Teofil Lenartowicz, ale nie wiadomo, czy zdążył je skończyć. W liście do Sikorskiego na temat genezy tego utworu o autorze libretta Kolberg pisał: „okoliczności spowodowały wszakże jego wyjazd za granicę”4. Te okoliczności to wzmiankowany już udział Lenartowicza w działalności spiskowej. Już w 1843 r., zagrożony aresztowaniem, razem z Romanem Zmorskim i Karolem Brzozowskim schronił się 1 S. Moniuszko Listy zebrane, przygotował do druku W. Rudziński przy współpracy M. Stokowskiej, Kraków 1969, s. 115. 2 Tamże, s. 234. 3 [F.L. Jaskólski] F.L.J. Pasterze na Bachorzy. Sielanki kujawskie, Warszawa 1827, reedycja w opracowaniu B. Burdzieja: Włocławek 2005. F. Jaskólski był podchorążym siódmego Pułku Liniowej Piechoty Wojska Polskiego, w czasie powstania, 24 stycznia 1831 r. awansował na podporucznika. Lata jego życia nie są znane. Te informacje o Jaskólskim podaje B. Burdziej w przedmowie do opracowanej przez siebie edycji sielanki Pasterze na Bachorzy. 4 Niedatowany brulion listu do Józefa Sikorskiego, prawdopodobnie z roku 1859, z okresu poprzedzającego premierę Króla pasterzy, Korespondencja … cz. III (DWOK T. 66), s. 682. 80 �w Poznaniu. Rok później, gdy okazało się, że policja nie uzyskała dowodów przeciwko niemu, wrócił do Warszawy, gdzie jego twórczość poetycka, zwłaszcza liryki często drukowane w czasopismach, zdobywała coraz większą popularność. Podobnie jak Kolberg był zaprzyjaźniony z Wilkońskimi i współredagował z nimi „Dzwon Literacki” w 1847 r. Ponownie zagrożony aresztowaniem, wyjechał do Krakowa w roku 1848 i po wędrówkach przez Drezno, Poznań i Paryż osiadł ostatecznie we Włoszech. Wspomniano tu już o aresztowaniu Narcyzy Żmichowskiej i emigracji Romana Zmorskiego. Aresztowania i wyroki sądowe dotknęły także inne osoby, z którymi Kolberg był zaprzyjaźniony. Anna Skimborowiczowa za działalność spiskową została w 1848 r. skazana na zesłanie do Rosji, a jej mąż na dwa miesiące twierdzy w Zamościu i wysiedlenie z Królestwa za tolerowanie działalności żony i udzielanie mieszkania spiskowcom. Po powrocie do Warszawy w 1852 r. Skimborowiczowie nadal prowadzili swój salon literacki, u nich kilka lat później Kolberg poznał Bibiannę Moraczewską (1811–1887). Poznańska działaczka polityczna i oświatowa, siostra Jędrzeja, powstańca listopadowego, historyka, w 1856 r. przyjechała na parę tygodni do Warszawy. Później, w czasie badań terenowych Kolberga w Wielkopolsce, pomagała mu gromadzić materiały etnograficzne z tego regionu i pośredniczyła w przekazywaniu prenumeratorom kolejnych tomów Poznańskiego. Po pierwszym spotkaniu scharakteryzowała go w dzienniku z właściwym sobie zwyczajem bezpośredniego wyrażania spostrzeżeń i wrażeń: Oskar Kolberg, zbieracz pieśni i muzyki, 40-letni kawaler na wydaniu, chudy, z fizjognomią czysto niemiecką, był bardzo dla nas uprzejmy. Ostatniego wieczoru przed moim odjazdem grał piosnki wielkopolskie, które łączył zręcznie, improwizując. Grał to, jak mówił, dla mnie. Muzyka chleba mu nie daje i jest urzędnikiem przy kolei żelaznej1. Znajomość z Kolbergiem bardzo się przydała Moraczewskiej i jej przyjaciółce, Tekli Dobrzyńskiej, w dniu wyjazdu z Warszawy. W dzienniku zanotowała: Dość liczne grono osób odprowadziło nas na kolej, a bez tego bodaj byśmy nie wyjechały. Prawda, że jechało jakie 600 osób, ale też się ani z rzeczami do wagi, 1 Dziennik Bibianny Moraczewskiej, wydany przez wnuczkę dr Dobrzyńską-Rybicką, Poznań 1911, s. 46. 81 �ani z wizowaniem paszportów, ani do pojazdu prawie docisnąć się nie było można. Znajome i znajomi nasi zajęli się tym wszystkim, a gdyby nie zbieracz pieśni Kolberg, urzędnik kolei, byłybyśmy pozostały. Za jego wpływem założono nowy wagon, tak nareszcie, spocone i zmęczone tymi wszystkimi zachodami, ruszyłyśmy z Teklą, aby zatrzymać się w Częstochowie1. We wrześniu 1848 r. w wyniku prowokacji aresztowany został August Wilkoński. Osądzony dopiero w listopadzie roku następnego, skazany został na rok twierdzy i przewieziony do Zamościa, dokąd pojechała za nim żona. W listopadzie 1850 r. Wilkońscy wrócili do Warszawy, ale w maju następnego roku zostali wysiedleni z Królestwa do Prus, których oboje byli formalnie obywatelami. Zatrzymali się wtedy u siostry Pauliny, Anieli Radońskiej, w Siekierkach. August Wilkoński już w powstaniu listopadowym odniósł poważne, niewyleczone do końca obrażenia, a schorowany po ponad roku spędzonym w cytadeli warszawskiej i kolejnym w twierdzy w Zamościu zmarł w lutym w 1852 r. Paulina Wilkońska jeszcze przed przymusowym wyjazdem z Warszawy, zabiegając o uwolnienie męża, ciężko się rozchorowała. We wspomnieniach spisanych po blisko dwudziestu latach odnotowała, że gdy zaczęła wracać do zdrowia i mogła przyjmować przyjaciół, jedną z pierwszych przybyłych osób był „poczciwy Oskar Kolberg”. Później, gdy już musiała opuścić Warszawę i wyjechać do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, korespondowała z Kolbergiem i spotykała się z nim w Poznaniu i w Warszawie, którą udało się jej odwiedzić w roku 1855. Siekierki w powiecie średzkim, należące do Anieli i Hipolita Radońskich, gdzie Paulina Wilkońska często bywała, stanowiły kilkanaście lat później jeden z ważniejszych punktów badań terenowych Kolberga w Poznańskiem. Bardzo skąpa dokumentacja zachowana z tego okresu działalności Kolberga nie pozwala odtworzyć wszystkich nazwisk jego przyjaciół i znajomych w latach międzypowstaniowych. Świadectwem czynnego udziału w życiu umysłowym i artystycznym Warszawy, a zwłaszcza muzycznym, są artykuły publikowane przez niego nieco później w prasie oraz dokumentacja na temat współczesnych mu muzyków polskich opracowana dla Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda. Na pewno związany był z kręgiem autorów i sympatyków gromadzących się w redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. Tam właśnie mógł poznać Ludwika Zejsznera (1807–1871), z którym spotykał się później w Krakowie. Zejszner, geolog, w czasie badań 1 Tamże, s. 48. 82 �Tatr poświęcił też czas na zapisanie tekstów pieśni góralskich i na obserwację życia Górali. W roku 1844 na łamach „Biblioteki Warszawskiej” zamieścił obszerny artykuł Rzut oka na Podhalan1. Również w latach następnych, gdy ponownie zamieszkał w Krakowie, nadsyłał do tego miesięcznika artykuły poświecone geografii oraz ludności Podhala i Spiszu. Zejszner gromadził też pieśni nieludowe i z jego bogatych zbiorów korzystał Kolberg później, przygotowując do druku Krakowskie. Drugim wydawnictwem obok „Biblioteki Warszawskiej”, w którym Kolberg wówczas zamieszczał swe prace, był „Dzwon Literacki”, nieregularnie wydawany pod redakcją najpierw Augusta Wilkońskiego, później K.W. Wójcickiego. W almanachu tym ukazały się w roku 1846 dwa folklorystyczne artykuły Kolberga. Pierwszy opublikowany został niewielki zbiorek pt. O pieś­niach litewskich2. Zawierał on 15 litewskich tekstów z melodiami i z przekładami na język polski, melodiom wokalnym towarzyszył akompaniament fortepianowy, a wszystkie pieśni miały noty lokalizacyjne. Tłumaczenia dokonali dwaj literaci – jak pisze Kolberg – „znani w przedmiotach litewskich i żmudzkich”: Franciszek Zatorski i Kajetan Niezabitowski. Dla trzech pieśni podał Kolberg źródła: publikacje F. Zatorskiego z 1843 r. i K. Brzozowskiego z 1844 r.3 Pozostałe pochodziły z własnych zapisów Kolberga, być może ich wykonawcami byli wymienieni przez niego tłumacze. Zamieszczony w następnym tomie „Dzwonu Literackiego” zbiorek pieśni słowackich i czeskich4 ma odmienne źródło. Utwory te zostały pozyskane też w Warszawie, podobnie jak pieśni litewskie, ale wykonawcami byli na pewno przedstawiciele ludu. Zbiór jest również niewielki – zawiera 21 pieśni i jedną melodię bez tekstu. Pieśni są przygotowane do wykonania L. Zejszner Rzut oka na Podhalan, „Biblioteka Warszawska” 1844, T. 3, s. 113–149; artykuł ten był później wstępem do wydanego przez niego zbioru Pieśni ludu Podhalan, czyli Górali tatrowych polskich, Warszawa 1845. 2 O. Kolberg O pieśniach litewskich, „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1-2, s. 93–107 i wkładka nutowa: Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył …, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 350–372. 3 Zbiór F. Zatorskiego Witold nad Worsklą wydany był w Warszawie w 1844 r. Zatorski zamieścił tam swoje przekłady pieśni ze zbioru L.J. Rhesy (Berlin 1843). K.M. Brzozowski wydał w Poznaniu w roku 1844 Pieśni ludu nadniemeńskiego z okolic Aleksoty. 4 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie, „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i wkładka nutowa, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373– 401. Pieśni te opublikowano także w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy, Słowacja (DWOK T. 59/II), s. 49–75, nr 89–110. 1 83 �na głos z towarzyszeniem fortepianu, a tekstom nie towarzyszą tłumaczenia na język polski. Każda pieśń ma notę lokalizacyjną, odtworzoną zapewne na podstawie informacji wykonawcy. We wstępie Kolberg pisał: Tak nazwani druciarze, pochodzący z tego narodu, po większej części Górale, a wędrujący zimą po krajach słowiańskich i niemieckich dla zarobku, z wiosną zaś wracający pod rodzinną strzechę, odśpiewali mi tu w Warszawie kilkanaście poniżej umieszczonych pieśni1. Sezonowi rzemieślnicy słowaccy, zajmujący się drutowaniem pękniętych naczyń kamionkowych, byli zapewne stałą cząstką zimowego pejzażu Warszawy. Malował ich Antoni Kolberg i obraz ten był prezentowany w 1841 r. na wystawie w ratuszu warszawskim2. Z innego źródła pochodziła ostatnia spośród zamieszczonych w tym artykule melodii, usłyszał ją Kolberg – jak pisze – „[...] w przejeździe z Krolodworu do Podiebradu. Śpiewała ją jakaś baba tonem żałosnym i przeciągłym, słów nie pomnę”3. Miejscowości te wymienia Kolberg także w przytaczanym tu wcześniej liście do redakcji „Světozora”, wspominając swą podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni w roku 1829, ale czy już wtedy zainteresowało go wykonanie ludowej melodii czeskiej, nie wiadomo. Przed opracowaniem do druku pieśni słowackich i czeskich był w Pradze jeszcze raz w roku 1841, jednak brak informacji o szczegółach tej podróży. Sądzić można, że raczej wtedy, w roku 1841, a nie w 1829, zwracał uwagę na pieśni ludowe i zapamiętał lub zapisał czeską melodię, którą pięć lat później opublikował razem z innymi zanotowanymi w Warszawie. Spośród drukowanych przez Kolberga w tym okresie melodii ludowych jest to jedna z niewielu pozbawionych akompaniamentu fortepianu. Wśród pieśni słowackich wydanych w tym niewielkim zbiorku znajduje się interesujący dla polskich folklorystów wariant melodii i tekstu towarzyszących zabawie znanej u nas jako „Kaszubskie nuty” lub „Alfabet O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie…, s. 272, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 373–374. 2 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 8, obraz Słowaki zaginął. W roku 1845 wystawiony był obraz Druciarz, nadesłany przez malarza z Rzymu, również zaginiony (zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 9), nie wiadomo jednak, czy przedstawiał też scenę rodzajową z Warszawy, tak jak wymieniony poprzednio. 3 O. Kolberg Pieśni czeskie i słowackie…, s. 284, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 401. 1 84 �kaszubski”. Słowacki tekst „To je kratké, to je dluhé, to stolica rézacy” z lokalizacją „od Trenczyna i Hradisz[cz]a”, zapisany przez Kolberga w 1847 r. lub krótko przedtem, jest najstarszą opublikowaną wersją pieśni towarzyszącej tej zabawie, drugi wariant zapisany przez niego, a pochodzący z Moraw, zachował się tylko w niedatowanym rękopisie 1. Polskie warianty z Kaszub i Podhala zostały udokumentowane dopiero na początku XX wieku, choć wiadomo, że np. na Kaszubach wykonywane były znacznie wcześniej. Rękopisy prymarne pieśni słowackich i czeskich zamieszczonych w 1846 r. w „Dzwonie Literackim” nie przetrwały w całości. W notatkach sporządzonych bezpośrednio ze słuchu zachowały się tylko dwie spośród melodii drukowanych w tym artykule, natomiast dysponujemy rękopisem dziewięciu tekstów. Mimo braku pełnej dokumentacji możemy być pewni, że wszystkie melodie zapisał Kolberg, natomiast teksty notowały dwie osoby — drugą obok Kolberga był filolog Andrzej Kucharski (1795–1862). Nie wiemy, kiedy i w jakich okolicznościach ci dwaj badacze folkloru spotkali się po raz pierwszy. Zachowane do dziś w archiwum Kolberga rękopisy Kucharskiego mogłyby wskazywać na ich bliską znajomość. Prawdopodobne jest, że spotkali się u Maciejowskich — obydwaj znali Wacława Aleksandra Maciejowskiego i dzielili z nim zainteresowanie folklorem słowiańskim. Jedynym śladem bezpośrednich ich kontaktów jest owa karta, na której Kucharski zapisał teksty trzech pieśni, a Kolberg sześciu następnych, przy czym bezspornie zapisy te wykonano w czasie wspólnego „odsłuchiwania” słowackich górali. Andrzej Kucharski był przewidziany przez władze uniwersytetu warszawskiego na wykładowcę języków słowiańskich. Aby mógł przygotować się do objęcia tej posady, otrzymał specjalne stypendium na wyjazd2 do Wiednia, Pragi, Zgorzelca, Drezna, Lublany i innych ośrodków naukowych, w których rozwijała się slawistyka lub istniały zbiory druków i rękopisów Zob. E. Millerowa Materiały czeskie i słowackie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. II: Czechy. Słowacja (DWOK T. 59/II), s. XXXII– –XXXIII, zob. tamże pieśni nr 96 i 111. Zob. też L. Bielawski i A. Mioduchowska Kaszuby cz. III, Pieśni powszechne i zawodowe, w serii „Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały”, T. 2, Warszawa 1998, s. 180–181. 2 Zachowała się kopia instrukcji, którą otrzymał Kucharski przed wyjazdem, ułożył ją prawdopodobnie S.B. Linde, zob. Instrukcja dla kandydata do słowiańskich dialektów, w: T. Wierzbowski Materiały do dziejów piśmiennictwa polskiego i biografii pisarzów polskich zebrał [...], T. II, Warszawa 1904, s. 219–221. 1 85 �interesujące badaczy z tej dziedziny. W latach 1825–1830 odbył podróż po krajach słowiańskich, w czasie której miał nauczyć się języków, poznać miejscowych uczonych i nawiązać z nimi współpracę, dokonać zakupu potrzebnych książek i rękopisów oraz zebrać materiały dotyczące dialektów i kultury ludowej odwiedzanych krajów1. Wrócił do Warszawy w roku 1830, krótko przed wybuchem powstania, w grudniu otrzymał nominację na stanowisko zastępcy profesora „dialektów słowiańskich”, ale nie zdążył już podjąć pracy na uniwersytecie zamkniętym po upadku powstania. Później musiał przyjąć posadę nauczyciela gimnazjum. Na podstawie zebranych materiałów opublikował w prasie warszawskiej tylko kilka artykułów, ale dorobku z pięcioletnich badań nie zdołał zdyskontować w poważnych i samodzielnych publikacjach naukowych2, czym zawiódł i uczonych polskich, i współpracujących z nim w czasie podróży naukowców z innych krajów słowiańskich. Znane obecnie zapisy folkloru zgromadzone przez Kucharskiego w latach 1825–1830 na Łużycach i Słowacji, w Czechach oraz krajach południowo-słowiańskich, a także w Polsce, m.in. w Kaliskiem, znajdują się w archiwum rękopiśmiennym Kolberga. Prawdopodobnie nie jest to całość pierwotnych zbiorów folklorystycznych tego badacza3. Nie wiadomo też, kiedy i jaką drogą Kolberg otrzymał zapisy Kucharskiego przechowywane 1 Zapisy folklorystyczne A. Kucharskiego pochodzące z tej podróży i odnalezione w zbiorach Kolberga zostały wydane w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych (DWOK T. 59, cz. I–III). O badaniach Kucharskiego w Czechach i Słowacji zob. E. Millerowa Materiały czeskie i słowackie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. II: Czechy. Słowacja, (DWOK T. 59/II), s. XXXVIII–LIII, na Łużycach zob. A Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/I), s. XII–XXIV, w Słowenii i Chorwacji zob. E. Millerowa Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa (DWOK T. 59/III), s. LIX–LXV. 2 Poza korespondencjami z podróży informującymi o przebiegu podejmowanych badań i kilkoma artykułami o przekładach Pisma Świętego wydał jedynie pracę Najdawniejsze pomniki prawodawstw słowiańskich (Warszawa 1838), opracowaną na podstawie materiałów W.A. Maciejowskiego, bardzo nisko ocenioną przez recenzentów. Ludów pozaeuropejskich dotyczy artykuł A. Kucharskiego: Etnografia Turków i ich pobratymców, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 3, s. 548–561, oparty na pracy H. Berghausa, zob. Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 129. 3 W tekach Kolberga nie ma prawdopodobnie całości notatek folklorystycznych i dialektologicznych Kucharskiego dotyczących Łużyc, zob. A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/I), s. XX. 86 �do dziś w jego zbiorach. Dostał je lub pożyczył zapewne dopiero po roku 18621. Druk kolejnego artykułu Kolberga pt. Pieśni ludu weselne2 rozpoczął się w „Bibliotece Warszawskiej” w kwietniu 1847 r. i z przerwami trwał do jesieni 1849 r. Nie jest to tylko antologia pieśni weselnych, jak sugerowałby tytuł – zamieścił tam Kolberg także oracje i melodie instrumentalne oraz krótkie informacje o przebiegu obrzędu. Sam w roku 1885 wspominał ten okres badań następująco: Więc już około r. 1840, czy też rokiem wcześniej, poczęliśmy zbierać pieśni i muzykę ludową w okolicach Warszawy. Wkrótce dostrzegliśmy ścisłą tych utworów z obrzędami, zwyczajami i całym bytem ludu łączność. Wzgląd ten nakazywał nam przy spisywaniu pieśni i ich melodii notować także i ich akcesoria (wedle ówczesnych naszych pojęć), tj. uwydatniać całą sytuacje, która je zrodziła lub do działania powoływała3. Ponad połowa materiałów Kolberga drukowanych przez blisko trzy lata w „Bibliotece Warszawskiej” ukazuje folklor związany z obrzędami weselnymi w zaborze rosyjskim, w regionach, w których sam prowadził dotychczas badania. Spośród jedenastu opisów wesel sześć pierwszych opiera się na wynikach jego własnych badań terenowych w powiecie opoczyńskim, na Mazowszu i w Kaliskiem. Dwa następne przedstawiają przebieg wesela na Kurpiach i w powiecie łukowskim, czyli też w zaborze rosyjskim, ale opracowane są na podstawie literatury, trzy pozostałe zawierają opisy z Małopolski i zostały przygotowane na podstawie publikacji innych autorów. Ostatnia część Pieśni ludu weselnych w czwartym tomie „Biblioteki Warszawskiej” z roku 1849 kończy się notą zapowiadającą ciąg dalszy, jednak następnych opisów wesel nie drukowano. Kolberg nie miał jeszcze 1 Józefa Kucharska po śmierci męża w 1862 r. wyszła ponownie za mąż za Władysława Wierzbowskiego (1825–1876), inżyniera pracującego w dyrekcji kolei żelaznej, zaprzyjaźnionego z Kolbergiem. Być może za jego pośrednictwem Kolberg otrzymał część zapisów Kucharskiego przed sprzedaniem przez jego spadkobierców księgozbioru i archiwaliów bibliotece uniwersytetu w Odessie. 2 O. Kolberg Pieśni ludu weselne. Z muzyką, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188– 206 oraz 649–661, T. 3, s. 582–595, T. 4, s. 625–639, 1848, T. 3, s. 615–632, 1849, T. 1, s. 605–623 i T. 4, s. 383–403; w latach 1847–1848 do każdego odcinka artykułu dołączone były wkładki nutowe. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 442–674. 3 O. Kolberg Mazowsze, cz. I (DWOK T. 24), s. X. 87 �materiałów, aby przedstawić pieśni i melodie instrumentalne towarzyszące obrzędowi w całej Polsce. Praktycznie poza Królestwem znał tylko Poznań oraz Kraków, Mogilany i Modlnicę, które odwiedził zaproszony przez Konopkę. Aby przedstawić pieśni towarzyszące ludowym weselom w innych regionach, musiałby sięgać do literatury, gdzie jednak zapisy nutowe były bardzo rzadkie1. Dlatego zapewne zrezygnował z kontynuowania tej publikacji. Wszystkie melodie wokalne i instrumentalne zamieszczone w Pieśniach ludu weselnych mają dołączony akompaniament fortepianowy autorstwa Kolberga. Takie opracowanie melodii sugerowałoby, że Pieśni ludu weselne są przeznaczone do domowego muzykowania, podobnie jak pieśni wydane w Poznaniu u Żupańskiego w latach 1842–1845. Jednak w przeciwieństwie do edytorskiej formy tamtej publikacji, nuty zamieszczone w „Bibliotece Warszawskiej”, a także w „Dzwonie Literackim” nie były dostosowane do potrzeb śpiewaków amatorów. Wydrukowano je na wiotkim papierze i oddzielono od tekstów jako osobne wkładki, a melodie pieśni weselnych w „Bibliotece Warszawskiej” dla oszczędzenia miejsca zamieszczono in continuo. We wstępie Kolberg pisał, że obrzędy weselne były już wielokrotnie przedmiotem zainteresowania zbieraczy folkloru, ale dotychczas pieśni im towarzyszące drukowano bez zapisów nutowych. W tej publikacji zawierającej 309 pieśni znalazło się 86 melodii, prawie wszystkie w materiałach z jego własnych badań2. Jest ich więc znacznie mniej niż tekstów, między innymi dlatego, że w trakcie wesela ta sama melodia wykonywana jest wielokrotnie w różnych sytuacjach i służy różnym tekstom, co Kolberg wskazywał odsyłaczami, nie powtarzając zapisu nutowego. Część tekstów zapisana była jednak bez właściwej dla nich melodii. Zauważyć można, że i tym razem zaprezentował wprawdzie muzykę ludową, jej zróżnicowanie 1 Np. całkowicie pozbawiony był zapisów nutowych obszerny i szczegółowy artykuł Porządek obrzędu weselnego w Wielkim Księstwie Poznańskim opracowany przez J.J. Lipińskiego, wydawcę pieśni wielkopolskich, zamieszczony w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1842, T. II, s. 285–308. 2 Osiemdziesiąt melodii zamieścił Kolberg w opisach wesel I-VI opracowanych na podstawie własnych badań, sześć włączył z własnych zapisów do wesela Kurpiów (nr VII), przytoczonego za materiałami opublikowanymi przez K.W. Wójcickiego. W przedruku w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. I (DWOK T. 67/I) dołączono jeszcze siedem weselnych melodii wokalnych i instrumentalnych pochodzących z rękopisów, gdzie były opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu, są to w przedruku melodie nr 395, 397–399, 481, 490 i 491. 88 �i znaczenie w obrzędzie, ale w równej albo nawet w większej mierze przedstawił teksty i starał się ukazać ich tożsamość, podobieństwo lub całkowitą odmienność w określonych momentach wesela w różnych regionach. Wielokrotnie więc zamieścił warianty tekstów bliskie sobie, ale pochodzące z różnych okolic. Opis obrzędu zwykle ograniczył Kolberg do krótkich informacji o sytuacji, w której są wykonywane przytoczone pieśni, i o tym, kto z uczestników lub „urzędników weselnych” je śpiewa. Choć kilkakrotnie opisy są bardziej rozbudowane, nigdy informacje te nie są tak szczegółowe, jak w drukowanych później monografiach regionalnych. Mimo tej lakoniczności pozwalają one zauważyć i podobieństwa, i różnice między przebiegiem wesela w różnych regionach. Noty lokalizacyjne są uogólnione i wskazują dosyć rozległe okolice, nie pojedyncze miejscowości. Pieśni weselne pochodzące z własnych badań, zamieszczone w pierwszych sześciu opisach, przedrukował1 Kolberg później w monografiach regionalnych Radomskie, Łęczyckie, Kaliskie i Mazowsze. Wydawał je dopiero w latach 1885–1890 i z powodu dużego dystansu między czasem pozyskania pieśni a rokiem ich druku w monografiach opatrywał te opisy wesel w Ludzie datami rocznymi wskazującymi, kiedy zapisał melodie i teksty. W tomach Ludu i Obrazów etnograficznych opisy wesel opatrzone są odsyłaczami do pierwodruków w „Bibliotece Warszawskiej”, a niektóre także przypisami informującymi, że w obecnej wersji materiały te zostały uzupełnione, poszerzone lub poprawione. Zabiegi te polegały przede wszystkim na usunięciu akompaniamentu oraz uzupełnieniu o pieśni i melodie instrumentalne pominięte w pierwodruku lub później pozyskane, rozbudowane też zostały opisy przebiegu obrzędu, ponadto przedruki w monografiach mają dokładniejsze noty lokalizacyjne2. W tych nowych redakcjach melodia wokalna jest zwykle taka sama – sporadycznie Kolberg korygował metrum i bardzo rzadko poprawiał zapis nutowy3. Porównanie Wszystkie pieśni i melodie zamieszczone przez Kolberga ponownie w monografiach są zestawione w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II) w wykazie na s. 280–305. 2 Np. dla „Wesela I” w pierwodruku w nocie wymieniony jest powiat opoczyński, a następnie nazwy 11 wsi, natomiast opis ten zamieszczony w: O. Kolberg Radomskie (DWOK T. 20, s. 165) jako „wesele VI”, ma tam notę: „od Przysuchy, Skrzynna (Rdzuchów, Skrzyńsko), 1845”. 3 Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego w pracach Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 1 89 �tekstów w zachowanych zapisach terenowych, np. z Kaliskiego i Radomskiego z drukiem w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1848 i z późniejszymi przedrukami w monografiach w latach 1885–1890 wskazuje, że publikując je w Ludzie, przywrócił niektóre cechy wymowy gwarowej zaznaczone w zapisach wykonywanych bezpośrednio ze słuchu. Dotyczy to m.in. mazurzenia charakterystycznego dla gwar tych regionów – było ono odnotowane w rękopisach, ale nieuwzględnione w druku w latach 1847–1849. W trakcie druku Pieśni ludu weselnych Kolberg opracował jeszcze jeden, znacznie mniejszy zbiorek: Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek. Gaik. Okrężne1, drukowany w Album literackim, almanachu zredagowanym przez K.W. Wójcickiego. Zamieścił tam dwadzieścia dwie pieśni z opisami obchodów wiosennych i żniwnych wskazanych tytułem. Osiemnaście z nich ma melodie i teksty pochodzące z jego własnych zapisów, nawet jeżeli źródłem opisu była publikacja innego autora, a wszystkie melodie opatrzone są akompaniamentem fortepianowym. W części poświęconej zwyczajom związanym z okrężnym, czyli dożynkami, najpierw podał ich opis i pieśni ze zbioru K.W. Wójcickiego oraz fragmenty anonimowego artykułu z „Przyjaciela Ludu”2, potem przytoczył pieśni pochodzące z własnych zbiorów. Te ostatnie w druku mają bezpośrednie noty lokalizacyjne, a zapisane były w zaborze rosyjskim — na Mazowszu, w Radomskiem i w Kaliskiem. Ukazują one m.in. zróżnicowanie tekstów i melodii powszechnie wówczas znanej i wykonywanej pieśni z incipitem lub refrenem „Plon niesiemy, plon, jegomości w dom”, w której liczba i treść zwrotek limitowana była tylko ochotą ich twórców i wykonawców do kpin i zabawy. O tekstach tych pisze: Lud nasz, niewyczerpany w konceptach, przy lada okazji zręcznie je wtrącić umie. Niepodobna zatem schwycić wszelkich jego wyskoków, ani można pamiętać i skreślić dowcipów co chwila w inną przybranych barwę. W każdej prawie wsi są inne pieśni, tak jak inni ludzie i inne miejscowe okoliczności, dające powód do ucinków szczodrze szafowanych i nieoszczędzających ani samego pana, ani urzędników i oficjalistów jego. Kto był na wsi przy podobnych 1 O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek. Gaik. Okrężne, w: Album literackie, Warszawa 1848, s. 331–350 i wkładka nutowa. Przedruk w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 402–441. 2 K.W. Wójcicki Pieśni ludu Białochrobatów…, T. 1, s. 269–272; Mieszkańcy okolic Sandomierza i Radomia, „Przyjaciel Ludu” R. 13: 1846, T. 1, nr 25, s. 195 i 198. Cytując opis z „Przyjaciela Ludu”, Kolberg pominął zamieszczony tam tekst pieśni i zamiast niego dał własny zapis (z melodią) z Radomskiego z lokalizacją „Rdzuchów pod Przysuchą”. 90 �okolicznościach, najlepiej osądzi znaczenie tego rodzaju pieśni, którym zapewne niejedną winien chwilę prawdziwego zadowolenia1. Pieśni ludu weselne i Pieśni ludu obrzędowe potwierdzają zróżnicowanie regionalne wybranych obrzędów. Mimo opracowania na głos z towarzyszeniem fortepianu, ułatwiającego ich wykonanie amatorom śpiewu, są to zbiory prezentujące zmienność i podobieństwem określonych pieśni i ich związki z kontekstem kulturowym – weselami i dożynkami, to jest obrzędami, które obok Godów, czyli cyklu Bożego Narodzenia, były najważniejsze dla społeczności wiejskiej. Prezentowany materiał pochodził głównie z kilku regionów znajdujących się w zaborze rosyjskim, a przebieg obrzędów był podany dość skrótowo, ale istotny był sam fakt zamieszczenia aż tylu wariantów pieśni w jednej publikacji, co umożliwiało porównanie ich tekstów i miejsca w obrzędzie. Idea prezentowania wariantów była w latach 1847–1848 nowa, wcześniej wydawcy poszukiwali nieznanych do tej pory tekstów i unikali druku pieśni podobnych. Żegota Pauli we wstępie do Pieśni ludu polskiego w Galicji (1838) pisał, że porównał zapisane przez siebie teksty z drukowanymi przez Wacława Zaleskiego i „wyłączył mniej odmienne”2, Kazimierzowi W. Wójcickiemu recenzent3 wytknął druk tekstów, których warianty znajdowały się już u Zaleskiego, a Wójcicki sam o wydanych przez Jana Józefa Lipińskiego pieśniach wielkopolskich pisał, że „mało tu takich, których by już zbiory poprzedników p. Lipińskiego nie obejmowały”4. Kolberg, zapoznając się z muzyką ludową i tekstami pieśni coraz dokładniej, traktował je nie tylko jako źródło inspiracji bądź skarbiec przechowujący relikty dawnej narodowej kultury, widział w nich także przedmiot badań, interesujący i ważny dla kultury narodowej, dlatego zwracał uwagę na ich podobieństwo lub odmienność w różnych regionach. We wstępie do Pieśni ludu weselnych pisał: O. Kolberg Pieśni ludu obrzędowe…, s. 348, w przedruku w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 439. 2 Ż. Pauli Pieśni ludu polskiego…, s. 1. 3 Anonimowa recenzja w „Tygodniku Petersburskim” 1839, nr 47, s. 268. 4 Wł. [K.W. Wójcicki], recenzja w „Bibliotece Warszawskiej” 1842, T. 3, s. 631. Na tej samej stronie do recenzji Wójcickiego dołączony został przypis Kolberga o melodiach pieśni wielko­ polskich zamieszczonych przez J.J. Lipińskiego, przedruk tego przypisu w tomie O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 578–579. 1 91 �[…] rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne z różnych, mianowicie oddalonych od siebie stron, najlepiej przez porównanie ich między sobą rozróżnić, co w nich pierwotnego, a co było napływowego z innych pieśni lub okolic, odgadnąć wzajemny wpływ, jaki na siebie wywierały, i ocenić ich wartość poetyczną będziemy w możności1. W wersji podobnej do przyjętej w Pieśniach ludu weselnych, tj. z własnym akompaniamentem, Kolberg przygotowywał do druku także inne pieśni i melodie ludowe ze swego bogatego już zasobu zapisów terenowych. Miały to być zbiory utworów wybranych według różnych kryteriów, m.in. takich jak temat tekstu czy sytuacja wykonawcza. Świadczą o tym zachowane w Kolbergowskim archiwum karty, na których zestawił np. kilka wariantów tekstowych wątku balladowego czy pieśni wojskowych 2 z melodiami opatrzonymi akompaniamentem. Zachował się także rękopis w znacznej mierze gotowy do druku, zatytułowany Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez O. Kolberg[a]3. Na czterech kartach sztywnego papieru nutowego wpisał Kolberg 72 melodie, z notami lokalizacyjnymi i nazwami tańców, bez tekstów przyśpiewek. Melodie te pochodzą z różnych regionów leżących w Królestwie, co pozwala datować rękopis na okres, w którym drukowane były Pieśni ludu weselne. Opracowanie to pozostało niedokończone, kilkanaście końcowych zapisów nutowych ma wpisany tylko szkic partii lewej ręki lub nie ma go wcale. Pieśni ludu weselne były ostatnim opublikowanym przez Kolberga zbiorem pieśni dokumentującym folklor, w którym melodie ludowe badacz opatrywał swym akompaniamentem. Wprawdzie wydał jeszcze kilkanaście lat później, w roku 1862, Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu4, ale wszystkie zawarte tam utwory są powtórzeniem melodii i tekstów zamieszczonych w Pieśniach ludu polskiego wydanych w roku 1857. Pięć lat po wydaniu tego tomu Kolberg wybrał z zamieszczonych tam pieśni osiem wątków balladowych popularnych wśród ludowych wykonawców O. Kolberg Pieśni ludu weselne, przedruk w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 443. 2 Zostały one wydrukowane w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe... cz. II (DWOK T. 67/II), zob. tam np. pieśni nr 607–614, 682–687, 693–694, 696–698. 3 Zbiór mazurów i obertasów gminnych opublikowany jest w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. II (DWOK T. 67/II), s. 197–268, nr 763–834. 4 Wydanie to przedrukowe zostało w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), s. 675–700. 1 92 �i osiem melodii tanecznych z przyśpiewkami i dodał do nich akompaniament, którego w pierwodruku tych utworów z roku 1857 nie było. Partia fortepianu tym razem zasługuje na wyższą ocenę niż opracowanie dołączone do pieśni drukowanych1 w latach 1842–1845. Aleksander Pawlak, omawiając wydawane przez Kolberga zbiory pieśni z akompaniamentem fortepianu, pisze: „Najwyższy poziom wykazują Pieśni ludowe do śpiewu, ostatnia tego rodzaju publikacja Kolberga”2. Nie było to jednak wydawnictwo źródłowe, przeznaczone dla badaczy muzyki czy literatury ludowej, ale opracowanie przygotowane wyłącznie dla amatorów domowego muzykowania, mających pewne umiejętności wykonawcze. Szesnaście wybranych utworów Kolberg ułożył przemiennie, po każdej balladzie następuje melodia taneczna z przyśpiewką. Melodia wokalna wszystkich utworów jest taka sama jak w pierwodruku, pozostawione są też noty lokalizacyjne, natomiast teksty ballad nie są wiernymi przedrukami. Sądzić można, że Kolberg chciał wykonawcom zaprezentować utwory o pełnej fabule, zawierające tyle motywów danego wątku, ile było potrzebnych, aby opowieść prezentowana w balladzie stała się zrozumiała i dramatyczna. Dlatego teksty, które w pierwodruku nie zawsze są kompletne, w tym wydaniu mają nieco zmienione fragmenty lub interpolacje pochodzące z jednego lub nawet z kilku innych wariantów. Redagując teksty ballad, Kolberg zachował taką ich postać językową, jaką im nadał w pierwodruku, tj. bliską ówczesnemu językowi ogólnopolskiemu. Natomiast teksty przyśpiewek w Pieśniach ludowych do śpiewu w stosunku do drukowanych w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. wykazują różnice tylko w warstwie językowej. W edycji z 1862 r. wprowadził w nich Kolberg najbardziej wyraziste cechy fonetyczne wykonawców (mazurzenie, zanik nosowości w wygłosie itp.), które odnotował wprawdzie w czasie badań terenowych, ale w większości pominął w druku w roku 1857. Tym zabiegiem chciał może podkreślić, że teksty przyśpiewek są „nieobrobione”, autentyczne w swej „gminnej” postaci. Rozmaitość i przemienność emocjonalna i językowa tekstów miały zapewne przyczynić się 1 W zbiorze wydanym w r. 1862 powtórzył Kolberg trzy ballady zamieszczone po raz pierwszy w wydaniu z lat 1842–1845 oraz ponownie w Pieśniach ludu polskiego z roku 1857; mają one zgodną z pierwodrukiem linię melodyczną i notę lokalizacyjną, ale nowy akompaniament, por. w tomie O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… cz. I (DWOK T. 67/I), nr 156 i 583, 141 i 585 oraz 75 i 597. 2 A. Pawlak „Pieśni i melodie ludowe” w opracowaniu fortepianowym, w: O. Kolberg Pieśni i melodie ludowe… (DWOK T. 67/I), s. VIII. 93 �do zainteresowaniu odbiorców. Pieśni ludowe do śpiewu oddał Kolberg do druku, licząc na uzyskanie dochodu z ich sprzedaży. Czy było to działanie skuteczne, nie wiemy. Zamieszczone w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849 Pieśni ludu weselne zakończyły pewien etap w edytorskiej działalności Kolberga jako wydawcy folkloru muzycznego. Podsumowując ten okres, przypomnieć trzeba recenzje drukowane bezpośrednio po opublikowaniu omówionych tu zbiorów Kolberga, a także przytoczyć opinie chronologicznie znacznie późniejsze. Trzy zbiory pieśni drukowane przez Kolberga w latach 1847–1849 nie zostały zauważone przez recenzentów, być może dlatego, że zamieścił je w czasopismach i w pracach zbiorowych. Najważniejszy z nich i najobszerniejszy, Pieśni ludu weselne, opublikowała „Biblioteka Warszawska”, więc zrozumiałe jest, że nie był tam recenzowany. Jedynie Pieśni ludu polskiego wydane w latach 1842–1845 u Żupańskiego w Poznaniu były oceniane w prasie, nawet jeszcze przed zakończeniem druku, na podstawie pierwszego lub dwu początkowych zeszytów. Dodawanie do ludowych pieśni akompaniamentu fortepianowego spotykało się, jak już tu wspominano, z krytyką niektórych recenzentów współczesnych Kolbergowi, choć w latach 1818–1842 było stosowane przez wszystkich wydawców folkloru. Przytoczono tu już krótką ocenę Fryderyka Chopina, całkowicie deprecjonującą pracę Kolberga nad popularyzacją muzyki ludowej, ale zawartą w prywatnym liście. Rozbieżne były opinie dwu innych autorów, K. Libelta i M.A. Szulca, których recenzje też tu wspominano. Libelt uznał akompaniament i przygrywki za dodatki „nie na swoim miejscu”, ale podkreś­lił wartość pracy Kolberga — notowanie ze słuchu melodii i fakt ich publikacji, ponieważ muzyka ludowa była dotąd rzadko prezentowana przez zbieraczy folkloru. Działalność autora Pieśni ludu polskiego na tym polu uznał za godną wysokiej oceny i wsparcia rodaków. M.A. Szulc potraktował ten pierwszy wydany przez Kolberga zbiór jako edycję przeznaczoną dla amatorów śpiewu, do domowego muzykowania, i chwalił jego opracowanie. Podkreślić trzeba, że recenzje Pieśni ludu polskiego wydanych u Żupańskiego ukazały się tylko w prasie poznańskiej. Czasopisma warszawskie nie mogły o nich pisać, ponieważ rozpowszechnianie tej publikacji było w Królestwie zakazane. Bliżsi nam chronologicznie autorzy zajmujący się dorobkiem Kolberga z tego wczesnego okresu też reprezentują odmienne stanowiska, ale w nieco innym zakresie. W 1961 r. Marian Sobieski we wstępie do pierwszego tomu 94 �Dzieł wszystkich Kolberga, oceniając m.in. jego kompozycje fortepianowe i opracowania muzyki ludowej z lat 1842–1849, pisał: Podobne stanowisko Kolberga-kompozytora widzimy w jego opracowaniach pieś­ni ludowych, gdzie dyskretny i skromny akompaniament nie zaciera i nie przytłacza oryginalnej melodii ludowej. Dowodzi to z jednej strony szacunku kompozytora dla twórczości ludowej, z drugiej strony jest świadectwem konsekwentnej realizacji programowych założeń muzyki domowej. Dostosowanie się autora do możliwości wykonawczych szerokich rzesz amatorów-muzyków otworzyło drogę do popularyzacji wśród nich polskich melodii ludowych, a tym samym do przeniknięcia w nurt muzyki domowej elementów ludowych i narodowych1. Po dokładniejszej charakterystyce jego pierwszych folklorystycznych publikacji dodał: Kolberg starał się urozmaicić akompaniament w duchu ludowym przez naśladowanie basowania kapeli ludowej (buczenie kwint), czy stosowanie nuty pedałowej, imitującej brzmienie dudów. Jedno jest pewne: że mimo tych uzasadnionych rozumowo starań brakło tu rzeczywiście talentu […]2. Jednak nie zawsze te wczesne publikacje Kolberga były właściwie rozumiane3. Etnomuzykolodzy melodie wokalne wydawane przez Kolberga M. Sobieski Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny..., s. XLIV–XLV. M. Sobieski tamże , s. L–LI. 3 W roku 1988 Julian Maślanka pisał, że całość zapisu nutowego, tj. melodia wokalna i akompaniament w pierwszym zbiorze z lat 1842–1845 są autorstwa Kolberga, a „Pieśni ludu weselne mają wprawdzie muzykę jeszcze komponowaną przez Kolberga, ale już z troską o upodobnienie jej do muzyki ludowej” (J. Maślanka Folklorystyka polska w latach 1831–1863... , s. 77). Podobnie ocenę opracowania melodii ludowych przez Kolberga formułował nieco wcześniej R. Górski, zob. w jego biografii Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności, wyd. 2, Warszawa 1974, s. 50 i 59. Jednak zakres edytorskiego opracowania muzyki ludowej w Pieśniach ludu polskiego wydanych w latach 1842–1845 w Poznaniu i w Pieśniach ludu weselnych z lat 1847–1849, wbrew twierdzeniu obu autorów, jest taki sam — melodie wokalne w obu tych zbiorach nie były komponowane, były to melodie ludowe, komponowany był tylko akompaniament fortepianowy. Pewne nieporozumienia powodował też termin „rozwijać”, używany czasem przez Kolberga, np. w tytule pierwszej publikacji folklorystycznej z roku 1842: Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął… O następnym zbiorze, Pieśni ludu weselne, R. Górski pisze, że Kolberg melodii tam zamieszczonych „już nie usiłował »rozwijać« i poprawiać” (R. Górski Oskar Kolberg. Zarys życia i działalności… s. 59). Jednak we wstępie do Pieśni ludu weselnych Kolberg użył również tego określenia: „[...] rozwijając jedne po drugich obrzędy weselne [...]” , co znaczyło tylko, tak samo jak w r. 1842, że przedstawia ich liczne przykłady. 1 2 95 �w latach 1842–1849 traktowali tak samo jak zamieszczane w edycjach późniejszych. Natomiast akompaniament fortepianowy spotykał się ze strony krytyków i innych zainteresowanych z różnymi, m.in. przytoczonymi wyżej opiniami. Zależały one od tego, czy traktowali wydawane przez Kolberga zbiory jako dokumentację folkloru muzycznego, czy jako środek popularyzacji muzyki ludowej lub szerzej – muzyki narodowej. Analizując od strony muzycznej wczesne zbiory folklorystyczne, wydane przez Kolberga przed podjęciem prac nad monografiami etnograficzno-folklorystycznymi, badacze muzyki ludowej odróżniają dwa problemy: ocenę towarzyszącej melodiom oprawy w postaci akompaniamentu oraz wartość prezentowanych tam utworów ludowych jako dokumentów ówczesnego stanu folkloru. Tę ostatnią może wskazać konfrontacja ich z zapisami terenowymi, bezpośrednimi wynikami badań Kolberga. Możliwość oceny zgodności pierwodruków tych melodii z podstawą, to jest z notacjami ze słuchu, ograniczona jest tylko obecnym stanem zachowania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, a ta – jak wiadomo – nie przetrwała w całości. Poszerza tę możliwość porównanie melodii drukowanych w tym pierwszym okresie działalności Kolberga z materiałami zamieszczanymi później w regionalnych tomach Ludu, w których wykorzystał te same zapisy prymarne. Porównanie licznych zapisów nutowych zamieszczonych w publikacjach z lat 1842–1849 z zachowanymi rękopisami wykonanymi ze słuchu wskazuje, że melodia wokalna jest taka sama, a niewielkie korekty w niektórych nielicznych przypadkach nie dotyczą zasadniczego jej przebiegu 1. Również zgodność melodii wokalnych i instrumentalnych wydanych w latach 1842–1849 z późniejszymi ich przedrukami w Ludzie i Obrazach etnograficznych może wskazywać na autentyczność muzyki prezentowanej w tych wczesnych zbiorach, nawet jeżeli nie dysponujemy dziś zapisami terenowymi Kolberga, wykonanymi bezpośrednio w czasie badań, ponieważ monografie regionalne przygotowywał Kolberg do druku — jeżeli chodzi o muzykę przede wszystkim — na podstawie zapisów ze słuchu sporządzanych w czasie badań terenowych. W roku 1849 Kolberg opublikował także tekst całkowicie odmienny od dotychczasowych. Dnia 17 października tamtego roku w Paryżu zmarł Fryderyk Chopin. Na wiadomość o zgonie kompozytora Kolberg napisał 1 Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II). 96 �krótki, nacechowany emocjonalnie nekrolog Szopen umarł!1. W latach następnych starał się gromadzić informacje o życiu Chopina, prostował błędy w wychodzących drukiem biografiach kompozytora, poszukiwał utworów, które pamiętał z warszawskiego okresu jego życia i publikował odnalezione juwenilia, ale wtedy, jesienią 1849 r., jedna stroniczka w „Bibliotece Warszawskiej” musiała zmieścić jego refleksje wywołane bezpośrednio przez tę wiadomość. Dał tam wyraz swemu bólowi, ale także wierze, że muzyka Chopina jest nieśmiertelna i zawsze będzie towarzyszyć ludziom szukającym pocieszenia. Tak spontaniczną i silną reakcję Kolberga odnajdujemy potem zaledwie kilka razy w listach związanych z wydarzeniami w rodzinie. Retoryka tekstu napisanego w chwili otrzymania wiadomości o śmierci kompozytora i wyraźnie widoczne w nim emocjonalne zaangażowanie odbiegają od charakterystycznej dla Kolberga powściągliwości. Następne jego publikacje, listy i notatki na temat dzieł i życia Chopina mają zawsze bardzo rzeczowy charakter, nawet wtedy gdy są to jego osobiste wspomnienia dotyczące wykonywania przez kompozytora własnych utworów. Uwielbienie dla twórczości Chopina, a także świadomość, że słuchając go, obcuje z czymś niezwykłym, towarzyszyły Kolbergowi przez całe życie, od pierwszego kontaktu w profesorskim domu w Warszawie, jednak raz tylko, właśnie w tym nekrologu, odsłonił tak bardzo swe uczucia. W listach z lat późniejszych wspominał niekiedy, że grywa utwory Chopina dla własnej przyjemności, z innych źródeł wynika, że czasem także dla niewielkiego grona słuchaczy. Niewiele znamy relacji o Kolbergu–pianiście i są to wypowiedzi amatorów, nie zawodowych krytyków muzycznych, ale świadczą one, że osoby słyszące kompozycje Chopina w jego wykonaniu były wyraźnie wzruszone, a jego gra podobała się. Paulina Wilkońska, opowiadając o spotkaniu u Seweryny Pruszakowej w styczniu 1851 r., kończy relację: „Potem Oskar Kolberg uproszony zagrał nam mazury Szopena — i całe zachwycił zebranie”2. Przypuszczać można, że dzięki znakomitej pamięci muzycznej żywy był w jego wykonawstwie sposób „traktowania instrumentu” przez kompozytora. 1 O. Kolberg Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 460, tekst nr 979. 2 P. Wilkońska Moje wspomnienia o życiu towarzyskim…, s. 134. 97 �IV [Premiera Króla pasterzy i Sceny w karczmie w prywatnym salonie muzycznym. – Następne kompozycje fortepianowe. – Badania terenowe w zaborze rosyjskim.] W roku 1848 lub 1849 powstał pierwszy znany portret1 Oskara Kolberga, mającego wówczas około trzydziestu pięciu lat. Oryginał obrazu zaginął w czasie powstania warszawskiego w roku 1944, zachowała się tylko jego fotografia. Namalował go Antoni, który wrócił wtedy do Warszawy po długim pobycie w Rzymie i Paryżu. Spośród dotychczasowego dorobku Antoniego najwyżej ceniono właśnie portrety – przysłane z Włoch chwalono już w recenzjach z wystawy w salach Szkoły Malarstwa w czerwcu roku 1845. Nieco później, prawdopodobnie w roku 1850, Antoni wykonał portrety rodziców. Ojca, nieżyjącego od kilkunastu lat, malował według litografii wykonanej w latach dwudziestych XIX w. w Berlinie lub według miniatury, matka do swego porteru mogła mu pozować osobiście2. Wkrótce potem, w roku 1852, Antoni ożenił się z Eleonorą Marconi (1832–1883), była ona siostrą jego przyjaciela, też malarza, Karola Marconiego, z którym w latach następnych kilkakrotnie współpracował przy wykonywaniu fresków w kościołach i gmachach publicznych Warszawy. Antoni nadal cieszył się renomą także jako autor obrazów religijnych – już w roku 1840 jego obraz Św. Trójca umieszczony był w ołtarzu katedry Św. Jana w Warszawie, w roku 1854 wystawiony był w salach Towarzystwa Dobroczynności obraz Matki Boskiej Szkaplerznej przeznaczony dla kościoła w Żbikowie3. W tym okresie, tj. w latach 1848–1849, bliski ukończenia był wspomniany już tutaj Król pasterzy, najbardziej znany utwór sceniczny Oskara Kolberga, z librettem Lenartowicza. Fabuła jednoaktowej „opery sielskiej”, zaczerpnięta z utworu F.L. Jaskólskiego Pasterze na Bachorzy4, opowiada o kujawskim zwyczaju wybierania króla spośród dziewcząt i chłopców Zob. ryc. 3 w tym tomie. Zob. ryc. 1 i 2 w tym tomie. 3 Donosiła o tym prasa warszawska, dodając: „Tym bardziej obraz ten godzien zastanowienia, iż obstalowany został przez żonę włościanina w wypełnieniu ostatniej woli jej męża, co stosunkowo do jej możności bardzo wielki wydatek stanowi. Obraz ten przynosi zaszczyt artyście […]”, „Dziennik Warszawski” 1854, nr 217 z 21 sierpnia. 4 Zob. przypis 3 na s. 80. 1 2 98 �wypasających bydło na rozległych bagnistych łąkach nazywanych Bachorzą. Królem zostawał ten, kto pierwszy przypędził swe stado na Bachorzę rano w dzień Zielonych Świąt. Według libretta jeden z pasterzy, Maciuś Ciemięga, postanowił przechytrzyć towarzyszy i w przeddzień konkursu zagrzebał się w stogu siana, aby spędzić w nim noc i rano pojawić się jako pierwszy. Zbudził się jednak za późno, gdy inni byli już na miejscu, a pierwsi przybyli Rózia i Wojtek, którym gromada przyznała wieńce. Maciuś został wyśmiany, a Rózia i Wojtek wyznali sobie miłość i królowali przez cały dzień. Według listu Kolberga do Sikorskiego, libretto pozostawione w rękopisie przez Lenartowicza przed jego nagłym wyjazdem w roku 1848 wymagało uzupełnienia. Porównanie znanego libretta1 z jego wersją podpisaną pod nutami w partyturze wskazuje, że różnice między tymi dwoma tekstami (poza arią Rózi z III sceny) są niewielkie i wynikają prawdopodobnie z konieczności dostosowywania tekstu do śpiewu. Prywatna premiera odbyła się 4 kwietnia 1853 r. w salonie Faustyna Żylińskiego (1796–1867), tenora, dyrygenta i kompozytora. To pierwsze przedstawienie Króla pasterzy miało formę koncertu z towarzyszeniem fortepianu, a wykonawcami partii wokalnych byli amatorzy. Recenzji po tej premierze nie opublikowano, wzmianki o niej pojawiły się tylko w „Dzienniku Warszawskim”2 i w Pamiętnikach miasta Warszawy Karola Kucza (1815–1892), dziennikarza, komediopisarza i wydawcy: Co zaś do prywatnych tego rodzaju wieczorów, jednym z znaczniejszych był wieczór w domu znanego muzyka p. Żylińskiego, gdzie zebrani Amatorowie i Amatorki wykonali pod przewodnictwem p. Kolberga dwie opery własnego jego utworu, to jest Król pasterzy i Powrót Janka. Z tych pierwsza, na samych ludowych motywach oparta, odznacza się nadzwyczajną melodią i znaczną liczbą wzniosłych ustępów i godną byłaby publicznego przedstawienia3. Publiczna premiera Króla pasterzy na scenie opery warszawskiej odbyła się parę lat później, w marcu 1859 r. Tu odnotować jednak trzeba, że w roku 1853 w „Dzienniku Warszawskim” nie podano nazwiska autora libretta, 1 T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego, napisany w 1 akcie, Warszawa 1859. Libretto zostało wydane równocześnie z wyciągiem fortepianowym utworu Kolberga i prawdopodobnie jego tekst nie był konsultowany z autorem, który był już wtedy od ponad dziesięciu lat na emigracji. 2 „Dziennik Warszawski” 1853, nr 92, notatka w dziale Wiadomości krajowe. 3 K. Kucz Pamiętniki miasta Warszawy z roku 1853, T. 1, Warszawa 1854, s. 235. 99 �informując tylko, że jest nim „jeden z poetów naszych” — wymienianie nazwiska Lenartowicza, zbiegłego za granicę, było wtedy zakazane. Ponadto w krótkim artykuliku liczącym kilkanaście wierszy, choć zaznaczono, że Kolberg „znany jest tak zaszczytnie z wielu utworów muzycznych”, dwukrotnie przypomniano, że jest on „sumiennym zbieraczem melodii ludowych”. W literackim i artystycznym świecie Warszawy miał wówczas ustaloną pozycję przede wszystkim jako muzyk notujący w terenie i wydający drukiem folklor. W tym samym dniu, tj. 4 kwietnia 1853 r. wykonany został w salonie Żylińskiego drugi utwór sceniczny Kolberga: Scena w karczmie, czyli Powrót Janka1, napisany do tekstu Jana Kantego Gregorowicza (1818–1890). Gregorowicz po śmierci ojca gospodarował w Bilczy, w pow. sandomierskim, a około roku 1850, po próbach życia na wsi, zamieszkał w Warszawie i pracował jako dziennikarz i literat. Dosyć szybko stał się cenionym pisarzem dla ludu i autorem książek dla dzieci. Kolberg poznał go zapewne u Wójcickich lub w redakcji „Biblioteki Warszawskiej”, w której w roku 1850 zamieszczony był literacki debiut Gregorowicza Obrazki wiejskie. W zbiorach Kolberga zachował się rękopis pt. Scena w karczmie, czyli Powrót Janka2 bez podpisu autora — jest to prawdopodobnie oryginał libretta pióra Gregorowicza. Widnieją na nim poprawki i dopiski ręką Kolberga, m.in. w tytule, który pierwotnie był krótszy: Scena w karczmie, czyli Powrót. Fabuła utworu jest bardzo prosta: zgromadzeni w karczmie wieśniacy bawią się po pracy, tylko Basia jest smutna, tęskni za Jankiem, który ze swym panem pojechał do Warszawy. Jednak tego wieczoru Janek, również stęskniony za Basią i swą rodzinną wsią, szczęśliwie wraca ze stolicy, jego zdaniem zbyt ludnej i hałaśliwej; wśród zgromadzonych w karczmie osób, pary zakochanych i ich krewnych i przyjaciół, może znowu zapanować radość. Bardzo podobną treść ma też „obrazek wiejski ze śpiewami” Janek spod Ojcowa Gregorowicza 3. Wpraw1 Utwór Scena w karczmie zachował się w postaci głosów wokalnych i niepełnej wersji fortepianowej, opublikowany jest w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne, zebrała i opracowała D. Idaszak (DWOK T. 68), s. 489–599. 2 Rękopis w tece 51 Miscellanea, Arch. PTL, sygn. 1358, k. 44–50. 3 K. Michałowski w katalogu Opery polskie, Kraków 1954, s. 61, jak wszyscy z Kolbergiem włącznie, myląc Scenę w karczmie z utworem Gregorowicza Janek spod Ojcowa, podaje, że premiera „obrazka wiejskiego” odbyła się w Warszawie 26 XII 1853 r. (5 stycznia 1854 r.), a tekst opublikował Gregorowicz pod tym samym tytułem w roku 1862. Krótką recenzję przedstawienia utworu Gregorowicza zamieściła „Gazeta Codzienna” w nr 14 z 16 stycznia 1854 r., ale nie ma tam wzmianki o muzyce do Janka spod Ojcowa, a trudno przypuszczać, aby w dzienniku, którego Gregorowicz był wówczas współredaktorem, pominięto nazwisko 100 �dzie nie wiadomo dokładnie ani kiedy Kolberg rozpoczął i zakończył prace nad Sceną w karczmie, ani kiedy Gregorowicz napisał Janka spod Ojcowa, ale jest bardziej prawdopodobne, że libretto, krótsze i mniej rozbudowane, powstało wcześniej niż „obrazek wiejski ze śpiewami”. Utwór Kolberga musiał być napisany najpóźniej na przełomie lat 1852 i 1853, ponieważ zespół amatorów potrzebował czasu na przygotowanie premiery, która odbyła się razem z Królem pasterzy, tj. 4 kwietnia 1853 r. Sztuka Gregorowicza wystawiona była dziewięć miesięcy później, w styczniu 1854 r., dlatego sądzić można, że Gregorowicz najpierw napisał na prośbę Kolberga libretto Sceny w karczmie, a dopiero potem Janka spod Ojcowa. W tym utworze przeniósł akcję przed karczmę, na wolne powietrze, dodał dwie postacie i zmienił nieco przebieg wydarzeń, a także użył innego tytułu, aby odróżnić swój utwór od kompozycji Kolberga, tym bardziej że nie była to już „scena w karczmie”. Tylko dwa fragmenty tekstu: śpiewka Janka (nr 4) i chór kończący sztukę (nr 8) są prawie identyczne z odpowiednimi tekstami Sceny w karczmie, ale wszystkie inne partie śpiewane, pozostały tekst prozą i znana muzyka1 do Janka spod Ojcowa są zupełnie inne. Kolberg miał prawdopodobnie pewien udział w pierwotnym opracowaniu muzyki do Janka spod Ojcowa, sam pod koniec życia w Szkicu autobiografii pisał: Janek spod Ojcowa Gregorowicza był to tylko wodewil ze śpiewkami, do którego napisałem tylko śpiewkę Janka z chórem i duet. Miał być rozszerzony, ale wypadki r. 1861 przeszkodziły2. Kolberga, jeżeli by wykorzystano jego kompozycję. K. Michałowski informuje też, że w Poznaniu w 1857 r. wystawiono Janka spod Ojcowa z muzyką Adama Tarnowskiego (1816–1890), wówczas kapelmistrza Teatru Rozmaitości w Warszawie, w którym odbyła się premiera. Sztukę Gregorowicza grano znowu w Warszawie w 1862 r., przedstawienie to wymienia „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” (1862, nr 52, s. 827) w zestawieniu utworów granych na scenach warszawskich w dziale „Tragedie, dramaty i komedie”, a nie wśród oper i innych utworów muzycznych, ale nazwisk autorów w zestawieniu nie podawano. 1 Jednoaktówka Janek spod Ojcowa wydana została w Warszawie w 1862 r. bez nazwiska autora, następnie z nazwiskiem Gregorowicza w Poznaniu w r. 1903 z muzyką Adama Tarnowskiego i ponownie w Poznaniu z muzyką tego samego autora w r. 1912. W dostępnym egzemplarzu wydania Janka spod Ojcowa z 1862 r. nie było zapisów nutowych. Dla porównania (wykonał je Ł. Smoluch) muzyki Tarnowskiego do Janka spod Ojcowa i Kolberga do Sceny w karczmie wykorzystano wydanie z 1912 r. 2 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. Wspomniane tu przez Kolberga „wypadki roku 1861” to tzw. rewolucja lutowa poprzedzająca powstanie styczniowe, zob. też s. 162. 101 �Te zdania mogą się odnosić wyłącznie do jednoaktówki Gregorowicza, nie do Kolbergowskiej Sceny w karczmie, która jest w całości utworem muzycznym. Sądzić więc można, że Kolberg po ponad trzydziestu latach sam zapomniał o swej kompozycji, wystawionej tylko ten jeden raz w warszawskim salonie w kwietniu 1853 r. i niewydanej drukiem za życia autora. Wspominał tylko krótki moment współpracy z Gregorowiczem nad nową wersją sceniczną jego obrazka. Późniejsi bibliografowie i biografowie Kolberga i Gregorowicza utożsamiali kompozycję Kolberga z drukowanym i grywanym „obrazkiem wiejskim” tego drugiego autora, choć są to dwa odmienne dziełka sceniczne. Dla Kolbergowskiej Sceny w karczmie używano też wielokrotnie tytułu jednoaktówki Gregorowicza1. W przeciwieństwie do Króla pasterzy, „opery sielskiej” Kolberga granej w operze warszawskiej w 1859 r., której wyciąg fortepianowy został wydany drukiem w latach 1859–1860, drugi jego utwór teatralny, Scena w karczmie, niedrukowany i niewystawiany publicznie w XIX wieku, popadł w niepamięć. Wydany został dopiero w roku 1990 razem z innymi kompozycjami Kolberga w jego Dziełach wszystkich, a ponownej prezentacji przed publicznością doczekał się po ponad stu sześćdziesięciu latach, w roku 20142. Lata 1849–1857, poza pracą zawodową w Dyrekcji Kolei Żelaznej, komponowaniem utworów scenicznych i przygotowywaniem ich koncertowej premiery, wypełniały Kolbergowi także inne zajęcia związane z muzyką. Kontynuował badania terenowe i przygotowywał ich wyniki do wydania drukiem, tworzył kompozycje fortepianowe i wokalne i współpracował K. Kucz w Pamiętnikach miasta Warszawy z roku 1853…, s. 235, w notatce sporządzonej bezpośrednio po premierze odnotował tytuł Powrót Janka. Tytuł Janek spod Ojcowa dla utworu Kolberga pojawia się jednak już w poświęconym Kolbergowi artykule w tomie 15 Encyklopedii powszechnej Orgelbranda z roku 1864, którego treść znał on na pewno. Na podstawie Szkicu autobiografii tytuł Janek spod Ojcowa podał I. Kopernicki w artykule Oskar Kolberg („Nowa Reforma” 1889, nr 108) i później w biografii Kolberga zamieszczonej we wstępie do Przemyskiego (zob. T. 35, s. IX). Za Kopernickim tytuł jednoaktówki Gregorowicza zamiast tytułu Scena w karczmie, czyli Powrót Janka przytaczali kolejni autorzy biografii Kolberga i bibliografowie. Zob. m.in. katalog K. Michałowskiego Opery polskie (Kraków 1954) i Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” (T. 8: Wrocław 1969, s. 46). 2 Scenę w karczmie, czyli Powrót Janka wystawiono w roku 2014 w Poznaniu w reżyserii Artura Romańskiego z okazji Roku Kolberga. Dla tego przedstawienia kompozycja Kolberga została zinstrumentowana przez Macieja Prochaskę, a libretto zredagowane przez Ewę Antyborzec. Zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga... (DWOK T. 85/II), oraz tenże „Scena w karczmie”, nieznana opera Oskara Kolberga, „Przegląd Wielkopolski” R. 29: 2015, nr 1, s. 38–41. 1 102 �z Józefem Sikorskim przy poszukiwaniu archiwaliów muzycznych potrzebnych do badania historii muzyki polskiej. Józef Sikorski w roku 1849 zwrócił się listem otwartym1 do władz kościelnych z apelem o udostępnienie badaczom zabytków związanych z muzyką, znajdujących się w należących do nich świątyniach, archiwach i bibliotekach. Przedstawiony tam program badań był bardzo rozległy i zarazem konkretny, obejmował nie tylko nuty, informacje o organach, ich budowniczych itp., ale także dzieła sztuki, malarstwo i rzeźbę, prezentujące np. instrumenty. W poszukiwaniach zabytków polskiej kultury muzycznej prowadzonych przez Sikorskiego brał wówczas udział Kolberg. Zachował się brulion ich wspólnego listu do Kapituły Łowickiej, w którym proszą o wypożyczenie rękopisu „z XIV czy XV wieku […] dla bliższego rozpatrzenia się w nim”2. Nie wiadomo, czy Kolberg towarzyszył Sikorskiemu także w innych ośrodkach poza biblioteką kolegiaty łowickiej, którą odwiedzili razem w 1851 r. Podjęta wtedy akcja odniosła skutek. Sikorski zgromadził wiele materiałów, na podstawie których pisał artykuły do „Ruchu Muzycznego” i później do innych czasopism. Jego notatki wykorzystali następni autorzy opracowań o historii polskiej muzyki, m.in. Aleksander Poliński i Adolf Chybiński. Nadal ukazywały się kompozycje fortepianowe Kolberga, w roku 1850 były to Dwa mazury na pianoforte oraz Sześć kujawiaków na fortepian, te ostatnie dedykowane Teofili Gregorowiczowej, żonie Jana Kantego. W roku 1853 do publikacji charytatywnej3 przekazał Romans Rózi, fragment Króla pasterzy, a lata następne przyniosły druk innych jego kompozycji wokalnych: Pod twym okienkiem…4, do słów zapomnianego dziś poety Juliusza Heppena (1828–1898) i Trzy pieśni J. B. Zaleskiego5 dedykowane Karolinie Fryben (1823–?) śpie1 Tekst tego apelu przytacza K. Morawska w artykule Badania nad muzyką dawną w Polsce w XIX w., w: Szkice o kulturze muzycznej XIX w. Studia i materiały, T. 3, pod red. Z. Chechlińskiej, Warszawa 1976, s. 43–45. 2 Brulion listu do Kapituły Łowickiej z 15 V 1851 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 48. 3 Romans Rózi drukowany był w pracy zbiorowej: Album muzyczne wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki tudzież pozostałych po nich Wdów i Sierot, Lipsk [1853]. 4 Pieśń była zamieszczona w serii Skarbiec salonowych śpiewów No 4, Warszawa 1855, s. 3; przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 7–12, nr 2. 5 Pełny tytuł: Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zales­ kiego ułożył do śpiewu […] Warszawa 1857; przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 13–27, nr 3–5. 103 �waczce, która w latach 1856–1857 występowała w Warszawie. Trzy pieśni zrecenzował Sikorski w „Ruchu Muzycznym”. Jak wszyscy piszący w tym czasie o Kolbergu, niezależnie od omówienia utworów, które były przedmiotem recenzji, przypomniał, że od wielu lat zbiera on i wydaje pieśni ludu. Pieśniom do słów J.B. Zaleskiego nie odmówił pewnych walorów, ale ocenił je niezbyt wysoko, natomiast wspominając poprzednie kompozycje, dodał: Wyjątek stanowią dziarskie mazury i mistrzowskie obertasy (powtarzamy to przy każdej sposobności), tak jędrne, tak skończone, tak ludowe, a jednak oryginalne, że najlepsze innych autorów z daleka za nimi zostają1. Po sześcioletniej przerwie, w roku 1856, wydał Kolberg nowy utwór fortepianowy: Grande marche, dedykowany „À son ami Mr Costantin Wolicki”2. Konstanty Wolicki (1805–1863), Kujawianin, muzyk wykształcony w konserwatorium paryskim, za pomoc uczestnikom wyprawy Zaliwskiego został w 1834 r. skazany na utratę majątku i zesłanie na Syberię z nakazem stałego tam zamieszkania po odbyciu kary. W Tobolsku, później w Omsku był dyrygentem i nauczycielem muzyki i sam wtedy komponował. W 1840 r. uzyskał zgodę na powrót do Królestwa Polskiego i pracował w latach 1846–1856 w Dyrekcji Ubezpieczeń w Warszawie. Poświęconą Wolickiemu kompozycję Kolberga krótko omówił Maurycy Karasowski, który od roku 1854 zamieszczał recenzje w prasie warszawskiej, a o marszu pisał na łamach „Biblioteki Warszawskiej”: Jest to utwór większych rozmiarów, odznaczający się dobrym pomysłem i piękną harmonią, może za mało w nim melodii. Lecz nie wdając się w szczegółowy rozbiór, który bez użytku zabrałby nam wiele miejsca, śmiało go polecamy wszystkim grającym na fortepianie jako dzieło rzeczywiście niemałej wartości3. W zachowanej korespondencji znajdujemy informację o komponowaniu w tym okresie utworów zamówionych przez prywatnych odbiorców. [J. Sikorski] Przegląd kompozycji. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu O. Kolberg, „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk recenzji w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 659. 2 O. Kolberg Grande marche pour piano par […] à son ami Mr Constantin Wolicki, Varsovie [1856]. Przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), nr 76, s. 377–393, nota tamże, s. 683. 3 M. Karasowski Przegląd muzykalny, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk w tomie O. Kolberg Kompozycje fortepianowe… (DWOK T. 69), s. 724–725. 1 104 �W liście ze stycznia 1853 r. nieznany bliżej Aszperger przypominał o terminie odebrania nut i prosił o drobne zmiany w tekście, do którego melodię miał napisać Kolberg. Pieśń miała być wykonana na urodzinach jego teścia, Matuszewskiego, o którym też nie udało się odszukać bliższych danych. Kolberg w itinerarium odnotował pobyt w roku 1856 i 1858 u Matuszewskich w Mąkolinie, w powiecie płockim, oraz w 1862 r. u Matuszewskiego w Jasienicy, być może adresat komponowanej kantaty i mieszkaniec Mąkolina lub Jasienicy goszczący zbieracza pieśni był tą samą osobą. Szkic tego utworu znajduje się wśród Kolbergianów przechowywanych w Warszawskim Towarzystwie Muzycznym1. W tym samym liście Aszperger pisał o terminie próby Króla pasterzy, więc prawdopodobnie należał do grona amatorów biorących udział w prywatnej premierze u Faustyna Żylińskiego. Prośbę o skomponowanie muzyki napisał też nieznany autor w maju 1856 r., dołączając tekst wiersza2. Jednak coraz więcej miejsca w pracach Kolberga zajmowała muzyka ludowa. Kontynuowanie przez niego badań nad folklorem po roku 1846 wymaga podkreślenia. Rabacja galicyjska zimą 1846 roku, tragiczna dla wielu rodzin szlacheckich wymordowanych przez chłopów, nieudane powstanie krakowskie, później przebieg Wiosny Ludów w Poznańskiem i w Galicji i wynikające z tych wydarzeń wnioski spowodowały m.in. zmianę nastawienia do twórczości ludowej. Wielu z niedawnych apologetów literatury ludowej przestało się nią w ogóle zajmować, uznając, że romantyczna teoria o inspirującej roli folkloru i o jego wielowiekowej tradycji jest błędna. Formułowano też nowe tezy na temat folkloru, jego źródeł, stopnia zachowania w nim śladów dawnej literatury ustnej i przenikania do niego wątków i motywów z innych kręgów kulturowych – kościoła, dworów i miast, a za ich pośrednictwem z całej literatury europejskiej i poza­europejskiej. 1 Faksymile szkicu tego utworu opublikowano w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne… (DWOK T. 68), s. 138–139, nr 34. W rękopisie nad nutami Kolberg zapisał: „Matuszewska do Matuszewskiego”, a na końcu: „Powinszowania w dniu urodzin sędziwemu mężowi od żony, z którą kilkadziesiąt lat przeżył”. 2 List nieznanego autora z 26 V 1856 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 60. Zachował się rękopis tej pieśni, zob. O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 46–47, nr 10, w rkp. nad nutami notatka Kolberga: „Krakowiak posłany Frybenowi” przytoczona w komentarzu rewizyjnym D. Idaszak, s. 151 tamże. Wydane w 1857 r. Trzy pieśni J.B. Zaleskiego Kolberg dedykował Karolinie Fryben, śpiewaczce, która w latach 1856–1857 występowała w Warszawie. Nieznany bliżej Fryben, któremu Kolberg wysłał Krakowiaka, był prawdopodobnie autorem listu, a także krewnym śpiewaczki. 105 �Krańcowe stanowisko w tej kwestii zajął Ryszard Berwiński (1819–1879), przedtem rewolucyjny poeta romantyczny, parę lat wcześniej zbieracz bajek w Wielkopolsce. Osadzony w więzieniu w Berlinie za udział w spiskach w 1846 r., wstrząśnięty wypadkami w Galicji i załamaniem się Wios­ ny Ludów, zajął się studiami nad folklorem, a zwłaszcza nad wierzeniami. Jeszcze w berlińskim Moabicie zebrał materiały, a że – jak ironicznie pisał we wstępie – miał tam „obok dogodnego wczasu do pracy”, także dostęp do literatury, głównie niemieckiej, przygotował pracę Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, wydaną w dwu tomach w roku 1854. Poznański wydawca parę lat później dał książce nową kartę tytułową, bliższą jej treści: Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych. Zasadniczą tezę studium sam autor streścił następująco: Lud nie ma nawet samodzielnej twórczości ducha, a jeśli ją ma, to w takiej tylko mierze mutatis mutandis jak dziecko. Siła jego ducha, a raczej wyobraźni, jest tylko raczej reproduktywną1. Teza ta była przedmiotem polemik, w których brał udział także Kolberg w okresie pracy nad Krakowskiem, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić. Kolberg nie zaprzestał prowadzenia badań terenowych i przygotowywania do druku melodii ludowych, jego przekonanie o wysokiej wartości samodzielnej twórczości ludu i jego fascynacja wykonawstwem nieuczonych instrumentalistów, śpiewaczek i śpiewaków były ugruntowane i pozostały niezmienne. Równie ważne było dla niego archiwizowanie muzyki ludowej na potrzeby przyszłych prac naukowych. W pierwotnej redakcji wstępu do Pieśni ludu polskiego, powstałej prawdopodobnie około roku 1849, pisał: Starannie wyświetlić początek, wpływ i ważność tych melodii będzie skutkiem obecnych około zachowania ich zabiegów i popchnie naprzód wszelkie badania historyczno-muzyczne2. Dlatego w dalszym ciągu gromadził pieśni i melodie i przygotowywał nowe ich edycje. Po zakończeniu druku Pieśni ludu weselnych, a przed R.W. Berwiński Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, T. 2, Poznań 1854, s. 216. 2 Rękopis tej pierwotnej wersji wstępu przytoczony jest w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do t. 1 (DWOK T. 70), s. 3–5, przytoczone zdanie na s. 4. 1 106 �wydaniem nowego zbioru pieśni, tj. w latach 1849–1856, przeprowadził badania terenowe w wielu regionach Królestwa i znacznie powiększył swoje zbiory. Około czterdzieści lat później w itinerarium, spisując swe wycieczki z tych lat, wymienił przede wszystkim miejscowości z Mazowsza, ale także z Radomskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i z tej części Krakowskiego, która znajdowała się w granicach zaboru rosyjskiego, m.in. z okolic Ojcowa. Były to podróże raczej krótkie, na niedzielę i święta, gdyż z powodu pracy zawodowej rzadko miał możliwość wyjazdu na dłużej. Nie znano wówczas urlopów wypoczynkowych, a zwolnienie z pracy przysługiwało tylko w bardzo ważnych sprawach rodzinnych i zdrowotnych, z czego co najmniej trzykrotnie skorzystał Kolberg w latach 1855, 1857 i 1858. W jego papierach osobistych zachowało się pismo z 23 sierpnia 1855 r. „Urlop dla J.P. Oskara Kolberg, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej” o następującej treści: Wskutek prośby p. Kolberg na dniu wczorajszym wniesionej, Dyrekcja udziela mu niniejszym urlop na dni 28 w celu udania się w gubernią radomską do Buska i Solca dla poratowania zdrowia1 . Każdy wyjazd poza rogatki warszawskie wymagał paszportu pozwalającego na pobyt tylko na określonym w nim terenie, a wydawanego po odpowiednim uzasadnieniu. Takim paszportem był przytoczony wyżej dokument, który równocześnie umożliwiał poruszanie się po wyznaczonej w nim guberni radomskiej. Na jego odwrocie odnotowano powrót do Warszawy dnia 19 września, a wyżej widnieje kilka potwierdzeń pobytu, m.in. notatka: Widziano w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie W-y Oskar Kolberg kurację solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy, Sichów, dnia 28/9 września 18552. Następny raz z urlopu dla poratowania zdrowia skorzystał dopiero po zakończeniu druku Pieśni ludu polskiego, w połowie roku 1857. Wyjechał wtedy na dłużej, m.in. był w Krakowie, w Zakopanem i Szczawnicy, a potem za granicą. 1 2 Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49. Tamże. 107 �Swe badania terenowe i kontakty z ludowymi wykonawcami w latach poprzedzających wydanie Pieśni ludu polskiego opisał w liście do Józefa Ignacego Kraszewskiego, któremu tom ten wysłał w czerwcu 1857 r.: Co do sposobów zbierania i zdobywania tych pieśni, tyle tylko powiem, że niemało przy tym zaznałem trudności, a nawet i przykrości. Trudności te leżały w nieufności naszego ludu, w niechęci, jaką ma do powierzania swoich pieśni obcemu (tak nazywa każdego w paletocie lub surducie), w jego niecierpliwości okazywanej przy powtarzaniu kilkakrotnym jednejże zwrotki itp. Nieraz przyszło mi w brudnej izbie, przy obawie o własną skórę, wśród duszącego dymu, wyziewów i gwaru tłumnie zgromadzonego i cisnącego mnie ludu, bez światła prawie stenografować ulatujące dźwięki skrzypka i nieraz w lesie na pniu drzewa lub w polu na własnym kolanie albo na karku towarzysza wędrówki wpisywać nuty — a przy tym usuwać podejrzenia nastręczające się często co do szkodliwych niby celów lub skutków mego zbierania itd.1 Tak trudne warunki zapisywania melodii i tekstów były częstsze w pierwszych latach folklorystycznych wycieczek Kolberga, ale zdarzały się także później, jeżeli prowadząc badania terenowe, nie miał oparcia w osobach mieszkających w danej okolicy, rozumiejących ich cel i znaczenie i ułatwiających mu kontakty z ludowymi wykonawcami. Jak już tu zaznaczono, Pieśni ludu weselne były ostatnią publikacją folkloru, w której Kolberg wokalne melodie ludowe opatrywał własnym akompaniamentem. Nie wiadomo dokładnie, kiedy zdecydował o zaniechaniu dotychczas stosowanej metody opracowywania melodii ludowych. Stało się to na przestrzeni lat dzielących druk ostatnich fragmentów artykułu z pieśniami weselnymi w „Bibliotece Warszawskiej” i pierwszych anonsów prasowych o przygotowaniu nowego tomu, czyli między rokiem 1849 a początkiem 1854. W pracach o Kolbergu rezygnację z akompaniamentu tłumaczono zwykle niskimi ocenami, dotyczącymi nie tylko opracowań pieśni ludowych, ale także jego własnych utworów. Dołączanie do oryginalnej melodii wokalnej akompaniamentu instrumentalnego, stosowane przez Kolberga w latach 1842–1849, było przyjęte powszechnie wobec pieśni ludowych przez jego poprzedników, często znakomitych muzyków, i aprobowane przez zbieraczy tekstów. Ten sposób wydawania polskiego folkloru sprzyjał jego popularyzacji w środowiskach uprawiających „muzykowanie 1 List do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 74. 108 �domowe”. Zaniechanie przez Kolberga oddawania do druku opracowania służącego równocześnie i dokumentacji, i popularyzacji twórczości ludowej wynikało raczej z własnej refleksji na temat zadania, jakie przed nim stoi, niż z reakcji na recenzje, i wiązało się z dochodzeniem do głosu nowych nurtów w poglądach na folklor i metody jego wydawania drukiem. Jakkolwiek oceniany jest akompaniament dodawany przez Kolberga do ludowych melodii wokalnych, dziś stwierdzić możemy, że początkująca folklorystyka około roku 1850 wyczerpała model opracowywania do druku pieśni ludowych przyjęty od czasu rozprawy Józefa Królikowskiego z roku 1818 i wydania przez Karola Lipińskiego melodii do Pieśni polskich i ruskich… Wacława Zaleskiego w roku 1833. Zbiory pieśni nie mogły już pełnić dwu różnych funkcji, innego opracowania wymagały publikacje potrzebne do badań naukowych, a innego służące popularyzacji ludowej muzyki. W połowie wieku XIX w wypowiedziach o folklorze w prasie i innych publikacjach nasiliły się głosy najpierw o zmianach w obserwowanej prawie od początku wieku twórczości ludowej, a później wręcz o jej zanikaniu. Z naturalną zmiennością folkloru zbiegły się wtedy procesy gospodarcze i społeczne wynikające ze stopniowej likwidacji pańszczyzny oraz z uprzemysłowienia niektórych regionów, co powodowało przemieszczanie się ludności wiejskiej do ośrodków fabrycznych. Pańszczyzna, a z nią przywiązanie chłopa do ziemi, zostały zniesione w zaborze rosyjskim najpóźniej, dopiero w marcu 1864 r. Jednak już likwidacja granicy celnej między Królestwem a Rosją w październiku 1850 r. przyczyniła się do szybkiego rozwoju przemysłu w Warszawie i powstawania fabryk także w innych miastach, z czym wiązało się gwałtowne zapotrzebowanie na robotników. Najbardziej znanym skutkiem otwarcia nowych rozległych rynków zbytu jest rozwój włókiennictwa w Łodzi. Głosy o zanikaniu pieśni ludowych i potrzebie ich utrwalania pojawiały się już wcześniej. M.in. poeta Stefan Witwicki (1802–1847) pisząc w r. 1830 o muzyce ludowej jako tworzywie dla kompozytorów opery narodowej, stwierdzał: „[...] życzyć bardzo należy, aby nuty naszych śpiewów gminnych, podobnież jak i same pieśni, zostały zebrane i ogłoszone, [...] gdy śpiewy krajowe znacznie się już między ludem przytłumiają”1. J. Lipiński, opisując w roku 1842 wesele w Wielkopolsce, dodał: „[...] ale pieśni przy tym obrzędzie używane giną powoli”2. W okresie szybkiej industrializacji Królestwa 1 2 S. Witwicki Piosnki sielskie, Warszawa 1830, s. XIX–XX. J.J. Lipiński Porządek obrzędu weselnego ..., s. 285. 109 �wypowiedzi takie stają się alarmistyczne, np. w „Bibliotece Warszawskiej” w roku 1859 czytamy: Jak wszystko wokoło nas nagle się zmienia i przeistacza, tak i lud nasz ulega tym zmianom. W pobliżu Warszawy i innych miast większych polskich traci właściwą charakterystykę, zrzuca ubiór dawny, zapomina melodii i piosnek swoich1. Kolberg zauważał zjawisko zmienności folkloru związane z procesami gospodarczymi i społecznymi, a także jego naturalną skłonność do tworzenia wariantów. We wstępie do Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. pisał m.in.: W jednej i tej samej wsi zdarzało mi się niekiedy słyszeć po parę odmian jednejże pieśni; w sąsiedniej wsi już inaczej śpiewano, gdy tymczasem o kilkanaście mil dalej pierwsza melodia znów wypływała. Bywały przypadki, że taż sama osoba po kilku latach zmieniała nieco tok melodii, co już (choć nie ze wszystkim) zacierało pierwotny jej wyraz; a cóż dopiero gdyby ją przyszło usłyszeć po latach kilku lub kilkudziesięciu. Pieśń jest po większej części tradycyjną; więc czas, stosunki ludzi zobopólne, zmiana trybu życia, moda, która z dworca szlacheckiego zaczyna już do chaty wieśniaczej zaglądać, wreszcie osobistość śpiewaka (jego muzyczne usposobienie) i mnóstwo innych okoliczności wciąż na nią wpływają w nieskończonych odcieniach. Ruch tu, jak wszędzie gdzie życie, nieustanny [...]2. Pisał więc o zmienności pieśni, wskazywał niektóre przyczyny powstawania wariantów, stopniowego zapominania niektórych pieśni i pojawiania się nowych, ale nie sugerował zanikania folkloru. V [Sytuacja w Królestwie Polskim po klęsce Rosji w wojnie krymskiej. – Powstanie nowego programu edytorskiego Kolberga i wydanie przez niego Pieśni ludu polskiego w latach 1856–1857. – Oceny tego zbioru przez współczesnych.] W marcu 1855 r. zmarł car Mikołaj I, po nim rosyjski tron objął Aleksander II (1818–1881). Z tymi faktami i Rosjanie, i Polacy wiązali nadzieje na zmiany. W roku następnym, 30 marca, zawarty został w Paryżu pokój po 1 2 Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3, s. 260. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1 ), s. VI. 110 �przegranej przez Rosjan wojnie krymskiej toczonej z Turcją, Anglią, Francją i Sardynią od 1853 r. W rosyjskiej polityce wewnętrznej, także wobec Polaków, nastąpiła „odwilż posewastopolska”, nazwana tak w związku ze zdobyciem Sewastopola przez wojska koalicji antyrosyjskiej po blisko rocznej obronie twierdzy. Dla Polaków ważne było ogłoszenie amnestii, dzięki czemu stopniowo zwalniano tysiące skazańców wywiezionych wcześniej na Syberię lub wcielonych karnie do wojska rosyjskiego. W Królestwie po objęciu władzy przez nowego panującego spodziewano się liberalizacji prawa. Doszło rzeczywiście do pewnego złagodzenia cenzury, ułatwienia podróży zagranicznych, zawieszenia na kilka lat poboru do wojska i powstania w Warszawie pierwszej od wielu lat wyższej uczelni – Akademii Medyko-Chirurgicznej. Zniesiony został stan wojenny trwający w Królestwie od roku 1833. Większość nadziei przekreśliło słynne zdanie Aleksandra II skierowane do przedstawicieli szlachty w czasie jego wizyty w maju 1856 r. w Warszawie: „Żadnych marzeń, panowie! Szczęście Polaków zamyka się tylko w zupełnym zlaniu się z Rosją”. Poszerzenie wolności słowa przez zniesienie części zapisów cenzury sprzyjało pewnemu ożywieniu intelektualnemu, ale od wielu już lat brakowało w Warszawie i w całym zaborze rosyjskim polskich instytucji naukowych, które mogłyby finansować i koordynować badania. Jerzy Jedlicki w drugim tomie Dziejów inteligencji polskiej dotyczącym lat 1832–1864 pisze: Kultura polska w połowie tak dumnego ze swych osiągnięć XIX wieku stawała się z wolna domeną cierpliwych, pracowitych, lecz niedokształconych samouków. To dla nich i przez nich wymyślony został ideowy projekt prac organicznych, jedyny, jaki mógł dać im poczucie użyteczności obliczonej na daleką wprawdzie, ale, zdawało się, realną przyszłość. Jeśli patrzeć, co trwałego pozostawiło po sobie to pokolenie inteligencji, to wypadnie wskazać przede wszystkim na zainicjowanie pomnikowych wydawnictw źródłowych1. Nowe edycje źródeł i prac już znanych, lecz trudno dostępnych, a także pierwsze wydania ważnych zbiorów dokumentów i innych rękopisów były konieczne dla kontynuowania badań nad historią Polski i jej kulturą 1 J. Jedlicki Błędne koło..., s. 179–180. J. Jedlicki dodaje: „Zasady sztuki edytorskiej dopiero się ustalały i mierzyć tych publikacji dzisiejszą miarą niepodobna. Myślą, jaka im przyświecała, było ocalenie przeszłości dla potomnych”. 111 �i niezbędne dla istnienia polskiej humanistyki. We Lwowie działania takie podjął historyk August Bielowski (1806–1876), dyrektor Ossolineum, poddanego wprawdzie kurateli rządu austriackiego, ale jedynego wówczas w zaborze austriackim polskiego ośrodka naukowego, niezależnego, ponieważ finansowanego z zapisów prywatnych. W roku 1852 opublikował Program wydania pomników historycznych Polski, potem dwa początkowe tomy wielkiej edycji źródłowej Monumenta Poloniae historica (wyd. 1864 i 1872), kontynuowanej przez Akademię Umiejętności pod kierunkiem Wojciecha Kętrzyńskiego. Bielowski opracował też drugie wydanie Słownika języka polskiego Samuela B. Lindego (wyd. 1854–1861), uzupełnione na podstawie rękopisów autora. W Wielkopolsce Tytus Działyński (1796–1861), założyciel Biblioteki Kórnickiej, udostępniał do publikacji źródła historyczne ze swoich zbiorów i zapoczątkował Acta Tomiciana (8 tomów w latach 1852–1860). J. Jedlicki, pisząc o wymienionych wyżej pracach edytorskich, wskazuje także wydanie w Warszawie w r. 1853 oryginału łacińskiego O obrotach ciał niebieskich Mikołaja Kopernika razem z pierwszym polskim przekładem tego dzieła autorstwa Jana Baranowskiego (1800–1879), dyrektora obserwatorium astronomicznego w Warszawie. Do inicjatyw takich należała wydawana przez Samuela Orgelbranda Encyklopedia powszechna, opracowywana przy udziale przedstawicieli całego polskiego środowiska naukowego (28 tomów w latach 1859–1868). Pewne znaczenie dla popularyzacji dziejów Polski i jej literatury miała wydawana od roku 1855 przez Józefa Kazimierza Turowskiego w Sanoku seria „Biblioteka Polska”. Były to tomiki zawierające głównie dzieła klasyków staropolskich, w tym także kroniki, drukowane szybko i niedbale, ale tanie, rozprowadzane w całej Galicji i przenikające do zaboru rosyjskiego i pruskiego. Działania te w większości miały charakter misji patriotycznych, a nie dochodowych inicjatyw księgarskich. Do takich ambitnych przedsięwzięć edytorskich J. Jedlicki zalicza także Pieśni ludu polskiego Kolberga z roku 1857 – „jakby zapowiedź monumentalnego dzieła, które należy już do epoki postyczniowej”1. Potrzeba badania i publikowania twórczości ludowej nie tylko jako materiału dla artystów piszących lub komponujących „w duchu narodowym” czy świadectw zapomnianej pierwotnej kultury przedchrześcijańskiej, ale jako jednego z elementów współczesnej kultury narodowej, stawała się 1 J. Jedlicki Błędne koło…, s. 180. 112 �coraz bardziej oczywista. Kolberg, należący wtedy do niewielkiego w Warszawie grona ludzi czynnie zainteresowanych folklorem, nie tylko zdawał sobie sprawę z potrzeby naukowego badania muzyki ludowej, ale też był twórcą i realizatorem nowego i nowoczesnego programu edytorskiego w tym zakresie, czego pierwszym etapem był wydany w latach 1856–1857 tom Pieśni ludu polskiego. W czasie odwilży posewastopolskiej mógł pojawić się w tytule przymiotnik „polski”. Kolberg w ciągu kilkunastu lat, które upłynęły od początku jego badań terenowych i pierwszych wypowiedzi publicznych na temat muzyki ludowej, odczuwać musiał coraz silniejszą presję warszawskiego środowiska – pisarzy, dziennikarzy i artystów, aby kontynuować gromadzenie i publikowanie folkloru muzycznego. Był uznawany za szczególnie uzdolnionego w tym kierunku i dlatego zobowiązanego do utrwalenia muzyki ludowej, tym bardziej że nikt inny nie zajmował się wówczas jej badaniem w terenie. W roku 1856 rozpoczął edycję nowatorskiego zbioru pieśni i we wstępie do niego pisał: Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru. Do każdej pieśni dołączam właściwą jej nutę. Uderzony wcześniej oryginalnością i krzepkością pieśni ludowych, od lat kilkunastu robiłem wycieczki po kraju w celu skrzętnego i wiernego ich spisywania; toteż pochlebiam sobie, że w nieprzebranym u nas źródle melodyj zaczerpnąłem najciekawszy jej zapas; taki przynajmniej, jaki już potrafi dokładnie oznaczyć muzykalność ludu naszego. Oddaję nutę w nieskażonej prostocie (tj. o ile skażenie nie pochodzi z winy śpiewających), tak jak wybiegła z ust ludu, bez żadnego przystroju harmonijnego, bo mam przekonanie, że najdzielniejszą jest w samorodnej, niczym niezmąconej czystości, jak ją natura natchnęła. […] Śledzenie szczegółowe rozwoju melodyj, je[go] przyczyn i następstw, należy do historii i filozofii muzycznej i może mieć miejsce dopiero po jak najdokładniejszym zebraniu melodyj nie już jednego ludu, ale wszystkich innych ludów. Nim to nastąpi, rozpatrzenie się w tym, co się pozyskało, do nader ciekawych doprowadzić nas może wniosków rozszerzających wiedzę i estetykę muzyczną1. Pieśni ludu polskiego wydane w sześciu zeszytach w latach 1856–1857 miały być pierwszym tomem zespołu źródeł służących do „oznaczenia muzykalności ludu naszego”. Rozpoczęty wówczas przez Kolberga program 1 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V–VI. 113 �edytorski miał służyć udokumentowaniu aktualnego stanu folkloru pieśniowego i muzycznego poprzez wydanie wielu wariantów wszystkich gatunków pieśni i melodii z całej Polski, z różnych regionów, a nawet z różnych ich okolic, w odrębnych, specjalnie im poświęconych tomach. Nie zawsze wówczas rozumiano ten zamysł, nie zawsze też był on aprobowany, ponieważ wydawanie drukiem tak licznych utworów ludowych i traktowanie ich wariantów jako pełnoprawnych cząstek kultury narodowej nie było oczywiste dla wszystkich krytyków, muzyków i literatów. Plan nowej wielotomowej serii edytorskiej powstał zapewne około roku 1849, tj. w trakcie druku ostatniej części Pieśni ludu weselnych. Nie wiadomo, czy już wtedy Kolberg postanowił zaniechać opracowywania akompaniamentu do wydawanych melodii wokalnych, jest to jednak bardzo prawdopodobne. W styczniu 1854 r. „Biblioteka Warszawska” donosiła, że książka jest gotowa1. Zezwolenie cenzury, drukowane w tym czasie na odwrotach stron tytułowych, ma datę 14 lipca roku następnego, ale druk rozpoczął się dopiero w połowie roku 1856, ponieważ ponad dwa lata zajęły Kolbergowi starania o nakładcę. Nie znalazł w tym czasie ani profesjonalnego wydawcy, ani innej osoby skłonnej zaryzykować pieniądze potrzebne na druk. Rozpisał wprawdzie subskrypcję, nie zebrał jednak dostatecznej sumy od przyszłych nabywców i w końcu sfinansował ten tom w znacznej mierze z własnych oszczędności. A w porównaniu do wydawanych dotąd zbiorów pieśni ludowych koszt był duży, na co wpłynęło dziesięć barwnych litografii i blisko 900 zapisów nutowych. Tom Pieśni ludu polskiego, określony przez Kolberga jako „seria pierwsza” planowanego wielotomowego wydawnictwa, składa się z dwu odmiennych części. Pierwsza ma tytuł „Dumy i pieśni” i zawiera utwory z całej Polski, tu podstawą wyboru był tekst, nie melodia. W drugiej, zatytułowanej „Tańce”, zamieszczone są melodie instrumentalne i wokalne z okolic Warszawy, często z przyśpiewkami. Termin „duma” był wtedy stosowany przez wydawców pieśni ludowych głównie dla ballad, a Kolberg dla tekstów w części pierwszej użył we wstępie określenia „dumy i pieśni dłuższe”. Dumami nazywał pieśni fabularne, przede wszystkim te, które dziś nazywamy balladami. W pierwotnej wersji wstępu określił krótko ich specyfikę2, Notatka w Doniesieniach literackich, „Biblioteka Warszawska” 1854, T. 1, s. 184, autorem był prawdopodobnie K.W. Wójciki. Podobne informacje w „Dzienniku Warszawskim” 1854, nr 27. 2 Zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement... (DWOK T. 70), s. 3. 1 114 �ale pominął tę próbę zdefiniowania gatunku w ostatecznie drukowanym wstępie. Zawarł w nim jednak inne ważne uwagi o muzyce i pieśniach ludowych. Wskazał na ich zmienność, zależnie od okolicy i upływu czasu dzielącego wykonania tej samej pieśni, scharakteryzował śpiew i głos ludowych wykonawców, rytm, tempo i akcentuację ich śpiewu, omówił tańce, podając kilkanaście nazw stosowanych dla nich na wsiach, lecz nie zajmując się choreografią, wymienił także najczęściej używane instrumenty i opisał sposób gry na nich. W części poświęconej balladom i „pieśniom dłuższym” prawie wszystkie teksty opatrzone są zapisem nutowym, tylko 29 na 444 pozbawionych jest melodii. O ważności muzyki i jej braku w zbiorach swoich poprzedników pisał we wstępie: A tak, prawie bez muzyki, rzec można, że zbiory ich objawiły się tylko w pół-życiu, w połowie swojej istoty, bo treść i melodia uzupełniają się, podnoszą wzajemnie, jedną wspólną stanowiąc całość, a często melodia, ta część mniej określona, mniej materialna, stanowi całą piękność pieśni1. W pierwszej części Pieśni ludu polskiego opublikowane są warianty czterdziestu jeden wątków, spośród których trzydzieści trzy są dziś klasyfikowane jako ballady2. Bogaty zasób zapisów terenowych i staranne wykorzystanie dostępnej literatury pozwoliły Kolbergowi przedstawić pieśni balladowe w zróżnicowanych wersjach z terenu prawie całej Polski. Ponad połowa z nich jest reprezentowana przez kilka lub kilkanaście wariantów, a najbardziej znane mają ich po kilkadziesiąt, np. ballada „Stała się nam nowina” ma 29 wariantów, „Wyjechał pan z chartami na pole” – 30 wariantów, a „Jasio konie poił” – aż 54. Najliczniejsze są warianty z regionów leżących w Królestwie, pochodzące zwykle z własnych materiałów Kolberga. Spoza zaboru rosyjskiego, z okolic, w których bywał krótko lub w których nie zdążył jeszcze sam przeprowadzić badań, zamieścił znacznie mniej pieśni. Wśród utworów zawartych w pierwszej części tomu znajdują się zapisy unikatowe, nienotowane przez poprzedników Kolberga i również później w badaniach innych folklorystów potwierdzone tylko sporadycznymi 1 2 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. V. Zob. E. Jaworska Katalog polskiej ballady ludowej, Wrocław 1990, m.in. s. 17. 115 �przykładami1. Poza właściwymi balladami uwagę Kolberga zwróciły teksty nazwane przez Juliana Krzyżanowskiego bajkami-śpiewankami, to jest bajki, w których istotną funkcję pełnią pieśni nie występujące samodzielnie, a znane jedynie z tych utworów. W Pieśniach ludu polskiego zamieścił kilka przykładów takich „śpiewanek”. Należą do nich trzy warianty melodii i tekstu pochodzące z bajki „Maliny”, wykorzystanej przez Słowackiego w Balladynie, a także cztery warianty z bajki „Wąż-narzeczony”. Zainteresował go też folklor złodziejski, zapisał aż dwanaście wariantów pieśni „Nasza karczmareczka dobrze sobie żyje”. Spośród kilkuset tekstów w części pierwszej tylko 85 pochodzi ze zbiorów wydanych drukiem wcześniej lub z badań innych osób. Zwraca przy tym uwagę stosunkowo duża liczba ballad z Mazur. Zapisane one zostały w latach 1836–1840 przez Gustawa Gizewiusza (1810–1848), protestanckiego kaznodzieję z Kraplewa. Jego rękopis pt. Pieśni ludu znad górnej Drwęcy dotarł do zbiorów Kolberga za pośrednictwem Kazimierza W. Wójcickiego2. Zauważyć trzeba, że do zapisów pieśni czerpanych z publikacji Kolberg dodawał czasem zanotowane przez siebie melodie, jeżeli w wykorzystanym źródle był tylko tekst. Sam o takiej praktyce pisał: „[…] nie omieszkałem wcielić do mego zbioru i tego, co inni skrzętni badacze różnymi czasy nagromadzili, o ile mi się tylko właściwa melodia nawinęła”3. W nocie loka1 Do unikatów należy np. ballada „Gnała pastereczka doliną” (nr 21, s. 224 w DWOK T. 1) opublikowana przez Kolberga na podstawie własnego zapisu terenowego, a także dwie ballady, których teksty pochodzą z rękopisu G. Gizewiusza: „Był tam stołarz mieszkający” (nr 23, s. 235 w T. 1) i „Wszystkim ludziom jest świadomo” (nr 29, s. 255 w T. 1); zob. E. Jaworska Katalog polskiej ballady ludowej…, tam wątki nr 11, 32 i 65. 2 K.W. Wójcicki manuskrypt ten dostał od G. Gizewiusza prawdopodobnie około roku 1844, ale nie wiadomo, kiedy przekazał go Kolbergowi. Zbiór Gizewiusza wykorzystał Kolberg w Pieśniach ludu polskiego, zamieszczając tam 35 tekstów i 8 melodii pochodzących z tego źródła. We wstępie do Pieśni ludu polskiego pisał, że rękopis Gizewiusza wzbogacił jego tom „trzydziestu kilku melodiami i znaczną ilością tekstu”, jednak Gizewiusz zapisał melodie tylko do 32 pieśni z blisko 400 znajdujących się w jego rękopisie, w tym 8 do ballad. Zob. w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. XXXI–XXXII. Pozostałe zapisy wykorzystał Kolberg w monografii Mazury pruskie, pozostawionej w rękopisie, a wydanej w r. 1966 (T. 40 DWOK). Rękopis Gizewiusza, którego pełny tytuł brzmi: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku, został wydany w Poznaniu w 2000 r. w opracowaniu i ze wstępem Danuty Pawlak. 3 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. XI. 116 �lizacyjnej podawał wtedy zwykle nazwę miejscowości, z której pochodziła muzyka. Łączenie melodii pochodzącej z własnych badań z tekstem zapisanym przez innych, tj. kontaminacje zapisów różnych osób wykonanych w różnym czasie, zastosował Kolberg do niektórych tylko spośród pieśni przejętych ze źródeł drukowanych lub z rękopisu Gizewiusza, jeśli tam pozbawione były zapisu nutowego. Innym zabiegiem redakcyjnym, przyjętym w tej części tomu dla pewnej liczby pieśni, jest zamieszczanie w druku zamiast ich pełnego tekstu tylko pierwszej zwrotki wpisanej pod melodią i opuszczanie zwrotek następnych lub niektórych środkowych, podobnych do znajdujących się w wariantach poprzedzających. Wtedy pominięte fragmenty zastępował odsyłaczami do odpowiedniego pełnego tekstu. Dotyczy to częściej tych pieśni, które w tomie znalazły się w licznych odmianach1, przy czym – jak wskazują zapisy terenowe – opuszczenia te często powstały już w trakcie notowania pieśni podczas badań. Jeżeli brać pod uwagę tylko część tomu poświęconą balladom, to uznać trzeba, że zdanie ze wstępu: „Muzyka jest głównym przedmiotem niniejszego zbioru” nie oddaje w pełni jej zawartości. Równorzędny przedmiot stanowią tam teksty, wprawdzie prawie wszystkim towarzyszy zapis nutowy, ale porządku materiałów nie wyznaczają melodie, a teksty — ich warianty są grupowane razem pod wspólnym numerem, niezależnie od tego, jak bardzo różnią się ich melodie. Druga część ma tytuł „Tańce” i podtytuł: „Polskie tańce, mazury, kujawiaki (obertasy), walce” i zawiera 466 melodii, większość z tekstami przyśpiewek. Wśród nich tylko dwie mają podane metrum 44, wszystkie pozostałe są w metrach nieparzystych. Pochodzą z okolic Warszawy i były zapisane w miejscowościach, które dziś często są dzielnicami tego miasta. Nie wszystkie melodie i zamieszczone pod nutami przyśpiewki wykonywano w czasie tańca, o czym Kolberg pisał we wstępie: Śpiewki takie nie zawsze lud w tańcu lub w karczmie przy kieliszku nuci, owszem słyszeć one się często dają przy robocie w domu i na polu, podczas żniw, sianożęci, w ogrodzie, na paszy za bydłem, także przy dojeniu krów, w czasie jazdy, przy kołysce. Nieprzebrana ich mnogość jest owocem chwilowego 1 O ile zachował się rękopis pełnego tekstu takiej pieśni (np. dla nr 3l, 14i, 25h), brakujące fragmenty przytaczano w przypisach źródłowych w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70). 117 �natchnienia podnieconego trunkiem i miejscowymi okolicznościami, do czego lada codzienna przygoda dać może pochop; inne wszakże są znane i śpiewane powszechnie na równi z dłuższymi pieśniami i dumami, zwłaszcza gdy w sobie zawierają pewną sentencją. Niektóre są odłamkami większych dum1. Teksty przyśpiewek musiał Kolberg poddać przed drukiem selekcji, odrzucając zbyt rubaszne, niecenzuralne, ponieważ „mimo rozlanego w nich humoru i czucia nie zawsze godzą się z przyzwoitością i dobrym smakiem”2. Poza ludowymi zanotował Kolberg i zamieścił wśród tańców także kilka utworów kompozytorów działających w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku, podając ich nazwiska nad melodiami. Są to kompozycje Józefa Elsnera, Jana Stefaniego3, Józefa Damsego i Adama Tarnowskiego, pochodzące z ich utworów scenicznych. Trudno dziś w każdym z tych wypadków ocenić, czy kompozytorzy ci wykorzystali motywy ludowe, czy też ich utwory stały się tak popularne, że zostały przeniesione przez publiczność teatralną do folkloru podmiejskiego. Pewien wpływ na upowszechnianie się utworów pochodzących ze sceny teatrów warszawskich mógł mieć repertuar katarynek, bardzo wówczas popularnych, których właściciele szybko reagowali na nowości4. Tom zamknął Kolberg obszerną „Tabellą miast i osad miejskich, o których uczyniono wzmiankę w niniejszym zbiorze z wykazaniem ich położenia geograficznego”. Była to odpowiedź na postulat Sikorskiego przedstawiony w recenzji dwu pierwszych zeszytów Pieśni ludu polskiego, więc jeszcze przed zakończeniem druku książki, a dotyczący not lokalizacyjnych zamieszczanych nad melodiami i określających geograficzne pochodzenie pieśni. Kolberg formułował je najczęściej dwuczłonowo, np. „od Żychlina O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. X. Tamże. 3 O Janie Stefanim, kompozytorze muzyki do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego, pisał K.W. Wójcicki: „[…] przejęty potrzebą poznania muzyki polskiej ludowej, co niedziela i święto wyjeżdżał na wieś, aby się nasłuchał pieśni, napatrzył tańców ochoczego ludu naszego. Wracał do miasta, a mając świeżo w pamięci sielską melodię, zasiadał i podkładał pod libretto Bogusławskiego.” Zob. K.W. Wójcicki Cmentarz Powązkowski pod Warszawą, T. 1, Warszawa 1855, s. 67. 4 J. Sikorski w artykule Muzyka i katarynka („Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski” J. Jaworskiego na rok 1854, s. 102) pisze: „A i tak słyszeć można odwieczne piosnki na deskach teatralnych posiwiałe, wygrywane po tysiączny raz na katarynce [...]”, katarynki wspomina też Kolberg we wstępie do Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. IX oraz w przytaczanym już szkicu autobiografii. 1 2 118 �(Chochołów)”, „od Wyszkowa (Głuchy, Niegów)”, „od Osterode (Kraplewo)”, „od Łagowa (Paprocice, Lechówek)”. Pierwsza nazwa w intencji Kolberga informowała o okolicy, w której pieśń czy melodia jest znana i popularna, druga o miejscu zapisu lub miejscowości, z której pochodził wykonawca. Sikorski w recenzji pisał: Oznaczenie miejscowości, skąd pieśń i melodia wzięte, także wyraźniejsze by się zdało. Mało to objaśnia, gdy przeczytamy, że te pieśni od Dzikowa, Łagowa, Kowalewa itd., bo któż wie, o jakim Dzikowie, Łagowie i Kowalewie mowa. Nawet małe miasteczka wymienione niewiele pomogą, bo o wielu z nich mało kto słyszał, mianowicie jeśli trochę odleglej od środka kraju leżą. Miasta powiatowe, okręgowe, gubernialne, prowincja wreszcie wymieniona, lepiej sobie pomagają w oznaczeniu miejscowości. Nastaję na ten szczegół, bo on tylko dla korzystniejszego użycia zbioru w mowie będącego posłuży, mianowicie pod względem badania charakterystyki prowincji i miejscowości1. Kolberg, syn kartografa, od lat podróżujący często po prowincji i mający do dyspozycji mapy ojca, nie miał kłopotów z ustaleniem położenia małych nawet miasteczek i wsi. Jednak rozumiejąc kłopoty czytelników, zgodnie z sugestią Sikorskiego w trakcie druku książki zestawił alfabetycznie w osobnej tabeli nazwy miejscowości określających okolice, dodając nazwę powiatu i państwa, w którym leżały. Zaznaczyć trzeba, że podawał nazwy trzech państw zaborczych i Królestwa Polskiego, czym podkreślał istotne dla mieszkańców Królestwa przekonanie o jego odrębności od carskiej Rosji. Większość wymienionych w tabeli miejscowości nie występuje w notach lokalizacyjnych w Pieśniach ludu polskiego, była więc ona pomyślana jako pomocniczy klucz do całej planowanej kilkutomowej serii wydawniczej. Ważnym elementem Pieśni ludu polskiego były barwne litografie przedstawiające rysowanych z natury mieszkańców wsi w strojach regionalnych. Kolberg zamieścił je „dla dopełnienia charakterystyki naszych wieśniaków”, a było to też do pewnego stopnia działanie marketingowe – kolorowe ilustracje, nie tak częste w ówczesnych drukach, zachęcały do kupienia książki. Nazwiska autorów rysunków odnotował Kolberg 1 J. Sikorski Ruch muzyczny. Pieśni ludu wydawane przez O. Kolberga, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219. Przedruk tej części recenzji J. Sikorskiego w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 134. 119 �dopiero na nowej karcie tytułowej 1 dodrukowanej w r. 1867, gdy postanowił Pieśni ludu polskiego włączyć do Ludu jako tom pierwszy tej serii wydawniczej. Wymienił tam Antoniego, swego brata, i Karola Marconiego, przyjaciela Antoniego, malarzy wspomnianych już wcześniej jako uczestników wycieczek Kolberga w pierwszych sezonach jego badań terenowych. Zachowały się wszystkie bezpośrednie pierwowzory litografii2, nie są to jednak rysunki powstałe podczas wędrówek po Mazowszu, lecz późniejsze ich kopie sporządzone na potrzeby druku. Oryginalne szkice terenowe Antoniego Kolberga i Karola Marconiego potrzebne do Pieśni ludu polskiego skopiował Wojciech Gerson i jego rysunki wykonane piórkiem i barwione akwarelą były podstawą litografii3. Prymarne rysunki dwu malarzy, Antoniego i Marconiego, nie zachowały się, brak też innych informacji na ten temat, nie mamy więc możliwości przypisania bezspornie którejkolwiek ryciny jednemu z dwu wymienionych przez Kolberga autorów4. Wykonanie litografii zlecił Kolberg firmie J.H.G. Rau w Dreźnie, z którą współpracował także później. Zaraz po rozpoczęciu druku ukazała się w „Bibliotece Warszawskiej” krótka informacja o nowym zbiorze pieśni, której autor, najpewniej ówczesny redaktor miesięcznika, K.W. Wójcicki, pisał o litografiach: Jest ona reprodukowana we wstępie J. Gajka do O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1) po s. VIII. 2 Przechowywane są w zbiorach Muzeum Etnograficznego im. F. Kotuli w Rzeszowie. Reprodukowała je K. Markiewicz w przywoływanym już tu katalogu wystawy malarstwa Antoniego Kolberga, cztery są też reprodukowane w tomie O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70). Na każdym rysunku, mimo zaznaczenia kolorów akwarelą, zamieszczony jest też krótki opis ręką Gersona, podający barwy części ubrania i noty lokalizacyjne, powtórzone przez Kolberga w podpisach i w opisie rycin na końcu książki. 3 W liście do firmy J.H.G. Rau u. Sohn w Dreźnie, która drukowała te litografie w 1856 r., Kolberg pisał, że ryciny strojów ludowych przesyła za pośrednictwem ich autora, Wojciecha Gersona. Zob. brulion listu Kolberga z końca listopada 1856 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 63–64. 4 Śladem wskazującym na autorstwo pierwowzorów dwu rycin mogą być informacje w Katalogu wystawy retrospektywnej nieżyjących malarzy polskich w salach redutowych w Warszawie (Warszawa 1898). Tam pod numerami 512–514 na s. 49 wymienione są trzy akwarele Karola Marconiego: „Kobieta, wieś Czerniaków”, „Od Piaseczna” i „Od Warszawy”, wszystkie były wtedy własnością syna Karola, Władysława Marconiego, i zaginęły w czasie powstania warszawskiego. Być może były to pierwowzory litografii zamieszczonych przez Kolberga w Pieśniach ludu polskiego, tj. rycin nr 1 „od Warszawy (Czerniaków)” i nr 10 „od Piaseczna (Obory)”, trzecią wymienioną w katalogu rycinę, „Od Warszawy”, trudno przypisać do którejś z litografii. 1 120 �Nie masz tu żadnej elegancji wymuskanej, jaką mamy we wszystkich dotąd wydanych kostiumach ludu naszego, nie wyjmując i Gersona1, ani urojonych fizjonomii, oblicza portretowane przedstawiają nam wiernie chłopków naszych, równie jak cały ubiór z najsumienniejszą ścisłością wykonane2. Wszyscy autorzy recenzji ukazujących się w latach 1856–1857 podkreślali dokumentacyjną wartość rycin dołączonych do Pieśni ludu polskiego, niezależnie od oceny całej zawartości tej antologii ballad i tańców3. Sam Kolberg miał zastrzeżenia do odwzorowania rysów dwu postaci, o czym pisał do firmy drezdeńskiej po odbiorze gotowych litografii4, ale poza tym był zadowolony z jej pracy. W „Objaśnieniu rycin”, zamieszczonym na końcu tomu, opisał stroje, podając ich kolory, wiele lokalnych nazw poszczególnych części ubiorów, a w dwu wypadkach także informacje pozwalające zidentyfikować rzeczywiste, przedstawione na rysunkach osoby – karczmarkę z Raszyna i sołtysa z Czerniakowa. Pieśni ludu polskiego zostały bardzo życzliwie przyjęte przez recenzentów i cieszyły się ich dużym zainteresowaniem — porównywalnej liczby recenzji i wzmianek w prasie wszystkich trzech zaborów doczekały się tylko pierwsze monografie wydawane w ramach Ludu. Omawiano przede wszystkim zakres publikacji i jej układ, a zawsze podkreślano ogrom pracy wykonanej przez Kolberga, od zapisywania ze słuchu melodii i tekstów bezpośrednio w terenie, poprzez wybór utworów przeznaczonych do druku, uporządkowanie ich według wątków tekstowych, wreszcie opracowanie redakcyjne. Nie wszystkie walory tej publikacji, istotne dziś dla folklorystów, 1 Wójcicki wspomina tu album: W. Gerson Ubiory ludu polskiego, Warszawa [1855], wersja francuska: Costumes polonais dessinés d’aprés nature…, litogaphiés par E. Desmaisons. Publié par Daziaro á Varsovie, Paris, Moscou et St. Petersbourg [1855]. Zob. też A. Jacher-Tyszkowa Grafika polska XIX wieku jako źródło do badań nad strojem ludowym, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXIX: 1975, nr 4, s. 220. 2 [K.W. Wójcicki] Doniesienia literackie, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 422. 3 Tylko raz, kilka lat później, przy okazji wzmianki w prasie warszawskiej o podróży Kolberga na Kujawy, ryciny z Pieśni ludu polskiego spotkały się z pewnymi zarzutami: „Wiemy, iż te postacie zdejmowano z natury z fotograficzną niejako dokładnością, lecz nam nie trzeba wyłączności miejscowych, jak zyzowatego sołtysa z Czerniakowa, skrzywionego rakowskiego chłopa, my prosimy o te ogólniejsze, że tak powiem zbiorowe oblicza i postawy, które właśnie typują okolicę”, T.S…ki Wiadomości bieżące, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1860, nr 195. 4 Zob. brulion listu do A. Karsta z 20 XI 1856, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 62–63. Za odbiegające od przekazanych oryginałów uważał twarze postaci na rycinach nr 1 i 6. 121 �były zauważone i docenione przez współczesnych Kolbergowi, nie zawsze też właściwie interpretowano zamiary i program wydawcy. Już w marcu 1857 r. napisał do Kolberga przebywający na emigracji Teofil Lenartowicz. Dziękował za książkę przypominającą mu młodość spędzoną na Mazowszu, ale prosił, aby wydając wszystkie zapisane melodie, wybierał do druku tylko teksty zasługujące na rozpowszechnianie. Wspomina „entuzjazm dla pieśni gminnych”, nadmierny i bezkrytyczny, towarzyszący wypowiedziom o folklorze jeszcze kilkanaście lat wcześniej, gdy obaj byli młodzi. Prosił więc Kolberga: […] nie zimnym rozsądkiem przeto, ale wyrobionym uczuciem piękności i wartości rzeczy trzeba sądzić utwory poetyczne, a co nas ujmie niewyszukanym wdziękiem, to niezawodnie będzie miało dłuższą wartość i drukować to należy na pociechę wspólną. Owoż daruj, Drogi Oskarze, ale nie trzymałeś się tej zasady, wydając swój nowy zbiór, znajduję w nim bowiem mnóstwo nędznych wierszydeł, które się nikomu na nic nie przydadzą, trzeba to było pominąć, dla muzyki jedynie po parę wierszy przytaczając, zresztą zostawiam to Twojemu wyrozumieniu, jeśli myślisz, że się to przyda, drukuj […]1. Lenartowicz – jak stwierdzał w liście – nie umiał sam odtworzyć melodii drukowanych w otrzymanym zbiorze i pisał z Rzymu do przyjaciela, nazywając go zakochanym w wiejskich śpiewach Mazurem: […] jakże żałuję, że się nie znam na nutach, żeby sobie choć na cygańskiej drumli zadzwonić piosenkę od Mokrego Lasu, ani rusz, jak hieroglify egipskie pałeczki wyskakują mi przed oczami, jedne wyżej, drugie niżej, ale co one tam sobie śpiewają, nie takiemu jak ja wiedzieć o tym, oj, doloż moja – Oskarze! Czemu Ciebie tu nie ma?2 Odpisując Lenartowiczowi, Kolberg wspominał też ze wzruszeniem wspólne wędrówki, ale nie zgadzał się z oceną tekstów przyśpiewek, bo to pewnie one, nie ballady, spowodowały krytyczne uwagi poety. Na zarzut braku krytycyzmu wobec estetycznych walorów niektórych „wierszydeł” odpowiedział: […] zapatrując się okiem poety, mogłeś wiele tu rzeczy niesmacznych dla siebie dojrzeć, ależ ja nie zbieram pieśni li tylko dla poezji w nich zawartej. Są i będą 1 2 List T. Lenartowicza z 25 III 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 67–68. Tamże, s. 68. 122 �one skarbnicą ciekawą dla gramatyków, lingwistów, historyków, dla ludzi kreślić mających nie tylko duchowość narodu, nie tylko całe jego moralne i niemoralne usposobienie, jego obyczajowość, ale i zewnętrzną skorupę, wszystkie przypadłości słowa i dźwięku, przez jakie przechodził, a ci szukają prawdy, która jak brzydkie obok pięknego w pieśniach każdego narodu leży. Takimi, jakimi są, zbieracz ma je przedstawić, nie wolno mu w nich nic dodać ani ująć, jeżeli chce być wiernym swemu zadaniu i zyskać zaufanie1. Maurycy Karasowski, któremu Kolberg udostępnił rękopis jeszcze przed drukiem, podkreślił wartość zapisów muzyki, których tak wielką liczbę prezentować będzie wydane dzieło, i zdał sprawę z jego zawartości, zwracając specjalnie uwagę na pieśni złodziejskie i wspomniane tu już bajki-śpiewanki. Przedstawienie wyników analizy zebranych przez Kolberga melodii odłożył na czas po wydaniu całości2. Karol Estreicher (1827–1908) w lwowskim „Dzienniku Literackim” scharakteryzował nowy tom na tle skrótowego przeglądu dotychczasowych badań i publikacji folkloru polskiego, litewskiego i ukraińskiego 3. Potem podsumował pracę Kolberga, stwierdzając, że autorem kierowały dwie myśli: „zestawienie wariantów melodii i tekstu” oraz wierne podanie melodii „w jej surowym odłamie, tak jak ją lud wygłasza, bez względu na to, że może razić nieforemnością”. Chwalił zamysł autora, ale wstrzymał się od głębszej jego oceny do czasu wydania wszystkich planowanych tomów i zalecał przeprowadzenie badań w Galicji, tj. w zaborze austriackim, zwłaszcza w górach. Estreicher docenił druk licznych wariantów tekstów i melodii ukazujących regionalne zróżnicowanie folkloru, przede wszystkim jednak podkreślał, i to kilkakrotnie, znaczenie publikacji Kolberga jako źródła dla muzyków pragnących komponować w duchu narodowym. Józef Ignacy Kraszewski wielokrotnie w latach czterdziestych XIX w. zabierał głos w toczącej się dyskusji na temat wartości folkloru, zwłaszcza List do T. Lenartowicza z 5 V 1857 r., tamże s. 70. M.K. [M. Karasowski] Kilka słów o dziele Oskara Kolberga pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami i rycinami, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 55. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 124–128. Zapowiadanej analizy melodii M. Karasowski nie opublikował. 3 Gędźba [K. Estreicher] Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał Oskar Kolberg, „Dziennik Literacki” 1857, nr 94–96. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 138–145. 1 2 123 �bajek, i metod jego wydawania drukiem. Przy zapisywaniu tekstów ludowych domagał się przede wszystkim wierności: „Inna cale rzecz zbierać, inna obrabiać”1. W korespondencji z Żytomierza zamieszczonej w „Gazecie Warszawskiej”2, której znaczną część poświęcił Pieśniom ludu polskiego, kilkakrotnie wskazywał na złożoność pracy Kolberga, jego dokładność, staranność i determinację, aby przedstawić tak wielki zasób melodii ludowych. Pisał, że „[...] namiętnemu tylko i obdarzonemu jak p. Kolberg zbieraczowi mogło się udać pochwycić wszystkie te maluczkie zmiany, warianty, rozmaitości jednego i tegoż samego niemal motywu, które go coraz nowym i świeżym czynią”3. Docenił to, że nowy zbiór pieśni ukazał się bez akompaniamentu fortepianu i melodie ludowe podane są z całą ich „pierwiastkową prostotą i czystością”, co stanowiło kontrast z dotychczas drukowanymi melodiami ludowymi, „wyjaśnianymi” przez dodanie harmonizacji zacierającej ich cechy pierwotne. Kraszewski podkreślił też, że ważna jest w tej publikacji Kolberga nie tylko muzyka, ale także zestawienie bezpośrednio koło siebie wariantów tekstów z różnych okolic, nawet jeżeli znanych, to jednak rozproszonych w dotychczas wydanych książkach i artykułach. Podkreślił wartość rycin, które są nie tylko „wielką ozdobą wydania, uskutecznionego bardzo starannie i wytwornie”, ale także prezentacją żywo nakreślonych strojów z okolic Warszawy. Zauważył jak inni recenzenci, że zbiór Kolberga jest „dla muzyków skarbnicą niewyczerpanego natchnienia”, jednak najważniejsza była konstatacja: Dla historii muzyki naszej, a raczej dla poznania jej charakteru, jest to materiał nieoszacowany i niewyczerpany, a wartość jego tym większa, że ścisłość była głównym zadaniem autora4. Tym wnioskiem Kraszewski potwierdził, że publikacja spełnia zasadniczy cel postawiony sobie przez Kolberga, tj. zebranie materiału do badań nad muzyką polską, a zwłaszcza nad muzyką ludową. Opublikowanie przez Kolberga muzyki ludowej bez harmonizacji, zauważone z aprobatą przez Kraszewskiego, nie znalazło uznania u wszystkich. J. I. Kraszewski Podania gminne, w: tegoż Studia literackie, Wilno 1842, s. 99. J.I. Kraszewski Listy do redakcji „Gazety Warszawskiej”, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 206–207. Przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 134–138. 3 Tamże, s. 135. 4 Tamże, s. 135. 1 2 124 �Anonimowy recenzent „Gazety W. Ks. Poznańskiego” 1 potraktował nową pracę Kolberga jak kolejne wydanie pieśni dla amatorów muzykowania. Pisał, że rozumie „szacunek dla czystości pieśni”, ale brak akompaniamentu fortepianu sprawi kłopot mniej wprawnym odbiorcom, którzy nie potrafią sami go opracować. Recenzent innego wielkopolskiego pisma, „Przeglądu Poznańskiego”, stwierdza, że jest to zbiór „bardzo ważny i ciekawy”2, podanie melodii „tylko w szkicu” uważa za zaletę, dodaje jednak, że zebranie tak wielkiej liczby wariantów było zbyteczne. Drobiazgowa praca zbieracza i wydawcy dowodzi wprawdzie sumienności, ale nie przynosi pożytku i niepotrzebnie powiększa objętość ponieważ: „Charakterystyczne tylko prawdziwie, wybitne różnicą warianty należało autorowi podać, nie rozszerzać za wiele objętości dzieła”3. Dla pełniejszego ukazania atmosfery towarzyszącej badaniom i publikacjom Kolberga w okresie opracowywania przez niego nowych Pieśni ludu polskiego można przytoczyć jeszcze wypowiedź Lucjana Siemieńskiego (1809–1877). Ten poeta i dziennikarz, niegdyś radykalny demokrata, od paru już lat współredagował konserwatywny krakowski „Czas”. Sam w roku 1845 wydał bajki i legendy4 ludowe, tłumaczył pieśni bretońskie i skandynawskie, ale podobnie jak Berwiński, którego Studia o literaturze ludowej już tu wymieniano, w późniejszym okresie życia walory tekstów pieśni oceniał z większym sceptycyzmem: Pojawienie się nowego zbioru pieśni ludu dokonanego przez p. Kolberga byłoby niekonieczną nowością, gdyby nie przyniosło nic więcej, jak oklepane wyrzekanie Maćka na niestateczność Maryny, lub żale Kaśki za utraconym panieńskim wiankiem, lecz prawdziwie rozmiłowany w swoim przedmiocie autor zbioru i pojmujący pieśń gminną od strony jeszcze niezużytej i niewyzyskanej, nie poprzestał na samych słowach pieśni, ale co daleko trudniejsze i mozolniejsze, zebrał do nich muzykę, tak jak mu ją lud śpiewał5. B. Pieśni ludu polskiego…, „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 145–147. 2 Anonimowa recenzja w „Przeglądzie Poznańskim” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 148–149. 3 Tamże, w przedruku w T. 70, s. 148. 4 L. Siemieński Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie, Poznań 1845; wydanie krytyczne: wybór, wstęp i opracowanie K. Pamuły, słowo wstępne J. Krzyżanowski, Warszawa 1975. 5 L. Siemieński Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 280. 1 125 �Siemieński w następnych zdaniach swej dosyć zdawkowej recenzji zbioru wydanego przez Kolberga również stwierdzał, że zamieszczone tam melodie będą „prawdziwym skarbem dla każdego kompozytora muzycznego”, nie zauważając zasadniczej idei autora. Podobnie jak muzykę potraktował litografie zamieszczone w tomie, oceniając je wysoko jako dające „rzetelne wyobrażenie” strojów ludowych i stanowiące wartościowy materiał dla malarzy. Dla Kolberga musiała być szczególnie istotna opinia Sikorskiego1, najwybitniejszego wówczas w Warszawie krytyka muzycznego, surowego w swych sądach i zwykle bezkompromisowego. Pierwszą część artykułu poświęconego Pieśniom ludu polskiego Sikorski drukował po ukazaniu się dwu początkowych zeszytów. Podkreślił rozległość planu Kolberga i wyraził przekonanie, że publikowany przez niego materiał będzie dostateczny do analizy „strony muzycznej” pieśni ludu, choćby dzięki wielkiej liczbie melodii, przewyższając pod tym względem wszystkie dotychczas wydane zbiory. Tak jak Kolberg uważał, że muzyka jest najważniejszą częścią pieśni ludowych: Bo gdy tekst rozsypuje się niekiedy na suche szczegółki w licznych czasem pomieszczone zwrotkach, to muzyka treściwie przedstawia całość uczucia lub dramatu, umiejąc równie dosadnie i szczegóły odtworzyć, ale tylko te, które do głównych należą2. Według Sikorskiego muzyka w nowym zbiorze Kolberga stanowi rzecz główną, nie tylko dlatego, że pomaga poznać „ducha naszej muzyki domowej, jak dotąd jedynej prawie bezwarunkowo na to nazwisko zasługującej”, ułatwia zrozumienie tekstu i zwraca uwagę słuchacza na przejawiające się w niej uczucia ludu, ale ponadto: […] uczy nas poznawać charakter pojedynczych ludzi, których za twórców muzyki uważamy, jakkolwiek są nam nieznani i nieznanymi na zawsze pozostaną, a co ważniejsze jeszcze, daje nam charakterystykę całej okolicy, której twórca Recenzja J. Sikorskiego ukazała się w „Gazecie Codziennej” 1856, nr 219 i 297. Część pierwsza z nr 219 przedrukowana w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 128–134. 2 Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement... (DWOK T. 70), s. 130. 1 126 �muzyki musiał być reprezentantem duchowo-artystycznym choćby do jednej pieśni, skoro ją przyjęto i przechowano w podaniu1. Sikorski zauważył więc rolę anonimowych ludowych muzyków, których twórczość jest przechowywana w regionalnej tradycji. Po zapoznaniu się z dwoma zeszytami nowego tomu Sikorski oczekiwał, że jego autor, od tak dawna notujący, poddający pewnej systematyce i publikujący muzykę ludową, dołączy do tomu rozprawę na jej temat, wnioski wynikające z wieloletniego obcowania i pracy nad nią: Bez tego przedsięwzięcie jego nie byłoby niejednemu tak korzystne i nauczające, jak być może. Któż zresztą z materiałem tym tyle, co p. K[olberg] oznajmiony? Kto tak dobrze jak on usprawiedliwi niektóre dziwactwa muzyczne ludu, kto jego sposób śpiewania tak dobrze pojął, kto ważność podobnej publikacji tak dosadnie okaże, jak sam wydawca, skoro przygotowaniu do niej tyle lat poświęcił, tyle trudu i kosztów?2 W imieniu nabywców książki stawiał wydawcy pytania o plan całości, niezupełnie dla niego czytelny w dwu początkowych zeszytach, a przynajmniej nie taki, jakiego się spodziewał. Przedmowa Kolberga, spełniająca w pewnym stopniu postulaty recenzenta, przekazana była odbiorcom dopiero razem z ostatnim zeszytem, więc pisząc tę recenzję, Sikorski jeszcze jej nie znał. Pytał także o zasadniczy cel publikacji – czy jest nim pokazanie wariantów tekstów, czy muzyki? Sam uważał, że wariantów, czasem mało różniących się między sobą, jest zbyt wiele, a dotyczy to także melodii. Następnie stwierdzał, że jeżeli zamiarem wydawcy była dokumentacja wariabilności muzyki ludowej, to powinien zestawiać obok siebie melodie zbliżone „podobnym sobie tokiem lub rodzajem taktu” i podawać je w tej samej tonacji dla ułatwienia porównań, a tonacje dobierać tak, „jak tego ogólna i zwyczajnie najdogodniejsza rozciągłość głosu ludzkiego żąda”. Dodał też, że „zawiłe harmonicznie miejsca” dobrze byłoby objaśniać „cyframi i dodanym basem”. Spełnienie tych postulatów Sikorskiego zaprzeczałoby idei Kolberga, tj. prezentacji źródeł do badań nad polską muzyką ludową. Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 131. 2 Tamże, nr 219, w przedruku w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement… (DWOK T. 70), s. 133. 1 127 �Zapisy ze słuchu, sporządzane w czasie bezpośredniego kontaktu z ludowymi wykonawcami, znormalizowane i „poprawione” według tych wskazówek przestałyby być wiarogodnymi źródłami. Po ukazaniu się następnych zeszytów zbioru Sikorski opublikował drugą część recenzji. Analiza dalszych przykładów muzyki ludowej pozwoliła mu głębiej zapoznać się ze specyficznymi cechami melodii notowanych przez Kolberga w terenie, a refleksja kończąca tę kwestię ujmuje szczerością: W przeglądanych troskliwie tych zeszytach spotykamy, jakkolwiek w nielicznych jeszcze pieśniach, liczne dowody wielkiego ich znaczenia, o którym opowiadaliśmy obszerniej niedawno, przy wyjściu zeszytu pierwszego. Najwięcej dają do myślenia dziwne niekiedy zwroty melodyjne, pełne siły i znaczenia, a takiego charakteru i tak odrębnej faktury od wszystkiego, co dzisiejsi piszą kompozytorowie, że nie podobna nie dojrzeć tam cech muzyki starodawnej, albo – jeśli kto woli i co na jedno prawie wychodzi – dowodu pojęć inną zupełnie drogą wyrabiających się u ludu wiejskiego, niż się one wyrabiają u obtartych więcej o cywilizację mieszczan lub szlachty. Niekiedy zdaje się, czytając te melodie, że na innym zupełnie żyje się świecie, którego tajemnice czuć umie serce, odgaduje [wyobraźnia1], ale usta z trudnością wypowiedzieć się odważą2. Tańcom opublikowanym przez Kolberga w tym tomie Sikorski poświęcił tylko kilka zdań, dziwiąc się zamieszczeniu wśród rodzimych polonezów, mazurów i kujawiaków także walców pochodzących z Niemiec. Przy okazji przypomniał czytelnikom obertasy i mazury autorstwa Kolberga, które zawsze uważał za świetne kompozycje. W tej części recenzji Sikorski ponowił apel do wydawcy, aby przekazał odbiorcom dzieła swe przemyślenia na temat muzyki ludowej, a także zapoznał ich z metodami rozwiązywania problemów pojawiających się w trakcie notowania ze słuchu i przygotowywaniu melodii do druku. Informacje takie pozwoliłyby lepiej zrozumieć muzykę ludową, tak inną od tej, której się uczyli i do której przywykli. Na pytania postawione w końcowej części recenzji Kolberg dał częściową odpowiedź we wstępie, choć zapewne nie zadowolił Sikorskiego. Dziś w recenzjach Kraszewskiego, Estreichera i Sikorskiego zwracają uwagę określenia: „dziwactwo pieśni”, „dziwactwa muzyczne ludu”, 1 2 W druku w „Gazecie Codziennej”: „wyobrażenia”. Recenzja J. Sikorskiego, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 297. 128 �„dziwne niekiedy zwroty melodyjne”, „coś niepojęte wedle zwyczajnych muzykalnych pojęć”, a także zdanie, że melodia ludowa „może razić nieforemnością”. Świadczą one, że odbiór tradycyjnej muzyki ludowej, takiej jaką wykonywali wiejscy grajkowie i śpiewaczki dla swoich słuchaczy lub dla własnej satysfakcji, zaprezentowanej przez Kolberga w nowym tomie, był wówczas dla nabywców Pieśni ludu polskiego trudny i napotykał na bariery. VI [Pierwsze spotkanie z muzyką góralską w Tatrach latem 1857 r. – Podróż do Wiednia, Lublany i Zagrzebia i jej wyniki – zapisy muzyki i zakupione druki, m.in. zbiór pieśni słoweńskich E. Korytki. – Początek pracy w zespole autorów Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. – Rezygnacja z pracy etatowej w Dyrekcji Dróg i Mostów. – Kompozycje. – Podróże w latach 1859– –1861. – Artykuł o ludowych źródłach muzyki J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali W. Bogusławskiego. – Wystawienie Króla pasterzy w operze warszawskiej. – Rozpoczęte dwa inne utwory sceniczne.] Lata następujące bezpośrednio po wydaniu Pieśni ludu polskiego wypełniały Kolbergowi, obok prac zarobkowych, intensywne zajęcia związane z muzyką – ludową oraz komponowaną przez niego i przez innych twórców. Podróżował i prowadził badania terenowe, które dały mu obfite i interesujące wyniki w postaci licznych zapisów pieśni i melodii nie tylko polskich, przygotowywał do premiery Króla pasterzy, swój jedyny wykonany publicznie utwór sceniczny, ponadto działał jako pisarz muzyczny – w roku 1858 podjął wieloletnią pracę nad zespołem haseł dotyczących muzyki w Encyklopedii powszechnej wydawanej przez Samuela Orgelbranda, a także publikował inne prace, spośród których na uwagę zasługuje zwłaszcza analiza muzyki Jana Stefaniego do Cudu mniemanego, czyli Krakowiaków i Górali. Druk Pieśni ludu polskiego zakończył się w marcu 1857 roku, a latem Kolberg wyruszył w długą podróż do nieznanych mu do tej pory regionów w Małopolsce, a także do Wiednia oraz Słowenii i Chorwacji, potem do Triestu i Wenecji. Zachowana dokumentacja pozwala odtworzyć tylko przybliżony przebieg i czas trwania tej podróży. Pismo przyznające mu urlop, datowane na 3 lipca 1857 r. brzmi następująco: 129 �Na zasadzie decyzji Rady Administracyjnej Królestwa z dnia 14/26 czerwca rb. No 20 955, objawionej reskryptem Komitetu Drogi Żelaznej z dnia 21 czerwca/3 lipca rb. No 476 Dyrekcja udziela p. Oskarowi Kolberg urlop na miesięcy trzy za granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście z zasiłkiem pieniężnym w stosunku trzechmiesięcznej płacy jego, tj. rsr. 150 […]1. Jest mało prawdopodobne, aby Kolberg zamierzał jechać do Ems, uzdrowiska w Nadrenii-Palatynacie, cieszącego się od dawna dużą sławą. Otrzymał wprawdzie jeszcze jedno pismo z datą 9 lipca 1857 r., w którym warszawska dyrekcja prosi zarząd kolei niemieckich o życzliwą pomoc dla swego pracownika, ale nie korzystał z tej rekomendacji, ponieważ nie planował wyjazdu do Niemiec. Wybrał całkiem inny kierunek podróży, której trasę znamy w ogólnym zarysie z Korespondencji2 drukowanej w „Ruchu Muzycznym” i z paru wzmianek w itinerarium i listach. Z listu do redaktora „Ruchu Muzycznego” wiadomo, że był w Tatrach i w Pieninach, potem w Krakowie, Modlnicy i Mogilanach, a następnie w Wiedniu, Lublanie, Trieście i Wenecji. Na podstawie dostępnych źródeł nie da się ustalić dokładnych dat pobytu w każdej z wymienionych miejscowości czy okolicy, a czasem nawet kolejności, w jakiej je odwiedzał. Wyjechał najpóźniej 10 lipca, po otrzymaniu pisma skierowanego do zarządu kolei niemieckich, zapisy pieśni wykonane w Modlnicy wspólnie z Józefem Konopką3 mają datę 21 sierpnia 1857 r., list z Wiednia datowany jest na 11 września, a musiał wrócić do Warszawy po trzech miesiącach urlopu, czyli nie później niż 10 października. Tylko te daty wynikają z zachowanych dokumentów. Najpierw pojechał do Krakowa, potem podobnie jak wszyscy ówcześni turyści góralską furmanką do Zakopanego i Szczawnicy. W górach spędził prawie sześć tygodni i – jak pisze – krajobraz Tatr zrobił na nim wielkie wrażenie: Dokument w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 51. Z podanej kwoty zasiłku wynika, że Kolberg w 1857 r. zarabiał 600 rubli rocznie, sprzeczne z tym wyliczeniem jest zaświadczenie (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 45) o podwyżce do 750 rubli od 1 stycznia 1847 r. 2 O. Kolberg Korespondencja. Wiedeń, d. 11 września 1857, „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206, przedruk: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357–363. Tam tytuł: Korespondencja z Wiednia. 3 Taką datę ma rękopis J. Konopki z zapisami tekstów skorelowany z niedatowanymi zapisami melodii w rkp. Kolberga. Rkp. J. Konopki w Arch. PTL, teka 43 Miscellanea, sygn. 1352, k. 133–134, rkp. Kolberga tamże, k. 148. 1 130 �Szczawnica nie zawiodła moich oczekiwań, Morskie Oko i Kościeliska Dolina przeszły je; Czorsztyn, Gąsienicowe Stawy, Biały Dunajec i Gewont pełne dzikiego są uroku; dolina Roztoka z wodospadem Siklawy i Pięcią Stawami może najwspanialsze w Tatrach, a Łomnica, Krywań i Murań groźne, ponure, ogromne, często chmurami zalane1. Następnie scharakteryzował Górali, zaprzeczając stereotypowym opiniom: A wśród tego snują się arcytwory Boże: ludzie łagodni, dobrzy, uprzejmi, chętni, uczciwi, nie tak jak ich malowano, dzicy i szorstcy. Ale też równie naiwni, natrętni, chciwi na grajcary (bo ubodzy) i lubiący się napić (choć to na szczęście dzięki towarzystwom wstrzemięźliwości ustaje)2. W Korespondencji z Wiednia drukowanej w „Ruchu Muzycznym” poświęcił wiele uwagi muzyce góralskiej: charakteryzował śpiew, tańce, instrumenty, wreszcie gwarę. Spośród poznanych w Zakopanem osób wymienił tylko rodzinę Homolaczów, ówczesnych właścicieli dóbr zakopiańskich mieszkających w Kuźnicach, których odwiedził wtedy pierwszy raz. Następnie wrócił na kilka dni do Krakowa, co kwituje w Korespondencji... czterema zdaniami. Wspomina tam krótki pobyt w Modlnicy, gdzie – jak wiemy z datowanego rękopisu – wspólnie z Konopką 21 sierpnia zapisał kilkanaście pieśni. Odnotował też spotkanie w Krakowie z Żegotą Paulim (1814–1895). Osobisty kontakt z tym autorem wysoko cenionych zbiorów pieśni był dla Kolberga bardzo ważny. Pisał w Korespondencji z Wiednia, że nie omieszka korzystać z uwag co do „zbierania i spisywania pieśni”, jakimi go wsparł autor Pieśni ludu polskiego w Galicji. Mógł wtedy od niego otrzymać także informacje o proweniencji geograficznej niektórych tekstów zamieszczonych w tym zbiorze wydanym w 1838 r. W druku Pauli lokalizował zespoły krakowiaków, określając tylko obwody administracyjne, z których pochodzą, a nieliczne inne noty w przypisach, dotyczące miejsca zapisu pojedynczych tekstów, są też ogólnikowe 3. Zachowała się notatka Kolberga – spis miejscowości z których pochodzi czterdzieści O. Kolberg Korespondencja… , przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 357. 2 Tamże. 3 Takich określeń miejsca zapisu w zbiorze Paulego jest zaledwie kilka, zob. Pieśni ludu polskiego w Galicji..., s. 63, 87–88 i 172. 1 131 �pieśni spośród wydanych przez Paulego1. Teksty zawarte w Pieśniach ludu polskiego w Galicji Kolberg przytaczał we własnych publikacjach i dokładniejsze niż w druku informacje o miejscu ich pochodzenia były mu bardzo potrzebne, ponieważ w jego edycjach folkloru był to najważniejszy i stały element dokumentacji. Jeżeli któreś z tych czterdziestu pieśni przepisał i włączył do własnych publikacji, dawał im noty lokalizacyjne zgodne z przywołaną tu notatką. Być może te dokładniejsze dane Kolberg uzyskał właśnie w trakcie pierwszego spotkania z Paulim w Krakowie w 1857 r. W Pieninach i Tatrach Kolberg wzbogacił swoje zbiory wieloma pieśniami, przyśpiewkami i melodiami instrumentalnymi, które zanotował, jak sam podaje, „koczując parę razy przy ognisku z Góralami”. Pozyskał też nowych znajomych i współpracowników w Krakowie i na Podhalu a także odwiedził ludzi dawniej sobie znanych. M.in. bezpośrednio po powrocie do Warszawy dostał od Józefa Riedmüllera, krakowskiego lekarza, teksty pieśni wykonywanych przez górala z okolic Czerwonego Klasztoru, „Rus­ naka”, jak nazywano Rusinów. Mógł też spotkać się ponownie z Ludwikiem Zejsznerem, który w latach 1848–1857 wrócił do Krakowa i wykładał na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym czasie był w górach także Lucjan Siemieński, który wspominał spotkanie z Kolbergiem, intensywność jego badań terenowych, widoczną dla obserwatora umiejętność nawiązywania kontaktu z wykonawcami i okazywaną im uwagę: Niedawno widziałem zacnego zbieracza pieśni i melodii u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak naprawiając słabe zdrowie powietrzem gór i leczącym zdrojem, nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty, lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa, zdaniem jego nie ustępujące pierwszeństwa innym. Wierny swemu zadaniu, z dziwną cierpliwością i wytrwaniem prowadzi podjętą pracę, godną powszechnego uznania2. Kolberg był w Tatrach jeszcze kilkakrotnie, na pewno w roku 1861 i 1863, a ponieważ prawie nigdy nie datował swoich rękopisów, trudno dziś stwierdzić, które spośród jego licznych zapisów muzyki góralskiej powstały właśnie w roku 1857. W zachowanych rękopisach prymarnych nad 1 Rkp. O. Kolberga, Arch. PTL, teka 12a, sygn. 1190, k. 1. Spis dotyczy wybranych pieśni z początkowej partii zbioru Paulego, s. 3–116. 2 L. Siemieński Kilka rysów z literatury i społeczeństwa…, s. 282. 132 �melodiami i pieśniami zanotował np.: „szałasy na Królowej koło Stawów Gąsienicowych”, „Zakopane”, „Olcza”, „Szaflary”. Ponieważ jednak nie znamy tras jego wycieczek w góry z Zakopanego czy Szczawnicy i nazw pobliskich miejscowości, w których był w roku 1857, nie można dziś ustalić, które z rękopisów wiążą się z tą pierwszą podróżą w Karpaty. Kolbergowskie zbiory muzyki góralskiej analizował w 1954 r. Tadeusz Strumiłło. Zauważył wtedy, że choć w rękopisach Kolberga najliczniejsze są melodie wokalne i skrzypcowe, spotkać tam można także interesujące zapisy muzyki wykonywanej na trombicie i na dudach1. Podkreślił przy tym, że Kolberg notował muzykę ludową na Podhalu stosunkowo wcześnie, bo od 1857 r., i to nie tylko we wsiach, ale również wysoko w górach, wśród pasterzy, gdzie nawet później nie zawsze docierali etnomuzykolodzy. Strumiłło w swoim artykule zamieścił kilka melodii góralskich z rękopisów Kolberga i z nimi związana jest hipoteza Witolda Rudzińskiego co do pochodzenia tańców góralskich w drugim akcie Halki Moniuszki. Rudziński po zapoznaniu się z przykładami przytoczonymi przez Strumiłłę, wiedząc, że obu muzyków łączyła przyjaźń, wyraził przekonanie, że „od Kolberga otrzymał Moniuszko interesujące go materiały”2. Niewątpliwie czas pierwszych badań terenowych Kolberga na Podhalu zbiega się z okresem, w którym Moniuszko komponował tańce góralskie. Jednak możliwe obecnie ustalenie dokładniejszych dat dla wielu faktów 1 T. Strumiłło Muzyka podhalańska u Kolberga, „Muzyka” 1954, nr 3–4, s. 8–12. Zapisy te, podobnie jak inne z Podhala, zostały wydane dopiero w roku 1968 w tomach: O. Kolberg Góry i Podgórze, cz. I–II (DWOK T. 44–45). 2 W. Rudziński Stanisław Moniuszko, w: Z dziejów polskiej kultury muzycznej, T. II, Kraków 1966, s. 245–246. W partyturze opery wystawionej w Wilnie w 1854 r. tańców tych jeszcze nie było, dopiero przed premierą w Warszawie Moniuszko uznał za konieczne dodanie paru nowych fragmentów, w tym także tańców w drugim akcie. Z biografii Moniuszki wynika, że nie znał on z autopsji folkloru góralskiego, a ponieważ melodie z Podhala praktycznie nie były drukowane przed warszawską premierą Halki, źródło pozwalające Moniuszce na znakomite odtworzenie charakteru muzyki góralskiej pozostawało nieznane. Po zapoznaniu się z artykułem Tadeusza Strumiłły o tece podhalańskiej Kolberga, w którym autor przytacza kilka zapisów nutowych ze zbiorów Kolberga, Witold Rudziński stwierdził, że Moniuszko mógł znać notatki terenowe Kolberga z pobytu w 1857 w Tatrach. Jednak Kolberg wrócił z podróży koło 10 października, a Moniuszko był w Warszawie od 16 do 28 listopada i dopiero wtedy mógł spotkać się z Kolbergiem i poznać jego zapisy z Tatr, zaś z korespondencji Moniuszki wynika, że tańce góralskie do drugiego aktu Halki wysłał z Wilna do Warszawy we wrześniu, a już 8 października Roman Turczynowicz, dyrektor baletu opery warszawskiej, kierował ich próbami (zob. S. Moniuszko Listy zebrane…, m.in. s. 258, 270 i 276). 133 �z tego okresu życia obydwu muzyków nie potwierdza hipotezy Rudzińskiego o możliwości skorzystania przez autora Halki z zapisów Kolberga wykonanych w 1857 r. Fragment Korespondencji... dotyczący Wiednia jest w większości poświęcony życiu muzycznemu w stolicy Austrii i w tej kwestii Kolberg odnotował swe wyraźne rozczarowanie. Sam stwierdza, że być może trafił na zły okres, bo istotnie sezon teatralny i koncertowy jeszcze się nie rozpoczął. Zwiedzał kościoły, muzea, bibliotekę cesarską, gdzie życzliwy kustosz udostępniał do kopiowania stare muzykalia, był w księgarniach muzycznych i w Kärntnerthor Theater na operze Charlesa L. Thomasa, słuchał koncertów orkiestry Johanna Straussa. Odwiedził cmentarze, na których pochowano Mozarta, Beethovena i Schuberta. Z Wiednia Kolberg pojechał na południe, do krajów południowosłowiańskich1 znajdujących się wówczas w granicach Austro-Węgier. Opublikowaną w „Ruchu Muzycznym” relację kończy kilkoma zdaniami o pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji. Nie można dziś uściślić ani czasu trwania, ani trasy tej części podróży, tym bardziej że nie znamy dokładnej daty powrotu Kolberga do Warszawy. Skąpe wyniki badań wskazują, że w Słowenii i Chorwacji był raczej krótko. W drukowanej w „Ruchu Muzycznym” korespondencji podaje tylko, że był w Lublanie, wiele lat później, w roku 1881 w przypisku do jednego z listów2 wymienia poza Lublaną także Zagrzeb, a w 1886 r. wspomina, że był w Lublanie, Zagrzebiu, Trieście i Primorju3, przy czym dodaje, że był to pobyt krótki, bo zaledwie kilkutygodniowy. Czy z Wenecji wrócił do Wiednia, skąd wysłał list do redakcji „Ruchu Muzycznego” datowany na 11 września, a potem jeszcze raz pojechał na południe, czy też Lublanę i Zagrzeb zwiedzał tylko na przełomie sierpnia i września, między 21 sierpnia a kilkudniowym pobytem w Wiedniu przed 11 września, nie wiadomo. Z tego etapu podróży pochodzą zapisy ze słuchu, na które składają się 42 melodie słoweńskie i chorwackie zanotowane na jednej karcie, jedynej zachowanej karcie terenowej związanej z pobytem Kolberga 1 Ten fragment podróży Kolberga z roku 1857 oraz zachowane na jej temat źródła, zebrane wtedy materiały i kontakty z badaczami Słowian południowych omawia E. Millerowa we wstępie pt. Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/ III), s. V–LXVIII, a teksty pieśni i ich źródła także M. Jakóbiec-Semkowowa, tamże, s. LXVIII-LXXXVII. Pieśni i melodie zapisane przez Kolberga w 1857 r. zostały opublikowane tamże. 2 Brulion listu do L. Jenikego z 31 I 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 462. 3 Brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VIII 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 361. 134 �w tych krajach słowiańskich. Ponadto w archiwum Kolberga znajdują się zapisy tekstów, częściowo skorelowane z wymienionymi melodiami, a wykonane przez niego i dwie inne, nieznane osoby. Kolberg przechowywał też zakupione w Lublanie druki: zbiór pieśni słoweńskich zanotowanych i przygotowanych do druku przez Emila Korytkę, dwa tomiki kalendarza słoweńskiego na lata 1855 i 1856, a prawdopodobnie także kilka innych książek i czasopism wydanych w Lublanie i zawierających pieśni i melodie ludowe oraz utwory miejscowych kompozytorów. Pieśniom słoweńskim zapisanym przez Korytkę poświęcił Kolberg wiele uwagi. Emil Korytko (1813–1839)1, student filozofii uniwersytetu lwowskiego, za kolportaż tajnych druków Ossolineum i przynależność do również tajnej organizacji studenckiej został w roku 1834 aresztowany i po długim śledztwie skazany w 1836 r. na internowanie w Słowenii. W Lublanie, poddawanej germanizacji jak cała Słowenia, nawiązał kontakty z działaczami słoweńskiego ruchu na rzecz odrodzenia narodowego i – kierując się świeżymi osiągnięciami ośrodka lwowskiego – zajął się notowaniem tekstów pieśni ludowych i tworzeniem zbioru rycin strojów regionalnych. W roku 1838 opublikował w czasopiśmie „Illyrisches Blatt”2 odezwę zachęcającą do badania kultury ludowej, anonsował tam także przygotowywany przez siebie zbiór Slovénske pésmi krajnskiga naróda. Sam zdążył wydać drukiem pierwszy z przygotowanych tomików, cztery następne wydał Jožef Blaznik, księgarz i drukarz. Cenzura zezwoliła na druk tekstów pieśni, usunęła jednak motto zaczerpnięte z Mickiewiczowskiego Konrada Wallenroda i napisany przez Korytkę wstęp, którego rękopis nie zachował się. W końcu roku 1838 Korytko był już ciężko chory, z tego zapewne powodu 10 stycznia 1839 r. uzyskał ułaskawienie i zgodę na powrót do Lwowa, lecz nie zdążył z nich skorzystać. Zmarł 31 stycznia i został pochowany w Lublanie. Pięć tomików pieśni słoweńskich Korytki zakupionych przez Kolberga w Lublanie znajduje się dziś w Bibliotece Jagiellońskiej i jest to zapewne jedyny pełny egzemplarz tego druku w polskich bibliotekach. Na karcie tytułowej pierwszego tomiku Kolberg dopisał nazwisko autora: „zebrał Korytko Emil”, bo edycja była anonimowa, a na wklejce przed stroną tytułową widnieją dwie notatki, u góry dyrektora biblioteki: „1887. A. 444. Poczciwy 1 Zob. E. Millerowa, wstęp pt. Materiały południowosłowiańskie w zbiorach Oskara Kolberga... (DWOK T. 59/III), s. XIX-XXIV. 2 W numerach z 25 i 30 z czerwca i lipca 1838 r. 135 �O. Kolberg darował d. 7 maja 1887. Estreicher” i niżej: „Pieśni słoweńskie zebrane przez Emila Korytko – nabyłem w Lublanie w r. 1857. O. Kolberg”. Na końcu piątego tomiku doklejona jest karta z życiorysem Korytki i notatkami o nim spisanymi przez Kolberga1. Większość książek i innych druków zgromadzonych przez Kolberga w tekach regionalnych bądź przechowywanych osobno przekazał Bibliotece Jagiellońskiej Izydor Kopernicki, wykonawca testamentu autora Ludu. Zbiór Emila Korytki, zmarłego na wygnaniu Polaka, który należał do inicjatorów badania folkloru Słowenii, cenił Kolberg tak bardzo, że pod koniec życia, gdy był już pewien, że nie zrealizuje żadnych planów związanych ze swymi materiałami południowosłowiańskimi, zabezpieczył los Slovénskich pésmi…, przekazując je Bibliotece Jagiellońskiej. W Bibliotece Jagiellońskiej znajdują się obecnie także dwa inne druki na pewno zakupione przez Kolberga w Lublanie. Pierwszy z zachowaną kartą tytułową: Koledarček Slovenski za navadno leto 1855 wydany był w Lublanie przez Janeza Bleiweisa, a drukowany przez Jožefa Blaznika, drugi, wydany na rok 1856, pozbawiony jest okładki i strony tytułowej. Obydwa kalendarze noszą ślady pracy Kolberga, ale jego ołówkowe notatki i glosy są dziś częściowo zatarte, częściowo zniszczone przez obcięcie kart przy oprawie. Niektóre artykuły zamieszczone w kalendarzach wykorzystał Kolberg później w obszernym studium Obrazy Słowiańszczyzny południowej zamieszczonym w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2. W Słowenii i Chorwacji Kolberg zakupił lub dostał również inne druki, których tytuły znamy z notatki Kopernickiego3, ale egzemplarze ich nie zachowały się w archiwum Kolberga. Powoływał się na nie w artykule Ruch Teksty te przytacza E. Millerowa we wstępie Materiały południowosłowiańskie… (DWOK T. 59/III), s. XXIII–XXIV. 2 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej z rozmaitych źródeł skreślił […], „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133–136, 176–179. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26–258. 3 I. Kopernicki po śmierci Kolberga, jako wykonawca jego testamentu, przeglądał teki z rękopisami i na osobnych kartkach notował zawartość, tytuły i przeznaczenie poszczególnych zespołów rękopisów i druków znajdujących się w spuściźnie autora Ludu. Część notatek Kopernickiego znajduje się dziś w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, część pozostała w tekach. Do tych ostatnich należy sporządzony przez Kopernickiego spis druków przywiezionych w r. 1857 i znajdujących się niegdyś w zbiorach Kolberga. Przytacza go E. Millerowa we wstępie: Materiały południowosłowiańskie… (DWOK T. 59/III), s. XXVII. 1 136 �muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych1, drukowanym blisko trzy lata po powrocie z podróży do Lublany i Zagrzebia, gdzie odnotował także publikacje poetów, muzyków, zbieraczy folkloru i działaczy na rzecz słoweńskiego odrodzenia narodowego. Część tych prac wykorzystał lub wymienił także w niedokończonym szkicu poświęconym pieśniom ludowym, a wydanym dopiero w Pismach muzycznych pt. Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych2. Przed podróżą mógł Kolberg otrzymać listy polecające od osób z Warszawy czy Krakowa znających środowisko naukowe Lublany. Nie mamy informacji na ten temat, a jedynym śladem kontaktów Kolberga z miejscową inteligencją jest dwuwiersz3 otrzymany od Lovro Tomana (1827–1870), poety, a także prawnika i polityka, założyciela pisma „Slovenska Matica”: Ak smo ravno ločeni po kraju, času, tak smo vonder snidjeni po duhu, glasu! Autograf z tym utworem datowany jest: „V Ljubljani, 1. Septembra 1857”, lecz nie wiadomo, czy Lovro Toman wręczył go Kolbergowi tego dnia na miejscu, czy przysłał później. W tym czasie zapoznał się, prawdopodobnie w Wiedniu, ze zbiorem wydanym przez Alojzego Kalauza4. Teksty pieśni serbskich dzięki pracom Vuka Karadżicia były znane w Europie, a także w Polsce wcześniej niż inne południowosłowiańskie. Ale do wydanych przez Karadżicia pieśni dołączonych było tylko sześć melodii, zapisanych zresztą przez polskiego muzyka, wówczas sekretarza Maksymiliana Ossolińskiego, Franciszka Mireckiego5 1 O. Kolberg Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 193–196, przedruk w O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 563–567 oraz w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. III (T. 59/III), s. 291–296. 2 Szkic ten zamieszczony jest w O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 586– –581 i w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian… cz. III (DWOK T. 59/III), s. 287–296. 3 Zamieszczony w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64), s. 76. 4 A. Kalauz Srbski napjevi. Sbirka serbski pjesama za fortepijano, sv. I, Wien [1850], sv. II, Wien [1852]. 5 Zob. D. Živanović Vuk Karadžić i jego polski współpracownik, Franciszek Mirecki, w: Literatura, komparatystyka, folklor. Księga poświęcona Julianowi Krzyżanowskiemu, pod red. M. Bokszczanin, S. Frybesa i E. Jankowskiego, Warszawa 1968, s. 815–823. Melodie dołączone były przez V. Karadżicia do drugiego tomu pt. Narodna srbska pjesnarica wydanego w r. 1815. 137 �(1791–1862), który w Wiedniu studiował kompozycję i grę na fortepianie. Zbiór Kalauza zainteresował zapewne Kolberga właśnie dlatego, że w dwu zeszytach zawierał 43 pieśni serbskie z melodiami. Naszkicowany początek recenzji tego wydawnictwa pozostał wśród prac niedokończonych i niedrukowanych1. Krótki pobyt w Słowenii i zebrane tam wiadomości o życiu muzycznym w Lublanie, słoweńskich kompozytorach i ich twórczości, a także usłyszana wtedy i zanotowana muzyka ludowa były inspiracją do napisania dwu wspomnianych już tekstów: artykułu Ruch muzykalny…, drukowanego w r. 1860 w „Ruchu Muzycznym”, i nieukończonego szkicu o muzyce ludowej. Kilkanaście lat później zajął się znowu krajami słowiańskimi znajdującymi się pod panowaniem Austro-Węgier i na podstawie literatury, w części przynajmniej zakupionej podczas podróży w 1857 r., napisał wspomniane już obszerne studium Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Jesienią 1857 r., po powrocie do Warszawy Kolberg zmienił miejsce pracy — śladem swego brata Wilhelma zrezygnował z zatrudnienia w zarządzie kolei żelaznej. Kolej Warszawsko-Wiedeńska we wrześniu 1857 r. przeszła w ręce prywatne z kapitałem niemieckim, na ważniejsze stanowiska angażowano Niemców. Wilhelm, który mógł odczuwać niepokój co do swej przyszłości w firmie kierowanej przez nowy zarząd, przeniósł się do Dyrekcji Dróg i Mostów w Komisji Skarbu. Tam znalazł nowa posadę także Oskar. Wilhelm został inspektorem w Zarządzie Komunikacji i w trakcie pracy w nowym miejscu zajmował się m.in. pomiarami Wisły w związku z planami jej regulacji i często podróżował, doglądając prac w terenie. Przygotowywał do druku obszerne dzieło poświęcone Wiśle, ale ukazała2 się tylko jego część druga i skorowidz do szczegółowych map tej rzeki. Natomiast wielokrotnie wydawany był opracowany przez Wilhelma plan Warszawy z roku 1846, aktualizowany ukazał się m.in. w 1868, 1870 i 1873 r. Zainteresowany dziejami swego miasta Wilhelm poszukiwał w różnych archiwach dawnych materiałów kartograficznych i przypominał Szkic recenzji opublikowano w O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 591–593. W. Kolberg Wisła, jej bieg, własności i spławność przez […], cz. II z 10 tablicami, Warszawa 1861, część pierwsza nie została wydana. Wcześniej ukazał się Skorowidz do planów rzeki Wisły. Wykaz gmin odpowiedzialnych za słupy nadbrzeżne warstwowe. Położenie geograficzne i wykreślenie niektórych punktów wzdłuż rzeki Wisły. Wykaz miast, wsi i osad położonych nad Wisłą. Warszawa 1860. 1 2 138 �o kwerendach na ten temat Oskarowi, gdy ten miał zamiar odwiedzić w Krakowie i we Lwowie miejscowe biblioteki. Przejście przez Oskara z prywatnego teraz przedsiębiorstwa do administracji rządowej powodowało konieczność zmiany mieszkania. Jak wspomniano, Kolberg po podjęciu pracy w Zarządzie Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej w 1845 r. zamieszkał w budynku należącym do tego zarządu i w listach jako adres zwrotny podawał dworzec przy ul. Marszałkowskiej. W połowie roku 1858 pisał1, że nie jest już urzędnikiem, ale pracuje jako dietariusz2 w biurze gen. Jana Smolikowskiego. Czy tę formę pracy podjął Kolberg bezpośrednio po powrocie z długiego urlopu, czy parę miesięcy później, nie wiadomo. Biografie Kolberga pisane z okazji jubileuszu jego badań obchodzonego w Krakowie w roku 1889, a także późniejsze, podają, że jako księgowy w Dyrekcji Dróg i Mostów pracował przez cztery lata, do połowy roku 1861. Sam Kolberg w Szkicu autobiografii pisał: […] w roku 1845 zostałem buchalterem i urząd ten piastowałem aż do roku 1857, gdy droga żel[azna] przeszła w ręce spółki prywatnej. Odtąd pracowałem jeszcze lat kilka w Komisji Skarbu i Dyrekcji Dróg i Mostów, gdzie złożone zostały akta dawniejszej kolei rządowej. Od roku 1863 oddałem się już stale pracy literackiej, pisząc do dzienników, pism ilustr., Encyklopedii itd. i porządkując nagromadzone nabytki etnograficzne3. Jednak możemy mieć dziś wątpliwości, czy dopiero w roku 1861, a tym bardziej 1863, zaprzestał pracy jako księgowy. Wśród jego dokumentów osobistych zachował się notatnik4, w którym na bieżąco zapisywał dochody i wydatki w latach 1859–1869. Są tam odnotowane honoraria autorskie i inne dochody od 1 stycznia 1859 r., ale nie ma wpisów o wynagrodzeniach 1 Niedatowany brulion listu, odpowiedź na list Mikołaja Akielewicza (1829–1887) z 12 maja 1858 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 89. 2 Dietariusz to urzędnik pobierający płacę dzienną, niemający etatu. Wymieniony przez Kolberga Jan Smolikowski (1796–1869) był wtedy dyrektorem XIII okręgu komunikacyjnego, podlegała mu Dyrekcja Dróg i Mostów. 3 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii…, k. 68. 4 Rkp. O. Kolberga Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869, w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210. Jest to jedyny taki dokument w papierach osobistych Kolberga, prawdopodobnie w innych okresach prowadził podobne notatki, ale zachowała się tylko jeden taki notes. 139 �za pracę w Dyrekcji Dróg i Mostów. Jeszcze w pierwszym półroczu 1959 r. Kolberg zanotował czterokrotnie przy różnych kwotach „od Wilhelma à conto roboty” lub „od Wilhelma za robotę”. Mogły to być wypłaty za prace na rzecz rachuby w Dyrekcji Dróg i Mostów zlecane mu za pośrednictwem brata, jednak ostatnia taka notatka pochodzi z początku lipca 1859 r. Natomiast od kwietnia tego roku pojawiają się zapiski o honorariach za artykuły drukowane w Encyklopedii, a od września – o otrzymywaniu zapłaty za lekcje. Prawdopodobne jest zatem, że właśnie w 1859 r. przestał pracować jako księgowy1 i zaczął znowu utrzymywać się z honorariów autorskich i z wynagrodzeń za lekcje muzyki. Na rezygnację ze stałej pracy wskazują też podróże podejmowane przez niego w roku 1859 i w latach następnych, trwające od pięciu tygodni do trzech miesięcy. Te długie wyjazdy przeznaczone na notowanie folkloru potwierdzają, że już wcześniej, przed rokiem 1863, przestał być krępowany stałą pracą w biurze. Przytoczone poprzednio pismo z lipca 1857 r. o udzieleniu Kolbergowi urlopu informuje o przyznaniu mu 150 rubli jako zapomogi na wyjazd, co stanowiło równowartość trzymiesięcznej pensji. Zatem rocznie zarabiał wtedy 600 rubli, tyle samo ile otrzymywał w chwili przyjęcia do pracy dwanaście lat wcześniej. Pensja taka, jak pisze Ryszarda Czepulis-Rastenis, pozwalała urzędnikowi zatrudnionemu w służbie państwowej na skromne życie, o ile był samotny, ale nie wystarczała na utrzymanie rodziny2. Z notatek w zeszycie z lat 1859–1869 dowiadujemy się, że w porównaniu z okresem stałej pracy księgowego dochody Kolberga, składające się wtedy głównie z honorariów autorskich i z opłat za lekcje muzyki, których udzielał w kilku domach, znacznie się zmniejszyły. Dodatkiem, ale nieregularnym, były kwoty przekazywane przez księgarzy lub bezpośrednich nabywców Pieśni ludu polskiego, tych z lat 1842–1845 i tych ostatnich, z roku 1857. Notował też Kolberg wpływy za sprzedaż wydanych przez niego własnych kompozycji i znacznie mniejsze za artykuły publikowane w prasie. W 1863 r. zapisał wynagrodzenie nie tylko za opracowania autorskie dla Encyklopedii, lecz także niewielką sumę za korekty tego wydawnictwa. Z zapisków wiadomo, że kolejne tomy encyklopedii musiał kupować, dla autorów ceny były W roku 1869 pisał w liście do A. Bielowskiego: „[…] przez lat trzynaście byłem buchalterem przy kolei żelaz[nej]”, co wskazywałoby także na zakończenie pracy księgowego około roku 1858, zob. brulion listu z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 299. 2 Zob. R. Czepulis-Rastenis „Klassa umysłowa”. Inteligencja Królestwa Polskiego 1832– –1862, Warszawa 1973, s. 293–324. 1 140 �jednak znacznie zniżone. Niekiedy odnotowane są w zeszycie skomplikowane transakcje związane ze sprzedażą listów zastawnych lub zamianą ich na weksle, wpływy z procentów od nich, pożyczki udzielane Antoniemu i znajomym, a potem ich zwroty. Kilkakrotnie zapisał prowizje – np. 29 czerwca 1859 r.: „z muzyki (sprzed. fortepianu) 15,– [rubli]”, 23 lutego 1860 r. „od Krala za fortepianu sprzedaż 30,– [rubli]”, a 5 sierpnia 1864 „od Krala za sprzedaż fortepianu Blumengartnerowi (38) i szlachcicowi z Kielc (15)”. Instrumenty wytwarzane w latach 1830–1896 przez warszawską firmę Krall i Seidler ceniono i wielokrotnie nagradzano na wystawach fortepianów, m.in. w Paryżu, Wiedniu, Moskwie i Petersburgu, a sporadycznie otrzymywane przez Kolberga prowizje od tej firmy były wyższe niż honoraria za artykuły, jakie płacono mu w tym samym czasie. Dodatkowym „kapitałem” Kolberga był pierścień z brylantem otrzymany od cara Aleksandra II w roku 1857 po przesłaniu do Petersburga Pieś­ni ludu polskiego1. Była to zwyczajowa gratyfikacja przyznawana przez władze w podobnych okolicznościach autorom i artystom. Przeprowadzając się z Warszawy do Modlnicy, Oskar zdeponował ten pierścień u Wilhelma, wiedząc, że w razie potrzeby brat sprzeda go za możliwie wysoką cenę. Spisy dochodów i wydatków, a Kolberg notował nawet bardzo drobne sumy, pokazują, że w latach 1859–1869 bilansował obydwie strony swej „księgi”, choć dochody miał znacznie niższe od poprzedniej stałej pensji. Sumując przychody z różnych źródeł w tych latach, stwierdzić można, że płacone przez Orgelbranda honoraria za artykuły i za inne prace dla Encyklopedii powszechnej stanowiły coraz większą część rocznego budżetu Kolberga, a w latach 1861–1866 nawet nieco ponad połowę. Właśnie zaproszenie do zespołu autorów tego wydawnictwa, zaplanowanego pierwotnie na kilka lat, umożliwiło Kolbergowi rezygnację z pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów. Inicjatywa Samuela Orgelbranda (1810–1868), aby wydać w Warszawie wielotomową encyklopedię powszechną, była ryzykowna z kilku powodów. Sensowność takiej publikacji warunkowana była istnieniem szerokiego grona autorów i odpowiednio licznych odbiorców. Ten ostatni warunek wobec materialnego ubóstwa inteligencji był trudny do osiągnięcia. Nieco wcześ­ niej, w latach 1836–1840, podobne wydawnictwo rozpoczęli w Warszawie 1 Donosił o tym „Tygodnik Petersburski. Gazeta Urzędowa Królestwa Polskiego” w roku 1857, nr 94. 141 �i w Wilnie Glücksbergowie, ale po ukazaniu się czterech tomów (tylko litery A–Czy) musieli je przerwać z braku nabywców. Sytuacja nauki polskiej w tym czasie była bardzo trudna, we wszystkich zaborach władze nie tylko nie wspierały instytucji wspomagających jej rozwój, ale uniemożliwiały powstawanie nowych i działanie już istniejących. W Poznaniu dawna Akademia Lubrańskiego, połączona w 1780 r. z kolegium jezuickim, natychmiast po zajęciu miasta przez Prusaków w r. 1793 r. została zamknięta, a rząd pruski nie zgadzał się na utworzenie nowej wyższej uczelni. Uniwersytety w Krakowie i we Lwowie były zgermanizowane, wykładano w nich w języku niemieckim, ich absolwenci mieli tworzyć kadry austriackich urzędników, nie polskich naukowców. W Warszawie od czasu zamknięcia uniwersytetu po powstaniu listopadowym nie było wyższej uczelni, a dopiero za czasów Aleksandra Wielopolskiego (1803–1877), od marca 1861 r. dyrektora Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, otworzono kursy przygotowujące do studiów i rok później Szkołę Główną. Tylko w zaborze austriackim wiosną 1860 r. rozpoczęły się zmiany polityczne, które miały później decydujące znaczenie dla rozwoju nauki i kultury polskiej przede wszystkim w ośrodku krakowskim i lwowskim. Ale mimo braku finansowania ze strony państw zaborczych i restrykcji cenzury i policji nauka polska istniała. Bogdan Suchodolski pisze: Gdy Samuel Orgelbrand przystąpił w 1859 r. do wydawania Encyklopedii powszechnej, zmobilizował bez trudu 115 specjalistów z różnych dziedzin wiedzy. W warunkach, w których nie istniało polskie szkolnictwo wyższe, było to wydarzenie niezwykłe, świadczące o wielkiej intensywności życia umysłowego w kraju, którego rozwój był na każdym kroku hamowany1. Samuel Orgelbrand rozpoczął prace przygotowawcze już w roku 1856, zapraszając do współpracy uczonych ze wszystkich ziem dawnej Polski, a także autorów spośród emigrantów. We wrześniu tego roku pisał o swoim zamiarze w liście do Karola Szajnochy, proponując mu udział w pracach nad encyklopedią: Gdy inne narody nas pod tym względem daleko wyprzedziły, możemy więc w wydaniu podobnego dzieła z ich prac korzystać, co nam robotę wielce ułatwi; jakoż artykuły wiedzy powszechnej lub tyczące się różnych innonarodowych miejscowości możemy z stosownymi zmianami z niemieckich, francuskich, ro1 B. Suchodolski Dzieje kultury polskiej, Warszawa 1980, s. 385. 142 �syjskich i angielskich encyklopedyj przyswoić; przedmioty zaś tyczące się nas samych w szczególności, a w ogólności całej Słowiańszczyzny przez obcych uczonych prawie nie tknięte, a jeżeli z potrzeby zaczepione, to z taką niedbałością, lekkością i grubą niewiadomością, że mimowolnie powstaje domysł, że tylko niechętnie lub ironicznie traktują o naszych rzeczach. Te więc przedmioty tak dla nas samych, jak i dla obcych o nas wiedzieć ciekawych, z dopiero [co] wyłuszczonych powodów powinny i muszą być oryginalnie wypracowane1. Pierwsza sesja komitetu redakcyjnego odbyła się w maju 1858 r. W prospekcie Orgelbrand pisał: „Przy całej swej obszerności Encyklopedia nie przejdzie liczby dwudziestu tomów”2, ale w trakcie prac haseł przybywało, a autorzy nie zawsze utrzymywali dyscyplinę, przekraczając przewidywaną objętość artykułów. W rezultacie wydawnictwo składa się z 28 tomów wydanych w latach 1859–1868. Terminowe ukazywanie się zeszytów Orgelbrand zapewnił przez wydrukowanie kilkunastu początkowych, zanim ogłosił ukazanie się pierwszego, przekazanego do rąk odbiorców na początku października 1859 r. Miał więc pewien zapas na wypadek opóźnień autorów bądź przestojów w druku, a dotrzymywanie terminów wobec nabywców potwierdzało renomę wydawcy i było konieczne dla zapewnienia stałych wpływów finansowych — Orgelbrand nie pobierał przedpłat, zeszyty encyklopedii były płatne dopiero przy odbiorze. Zachwianie regularnego ukazywania się kolejnych zeszytów encyklopedii nastąpiło dopiero w latach 1863–1865. W poświęconym Kolbergowi artykule w Encyklopedii czytamy: […] jest on jednym z bardzo czynnych współpracowników niniejszej Encyklopedii, która zawdzięcza mu zwłaszcza różne życiorysy znakomitych muzyków i artykuły teoretyczne o wszystkich tej sztuki gałęziach3. Autorski udział Kolberga w tomach Encyklopedii powszechnej w zakresie teorii i historii muzyki przedstawił Mieczysław Tomaszewski we wstępie4 do tomu Pisma muzyczne. Przypuszcza on, że współpraca Kolberga Korespondencja Karola Szajnochy, zebrał, wstępem i przypisami opatrzył H. Barycz, T. II, Wrocław 1959, s. 87, list z 3 IX 1856 r. 2 Prospekt zamieszczony był m.in. w pierwszym tomie encyklopedii po karcie tytułowej. 3 F.H.L. [F.H. Lewestam] Oskar Kolberg, w: Encyklopedia powszechna, T. XV, Warszawa 1864, s. 45. 4 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. I (DWOK T. 61), s. XIII–XIV, XXXII–LIV. Zob. też P. Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 1 143 �w powstawaniu encyklopedii Orgelbranda rozpoczęła się już przy tworzeniu spisu haseł, tj. w roku 1858, ponieważ był on jedynym muzykiem w zespole jej autorów. Wprawdzie za ten etap prac w zakresie nauk humanistycznych i sztuki odpowiedzialny był Fryderyk Henryk Lewestam (1817– 1876)1, historyk literatury, krytyk i dziennikarz, członek ścisłego kolegium redakcyjnego, ale jest mało prawdopodobne, aby mógł on samodzielnie zająć się problematyką muzyczną encyklopedii. Publikowanie w tych latach artykułów w prasie nie przynosiło Kolbergowi znaczących dochodów, ale też nie honoraria były w tym wypadku głównym celem. Bezpośredni kontakt z muzyką góralską w roku 1857 pozwolił mu zająć się analizą wykorzystania melodii ludowych przez Jana Stefaniego w Krakowiakach i Góralach. W latach 1858–1859 w „Bibliotece Warszawskiej” ukazał się artykuł Maurycego Karasowskiego Rys historyczny opery polskiej, w którym autor podjął między innymi także ten temat2. Kolberg, udostępniając własne zbiory terenowe z 1857 r., pomagał Karasowskiemu w trakcie porównywania motywów z partytury Stefaniego z muzyką ludową i obaj doszli wtedy do wniosku, że Jan Stefani wysnuł te melodie „[...] z własnego natchnienia, że starał się tylko o naśladowanie treścią i formą muzyki ludowej, lecz że główny tok i skład melodii jest jego niezaprzeczoną własnością”3. Zainteresowanie związkami między operą polską a muzyką ludową kazało Kolbergowi wrócić do tego problemu i jeszcze raz zabrał się — jak pisze — „do starannego przejrzenia” partytury Jana Stefaniego i przewertowania własnych zbiorów, czego wynikiem jest artykuł Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego... zamieszczony w „Ruchu Muzycznym”4. Uważał, że ustalenie zależności dzieła Stefaniego od folkloru jest istotne, ponieważ jest to pierwsza opera polska sięgająca do motywów ludowych. Porównując własne zapisy z partyturą Krakowiaków i Górali, wskazywał kolejno, które melodie Stefaniego są „szczero ludowe”, 1 Zob. K.W.Wł. Lewestam F.H., w: Encyklopedia powszechna, T. 16, Warszawa 1864, s. 953–955. 2 M. Karasowski Rys historyczny opery polskiej, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 2, s. 94–122, całość opracowania Karasowskiego drukowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1857, T. 2–4 i 1858, T. 2, osobne wydanie pt. Rys historyczny opery polskiej poprzedzony szczegółowym poglądem na dzieje muzyki dramatycznej powszechnej ukazało się w Warszawie w 1859 r. 3 M. Karasowski Rys historyczny…, „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 2, s. 100. 4 O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”..., „Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 546–554. 144 �które „mają powinowactwo z ludowymi”, a które „należą do oryginalnych pomysłów” kompozytora. Nie kwestionował wniosków podanych przez Karasowskiego w wyniku poprzedniej wspólnej analizy partytury Stefaniego i własnych zapisów terenowych, ale uzasadniał je dokładniej, m.in. przytoczył melodię „od Babiej Góry” jako pierwowzór piosenki „Próżno Kaśka od nas stroni”. Zastrzegał przy tym: Zbiór mój pieśni i tańców ludowych, jakkolwiek liczny, nie może jednak obejmować wszystkich, jakie istnieją, tym bardziej że bezustannie tworzą się nowe, a stare przetwarzają. Stąd też niepodobna wyrzec co do przytoczonych motywów, czy Stefani brał je żywcem z ludu, czy tylko korzystał z nich po swojemu. […] Przytoczone tu przykłady dość jasno wskazują stosunek motywów ludowych do tych, jakie nam partycja Stefaniego przedstawia. Jeżeli przypuścimy, że charakter pierwszych wiernie przez niego został schwycony i oddany, to przyznać trzeba, że krakowiak ludowy od owego czasu wielce zyskał, nabrawszy mocy i dosadności tak w rytmie, jak i w konturze melodyjnym, co nie o wszystkich pieśniach ludowych powiedzieć można, na które czas nieraz i ujemny wpływ wywierał1. Wspominano już, że Kolberg zwracał uwagę na naturalną zmienność folkloru, którą obserwował w czasie badań terenowych. Pozwoliło mu to na konieczną refleksję przy porównywaniu utworów przedzielonych ponad półwiekowym odstępem czasu, w tym wypadku partytury Stefaniego z roku 1794 i własnych zapisów melodii ludowych wykonanych latem 1857 r. Artykuł o muzyce J. Stefaniego do Krakowiaków i Górali pokazuje też rolę Kolberga w rozwoju badań muzykologicznych w Polsce. M. Tomaszewski pisze: Rozprawka o ludowych źródłach melodii Krakowiaków i Górali Stefaniego stanowi pierwszą w polskim piśmiennictwie muzycznym udokumentowaną źródłowo pracę porównawczą (chciałoby się rzec, iż w tym momencie rodzi się polska muzykologia przeduniwersytecka)”2. W tym samym okresie, w którym Kolberg pisał o melodiach ludowych w kompozycji J. Stefaniego, jesienią 1858 roku, zarysowała się możliwość O. Kolberg Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale..., przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), s. 553–554. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne... cz. I (DWOK T. 61), s. XI. 1 145 �wystawienia w teatrze Króla pasterzy. Autor libretta, Teofil Lenartowicz był od dawna na emigracji, jednak można już było w druku, np. w recenzjach, wymienić jego nazwisko. Zachowana w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego kompletna partytura Króla pasterzy nosi adnotacje J. Quattriniego, ówczesnego dyrektora opery i dyrygenta, który ocenił utwór Kolberga pozytywnie i przewidywał sukces przedstawienia. Podobne zdanie na rękopisie partytury wyraził S. Moniuszko1. Te dwie opinie spowodowały decyzję prezesa Warszawskich Teatrów Rządowych, generała Ignacego Abramowicza, który na początku października 1858 r. polecił rozpocząć próby utworu Kolberga. Przed kompozytorem otworzyła się scena publiczna. Przypuszczać można, że dużą rolę we wprowadzeniu Króla pasterzy na scenę opery warszawskiej odegrał Moniuszko, który po sukcesie Halki w styczniu 1858 r. został dyrygentem oper polskich tej sceny. Z Kolbergiem łączyła go przyjaźń, a w repertuarze brakowało utworów polskich, zwłaszcza związanych z muzyką ludową i tematami wiejskimi. Prawdopodobnie części poprawek widocznych w partyturze dokonał Kolberg za radą Moniuszki, który może być autorem innych korekt, wpisanych nierozpoznaną ręką. Pod datą 19 lutego 1859 r. w zachowanym spisie wydatków z tego roku Kolberg zapisał: „pałeczka dyr. dla Quattriniego 6 [rubli]”2 — ale utwory kompozytorów polskich w tym okresie prowadził Moniuszko i on prawdopodobnie dyrygował Królem pasterzy. „Opera sielska” Kolberga miała premierę 2 marca 1859 r. Wśród wydatków Kolberg odnotował pod tą datą: „kolacja u Zakrzewskiej 3,75 [rubla]”3, co zapewne oznacza, że ugościł śpiewaczki i śpiewaków biorących udział w przedstawieniu. Utwór Kolberga był grany jeszcze pięciokrotnie w marcu i raz w maju, po czym zszedł ze sceny. Król pasterzy podobał się przynajmniej części publiczności – jeden z recenzentów, bardzo krytyczny wobec tej kompozycji, wspomniał o aplauzie widzów z „jaskółki”, czyli z miejsc najtańszych: 1 Tę i wymienione poprzednio adnotacje przytacza D. Idaszak we wstępie do tomu O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XIX–XX, zob. też M. Prochaska Kompozycje Oskara Kolberga... (DWOK T. 85/II), s. 0000. 2 Rkp. Kolberga, Notatnik… (BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 3); pałeczka była zwyczajowym prezentem dla dyrygenta. 3 Tamże. 146 �Powodowani miłością sztuki ojczystej, nie chcemy zostawiać w błędzie muzyka zasłużonego, który popchnięty niedorzecznym przywołaniem z paradyżu może wejść na mylną drogę1. Widocznie ktoś z najwyższego balkonu opery, zwanego wtedy paradyżem, wznosił okrzyki pochlebne dla autora. Aleksander Różnicki, autor przytoczonego zdania, nie znalazł w Królu pasterzy niczego godnego pochwały. Ocenił, że jest to dzieło „mniej niż mierne” i zalecał autorowi zaprzestanie prób komponowania na scenę. Bezpośrednio po premierze ukazały się także dwie inne recenzje: M. Karasowskiego w prasie codziennej i J. Sikorskiego w „Ruchu Muzycznym”2. Recenzenci wyrażali istotne zastrzeżenia, przede wszystkim wskazywali błędy w instrumentacji, nieoryginalność niektórych arii, stwierdzali także, że utwór jest zbyt krótki dla teatru i właściwie pozbawiony dramatycznej akcji. Sikorski chwalił arię Rózi „Skąd ten niepokój…” i piosenkę Ciemięgi „Już się słonko w blasku toczy…”. Podobały mu się też tańce i pisząc, że aria Rózi „jest prześliczna”, dodał: Polonez na chór ubiega się z [nią] o pierwszeństwo, duch poloneza istotnie ludowego dobrze się w nim odbija i wypracowanie co do formy równie staranne, jak w romansie poprzednim. Że mazur i kujawiak, gdzie się zdarzył, musi być udany, domyśla się każdy, kto poznał dawniej, jaki p. K[olberg] majster na takie rzeczy3. Sikorski tłumaczył niedostatki utworu Kolberga, m.in. niedojrzałą instrumentację, tym, że utwór powstał dawno, bez nadziei na przestawienie w teatrze, stąd jest też zbyt krótki i nie wykorzystuje możliwości, jakie dałoby np. rozszerzenie komicznej roli Maciusia. Wyrażał jednak nadzieję, że Kolberg nie poprzestanie na tej pierwszej próbie; widział potrzebę istnienia w repertuarze sceny operowej utworów „przedstawiających życie ludu”, które autor Króla pasterzy zna tak dobrze i zdolny jest zobrazować muzyką. A.R. [A. Różnicki] Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Gazeta Codzienna” 1859, nr 84. Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68 ), s. 664. 2 M. Karasowski Koncerta – Król pasterzy – Małżeństwo przy latarniach, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81; J. Sikorski Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego, „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–82. Recenzje te są przedrukowane w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68 ), s. 660–663. 3 [J. Sikorski] Król pasterzy…, s. 82, w przedruku w O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68) s. 661. 1 147 �M. Karasowski również uważał instrumentację Króla pasterzy za całkowicie nieudaną, ale chwalił niektóre arie i poloneza, a o całości pisał: Rzecz sama z siebie nie zajmująca wcale, pozbawiona wszelkiej sceniczności, okraszona jednak skromną, często właściwą sielskiej prostocie muzyką, może być słuchaną, szczególnie przez miłujących rzeczy miejscowe, z przyjemnością 1. Zakończył swe uwagi zapewnieniem o szczerej życzliwości wobec kompozytora i przekonaniem, że wyrażona w recenzji krytyka pomoże w dalszej jego pracy nad utworami scenicznymi. Kolberg opinie o swym utworze potraktował bardzo poważnie, na zachowanym do dziś egzemplarzu czasopisma z recenzją Karasowskiego napisał na marginesie: Co do instrumentacji ma rację i dlatego lepiej się to wydaje przy fortepianie, aria Wojtka istotnie kiepska, bo niepotrzebnie ma włoski zakrój2. Poza Królem pasterzy i wspominaną tu wcześniej Sceną w karczmie znane są we fragmentach jeszcze dwa inne utwory sceniczne Kolberga: Pielgrzymka do Częstochowy i Wiesław. Pierwszy z nich, planowany jako dwuaktowy „obrazek sceniczny”, zachował się w postaci pozbawionych tytułu szkiców kompozycji i libretta napisanego też przez Kolberga. Danuta Idaszak, przygotowując te szkice do wydania drukiem, porównała libretto w rękopisie Kolberga z utworem Seweryny Pruszakowej Pielgrzymka do Częstochowy, wydanym w jej Obrazkach dramatycznych3. Po stwierdzeniu bezpośredniej zależności tekstu Kolberga od „obrazka” Pruszakowej przyjęła dla tego utworu taki sam tytuł. Nie wiadomo, kiedy Kolberg podjął pracę nad Pielgrzymką do Częstochowy. Seweryna Pruszakowa wydała swój tomik w roku 1857, ale nie można wykluczyć, że Kolberg poznał tekst wcześniej w rękopisie. Bywał u autorki przez cały okres, w którym prowadziła salon literacki w Warszawie, tj. od jesieni 1847 r. do listopada 1863 r., kiedy jako osobie zaangażowanej w opiekę nad rodzinami powstańców 1 M. Karasowski Koncerta…, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, w przedruku (DWOK T. 68) s. 663. 2 Notatka Kolberga na egzemplarzu „Kroniki Wiadomości…”, w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 360. 3 Zob. wstęp D. Idaszak w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. XXVII–XXVIII, zob. też S. Pruszakowa Pielgrzymka do Częstochowy, w: tejże Obrazki dramatyczne, Warszawa 1857, s. 51–111. 148 �i zagrożonej aresztowaniem Rząd Narodowy polecił emigrować. Zachowane opracowanie fortepianowe i libretto Pielgrzymki do Częstochowy z wyraźnie zarysowaną intrygą wskazują, że mógł to być utwór i scenicznie, i kompozytorsko znacznie dojrzalszy od dwu poprzednich1. Z planowanej opery Wiesław znamy tylko jedną niedokończoną pieśń2 z podpisanym incipitem „Niechże ja lepiej nie żyję”. W Szkicu autobiografii Kolberg pisze o skomponowaniu „kilku ustępów”, być może inne fragmenty zaginęły lub wydane zostały w Dziełach wszystkich jako faksymilia, ale bez podpisanego tekstu, i nieokreślone w rękopisie jako należące do tej opery pozostały nierozpoznane. O pracy nad Wiesławem informowała prasa warszawska3, podtrzymując zainteresowanie twórczością muzyczną Kolberga, jednak po powstaniu styczniowym nie wrócił on już do utworów scenicznych. Sam pisał w Szkicu autobiografii: Wiesław, opera Pruszakowej, zacząłem ją pisać i naszkicowałem już kilka ustępów, ale wypadki r. 1863 znów przeszkodziły dalszej na tym polu pracy i rzecz nie została odtąd wcale już podjętą. Są to zatem jedynie słabe okruchy czegoś, co być miało, ale do skutku wcale nie przyszło i nie przyjdzie4. VII [Zmiana planu wydawniczego: oddanie do druku w 1862 r. Sandomierskiego – zbioru pieśni regionalnych prezentowanych wraz z opisami obrzędów i zwyczajów. – Podróże w latach 1859 i 1860. – Druk artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje. – Wydarzenia w Warszawie poprzedzające powstanie styczniowe.vPodróż na Wołyń w 1862 r. i przywiezione stamtąd materiały.] Równolegle z pracami nad artykułami do Encyklopedii powszechnej Kolberg zajęty był przygotowywaniem następnych zbiorów pieśni i melodii poświęconych, podobnie jak Pieśni ludu polskiego, wybranemu gatunkowi, 1 Szkice fortepianowe Pielgrzymki do Częstochowy wydane zostały jako faksymilia w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 601–626, libretto, które porządkuje fragmenty muzyczne i informuje o akcji tamże, s. 666–677. 2 Faksymile w tomie O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), nr 27, s. 131–132. 3 Zob. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, s. 205 oraz „Gazeta Codzienna” 1861, nr 20. 4 Rkp. O. Kolberga Szkic autobiografii..., k. 68. 149 �tematowi lub utworom wykonywanym w czasie określonych obrzędów rodzinnych czy dorocznych. Podczas badań terenowych gromadził nowe materiały, a w posiadanych już zasobach wyszukiwał zapisy odpowiednich wątków tekstowych razem z należącymi do nich melodiami i redagował je do druku. Zaprojektowana w latach 1849–1856 seria wydawnicza miała złożyć się na pełny obraz polskich pieśni ludowych. W liście do Kraszewskiego, którego fragment już tu przytaczano, pisał o świeżo wydanej książce: Jest to tylko cząstka tego, co posiadam w tece, bo brak tu jeszcze pieśni obrzędowych, weselnych, wojackich, żartobliwych, miłosnych itp., a które zespolone w jedno, stanowiłyby dopiero całość wykazującą dosadnie ducha muzyki ludowej. Całość taka zapełniłaby z jakie 5 lub 6 tomów, a każdy objętości książki, którą masz Pan przed sobą, gdyby tylko do wydania onych dostateczne były środki1. Zamiar wydania przez Kolberga następnych zbiorów pieśni znany był powszechnie. W „Bibliotece Warszawskiej” recenzent, zapewne K.W. Wójcicki, po otrzymaniu ostatniego zeszytu Pieśni ludu polskiego pisał: O ile wiemy, szanowny wydawca ma się bezzwłocznie zająć wydaniem drugiej serii tych pieśni ludowych z melodiami. Gdy to dzieło dojdzie braci naszych Słowian, nabiorą przekonania, że lud nasz pod względem melodii najwyżej w całej Słowiańszczyźnie stoi2. Żaden z planowanych tomów nie był jednak na tyle gotowy, aby Kolberg mógł oddać go do druku bezpośrednio po wydaniu pierwszego. Wprawdzie we wstępie do Pieśni ludu polskiego pisał o następnych „seriach” już przygotowanych, o ich zaawansowaniu świadczą też zachowane rękopisy prezentujące po kilka lub kilkanaście wariantów pieśni, ale żaden tom nie był jeszcze do końca zredagowany3. Ponadto sprzedaż wydanego własnym nakładem zbioru bardzo powoli zwracała mu poniesione koszty i na razie nie miał pieniędzy potrzebnych na druk następnego. List do J.I. Kraszewskiego z 6 VI 1857, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 73. „Biblioteka Warszawska” 1857, T. 2, s. 913, notatka w dziale „Doniesienia literackie”. 3 Już w Pieśniach ludu polskiego (DWOK T. 1) spotykamy wskazówki o planowanych i redagowanych tomach następnych, są to odsyłacze ogólne: „patrz seria II” lub kierujące do konkretnej melodii lub do tekstu w następnym tomie, zob. O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), np. s. 19, 149, 161, 163, 165 i in. 1 2 150 �Pewien dochód, choć niewielki, przynosiły Kolbergowi kompozycje, które kupowali księgarze i osoby prywatne. W latach 1859–1860 ukazał się w ośmiu zeszytach wyciąg fortepianowy Króla pasterzy, z opracowaną przez Gersona stroną tytułową i z podtytułem „Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach”. W winiecie Gerson narysował postacie w kujawskich strojach ludowych. Sikorski wydanie kompozycji w tej postaci potraktował życzliwiej niż wersję sceniczną. W krótkiej recenzji zalecał to opracowanie amatorom, jako utwór stosunkowo łatwy do wykonania w warunkach domowych: Brak takich rzeczy zbyt wielki u nas, praca, o której mówimy zbyt wiele warta, byśmy nie mogli powiedzieć, że p. Kolberg, wydając swego Króla pasterzy, szczęśliwą myśl powziął i dobrze się z powziętej wywiązał1. W roku 1861 ukazały się Nasze sioła, trzy zeszyty kujawiaków Kolberga zawierające dziesięć utworów wybranych z drukowanych piętnaście lat wcześniej Kujawiaków w stylu gminnym i opracowanych na nowo. Sikorski, który wykorzystywał każdą okazję, aby chwalić kujawiaki Kolberga, tym razem także poświęcił im kilka zdań w „Ruchu Muzycznym”2. Inne kompozycje wydane drukiem w tym okresie nie były recenzowane. Ukazały się też wtedy Pieśni ludowe do śpiewu, których treść i sposób opracowania już tu przedstawiono. Porzucenie stałej posady pozwoliło Kolbergowi przeznaczyć więcej czasu na badania terenowe. Jeszcze w roku 1858, w trakcie pracy w Dyrekcji Dróg i Mostów uzyskał w sierpniu kolejny urlop, tym razem tylko na 20 dni na wyjazd „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych”3. W itinerarium pod datą tego roku odnotował podróż nieco dalszą: „1858 – do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk”, przekroczył więc znacznie granice guberni płockiej. Oczywiste jest, że owe „interesy familijne” były tylko pretekstem koniecznym do uzyskania zgody na wyjazd. W papierach osobistych Kolberga brak pism o udzielaniu mu urlopu w latach następnych, mogłoby to potwierdzać zakończenie w połowie 1859 r. pracy [J. Sikorski] Król pasterzy…, „Ruch Muzyczny” 1860, nr 45, s. 731, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 665. 2 [J. Sikorski] Przegląd kompozycji…, „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szpalta 296–297, przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 725. 3 Dokument w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 53. 1 151 �w Dyrekcji Dróg i Mostów, podobnie jak następujące potem długie wyjazdy na badania terenowe: w roku 1859 po stronie rozchodów zanotował koszt dwumiesięcznego pobytu w Radomskiem, Sandomierskiem i Lubelskiem, a w następnym był przez pięć tygodni w Łęczyckiem i na Kujawach. Wyjątkowo trasę dwu podróży z lat 1859 i 1860 oraz inne ich okoliczności znamy stosunkowo dokładnie, ponieważ Kolberg codzienne wydatki notował na luźnej kartce, a podsumował je dopiero po powrocie do Warszawy i wtedy wynik jako ogólny koszt wyprawy wpisywał do cytowanego tu już notatnika. Prawdopodobnie postępował tak przy każdym wyjeździe, ale tylko z tych dwu podróży zachowały się osobne szczegółowe notatki, dzięki czemu możemy dokładniej odtworzyć ich przebieg. W wykazie wydatków w roku 1859 zanotował: „1 lipca – dorożka z rzeczami do statku”, a następnie: „3 września – podróż przez 2 miesiące po Radom[skiem], Sandomiersk[iem] i Lubelsk[iem]”1. Z notatek na oddzielnej kartce2 wiemy, że trasa tej podróży prowadziła przez przystań w Świerżach Górnych, dokąd dopłynął statkiem żeglugi wiślanej, dalej przez Kozienice, Jedlnię, Radom, Orońsk, gdzie był gościem Amalii Pruszakowej, ponownie przez Radom i Jedlnię do Kozienic, stamtąd do Bąkowca, Augustowa, następnie ponownie przez Bąkowiec do Puław, Kurowa i do Lublina, potem do Piasków, Siedliszcza, Chojna, Bezka i Krasnego, ponownie do Chojna, znowu do Lublina, stamtąd do Gałęzowa, do Woli Gałęzowskiej, Woli Sobieskiej i Tarnogóry, skąd 1 września rozpoczął powrotną podróż do Warszawy. W ciągu tych dwu miesięcy, poza niewieloma wydatkami na przejazd statkiem i pocztą, na herbatę czy rzadziej na obiad, w każdej miejscowości, w której się zatrzymywał, notował osobno „tryngeldy”, czyli napiwki, a osobno kwoty „za pieśni”, „na struny”, „skrzypkowi”, „za śpiewy”. Wykonawcy otrzymywali po 15 lub 30 kopiejek, skrzypek w Chojnie dostał kopiejek 60 – przypuszczalnie wysokość tych opłat zależała od czasu, jaki poświęcili Kolbergowi śpiewacy i instrumentaliś­ci. Podobnie dokładny spis zachował się z pobytu w 1860 r. w Łęczyckiem i na Kujawach, gdzie był od 20 lipca do 24 sierpnia. Pojechał wtedy pociągiem do Łowicza, stamtąd przez Krośniewice do Mazewa, potem do Bogusławic, Redcza, Kłonowa, Bodzanowa, Otmianowa i przez Kłodawę znów do Łowicza, skąd wrócił koleją do Warszawy. Rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 4. Rkp. Kolberga, tamże, k. 23. Jest to luźna kartka włożona między strony notesu ze spisem wydatków i dochodów. Na tej samej karcie szczegółowy spis wydatków poniesionych w podróży po Kujawach w 1860 r. 1 2 152 �I tym razem w notatkach znajdujemy zapiski o opłatach dla wykonawców, np. „w Mazewie za pieśni przez dni 15” śpiewaczki i śpiewacy otrzymali w sumie 4 ruble i 75 kopiejek. W następnym roku 1861 odnotował 3 lipca zapłatę za paszport i stemple, opłaty u konsula austriackiego, a potem pod datą 25 września: „Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów, Lwowa i Wę­ gier)”1. W itinerarium podał dodatkowe szczegóły: „do Tatrów i Bardiowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”2. Do miejscowości w Królestwie i w Galicji wymienionych w przytoczonych tu notatkach wracał Kolberg jeszcze kilkakrotnie i zawsze w czasie badań znajdował oparcie u gospodarzy tamtejszych dworów. Ci, znając dobrze mieszkańców wsi i ludzi pracujących w ich folwarkach, mogli znacznie ułatwić lub wręcz umożliwić nawiązanie kontaktów z najlepszymi miejscowymi wykonawcami i informatorami: znanymi w okolicy instrumentalistami, znawczyniami obrzędów weselnych czy cenionymi śpiewaczkami. Przytaczane tu wspomnienia Kolberga z pierwszych lat badań terenowych, w czasie których nie miał takiego wsparcia, potwierdzają, jak ważna była rekomendacja właścicieli dworu dla uzyskania zaufania i chęci współpracy ze strony mieszkańców wiejskich chat. W miejscowościach z przewagą ludności ukraińskiej taka pomoc była jeszcze ważniejsza, ponieważ Kolberg był tam podwójnie obcy – jako nieznany we wsi przybysz „w surducie” i jako Polak, do tego wówczas nie rozumiejący jeszcze dobrze dialektów ukraińskich. Ponadto zamieszkanie u zaprzyjaźnionej rodziny we dworze zapewniało przyzwoite warunki bytowe, a ponieważ alternatywą były brudne i zatłoczone karczmy, także ta forma pomocy była bardzo cenna. W itinerarium Kolberg wymienia trzy rodziny goszczące go w roku 1861: Kraińskich, Załęskich i Bochdanów. Byli oni spokrewnieni lub spowinowaceni między sobą, a także z Konopkami, i to mogło przyczynić się do zaproszenia etnografa. Takie rodzinne koneksje często pomagały Kolbergowi nawiązać kolejne kontakty, a od kilku już lat o jego badaniach pisała prasa, co też przygotowywało w pewnym stopniu jego pobyt w terenie. Ludzie goszczący Kolberga bywali działaczami społecznymi i badaczami 1 2 Rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 7. Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 153 �historii regionu lub kultury ludowej swej najbliższej okolicy i pisywali na te tematy1. Do takich postaci należał np. Adolf Biesiekierski2 (1831–1881) z Bodzanowa na Kujawach, u którego Kolberg zatrzymał się w roku 1860 i 1865, a także Edmund Kraiński3 (1804–1887), który zaprosił Kolberga w roku 1861 do Leszczowatego. Edmund Kraiński był inżynierem, absolwentem akademii wojskowej w Wiedniu, brał udział w powstaniu listopadowym i został wtedy odznaczony Złotym Krzyżem Virtuti Militari. Po powstaniu wrócił do rodzinnego Leszczowatego, a o zaufaniu, jakim cieszył się u chłopów, najlepiej świadczy fakt, że obronili oni jego dwór w czasie rabacji 1846 r. i nie dopuścili tam do zabójstw ani do grabieży. Kolberg był u Kraińskich ponownie w roku 1863 i, po dłuższej przerwie, w latach 1883–1885; materiały zanotowane w należącym do nich Leszczowatem znacznie wzbogaciły jego zbiory4. W roku 1861, w czasie tej blisko trzymiesięcznej podróży po Galicji, Kolberg po raz pierwszy prowadził badania wśród ludności ukraińskiej w jej własnym środowisku. Poprzednio notował pieśni ukraińskie głównie w Warszawie, gdzie były wykonywane przez mieszkańców kresów wschodnich odwiedzających stolicę. W 1861 r. zetknął się bezpośrednio w terenie z ukraińskimi melodiami obrzędowymi o metrum swobodnym. O problemach nastręczających się przy zapisywaniu takich melodii pisał już we wstępie do Pieśni ludu polskiego5 w 1857 r. Szerzej poruszył ten problem, recenzując w 1864 r. zbiór pieśni protestanckich wydany kilka lat wcześniej przez pastora Fryderyka Wilhelma Altmanna (1824–1889) w Odolanowie 6. Kolberg docenił tam walory melodii wydanych przez Altmanna, ale nie uważał za słuszne stosowania zapisu ametrycznego 1 Być może właśnie spotkanie z Kolbergiem budziło zainteresowania, które później owocowały np. artykułami w miejscowej prasie, lub gromadzeniem eksponatów sztuki ludowej. 2 A. Biesiekierski opublikował w r. 1863 w „Tygodniku Ilustrowanym” (T. 7, nr 177) artykuł pt. Typy włościan kujawskich oraz tamże (nr 189) artykuł o Płowcach, obydwa z własnymi rycinami. 3 E. Kraiński opublikował artykuł o osadnictwie w Karpatach: Wołochy, pierwsi osadnicy wsi zwanych wołoskiemi na północnych stokach Karpat, „Ruch Literacki” 1878, nr 22. Był też autorem pracy O nędzy w Galicji i jej powodach, Przemyśl 1883. 4 Zapisy z Leszczowatego wydane zostały dopiero w ramach Dzieł wszystkich Kolberga w monografii pt. Sanockie-Krosnieńskie (DWOK T. 49–51). 5 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego (DWOK T. 1), s. VIII. 6 F.W. Altmann Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez [...], Erfurt i Lipsk 1856. Recenzja Kolberga zamieszczona była w „Zwiastunie Ewangelicznym”, dwutygodniku ewangelików warszawskich redagowanym przez pastora L. Otto, w r. 1864, nr 8, s. 125–127. 154 �przyjętego przez autora zbioru. Z problemem zanotowania i później zredagowania do druku ludowych melodii o metrum swobodnym borykał się wielokrotnie, zwłaszcza przygotowując monografie regionów wschodniosłowiańskich1. Nie możemy wskazać dziś w Kolbergowskim archiwum tych zapisów folkloru, które powstały w czasie pierwszych badań np. w Leszczowatem czy Zadwórzu, ponieważ badacz niezwykle rzadko notował na rękopisach terenowych daty ich powstania, a w wymienionych miejscowościach był wielokrotnie. Natomiast sądzić można, że w roku 1861 we Lwowie zapoznał się z kilkoma drukami wydanymi wtedy przez Ukraińców. Wśród rękopisów Kolberga zachował się przekład pracy wydanej właśnie w roku 1861 przez Teodora Biełousa: Narodnyj prazdnyk kupała2. Rok wcześniej ukazała się we Lwowie obszerna praca zbiorowa Zorja Hałyckaja jako album na hod 1860, w której poza tekstami literackimi i artykułami na tematy historyczne zamieszczono kilka opracowań folklorystycznych o obrzędach i zwyczajach. W archiwum Kolberga i w opracowanej przez niego wiele lat później monografii Pokucia znajdujemy liczne wypisy z tego almanachu. Wydawnictwa te, podobnie jak inne drukowane wówczas we Lwowie, służyły odrodzeniu się świadomości narodowej Ukraińców i ich literatury, nad czym pracę w Galicji podjęli Jakow F. Hołowacki (1814–1888), Iwan D. Wahylewycz (1811–1866) i Markijan R. Szaszkewicz (1811–1843), autorzy almanachu pt. Rusałka dnistrowaja3 zawierającego pieśni ludowe i inne utwory w języku ukraińskim. Po powrocie do Warszawy Kolberg porządkował pozyskane w czasie badań zapisy i przygotowywał do druku nowe tomy, z których każdy miał Zob. D. Pawlakowa Dokumentacja folkloru muzycznego… (DWOK T. 85/II), s. 111. Zob. także B. Linette „Ruś Czerwona” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Ruś Czerwona cz. I (DWOK T. 56), s. LX–LXI, tenże „Ruś Karpacka” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), s. XLVII–XLIX oraz M. Prochaska „Przemyskie” Oskara Kolbera, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do t. 35 cz. I (DWOK T. 83/I), s. LXXXIX–XC. 2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1259, k. 1–4, jest to w części przekład, w części transkrypcja pracy pt.: Narodnyj prazdnyk kupała, opysannyj i objasnennyj wedla sochraniwszychsia predanij i powierij naroda; praca ukazała się we Lwowie w 1861 r. nakładem Teodora (Fiodora) Biełousa (1828–1892), działacza narodowego i pedagoga, który zapewne był jej autorem. Przekład przeznaczony jest do druku w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK T. 58). 3 Rusałka dnistrowaja. Almanach, u Budime 1837 (właśc. 1836), teksty pieśni tam zamieszczone Kolberg przedrukował m.in. w Pokuciu. 1 155 �być poświęcony określonemu gatunkowi pieśni. Jednak już na początku roku 1862 zmienił program edytorski – postanowił wydawać w kolejnych tomach materiały pochodzące z określonego regionu, prezentujące wykonywane tam gatunki pieśni i muzyki instrumentalnej wraz z informacjami o tych obrzędach i zwyczajach, którym one towarzyszą. Uznał, że dla dalszych badań i dla ukazania „ogólnego całej Polski muzykalnej zarysu”1 właściwsze będzie publikowanie zbiorów regionalnych. We wstępie do przygotowywanego wtedy tomu stwierdził, że układ pieśni przyjęty w zbiorze z roku 1857, „wiążący w jedną całość mnóstwo wariantów zebranych z najodleglejszych (sprzecznych nawet formą z sobą) okolic kraju”2, nie pozwala „wyróżnić szczegółów prowincjonalnych”. Natomiast poświęcenie każdemu regionowi osobnego tomu, zawierającego „wszystkie w tych prowincjach zebrane pieśni, obrzędy i muzykę, bez względu na rodzaj, treść i barwę”3, ukaże ich muzykę dokładniej, pozwoli ocenić specyficzne cechy danej okolicy i ułatwi badania porównawcze. Ponadto, chociaż w okresie następującym po wydaniu Pieśni ludu polskiego znacznie poszerzył zasięg geograficzny swoich badań terenowych, wiedział, że nie zdoła w najbliższych latach poznać folkloru muzycznego wielu regionów tak dokładnie, aby przygotować do druku zbiory naprawdę reprezentatywne, zawierające pieśni określonego gatunku z całego interesującego go obszaru, tj. z przedrozbiorowej Rzeczypospolitej: Obszerność bowiem przyjętego dawniej planu, według którego każda seria obejmować miała jednego tylko rodzaju pieśni, np. same miłosne, weselne itp., nie dozwoliłaby mi może doczekać w ciągu długiego nawet życia szczęśliwego końca w ten sposób przedsięwziętej publikacji4. Nie znał jeszcze z autopsji, m.in. Wielkopolski, Śląska czy Pomorza i nie mógł pozyskać potrzebnych zapisów nutowych inną drogą niż przez osobisty kontakt z żyjącymi tam muzykami i śpiewakami, czyli w trakcie przyszłych badań terenowych. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 5. Tamże. 3 Tamże, s. 6. 4 Tamże, s. 5–6. 1 2 156 �W lipcu 1862 r. „Biblioteka Warszawska” informowała swych czytelników: Oskar Kolberg, zasłużony zbieracz pieśni ludowych i melodii, przygotował do druku wysokiej wartości pracę nową p.n. Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach. Seria I: Okolice Sandomierza. W dziele tym daje nam szanowny badacz opisy wesel i obrzędów ludu, z głównie zwróconą uwagą na melodie; w przypisach pomieści, o ile się nadarzy, opis guseł, gier itp., równie jak objaśni każdy obrzęd przywiedziony. Ażeby nie powtarzać, opisze tylko te okolice, o których nie było jeszcze dotąd wzmianki. Obejmuje w zakres swej pracy Królestwo Polskie, Galicję, Wielkopolskę, Ruś i Litwę1. Okolice Sandomierza, które wybrał na początek, znał z kilku już wycieczek, a nowym tytułem Lud w jego zwyczajach, obrzędach, zabawach, pieśniach, muzyce i tańcach zapowiedział, że w publikacji przedstawi muzykę i pieśni wraz z ich szerszym kontekstem kulturowym. Opisy wesel i niektórych zwyczajów dorocznych publikował już wcześniej, ale w nowej serii wydawniczej chciał zająć się folklorem muzycznym i wiążącymi się z nim wybranymi przejawami kultury ludowej, przedstawiając je w tomach osobnych dla każdego regionu. Zróżnicowanie regionalne folkloru obserwował od początku badań, notując pieśni i melodie na Mazowszu, w Krakowskiem, Kaliskiem i Kieleckiem, teraz chciał je pokazać wyraźniej. Ponieważ lokalizacja geograficzna zapisywanych utworów była dla niego od początku najważniejszym i konsekwentnie stosowanym elementem w dokumentacji badań terenowych, mógł w tomach regionalnych wykorzystać wszystkie zgromadzone poprzednio materiały. Podana w „Bibliotece Warszawskiej” treść nowej książki Kolberga wpisywała się w postulaty wyrażone przez to pismo nieco wcześniej. W 1859 r. można było tam przeczytać: Są zakątki w samym Królestwie Polskim zupełnie nie zbadane. Tu tylko gorliwość obywatelska naszych ziemian mogłaby podać skuteczną pomoc, gdyby każdy w swojej okolicy zajął się zbieraniem tak pieśni, jak melodii do nich, przysłów, podań, zwyczajów i charakterystyki. Do tego uwagę należałoby zwrócić na rozmaitość ubiorów, zabudowań, narzędzi i sprzętów rolniczych i te w rysunku przechować. Zebrane z różnych okolic tego rodzaju drogocenne materiały mogłyby dzielnie posłużyć do wydania najzupełniejszego zbioru pieśni ludowych, 1 [K. W. Wójcicki] Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1862, T. 3, s. 187. 157 �na którym nam zbywa dotąd. W księdze tej objąć by należało charakterystykę każdej wydatniejszej okolicy, dołączyć rys zwyczajów, uroczystości, kostiumów, w najwierniejszym oddaniu nie tylko właściwych ubiorów, ale fizjonomii i postaci kmiotków naszych1. Kolberg należał od wielu lat do czynnych współpracowników „Biblioteki Warszawskiej” i był także w pewnym stopniu jej protegowanym. Rolę Wójcickiego, członka redakcji i w latach 1850–1879 redaktora naczelnego „Biblioteki”, jako inspiratora swych badań terenowych zaznaczył sam w przytaczanym tu wcześniej szkicu autobiografii. Trudno dziś ocenić, w jakim stopniu na początku drugiej połowy wieku Wójcicki i inne osoby skupione w redakcji miesięcznika i biorące udział w nieformalnych redakcyjnych spotkaniach oddziaływali na plany Kolberga, a w jakim on sam, coraz lepiej znający folklor i życie chłopów, współtworzył formułowane w tym piśmie postulaty. Sądzić można, że wpływy te działały w obydwu kierunkach. Jednak w roku 1859, gdy Wójcicki pisał przytoczony wyżej apel, Kolberg, choć notował i publikował opisy obrzędów, czuł się jeszcze przede wszystkim muzykiem i badaczem muzyki, odległym w swych zainteresowaniach od kultury materialnej. Był też ciągle w środowisku warszawskich artystów i literatów jedynym muzykiem notującym w terenie melodie ludowe. Prace nad Sandomierskiem trwały długo, od początku roku 1862 do wiosny roku 1865, m.in. dlatego, że Kolberg znowu sam finansował druk i szybko zabrakło mu pieniędzy. Ze spisu wydatków, w którym odnotowywał także koszty tego tomu, wynika m.in., że w maju 1862 r. płacił Gersonowi za akwarele do litografii, w czerwcu tego roku za wykonanie drzeworytów, potem zanotował zakup papieru potrzebnego „do mego dzieła Lud”, wreszcie w grudniu 1863 r. zapisał opłacenie druku dwudziestego piątego arkusza książki w zakładzie J. Jaworskiego i barwnych litografii w firmie Maksymiliana Fajansa2. Praktycznie książka była już wtedy gotowa. W ciągu całego roku 1864, aż do marca roku następnego brak notatek o wydatkach na ten tom. [K.W. Wójcicki] Wiadomości literackie, „Biblioteka Warszawska” 1859, T. 3. s. 522. Maksymilian Fajans (1825–1890), malarz, rysownik i litograf, po nauce i praktykach w Paryżu od r. 1851 prowadził w Warszawie zakład litograficzny. Był cenionym wydawcą licznych prac z reprodukcjami dzieł sztuki, a w jego pracowni wykształciło się wielu samodzielnych później litografów. 1 2 158 �Oddane do druku Sandomierskie zawierało opisy obrzędów (wesel, sobótki i okrężnego) z pieśniami i melodiami, informacje o dwu grach, pieśni „powszechne”, tj. nie wiążące się z obrzędami, pieśni nieludowe, wykonywane przez mieszkańców dworków i miasteczek, i melodie tańców z przyśpiewkami. We wstępie do nowego tomu Kolberg zaznaczył, że regionalne zbiory będą przydatniejsze dla nabywców interesujących się tylko jedną okolicą, wskazał na rolę naturalnych granic dla różnicowania się folkloru, ale także na oczywiste podobieństwa tam, gdzie granice te były przeprowadzone sztucznie, podając przykład współczesnego mu podzielenia granicami państwowymi Kujaw oraz Krakowskiego. Znaczną część wstępu przeznaczył na przedstawienie swych przemyśleń na temat muzyki, bo nadal za swoje pierwszoplanowe zadanie uważał notowanie, wydawanie drukiem i badanie folkloru muzycznego: Do wydania następnych seryj prac moich w przywiedziony tu sposób, skłania mnie nadto wzgląd na systematyczne i porządne, o ile być może, przedstawienie wszelkich odmian, odcieni, ruchów, właściwości, zwichnień nawet, więc całego nastroju i piętna muzyki naszej ludowej, której pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zadaniem1. W przytoczonym fragmencie wstępu Kolberg wyróżnił w druku słowa „muzyki naszej ludowej”, a całym tym zdaniem podkreślił ciągłość swych zainteresowań i prac od czasu pierwszych kontaktów z folklorem, gdy pragnął „oznaczyć i wykazać charakter muzyki słowiańskiej”. Potwierdził więc, że rozwój muzyki ludowej jest nadal głównym przedmiotem jego badań, dodał też, że aby obraz kultury ludowej uczynić kompletnym, należałoby poza opisami obrzędów i zwyczajów dołączyć także „wszelkie przypowiastki, klechdy, baśni, gadki, zagadki, przysłowia, sentencje, gusła, zabobony, gry itp., wychodzące już poza obręb muzykalności”. Jednak tak rozległy plan „przechodziłoby o wiele siły pojedynczej osoby”2. Redagowanie do druku melodii z Sandomierskiego i ich analizy w trakcie tej pracy dostarczyły Kolbergowi materiału do próby rozważenia genezy tonalności polskiej muzyki ludowej i problemowi temu poświęcił wiele miejsca i we wstępie, i dwukrotnie w innych miejscach książki3, nieO. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7. Tamże, s. 7–8. 3 Zob. tamże s. 8–16, 96–107 i 173–174. 1 2 159 �współmiernie więcej niż w pracach poprzednich i w tomach następnych. Przedstawienie problematyki tak ściśle muzycznej uważał za celowe już na tym etapie badań, choć zastrzegał, że pozyskane później materiały mogą dotychczasowe wnioski zmodyfikować. Zaznaczył też wagę pieśni obrzędowych, zwłaszcza weselnych, które dostarczyły mu wiele materiału do analiz: Uwagi te dotyczą składu, budowy i piętna czyli charakteru melodii, nie mniej jej miary i rytmu; rzucają obok tego i myśli co do jej pochodzenia, starości i rozrostu. Najwięcej podobnych myśli nastręczają nam pieśni obrzędowe, mianowicie weselne1. Z częścią wstępu do Sandomierskiego poświęconą „charakterowi muzyki słowiańskiej” wiąże się obszerny artykuł Kolberga Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”2 opublikowany w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w marcu 1862 r., jeszcze przed oddaniem do druku Sandomierskiego. Po zapoznaniu się z poglądami Gottfrieda Wilhelma Finka (1783–1846) na temat genezy muzyki europejskiej 3 Kolberg spróbował teorię niemieckiego uczonego dotyczącą migracyjnej dystrybucji kultur przenieść na znaną sobie ludową muzykę polską, szukając jej źródeł w odległych geograficznie i historycznie kulturach Azji i starożytnej Grecji4. Sikorski, redaktor i wydawca „Pamiętnika”, kontynuacji „Ruchu Muzycznego”, przyjął do druku tekst Kolberga, ale prawdopodobnie był krytyczny wobec przedstawionej tam tezy. Śladem dyskusji toczącej się między autorem i redaktorem na temat genezy muzyki polskiej jest zakończenie artykułu, skierowane do Sikorskiego, redaktora pisma, pominięte w druku, a znane nam z rękopisu: Tamże, s. 8 Artykuł drukowany był w nr 12 i 13 „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” w 1862 r., przedruk w O. Kolberg Pisma muzyczne… cz. II (DWOK T. 62), tekst nr 1021a, s. 536–544. Wzmianki na temat tonalności polskiej muzyki ludowej i pieśni Bogurodzica zamieszczał Kolberg jeszcze kilkakrotnie, gdy wiązały się one z innymi informacjami o regionie, zob. m.in. O. Kolberg Poznańskie cz. III (DWOK T. 11), s. 4 (przypis) i O. Kolberg Kaliskie cz. I (DWOK T. 23), s. IV–V. 3 O. Kolberg powołuje się na pracę G.W. Finka Erste Wanderung der ältesten Tonkunst, als Vorgeschichte der Musik oder als Erste Periode derselben, Essen 1831. 4 Zob. wstęp M. Tomaszewskiego w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XI–XII i XXX–XXXI. Zob. także: P. Dahlig Oskar Kolberg jako muzykolog i etnomuzykolog... (DWOK T. 85/II). 1 2 160 �Myślę więc, że twierdzenia mojego nie będziesz uważał za hipotezę tylko lub — co gorsza — za fantazję, ale za fakt prawdopodobny, równie jak i badania Finka, za którymi niezawodnie wiele przemawia1. Zachowany rękopis artykułu, a właściwie rozprawy o początkach muzyki, jest brulionem z licznymi poprawkami i dopiskami Kolberga w tekście i na marginesach, charakterystycznymi dla większości wstępnych wersji jego prac. Tekst ostatecznie Kolberg znacznie skrócił, zapewne na życzenie Sikorskiego, ale drukowana wersja artykułu i tak zdominowała dwa zeszyty czasopisma. W całości tekst opublikowany został dopiero w Pismach muzycznych2. W tym samym roku w jednym z ostatnich numerów „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” Sikorski zamieścił krótki tekst Kolberga: Korespondencja w sprawie „Agatki” J.D. Hollanda3. O kompozycji Johanna Davida Hollanda (1746 – ok. 1825) dowiedział się od bibliografa, bibliofila i kolekcjonera gromadzącego polonica, Cypriana Walewskiego (1820–1873). Zainteresowała ona Kolberga z dwu powodów: jako wczesna zapomniana opera polska i jako opera wykorzystująca tematy ludowe. Agatka czyli przyjazd pana z librettem Macieja Radziwiłła była wystawiona w 1784 r. w Nieświeżu z okazji odwiedzin Stanisława Augusta Poniatowskiego, a później w Warszawie i we Lwowie. Po zredagowaniu i oddaniu do druku Sandomierskiego, latem 1862 roku, Kolberg wyruszył w kolejną długą podróż, choć w Warszawie od dwu lat narastał niepokój i można było przewidywać zbliżającą się konfrontację 1 Rkp. O. Kolberga Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje…, Arch. PTL, teka 39, sygn. 1342 B, k. 3. 2 Rękopis rozprawy znajduje się w Archiwum PTL, teka 39, sygn. 1342 B, k. 1-3, ponadto zachował się brulion (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 4–9) zawierający wstęp, redakcyjnie nieco odmienny od ostatecznie opublikowanego w „Pamiętniku”, oraz obszerne omówienie muzyki chińskiej, brak tam ostatniej części dotyczącej Bogurodzicy. Te rękopisy były podstawą dla dwu tekstów: O początkach rozwoju muzyki oraz O muzyce chińskiej, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 5-31, teksty nr 619 i 620, zob. też tamże przypis 1 na s. 5. W Pismach muzycznych w informacji o źródle tekstów 619 i 620 podawana jest dla rękopisu ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN sygnatura 2183, k. 4-9, sygnaturę tę zmieniono w r. 1964, obecnie rękopisy tu wymienione mają sygnaturę 2184, numeracja kart pozostała bez zmian. 3 Korespondencja w sprawie Agatki… była drukowana w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w r. 1862, nr 50, s. 798, przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), tekst 996, s. 504-505. 161 �zbrojną. Do pierwszych manifestacji patriotycznych doszło już w czerwcu 1860 r. podczas pogrzebu generałowej Katarzyny Sowińskiej. Uczestnicy uroczystości udali się później na Wolę, na miejsce zgonu jej męża, Józefa Sowińskiego, bohatera powstania listopadowego. Wtedy właśnie w Warszawie w czasie mszy odprawianych w intencji pomyślności ojczyzny modlitwę Alojzego Felińskiego „Boże, coś Polskę przez tak liczne wieki…” zaczęto śpiewać z refrenem „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie”, w wersji wykonywanej wcześniej na emigracji. Następne manifestacje odbyły się w końcu listopada z okazji rocznicy wybuchu powstania w 1830 r. Schorowany i mało energiczny namiestnik, Michaił Gorczakow (1793–1861), nie reagował na te wydarzenia i policja początkowo pozostawała bierna. Do poważnych rozruchów doszło w końcu lutego 1861, gdy od salwy wojska zginęło pięciu demonstrantów, a wielu zostało rannych. Wydarzenia te nazwano „rewolucją lutową”. W czasie uroczystego pogrzebu ofiar, który stał się manifestacją narodową, wojsko i policję pozostawiono tym razem w koszarach, aby nie prowokować wielotysięcznych tłumów. W kwietniu została jednak brutalnie spacyfikowana kolejna manifestacja. Imienna lista ofiar śmiertelnych podawała blisko sto nazwisk, ale było ich prawdopodobnie dwukrotnie więcej. Po tej masakrze kobiety zaczęły nosić żałobę narodową. Zabronione zostało odprawianie mszy w intencji ojczyzny, a nieprzestrzeganie tego zakazu powodowało represje policji. Nabożeństwa patriotyczne organizował także pastor zboru ewangelicko-augsburskiego Leopold Otto (1819–1882), aresztowany w październiku 1861 r. za udział w pogrzebie arcybiskupa Antoniego Fijałkowskiego – jednej z ostatnich manifestacji patriotycznych w Warszawie w tamtym roku. Demonstracje, nabożeństwa za ojczyznę i rozruchy antyrosyjskie rozlały się także na prowincję. 14 października 1861 r. nowy namiestnik carski, Karol Lambert (1815–1865), wprowadził w Królestwie stan wojenny. Zamknęło to okres jawnych manifestacji ludności. W zachowanych dokumentach, listach i notatkach Kolberga jedynym śladem tych wydarzeń jest przytoczona tu poprzednio wzmianka 1 ze Szkicu autobiografii, gdzie wspomniał „wypadki r. 1861”. Szkic autobiografii urywa się właśnie na tym okresie życia, lecz w przeciwieństwie do krótkiego wprawdzie, ale bogatego w realia opisu młodości nie zawiera żadnych szczegółów ani refleksji na temat lat 1861–1863. Podobnie jak 1 Zob. s. 101 i 149. 162 �rok 1861, również cały okres powstania styczniowego w szkicu tym wspomniany jest tylko w jednym zdaniu, w którym Kolberg pisze, że porzucił wtedy plan skomponowania utworu scenicznego z librettem opartym na Wiesławie Kazimierza Brodzińskiego. Na tym zdaniu rękopis autobiografii kończy się, a poniżej ręką Izydora Kopernickiego wpisane są daty i kierunki niektórych podróży badawczych Kolberga. Szkic autobiografii pisał Kolberg zapewne w roku 1889, gdy jego danych biograficznych potrzebował Kopernicki do artykułu z okazji obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia badań terenowych autora Ludu, prawdopodobnie dlatego skupił się tam na informacjach związanych z rozwojem swoich zainteresowań etnograficznych. Jak już tu wspominano, z okresu, w którym Kolberg jeszcze mieszkał w Warszawie, zachowało się bardzo mało listów i innych dotyczących go dokumentów. W roku 1862, jeszcze w trakcie prac nad Sandomierskiem i później, po oddaniu tomu do drukarni, Kolberg kilkakrotnie wyjeżdżał z Warszawy. W czerwcu odnotował koszt „paszportu krajowego”, ponieważ po ponownym wprowadzeniu stanu wojennego taki dokument był konieczny do wyjazdu poza rogatki Warszawy i do przekraczania granic między guberniami. Wtedy potrzebny był Kolbergowi na pięciodniową wycieczkę w okolice Radzymina, do Jasienicy i do Woli Cygowskiej, gdzie gościł u Adama Prota Lelewela (1790–1884), brata historyka Joachima i inżyniera Jana Pawła. W pierwszej połowie lipca Kolberg przez dziesięć dni był w Oleksiance, Parysowie i Latowiczu (wówczas w pow. mińskim), a w końcu lipca wyruszył na ponad dwa miesiące na Wołyń. Był to jego pierwszy pobyt na Ziemiach Zabranych, to jest terytoriach Rzeczypospolitej włączonych bezpośrednio do cesarstwa rosyjskiego, odciętych granicą państwową od Królestwa. 19 lipca zanotował koszt paszportu, parę dni później cenę reperacji kuferka podróżnego, po tygodniu zakupił „kapciuch podróżny skórzany” i wreszcie 30 lipca wydał drobną sumę na „tryngeldy na poczcie przy wyjeździe na Wołyń”1. Wybór kierunku dyktowany mógł być kilkoma względami. Narastające represje wobec obywateli Królestwa, w tym także ponowne ogłoszenie stanu wojennego, i trudności w uzyskiwaniu paszportu mogły szybko uniemożliwić podróżowanie, a dla Polaków w Królestwie, zwłaszcza w Warszawie, wyraźna była możliwość wybuchu działań zbrojnych. Kolberg, zdając sobie sprawę z nastrojów panujących w całym zaborze 1 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 8. 163 �rosyjskim, mógł przypuszczać, że jeżeli nie pojedzie na Wołyń teraz, to badania na terenach Ziem Zabranych będzie musiał odłożyć na długo. Nie mamy pewności, czy wyjeżdżając dysponował zaproszeniami od mieszkających tam przedstawicieli miejscowej inteligencji i ziemian, jest to jednak bardzo prawdopodobne. Wiadomo na przykład, że w Warszawie w roku 1862 w naradach przygotowujących powstanie pełnomocnikiem szlachty wołyńskiej w komitecie białych był Michał Sołtan (1830–1892) z Bilcza, u którego Kolberg był w tymże roku w sierpniu. Nie mamy jednak potwierdzenia, że poznał M. Sołtana lub innych mieszkańców Wołynia już wcześniej w Warszawie. Wybór Wołynia jako kolejnego terenu badań zapewne wiązał się przede wszystkim z potrzebą dokładniejszego poznania folkloru ukraińskiego. Po pobycie rok wcześniej na Podkarpaciu i w okolicach Lwowa Kolberg posiadał już pewną orientację w ludowej muzyce ukraińskiej, ale dla jej pełniejszego obrazu musiał usłyszeć ją i zapisać także w innych regionach Ukrainy. Późniejsze plany wydawnicze wskazują, że tak jak wielu współczesnych mu Polaków, uważał wszystkie tereny dawnej przedrozbiorowej Rzeczypospolitej za jej niezbywalne części. Ludowa muzyka Ziem Zabranych, tj. regionów leżących na Litwie, Białorusi i Ukrainie, należała do całości, którą pragnął ogarnąć badaniami i publikacjami. Przed rokiem 1861, przed pierwszym wyjazdem w okolice Lwowa, pieśni ukraińskie – jak już wspominano – zapisywał w Warszawie, a czasem w innych miejscowościach zaboru rosyjskiego. W r. 1859 „Ruch Muzyczny” zamieścił jego list, w którym czytamy: […] w tece mojej posiadam z jakie tysiąc melodii z Wołynia, Podola, Ukrainy, Białorusi i Pokucia (w Galicji) pochodzących, które w Warszawie i Królestwie zebrałem i spisałem od przybyłych tu wychowańców stron tamtejszych, jak łaskawych obywateli i obywatelek, żołnierzy, służących itp., więc nieposzlakowanej autentyczności. Stosunkowo do liczby tych pieśni żyjących między ludem zbiór mój zbyt jest szczupły, mianowicie by dał dokładne wyobrażenie o różnicach prowincjonalnych i pomniejszych cechach powiatowych. Dla dopełnienia braków czuję, ile pożądanym byłoby zwiedzenie osobiście stron tamtych. Podróży wszakże w tym celu ani czas, ani środki jakimi dysponować mogłem i mogę, dotąd odbyć mi nie pozwoliły1. 1 Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”, „Ruch Muzyczny” R. 3:1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 524 w przypisie. 164 �Istotnie, w archiwum Kolberga odnajdujemy dziś rękopisy pieśni ukraińskich wykonanych np. przez mieszkańców Rozalówki (wówczas pow. wasilkowski), ale niewątpliwie zapisanych w Warszawie. Wiele lat później, w roku 1888, zamieścił w roczniku Akademii Umiejętności niewielki artykuł pt. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał […]1, w którym znalazło się czterdzieści pieśni i melodii zapisanych przez niego poza Podolem, głównie w Warszawie. Dopiero dwa lata po ogłoszeniu przez „Ruch Muzyczny” przytoczonego wyżej listu, choć środki finansowe nadal miał ograniczone, nie krępowany etatem urzędnika mógł odbyć wspomnianą już tutaj pierwszą swą podróż w okolice Lwowa, a rok później pojechał na Wołyń. Skrótowo trasę tej wyprawy odnotował w itinerarium: „na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka] nad Bugiem, Żytomierza”2. Plon podróży po Wołyniu był bardzo bogaty3. W archiwum Kolberga zachowało się kilkaset pieśni i melodii zanotowanych przez niego na Wołyniu w czasie wówczas przeprowadzonych badań, a także kilka opisów wesel z pieśniami i melodiami z Tuliczowa, Bilcza, Bokujma, spod Łucka i z Wysocka oraz niewielka ilość notatek na temat innych obrzędów i zwyczajów. Ponieważ był to jego jedyny pobyt na Wołyniu, możemy przyjąć, że zapisy ze słuchu pochodzące z miejscowości wymienionych w itinerarium zostały wykonane właśnie w sierpniu i wrześniu roku 1862. Treść zapisów terenowych w pełni oddaje zainteresowania Kolberga z tego okresu – gromadził materiały potrzebne do regionalnego zbioru pieśni i muzyki z opisami obrzędów i zwyczajów, takiego jak pozostawione w drukarni Sandomierskie. Jednak wśród materiałów z Wołynia zauważamy dziś kilka ołówkowych szkiców stroju oraz chat, szczegółów ich wnętrza i sprzętów z wpisanymi O. Kolberg Pieśni ludu z Podola rosyjskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. 12: 1888, s. 235–251. Przedruk w: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47). 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 705. 3 Materiałów zebranych na Wołyniu Kolberg nie zdążył sam opracować do druku. Znaczną ich część wydał w 1907 r. Józef Tretiak. To wydanie zostało w Dziełach wszystkich Kolberga powtórzone w reedycji fotooffsetowej jako tom 36. Pozostałe zapisy tekstów i melodii wydano w tomie O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84). We wstępie do tomu suplementowego scharakteryzowane są zachowane rękopisy Kolberga, jego kontakty z osobami mieszkającymi na Wołyniu i inne okoliczności badań w tym regionie w roku 1862, a także edycja J. Tretiaka i zasady edycji tomu suplementowego. Zob. A. Skrukwa „Wołyń” Oskara Kolberga w O. Kolberg Wołyń. Suplement… (DWOK T. 84), s. V–XXXVI i XLV–LIV, o zapisach muzyki zob. tamże wstęp A. Rudej, s. XXXVI–XLV. 1 165 �ukraińskimi nazwami. Niewielką ich część niewątpliwie wykonał Kolberg, on też wszystkie podpisał i odnotował, że pochodzą z Tuliczowa w powiecie kowelskim1. W jego planach badawczych zainteresowanie kulturą materialną pojawia się pierwszy raz dopiero dwa lata później, w liście2 z grudnia 1864 r., ale widocznie już wcześniej zwracał uwagę na pewne jej przejawy, być może zauważywszy ich odmienność od znanych sobie z regionów etnicznie polskich. Natomiast nieliczne zapiski na temat kultury materialnej w notatkach powstałych w czasie tej podróży uznać trzeba raczej za wyjaśnienia słownikowe na marginesie tekstów pieśni niż za notatki etnograficzne. Jadąc na Wołyń, Kolberg nie znał języka ukraińskiego. Sam stwierdził to wiele lat później w liście do Cesława Neymanna, po opublikowaniu monografii Pokucia, choć zamieszczone tam zapisy gwary oceniano bardzo wysoko. Zaznaczył wtedy, że „spisywał mechanicznie” wszystko co słyszał, „starając się o jak najwierniejsze oddanie dźwięków pisownią polską” 3. Starania o oddanie dźwięków języka ukraińskiego literami alfabetu polskiego widoczne są już w zapisach z Wołynia z 1862 r. Kolberg zastosował wtedy w swych notatkach terenowych tzw. pisownię piętrową, tj. nadpisywanie say e ó mogłosek, gdy chciał wskazać wymowę pośrednią, np. ide, wyrad’, tatojku, e ó e a o u drobnyje ślozkie łyty, hołuwo czka, zaznaczał miękkość spółgłosek, a także akcenty, choć te niekonsekwentnie. Niektóre, nieliczne zresztą błędy w rękopisach z Wołynia (niewłaściwy podział śpiewanej frazy na słowa) potwierdzają, że Kolberg wówczas nie zawsze jeszcze dobrze rozumiał tekst i czasem rzeczywiście „spisywał mechanicznie” to, co słyszał. W podróży po Wołyniu spotkał Kolberg osoby, które bezpośrednio pomogły mu gromadzić materiały lub przekazały własne zapisy sporządzone wcześniej, jednak nie zawsze znamy ich nazwiska. Wspomniany już Michał Sołtan po powrocie Kolberga do Warszawy jesienią 1862 r. przysłał mu kilka notatek z Bilcza. W Żytomierzu Kolberg spotkał się z Janem Prusinowskim (1818–1892), adwokatem, a z zamiłowania literatem, który przekazał mu swój młodzieńczy rękopis bajek. Prusinowski należał do najbliższych 1 1–7. Opublikowane zostały w tomie O. Kolberg Białoruś-Polesie (DWOK T. 52), tam ryciny Zob. brulion listu do ks. Kajetana Śmiechowskiego z 26 grudnia 1864 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 97–99. 3 Brulion listu do Cesława Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 142. 2 166 �współpracowników J.I. Kraszewskiego do czasu przeniesienia się pisarza do Warszawy, a później kontynuował jego działania społecznikowskie, polegające także na animowaniu życia kulturalnego Polaków mieszkających w Żytomierzu. Publikował swe utwory i artykuły w prasie warszawskiej i zapewne bywał w Warszawie, z Kolbergiem poznał się jednak raczej na miejscu, w Żytomierzu. Śladem ich kontaktów jest wiersz1 z datą „Żytomierz, 27 sierp./8 września 1862” oraz rękopis dwudziestu pięciu bajek, facecji i anegdot w przekładzie na język polski pt.: Skazki ludu ruskiego zebrane na Wołyniu w 1835 r. Rękopisu tego nie znajdujemy dziś w archiwum Kolberga, lecz miał go jeszcze w ręku Józef Tretiak, który teksty te zamieścił w swojej edycji2 materiałów z Wołynia w 1907 r. Nie wiadomo natomiast, komu Kolberg zawdzięcza zachowany w jego zbiorach rękopis pt. Ukraińskie śpiewy i tańce3. Zawiera on ponad 100 teks­ tów pieśni i 74 melodie wokalne i instrumentalne. Autorem (autorką?) była osoba mieszkająca w okolicy Kowla, a na podstawie nielicznych notatek towarzyszących tekstom i nutom wnioskować można, że sporządzony został dla Kolberga i przekazany mu w czasie jego podróży po Wołyniu albo krótko potem. Tak obszerny rękopis z zapisami melodii sporządzony przez współpracownika jest unikatem w jego zbiorach. Na Wołyniu przebywał Kolberg od 30 lipca do 3 października, następnie przez kilka dni w Lublinie, a 10 października był już znowu w Warszawie. Po powrocie kontynuował prace nad Sandomierskiem, nad artykułami dla Encyklopedii i nadal uczył gry na fortepianie. Na początku roku 1863 oddał do druku w „Bibliotece Warszawskiej” recenzję 4 zbioru pieśni ludowych ze Śląska wydanych przez Juliusza Rogera 1 List Prusinowskiego z tym wierszem zamieszczono w cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64), s. 94–95. 2 J. Tretiak nie odczytał wtedy nazwiska ofiarodawcy, ale odnotował wpisaną przez niego dedykację i datę: „Panu Oskarowi Kolbergowi jako nieudolny upominek (tu nieczytelny podpis) 25 sierpnia (6 września) 1862, Żytomierz”. Nazwisko autora znamy dzięki notatce Izydora Kopernickiego, której Tretiak nie zauważył wśród rękopisów. 3 Rękopis znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170– 186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu O. Kolberg Wołyń. Suplement… (DWOK T. 84), s. XXXI–XXXII, pieśni tam zapisane w wyborze wydał J. Tretiak w tomie Wołyń (DWOK T. 36), a w całości rękopis ten, jako dokument w tej postaci cenny dla badaczy folkloru, został zamieszczony w tomie O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian wschodnich (DWOK T. 58, w opracowaniu). 4 O. Kolberg Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał Juliusz Roger, doktor medycyny. Wrocław 1863, „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. 167 �(1819–1865). Pochodzący z Bawarii J. Roger od 1847 r. był nadwornym lekarzem księcia raciborskiego, a życzliwość i charytatywna działalność zjednały mu zaufanie chłopów. Przygotowany przez niego zbiór ponad 500 tekstów, zawierający także około 300 melodii, zyskał wysoką ocenę Kolberga, który pisał, że jest on „dokładnym i zaokrąglonym”. Wspomniał krótko o opublikowanych przez Rogera melodiach oraz ich powinowactwie z mazowieckimi i wielkopolskimi, zapowiadając, że melodie te muszą „pozostać przedmiotem obszerniejszego kiedyś rozbioru” 1 i zajął się nieco szerzej problemem klasyfikacji pieśni, zwłaszcza koniecznym jego zdaniem w publikacji tego rodzaju rozróżnieniem pieśni i przyśpiewek, tj. „pios­nek tanecznych i ucinkowych” 2. Jesienią, po powrocie Kolberga do Warszawy, wybuch powstania był już oczywisty, planowano je na wiosnę, jednak wznowiony pobór do wojska wymusił rozpoczęcie w styczniu. Parę lat wcześniej, po klęsce w wojnie krymskiej, władze carskie zaniechały poboru, ale 6 października 1862 r. zapowiedziano jego przywrócenie. W Królestwie miał się on odbyć nie w drodze losowania, jak dotąd, tylko przez powołanie młodych mężczyzn, głównie z Warszawy, wskazanych przez policję. Tym razem od poboru mieli być zwolnieni chłopi, a branką miano objąć nieprawomyślną politycznie młodzież miejską. Przyspieszyło to decyzję tajnego Komitetu Centralnego Narodowego o rozpoczęciu wojny partyzanckiej. Do pierwszych walk doszło parę dni po brance przeprowadzonej w Warszawie nocą z 14 na 15 stycznia 1863 r. W samej Warszawie nie dochodziło do działań zbrojnych. Pierwsze miesiące powstania spędził Kolberg w Warszawie, wyjechał dopiero na początku lipca 1863 r. i przez ponad trzy miesiące podróżował po Galicji. W spisie wydatków odnotował koszt pobytu w Szczawnicy, Krynicy, w Sanockiem, w Samborze, Lwowie i Olesku. Do Warszawy wrócił około 26 października. Przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 579–583, tekst nr 1030. 1 Tamże, w przedruku s. 580. Zapowiedzianego „rozbioru” melodii wydanych przez J. Rogera Kolberg nie napisał. 2 Tamże, s. 582. 168 �VIII [Królestwo po powstaniu styczniowym. – Ostateczna zmiana zakresu badań i publikacji Kolberga — ukształtowanie w ciągu roku 1864 programu Ludu przedstawionego w lutym 1865 r. w liście otwartym Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”.] Powstanie upadło wiosną 1864 r., ale przez następne pięćdziesiąt lat jego skutki w różny sposób i w różnych dziedzinach życia z olbrzymią siłą oddziaływały na mieszkańców Królestwa i Ziem Zabranych. Bezpośrednio po klęsce powstania nastąpiły aresztowania, publiczne egzekucje, zsyłki na Sybir na katorgę i na przymusowe osiedlenie, wcielanie do rot aresztanckich, konfiskaty majątków i represje nie tylko wobec pojmanych uczestników walk, ale także wobec rodzin, które pomagały powstańcom. Z największą surowością karano księży katolickich, nie tylko za udział w powstaniu lub podejrzenie o taki udział, lecz nawet za oddanie ostatniej posługi śmiertelnie rannym powstańcom. Również na Ziemiach Zabranych najostrzej traktowano księży katolickich, oszczędzano tam jednak chłopów. Część czynnych uczestników powstania zdołała emigrować. Podobnie jak po powstaniu listopadowym, społeczeństwo Królestwa i pozostałych ziem zaboru rosyjskiego przez zsyłki i emigrację pozbawiane było ludzi młodych, często studiujących w otwartej niedawno Szkole Głównej lub wykształconych na rosyjskich uniwersytetach w Petersburgu, Moskwie i Kijowie. Ponownie zaostrzone zostały zarządzenia cenzury, która stała się wszechwładna i wszechobecna. Dla ruchu wydawniczego w Królestwie Polskim powstanie styczniowe nie stało się taką katastrofą, jaką przyniosło powstanie listopadowe. Istniała nadal polska prasa, ukazywały się polskie książki, ale restrykcje Warszawskiego Komitetu Cenzury i samowola cenzorów, którzy poza urzędowymi wskazaniami kierowali się własnymi uprzedzeniami i upodobaniami, niezwykle utrudniały pracę wydawców i autorów i wpływały na ostateczną treść publikowanych utworów. Do zaprowadzenia „porządku” w Królestwie powołany został w roku 1864 Komitet Urządzający. Miał on za zadanie wprowadzenie reformy uwłaszczeniowej i całkowite dostosowanie administracji i innych instytucji Królestwa do modelu rosyjskiego, a w rezultacie zniesienie dotychczasowej, już i tak niewielkiej ich odrębności w stosunku do cesarstwa. Przeprowadzono likwidację odrębnych dotąd instytucji, na których miejsce 169 �ustanowiono w ciągu kilku lat takie same jak w carskiej Rosji. Przedłużono stan wojenny, ograniczając możliwość podróżowania. Wprowadzono nowy podział na gubernie, zwiększając ich liczbę i zmniejszając powierzchnię, a poza ich granice można było wyjeżdżać tylko na podstawie paszportu. Ponadto nasiliła się rusyfikacja wielu dziedzin życia, przede wszystkim szkolnictwa i administracji przez wprowadzanie do nich języka rosyjskiego jako obowiązkowego i zastępowanie Rosjanami pracujących tam dotychczas Polaków, zwłaszcza na wyższych stanowiskach. W ciągu ośmiu lat działalności Komitet pod kierunkiem Nikołaja Milutina (1818–1872) osiągnął założony cel. Widocznym etapem utraty pozornej nawet samodzielności było wprowadzenie w roku 1867 nazwy Kraj Przywiślański, najpierw obok dotychczas używanej nazwy Królestwo Polskie, a później zamiast niej. Klęska powstania, a przedtem przygotowania do niego i jego przebieg spowodowały wśród części społeczeństwa polskiego zmianę w postrzeganiu roli chłopów w życiu narodu. Nowy status prawny starały się nadać im już konspiracyjne władze polskie przygotowujące powstanie. W czerwcu 1862 r. Komitet Centralny Narodowy w Programie organizacji narodowej zapowiadał m.in. uwłaszczenie w zakresie szerszym niż stanowił wcześniejszy ukaz carski dla cesarstwa, w tym i dla Ziem Zabranych, pomijający Królestwo. Dałoby to wolność osobistą chłopom stanowiącym ponad 70% społeczeństwa. W styczniu 1863 r. w manifeście Tymczasowego Rządu Narodowego ogłoszono dekret o uwłaszczeniu, ale powstańcy nie mieli władzy i środków, aby treść dekretu wcielić w życie na całym terenie zaboru rosyjskiego. Ponieważ Rosjanie obawiali się odebrania chłopom przyznanych, choć w większości niezrealizowanych praw, w marcu 1864 r., gdy bliska była klęska powstania, wydany został carski ukaz uwłaszczeniowy. Był znacznie korzystniejszy dla chłopów niż wcześniejsze podobne reformy w zaborach austriackim i pruskim, co podsycało nieustający konflikt między dworem a wsią. Był też w pewnym stopniu nagrodą za nikłe uczestnictwo chłopów w powstańczej partyzantce antyrosyjskiej – miał im wskazać prawdziwego obrońcę ich interesów. Po powstaniu styczniowym w Królestwie nasiliły się procesy społeczne i ekonomiczne widoczne już wcześniej, ale nie w takim natężeniu. Znacznemu przyspieszeniu uległy przemiany wsi, przeobrażając nie tylko jej gospodarkę, a z nią i kulturę materialną, ale także wszystkie inne aspekty życia chłopów. Po upadku powstania oczywiste stało się, że odzyskanie niepodległości będzie niemożliwe bez pozyskania dla tej idei chłopów, 170 �najliczniejszej warstwy narodu. Konieczne stało się przeciwdziałanie ich wynarodowieniu i zapewnienie im możliwości realizacji praw i aspiracji. Programy społeczne, a także naukowe i literackie musiały ulec zmianom, a ich twórcy w trosce o dalszy los narodu podejmowali nowe metody działania. Idea pracy organicznej, powstała około roku 1848 w germanizowanym zaborze pruskim, a polegająca – określając ją w największym skrócie – na pracy na rzecz reform cywilizacyjnych, została w części przyjęta przez warszawskich pozytywistów. Bardzo ważne stało się zatem lepsze niż dotąd poznanie obecnej sytuacji chłopów i ich kultury w całym znaczeniu tego słowa. Było to potrzebne do budowania programów edukacyjnych, które miały z pańszczyźnianych do niedawna chłopów uczynić świadomych członków polskiego społeczeństwa. Wynarodowienie groziło ludności polskiej we wszystkich trzech zaborach, jednak wówczas najgroźniejsza sytuacja była w zaborze rosyjskim. Znowu stawały się aktualne oświeceniowe postulaty Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk i program badań ludoznawczych sformułowany na początku wieku przez Hugona Kołłątaja1 i przypominany co jakiś czas przez różne środowiska naukowe i polityczne. Prowadzenie potrzebnych prac na tym polu mogła zapewnić etnografia2. W tym okresie, tj. po powstaniu styczniowym, nauce polskiej, zwłaszcza w zaborze pruskim i rosyjskim, nadal brakowało oparcia w instytucjach tworzących warunki do pracy badawczej i finansujących tę ważną dla przyszłości narodu dziedzinę życia. Tylko w zaborze austriackim po klęsce w wojnie z Włochami wiosną 1860 r. rozpoczęło się stopniowe łagodzenie polityki rządu wiedeńskiego wobec Polaków, co dotyczyło także wyższych uczelni, cenzury i możliwości badań. W zaborze pruskim dopiero w 1857 r. władze zgodziły się na utworzenie w Poznaniu Towarzystwa Przyjaciół Nauk, jednak odmówiły mu finansowania. Członkowie założyciele przyjęli dla Towarzystwa dewizę „unguibus et rostro” (pazurami i dziobem), która postulowała działania na rzecz obrony i rozwoju polskiej kultury i polskiej Zob. R. Wojciechowski Warszawskie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1800–1863. Epoka przedkolbergowska, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1970, s. 77–78. Pełny tekst listu został udostępniony pierwszy raz w: Ks. Hugona Kołłątaja korespondencja listowna z Tadeuszem Czackim..., T. 1, Kraków 1844, s. 12–30. 2 O stanie i sytuacji etnografii w Polsce w połowie wieku XIX zob. A. Posern-Zieliński Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław 1973, s. 61 i nast. oraz Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII wieku do roku 1918), Poznań 2011, s. 104–145. 1 171 �nauki coraz bardziej zagrożonych przez germanizację. Towarzystwo, mające ograniczony budżet pochodzący tylko ze składek, nie mogło zastąpić wyższej uczelni, której w Poznaniu brakowało już od dziesiątków lat. W zaborze rosyjskim sytuacja zmieniła się nieco w roku 1862, gdy w Warszawie powstała Szkoła Główna z polskim językiem wykładowym. Była to pierwsza w Królestwie od czasu likwidacji uniwersytetu uczelnia wyższa z szerokim programem nauk humanistycznych. Na początku swego istnienia borykała się z brakiem kadry naukowej, a już w r. 1869 została zamieniona na uniwersytet rosyjski. Mimo tylko siedmiu lat istnienia Szkoła Główna miała duże znaczenie dla dalszych dziejów myśli naukowej oraz kultury polskiej – jej wykładowcy i absolwenci kształtowali i realizowali idee pozytywizmu. Jednak badania etnograficzne we wszystkich trzech zaborach zdane były, tak jak poprzednio, na inicjatywy prywatne. Dlatego K.W. Wójcicki w roku 1859 w przytaczanym tu apelu o zbieranie materiałów ludoznawczych odwoływał się do „gorliwości obywatelskiej naszych ziemian”. Również Kolberg, podejmując kilka lat później program badań etnograficznych, zwracał się o pomoc do współobywateli, licząc na ich patriotyczne zaangażowanie. W Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w tomie wydanym w roku 1861 miejsce etnografii w systemie nauki zostało określone następująco: Etnografia (z greckiego ethnos, lud i graphein, pisać), właściwie opis ludów; tak nazywano dotąd zbiór wiadomości o obyczajach i zwyczajach, ubiorach, religii oraz o formie rządu u obcych, mniej zwłaszcza cywilizowanych narodów, który to zbiór uważano zwykle za część dodatkową geografii. Szybkie jednak postępy i zmiany, jakim podlegały w ostatnich czasach nauki przyrodzone, mianowicie fizjologia oraz badania historyczne i filologiczne, dały także początek wielostronniejszemu i dokładniejszemu poglądowi naukowemu na człowieka, równie pod względem fizycznym jak społecznym, a dwa te względy stały się podstawowymi dwóch nowych nauk: antropogeografii i etnografii, które w ostatnich dopiero dziesiątkach lat doszły do zupełnej samoistności. […] Antropogeografia, czyli (jak ją nazywają niektórzy badacze angielscy) etnologia, zapatruje się na plemiona i ludy jedynie jako na odmiany i dalsze odcienia ras, na te zaś rasy jako na gatunki zoologicznego rodzaju człowieka; przeciwnie etnografia, rozwijająca się obecnie w gałąź nauki historycznej, uważa ludzi w narodach, a więc jako społeczności związane wspólnie węzłami duchowymi1. 1 F. H. L. [F.H. Lewestam] Etnografia, w: Encyklopedia powszechna, T. 8, Warszawa 1861, s. 464. 172 �Już wcześniej, w latach 1850–1852, etnografia dzięki wykładom Wincentego Pola1 na Uniwersytecie Jagiellońskim stała się w Polsce na krótko dyscypliną akademicką, wtedy umiejscowioną wśród nauk przyrodniczych jako wykładana w ramach geografii powszechnej. Kolberg, należący do grona „encyklopedystów” tworzącego w latach 1858–1868 najważniejsze wówczas w Warszawie wydawnictwo, Encyklopedię powszechną, etnografię widział — tak jak autor przytoczonego artykułu — wśród nauk historycznych. Dla ustalenia takiego miejsca etnografii w systemie nauki w Polsce największe znaczenie miała wspomniana już zmiana postrzegania sytuacji ludu a także jego roli w społeczeństwie i w życiu narodu oraz przeobrażenia widoczne w jego kulturze. Dyskusje na te tematy prowadzone były między innymi w środowisku naukowym i literackim, ukształtowanym wokół „Bi­ b­lioteki Warszawskiej” i Encyklopedii powszechnej. Kolberg był wówczas wysoko cenionym badaczem i uznanym autorem interesujących i nowatorskich publikacji prezentujących folklor, zwłaszcza muzyczny, jako ważną część kultury polskiej i przedmiot opracowań naukowych. Od paru lat przygotowywał zbiory pieśni regionalnych i w roku 1862 oddał do druku Sandomierskie, pierwszy tom tej serii edytorskiej, krótko już tu scharakteryzowany. Jednak druk książki trwał blisko trzy lata, w ciągu których społeczeństwo Królestwa przeżyło wstrząs — przebieg i upadek powstania przewartościowały wiele programów, także dotychczasowe plany badawcze i wydawnicze Kolberga. Dotychczas swe badania poświęcał najpierw muzyce, później także obrzędom i zwyczajom, a obserwacje prowadzone w czasie podróży pozwoliły mu poznać życie mieszkańców wsi w różnych odmiennych regionach. W naukowo-artystycznym środowisku warszawskim był wtedy niewątpliwie najbardziej doświadczonym badaczem terenowym. Potrzeba czasu – konieczność zebrania źródeł dla kształtującej się etnografii – spowodowała kolejną, tym razem jeszcze głębszą zmianę zakresu jego badań i publikacji. Za podstawowe swe zadanie uznał wówczas zgromadzenie dokumentacji na temat całości kultury ludowej i udostępnienie jej nauce w wielotomowej serii, której dał tytuł Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, planując poświęcenie każdemu regionowi Wincenty Pol (1807–1872), poeta, geograf, uczestnik powstania listopadowego (odznaczony orderem Virtuti Militari). Współcześni cenili przede wszystkim jego twórczość literacką, działalność naukowa Pola jako geografa, a zwłaszcza etnografa została doceniona dopiero w drugiej połowie XX wieku. 1 173 �dawnej Rzeczypospolitej osobną monografię. Ta zasadnicza zmiana wynikała z głębokiego zrozumienia zadań, jakie stanęły przed społeczeństwem polskim po powstaniu styczniowym. Jego klęska, a później analiza przyczyn takiego biegu wydarzeń miały decydujący wpływ na biografie nie tylko powstańców i Kolberg nie jest tu wyjątkiem, jednak w jego wypadku zmiana była znaczna, konsekwentnie przeprowadzona i istotna dla rozwoju etnografii w ciągu prawie pięćdziesięciu następnych lat. Kolberg interesował się ludową muzyką wokalną i instrumentalną i jej kulturowym kontekstem już od dwudziestu pięciu lat. W czasie badań w terenie zauważał zmienność, powstawanie nowych utworów i zanikanie dawnych, a także charakterystyczną dla folkloru właściwość tworzenia wariantów. W marcu 1865 r. pisał w jednym z listów: „[...] pieśń jest niewyczerpaną, sama się wciąż mnoży i odradza, i w liczne kształci warianty, tak pod wglądem muzycznym, jak i opisowym”1. Ciągły kontakt z kulturą ludową utwierdzał go w przekonaniu, że procesy te dotyczą jej jako całości i że potrzeba systematycznych badań etnograficznych jest oczywista. Obserwowanie wsi wskazywało też, że w tym właśnie czasie, tj. na początku drugiej połowy wieku, zwłaszcza po uwłaszczeniu chłopów, zmiany w kulturze ludowej następują szybciej niż dawniej i są radykalniejsze. Zbadanie i utrwalenie w druku wszystkich jej przejawów stało się już pilną koniecznością. W niektórych opracowaniach na temat genezy Ludu można przeczytać, że Kolberg podjął w roku 1865 nowy, znacznie szerszy program badawczy i edytorski, ponieważ przekonał się, że jako kompozytor nie osiągnie wymarzonego sukcesu, że decyzja o opracowywaniu etnograficznych monografii regionalnych była wynikiem jego rezygnacji z ambicji twórczych. Jest to jednak ocena niepełna. Wprawdzie w przytaczanym już końcowym fragmencie Szkicu autobiografii sam pisał, że w dalszej pracy nad utworami scenicznymi przeszkodziły mu „wypadki roku 1863”. Te zdania, napisane dopiero około 1889 r., potwierdzają, że na zaniechanie pracy nad kompozycjami dla teatru bezpośredni wpływ miał przebieg i skutki powstania styczniowego. Jednak w ciągu kilku poprzednich lat Kolberg przygotował dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda dziesiątki tekstów na różne tematy z historii i teorii muzyki, a przede wszystkim opublikował dwa ważne, wymienione już tu artykuły: w r. 1857 o związkach kompozycji J. Stefaniego z muzyką ludową oraz w r. 1862 dotyczący źródeł muzyki polskiej Rzut oka 1 Brulion listu do A. Osipowicza z 30 III 1865 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 114. 174 �na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”1. M. Tomaszewski tekst ten nazywa „największą przygodą naukową twórcy Ludu”2. Genezy polskiej muzyki dotyczyły też obszerne rozważania w przekazanym do druku w 1862 r. Sandomierskim, we wstępie do którego Kolberg stwierdzał, że badanie muzyki ludowej, jej „pochód i rozwój historyczno-obyczajowy nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moich zamiarem”. Jak się dziś wydaje, ogłoszenie artykułu Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje... i szerokie przedstawienie tego problemu we wstępie do Sandomierskiego dało Kolbergowi pewną satysfakcję, było częściową realizacją planów naukowych budowanych od roku 1841. Zatem podjęcie w 1865 r. programu kompleksowych badań etnograficznych, programu Ludu, spowodowało usunięcie z bieżących zadań, „odłożenie na bok” – później okazało się, że na zawsze – nie tylko ambicji twórcy muzyki, ale przede wszystkim jej badacza. Wprawdzie dopiero w 1868 r. zakończyła się edycja Encyklopedii powszechnej i Kolberg wtedy właśnie zaprzestał działalności jako pisarz muzyczny, jednak podjęcie prac nad programem Ludu opracowanym w końcu 1864 r. i ogłoszonym w lutym 1865 r. spowodowało rezygnację z dalszych badań nad genezą polskiej muzyki ludowej na rzecz tworzenia podstaw dla etnografii, w której mieścił także folklor muzyczny. Czasem w późniejszych tomach Ludu i w innych publikacjach nawiązywał do tematów przedstawionych we wstępie do Sandomierskiego, ale nie podejmował dalszych badań nad problemami tam poruszonymi. Rozważania Kolberga na temat genezy tonalności muzyki ludowej zawarte we wstępie do Sandomierskiego nie miały kontynuacji, stały się w działalności naukowej Kolberga etapem zamkniętym. Badacza muzyki zastąpił etnograf gromadzący, porządkujący i publikujący dokumentację kultury ludu. Planowaną tematykę Ludu Kolberg przedstawił, ogłaszając w lutym 1865 r. w „Bibliotece Warszawskiej” List otwarty3. Zamieścił go na łamach liczącego się i popularnego czasopisma naukowego, aby zaapelować do społeczeństwa o pomoc w gromadzeniu materiałów: Zob. przypisy na s. 144–145 i 160–161. M. Tomaszewski Pisma muzyczne..., w: O. Kolberg Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XI. 3 O Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 1, s. 306–308, przedruk w: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 102–106. Rękopis Listu oddał Kolberg do druku zapewne w połowie grudnia, pozwolenie cenzury dotyczące tego tomu „Biblioteki Warszawskiej” ma datę 19/31 XII 1864, zgodę na druk cenzura wydawała dopiero po otrzymaniu gotowego składu tekstów. 1 2 175 �Zajmując się od lat wielu zbieraniem pieśni, podań i zwyczajów, robiłem w tym celu nie bezowocne po kraju podróże, gdyż podróże te nagromadziły już do mojej teki mnóstwo nader ważnych szczegółów etnograficznych. [...] Pragnienie uzupełnienia podjętych już w tym przedmiocie wiadomości nabytkami pozyskać się jeszcze mogącymi, ażeby je wszystkie później uporządkowane w stosownym zamieścić dziele i przedłożyć do użytku i dla nauki powszechnej, niepłonną budzi we mnie ufność, że wezwanie moje poniżej skreślone, nie pozostanie bez skutku i nakłoni szan. obywateli i obywatelki do zwracania na lud uwagi, do spisywania swych spostrzeżeń, a następnie do udzielenie mi takowych listownie [...]1. Problemy, na które przyszli współpracownicy mieliby zwrócić uwagę, zestawił w jedenastu punktach: 1. wieś i chata, 2. praca i zajęcia domowe i gospodarskie, 3. żywność, 4. ubiór mężczyzn, kobiet i dzieci, 5. mowa, 6. przysłowia, zdania, bajki, powiastki, klechdy, legendy, podania itp., 7. zabobony, gusła, przesądy, 8. pieśni, 9. tańce, 10. obrzędy, 11. zwyczaje „i piosnki przy różnych zatrudnieniach”. Większość tych tematów jest rozwinięta i wskazuje dokładniej, jakich informacji o życiu mieszkańców wsi oczekiwał od swych korespondentów2. Patrząc na kulturę ludową jako na organiczną całość, Kolberg chciał udokumentować także związki łączące wszystkie jej dziedziny, nie zawsze zauważane w dotychczasowych publikacjach. Dlatego pisząc np. o budowie chaty, pytał o zwyczaje, przesądy i zaklęcia towarzyszące tej pracy, a w następnych punktach o inne wierzenia i zabobony związane z obrzędami i z codziennym życiem oraz o formuły zaklęć używanych w trakcie różnych działań. Prosił o pieśni wykonywane przy uroczystościach i przy wszystkich zajęciach domowych i gospodarskich. Kładł też nacisk na notowanie lokalnych nazw wytworów materialnych, od budynków i ich części do sprzętów, narzędzi i naczyń, oraz na określanie stosowanych surowców. Zwracał uwagę na rozróżnienie strojów codziennych i świątecznych, ich krój i użyte tkaniny i ozdoby. Zalecał zapisywanie bajek, legend, podań itp. „o ile możności (lubo nie koniecznie) w mowie potocznej, miejscowej”, prosił też o oddanie pieśni „mową miejscową”, choć osobny punkt poświęcił „narzeczu prowincjonalnemu”. Pytał o koszt wesela czy pogrzebu, a przy strojach także o cenę „krawiecczyzny”. W późniejszych tomach Ludu widać O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”... w przedruku s. 102–103. Program z Listu otwartego przytoczony jest przez E. Antyborzec w: Oskar Kolberg jako badacz terenowy... w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II), s. 432–436. 1 2 176 �starania o obserwacje zmian zachodzących w kulturze ludowej, w Liście otwartym zaznaczył to w punkcie dotyczącym wsi i chaty, dodając „typ tu stanowić ma najdawniejszy i najpowszechniejszy niegdyś sposób stawiania, o ile się zachował” oraz pytając, czy ubiór dawniej był inny i „jakim ulegał odmianom”. Na końcu apelu dodał, że do wielu informacji przydatnym uzupełnieniem byłyby rysunki, „o ile takowe pozyskać się dadzą”. List otwarty pokazuje, że pole badań etnografów widział wtedy Kolberg bardzo szeroko: od kultury materialnej, poprzez folklor (teksty i muzykę), obrzędy i zwyczaje, wierzenia, aż do gwary, wspominając nawet elementy antropologii fizycznej (barwa cery i kolor włosów). Obejmował więc problematykę, której częścią dziś zajmują się odrębne dziedziny nauki. W ciągu kilkudziesięciu lat od czasu ogłoszenia Listu otwartego, w wypadku np. dialektologii zaledwie kilkunastu, wykształciły one własne metody badań i własną terminologię, a antropologia fizyczna była już wówczas osobną nauką, uprawianą przede wszystkim przez przedstawicieli medycyny. Zauważyć też można, że termin „zwyczaje” miał wtedy dla niego nieco inne znaczenie niż później w tomach Ludu. W Liście otwartym obejmował on: „zwyczaje i piosnki przy różnych zatrudnieniach”, które wyliczył dosyć szczegółowo, a chodziło mu o różne czynności gospodarskie, domowe i o zachowania poza domem, na jarmarku, w karczmie itp. Natomiast w monografiach w rozdziale „Zwyczaje” znajdują się opisy, teksty i melodie związane z obrzędami dorocznymi od Adwentu do Zaduszek, czyli to, co w liście otwartym zamieścił jako kolejny punkt podporządkowany obrzędom, obok wesel, chrzcin i pogrzebów. Nieco szerszy zakres miał z początku w tomach regionalnych rozdział poświęcony językowi. W Liście otwartym Kolberg prosił o próbki mowy, prowincjonalizmy i słowniczek miejscowych wyrazów. W pierwszych monografiach (Kujawy i Krakowskie) zamieszczał obok słowników także obszerne wykazy toponomastyczne, ale w następnych rezygnował z tych materiałów, ograniczając też coraz bardziej rozdziały poświęcone „mowie prowincjonalnej”, ponieważ zajmowała się nią dialektologia. Zestawienie tematów podane przez Kolberga w Liście otwartym było orientacyjnym wykazem dla osób, które zechcą podjąć z nim współpracę, nie był to spis treści przewidywany dla tomów Ludu, co pokazuje porównanie z oddanymi do druku dwa lata później Kujawami, a także z następnymi monografiami. Ostateczna zawartość kolejnych tomów ma inny porządek, jest także zależna od specyfiki danego regionu — w każdej z nich pojawiają się opisy zwyczajów, informacje o zatrudnieniach, obchodzonych świętach, 177 �strojach, potrawach itp., charakterystycznych tylko dla określonej okolicy, nieznanych lub nieużywanych gdzie indziej. Swój nowy program i sposób jego realizacji zaprezentował Kolberg w roku 1865 także w artykule Polski lud zamieszczonym w Encyklopedii powszechnej. Tam, po krótkiej charakterystyce najważniejszych grup etnicznych „lechickiego szczepu”, pisał: Każden z tych ludów i ich odmian, mimo pewnej całego pokolenia wspólności, ma właściwe sobie cechy duchowe i moralne, zawarte w miejscowych zwyczajach, gwarze, podaniach, przysłowiach, pieśniach, obrzędach, tańcach i muzyce, nadto cechy fizyczne w cerze, usposobieniu, ruchach, ubiorze, sposobie życia, mieszkaniu i rodzaju pracy leżące. Różnice te raz ukazują się wybitniejsze, to znów słabsze, w wielu nawet razach ścierają się ze sobą, mieszają i krzyżują. Dokładniejsze o nich wiadomości, zebrane w jedno ognisko, wydobywając na jaśnią wszelkie różnorodne owe szczegóły narodowego bytu, dadzą dopiero możność powiązania ich z sobą w jedną całość, wykazania wzajemnego na siebie wpływu, i tym samym skreślenia w ten sposób dokładnej kraju etnografii. Poprzedzić ją zatem winny monografie, czyli opisy szczegółowe pojedynczych miejscowości1. Lud miał być serią takich etnograficznych monografii niewielkich regionów. Publikacje krajoznawczo-historyczne poświęcone jednemu regionowi i zawierające mniej lub więcej informacji etnograficznych pojawiały się od początku XIX w. Jedną z ważniejszych był tom Okolica zadniestrska… Ignacego Lubicz-Czerwińskiego2 z 1811 r., uznawany za pierwszą monografię etnograficzną. Ze współczesnych Kolbergowi, już ściśle etnograficznych, wymienić trzeba przede wszystkim Lud ukraiński Antoniego Marcinkowskiego3 i Lud Kornela Kozłowskiego4. Obydwa opracowania Kolberg oce1 O. Kolberg Polski lud, w: Encyklopedia powszechna, T. 21, Warszawa 1865, s. 217, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 567. 2 Pełny tytuł pracy I. Lubicz-Czerwińskiego: Okolica zadniestrska między Stryjem i Łomnicą, czyli opis ziemi i dawnych klęsk lub odmian tej okolicy, tudzież jaki jest lud prosty dla religii i dla pana swego? Zgoła jaki ón jest w całym sposobie życia swego, lub w swoich zabobonach albo zwyczajach, Lwów 1811. 3 [A. Marcinkowski] A. Nowosielski Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy, zabobony, obrzędy, zwyczaje, przysłowia, zagadki, zamawiania, sekreta lekarskie, ubiory, tańce, gry itd., zebrał i stosownemi uwagami objaśnił […], T. 1–2, Wilno 1857. 4 K. Kozłowski Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego wraz z tańcami i melodiami zebrał […], z. 1–4, Warszawa 1867–1868, całość: Warszawa 1869. 178 �niał wysoko. Nie wiadomo, czy znał osobiście Antoniego Marcinkowskiego (1823–1880), jednak jest to bardzo prawdopodobne. W jednej ze swych tek regionalnych przechowywał rękopis trzeciego tomu Ludu ukraińskiego1 poświęcony pieśniom, niewydany drukiem, a dwa pierwsze tomy i liczne artykuły tego autora wykorzystywał jako materiał porównawczy m.in. w Krakowskiem i Pokuciu. Z Kornelem Kozłowskim (1834–1904) prowadził wspólnie badania terenowe w okolicy Czerska w czasie pobytu w Czaplinie w czerwcu 1865 r. i zapisy muzyczne wykonane podczas tych badań przekazał Kozłowskiemu do druku w jego publikacji. Kozłowski w tytule wymienił melodie jako część składową monografii i we wstępie dziękował za nie Kolbergowi, ale ostatecznie ich nie zamieścił, być może z powodu wysokiego kosztu druku nut. Przyglądając się pracom poprzedników Kolberga, a także niektórym jemu współczesnym, zauważyć można, że przed podjęciem przez niego planu realizowanego w postaci tomów Ludu zbieranie i opracowywanie materiałów etnograficznych ograniczało się najczęściej do okolicy dobrze znanej autorowi, w której mieszkał i w której najłatwiej było mu przeprowadzić potrzebne badania. Drukowane w prasie lub czasem jako ozdobne albumy2, zwykle nie wyczerpywały tematyki etnograficznej, nawet ograniczonej do podstawowego wówczas jej zakresu, i najczęściej nie zawierały zapisów nutowych do zamieszczanych tekstów pieśni. Nie miewały też kontynuacji. Natomiast ideą Kolberga było opracowanie materiałów etnograficznych według wspólnego dla wszystkich regionów schematu, tak aby kolejne tomy złożyły się na dzieło o stanie kultury ludowej na obszarze dawnej Polski. Wykaz regionów, którym chciał poświęcić osobne tomy, poznajemy dopiero ze spisu3 o cztery lata późniejszego od Listu otwartego – sporządził go w roku 1869, starając się w Zakładzie im. Ossolińskich o dotację na podróże terenowe i druk. W liście tym podał tytuły wszystkich przewidywanych wtedy monografii. Już z poprzednich wypowiedzi Kolberga na W spisie tek z r. 1886 odnotował, że rękopis ten znajduje się w tece 25 Ukraina, ale dziś w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga nie znajdujemy go. Trzeci tom monografii A. Marcinkowskiego wspomina Kolberg już wcześniej w brulionie listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 305. 2 Np. W. Zawadzkiego Obrazy Rusi Czerwonej, Poznań 1869, z rys. J. Kossaka; pierwodruk rozdziałów I–IV „Tygodnik Ilustrowany” 1864, T. IX, nr 223–232. 3 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 294–308. 1 179 �temat zbiorów pieśni wiadomo, że planował zbadanie muzyki ludowej na całym terytorium przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Taki zasięg geograficzny przewidywał też dla badań etnograficznych, których wyniki w roku 1869 chciał pomieścić w sześćdziesięciu dwu tomach Ludu. Cztery pierwsze z nich to wydrukowane już wówczas „serie”: 1. Pieśni ludu polskiego, 2. Sandomierskie1, 3–4. Kujawy cz. I i II. Następne tytuły w tym spisie uporządkował według stanu posiadanych do nich źródeł, od monografii, które potrzebowały jeszcze zredagowania i pewnych uzupełnień, np. skompletowania rycin, do poświęconych regionom, z których miał materiały „w małej dotąd zebrane liczbie”. Na końcu spisu wysłanego do Ossolineum dodał uwagę: „Oczywiście porządek wszystkich serii w miarę nowych nabytków, dopełnień i opracowania ciągłej ulegać będzie zmianie”2. Tak też się działo, kolejność druku materiałów z określonego regionu (a stąd i numer tomu) zależała od wielu okoliczności, przede wszystkim od tego, kiedy były one na tyle kompletne, aby Kolberg mógł podjąć redakcję monografii. Ponadto o ile pierwsze wydane tytuły, jak Sandomierskie, Kujawy i Krakowskie, obejmowały niewielkie regiony, ograniczone do jednego lub dwu powiatów, następne monografie zawierały materiały ze znacznie większych terenów, np. z kilku powiatów, jak dwutomowe Lubelskie. Dla Wielkopolski w granicach zaboru pruskiego przeznaczył pierwotnie siedem osobnych tomów i tyle jej ostatecznie poświęcił, jednak pod wspólnym tytułem Wielkie Księstwo Poznańskie. Zauważyć też trzeba, że Kolberg jako planowanych tytułów używał nazw dawnych jednostek administracyjnych oraz nazw krain historycznych i geograficznych. Etnonimy jako tytuł pojawiają się tylko raz w odniesieniu do mieszkańców Tatr i Beskidów (Górale), a trzykrotnie (Łemki, Hucuły, Bojki) jako uzupełnienia innych określeń. Musiał też respektować polityczne granice wyznaczone przez zabory, np. osobne tomy poświęcone miały być Podolu rosyjskiemu i galicyjskiemu, Śląskowi austriackiemu i pruskiemu, rozdzielone zostało też Krakowskie, którego część po lewej stronie Wisły 1 Na karcie tytułowej Sandomierskiego widnieje nota „seria I”, dopiero wydając w roku 1867 część pierwszą Kujaw jako serię (tj. tom) III Ludu, Kolberg uznał Pieśni ludu polskiego z 1857 r. za serię pierwszą, a Sandomierskie za drugą. Dodrukował wtedy nową kartę tytułową dla Pieśni ludu polskiego, włączając ten tom ex post do cyklu wydawanego z tytułem Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa itd. 2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 305. 180 �miała być opisana jako Kieleckie. Kolberg zmuszony był do podporządkowania się realiom politycznym, zwłaszcza ze względu na cenzurą rosyjską, tym bardziej że uściślenie granic regionów etnograficznych było możliwe dopiero po dokładnych badaniach terenowych i ustaleniu kryteriów wskazujących istnienie odrębnej grupy etnicznej. Kolbergowski Lud miał służyć zbadaniu także tych problemów. Podkreślić też trzeba, że Kolberg zakładał od początku wyłącznie dokumentacyjny charakter planowanego wydawnictwa. W kwietniu 1865 r. pisał w liście do Józefa Blizińskiego: Etnografia jest nauką nową, nie wytrawną jeszcze, nie wyrobioną, lubo celu swego świadomą; potrzeba do jej rozwinięcia materiałów jak do historii, więc i moja praca niczym prawie jeszcze innym nie będzie, jak skrzętnym ich nagromadzeniem. Przede wszystkim postanowiłem sobie takowe nabytki uporządkować i usystematyzować, nim się do ich opracowania i dalszych wniosków przejść będzie mogło1. Lud nie mógł być obciążony próbami przedwczesnych wniosków, syntezami tworzonymi na podstawie niepełnych materiałów. Zatem Kolberg programowo rezygnował z zamieszczania tam rozważań na temat np. wzajemnych związków kultury różnych regionów i różnych grup etnicznych czy genezy wierzeń lub praktyk leczniczych. Stosował jedynie odsyłacze łączące warianty melodii, pieśni i bajek jako wskazówki do późniejszych badań porównawczych. Wyraźnie i wielokrotnie stwierdzał, że wydawnictwo to stanie się podstawą dla dalszych prac, dokumentacją dla badaczy różnych dziedzin życia ludu i jego kultury, zebraną i uporządkowaną według jednolitego planu. Dopiero po wydaniu drukiem całości stanie się możliwe podjęcie analiz oraz prac porównawczych i formułowanie teorii na tematy, do których Lud dostarczy źródeł. Publikując List otwarty, Kolberg liczył na współpracę osób, które zechcą notować w swej okolicy i przesyłać mu informacje na wskazane tam tematy. Zapewniał przyszłych współpracowników, że nie omieszka podać nazwiska „sprawę zdającej osoby, o ile takowa sprzeciwić się temu nie zechce”2. Ogłoszenie planu badań i prośba o pomoc w gromadzeniu materiałów do List do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. O. Kolberg Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”..., w przedruku w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64) s. 103. 1 2 181 �monografii nie wywołały wielu deklaracji współpracy – ważne jednak było przedstawienie problematyki Ludu. Kierowało ono zainteresowanie ewentualnych korespondentów na zagadnienia nowe w porównaniu z zawartymi w dotychczasowych apelach zwracających uwagę najczęściej na pieśni i bajki. Ponadto List otwarty nadał pracy Kolberga pewien rozgłos, co pomagało mu w nawiązywaniu kontaktów w czasie badań terenowych, które nadal musiały być zasadniczą metodą pozyskiwania materiałów. Zachowały się listy tylko czterech osób powołujących się bezpośrednio na apel ogłoszony przez Kolberga w „Bibliotece Warszawskiej”. Byli to: Aleksander Osipowicz (zm. 1893) z Suwałk, M. Skotnicki z Moszczanki w Lubelskiem, Józef Bliziński (1827–1893) z Kujaw i Władysław Ciesielski (1844–1893?), młody powstaniec, wówczas przebywający w okolicy Opatowa. Przysyłali oni Kolbergowi swoje notatki bądź współpracowali w czasie jego pobytów w terenie. W okresie późniejszym podobną pomoc w gromadzeniu materiałów kolejne osoby okazywały Kolbergowi bądź bezpośrednio w czasie badań, bądź przez nadsyłanie własnych opisów strojów, obrzędów czy zapisów pieśni, bajek lub przysłów. Część takich notatek pozostaje dla nas anonimowa, m.in. dlatego że zachowana korespondencja Kolberga sprzed roku 1871 jest bardzo uboga i często nie możemy zapisów wykonanych obcą, nieznaną ręką połączyć z listem, który wskazałby autora. Notatki takie były zresztą często przekazywane przez „okazje”, drogą prywatną, gdyż przesyłanie pocztą narażało je na konfiskatę i zniszczenie. Listy były wtedy kontrolowane przez policję i nie zawsze docierały do adresata. Ciesielski, po wysiedleniu z Opatowskiego mieszkający w Żółkiewce, pisał do Kolberga: […] ale proszę pisać przez pocztę Zwierzyniec, powiat zamojski, wieś i gmina Tarnawa, ponieważ więcej niż poufali przyjaciele odbierają listy moje w Żółkiewce i odczytawszy je bez skrupułów, gubią bez odpowiedzialności1. Ciesielski przebywał w Żółkiewce pod nadzorem policji jako uczestnik powstania, kontrolowana była jednak poczta nie tylko osób poddanych takiemu rygorowi, ale także innych mieszkańców zaboru rosyjskiego, pozornie nie podejrzewanych przez władze. Dlatego współpracownicy Kolberga starali się przekazywać notatki, często bez podpisu, pomijając pocztę lub oddając je w czasie swego pobytu w Warszawie. 1 List W. Ciesielskiego z 25 VII 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 173. 182 �Prawdopodobnie w okresie między ogłoszeniem Listu otwartego a przygotowaniem dla Ossolineum spisu planowanych monografii Kolberg uporządkował posiadane już materiały, zakładając osobne teki „regionalne”, które w pewnej mierze przetrwały do naszych czasów1. Nie wiadomo, jaki porządek nadawał wcześniej swoim notatkom terenowym i innym rękopisom. Według wykazów sporządzanych przez niego pod koniec życia tek regionalnych było trzydzieści i niektóre z nich miały tytuły takie same jak przewidywane tomy, np. Górale, Ruś Czerwona, Podgórze Krakowskie, Lubelskie. Jednak nie wszystkie planowane w 1869 r. monografie otrzymały osobne teki, być może dlatego, że do niektórych miał wtedy jeszcze bardzo mało materiałów. Uzupełniał też swoją podręczną bibliotekę. Pełnego spisu składających się na nią książek nie udało się odtworzyć, zachowane notatki na ten temat są raczej przypadkowe i wskazują tylko niektóre tytuły. Na przykład z rachunku2 księgarni Gebethner i Wolff wiadomo, że w listopadzie 1865 r. kupił zbiory bajek Karola Balińskiego (1812 – po 1850?) i Antoniego Józefa Glińskiego (1817–1866)3, Klechdy wydane przez K.W. Wójcickiego4 miał już zapewne wcześniej. Wykorzystał te zbiory już w roku 1867 w pierwszej części Kujaw, wskazując zamieszczone w nich warianty drukowanych przez siebie bajek kujawskich, tak jak we wcześniejszych publikacjach odsyłał do wariantów pieśni w zbiorach swoich poprzedników. Zakres badań przedstawiony w Liście otwartym, tak jak cały plan edytorski Ludu, przekraczał siły jednego człowieka. Kolberg przewidywał opracowanie ponad sześćdziesięciu tomów, a z nieco późniejszych listów wynika, że zakładał możliwość zebrania materiałów i przygotowanie do druku jednego lub dwu tomów rocznie. Wydanie całego Ludu wymagałoby ponad trzydziestu lat przy doskonałej organizacji zarówno badań terenowych, jak i późniejszej pracy przy biurku, a więc posiadania odpowiednich środków materialnych. Kolberg wiedział, że dla wykonania 1 Istniejące obecnie zespoły rękopisów Kolberga, w tym teki regionalne i Miscellanea, zestawione są w Wykazie tek i innych zachowanych zespołów rękopisów O. Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 83/III). 2 Rachunek księgarni w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 103. 3 K. Baliński Powieści ludu spisane z podań. Wyboru i wydania K. Wł. Wójcickiego, Warszawa1842; A.J. Gliński Bajarz polski. Zbiór baśni, powieści i gawęd ludowych opowiedział […], wyd. 2, T. 1–4, Wilno 1862. 4 K.W. Wójcicki Klechdy, starożytne podania i powieści ludu polskiego i Rusi, T. 1–2, Warszawa1837; na podstawie wyd. III z 1876 r. kolejne wydanie: Warszawa 1972, wybór i opracowanie R. Wojciechowskiego, słowo wstępne J. Krzyżanowskiego. 183 �tego planu konieczne jest poświęcenie się tylko temu zadaniu. Zbieranie materiałów w terenie, ich opracowywanie i wydawanie co roku jednego albo dwu nowych tomów Ludu nie pozostawiłoby już czasu na inną pracę, a dotychczas z konieczności musiał godzić podróże i działalność badawczą, naukową, a także wydawniczą, z zarabianiem na codzienny byt. Miał wtedy już pięćdziesiąt lat — podjęcie tak rozległego i czasochłonnego programu badawczego i wydawniczego świadczy o wielkiej determinacji. Wiedział, jak cenne są gromadzone przez niego od roku 1839 zapisy folkloru i opisy obrzędów i jak bardzo potrzebne są nowe, szersze niż dotąd badania etnograficzne w okresie coraz gwałtowniejszych przemian w życiu mieszkańców wsi i zanikania niektórych jego elementów. Wiedział też, że oparciem będą mu doświadczenia zdobyte w czasie pobytów w terenie, kontakty nawiązane w różnych okolicach kraju, znajomość literatury przedmiotu oraz duża praktyka edytorska w zakresie źródeł folklorystycznych. Miał także zgromadzone już bogate materiały — zapisy muzyczne i opisy zwyczajów i obrzędów z wielu regionów. Dlatego w latach 1865–1870 poświęcał wiele czasu i energii na starania we wszystkich trzech zaborach o dotację na badania i druk. Podjęcie przez Kolberga pracy nad tak szeroko zakrojonym planem badań etnograficznych i prac edytorskich oraz determinacja, z jaką plan ten realizował w postaci wielotomowej serii wydawniczej, wynikały — jak już tu wspomniano — z głębokiego przeświadczenia o potrzebie wszechstronnego poznania życia ludu właśnie teraz, po powstaniu styczniowym, gdy wobec nasilającej się rusyfikacji i germanizacji wzrastała waga wszystkich „szczegółów narodowego bytu”. Istotne znaczenie miała także osobowość Kolberga, której kształtowanie się w latach młodzieńczych następująco scharakteryzował Izydor Kopernicki: Całe otoczenie, w jakim się on od dzieciństwa znajdował w Warszawie, a które szczęśliwym trafem utworzyło się dlań pod jednym dachem z mieszkaniem jego rodziców, łączyło się skutecznie do tej zbawiennej atmosfery rodzinnej, wśród której bujnie rozwijały się: wrodzony artystyczny nastrój jego duszy, badawczość jego umysłu i głębokie narodowe poczucie1. 1 I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 107. 184 �IX [Sandomierskie jako niepełna jeszcze monografia regionalna. – Nawiązanie kontaktów z wydziałem etnograficznym Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego. – Badania terenowe na Kujawach w roku 1865. – Druk pierwszego tomu monografii tego regionu. – Współudział w opracowaniu Zbioru pieśni duchownych ewangelickich.] Sandomierskie, które ostatecznie trafiło do rąk czytelników w roku 1865, nie odbiegało zasadniczo treścią od tomu złożonego w drukarni w 1862 r., tj. zbioru pieśni regionalnych prezentowanych z opisem zwyczajów i obrzędów charakterystycznych dla okolicy objętej tytułem1. Jednak w ciągu pierwszych miesięcy 1865 r. Kolberg starał się ten drukowany już od trzech lat zbiór pieśni regionalnych dostosować do założeń etnograficznej monografii regionalnej2. Tom otrzymał wtedy nowy tytuł: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce i stał się pierwszą częścią zaplanowanej serii wydawniczej poświęconej źródłom etnograficznym. Uzyskał też tytuł nadrzędny Materiały do etnografii słowiańskiej, co było koniecznym trybutem złożonym rosyjskiej cenzurze. Kolorowe litografie mające za przedmiot stroje ludowe różnią się od rycin w Pieśniach ludu polskiego, gdzie na każdej z nich przedstawione były pojedyncze postaci. W Sandomierskiem Gerson, podobnie jak we własnym albumie3, zaprezentował na tle widoków wsi scenki rodzajowe z dwiema co najmniej osobami. Nie wiadomo, czy o tej zmianie decydował malarz, czy Kolberg, dla którego ryciny takie wzbogacały dokumentację, nie zwiększając kosztu wydania książki. Tak jak w wersji oddanej do druku w 1862 r. i zgodnie z jej pierwotnym tytułem zasadniczą treść tomu stanowią rozdziały poświęcone obrzędom, zwyczajom, pieśniom i muzyce. W sumie opublikował w tym tomie 325 Badania terenowe Kolberga w Sandomierskiem, materiały zamieszczone w monografii, a także pozostałe notatki z tego regionu zachowane w zbiorach Kolberga oraz metody opracowania ich do druku przez Kolberga i przez współczesnych wydawców scharakteryzowane są we wstępie do tomu O. Kolberg Sandomierskie. Suplement do tomu 2 (DWOK T. 71), zob. tam: E. Antyborzec, A. Sawicka „Sandomierskie” Oskara Kolberga, s. V–XXXIV. 2 Na termin ten wskazują notatki Kolberga o wydatkach, gdzie po przerwie trwającej od 17 grudnia 1863 r. zaczął znowu od 22 marca do 26 czerwca 1865 r. wpisywać sumy płacone za druk Sandomierskiego (rkp. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 13). 3 Zob. przyp. 1 na s. 121. 1 185 �pieśni i melodii. Uzupełnienia dodane do Sandomierskiego na początku roku 1865 w niewielkim stopniu przystosowały do potrzeb programu Ludu tekst powstały wcześniej i już wydrukowany. Nie miał wtedy jeszcze materiałów koniecznych do innych rozdziałów monografii etnograficznej, zwłaszcza z zakresu kultury materialnej i wierzeń. Ponadto tom ten wydawał na własny koszt i nie mógł sobie pozwolić na stratę kapitału dotychczas wyłożonego na papier i druk oraz na dalsze przetrzymywanie książki w drukarni. Zmieniając Sandomierskie w tom Ludu, Kolberg w marcu 1865 r. przedrukował drugi arkusz książki, dodając tam cztery strony „Wiadomości topograficzno-etnograficznych” i dał do składania zamykające tom przypisy, „które za dopełnienie wiadomości krótko na s. 17–20 podanych i innych w dalszym ciągu dzieła rozrzuconych, uważane być mają”1. W pierwszej części przypisów znalazły się przedruki z współczesnej prasy oraz z Obrazków wiejskich i Zarysów J.K. Gregorowicza, a także fragmenty dwu druków wcześniejszych, z roku 1830 i 1751. W drugiej, zatytułowanej „Język”, autor zawarł słowniczek oparty na różnych źródłach, informacje o gwarze, spisy toponomastyczne (nazwy miejscowości, rzek i jezior) oraz kilkadziesiąt nazwisk rodowych i najczęściej używanych imion. Uzupełnieniem materiałów językowych są trzy bajki zamieszczone jako „Próbki języka”, z których dwie zachowały się w zapisach terenowych Kolberga, więc pochodzą z jego badań. Mimo tych starań Sandomierskie tomem Ludu zostało nazwane zdecydowanie na wyrost. Według Listu otwartego opracowanie takie, poza pieśniami i muzyką, powinno mieścić opisy kultury materialnej i społecznej, informacje o świecie wierzeń i związanych z nim praktykach oraz zapisy literatury ludowej i charakterystykę lokalnych gwar. Warunki te spełniały dopiero oddane do druku dwa lata później Kujawy. Wstęp do Sandomierskiego, poświęcony głównie rozważaniom o muzyce, nie nawiązywał jeszcze do problemów przedstawionych w Liście otwartym, pozostał w pierwotnej postaci z roku 1862. Kierunek swych badań określił tam Kolberg wyraźnie, zgodnie jednak z planami z lat 1856–1862, stwierdzając, że muzyka ludowa „nie przestaje być głównym usiłowań i śledzeń moim zdaniem”2. Jak sam pisał we wstępie do następnej monografii, Sandomierskie skreślił „z materiałów na jakie mnie stać było”3. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 237. Dodatki te obejmują około 20% ostatecznej objętości tomu. 2 O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 7. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 5. 1 186 �Sandomierskie spotkało się z mniejszym zainteresowaniem recenzentów niż Pieśni ludu polskiego. Bezpośrednio po ukazaniu się książki omówił ją w „Gazecie Warszawskiej” J. Papłoński, później w „Bluszczu” J. Sikorski i na początku następnego roku K.W. Wójcicki w „Bibliotece Warszawskiej”. Jan Papłoński (1819–1885), historyk i filolog, przedstawił w skrócie dotychczasowe zainteresowania pieśniami słowiańskimi, zaznaczając, że muzykę im towarzyszącą przed Kolbergiem najpełniej zaprezentował Jan Arnošt Smoleŕ (1816–1884) w zbiorze pieśni Łużyczan1. Papłoński porównał zalety i wady wydawania pieśni jako zbiorów poświęcanych kolejno określonemu gatunkowi z całej Polski lub jako zbiorów regionalnych, uznając obydwie metody za właściwe, jeżeli edycja zostanie doprowadzona do końca i przedstawi pełny zasób polskich pieśni ludowych. Podkreślał wartość tekstów dla badań językoznawczych, ale ostrzegał, że ani teksty, ani melodie opublikowane przez Kolberga nie oddają charakteru ludu: Zdawałoby się, że lud ten tylko się kocha lub hula, tak w nim mało religijności, wspomnień historycznych prawie żadnych, mało nawet uczciwości małżeńskiej, o miłości bliźniego, o otarciu łez sierocie wzmianki prawie nie ma. Tymczasem w rzeczywistości jakże różnym jest ten lud od własnej pieśni2. Wójcicki polemizował z Papłońskim, m.in. przypomniał, że wydawcy pieśni ludowych publikują „pieśni światowe”, a religijne znajdują się w edycjach kantyczek i innych podobnych śpiewnikach. Miał jednak także zastrzeżenia do planu wydawniczego Kolberga i pisząc o Sandomierskiem, wrócił do zawartości tomu Pieśni ludu polskiego. Jego zdaniem Kolberg podawał tam za dużo wariantów, które dzieło „bez potrzeby powiększyły”3. Dalsze rozważania na temat treści Sandomierskiego zakończył oceną programu edytorskiego przyjętego przez Kolberga: Dalsze serie, utrzymując plan obecnej, obejmą dumy i pieśni też same prawie, które są w Sandomierskiem, bo tego rodzaju utwory są wspólne wszystkim okolicom. Owoż radzimy, ażeby nie powtarzał ich dla małych zmian i wariantów, L. Haupt, J.E. Smoleŕ Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow, T. 1–2, Grymi 1841–1843. 2 J. Papłoński Lud, jego zwyczaje, sposób życia…, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183. 3 K.W. Wójcicki Lud, jego zwyczaje, sposób życia..., „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 117. 1 187 �które rzeczy samej i treści nie zmieniają, ale podał nowe dumy i pieśni, nie znane Sandomierskiemu, które niewątpliwie przy pilnym badaniu wyśledzi1. Wójcicki, podobnie jak przedtem niektórzy recenzenci Pieśni ludu polskiego, podważał sens publikowania wariantów, poza zdecydowanie odmiennymi, nie rozumiejąc argumentów Kolberga, przedstawionych już wcześniej we wstępie do Pieśni ludu polskiego z roku 1857 i jeszcze raz sprecyzowanych w Sandomierskiem. Uprzedzając bowiem uwagi na ten temat, Kolberg już w przypisie do pieśni obrzędowych zamieścił wyjaśnienie przyczyn, dla których tak postępuje: Czuję, że spotkać może mnie tu zarzut, jakobym przytoczone parę melodii głównych zbyt często powtarzał, gdy różnice między wariantami bardzo są małe, nieznaczące prawie, by je osobno i po szczególe wypisywać warto było, skoro za pomocą znaku odsyłacza z łatwością do pierwotnej (raczej pierwszej) nuty odnieść się można. Wszakże skłonił mnie do tego wzgląd tak na samą ważność tych różnic, jak na dokładność oznaczenia ich w nutach. Ważność ta polega według mnie na przekonaniu, że tylko większa liczba choćby drobniejszych odmian i odcieni (które mimo to bynajmniej nie są i nie mogą być wyczerpane, gdy lud coraz to nowe tworzy) obok wymienienia miejsca ich powstania lub użytkowania, daje wyobrażenie o stopniowym (czy to dodatnim, czy ujemnym) kształtowaniu czyli urabianiu się pieśni pod względem formy, rytmu i spójności z tekstem, a urabianie to ma niewątpliwą swą logikę psychologiczną, którą tylko szereg szczegółów tłumaczy, a na którą pragnę zwrócić uwagę2. Folklorystyczne publikacje Kolberga miały służyć także badaniom, którymi dziś w ramach etnomuzykologii zajmuje się melogeografia, to jest ustalaniu zasięgu i stopnia rozprzestrzenienia się poszczególnych wątków muzycznych pieśni i tańców. Dokonywanie przed drukiem tak znacznej selekcji, jaką proponował Wójcicki, uniemożliwiłoby używanie wydanych przez Kolberga zbiorów do badań nad geograficznym zasięgiem melodii i tekstów. Rygorystyczna redukcja materiału ograniczyłaby także źródła potrzebne do analizy specyfiki repertuaru danego regionu i możliwości porównania go, jako niepełnego, z repertuarem sąsiednich lub odleglejszych grup etnicznych. 1 2 Tamże, s. 117–118. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 70. 188 �Józef Sikorski, recenzując Sandomierskie w drukowanym w „Bluszczu” artykule Ruch muzyczny1, zgodnie ze swymi zainteresowaniami zajął się tylko stroną muzyczną nowej publikacji. Podkreślił wielką wartość zebranych przez Kolberga przykładów muzyki ludowej: „rzec się godzi skarbów”. Przemyślenia Kolberga na temat genezy tonalności polskiej muzyki ludowej2 uznał za zbyt specjalistyczne i zbyt trudne „jak gdyby mówił o przedmiocie najpopularniejszym w świecie”3, a do tego w książce rozproszone. Rozważania te były rzeczywiście zamieszczone w kilku miejscach tomu, a były też zbyt hermetyczne dla większości czytelników nie znających teorii muzyki i prac na temat jej historii. Sikorski podkreślił też, że w wydawanych przez Kolberga zbiorach pieśni, a tak traktuje także Sandomierskie, zastosowany układ materiałów narzucony jest przez teksty, nie muzykę, a „można było obmyślić plan muzyczny po utworzeniu sobie jasnego poglądu na całość”4. Żaden z trzech recenzentów nie powiązał nowej publikacji Kolberga z treścią Listu otwartego zamieszczonego niedawno w czołowym naukowym miesięczniku warszawskim. Do repliki skłoniła autora Ludu tylko opinia Sikorskiego. Był z nim zaprzyjaźniony od wielu lat i cenił go jako krytyka surowego, ale sprawiedliwego. Tym razem Sikorski do oceny edycji dodał uwagi dotyczące osoby, a nie tylko dzieła. Wspomniał roztargnienie autora Sandomierskiego, a całej recenzji nadał ton nieco protekcjonalny. Uraził tym Kolberga, co ochłodziło na pewien czas ich przyjaźń trwającą od czasów szkolnych. W reakcji na opinię Sikorskiego Kolberg napisał odpowiedź5, co było zdecydowanie wyjątkiem w jego dotychczasowej praktyce. Replika ta nie była drukowana w prasie XIX-wiecznej i nie dotarła do czytelników znających tekst recenzji, nie wiadomo też, czy poznał ją Sikorski. Część uwag Sikorskiego mogła być echem nie do końca rozstrzygniętej dyskusji między nim i Kolbergiem, rozpoczętej artykułem o Bogurodzicy zamieszczonym w „Pamiętniku Muzycznym i Teatralnym” w roku 1862, J. Sikorski Ruch muzyczny, „Bluszcz” 1865, nr 5, s. 20. O. Kolberg Sandomierskie (DWOK T. 2), s. 8–16 i 97–107, uwagi o muzyce ludowej i problemach edytorskich związanych z jej publikowaniem zamieścił Kolberg także na s. 70 w przytoczonym wyżej przypisie. 3 J. Sikorski Ruch muzyczny…, s. 20. 4 Tamże. 5 Brulion odpowiedzi przeznaczonej dla redakcji „Kłosów”, przytoczony w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), s. 683–684. Inna, znacznie obszerniejsza wersja repliki Kolberga zachowała się w rękopisie w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 322. 1 2 189 �o czym już tu wspominano. Kolberg mógł być zaskoczony także tym, że Sikorski domagał się porządkowania zebranych materiałów etnograficznych według kryteriów muzycznych. Tymczasem w Liście otwartym, drukowanym zaledwie przed paru miesiącami, wyraźnie zapowiadał, że planuje wydawanie monografii etnograficznych, co potwierdzał także tytuł świeżo wydanego tomu. Według deklaracji w Liście otwartym muzyka miała być ważnym, ale nie głównym przedmiotem opracowania. Recenzenci mogli jednak potraktować nową publikację jako kolejny zbiór pieśni i melodii, ponieważ mimo zmiany tytułu dzieła Kolberg nie wspominał w Sandomierskiem o nowym programie edytorskim, nie przeredagował choćby początkowej części wstępu. Dla środowiska literackiego i muzycznego Warszawy Kolberg był nadal zbieraczem i wydawcą pieśni ludowych. W okresie, gdy kończył się druk Sandomierskiego, tj. w pierwszej połowie roku 1865, Kolberga absorbowało przede wszystkim szukanie wsparcia materialnego, koniecznego do realizacji programu Ludu. W Królestwie nie było instytucji finansujących polską naukę, a brak zainteresowania księgarzy publikacjami takimi jak Pieśni ludu polskiego i Sandomierskie tłumaczyć trzeba w dużej mierze ogólnym zubożeniem społeczeństwa borykającego się m.in. z rekwizycjami i kontrybucjami nałożonymi przez władze carskie. Inteligencja skazana była w większości na niskopłatne posady urzędnicze. Trudności finansowe miały wydawnictwa istniejące od wielu lat i cieszące się znakomitą opinią: po powstaniu styczniowym liczba prenumeratorów „Biblioteki Warszawskiej” spadła do trzystu1, a Encyklopedii Orgelbranda z początkowych trzech tysięcy w roku 1859 do mniej niż pięciuset w 1864. Sytuacja ta skłoniła Kolberga do nawiązania kontaktu z etnografami rosyjskimi działającymi w Cesarskim Rosyjskim Towarzystwie Geograficznym. W wykazie wydatków pod datą 12 lutego 1865 r. odnotował: „List do Petersburga (kop. 40)” 2. Być może notatka dotyczyła zachowanego tylko w brulionie listu3 do któregoś z wysokich urzędników rosyjskich. Pisał tam o zbieraniu „pieśni ludowych 1 Pisał o tym K.W. Wójcicki w liście do K. Szajnochy z 24 V 1864 r., dodając: „ale utrzymujemy pismo, jakkolwiek z pracą i trudem”, Korespondencja Karola Szajnochy…, T. II, s. 287. 2 Rkp. O. Kolberga Notatnik…, BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 13. 3 Zob. brulion listu O. Kolberga do nieznanego adresata, bez daty, opublikowany w cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64), s. 99–102. Podobną treść mają inne bruliony tego listu zachowane w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 381–384. 190 �słowiańskich”, wspomniał drukowane i jeszcze nieukończone Sandomierskie oraz zamiar publikowania dalszych prac, które przedstawiałyby „życie i stan włościan słowiańskich”. Następnie przedstawił kosztorys, na który złożyłby się fundusz w wysokości około 1300 rubli rocznie na wydanie w Warszawie dwu tomów z rycinami, drzeworytami i nutami oraz osobny fundusz dla autora na redagowanie tomów i coroczne podróże dla uzupełniania materiałów. W rękopisie zauważyć można kilka poprawek ręką Wilhelma, być może starszy brat popierał podjęte przez Oskara poszukiwania protekcji u rosyjskich etnografów i kierowanie do władz carskich listu w sprawie finansowania Ludu. Kolberg wspomina tam, że Sandomierskie oddane było do druku przed „trzema już blisko laty”, wiec brulion powstał w pierwszej połowie roku 1865. Odpowiedzią na te starania był datowany na 20 maja 1865 r. list Fiodora Osten-Sakena (1832–1916), geografa, sekretarza Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, zawiadamiający Kolberga, że wybrano go członkiem-korespondentem towarzystwa. Datę o dwa dni późniejszą ma list Władymira Łamańskiego (1833–1914), slawisty, wówczas przewodniczącego Wydziału Etnografii tego towarzystwa. Łamański pisał, że w dowód szacunku dla prac Kolberga „ważnych dla całej Słowiańszczyzny” został on przyjęty do grona członków-współpracowników wydziału 1. Kolberg podziękował za ten wybór, przesłał Łamańskiemu egzemplarz Pieśni ludu polskiego i świeżo wydanego Sandomierskiego oraz memoriał. Ten ostatni tekst nie zachował się, ale sądzić możemy, że dotyczył starań o dotację na opracowanie i druk Ludu i treścią był zbliżony do omówionego wyżej listu. Listy i dyplomy członkowskie Towarzystwa Geograficznego latem 1865 r. przywiózł do Warszawy Aleksander Hilferding (1831–1872), rosyjski slawista, nie jest jednak pewne, czy spotkał się wtedy z polskim etnografem. W zachowanym brulionie listu Kolberg pisał do Hilferdinga: „Przykro mi bardzo, żem przed wyjazdem Pańskim nie mógł się z Nim widzieć i pożegnać, sam bowiem wyjechałem także do Lublina […]”2. A. Hilferding był znany w Polsce – w 1862 r. ukazała się jego książka Ostatki Słowian 1 Listy F. Osten-Sakena i W. Łamańskiego zamieszczone są w Korespondencji… cz. I (DWOK T. 64), s. 122–124. 2 Brulion listu do A. Hilferdinga, bez daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 131; Kolberg wspomina w nim pobyt w Lublinie, w r. 1865 był tam dwa razy, pierwszy raz w kwietniu, ale tu chodzi raczej o drugi pobyt, w lipcu, z którego do Warszawy wrócił 5 sierpnia, wtedy prawdopodobnie napisał list do A. Hilferdinga. 191 �na południowym brzegu Bałtyckiego Morza1, wynik badań terenowych prowadzonych w roku 1856 na Pomorzu, przede wszystkim na terenach zamieszkałych przez Kaszubów i Słowińców. Kolberg ofiarował Hilferdingowi nowo wydane Sandomierskie i pisał o swych planach: W podobny sposób i to systematyczniejszy jeszcze, życzyłbym sobie opracować inne kraju prowincje. Wiadome już Panu Radcy są środki, jakimi by najprędzej i najskuteczniej dojść można do zamierzonego celu2. Jednak starania o uzyskanie dotacji na badania terenowe i druk tomów Ludu przy poparciu Towarzystwa Geograficznego i jego Wydziału Etnografii nie przyniosły rezultatu. Próby uzyskania pomocy finansowej od władz rosyjskich skończyły się jedynie uwikłaniem Kolberga we współudział w przygotowywaniu eksponatów na wystawę etnograficzną w Moskwie. Pomysł zorganizowania takiej wystawy, obejmującej całe cesarstwo rosyjskie, od Finlandii i Estonii do Kaukazu i od Królestwa Polskiego do wschodnich krańców Azji, powstał w roku 1864 w gronie „towarzystwa zwolenników nauk naturalnych”, a po przyjęciu przez organizatorów poparcia rządu poszerzono projekt o „oddział słowiański”. Oddział ten, dołączony do wystawy prezentującej ludy żyjące na terenie imperium carskiego, przedstawiał stroje i inne elementy kultury ludowej Słowian zamieszkujących kraje Austro-Węgier. Wśród dokumentów zachowanych w archiwum Kolberga jest brulion pisma skierowanego do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych w Warszawie, pochodzący sprzed maja 1866 r.: Zawezwani na poufną naradę etnograficzną do Wydziału Przemysłu i Kunsztów w Kom. Rząd. Spraw Wewn. przez JW. Dyrektora tegoż wydziału, badacze i artyści celem udzielenia zdania swego co do przedmiotów kwalifikujących się do wysłania z Król. Polskiego na wystawę etnograficzną w Moskwie w r. 1867 1 Takiego tytułu użył Kolberg w swym przekładzie pracy Hilferdinga, tłumaczenie to zostało wydane w roku 1965 w tomie O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. 305–457; w roku 1989 ukazał się w Gdańsku nowy przekład pt. Resztki Słowian na południowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego, tłum. N. Perczyńska, oprac. J. Treder. Praca Hilferdinga była wysoko ceniona przez jemu współczesnych, zob. np. R.Z. [R. Zmorski] O Kaszubach, „Przegląd Europejski Naukowy, Literacki i Artystyczny” R. I: 1862, T. II, s. 213–240. Obecnie samodzielność i dokładność badań i opracowania Hilferdinga jest przez językoznawców i historyków oceniana różnie, zob. Z. Szultka Wokół książki Aleksandra Hilferdinga o Kaszubach, „Zapiski Historyczne” T. LXXVIII: 2013, z. 1, s. 147–167. 2 Brulion listu do A. Hilferdinga, bez daty, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 131. 192 �otworzyć się mającą […] następujące poczynili spostrzeżenia tyczące się ubiorów krajowych polskich1. Znani z podejrzliwości urzędnicy carscy nawet naradzie w sprawie wyboru eksponatów na wystawę etnograficzną nadali charakter poufny. Napisany przez Kolberga brulion, którego początek tu przytoczono, podpisany jest przez trzy osoby, podpis pierwszej jest nieczytelny, dwie następne to Aleksander Lesser i Franciszek Kostrzewski. Lesser (1814–1884), malarz i krytyk sztuki, jest m.in. autorem obrazu Pogrzeb pięciu poległych w Warszawie 2 marca 1861 na Cmentarzu Powązkowskim, niezwykłego portretu zbiorowego przedstawicieli inteligenckiego środowiska warszawskiego i duchownych różnych wyznań, świadków i uczestników tego pogrzebu2. Kostrzewski (1826–1911), malarz, najbardziej jest znany jako ilustrator prasy warszawskiej i karykaturzysta. Podpisu Kolberga w zachowanym brulionie nie ma, ale nie ulega wątpliwości, że jest on jego autorem i zapewne on proponował, które grupy etniczne z terenu Królestwa należy zaprezentować na wystawie. W omawianym tu brulionie wskazanych jest ich dziewięć: Krakowiacy z okolic Skalbmierza i Działoszyc, Kaliszanie, Kujawiacy, Mazury: a) z okolic Warszawy, b) Kurpie znad Narwi, Podlasianie znad Bugu, Lublinianie z okolic Biłgoraja, włościanie unici spod Hrubieszowa, Litwini z pow. mariampolskiego. Następnie przedstawiony jest orientacyjny cennik strojów i kosztorys wyjazdów w teren etnografa i rysownika, koniecznych dla pozyskania eksponatów. Rola Kolberga w organizowaniu rosyjskiej wystawy etnograficznej skończyła się na wskazaniu przedstawicieli różnych regionów Królestwa, których stroje powinny być na niej pokazane. Prawdopodobnie wezwany też został do oceny fotografii zebranych przez Komisję Spraw Wewnętrznych – w liście do Blizińskiego pisał w maju 1866 r., że oglądał razem z Gersonem fotografie, które mają być wysłane do Moskwy3. Wystawa została otwarta w Moskwie w maju 1867 r. Jej program spotkał się z oburzeniem w Galicji i w Austrii, o czym informował m.in. krakowski „Czas”4. Powody były dwa – wśród eksponatów w oddziale słowiańskim 1 Rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 320–321, drugi brulion, zapewne nieco wcześniejszy, tamże, k. 322. 2 Zob. s. 162. 3 List do J. Blizińskiego z 31 maja 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s.161–162. 4 „Czas” w korespondencji ze Lwowa (w nr 120 z 1867 r.) i w artykule Rosja (nr 123 z 1867 r.) przytoczył za prasą wiedeńską opinie, że wystawa uznana jest za antyaustriacką; o reakcji prasy 193 �znalazły się stroje ludowe wszystkich narodów słowiańskich mieszkających na terenie Austro-Węgier, a ponadto warszawski Komitet Urządzający zorganizował na swój koszt wyjazd na wystawę dla grupy 60 działaczy, głównie z Czech i Słowacji, nazwany „pielgrzymką słowiańską”. Objęcie rosyjską wystawą etnograficzną Słowian z Austro-Węgier było tym bardziej bulwersujące, że etnografowie z Moskwy starannie ominęli Słowian z Prus – Polaków (Ślązaków, Wielkopolan, Kaszubów) i Łużyczan. W archiwum Kolberga nie zachowały się inne dokumenty dotyczące wystawy moskiewskiej, ale podany w prasie w 1867 r. szczegółowy opis 1 prezentowanych eksponatów potwierdza, że przedstawiono tam te grupy etniczne, które wskazane były przez niego w przywoływanym tu brulionie. Jednak w sprawozdaniu z wystawy przedrukowanym z prasy rosyjskiej przez „Dziennik Warszawski” możemy przeczytać, że mieszkańców Lublina i Hrubieszowa, sitarzy biłgorajskich i Podlasianina organizatorzy wystawy zaliczyli do „oddziału ruskiego”2, nie do polskiego, a Kurpiów określono jako „plemię mieszane”. Wskazuje to, w jakim kierunku musiałyby pójść koncesje Kolberga w razie otrzymania pomocy finansowej władz rosyjskich. Korzystając z dotacji rządu, musiałby uwzględniać głębokie ingerencje w zakres i treść swych publikacji. Już dotychczas, wydając swe prace w Warszawie na własny koszt, cały czas liczyć się musiał z wymaganiami cenzury, dlatego nie drukował pieśni patriotycznych, często używał określenia „słowiański” zamiast „polski” i dał Ludowi tytuł nadrzędny Materiały do etnografii słowiańskiej. Konsekwencją uzyskania dotacji od moskiewskiego towarzystwa byłoby znaczne zmniejszenie wartości źródłowej Ludu, a także ostracyzm ze strony środowiska naukowego i literackiego Warszawy. Odnotowany w korespondencji z Aleksandrem Hilferdingiem wyjazd w 1865 r. do Lublina wiązał się z badaniami etnograficznymi, ale prawdopodobnie także ze sprawami rodzinnymi. Mieszkała tam Julia, wspomniana już tutaj jedna z dwu córek Juliusza, nieżyjącego najmłodszego brata austriackiej i polskiej z Galicji pisał też „Dziennik Warszawski” (nr 106 z 1867 r.). Zob. też [E. Kołodziejczyk] Zza kulis panslawizmu w r. 1867 (Przyczynek do genezy „pielgrzymki słowiańskiej” na wystawę etnograficzną w Moskwie 1867 r.), „Świat Słowiański” 1912, nr 92–93, s. 598–610. 1 W „Dzienniku Warszawskim” (nr 106–108 z maja 1867 r.) zamieszczono tłumaczenie artykułu z prasy moskiewskiej opisującego większość eksponatów, a przedrukowano je w krakowskim „Czasie” (nr 120–123 z maja 1867 r.). 2 Wystawa etnograficzna w Moskwie, „Dziennik Warszawski” 1867, nr 108. 194 �Oskara. Julia wyszła za mąż za Seweryna Illukiewicza, urzędnika 1, i przeniosła się razem z nim do Lublina. W swoim spisie wydatków pod datą 20 stycznia 1861 r. zapisał Kolberg „prezent dla Julki”; ofiarował go zapewne z okazji ślubu bratanicy. W latach 1864 i 1865 odnotował kilkakrotnie krótkie wyjazdy do Lublina, swoje i matki, która była bardzo związana z wychowywanymi przez siebie wnuczkami. Badania etnograficzne w okolicach Lublina prowadził już wcześniej, w roku 1859, podczas dwumiesięcznej podróży zatrzymał się m.in. w Gałęzowie u Józefy i Henryka Koźmianów. W roku 1865 był w Lublinie kilka dni w kwietniu i w lipcu i w czasie jednego z tych wyjazdów odwiedził Koźmianów ponownie. Po tej wizycie Józefa Koźmianówna (1847–1874?), córka właścicieli Gałęzowa, przysłała Kolbergowi opis wesela z tej wsi, do którego później w osobnym liście dołączyła jeszcze kilka pieśni2. Jako następną monografię planował Kolberg Kujawy, a ponieważ z tego regionu brakowało mu wielu materiałów etnograficznych, musiał pojechać tam ponownie. Badania na Kujawach 3 prowadził pierwszy raz w sierpniu 1860 r., odwiedzając po drodze Mazew. Wieś tę dzierżawił od roku 1846 Wacław Aleksander Maciejowski, który mieszkał na stałe w Warszawie, ale latem bywał w zarządzanym przez syna folwarku. W Mazewie spędził wtedy Kolberg dwa tygodnie i pozyskał zapewne wiele melodii, ponieważ w zachowanym spisie wydatków 4 poniesionych w tej podróży czytamy, że w Mazewie „za pieśni” wykonawcy dostali 4,75 rubla. Materiały te wykorzystał wiele lat później w monografii Łęczyckie. Z Mazewa pojechał na Kujawy, gdzie spędził 18 dni, zatrzymując się w Bogusławicach, Redczu, Kłonowie, Bodzanowie i Otmianowie. Pięć lat później, w roku 1865 pojechał tam na dłużej – przebywał wtedy na Kujawach od 20 sierpnia do 7 października w wymienionych już wsiach u poznanych wcześniej rodzin, a także w Głuszynie i w Ruszkowie. Z tych miejscowości lub z ich okolicy pochodzi znaczna część O S. Illukiewiczu brak bliższych informacji, wiadomo tylko, że brał udział w pracach Wilhelma przy pomiarach Wisły. 2 Zob. list J. Koźmianówny z końca roku 1865, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 142– –143. 3 Badania Kolberga na Kujawach, ich wyniki i opracowanie w postaci dwutomowej monografii są omówione dokładniej we wstępie D. Pawlakowej i A. Skrukwy do tomu Kujawy. Suplement do t. 3-4 cz. II (DWOK T. 72/II), s. V–XCIX, a zbiór kujawiaków został scharakteryzowany przez D. Pawlakową w cz. I suplementu (DWOK T. 72/I), s. V–XXIII. 4 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 23. 1 195 �materiałów zamieszczonych w Kujawach. Badał wtedy kulturę ludową w powiatach włocławskim i radziejowskim (później nazwanym nieszawskim) należących do zaboru rosyjskiego. Pozostała część regionu, powiat inowrocławski, po trzecim rozbiorze znalazła się w Prusach. Z problemem podziału regionów etnograficznych i historycznych granicami politycznymi zaborów spotykał się także później – dotyczył on też Krakowskiego i południowej Wielkopolski. Drugi pobyt na Kujawach przygotował mu w pewnym stopniu List otwarty. Jedną z niewielu wspomnianych już osób, które bezpośrednio odpowiedziały na apel ogłoszony w „Bibliotece Warszawskiej”, był Józef Bliziński (1827–1893), wówczas początkujący literat, później ceniony komediopisarz. Bliziński był już autorem kilku artykułów na temat Kujaw zamieszczonych w Encyklopedii powszechnej1 i w prasie, notował też i przekazał do druku zapisy gwary kujawskiej2, gdy „Biblioteka Warszawska” apelowała o przysyłanie uzupełnień w związku z podjętą nową edycją Słownika języka polskiego Lindego. Józef Bliziński brał udział w powstaniu styczniowym, w którym zginął jego brat. On sam po klęsce był uwięziony, ale dosyć szybko odzyskał wolność. Prawdopodobnie należał do tych aresztowanych, których nie schwytano z bronią w ręku i dlatego dzięki „okupowi” u odpowiednich władz mogli uniknąć surowszej kary. Później bywał rezydentem w dworach krewnych i przyjaciół na Kujawach. Korespondencja nawiązana z Kolbergiem po ogłoszeniu Listu otwartego zapoczątkowała ich wieloletnią współpracę i przyjaźń. Pierwszy raz spotkali się latem 1865 r., potem, po powrocie Kolberga do Warszawy, Bliziński pośredniczył w pozyskiwaniu prenumeratorów na nowy tom Ludu i przesyłał zapisane przez siebie materiały, a Kolberg pomagał mu załatwić różne sprawy, głównie druk utworów w warszawskich czasopismach. W pierwszym liście, jeszcze przed spotkaniem, Bliziński upoważnił Kolberga do odebrania z redakcji „Biblioteki Warszawskiej” przysłanych przed kilku laty dwudziestu pięciu melodii tańców kujawskich, których tam nie opublikowano, a także przekazał ich prymarne zapisy. Był wśród znajomych i korespondentów Kolberga jednym z nielicznych umiejących zapisać melodie i autorem unikatowego W Encyklopedii powszechnej zamieszczone były trzy jego artykuły: Kujawiacy, Kujawiak i Kujawy (T. XVI z 1864 r.). 2 M. Albiński i J. Bliziński Abecadłowy spis wyrazów języka ludowego w Kujawach i Galicji zachodniej, „Biblioteka Warszawska” 1860, T. 4, s. 619–633. 1 196 �w archiwum etnografa zapisu kapeli1. Latem i wczesną jesienią 1865 roku towarzyszył Kolbergowi w badaniach terenowych, później na jego prośbę szukał fotografii Kujawian w strojach regionalnych potrzebnych jako wzory rycin do monografii. Bliziński był dobrym obserwatorem: jedna z rycin związanych z Kujawami, ale ostatecznie tam nie zamieszczona, wywołała jego żywiołową reakcję. Kolberg w 1866 r. dał do druku w „Tygodniku Ilustrowanym” artykuł pt. Śródpoście na Kujawach2. O towarzyszącej tekstowi rycinie Kostrzewskiego Bliziński natychmiast napisał do Kolberga: Ale! Całe Kujawy zgorszone, że w „Tygodniku”, obok Pańskiego artykułu o śródpościu, znalazła się rycina wystawiająca Kujawiaków tak nie po kujawsku. Rzeczywiście, nie ma tam ani jednego typu, ani jednej figury kujawskiej, począwszy od włosów i czapek u chłopów i chustki u dziewki aż do butów. Wyborny układ, rycina doskonała, gdyby rzecz działa się gdzieś na Mazurach. Wszystkim, komu się dało, tłomaczyłem, żeś Pan ryciny nie widział — i tak też było zapewne3. Prawdopodobnie Bliziński miał rację co do tego, że Kolberg nie widział przed drukiem ryciny Kostrzewskiego, a ilustrator po otrzymaniu zlecenia narysował znanych sobie chłopów z Mazowsza, nie biorąc pod uwagę wymagań dokumentacji etnograficznej. Bliziński, przyszły komediopisarz, towarzysząc Kolbergowi w czasie badań terenowych na Kujawach, obserwował nie tylko stroje ludowe, ale także etnografa, co miało po kilku latach niespodziewany efekt. W komedii Marcowy kawaler Bliziński sportretował go jako Heliodora goszczącego na wsi u pana Ignacego, głównego bohatera sztuki. Heliodor, przedstawiony z sympatią i z humorem, to zapamiętały zbieracz przysłów i wyrażeń gwarowych. Jednoaktówka wystawiona w Warszawie w Teatrze Rozmaitości w maju 1873 r. była debiutem scenicznym Blizińskiego, a grający Heliodora Jan Chęciński (1824–1874), ceniony wówczas aktor, według współczesnych świadków „z upoważnienia poczciwego pana Oskara nawet się na niego Danuta Pawlak, która opracowała do druku Kolbergowskie zapisy muzyczne z Kujaw, pisze o Blizińskim, że był on „o ile pozwalają to stwierdzić zachowane rękopisy, jedynym znajomym z Kujaw, który posiadał wiarygodną według Kolberga i zaakceptowaną przez niego umiejętność notowania melodii ludowych”. Zob. D. Pawlak „Kujawy” Oskara Kolberga, w: Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T.72/II), s. LXXXV. Wspomniany zapis kapeli zob. w suplemencie do Kujaw (DWOK T. 72/II), s. 147, nr 157. 2 O. Kolberg Śródpoście na Kujawach, „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. 13, nr 337, s. 115–116. 3 List J. Blizińskiego z 10–13 IV 1866 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 150. 1 197 �zupełnie charakteryzował na scenie”1. Kolberg jednak nie widział tej inscenizacji, wyjechał z Warszawy na stałe w roku 1871. Zachowana do dziś stosunkowo obfita korespondencja Kolberga z Blizińskim pozwala docenić jego udział w pozyskiwaniu materiałów do monografii Kujaw. Równie ważne były kontakty etnografa także z innymi przedstawicielami rodzin ziemiańskich. Trudno dziś określić dokładniej ich rolę w gromadzeniu różnych wiadomości czy tekstów i nie zawsze można wskazać konkretne zapisy przez nich przekazane, ale niewątpliwie w wielkim stopniu od nich zależał kontakt Kolberga z informatorami i wykonawcami rekrutującymi się spośród mieszkańców wsi. Niektórych wspomina Michał Sokołowski, właściciel Głuszyna, w liście do Kolberga pisanym jesienią 1865 r.: […] z żalem rozstawaliśmy się z sobą, z tą wszakże nadzieją, że jeżeli już nie w tym roku, to w następnym odnowimy tu, w Głuszynie, naszą znajomość, a przy niej zbierzemy od niewyczerpanej naszej Plichciny lub Graszkowskiego znowu coś nowego2. Odpowiadając Michałowi Sokołowskiemu, w końcowych zdaniach listu Kolberg również wymienia Plichcinę, ale nie wiemy, czy była ona śpiewaczką, czy może opowiadała bajki lub relacjonowała przebieg wesela. Plichcina była mieszkanką Głuszyna – wśród nazwisk rodowych z tej miejscowości, zamieszczonych przez Kolberga w drugiej części Kujaw, wymienione jest nazwisko „Plichta”. Nie wiemy również, jakie utwory lub wiadomości przekazał wymieniony w tym liście Graszkowski. Natomiast odnotowane w jednym z rękopisów terenowych nazwisko Jana Maślonki dotyczy na pewno skrzypka. Kolberg zapisał jego imię i nazwisko nad melodiami, a w cz. II Kujaw, opisując grę kujawskich muzyków, poświęcił mu kilka zdań: […] między wielu innymi był w jednym dworze parobczak nazwiskiem Maślonka, który będąc szmają (mańkutem, [lewo]rękim), wyuczył się grać na skrzypcach na szmajndę, tj. lewą ręką smykował (wodził smyczek po strunach), palcami zaś prawej ręki przebierał na strunach, które stosownie do tego działania, miał nawiązane na opak3. K. Zalewski Józef Bliziński, „Kurier Warszawski” 1893, nr 119. List M. Sokołowskiego z 16 listopada 1865 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 139. 3 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 209 (wyróżnienia w tekście od Kolberga), zob. też w cz. I suplementu do Kujaw (DWOK T. 72/I) s. XIII i 270, przypis. 1 2 198 �Większość innych wiejskich informatorów i wykonawców pozostaje anonimowa. Z zachowanych listów i paru notatek w rękopisach znamy jedynie nazwiska wykonawczyń pieśni zamieszczanych przez Kolberga w rozdziale „Dwory i miasta” i osób z tego kręgu, które przekazały potrzebne informacje lub zanotowały np. przysłowia1. Z tego drugiego sezonu badań terenowych na Kujawach pochodzą zapewne teksty bajek, facecji, anegdot i „gadki” naśladujące głosy ptaków oraz kilkanaście opisów gier i zapiski dotyczące gwary, ale także nowe pieśni i melodie. Uzupełnił więc Kolberg notatki przywiezione przed pięciu laty, poszerzył je o nowe tematy i pozyskał kilku współpracowników, którzy w czasie jego pobytu sporządzali potrzebne szkice chat, ofiarowywali prywatne fotografie, a potem przysyłali odpowiedzi na zadawane listownie pytania lub przekazywali je w czasie spotkań w Warszawie. Zgromadził też inne materiały ikonograficzne przygotowane później do druku przez Wojciecha Gersona. Do dziś w archiwum Kolberga zachowały się fotografie kujawskich piastunek, których nakrycia głowy były wzorami do drzeworytów ilustrujących stroje ludowe w Kujawach. Zredagowanie do druku Kujaw wymagało od Kolberga rozwiązania paru nowych problemów edytorskich, m.in. systematyki różnych gatunków prozy, a także ustalenia metody zapisu gwary w tekstach folkloru, zwłaszcza w bajkach i w materiałach dotyczących języka. Osobnym zadaniem był wybór do druku melodii tańców, których w rękopisach miał liczbę trudną dziś do oszacowania, na pewno przekraczającą tysiąc. Dwutomowe Kujawy były pierwszym opracowaniem, w którym Kolberg zrealizował plan etnograficznej monografii regionalnej. Złożyły się na nią kolejno następujące rozdziały: w pierwszej części „Kraj”, „Lud”, poświęcony kulturze materialnej i charakterystyce cech fizycznych i psychicznych Kujawian, a także wierzeniom, „Powieści” zawierające różne gatunki prozy, „Przysłowia. Zdania. Zagadki”, czyli małe formy folkloru, „Zwyczaje”, ułożone w porządku kalendarzowym od Bożego Narodzenia do przesilenia letniego, „Gry”, których opisał kilkanaście, następnie „Obrzędy polne”, zawsze w monografiach charakteryzowane oddzielnie, „Obrzędy domowe” Zob. we wstępie do O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II) s. XLII– –XLIII, XLVI–XLVII, LV–LXI, LXXXVI. Prawdopodobnie w tym środowisku zapisał też Kolberg duży zespół kolęd i pastorałek z notą lokalizacyjną „Ruszkowo”, które opublikowano dopiero w suplemencie do Kujaw. Zob. wstęp do O. Kolberg Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/ II), s. XXVI i XLVII oraz s. 3–42. 1 199 �związane z urodzinami, pogrzebem i weselem. W części drugiej zamieścił „Pieśni i dumy”, „Tańce” z osobnym wstępem i „Język”, który znalazł się dopiero po przypisach do rozdziałów poprzednich. Kolejność materiałów w następnych monografiach bywała nieco zmieniona w porównaniu do Kujaw, ponadto później zamieszczał Kolberg zapisy dotyczące wierzeń w osobnym rozdziale lub nawet osobnym tomie. Natomiast proza ludowa, zwłaszcza bajki, ale także inne jej gatunki, doczekała się w Kujawach obfitej reprezentacji dorównującej późniejszym monografiom — wydrukował tam ponad 40 takich tekstów. Bogaty jest także rozdział „Język”, zawierający słowniczek, „Właściwości mowy”, tj. uwagi z zakresu fonetyki i zwroty charakterystyczne dla Kujawian, obszerny spis onomastyczny, szeroko uwzględniający poza nazwami osad także hydronimy, nazwy pól, łąk, pastwisk itp. oraz osobno nazwiska i imiona włościan. „Właściwości mowy” rozpoczął ważnymi obserwacjami dotyczącymi ogólnie gwary kujawskiej i specyfiki języka pieśni: Mowa Kujawiaków jest w ogóle czysta. Różni się głównie od sąsiedniej gwary mazurskiej dobrym i wyraźnym wymawianiem spółgłosek szypiących (gardł. zmiękcz.) cz, sz, ż, bez tak zwanego mazurzenia. Jeśli w mowie potocznej nieraz wyrzucają oni lub dodają pewne głoski do wyrazów, to w pieśni zwykli tego unikać i poprawniejszym odzywają się językiem1. Te zdania i następujące po nich szczegółowe uwagi o wymowie, fleksji i charakterystycznych zwrotach wskazują, że Kolberg zauważył i starał się utrwalić w notatkach odmienność gwary Kujawian od innych znanych mu już dialektów i od języka ogólnopolskiego, a także dostrzegał różnice między ich mową potoczną a artystycznym językiem pieśni. Gwarę kujawską Kolberg opisał w rozdziałach poświęconych językowi, a zachowane rękopisy terenowe bajek z tego regionu wskazują, że w czasie wywiadów starał się odnotować nie tylko treść tych tekstów, ale także ich brzmienie. W monografii Kujaw zwraca uwagę zespół ilustracji dokumentujących stroje i budownictwo. Akwarele, podstawę barwnych litografii, namalował Wojciech Gerson, częściowo przerysowując fotografie wykonane we włocławskim atelier W.M. Majorkiewicza, częściowo wykorzystując własne szkice z podróży studenckich w latach 1851 i 1853. Był on też autorem 1 O. Kolberg Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 280, wyróżnienia od Kolberga. 200 �wielu rysunków reprodukowanych w tomie jako drzeworyty, te powstały głównie na podstawie fotografii zgromadzonych przez Kolberga. Na stronach tytułowych Kolberg podał tylko nazwisko Gersona, choć nie wszystkie ilustracje były wykonane przez tego malarza. Trzy chaty z Bogusławic i ich wnętrza1 oraz dworek w Bogusławicach narysowała prawdopodobnie Ludwika Kretkowska (1843–1906), córka Ludwika Komeckiego, właściciela tej wsi, u którego etnograf gościł w roku 1860 i 1865. Omówieniu muzyki tego regionu poświęcił Kolberg osobne miejsce, najpierw we wstępie do monografii, potem w specjalnym wprowadzeniu do rozdziału „Tańce”2. Problemy poruszane we wstępie do Sandomierskiego wspomniał tylko w kilku zdaniach, natomiast uwagę skupił na opisie tańców i charakterystyce gry kujawskich instrumentalistów, przede wszystkim skrzypków, ale także pastuszków grających na fujarkach. Wspomniał też inne instrumenty i wymienił nazwy tańców. Wyraźnie w folklorze Kujaw zafascynowały go usłyszane w czasie badań terenowych melodie kujawiaków i umiejętności miejscowych skrzypków. Fascynację tę czuje się, czyta­jąc charakterystykę ich kompozycji i samej gry we wstępie, w którym Kolberg oddaje swe bardzo osobiste wrażenia3. Kontrastuje ona z rzeczową uwagą o jednym z wykonawców: Skrzypek grający mi jedną z podobnych melodii zawieszonych na dominancie, gdym mu wskazywał w jaki sposób ma znowu przejść do toniki i na niej zakończyć, po kilku z rozmaitym powodzeniem odbytych próbach, wracał do dawnego trybu, w którym mu daleko gładziej szło, i w końcu zniecierpliwiony rzekł: Eh! Jużcić to ta panowie musita lepij wiedziéć jak mo być, bo się uczyta w szkole; a u nas, chłopstwa, to tylko się tak gro zwyczajnie, po prostu, jak Bóg przykazoł!4 Kolberg z kujawiakami zetknął się bardzo wcześnie, wiele lat przed pierwszą podróżą do regionu, od którego wzięły swoją nazwę. W uwagach do biografii Fryderyka Chopina wydanej przez Marcelego Antoniego Szulca pisał o melodii tego tańca użytej w Fantazji na tematy polskie op. 13: Zob. O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 77 i 80–81, a także ryciny w cz. II suplementu (DWOK T. 72/II) i wstęp tamże, s. LXXII. 2 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 7–11 i Kujawy cz. II (DWOK T. 4), s. 199–212. 3 O. Kolberg Kujawy, cz. I (DWOK T. 3), s. 9. 4 Tamże, s. 9, przypis. 1 201 �Nie ma najmniejszej wątpliwości, że motyw ten jest ludowy. Nucił go Chopinowi młody Wodzyński w mojej obecności w Warszawie i ja sam często go później w Kujawach słyszałem […]1. Kujawiaki miały też spośród wszystkich jego utworów najlepsze recenzje współczesnych krytyków, a dobrze oceniane były również później. Melodie tych właśnie tańców zapisane w roku 1860 i 1865 były przedmiotem równie wielkiej troski Kolberga, jak jego własne kompozycje. W drugiej części Kujaw zmieścił ich zaledwie dziewięćdziesiąt. Później włożył wiele pracy w przygotowanie do wydania kolejnych wersji zgromadzonego materiału i w próby jego publikacji jako trzeciej części monografii. Cenił wysoko miejscowych skrzypków i wiedział, że bez ich kompozycji obraz muzyki tego regionu będzie zubożony. Opracował trzy kolejne redakcje zbioru tańców kujawskich, z których jedna pt. Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury, najbliższa prymarnym zapisom terenowym i prawdopodobnie najwcześniejsza, została w całości opublikowana w tomie suplementowym dopiero 150 lat później. Zawartych jest tam 712 osobno numerowanych tańców, a większość z nich składa się z dwu lub trzech melodii, stanowiących cykl, nazwany przez Kolberga „tańcem kujawskim”, na który składają się: chodzony, czyli polski, kujawiak właściwy i mazur lub obertas. Sam Kolberg po wydaniu Kujaw nadal starał się udostępnić te melodie i zamieścił niektóre z nich w roku 1880 w piątej części monografii Wielkopolski, gdzie zostały one rozproszone wśród innych zapisów tańców, a następnie w roku 1889 w Łęczyckiem, w osobnym rozdziale pt. „Kujawy”2. Rękopis pierwszej części Kujaw miał Kolberg gotowy w ciągu roku 1866 i oddał go znowu do drukarni Jaworskiego, która miała wówczas opinię najlepszej spośród takich zakładów w Warszawie i mogła drukować nuty. Pierwsza część Kujaw ukazała się w roku 1867, część druga dwa lata później3. W okresie druku tych dwu tomów zasoby Kolberga były wyczerO. Kolberg Uwagi […] odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne, Poznań 1873, w: Pisma muzyczne, cz. II (DWOK T. 62), s. 463–464. Zob. też wstęp D. Pawlak w tomie suplementowym do Kujaw, cz. II (DWOK T. 72/II), s. XCV–XCVI. 2 Zob. D. Pawlak Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga (DWOK T. 72/I), s. VI i nast. Zob. też O. Kolberg Poznańskie cz. V (DWOK T. 13), m.in. s. 154–167, oraz Łęczyckie (DWOK T. 22), s. 211–254. 3 Część II Kujaw ma na karcie tytułowej rok wydania 1867, ale jej druk zakończył się dwa lata później. Właściwa data podana była na papierowej okładce, zwykle usuwanej w czasie oprawy książki, ale czasem naklejanej na twardą okładkę introligatorską. 1 202 �pane i musiał szukać instytucji lub osób, które mogłyby sfinansować publikację Ludu. Jeszcze w październiku 1865 r. wydrukował 400 „biletów prenumeracyjnych”, które rozprowadzali na Kujawach wśród swoich znajomych zaprzyjaźnieni mieszkańcy regionu, Józef Bliziński i Antoni Morzycki (1801–1882) z Ruszkowa, a w Warszawie zapewne księgarze. Jednak nie udało się tą drogą zebrać potrzebnego funduszu. Morzycki, który z trzydziestu pięciu powierzonych mu biletów zdołał sprzedać tylko część, za pozostałe zapłacił sam i przysyłając należną kwotę, pisał do Kolberga: Każdy rodak miłujący narodowe zabytki uznać musi w usiłowaniach Jego znakomitą zasługę, zwłaszcza przy względzie na środki, którymi rozporządzasz. Z wydawnictwem pieśni i podań ludowych Kujawian trafiłeś na złe czasy, których opisywać nie potrzebuję, bo są, nie wątpię, dostatecznie Szan[ownemu] Panu znane; zaręczyć tylko mogę o dobrych chęciach moich współobywateli, które paraliżuje ciężka niedola1. Istotnie, właściciele ziemscy na Kujawach, tak jak w całym Królestwie, zostali w czasie powstania i w ciągu następnych lat obciążeni najpierw daniną narodową na rzecz powstańców, potem przemarszami i rabunkami wojsk rosyjskich, a po zakończeniu walk zbrojnych — kontrybucjami narzuconymi przez władze carskie i koniecznością opłacania urzędników rosyjskich, przyzwyczajonych do łapówek. Dodatkowym czynnikiem powodującym zubożenie części właścicieli folwarków były zmiany ekonomiczne – po uwłaszczeniu ogłoszonym w marcu 1864 r. nie wszyscy potrafili szybko przystosować się do nowych warunków prowadzenia gospodarstw rolnych. Kolberg nie tylko nie miał pieniędzy na wydanie ogromnego zbioru tańców kujawskich, ale od roku 1865 zalegał Jaworskiemu za druk Sandomierskiego, a zadłużenie powiększało się w trakcie prac nad Kujawami. Spłacał je stopniowo w ratach przez cały rok 1865 i dwa lata następne, zwykle po 50 rubli co dwa – trzy miesiące. Jednak od lipca roku 1867 wpłaty takie są coraz rzadsze, a później, od połowy roku 1868 w spisie wydatków nie ma już notatek o kwotach przekazanych Jaworskiemu. Przypomnieć tu trzeba, że w czerwcu 1868 r. zakończyły się prace nad Encyklopedią powszechną i dochody Kolberga nie tylko zmniejszyły się, ale stały się też bardzo niepewne. Z późniejszej korespondencji wynika, że wtedy 1 List A. Morzyckiego z 28 XI 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 217–218. 203 �nie wyrównał jeszcze zaległości u Jaworskiego za część pierwszą Kujaw, a trwał druk części drugiej monografii. Aby zaoszczędzić na kosztach, postanowił w tym tomie wydać nuty tańszą techniką. W pierwszym zbiorze, opublikowanym przez Żupańskiego w latach 1842–1845, nuty były litografowane. Nieco później nuty można było już drukować i tak zostały wydane melodie w Pieśniach ludu polskiego, które ukazały się w roku 1857. K.W. Wójcicki, recenzując pierwszą część Kujaw, pisał: „Wprowadzenie do naszej typografii nut drukowanych ułatwiło wielce wydanie w formie książki”1. Dzięki temu melodie z podpisaną pierwszą zwrotką tekstu znajdowały się bezpośrednio nad pełnym tekstem. W pierwszej części Kujaw, gdzie znalazło się tylko 101 zapisów nutowych zamieszczonych w opisach obrzędów, nuty były drukowane. W drugiej części monografii melodie, których tam jest 346, były litografowane oddzielnie na całostronicowych planszach zamieszczonych zbiorowo na końcu rozdziału zawierającego pełne teksty. Zmniejszyło to koszt publikacji, ale utrudniało korzystanie z książki i dawało gorszy estetycznie efekt. W 1869 r., gdy kończył się druk drugiej części Kujaw, starając się o subwencję w Ossolineum, Kolberg ocenił technikę druku zastosowaną w tym tomie dosyć nisko: „Seria IV wydanego przez mnie dzieła Lud ukazuje już w ten sposób litografowane dla taniości nuty; pięknością się one nie zalecają […]”2. Podobnie pisał Wójcicki, recenzując drugą część Kujaw: „Jest to oszczędność co do kosztów znaczna, lubo na oko mniej powabna”3. Recenzje zamieszczone w prasie po ukazaniu się Kujaw nie były tak wnikliwe, jak poświęcone Pieśniom ludu polskiego w 1857 r. Wtedy nowy tom Kolberga oceniali przede wszystkim muzycy, a także pisarze zainteresowani folklorem. Dziesięć lat później publikacje etnograficzne nie miały jeszcze nie tylko wyrobionego kręgu odbiorców, ale także fachowych krytyków. Recenzje, które ukazały się w „Bibliotece Warszawskiej” i w popularnych tygodnikach miały na celu raczej zachęcenie czytelników do nabycia książki niż rzeczową ocenę jej zawartości. Podkreślano trudności w uzyskaniu informacji od mieszkańców wsi i ponoszone przez Kolberga koszty badań i druku. Taki charakter miały też omówienia Kujaw zamieszczone w prasie K.W. Wójcicki Kronika literacka, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 116. Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 296. 3 Recenzja K.W. Wójcickiego na temat cz. II Kujaw zamieszczona była w „Bibliotece Warszawskiej” 1869, T. 3, s. 451–453, przytoczony fragment na s. 452. 1 2 204 �wielkopolskiej krótko po pobycie Kolberga w Poznaniu1. Wspomnieć trzeba jednak o paru problemach poruszanych przez recenzentów. W warszawskim „Przeglądzie Tygodniowym”, nowo założonym tygodniku społeczno-kulturalnym, odgrywającym dużą rolę jako organ pozytywistów warszawskich, o Kujawach pisał literat Mścisław Kamiński (1839–1868). Porównał świeżo wydany tom trzeci Ludu z Sandomierskiem i zbyt optymistycznie podkreślił wyczerpanie tematu przez Kolberga: […] część trzecia tak jest w nie [tj. materiały] obfitą, że przyszły po panu Kolbergu etnograf wątpim, czy potrafi co nowego o Kujawach powiedzieć2. Uważał jednak, że Kolberg, opisując kulturę ludową Kujaw, zamieścił zbyt dużo szczegółów, w tym wariantów melodii, których starczyłaby połowa. W pierwszej części Kujaw jest jednak tylko 101 zapisów nutowych, z czego 87 to melodie wokalne i instrumentalne zamieszczone w sześciu opisach wesel. Z twierdzeniem, że Kolberg zamieszcza za dużo melodii, polemizował Zygmunt Gloger (1845–1910), wówczas student Szkoły Głównej. W recenzji Kujaw pisał: Niesłusznym jest zarzut, że p. Kolberg za wiele podał w swym dziele odmian muzyki ludowej. Autor, sam będący muzykiem, a specjalnie poświęcający się badaniu ludowych melodii, powinien jak najwięcej podawać nam tego, co niełatwo przyjść może komu innemu i czym podobno nikt więcej tak gorliwie u nas się nie zajmuje3. Wójcicki po opublikowaniu pierwszej części monografii przedstawił szeroko jej treść w „Bibliotece Warszawskiej” i dodał, że Kolberg spełnia gorące życzenie Hugona Kołłątaja. Po ukazaniu się w 1869 r. części drugiej Wójcicki podkreślał dokładność „etnograficznych opisów okolic krajowych” i dokumentację muzyki ludowej. Jednak nawiązując do recenzji J. Papłońskiego na temat Sandomierskiego, przychylił się do jego zdania, że w monografii Kolberga brak charakterystyki religijnego życia ludu: „Nie godzi się i nie można opuszczać licznych pieśni pobożnych, które są [E. Kierski], „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288–289; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222. 2 M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52. 3 Z. Gloger Kujawiacy, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 16. Artykuł Glogera jest ilustrowany dwoma drzeworytami według fotografii W.M. Majorkiewicza. 1 205 �w ustach ludu, ani też zaniedbywać bliższego rozpatrzenia się co do jego gorącej wiary i praktyk z nią połączonych”1. Wójcicki poświęcił też sporo miejsca folklorowi dziadowskiemu, którego brak zauważył w monografii. Pieśni żebraczych dziadów uważał za bardzo dawne „pomniki odległych wieków”, przechowujące „zabytki poezji pobożnej”. Kolberg jednak, choć notował pieśni dziadowskie i pieśni religijne, w Kujawach zamieścił ich tylko kilka2. Nie chciał powtarzać utworów już wydanych przez innych i w odpowiednim rozdziale monografii opublikował np. tylko cztery kolędy, poprzedzając je uwagą, że przytacza tylko kilka, „nieco odmienne mających melodie”3, ponieważ na Kujawach krążą prawie takie same jak znajdujące się w drukowanych zbiorach i śpiewnikach. Z tych powodów pominął Kolberg w druku kolędy z Ruszkowa, a także kilka pieśni religijnych z tej samej miejscowości. W rękopisie większość z nich ma odsyłacze do zbiorów pastorałek i kolęd wskazanych przez Kolberga lub do Śpiewnika kościelnego Mioduszewskiego4. Mimo zastrzeżeń niektórych recenzentów Kolberg w latach następnych poświęcał nadal muzyce dużo uwagi w trakcie badań terenowych i odpowiednie miejsce w tomach Ludu, a we wstępach do kolejnych monografii tłumaczył to obecnością muzyki i pieśni we wszystkich obrzędach i w całym życiu ludu. Możemy dodać, że o ile badania etnograficzne w miarę upływu czasu zaczynało prowadzić coraz więcej osób, to umiejętność zapisywania muzyki ze słuchu była dostępna dla niewielu i Kolberg był tego świadomy. Dlatego uważał za swój obowiązek nadal notować w terenie utwory instrumentalne i wokalne ludowych twórców. 1 K.W. Wójcicki Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 137. 2 Zob. w cz. I Kujaw (DWOK T. 3) kolędy na s. 208–210 i w cz. II (DWOK T. 4) s. 68, w suplemencie do Kujaw (DWOK T. 72/II), s. 3–42 i 99–102, zob. też w suplemencie (DWOK T. 72/II) przypis 1 na s. 3. 3 O. Kolberg Kujawy cz. I (DWOK T. 3), s. 208; Kolberg odsyła tu do zbiorów: M.M. Mioduszewski Pastorałki i kolędy z melodyjami, czyli piosnki wesołe ludu w czasie świąt Bożego Narodzenia po domach śpiewane, Kraków 1843, tegoż Dodatek do „Pastorałek i kolęd z melodyjami”, Lipsk 1853, K. Antoniewicz Żłóbek. Kolęda dla dzieci, Poznań 1857. 4 M.M. Mioduszewski Śpiewnik kościelny, czyli pieśni nabożne z melodyjami w kościele katolickim używane, a dla wygody kościołów parafialnych przez […] zebrane. Kraków 1838; tegoż Dodatek do „Śpiewnika kościelnego z melodyjami”, Kraków 1842. Wspomniane tu kolędy i pieśni religijne zostały opublikowane w tomie Kujawy. Suplement… cz. II (DWOK T. 72/II). 206 �W trakcie redagowania do druku materiałów do pierwszej części monografii Kujaw zajęty był Kolberg także innym opracowaniem muzycznym. Razem z Augustem Freyerem (1803–1868), wówczas organistą parafii ewangelicko-augsburskiej św. Trójcy w Warszawie, przygotował Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw wydany nakładem Gebethnera i Wolffa w 1866 r. Służył on wiernym aż do roku 1899, do czasu wydania zbioru nowego, obszerniejszego. Opracowanie z roku 1866 powstało z inicjatywy pastora Leopolda Otto. Wprawdzie cenzura zakwestionowała wiele tekstów i z 300 ostatecznie wydrukowano tylko 160, co bardzo zubożyło publikację, jednak anonimowy recenzent „Zwiastuna Ewangelicznego” pisał, że Zbiór pieśni duchownych ewangelickich zasługuje na „wszelkie uznanie” i że „chwalebnie postąpił Komitet, iż przed każdą pieśnią wydrukowano melodię z nutami […]”1. Swój związek z warszawską parafią ewangelicko-augsburską Św. Trójcy zaznaczył Kolberg nie tylko udziałem w przygotowaniu strony muzycznej nowego kancjonału. Nie znamy wprawdzie daty powstania utworu Psalm 85 „Nakłoń ucha Twego, Panie”2 do przekładu Franciszka Karpińskiego i nic nie wskazuje, aby można było go łączyć bezpośrednio z przygotowaniem do druku melodii do kancjonału, jednak zarówno kompozycja ta, jak i praca nad śpiewnikiem potwierdzają, że tak jak ojciec i Wilhelm, także Oskar był związany ze swoją parafią. Anonimowa recenzja w „Zwiastunie Ewangelicznym” 1866, nr 12, s. 192. Utwór nie był drukowany za życia Kolberga, pierwodruk w: O. Kolberg Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68), s. 108–126. Autorstwo tekstu wybranego przez Kolberga ustaliła A. Nawrocka-Wysocka, zob. jej artykuł: Oskar Kolberg a tradycje polskich ewangelików — twórczość, krytyka, dokumentacja, w: Oskar Kolberg – Polak z wyboru, seminarium [Warszawa 2014], s. 17, zeszyt z materiałami z sesji popularno-naukowej wydany w Roku Kolberga staraniem Parafii Ewangelicko-Augsburskiej Świętej Trójcy w Warszawie. A. Nawrocka-Wysocka wskazuje tam źródło tekstu: F. Karpiński Psałterz Dawida nowo przetłumaczony cz. II, Warszawa 1786, s. 55–58. Nieco węższa wersja tego artykułu pt. Nurt ewangelicki w dokumentacji Oskara Kolberga ukazała się w „Polskim Roczniku Muzykologicznym”, T. XII: 2014, s. 81–95, autorka pominęła tam informacje o Psalmie. 1 2 207 �X [Zakończenie prac nad Encyklopedią powszechną (1868). – Coraz trudniejsza sytuacja materialna Kolberga, zwłaszcza wobec druku Ludu na własny koszt. – Druk drugiej części Kujaw. – Poszukiwanie instytucji i osób, które mogłyby finansować prace nad Ludem. – Podróże w tym celu do Poznania, Lwowa i Krakowa w latach 1867–1870. – Obietnica częściowej pomocy ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w 1869 r. – Decyzja o przeniesieniu się do Galicji.] W połowie roku 1868 wydany został ostatni tom Encyklopedii powszechnej Orgelbranda. K.W. Wójcicki w artykule 1 zamieszczonym w „Kłosach” z okazji zakończenia druku ostatniego zeszytu encyklopedii wspomina, że autorów było łącznie stu piętnastu. Podsumowując dziesięć lat pracy nad wydaniem tego dzieła, Wójcicki pisał na ten temat na łamach „Kłosów”: Dwudziestu więc sześciu współpracowników spoczęło w mogiłach, prócz tego znaczna część pozostałych przy życiu nie mogła dalej wspierać tego wydawnictwa. Komitet redakcyjny musiał nowe siły zdobywać, nowych współpracowników powoływać, ażeby chociaż w części zapełnić szczerby w poważnym pierwotnym ich zastępie, teraz znacznie zmalałym, to ciosami śmierci, to usunięciem się wielu w bezczynne zacisze. […] Nie wszyscy dotrwali do końca, ale nie ich było winą, ani redakcji, ani wydawcy, że wcześniej odstąpili od współpracownictwa Encyklopedii powszechnej2. Tylko tak oględnie mógł wówczas dziennikarz i współautor Encyklopedii wspomnieć autorów represjonowanych lub przebywających na emigracji z powodu udziału w powstaniu styczniowym, ponieważ cenzura nie dopuszczała do wymienienia ich nazwisk w druku. Wójcicki pisał, że oprócz czterech członków komitetu redakcyjnego jedynie dwanaście osób było czynnych od początku pracy nad Encyklopedią do jej końca. Należał do nich Oskar Kolberg, który był autorem prawie wszystkich haseł z zakresu muzyki, zarówno osobowych, jak i rzeczowych. Hasła podpisane przez innych autorów zwykle dotyczą pogranicza nauk, np. muzyki i literatury, fizyki czy religioznawstwa. Znaczna część artykułów dotyczących muzyki nie 1 2 R. [K.W. Wójcicki] Encyklopedia powszechna S. Orgelbranda, „Kłosy” 1868, T. 6, nr 151. Tamże. 208 �jest podpisana, ale domniemanie autorstwa Kolberga jest w ich wypadku uzasadnione, co precyzyjnie wykazał Mieczysław Tomaszewski1. Omówił on pracę Kolberga nad stroną muzyczną Encyklopedii, analizując autorstwo haseł, źródła wykorzystane w trakcie ich opracowywania, a także ścisłość informacji, którą ocenia wysoko, zwłaszcza w odniesieniu do kompozytorów i muzyków polskich: Mocną stronę Kolbergowskich biografii stanowi niepomiernie wyższa niż u Sowińskiego2 wiarogodność danych. Większe niż w innych działach zagęszczenie haseł podpisanych. Najcenniejsze — poświęcone Elsnerowi, Kurpińskiemu, Dobrzyńskiemu, Komorowskiemu, Chopinowi i Moniuszce — pochodzą z autopsji3. Charakteryzując te biografie, M. Tomaszewski pisze: W życiorysach ludzi, których znał, wyczuwa się autopsję (Chopin, Kurpiński, Elsner), jednakże w nie narzucający się sposób. I właśnie spięcie tych trzech elementów: możliwie maksymalnie zweryfikowanej faktografii, trafnie dobranej anegdoty i własnej refleksji estetycznej i moralnej — daje swoistość Kolbergowskich życiorysów4. W sumie bardziej lub mniej ważnych, dłuższych i krótszych artykułów z zakresu muzyki opublikowanych przez Kolberga w Encyklopedii jest nieco ponad tysiąc5. Jest też Kolberg autorem niewielkiej liczby drukowanych w Encyklopedii artykułów z innych dziedzin: etnografii, mitologii, historii starożytnej i współczesnej oraz geografii6. Spośród nich dla pełniejszego poznania poglądów Kolberga na zadania etnografii i jego późniejszych planów Zob. M. Tomaszewski „Pisma muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XXXII–XXXV. 2 Chodzi tu o pierwsze, francuskie wydanie: A. Sowiński Les musiciens polonais et slaves…, Paris 1857. 3 M. Tomaszewski „Pisma Muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. LI. 4 Tamże, s. XLI. 5 Wszystkie opublikowane są w układzie rzeczowym nadanym przez M. Tomaszewskiego w Pismach muzycznych (DWOK T. 61 i 62), zob. też A. Skrukwa Bibliografia prac O. Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III) s. 190–200. 6 Opublikowano je w tomie O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 449– –588. 1 209 �badawczych i edytorskich istotny jest przytaczany już tutaj artykuł Polski lud1, bowiem należy do niewielu nieco szerszych wypowiedzi programowych autora Ludu. Drukowany były w tomie Encyklopedii wydanym w drugiej połowie roku 1865, czyli po ogłoszeniu przez niego własnego planu badań etnograficznych. Ponadto Kolberg pozostawił w rękopisach kilka tekstów prawdopodobnie przeznaczonych pierwotnie dla Encyklopedii, ale zamieszczonych tam w postaci nadanej przez innego autora lub w ogóle niedrukowanych. Są one poświęcone kulturom i krajom dla Polaków egzotycznym: Oceanii i obu Amerykom2. Dziś stanowią tylko dowód rozległości zainteresowań i lektur Kolberga, a także — podobnie jak niektóre drukowane, np. z zakresu mitologii greckiej — mogą być wynikiem konieczności podejmowania pewnych tematów, gdy naglił czas, a zawiedli inni autorzy, mogły też być pisane dla zarobku. Podsumowując autorski udział Kolberga w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, znów należy przytoczyć wnioski M. Tomaszewskiego, wynikające z wielostronnych analiz, jakim poddał on zespół tekstów stanowiących trzon tomu Pisma muzyczne. O całości tego zbioru artykułów Kolberga pisał: Pisma ukazują go jako kronikarza, recenzenta i popularyzatora, niekiedy jako krytyka, edytora, historyka (i nawet teoretyka) muzyki, przede wszystkim jednak jako encyklopedystę muzycznego. Dzięki Kolbergowi przyswojona została kulturze polskiej — zebrana, przemyślana co do potrzeb, zaadaptowana terminologicznie, usystematyzowana i zaprezentowana jako pewien całokształt — wiedza o muzyce, w rozmiarze przekraczającym wszystko, co dotychczas w języku polskim na ten temat istniało3. Po zakończeniu druku Encyklopedii sytuacja materialna Kolberga stała się bardzo trudna, ponieważ honoraria od Orgelbranda były w ostatnich latach największą i stałą częścią jego dochodów. Ostatnią wpłatę z tego Zob. przypis 1 na s. 178. Teksty te, ich źródła i wartość dla XIX-wiecznego czytelnika, a także inne artykuły Kolberga dotyczące kultury krajów i ludów pozaeuropejskich scharakteryzował A. Posern-Zieliński we wstępie do tomu O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. XXIV– –XXXVIII. 3 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne”…, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. LIV. 1 2 210 �źródła odnotował pierwszego czerwca 1868 r. Później w notatkach po stronie dochodów wpisywał opłaty za lekcje muzyki, sumy wpływające od księgarzy za wydane zbiory pieśni, tomy Ludu i kompozycje oraz nieliczne honoraria za artykuły w prasie. Po zamknięciu przez Sikorskiego „Pamiętnika Muzycznego i Teatralnego” w grudniu 1862 r. Kolberg publikował kilkakrotnie w latach 1865–1870 w „Kłosach” i w „Tygodniku Ilustrowanym” okazjonalne życiorysy muzyków, rzadziej recenzje dotyczące współczesnych wydarzeń muzycznych1. W „Tygodniku Ilustrowanym” ukazały się w latach 1867–1868 jedne z ostatnich drukowanych kompozycji Kolberga: Mazur, Polka na fortepian i pieśń Do dziewczyny, nie wiadomo jednak, kiedy były napisane. Inne publikacje prasowe Kolberga z tych lat dotyczą w większości etnografii. W „Tygodniku Ilustrowanym” zamieszczone było w 1866 r. wspomniane już Śródpoście na Kujawach, a w „Kalendarzu Ilustrowanym” J. Jaworskiego na rok 1868 ukazał się artykuł Kujawiacy. Obydwa były oparte na materiałach zawartych w drukującej się właśnie pierwszej części monografii Kujawy — dostarczały informacji o kulturze ludowej regionu i służyły jako reklama tej książki. W „Kalendarzu Polskim Ilustrowanym” na rok 1867 J. Jaworski opublikował artykuł Sitarze biłgorajscy, przedrukowany później w monografii Lubelskie. W tymże kalendarzu na rok 1869 zamieszczony został artykuł Proszowiacy, a w „Kalendarzu Warszawskim” Józefa Ungra Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. Obydwa przedrukował potem Kolberg odpowiednio w monografiach Kieleckiego i Poznańskiego. „Biblioteka Warszawska” opublikowała recenzję kupionej przez Kolberga w 1867 r. pracy Maxa Toeppena Abergluben aus Masuren2. Honoraria za te artykuły były niewysokie, ale przypominały czytelnikom o pracach Kolberga i jednak oznaczały niewielki dochód, choć drukowanie w kalendarzu Jaworskiego nie przynosiło zysku, a tylko redukowało dług; 15 stycznia 1867 r. odnotował Kolberg: „od Jaworskiego za 2 artykuły do kalendarza 1 Artykuły te są przedrukowane w części II Pism muzycznych Kolberga (DWOK T. 62), s. 480–499, 505–511. 2 M. Toepen Aberglauben aus Masuren mit einem Anhange enthaltend: Masurische Sagen und Mährchen, Danzig 1867. Recenzja była drukowana w „Bibliotece Warszawskiej” 1868, T. 2, s. 330–332, przedruk w tomie O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 421–424. 211 �18 [rubli]” i tegoż dnia tę samą kwotę po stronie wydatków: „Jaworskiemu à conto Lud”1. Po zakończeniu prac nad Encyklopedią powszechną Kolberg ratował czasem swój budżet, pisząc na tematy odległe od jego prawdziwych zainteresowań. W „Kalendarzu Warszawskim” J. Ungra na rok 1870 znalazły się artykuły o poławianiu pereł w Japonii i o wydobywaniu oraz obróbce koralowców, a rok później Balet rumaków, na temat hiszpańskiej szkoły jazdy konnej i jej pokazów w Wiedniu. W spisie dochodów z roku 1869 znajdujemy dwukrotnie notatkę o otrzymaniu wynagrodzenia „od Kucza z Kuriera”2. Nie udało się ustalić, czy dotyczą one zamieszczonego artykułu Kolberga, czy innej transakcji — w redagowanym przez K. Kucza „Kurierze Warszawskim” z tego roku nie odnaleziono tekstów, których autorstwo można przypisać Kolbergowi. Natomiast odnotowane rok wcześniej honorarium „od Gregorowicza za art. rolnicze” dotyczyło niewątpliwie publikacji. J. Gregorowicz w tym czasie redagował „Przyjaciela Dzieci”, cenione pismo dla młodych czytelników, i „Tygodnik Mód i Powieści”. W „Przyjacielu Dzieci” już w roku 1861 wydrukowany był anonimowo obszerny tekst Kolberga pt. Elektryczność powietrza, ale „artykuły rolnicze”, drukowane w roku 1868, zapewne też bez podpisu autora, pozostały niezidentyfikowane3. W wypadku tych publikacji liczyły się tylko honoraria, uzupełniające inne niewielkie dochody. W latach następujących po opublikowaniu Listu otwartego Kolberg nieustannie szukał środków na finansowanie Ludu. Korespondencja kierowana od roku 1865 do różnych osób i instytucji we wszystkich trzech zaborach pokazuje, zapewne tylko w części, szamotaninę autora starającego się o pieniądze na realizację swojego wielkiego programu badań i publikacji etnograficznych. Z listów tych wiadomo, że przedstawiał go kilku osobom prywatnym w Poznańskiem i w Galicji, znanym ze wspomagania inicjatyw obywatelskich, ale nie uzyskał ani obietnicy stałego wsparcia, ani dotacji Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 15 i 16. Rkp. O. Kolberga, tamże, k. 17. 3 Artykuł Elektryczność powietrza zamieszczony był anonimowo w numerach 1–7 „Przyjaciela Dzieci” w roku 1861, na autorstwo wskazał Kolberg sam w Notatniku… (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 7). Jednym z „artykułów rolniczych” był może tekst pt. Zbiór siana opublikowany anonimowo w numarze 324 „Przyjaciela Dzieci” w końcu roku 1867. W drugim czasopiśmie redagowanym przez J. Gregorowicza, „Tygodniku Mód i Powieści” z tego okresu nie zidentyfikowano tekstu, którego Kolberg mógłby być autorem. 1 2 212 �na zakończenie druku Kujaw. Znalezienie źródła finansowania Ludu w zaborze rosyjskim nie było możliwe, gdyż – jak już tu wspominano — od czasu powstania listopadowego nie było tam polskiej instytucji wspierającej badania i publikacje naukowe, a społeczeństwo było znacznie zubożone. Potencjalnymi nabywcami książek byli przedstawiciele inteligencji miejskiej i rodziny ziemiańskie, kontynuujące tradycję wzbogacania domowej biblioteki. Te dwie grupy obywateli Królestwa były wówczas tak ubogie, że kupno książki dla wielu ich przedstawicieli stawało się nieosiągalnym luksusem. Jakakolwiek pomoc ze strony władz lub instytucji rosyjskich mogłaby być udzielona tylko za cenę koncesji, które zagroziłyby bardzo poważnie wartości źródłowej Kolbergowskiego Ludu i które były dla Kolberga nie do przyjęcia. Ukazuje to w pewnym stopniu zachowany brulion pt. Prospekt wydawnictwa dzieła pod tytułem „Lud. Jego zwyczaje” na akcje1, pochodzący prawdopodobnie z połowy roku 1868. Pisał w nim Kolberg o „ludach słowiańskich”, o „podaniach słowiańskich”, o materiałach zebranych „w naszym kraju”, co poprawił na: „w nadwiślańskim kraju” — w Warszawie nie mógł wtedy publicznie użyć nazwy swego własnego kraju ani nazwać jego mieszkańców „polskim ludem”2. Pomysł zebrania pieniędzy poprzez sprzedaż akcji w Królestwie nie wyszedł poza ten projekt. Już wcześniej rozpisanie subskrypcji na Kujawy wśród mieszkańców tego regionu przyniosło niewielkie sumy, nie mające znaczącego wpływu na pokrycie długu w drukarni. Kolberg widział, że musi szukać pomocy poza zaborem rosyjskim. W tym okresie, tj. po powstaniu styczniowym, jedynie w zaborze austriackim nauka polska miała szanse na samodzielne istnienie. Po przegranych wojnach, najpierw we Włoszech, potem z Prusami, rząd austriacki musiał poprzez reformy rozładować narastające w całym cesarstwie napięcia społeczne i polityczne i Austro-Węgry stopniowo przekształcane były w federację krajów autonomicznych. Galicja była cywilizacyjnie zacofana i gospodarczo zaniedbywana przez rząd austriacki tak bardzo, że później przysłowiowa stała się „nędza galicyjska”, ale po otrzymaniu przez ten region autonomii Polacy mieli tam znaczące swobody w życiu narodowym. W roku 1861 wprowadzono na Uniwersytecie Jagiellońskim język polski Tekst zamieszczony jako aneks w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 754. Użycie określeń „polski lud”, „polska muzyka”, „wojsko polskie”, itp. było możliwe jeszcze w r. 1865 czy 1867 w tytułach haseł w Encyklopedii, ale już nie w roku 1868 w publikacjach skierowanych do szerszego grona odbiorców, zwłaszcza w prasie. 1 2 213 �jako wykładowy dla większości zajęć, a w roku 1869 powołano katedrę historii Polski, co zakończyło proces jego repolonizacji. We Lwowie językami wykładowymi na uniwersytecie zostały polski i ukraiński. W tych dwu ośrodkach nauka polska uzyskiwała stopniowo coraz większe możliwości rozwoju, zwłaszcza że została znacznie złagodzona cenzura. O pomoc finansową Kolberg zwrócił się do dwu polskich towarzystw naukowych działających poza zaborem rosyjskim – do Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego i do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego – oraz do biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, której dokument fundacyjny przewidywał wydawanie dzieł naukowych. Starania w tych trzech instytucjach prowadził równolegle w ciągu lat 1867– 1870 listownie i osobiście, wyjeżdżając z Warszawy co roku do Krakowa, Lwowa i Poznania. Na przełomie lipca i sierpnia 1867 r. pojechał na ponad dwa miesiące najpierw w Poznańskie, a później do Galicji. Już 16 lipca odnotował w spisie wydatków „passport 1 rs. i łapowe”, co wskazuje, iż wydanie paszportu musiał dodatkowo „opłacić”. W Poznaniu spotkał się z przedstawicielami Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Poznał wtedy Emila Kierskiego (1810–1874), historyka, sekretarza wydziału historycznego Towarzystwa i redaktora „Przeglądu Wielkopolskiego”, oraz Karola Libelta, który w następnym roku został prezesem Towarzystwa. Prawdopodobnie spotkał się też z Władysławem Nehringiem (1830–1909), slawistą, historykiem literatury i języka, wówczas wykładowcą w gimnazjum Marii Magdaleny, i Leonem Wegnerem (1824–1873), prawnikiem, pierwszym sekretarzem generalnym Towarzystwa1. Starania Kolberga o wsparcie Ludu przez Towarzystwo nie mogły odnieść skutku, ponieważ utrzymywało się ono tylko z niewielkich składek członkowskich i mimo wielu starań nie otrzymywało żadnej dotacji od władz pruskich; nie mogło wtedy finansować prac badawczych nawet swoich członków. Próby uzyskania dotacji od poznańskiego Towarzystwa i od osób z Wielkopolski Kolberg ponawiał także w latach następnych, ale były one bezskuteczne. Natomiast w czasie pobytu w Poznaniu w r. 1867 nawiązał znowu współpracę z Żupańskim, któremu chciał oddać do druku następny tom Ludu. Przewidywał wtedy, Osobiste kontakty Kolberga z E. Kierskim i K. Libeltem dokumentuje ich późniejsza korespondencja, na W. Nehringa i L. Wegnera powołuje się, przypominając w liście do J.K. Żupańskiego swoje starania o pomoc materialną Towarzystwa, zob. brulion listu do J.K. Żupańskiego z 9 XI 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 209. 1 214 �że będzie to monografia okolic Warszawy, część Mazowsza1, do której zamówił już akwarele u Wojciecha Gersona. Poznański księgarz podjął się nakładu tego tomu i zgodził się na niewielkie honorarium dla autora po ukazaniu się pracy drukiem. Pobyt w Wielkopolsce w roku 1867 Kolberg wykorzystał przede wszystkim na badania terenowe. Prowadził je najpierw w Czeszewie na Pałukach, zaproszony tam przez Karola Libelta, potem w Siekierkach w pow. średzkim, gdzie zatrzymał się u Anieli i Hipolita Radońskich. Odżyła wtedy znajomość z Pauliną Wilkońską, siostrą Anieli, u której pisarka często przebywała. Różnorodne materiały z Siekierek i okolicy zamieszczone w tomach W. Ks. Poznańskiego wskazują, że miał tam dobre warunki do wzbogacenia swoich zbiorów. Również badania w Czeszewie, powtórzone w następnym roku, dostarczyły wiele materiału do planowanej monografii Wielkopolski. W spuściźnie Kolberga wśród niewielu zachowanych rękopisów z Poznańskiego stosunkowo liczne są właśnie zapisy terenowe z Siekierek i Czeszewa oraz nieco późniejsze z Dębicza. Z Wielkopolski Kolberg pojechał do Krakowa i Lwowa, aby tam również prowadzić starania o finansowanie badań etnograficznych i druku Ludu. Na początku października 1867 r. zwrócił się do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego z propozycją zobowiązania jego członków do zakupu wydawanych monografii. Taka forma pomocy nie obciążałaby budżetu Towarzystwa, a jemu pomogłaby opłacać druk kolejnych tomów. Towarzystwo Naukowe Krakowskie istniało od roku 1818 i przez wiele lat było formalnie oraz personalnie związane z Uniwersytetem Jagiellońskim; członkami byli profesorowie, a prezesem zostawał każdorazowy rektor. Możliwości jego działania były wtedy bardzo ograniczone przez germanizację polskich instytucji, trwającą w zaborze austriackim aż do roku 1860, a także przez brak funduszy i niektóre zapisy w statucie. Dopiero w roku 1856 Towarzystwo uzyskało samodzielność i w ciągu kilkunastu lat stało się jedną z najważniejszych polskich instytucji naukowych, a działaniami swymi wykraczało poza granice zaboru austriackiego. Jego duża niezależność wynikała też stąd, że swą działalność wydawniczą i badania naukowe w znacznej mierze W brulionie listu do J.K. Żupańskiego z 20 X 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 205, pisał m.in. „[…] przygotowanie dla Pana pierwszych arkuszy wydać się mającej serii V Ludu. Ma ona zawierać opis okolic Warszawy […]”. Zob. też projekt umowy z J.K. Żupańskim, podpisany przez autora i wydawcę w Poznaniu 28 VIII 1867 r., aneks w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 710. 1 215 �finansowało z dotacji osób prywatnych. Od roku 1860 prezesem odnowionego Towarzystwa był Józef Majer (1808–1899), lekarz, antropolog, którego Kolberg poznał prawdopodobnie w czasie pobytu w Krakowie jesienią 1867 r. W grudniu tegoż roku w odpowiedzi na pismo Kolberga prezes przekazał listownie decyzję zarządu: Towarzystwo, doceniając wartość Ludu, zobowiązywało się do zapewnienia sumy 300 florenów (1200 zł pol.) po ukazaniu się następnego tomu, w zamian za otrzymanie odpowiedniej ilości wydrukowanych książek: Kwota wyliczona przez Towarzystwo ma mu być zwrócona egzemplarzami dzieła liczonymi po 2/3 ceny handlowej. Według ustawy dzieła wydane z pomocą Tow[arzystwa] członkowie jego otrzymują za połowę ceny, ściśle więc biorąc Tow. nigdy zaliczonej kwoty nie otrzyma, choćby i wszystkie egzemplarze przez członków rozebrane były, czego wszelako zaledwie w połowie spodziewać się można. Chętnie jednak poniesie i stratę dla podtrzymania dzieła, którego znaczenie uznaje, żałuje nawet, że środki jego nie pozwalają na większą ofiarę1. Wysoka ocena wartości Ludu przejawiła się także tym, że rok później, 14 listopada 1868 r. na plenarnym posiedzeniu Kolberg został przyjęty do grona członków Towarzystwa2. Rekomendowali go Józef Łepkowski (1826– 1894), archeolog, i Władysław Łuszczkiewicz (1828–1900), malarz i historyk sztuki. Propozycja przekazania dotacji na druk, przedstawiona w liście prezesa Majera, zawierała dwa dodatkowe warunki: objętość następnego tomu miała być taka jak tomów poprzednich, a ponadto według statutu Towarzystwa na karcie tytułowej znaleźć się powinna nota informująca, że praca została wydana z jego pomocą. Suma przeznaczona ostatecznie na wydanie Krakowskiego pochodziła z funduszu ks. J. Lubomirskiego, członka Towarzystwa, wspierającego jego działania finansowo. Poniżej listu Majera zanotował Kolberg obliczenia, z których wynikało, że po odjęciu rabatu od ceny obowiązującej w warszawskich księgarniach Towarzystwo dostawałoby 110 egzemplarzy książki, a dochód ze sprzedaży reszty nakładu należałby do autora. Kolberg natychmiast przystał na propozycję i poprosił o przysłanie zaliczki. Potrzebował pieniędzy, aby uregulować dług u Jaworskiego, któremu w połowie roku 1867 przestał spłacać należność, List J. Majera z 20 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 227. Protokół z posiedzenia zarządu TNK zob. Inwentarz TNK, sygn. TNK-12, k. 57, http:// inwentarz.tnk.krakow.pl/#/unit/TNK-12 (dostęp: 28.10.2020). 1 2 216 �a drukował wtedy u niego dwa tomy Kujaw. Jednak cenzura rosyjska sprzeciwiła się zamieszczeniu noty o pomocy TNK na karcie tytułowej drugiej części Kujaw i Kolberg nie mógł przeznaczyć proponowanej dotacji na bieżące wyrównanie długu. Wyjściem było przeniesienie tej sumy na inny tom Ludu drukowany poza zaborem rosyjskim: W celu przyjścia w pomoc naukowym usiłowaniom p. Oskara Kolberga Zarząd przeznaczył na wydanie III serii pisma tego autora pod tytułem Lud 300 zł w.a. [waluty austriackiej], pod warunkiem, aby na tytule tejże serii III wyrażono, iż książka ta wydana została z pomocą Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. Gdy atoli zamieszczenie tych wyrazów w książce wydawanej w Warszawie miało swoje trudności, przeto zasiłek ów przeniesiono na IV serię tegoż pisma we Lwowie lub Poznaniu wyjść mającego1. Pomoc finansowa Towarzystwa Naukowego Krakowskiego obiecana przez prezesa Majera pomogłaby rozwiązać niektóre problemy Kolberga – pokrywałaby część kosztów drukarni, a sprzedaż reszty nakładu, wprawdzie powoli, uzupełniałaby pozostałą część. Jednak w dalszym ciągu etnograf nie miałby pieniędzy na badania terenowe i na codzienne potrzeby, a podjęcie pracy biurowej lub powiększenie liczby uczniów gry na fortepianie odbierałoby czas konieczny na opracowanie kolejnego tomu i na podróże, poniważ mimo skąpych środków finansowych nie zaprzestał badań terenowych. Dłuższe wyjazdy poza Warszawę Kolberg planował w tym okresie zwykle na lato i jesień. W maju 1868 r. pisał do Blizińskiego: „Wybieram się bowiem po św. Janie w podróż jak zwykle”2. Planowany blisko trzymiesięczny pobyt poza zaborem rosyjskim poprzedził krótkimi wyjazdami do Woli Rasztowskiej pod Radzyminem. Był tam dwukrotnie — w spisie wydatków odnotował 3 czerwca 1868 wyjazd do Woli Rasztowskiej i Kraszewa, prawdopodobnie na jeden lub dwa dni, a miesiąc później, 10 lipca zapisał ponowny pobyt w Woli Rasztowskiej, tym razem pięciodniowy. Sądzić można, że w czerwcu po raz pierwszy spotkał tam Koźlika, Ślązaka dysponującego bogatym repertuarem bajkowym, i w lipcu pojechał na dłużej, aby wykorzystać obecność tego obiecującego narratora. Zapisał wtedy trzynaście 1 Fragment pisma J. Majera do członków zarządu z dnia 18 stycznia 1868 r., zob. tamże, TNK-77, akta bieżące z roku 1868, k. 25. 2 List do J. Blizińskiego z 30 maja 1868 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 255. 217 �długich bajek, które w rękopisie mają lokalizacje „od Opola” albo „Śląsk”1. Na ostatniej karcie tego rękopisu zanotował kilka nazwisk innych Ślązaków i informację: Ludzie ci ze Szląska byli w służbie u p. Młockiej przez lat 6–7 od r. 1860–8 we Woli Rasztowskiej (pod Radzyminem) i tu opowiadał te bajki Koźlik w r. 18682. Koźlik spod Opola pozostał nieznany z imienia, ale jest jednym z niewielu wykonawców, których nazwisko Kolberg odnotował w zapisach terenowych. Świadczy to o docenieniu przez etnografa jego talentu gawędziarskiego i ciekawego repertuaru. Zapisując teksty opowiadane w gwarze śląskiej, z którą zetknął się wtedy pierwszy raz, starał się możliwie precyzyjnie oddać brzmienie tej gwary, stosując m.in. nadpisywanie samogłosek dla wskazania ich wymowy pośredniej oraz inne oznaczenia dla zjawisk fonetycznych odmiennych od mowy ogólnopolskiej. Taką metodę zapisu gwary stosował już w latach 1862 i 1865 w czasie badań na Wołyniu i na Kujawach, ale w bajkach śląskich jest ona zastosowana ze znacznie większą konsekwencją. Monika Gruchmanowa porównała Kolbergowski sposób zapisywania śląskich tekstów gwarowych z grafiką stosowaną współcześnie i dała wysoką ocenę jego notacji bajek opowiadanych przez Koźlika: Jak widać z powyższych zestawień, Kolberg nie tylko dostrzegł gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych3. W tym samym roku 1868 około 10 sierpnia Kolberg wyjechał z Warszawy na trzy miesiące do Krakowa, potem do Poznania i do Lwowa, a głównym celem podróży było, jak poprzednio, znalezienie źródła finansowania Teksty te pierwszy raz wydane były przez S. Udzielę w opracowaniu: Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał […] , „MAAE” T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906. Udziela nie wprowadził tam zapisu gwarowego widocznego w rękopisach. W Dziełach wszystkich bajki śląskie wydano ponownie, respektując notację Kolberga, zob. Śląsk (DWOK T. 43), s. 76–86, 89–93 i 98–147. 2 Notatka na końcu rękopisu bajek w tece 10 Szląsk, Arch. PTL, sygn. 1170, k. 42. 3 M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, Seria „W Służbie Nauki” nr 1, Kraków 1998, s. 33. 1 218 �badań i druku Ludu. Jeszcze 28 lutego wysłał w tej sprawie list do Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, proponując zakup przez towarzystwo lub jego członków po zniżonej cenie 200 egzemplarzy już wydanych czterech tomów1. Pobyt w Poznaniu i rozmowy z przedstawicielami zarządu nie przyniosły oczekiwanego rezultatu, ale pozwoliły Kolbergowi zapoznać się z wynikami specjalnej akcji prowadzonej nieco wcześniej przez Towarzystwo. W roku 1858 i w ciągu kilku lat następnych wydrukowało ono i rozesłało do różnych osób (ziemian, księży, nauczycieli) ze wszystkich praktycznie miejscowości Wielkopolski dwa tysiące starannie opracowanych ankiet pt. Szemat do opisywania materiałów, mających służyć do opisu statystycznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego2. Szematy zawierały 22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, oracje towarzyszące zaręczynom i ślubom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet, w których dosyć często wpisano odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym. Opracowanie zebranych materiałów i wydanie ich drukiem przekraczało ówczesne możliwości Towarzystwa, ale Kolberg, przeglądając ankiety w roku 1868, znalazł tam wiele potrzebnych mu informacji z zakresu kultury materialnej oraz opisów obrzędów. W roku 1885 przynaglony do zwrotu wypożyczonych egzemplarzy, pisał do ówczesnego sekretarza PTPN: Przy zwiedzaniu zbiorów Towarzystwa w r. 1868 oglądałem też i nadesłane tam z prowincji szemata. Widząc, że w nich jest niemało dla moich prac etnograficznych żywiołu, oświadczyłem to śp. Kierskiemu, uzyskałem od niego (wskutek rekomendacji śp. Libelta) pozwolenie odpisu z nich wszystkich tych szczegółów, które uznam za przydatne do moich wydawnictw. Chodziłem więc przez cały tydzień do Muzeum Towarzystwa i robiłem kopie. Znaglony do wyjazdu, otrzymałem za pokwitowaniem skrypta rzeczone wyżej, których skopiować wtedy nie zdążyłem3. Czwarty tom Ludu (druga część Kujaw) był jeszcze w drukarni. Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105. 3 List do Poznańskiego Towarzystwa Naukowego z 18 XII 1885 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 307. List był odpowiedzią na monit Towarzystwa, dotyczący zwrotu ankiet. Kolberg pożyczył części etnograficzne lub całość trzydziestu ankiet, o których w liście pisze „skrypta rzeczone wyżej”, zob. spisy w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66), s. 285 i 308–309. 1 2 219 �Siedmiotomowa monografia W. Ks. Poznańskie (tomy 9–15 Ludu) zawdzięcza Szematom wiele materiałów, sygnowanych w druku datami rocznymi 1858–1859. Kolberg zwrócił Towarzystwu prawie wszystkie wypożyczone niegdyś Szematy, ale prawdopodobnie przypadkiem w jego zbiorach pozostała jedna pełna ankieta oraz fragmenty dwu innych i są to jedyne zachowane oryginalne egzemplarze. Poza jednym artykułem opracowanym na podstawie tych ankiet przez Kierskiego1, przetrwało z nich tylko to, co Kolberg odpisał i wydał lub zachował w swoich zbiorach. Wykorzystanie przez Kolberga ocaliło przynajmniej część wiadomości zawartych w Szematach, bowiem ankiety zostały spalone przez Niemców w 1939 r. razem z innymi archiwaliami i dokumentami Towarzystwa2. W czasie pobytu w Wielkopolsce w 1868 r. Kolberg prowadził badania terenowe w Dębiczu (pow. średzki), zaproszony przez Włodzimierza Wolniewicza (1814–1884), uczestnika powstań narodowych, wielkopolskiego działacza społecznego i gospodarczego. Był także ponownie w Czeszewie u Libelta i w Miłosławiu, gdzie prawdopodobnie poznał Seweryna Mielżyńskiego (1804–1872)3. W odwiedzanych wtedy miejscowościach pozyskał bogate materiały etnograficzne, wykorzystane kilka lat później w monografii Wielkopolski. Na początku roku następnego, wspominając pobyt w Dębiczu, prosił Włodzimierza Wolniewicza o pośrednictwo w staraniach o dotację u Seweryna Mielżyńskiego i przewidując, że list ten może być pomocny adresatowi w bezpośredniej rozmowie, przedstawił kolejny raz cel i charakter swojej pracy: Wzbogacony doświadczeniem nabytym w ciągu blisko trzydziestoletniej po kraju i wśród ludu naszego podróży, nieobcy także postępom, jakie nauka etnografii w ogóle poczyniła za granicą, jak niemniej dalszym jej wymaga1 E. Kierski Opis statystyczno-historyczny obwodu boreckiego, „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego” T. 3: 1865, s. 87–157. 2 Według ustnej relacji M. Turczynowiczowej, której bliska osoba obserwowała ten akt wandalizmu, zbiory te spalono jesienią 1939 r. na dziedzińcu Towarzystwa. 3 W cytowanym niżej liście do W. Wolniewicza pisał Kolberg: „Między innymi wymieniono i osobę Seweryna hr. Mielżyńskiego, którego miałem zaszczyt poznać w r.z.”, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 279. S. Mielżyński, działacz narodowy, uczestnik powstania listopadowego, do 1842 przebywał na emigracji, brał wtedy udział w wyprawie sabaudzkiej G. Mazziniego (1834). W czasie powstania 1848 r. w Wielkopolsce wspierał je organizacyjnie i finansowo. Łożył duże sumy na kulturę i naukę w Wielkopolsce, m.in. ufundował gmach Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w którym od 1879 r. do dziś mieści się jego siedziba i biblioteka. 220 �niom, rozwojowi i zastosowaniu, dbałem przede wszystkim o to, aby materiały w dziele moim zawarte, mając służyć ku pożytkowi pracujących w różnych gałęziach wiedzy badaczy, należycie były uporządkowane, ugrupowane i podane w sposób istotnie przydatny dla nauki, nie samej już specjalnie etnografii, ale zarazem i lingwistyki, poetyki, rytmiki ojczystej itd. Porządek w ten sposób zachowany, dozwolił mi lepiej w nabytym rozpatrzeć się materiale, podawać rzeczy istotnie ważne, unikać powtarzania kilkakrotnego tychże samych szczegółów (o ile takowe nie są wariantami miejscowość wyraźnie odróżniającymi) i wyłożyć jasno i treściwie wzajemny wielu szczegółów związek i ich pokrewieństwo1. Podobnej treści listy kierował w latach 1868–1869 do kilku innych osób w zaborze pruskim i w Galicji, ale nadal nie dawały one pożądanego rezultatu. Z Poznania w roku 1868 Kolberg wrócił do Krakowa i wtedy prawdopodobnie spotkał się z Wincentym Polem, który po dłuższym pobycie we Lwowie i okolicy wrócił do Krakowa we wrześniu 1867 r. Tracił wtedy wzrok, co utrudniało mu pracę, jednak brał czynny udział w życiu środowiska naukowego tego miasta. Kolberg mógł poznać go już w roku poprzednim albo wcześniej we Lwowie, ale pierwsza chronologicznie wzmianka o ich osobistym spotkaniu: „[…] Winc. Pol przyobiecał zasilać mnie swymi uwagami”2 odnosi się do roku 1868. Kolberg cenił zwłaszcza publikacje Pola dotyczące Górali zamieszkujących Karpaty, a także jego metody ustalania zasięgu grup etnicznych. W czasie tego pobytu w Krakowie Kolberg wyjechał na pewien czas do Lwowa, aby starać się o finansowanie druku przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich, którego dyrektor, August Bielowski, oceniał program Ludu bardzo życzliwie. Jednak zgoda na udział Ossolineum w wydawaniu Ludu zależała od kuratora zakładu, Jerzego Lubomirskiego (1817–1872). Możliwość finansowania wydawnictwa przez Ossolineum traktował Kolberg na tyle poważnie, że rozważał osiedlenie się pod Lwowem w charakterze nauczyciela muzyki w domu zaprzyjaźnionej rodziny, Amelii i Hipolita Bochdanów z Zadwórza3. Pertraktacje z Ossolineum przeciągnęły się na 1 279. 2 3 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. Brulion listu do A. Młockiego z 26 II 1869 r., tamże, s. 283. Zob. list H. Bochdana z 2 XII 1868 r., tamże, s. 268. 221 �rok następny i w marcu 1869 r. Bielowski poprosił o przysłanie kosztorysu wydania jednego tomu, pytał też, czy Kolberg ma gotowy rękopis i jakiego regionu on dotyczy. Ostrzegł także, że kurator zakładu, choć o projekcie publikowania Ludu wyrażał się życzliwie, nie podjął jeszcze wiążącej decyzji, a ponieważ dociera do niego wiele podobnych petycji, nie wiadomo, jaki będzie ostateczny skutek starań1. Kolberg natychmiast napisał do J. Lubomirskiego, podając konieczne informacje, a parę dni później wystosował osobny list do Bielowskiego. Zamieścił tam szczegółową kalkulację druku w Warszawie, a przede wszystkim przedstawił stan prac i tytuły tomów przygotowanych już do druku i tomów planowanych2. Jako gotową wskazał pierwszą część Krakowskiego i tę proponował Zakładowi do wydania zaraz, a jej rękopis przekazał Lubomirskiemu. O dwu następnych częściach pisał, że wymagają jeszcze „pewnego uzupełnienia” i mogłyby być oddane do drukarni za pół roku. W październiku tegoż roku Lubomirski zwrócił Kolbergowi rękopis Krakowskiego i proponował spotkanie dla uzgodnienia warunków druku, ale w sprawie Ludu zamierzał przyjść „[…] w pomoc co do nakładu tej części, która się tycze Rusi [….]”3. Jednak Kolberg nie miał jeszcze z żadnego regionu Rusi całości materiałów etnograficznych i folklorystycznych potrzebnych do skonstruowania monografii. Starania o pomoc Ossolineum na tym się skończyły. Tymczasem stan finansów Kolberga był coraz gorszy, już w pierwszych miesiącach 1869 r. pisał w jednym z listów: O bytności mojej w Krakowie nic stanowczego powiedzieć nie mogę. Położenie moje obecne zmusza mnie do szukania posady lub stałej jakiej roboty i, jeżeli bym takowe otrzymał, to byłbym zmuszonym pilnować mojej roboty i nie mógłbym się stąd (przynajmniej w tym roku) oddalić4. W tym trudnym okresie zapewne dużą odskocznią od codziennych kłopotów były dla Kolberga wizyty w Tarnowie, w pow. chełmskim, u Marii i Aleksandra Hemplów. Ich córka, Maria Hemplówna (1834–1904), pomagała Kolbergowi w badaniach w rodzinnej miejscowości i w okolicy, Zob. list A. Bielowskiego z 2 III 1869 r., tamże, s. 288. Zestawienie tytułów monografii planowanych w r. 1869 wysłane do Ossolineum, zob. brulion listu Kolberga do A. Bielowskiego z 15 III 1869 r., tamże, s. 301–305. 3 List J. Lubomirskiego z 27 X 1869 r., Korespondencja … cz. I (DWOK T. 64), s. 337. 4 Brulion listu do B. Hoffa z 29 IV 1869 r., tamże, s. 323. 1 2 222 �a także przez kilka lat następnych dostarczała materiały na interesujące Kolberga tematy i liczne rysunki 1. Zachowane do dziś rękopisy pokazują też, że w czasie pobytu w Tarnowie Kolberg razem z Hemplówną zapisywał niektóre pieśni „na cztery ręce” — ona notowała teksty, on melodie. Zachowały się tylko cztery listy Hemplówny do Kolberga i nie wiadomo, czy są to wszystkie przez nią wysłane. Jej korespondencja z Kolbergiem napotykała przeszkody — rodzina Hemplów była zaangażowana w konspirację niepodległościową, w której Maria brała czynny udział, także jako kurierka w czasie powstania styczniowego. W pierwszym z zachowanych listów pisała do Kolberga: „Adresować trzeba przez Warszawę, Lublin, Urszulin (Tarnowa w adresie nie trzeba wspominać), to pewnie dojdzie”2. Rodzina Hemplów była przedmiotem szczególnego zainteresowania policji carskiej kontrolującej także listy i prawdopodobnie zarówno korespondencja, jak i przesyłki z notatkami etnograficznymi przekazywane były Kolbergowi przez krewnych lub przyjaciół, nie oficjalną pocztą. Dzięki temu materiały zapisane przez Hemplównę i jej siostry, które wciągnęła do współpracy, docierały w całości do etnografa. Sam Kolberg był w Tarnowie w roku 1869 na pewno dwukrotnie, od 13 do 20 maja i od 15 do 27 czerwca, i zgromadził w tym czasie wiele notatek etnograficznych oraz zapisów pieśni i melodii. Jednak bez współpracy Marii Hemplówny przy gromadzeniu materiałów z Chełmskiego monografia ta byłaby znacznie uboższa. O tym, ile Chełmskie zawdzięcza staraniom Hemplówny, pisał Kolberg we wstępie do pierwszej części monografii tego regionu, ostatniego tomu przygotowanego przez niego do druku. Jednak dopiero analiza wszystkich zachowanych rękopisów pokazuje, jak wielką część materiałów do tej publikacji przysłała Hemplówna 3. Kopernicki, znający dobrze warunki i metody badań terenowych Kolberga, zwłaszcza z drugiej połowy życia etnografa, w 1889 r. pisał: Wyczerpawszy wszystko, co tylko można było na jednym miejscu i zyskawszy sobie w gospodarzu samym lub innej osobie miejscowej chętnego i stałego ko1 Ryciny M. Hemplówny i przesłane przez nią rysunki innych autorów i fotografie zostały odnaleziona dopiero we wrześniu w roku 2015, zob. O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks (DWOK T. 82 Aneks). 2 List M. Hemplówny z 12 XI 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 370. 3 Zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), a także aneks do tego suplementu. 223 �respondenta na przyszłość, przenosił się on na inne miejsce, podobnież przysposobione1. Kopernicki opisał sytuację idealną, w praktyce zdarzającą się nieczęsto, stan rękopisów i korespondencja etnografa wskazują, że takich „chętnych i stałych korespondentów” nie było wielu. Wśród nich wyróżnia się Maria Hemplówna, dobrze rozumiejąca pracę Kolberga i umiejąca ją skutecznie kontynuować podczas jego nieobecności. Spośród współpracowników Kolberga należy do kilku osób najbardziej zasłużonych dla realizacji Ludu. Bezpośrednio w czasie pobytu Kolberga w Tarnowie pomoc Marii Hemplówny nie ograniczała się do notowaniu tekstów. Hemplówna ułatwiała mu także nawiązywanie kontaktów z miejscowymi wykonawcami. W Chełmskiem do naturalnej wszędzie nieufności chłopów w stosunku do obcych dołączyły się problemy wynikające z likwidacji kościoła unickiego przez władze carskie po powstaniu styczniowym. Z cerkwi usuwano ślady obrządku unickiego (ołtarze w bocznych kaplicach, konfesjonały), a miejscową ludność zmuszano do przejścia na prawosławie, używając w razie oporu wojska i policji. W roku 1874 doszło do krwawych starć wiernych z wojskiem, ale już w latach poprzednich we wsiach unickich istniało silne napięcie. W takiej sytuacji bezcenna była pomoc osoby, która tak jak Hemplówna znała mieszkańców wsi w Tarnowie i okolicy, cieszyła się ich sympatią, znała też dobrze miejscowy dialekt i umożliwiała dotarcie do właściwych informatorów i muzyków. Dla Kolberga, który wtedy pobytowi w Chełmskiem mógł poświęcić tylko niespełna trzy tygodnie, a do tego nie znał jeszcze dobrze języka ukraińskiego, współudział Hemplówny w badaniach był tym ważniejszy. Latem 1869, mimo wyrażanych poprzednio zastrzeżeń, Kolberg udał się kolejny raz do Krakowa, Lwowa i Poznania. Tej podróży dotyczy ostatni zapis2 w zachowanym notesie z wykazem dochodów i wydatków, z którego wynika, że wyjechał z Warszawy 8 sierpnia, a wrócił do niej dopiero 20 stycznia 1870 r. W czasie pobytu w Poznaniu zarząd Towarzystwa Przyjaciół Nauk zawiadomił go, że zalecił członkom podjęcie prenumeraty na wydany w przyszłości tom Ludu. Ta pomoc dotyczyć miała planowanej monografii Wielkopolski, była więc bardzo odległa w czasie i niepewna co 1 Dr I. K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy…, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. X–XI. 2 Rkp. O. Kolberga Notatnik..., BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 19. 224 �do skutku. Kolberg pilnie potrzebował wtedy pieniędzy na zapłacenie Jaworskiemu za część drugą Kujaw, którą powinien był przesłać abonentom. W czasie tego pobytu w Wielkopolsce odwiedził m.in. Ostrowo pod Wieleniem, gdzie spotkał się z Pauliną Wilkońską, oraz Morownicę należącą do Władysława Niegolewskiego (1818–1885). Prowadził wtedy także badania terenowe w południowej Wielkopolsce wspólnie z Bogumiłem Hoffem (1829–1894), który pracował w administracji majątków ziemskich w Szołdrach, później w Morownicy. Hoff o pracach Kolberga dowiedział się z recenzji pierwszej części Kujaw i ogłoszenia Żupańskiego zamieszczonego w prasie poznańskiej w roku 1867 o możliwości nabycia w jego księgarni tomów Ludu. Hoff, z zamiłowania rysownik, jeszcze w grudniu 1867 r. zaproponował Kolbergowi listownie współpracę przy zbieraniu materiałów z Poznańskiego. Do planowanej monografii Wielkopolski Kolberg potrzebował rysunków i mimo starań nie znalazł nikogo chętnego do przygotowania rycin do czasu otrzymania listu Hoffa1, podjął wiec korespondencję ze zgłaszającym się rysownikiem-amatorem. Hoff miał zamiar przygotować i wydać album z rycinami strojów ludowych i pierwotnie sądził, że uda się połączyć planowaną przez niego edycję licznych rycin w dużym formacie z krótkim opisem etnograficznym pióra Kolberga. W marcu następnego roku Kolberg przedstawił Hoffowi dotychczasowe trudności z uzyskaniem poparcia finansowego i wspomniał, że rozwiązaniem mogłoby być rozpisanie subskrypcji na następny tom Ludu, obejmujący jeden z regionów Wielkopolski. Hoff, który tymczasem wyjechał do Krakowa uczyć się fotografii, podjął rozmowy z tamtejszymi drukarniami na temat odbicia „Kartek przedpłaty”, zamieszczenia odpowiednich ogłoszeń w prasie, cen papieru i druku itp. Zaskoczył tym Kolberga, który miał wątpliwości, czy z przedpłat zgromadzą sumę konieczną do podjęcia druku, zwłaszcza że nie można było zbierać pieniędzy w ten sposób w Królestwie. Cenzura rosyjska nie pozwalała ogłaszać subskrypcji, zanim dzieło nie uzyskało jej aprobaty, konieczny byłby zatem gotowy czystopis z rycinami i nutami, a opracowanie Poznańskiego było wtedy ledwo rozpoczęte. Współpraca z Hoffem była dla autora Ludu trudna. Hoff szybko podejmował decyzje i natychmiast zaczynał je realizować. Kolberg w swych odpowiedziach starannie wyliczał koszty druku i czas potrzebny na 1 O rycinach do Poznańskiego pisał Kolberg obszerniej w odpowiedzi na pierwszy list B. Hoffa, zob. brulion z 30 XII 1867 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 230–233. 225 �przygotowanie rękopisu nowego tomu, wspominał też wielokrotnie doznane zawody, które nauczyły go ostrożności i dużej rozwagi w kontaktach z drukarzami i księgarzami oraz w podejmowaniu zobowiązań wobec subskrybentów. Różnili się także wizją opracowywanych wspólnie tomów. Hoff pisał m.in.: „Format nie da się inaczej urządzić jak in 4o, bo obrazy nie mogą być tak ścieśnione, jak w formacie dotąd przez Pana używa[nym]”. Kolberg nie miał jednak zamiaru rezygnować z druku monografii etnograficznych jako kolejnych tomów Ludu, o ustalonym dla nich formacie i zakresie rzeczowym, z czym Hoff musiał się pogodzić. Ponadto Kolberg chciał wstrzymać się na jakiś czas z ogłoszeniem prenumeraty, bo wymagałoby to szybkiego druku książki. Miał świeże doświadczenia z prenumeratą Kujaw, która rozpisana została w październiku 1865 r., a dopiero po blisko czterech latach mógł wysłać odbiorcom drugą część tej monografii. Hoff jednak wydrukował w Krakowie kartki przedpłaty (jak się później okazało, nie zapłacił za nie drukarni „Czasu”1) i Kolberg, choć wątpił w tak duży sukces finansowy, jaki zapowiadał współpracownik, odpowiedział: „Ale cóż robić? Kiedyś Pan odważny, to próbujmy”2. Osobiście poznali się prawdopodobnie3 dopiero w sierpniu lub wrześniu w 1869 r., kiedy Kolberg odwiedził kolejny raz Poznańskie. Wprawdzie był w Wielkopolsce rok wcześniej, ale do planowanego przez Hoffa spotkania w Morownicy wtedy nie doszło. W roku 1869 prowadzili badania w południowej Wielkopolsce, nie znamy jednak dokładnie trasy tej wędrówki, a jedynie jeden z epizodów przypomniany wiele lat później przez Hoffa w autobiografii4. Z relacji Hoffa wynika, że w którejś z odwiedzanych wsi w trakcie wywiadu z parą młodych ludzi do izby szkolnej wpadli wrogo nastawieni inni mieszkańcy tej miejscowości, żądając wydania notatek i szkiców, jako szkodliwych „dla malowanych”. Hoff nie podał nazwy miejscowości, w której prowadził wtedy z Kolbergiem badania terenowe, nie podał też dokładniejszej daty. Jego relacja wskazuje jednak, że tak jak trzydzieści Zob. list F. Szlachtowskiego z 19 V 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 489. Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1868 r., tamże, s. 326. 3 Z listów Hoffa z września 1868 r. wynika, że w r. 1868 nie spotkali się. 4 L.S.K. Bogumił Hoff, „Wisła” T. VIII: 1894, s. 204–205. Autor artykułu cytuje fragmenty rękopisu autobiografii B. Hoffa napisanej w 1891 r. Hoff nie podał tam roku, w którym towarzyszył Kolbergowi, ale ponieważ pisze dalej, że Kolberg następnie pojechał do Libelta do Czeszewa, sądzić można, że chodzi o rok 1868, choć z korespondencji wynika, że z Hoffem spotkał się dopiero w 1869. 1 2 226 �lat wcześniej, tak i w 1869 r. bezpośrednie kontakty etnografa z ludnością wiejską wymagały uprzedniego wprowadzenia w to środowisko przez osobę cieszącą się autorytetem – miejscowego dziedzica lub proboszcza. W drugiej połowie roku 1869 Hoff zamieszkał w Poznaniu i założył tam zakład fotograficzny. Na początku następnego roku planował znowu wspólne badania terenowe, proponował Kolbergowi objęcie posady dyrektora muzyki w poznańskim teatrze, a już wcześniej myślał o wynajęciu domu z ogrodem pod miastem, aby mogli tam razem pracować. O tych nierealnych planach musiał zapomnieć po wybuchu wojny francusko–pruskiej w lipcu 1870 r. We wrześniu Hoff, już bardzo zaniepokojony, skarżył się w liście Kolbergowi, że dostał nakaz wyjazdu z Prus. Pisał wtedy: Rozdrażnienie między ludnością niemiecką i polską rośnie co dzień, już nie tylko po polsku ubrany[m] nie można się pokazać na ulicy bez indultów [tj. zniewag], ale i mówiący[ch] po polsku na ulicy może spotkać złość i grubiaństwo. Jak długo tu zostanę, nie wiem, ale to wiem, że w razie wydalenia, co lada dzień nastąpić może, nie mam żadnego przytułku zagranic[ą]. […] funduszu żadnego na taką niespodziankę nie posiadam, a tu familia! Bóg niech się zlutuje!1. Hoff jako syn pastora z Radomia, urodzony w Królestwie, uznany był za obywatela rosyjskiego, dlatego został deportowany z Prus i na początku października znalazł się w Cieszynie. Pieniądze zebrane za prenumeratę od kilkunastu osób w Wielkopolsce przeznaczył na utrzymanie rodziny w pierwszym okresie po wysiedleniu i nigdy ich Kolbergowi nie zwrócił. W latach 1869 i 1870, mimo narastającego niepokoju co do przyszłości planowanej serii wydawniczej, Kolberg przygotowywał do druku dwie monografie: Krakowskie i Poznańskie. Pomysł wydania pierwszej części Mazowsza, podjęty w 1867 r. i przypieczętowany wtedy umową z Żupańskim, zarzucił dosyć szybko. Krakowskie miało największe szanse na druk we Lwowie lub Krakowie i było już przygotowane na tyle, że pierwszą część – jak wspomniano – przedstawił J. Lubomirskiemu, kuratorowi Ossolineum, w połowie roku 1869. Czuł się też zobowiązany do możliwie szybkiego wydania Poznańskiego, ponieważ czekali na nie nabywcy „biletów przedpłaty”. Monografię Wielkopolski, która ostatecznie otrzymała tytuł Wielkie Księstwo Poznańskie, miał zamiar wydać w Poznaniu. O druku pierwszej jej części wiosną 1870 r. z poznańskim księgarzem i wydawcą, 1 List B. Hoffa z 16 IX 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 363. 227 �Ludwikiem Merzbachem, rozmawiał Bogumił Hoff. Proponowane przez Merzbacha ceny były nieco wyższe niż w Warszawie, ale po wybuchu wojny francusko-pruskiej dalsze pertraktacje z poznańskim wydawcą stały się i tak bezprzedmiotowe. Hoff został wyrzucony z Poznania, a Kolberg, który musiałby czuwać choćby tylko nad drukiem nut, jako obywatel rosyjski nie byłby wpuszczony do Prus w czasie trwania wojny. Pod koniec roku 1869 jedynie druk w Krakowie rysował się jako realny. Tam książka mogłaby mieć na karcie tytułowej notę o pomocy finansowej Towarzystwa Naukowego, a to spełniałoby warunki wynikające z jego statutu i Kolberg mógłby otrzymać dotację pokrywającą część kosztów wydania tomu. W październiku Lubomirski zwrócił rękopis pierwszej części Krakowskiego i Kolberg przekazał go drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego, a sam około 20 stycznia 1870 r. wrócił do Warszawy. Druku nowego tomu Ludu pilnował na miejscu Zygmunt Gloger, który Kolberga poznał jeszcze w Warszawie. Wiele lat później, wspominając początki swych zainteresowań folklorem i chaotyczne wówczas próby zbierania przysłów, pisał: „W r. 1865, zaprzyjaźniwszy się z Kolbergiem i po wstąpieniu do Szkoły Głównej, zacząłem jaśniej pojmować zadania prac naukowych” 1. Gloger po trzech latach studiów w Warszawie przeniósł się w 1868 r. na Uniwersytet Jagielloński, gdzie do roku 1872 studiował historię i archeologię. Zainteresowany etnografią, opracowywał wtedy Obchody weselne2, obszerne i ambitne studium porównawcze, do którego zapisy nutowe otrzymał od Kolberga. W pierwszej połowie roku 1870 kontrolował korekty Krakowskiego i pośredniczył między autorem a drukarnią. Wprowadzanie w ten sposób poprawek w druku nie zdawało jednak egzaminu i w kwietniu 1870 r. pisał do Kolberga: Korekty ostatnie robię ściśle, aby wszystko, co Pan zaznaczy, było dokładnie poprawionym, ale uważałem, że pierwszą moją korektę poprawiają niedbale i odsyłają do Warszawy z wieloma błędami, które ja już poprawiłem3. Gloger w końcu czerwca wyjeżdżał na okres wakacji do Jeżewa, do swego rodzinnego domu. Był to jeden z powodów, dla których Kolberg w 1870 r. przyjechał kolejny raz do Krakowa, aby osobiście czuwać nad Z. Gloger Przysłowia ludu z okolic Tykocina, „Wisła” 1896, z. 2, s. 349. Pruski [Z. Gloger] Obchody weselne cz. I, Kraków 1869. 3 List Z. Glogera z 1 IV 1870 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 351. 1 2 228 �drukiem i kończyć redakcję następnych tomów monografii. Nie wiemy dokładnie, kiedy wyjechał z Warszawy — z zachowanych listów wynika, że stało się to między końcem czerwca a połową września i przebywał w samym Krakowie lub w Modlnicy do końca stycznia roku 1871. Do Warszawy wrócił wtedy tylko na pół roku. Już wyjeżdżając z Modlnicy wiedział, że niedługo przybędzie tam na dłużej — we dworze Konopków zostawił rękopis następnych części Krakowskiego, a o ich wydaniu miał rozmawiać w sierpniu z kierownikiem drukarni. Prawdopodobnie w czasie pobytu Kolberga w Modlnicy lub w Mogilanach na przełomie lat 1870 i 1871 Józef Konopka zaprosił go na dłużej i zapewne w ciągu roku 1871 Kolberg podjął decyzję o skorzystaniu z tego zaproszenia. ��Elżbieta Millerowa Lata krakowskie w życiu Kolberga (1871–1890) XI [Warunki pracy literackiej i naukowej w Warszawie po powstaniu styczniowym. – Cenzura carska. – Położenie materialne pisarzy i uczonych. – Brak oparcia instytucjonalnego dla pracy badawczej. – Wyjazd Kolberga do Krakowa (sierpień 1871). – Sytuacja w autonomicznej Galicji. – Swobody obywatelskie. – Życie umysłowe i kulturalne Krakowa.] Propozycja zamieszkania pod Krakowem oraz oferowana przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie dotacja na Lud otwierały przed Kolbergiem zupełnie nowe perspektywy. Coraz bardziej doskwierający mu kryzys materialny i brak możliwości kontynuacji zaplanowanego wydawnictwa, związane z zarysowaną wcześniej sytuacją w popowstaniowej Warszawie pod rządami władz carskich, skłaniały do radykalnego rozwiązania, jakim było opuszczenie zaboru rosyjskiego. Nie był w tym zresztą Kolberg odosobniony; wielu mieszkańców Królestwa udawało się wówczas na dobrowolną emigrację za granicę, a także do Galicji, gdzie wraz z uzyskaniem autonomii i swobód obywatelskich warunki pracy naukowej i literackiej stały się znacznie bardziej sprzyjające. Po powstaniu styczniowym w Królestwie Polskim działał cały wspominany już system represji i zniewolenia, zaprowadzono stałe rządy wojskowo-policyjne. Obok prześladowań, aresztowań i surowych wyroków dla powstańców i konspiratorów, obok konfiskat majątków, karnych wcieleń do wojska, masowej zsyłki na Syberię i przymusowych przesiedleń w głąb Rosji, poddano społeczeństwo bezwzględnej rusyfikacji. Po nieudanym zamachu na cara Aleksandra II w 1866 roku represje jeszcze się nasiliły, obejmując wszystkie formy życia zbiorowego. Zwalczane były wszelkie przejawy polskości i narodowego stanowienia na rzecz całkowitej integracji z cesarstwem rosyjskim poprzez zmianę ustroju, administracji i prawa na wzór obowiązujących w Rosji carskiej. Począwszy od 1866 roku, likwidowano 231 �kolejne instytucje świadczące o odrębności Królestwa, znosząc stopniowo jego autonomię. Wszystkie urzędy poddano depolonizacji, usuwając Polaków, zwłaszcza z wyższych stanowisk, i obsadzając je Rosjanami oraz wprowadzając język rosyjski jako obowiązujący w całej administracji. Bezwzględnie zwalczano przejawy świadomości narodowej, która miała zostać wymazana. Szczególne restrykcje dotknęły więc szkolnictwo, język, kulturę. Zakazano działalności wszystkich towarzystw oświatowych i kulturalnych. Zamkniętą w roku 1869 Szkołę Główną zastąpił uniwersytet carski z językiem wykładowym rosyjskim. Od roku 1866 stopniowo rugowano język polski ze szkół; nadzór nad edukacją miał stanowić główne narzędzie wynaradawiania Polaków. Obowiązywała cenzura prewencyjna, czasopisma i książki musiały być przedstawiane w urzędach cenzury w rękopisach, a następnie w odbitkach korektorskich, które porównywano z pierwotną, dozwoloną wersją rękopiśmienną. Mnożyły się zakazy publikacji, gotowe wydawnictwa nie zawsze dopuszczano do rozpowszechniania. Choć w Królestwie pozostała polska prasa, wydawnictwa, teatry rządowe z polskim repertuarem i ukazywały się polskie książki, cenzura carska krępowała swobodę wypowiedzi i wolną myśl nie tylko poprzez urzędnicze zakazy i restrykcje, ale także poprzez autocenzurę autorów, którzy kontrolowali sami siebie, oraz poprzez podobne uprzedzające działania redaktorów i wydawców. Mechanizm paraliżowania swobody wypowiedzi objął całe pokolenie ludzi pióra i wycisnął swoje piętno na ich twórczości i jej społecznym odbiorze. Świadek tego czasu, historyk S. Krzemiński, opisując narzucony przez zaborcę system polityczny, stwierdzał z goryczą: Ale to jeszcze nie całe jarzmo; przybywa do niego niewola myśli, straszna, potworna, okrutna, jakiej już w wieku XIX żaden naród na świecie nie doznaje, prócz Polaków w zaborze rosyjskim. W Europie cenzura należy już do rzędu muzealnych zabytków przeszłości; u nas jest czynną, niestrudzoną, nieustającą torturą, mającą swoich oprawców, swoich sędziów i swoje prawa. […] Myśl do ciemnego lochu wtrącona – to stan dzisiejszy umysłowości polskiej w Królestwie wyrażającej się w druku. Cenzor jest wszechwładnym, nieodpowiedzialnym stróżem jej i katem. Za to, co pozwolił wydrukować, nie na nim ciąży odpowiedzialność, ale na tym, kto z jego pozwolenia skorzystał1. 1 [S. Krzemiński] Dwadzieścia pięć lat Rosji w Polsce (1863–1888). Zarys historyczny, Lwów 1892, s. 189. 232 �Trudne warunki życia umysłowego i kulturalnego w popowstaniowej Warszawie dotykały także Kolberga; przyjęty do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego jako „literat z Warszawy” był przecież tego życia czynnym uczestnikiem. Warto więc pokrótce przypomnieć ówczesną sytuację ludzi pióra. Położenie materialne twórców było bardzo ciężkie. Pisarze byli źle opłacani lub nie otrzymywali honorariów wcale, gdyż nie było jeszcze praktyką powszechną wynagradzanie prac literackich lub też brakło na honoraria pieniędzy. Redaktorzy czasopism, szczególnie naukowych, nie płacili regularnie honorariów, zwykle z powodu niskich nakładów, a więc braku dochodów. Autorzy zmuszeni byli do innych prac zarobkowych, by utrzymać siebie i rodziny, a swoje publikacje musieli traktować jako wyraz poświęcenia dla dobra ogółu. Prasa codzienna stwarzała wprawdzie możliwość zarobkowania, nie było to jednak wynagrodzenie wystarczające i regularne, powstała więc praktyka brania zaliczek, często na teksty czy utwory jeszcze nienapisane, co oznaczało zależność finansową od wydawcy. Ponadto opłacano autorów „od wiersza”, przy czym liczba wierszy na ogół zależała od wydawcy, który licząc się z upodobaniami czytelników lub uprzedzając cenzurę, mógł według uznania decydować o objętości tekstów i dokonywać w nich zmian, często wbrew intencjom twórców. Nierzadkim zjawiskiem była bieda zmuszająca pisarzy do zarobkowania na dodatkowych posadach, do pracy ponad siły, często i tak prowadzącej do skrajnego ubóstwa. W sytuacji, gdy życie umysłowe nie miało żadnego instytucjonalnego oparcia, funkcję integrującą środowisko literackie i naukowe pełniły w pewnym stopniu jedynie nieformalne zebrania towarzyskie o charakterze „półkonspiracyjnym”, odbywające się w domach prywatnych i w redakcjach periodyków, np. „Kuriera Warszawskiego” czy „Biblioteki Warszawskiej”. Jednak wobec wszechobecnej kontroli i zakazów zgromadzeń nie było już możliwości kontynuowania takich spotkań i bogatej tradycji salonów w skali sprzed powstania. W warunkach bezwzględnej rusyfikacji kolejnych dziedzin życia zbiorowego strefą polskości pozostawały dwie dziedziny: literatura i teatr. Polskie słowo pisane stało się w okresie popowstaniowym ostoją narodowego trwania, narzędziem oporu i walki o zachowanie świadomości narodowej. Piś­ miennictwo, podobnie jak sami autorzy, poddane było jednak bezustannemu dozorowi władz zaborczych, wszędzie dopatrujących się podstępu, ukrytych intencji, aluzji, niesubordynacji. Kontrolę tę, której celem miała być całkowita 233 �neutralność treści, sprawowali nie tylko cenzorzy, ale i urzędnicy poczty, policjanci, celnicy, dodatkowo sprawdzający się wzajemnie. Obowiązującą w Imperium Ustawę o cenzurze i druku z roku 1857, wielokrotnie nowelizowaną w późniejszych latach, uzupełniały liczne jawne i tajne okólniki, wytyczne i zarządzenia, a przepisy interpretowano zależnie od aktualnych okoliczności, w których miała się ukazać publikacja, od wskazań politycznych władz centralnych, od warunków miejscowych czy indywidualnych ocen cenzora. Dotychczasowe formy działania cenzury ujednolicono i scentralizowano poprzez utworzenie w roku 1869 Warszawskiego Komitetu Cenzury, który podlegał władzom w Petersburgu. Sam system ulegał zresztą zmianom; bywały okresy względnego liberalizmu i absurdalnej surowości. Jak pisze Maria Prussak w pracy poświęconej temu zagadnieniu: Cenzorzy rosyjscy często bywali niemal współautorami dzieł drukowanych w Królestwie Kongresowym i granych w tutejszych teatrach […]. Ostateczny kształt utworu literackiego zależał więc od postanowienia cenzora1. Surowe rygory aktów ustawodawczych obok chwiejnych i nieprzewidywalnych decyzji urzędników stwarzały bariery trudne do pokonania dla samych twórców, redaktorów i wydawców, uzależnionych materialnie od kapitału i od sprzedaży swych wydawnictw. Obok cenzury wewnętrznej, decydującej o zgodzie na druk w kraju, istniała też cenzura zewnętrzna, rozstrzygająca o dopuszczeniu do księgarń i prenumeratorów czasopism i książek opublikowanych za granicą, a także o przywiezieniu do kraju powstałych tam rękopisów. Z kolei obok bezwzględnego i często ograniczonego urzędnika działała wspomniana już ingerencja redaktora i wydawcy, którzy usuwali z tekstów wszystko, co mogło wzbudzić jakiekolwiek podejrzenia cenzora. Praca twórcza stawała się często w takich warunkach męczącym wyrobnictwem, zmuszając do rewizji pierwotnych pomysłów, używania masek, aluzji, niedomówień, najrozmaitszych szyfrów i zabiegów skrywających prawdziwy sens. I tak np. naturalną konsekwencją tych warunków była zauważana przez historyków „letniość” warszawskiej prasy, gdyż jak pisze Kulczycka–Saloni: M. Prussak Świat pod kontrolą, „Teksty Drugie. Teoria literatury, krytyka, interpretacja” 1991, nr 6 (12), s. 39–40. Por. też Świat pod kontrolą. Wybór materiałów z Archiwum Cenzury Rosyjskiej w Warszawie, wybór, przekład i opracowanie M. Prussak, Warszawa 1994; R. Nycz Literatura polska w cieniu cenzury, „Teksty Drugie…” 1998, nr 3 (51), s. 5–27. 1 234 �[…] unikano jasnego formułowania własnych postaw i jasnego stawiania zarzutów […]. Trzeba było bowiem nie tylko powiedzieć to, co się miało do powiedzenia i co powiedzieć się chciało, ale także powiedzieć w sposób tylko dla pewnych adresatów zrozumiały. Inni powinni byli zatrzymać się na słowach, nie docierając do sensu1. W roku, w którym Kolberg opuszczał Warszawę, lwowski dziennik informował w anonimowej korespondencji: Z Warszawy donoszą nam, że cenzura od niejakiego czasu stała się niezmiernie ostrą. Petersburg sypie koncesje na nasze pisma, a Warszawa tępi każdy wyraz, każdą myśl – już nie powiem, naszą, ale europejską. Od czasu Komuny Paryskiej nie wolno w Warszawie pisać o sprawach społecznych, spółkach, stowarzyszeniach. Dzienniki są w kłopocie, czym zapełnić mają swoje kolumny. Dziwić się przeto nie wypada, że „Gazeta Polska” we wstępnym artykule zajmuje się ospą2. Pisarstwo i język pod cenzorską kontrolą określane były przez samych pisarzy i dziennikarzy jako „styl więzienny”, „kajdany po piórze”. Niektóre poczynania cenzury stawały się wręcz absurdalne, granicząc niekiedy z groteską, o czym świadczyć może przykład nakazu wykreślenia przymiotnika „polska” w botanicznej nazwie „pszenica polska (Triticulum polonicum)” i zastąpienia go przymiotnikiem „krajowa”, od czego ostatecznie cenzor jednak odstąpił3. Powszechnie narzucano używanie określeń: „u nas”, „w kraju”, „naszej”, „krajowej”, zamiast niedozwolonych: „Polska”, „polskiej”, choć czasami te ostatnie wykreślano jedynie z kart tytułowych, pozostawiając w tekście książek. Usuwano z rękopisów do druku nazwy godności narodowych, elementów stroju, muzyki, obyczaju polskiego (karabela, kontusz, konfederatka), „króla” zamieniano na „księcia”, bohatera komedii przebierano z kontusza w surdut, okresami nie dopuszczano też rzeczownika „ojczyzna” itd. Jeszcze surowsze kryteria obowiązywały w teatrach, gdzie wobec licznej widowni słowa i obrazy, np. strojów i rekwizytów historycznych, słyszane i pokazywane ze sceny stawały się groźniejsze niż w lekturze. W odpowiedzi pisarze uznali pokonanie barier cenzury za swój patriotyczny obowiązek i szukali różnych sposobów walki z nią. J. Kulczycka-Saloni Życie literackie Warszawy w latach 1864–1892, Warszawa 1970, s. 201. 2 Ziemie polskie. Z Warszawy, „Dziennik Polski” 1871, nr 187, s. 1. 3 S. Górski Z dziejów cenzury w Polsce, „Biblioteka Warszawska” 1905, T. IV, s. 478. 1 235 �Powszechnie uciekano się do języka czy stylu ezopowego, który przy pomocy metafor, alegorii, symbolu, peryfrazy, wieloznaczności lub przemilczeń wyrażał myśli nie wprost, maskował prawdziwy sens, który czytelny był dla odbiorcy, a zmylić miał czujność cenzora. Pisano więc zastępczo: „ziemia rodzinna”, „kraj” zamiast: „Polska”; „burza” zamiast: „walka o wolność”; „pożar”, „ów czas”, „wypadki”, „wydarzenia” zamiast: „powstanie” itp. Walka pisarzy z dyktatem cenzury przybierała różne formy, stosowano najrozmaitsze wybiegi, by w wyniku cichej umowy z czytelnikiem kamuflować rzeczywisty sens tekstów, domyślny jednak dla polskiego odbiorcy. Strategia języka ezopowego była kultywowana przez całe ówczesne pokolenie pisarzy i uczonych, pozostające pod despotyczną władzą zaborców1. Praca naukowa w takich warunkach stawała się bardziej bezinteresownym powołaniem niż pragmatycznie uprawianym zawodem. Dla młodych naukowców ze wszystkich prawie dziedzin brakowało perspektyw pracy i rozwoju, a także stypendiów, które przydzielano przybyszom z Rosji. Dzieła naukowe oryginalne należały do rzadkości z powodu braku warunków dla swobodnych dociekań badawczych i trudności wydawniczych. Pierwszeństwo dawali wydawcy beletrystyce jako dostępniejszej dla ogółu. Po zamknięciu Szkoły Głównej w 1869 r., z wyjątkiem Towarzystwa Lekarskiego działającego od 1820 r., nie było w Warszawie przez szereg lat żadnej instytucji popierającej polską naukę. Indywidualny wysiłek intelektualny i samouctwo zastępowały zorganizowane formy kształcenia, studiów i kariery naukowej. Wybitny historyk, przedstawiciel szkoły warszawskiej, Władysław Smoleński pisał: Uniedostępniono Polakom katedry w Uniwersytecie Warszawskim, rugowano ich nawet ze stanowisk nauczycieli gimnazjalnych. Uczeni pozbawieni pola pracy na terenie Królestwa odpływali do zaboru austriackiego, do wszechnic i gimnazjów galicyjskich. Dokonywał się w ten sposób proces emigracji najlepszych sił naukowych pociągający za sobą zubożenie umysłowe społeczeństwa. Adepci nauki zasiedziali w kraju, pozbawieni warsztatów pracy zawodowej i środków 1 Zob. m.in. A. Martuszewska Ezopowy język, w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, pod red. J Bachórza i A. Kowalczykowej, Wrocław 2002, s. 249–251; Z.J. Adamczyk Cenzura, tamże, s. 125–131; B. Szyndler Dzieje cenzury w Polsce do 1918 roku, Kraków 1993; M. Prussak Świat pod kontrolą…, s. 39–49; W. Caban Cenzura w Królestwie Polskim w latach 1815– 1915, w: Granice wolności słowa. Materiały konferencji naukowej, Kielce, 4–5 maja 1995 r., red. naukowa G. Miernik, Kielce–Warszawa 1999, s. 9–18. 236 �jej uprawy, wyczerpywali swe siły udzielaniem lekcyj w szkołach i domach prywatnych lub też zarobkowaniem w biurach kolejowych, bankowych i w kantorach przemysłowo-handlowych […] Uprawiano naukę dorywczo, poświęcając jej niedospane godziny nocy i dni wypoczynków świątecznych. Oddawano się jej bezinteresownie, bez widoków na jakiekolwiek korzyści materialne, w przeświadczeniu, że się spełnia obowiązek służby narodowej1. Kolberg jako przedstawiciel tej generacji, pozostający w nurcie ówczesnego życia umysłowego Warszawy – tak jak całe społeczeństwo – boleśnie doświadczał traumy klęski i skutków powstania. I tym ostrzej rysował mu się w Warszawie brak perspektyw realizacji zamierzeń badawczych i wydawniczych o tak szeroko zakrojonym programie, kontynuacji edycji planowanej jako seryjna na lata i jako taka wymagającej stałego funduszu. Wcześniej przedstawiono jego borykanie się z trudnościami przy wydaniu czterech pierwszych tomów, a także uciążliwe i bezowocne starania o pozyskanie środków na publikację dalszych. Zachowane źródła nie przekazują nam bezpośrednich wypowiedzi Kolberga na temat aktualnej sytuacji politycznej w Królestwie i w Polsce, warunków życia i pracy w Warszawie lat popowstaniowych. Na zachowanej korespondencji z tych lat, stosunkowo nielicznej, ciąży w tych kwestiach przemilczenie zadekretowane kneblem cenzury, szczelnie kontrolujące słowa. Zapewne zdecydowała o tym także charakterystyczna dla Kolberga powściągliwość w słowie pisanym, która – jak możemy się jedynie domyślać – w ówczesnej atmosferze powszechnego poczucia zagrożenia dyktowała raczej nieodsłanianie osobistych kłopotów i przeżyć traktowanych jako oczywiste dla ogółu. Mimo to w listach z tego okresu daje się odczytać znużenie, zniechęcenie, a nawet zawód i gorycz badacza zmagającego się z przeciwnościami. Autocenzura wyziera też z nich niejednokrotnie, mimo że ich część, jeśli nie większość, gdy tylko było to możliwe, przekazywana była nie pocztą, lecz do rąk adresatów przez zaufanych pośredników. A tam, gdzie przemilczenie okazywało się niemożliwe, pojawiał się charakterystyczny język ezopowy. Określenia czy zdania użyte przez Kolberga w jednym z listów pod koniec lat sześćdziesiątych w rodzaju: „kraj, który zamieszkuję”, „ostatnie przeobrażenia w kraju”, „zwiedziłem W. Smoleński Warunki pracy naukowej w b[yłym] Królestwie Polskim w okresie odwetu rosyjskiego za powstanie styczniowe, „Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja i rozwój” 1923, R. IV, s. 358–359. Zob. też M. Micińska Inteligencja na rozdrożach 1864–1918. Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, T. 3, Warszawa 2008, s. 63. 1 237 �dotąd małą tylko część krajów słowiańskich”, cel pracy określony jako „wyświecenie przeszłości słowiańskiego ludu”1, wydają się wyraźnie świadczyć o zasłanianiu prawdziwego sensu. Wymowy nabiera wspomniany już fakt, że i w tytule całej serii jego dzieła Lud, jego zwyczaje… zabrakło przymiotnika polski, a nadtytuł brzmi „pojednawczo” z punktu widzenia władz: Materiały do etnografii słowiańskiej. Żadne konkretne perypetie Kolberga z cenzurą w okresie warszawskim, gdy wydawał pierwsze 4 tomy dzieła, nie są jednak znane; możliwe, że zapobiegła temu przezorna refleksja samego autora. Tak więc w ostateczności Kolberg uciekł się do rozwiązania radykalnego i podjął decyzję o przeniesieniu się do Galicji. Z pewnością nie był to krok łatwy; opuszczał Warszawę, w której pozostawiał rodzinę i przyjaciół, miasto młodości, z którym był związany od dzieciństwa. Jednak zaproponowana mu dotacja z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego oraz zaproszenie przez przyjaciela do własnego domu pod Krakowem okazały się w tych warunkach optymalne i nie do odrzucenia. Definitywnie opuścił Warszawę latem 1871 roku, między 5 sierpnia, którą to datę sugeruje wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera, a 16 sierpnia, kiedy to Wilhelm potwierdza odbiór listu brata z informacją o odbytej podróży2. Najpierw zatrzymał się w Mogilanach, gdzie gospodarował Józef Konopka, później w Modlnicy, gdzie mieszkało rodzeństwo Józefa, Julian i Antonina, i gdzie spędził następne 13 lat, nim przeniósł się do Krakowa w 1884 roku. Wyjeżdżając z Warszawy, planował najprawdopodobniej długi pobyt w Krakowie i Modlnicy. Sądzić tak można, ponieważ zabrał wtedy wszystkie materiały do Ludu – własne zapisy terenowe, inne rękopisy i ryciny, a także książki, nuty, korespondencję, tj. otrzymane listy i bruliony własnych, oraz dokumenty osobiste. Pozostały w Warszawie niesprzedane do tej pory egzemplarze czterech tomów wydanych u Jaworskiego i wcześ­ niejsze publikacje utworów muzycznych. W latach następnych będzie Kolberg korespondował z Wilhelmem, potem z bratową Karoliną na temat Z niedatowanego brulionu listu Kolberga, prawdopodobnie do A. Przeździeckiego z 1869 roku, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 346. 2 W liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 sierpnia 1871 roku czytamy: „Piszę na prędce parę słów przez odjeżdżającego do Was Oskara Kolberga […]” (Korespondencja Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi (1867–1903), z autografu wydała i komentarzem opatrzyła J. Rudnicka, „Archiwum Literackie”, pod red. K. Budzyka, T. Mikulskiego i S. Pigonia, T. III, Wrocław 1957, s. 99). Zob. też list Wilhelma Kolberga, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 383–384. 1 238 �egzemplarzy Ludu, nut i innych druków przechowywanych u Gebethnera, a także fortepianu i mebli. Chyba jednak latem 1871 roku nie przewidywał, że już do Warszawy nie wróci. To, że wyjazd w sierpniu tego roku będzie ostateczny, okazało się znacznie później. Dopiero w itinerarium, w którym w pierwszej połowie 1889 roku spisał swoje podróże, pod rokiem 1871 zanotował: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe […]”1. Już wcześniej, przebywając często w Krakowie pod koniec lat sześćdziesiątych, Kolberg zetknął się z zupełnie innymi warunkami życia i działalności naukowej w zaborze austriackim i mógł się przekonać, że miasto oddychało nieznanymi w Warszawie swobodami obywatelskimi, które przyniosła doba autonomii. Sytuacja w zaborze austriackim wyglądała w tamtym okresie rzeczywiście diametralnie inaczej niż w Królestwie. Stefan Kieniewicz tak pisał o różnych losach narodu w każdym z trzech zaborów: […] sytuacja ziem polskich pod panowaniem Rosji, Prus i Austrii różniła się zdecydowanie we wszystkich płaszczyznach rozwoju: demograficznego, gospodarczego (rolnictwo, przemysł, transport, handel), politycznego i kulturalnego. Różnice te pogłębiały się w miarę przedłużania okresu niewoli; nie tylko dlatego, że każdy z trzech rządów zaborczych prowadził w poddanych sobie ziemiach polskich odmienną politykę, lecz bardziej jeszcze dlatego, że stosunki w każdej z tych dzielnic coraz wyraźniej upodabniały się do stosunków rosyjskich, niemieckich lub austro–węgierskich. Warstwy społecznie świadome swej polskości – coraz liczniejsze z upływem dziesięcioleci – czuły się oczywiście jednym narodem pomimo kordonów; jednym zarówno w sensie kulturalnym, jak i moralno–politycznym. Tym dotkliwiej jednak odczuwały pogłębiające się kontrasty między rozwojem gospodarczym, perspektywami politycznego bytu, a nawet stylem życia Polaków z Kongresówki, z Galicji, z Poznańskiego czy też z Górnego Śląska2. W monarchii austriackiej zaszły w II połowie XIX wieku ważne przemiany polityczne. Jak wspomniano wcześniej, po przegranej wojnie we Włoszech w 1859 roku i po jej kolejnej całkowitej klęsce w wojnie z Prusami w 1866 roku ujawniła się ostatecznie wewnętrzna słabość Austrii. Rząd wiedeński zmuszony był do reform, by zapobiec rosnącym napięciom społecznym i politycznym i uniknąć rozpadu państwa. Na mocy konstytucji grudniowej z 1867 roku Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. S. Kieniewicz Przedmowa, w: Polska XIX wieku. Państwo. Kultura. Społeczeństwo, pod. red. tegoż, Warszawa 1986, s. 7. Zob. też A. Chwalba Historia Polski 1795–1918, Kraków 2000, s. 491–527 oraz M. Micińska Inteligencja na rozdrożach 1864–1918…, s. 1–25. 1 2 239 �przekształcono je w monarchię dualistyczną Austro-Węgry, dwa równorzędne człony połączone osobą cesarza. Franciszek Józef koronował się na króla Węgier i oficjalnie 14 listopada 1868 roku wprowadzono nazwę Monarchia Austro-Węgierska. Otworzyły się perspektywy reform w całej monarchii habsburskiej, co poprowadziło do stopniowego przyznawania autonomii poszczególnym krajom wchodzącym w jej skład. W wyniku tych politycznych zmian i reform Polacy w Galicji uzyskali na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych daleko idącą autonomię i znaczne swobody obywatelskie. Na terenie Galicji władzę rządową sprawował powoływany przez cesarza namiestnik; do roku 1915 funkcję tę sprawowali wyłącznie Polacy. Powstały autonomiczne instytucje: Sejm Krajowy – główny organ władz samorządowych, Wydział Krajowy – odpowiedzialny za sprawy gospodarcze i kulturalne organ wykonawczy Sejmu Krajowego oraz Rada Szkolna Krajowa, nadzorująca szkolnictwo podstawowe i średnie. W roku 1869 wprowadzono język polski do szkół, urzędów i sądownictwa (obok ukraińskiego), przywrócono w Krakowie samorząd, którego miasto było pozbawione od 1853 roku. Administracja i władza polityczna znalazły się w przeważającej części w rękach Polaków. Sytuacja gospodarcza w Galicji u progu autonomii była katastrofalna, zaistniały jednak sprzyjające warunki dla rozkwitu życia politycznego, kulturalnego i naukowego, odżyło polskie szkolnictwo i inicjatywy społeczne, działały legalne stowarzyszenia polityczne, rozwijała się działalność czasopiśmiennicza i edytorska. Kraków II połowy XIX wieku, przekształcony przez Austriaków w nadgraniczną twierdzę, peryferyjnie położony i pozbawiony możliwości ekonomicznego rozwoju, posiadał jednak potężny atut w postaci materialnego i duchowego dziedzictwa kulturowego. Rozumiano powszechnie jego symboliczną rolę, wręcz misję, która nabrała nowego znaczenia wobec tragedii powstania styczniowego, popowstaniowych represji i żałoby na ziemiach zaboru rosyjskiego, a także postępującej germanizacji Polaków w zaborze pruskim. Kraków stał się ważnym ośrodkiem polskiego życia ponadrozbiorowego, rozwijającej się kultury i nauki, pątnictwa narodowego i religijnego, miejscem obchodów i celebracji rocznic i uroczystości patriotycznych, zabronionych w pozostałych zaborach, a będących manifestacją woli przetrwania narodu we wspólnocie1. Dzięki 1 Zob. S. Estreicher Znaczenie Krakowa dla życia narodowego polskiego w ciągu wieku XIX, Kraków 1931, s. 20 i nast. Por. też J. Purchla Matecznik polski. Pozaekonomiczne 240 �autonomii i swojemu wyjątkowemu położeniu politycznemu miasto pamiątek narodowych, pomników dziejowych, koronacji królów i ich nekropolii, sanktuariów i grobów świętych pełniło w drugiej połowie XIX wieku funkcję „duchowej stolicy narodu”, „matecznika Polski”, „serca Polski”, „relikwiarza narodowych pamiątek”, „polskiej Jerozolimy” – jak rolę tę określali badacze historii Krakowa1. Pod Wawel jako do centrum zbiorowej edukacji narodowej peregrynowano ze wszystkich trzech zaborów, by w atmosferze miasta, wśród jego zabytków i skarbów kultury umacniać ducha polskości i kształtować pamięć historyczną. Krótkie lub dłuższe pobyty przybyszów z Królestwa, Ziem Zabranych i z zaboru pruskiego w „polskim Rzymie” dawały szansę na spotkanie z historią i tradycją, utrwalały poczucie tożsamości i dumę z polskości. Miasto było wówczas także najważniejszym obok Jasnej Góry ośrodkiem życia religijnego w kraju, czego wyrazem był m.in. pielęgnowany tu kult świętych – Stanisława, Floriana, Jana Kantego, Jacka Odrowąża, Salomei, Jadwigi – stanowiący ważną sferę dziedzictwa historycznego w polskiej kulturze. W Krakowie wreszcie kultywowano zwyczaje mieszczańskie i ludowe, właściwe tylko temu miastu, takie jak ożywione w II połowie XIX wieku staropolskie chodzenie z szopką obnoszoną po domach z towarzyszącymi temu przedstawieniami jasełkowymi, emaus, rękawka, wianki, konik zwierzyniecki. Obchody te utrwalały poczucie ciągłości tradycji i były czynnikiem konsolidującym społeczność. W swojej monografii Krakowskiego Kolberg poświęci tym faktom kulturowym i historycznym pamiątkom miasta ważne miejsce. Na kształt życia politycznego Polaków w Galicji okresu autonomii decydujący wpływ miały poglądy i działalność konserwatystów krakowskich, tzw. stańczyków (od pamfletu politycznego pt. Teka Stańczyka, publikowanego w 1869 r. w „Przeglądzie Polskim”). Choć często sami uczestniczyli w powstaniu styczniowym, po jego upadku stali się czynniki rozwoju Krakowa w okresie autonomii galicyjskiej, Kraków 1992, F. Ziejka „Tu wszystko jest Polską…” (O roli Krakowa w życiu duchowym Polaków w wieku XIX), „Rocznik Krakowski” T. LXII: 1996, s. 31–52, B. Wilk Autonomiczny Kraków skarbnicą narodowych pamiątek, „Folia Historica Cracoviensia”, T. 10: 2004, s. 420–430. 1 Zob. m.in. J. Purchla Matecznik polski…, s. 38 i 47, tenże Kraków i Lwów: zmienność relacji w XIX i XX wieku, w: Kraków i Lwów w cywilizacji europejskiej. Materiały międzynarodowej konferencji zorganizowanej w dniach 15–16 listopada 2002 r., red. J. Purchla, Kraków 2002, s. 82 i 84, F. Ziejka „Tu wszystko jest Polską”…, s. 35–50. „Relikwiarzem na piersiach Polski” nazwał Kraków J.I. Kraszewski w artykule Wycieczka do Krakowa („Tydzień Polityczny, Naukowy, Literacki i Artystyczny” 1871, nr 14). 241 �krytykami i przeciwnikami polskich konspiracji i insurekcji. Nie wyrzekając się aspiracji narodowych, w duchu realizmu politycznego i pragmatyzmu przedkładali nad zbrojne zrywy i spiski niepodległościowe rzetelną pracę dla dobra narodu, kultywację polskości i zabiegi o rozszerzenie praw narodowych Polaków, przy zachowaniu jednak lojalności wobec Austrii. Dominowali w Kole Polskim w austriackiej Radzie Państwa i przyczynili się rzeczywiście do uzyskania szeregu koncesji dla Polaków i poprawy ich sytuacji w zaborze austriackim. Czołowi działacze obozu stańczyków: W. Kalinka, S. Tarnowski, J. Szujski, S. Koźmian, L. Wodzicki i M. Bobrzyński byli jednocześnie najwybitniejszymi przedstawicielami naukowej i artystycznej elity Krakowa. Mając przygotowanie historyczne i głosząc swoje poglądy także w historiografii, filozofii, publicystyce, krytyce literackiej i teatralnej, wpłynęli inspirująco – wbrew utartym poglądom – na rozkwit życia umysłowego w Galicji, na kształtowanie się zmysłu państwowości, na integrację ponadzaborową wokół Krakowa – „duchowej stolicy Polski”. Z tymi osobistościami, kształtującymi intelektualny pejzaż Krakowa, i z ich myślą polityczną Kolberg zetknie się w ciągu swojej działalności, m.in. w Akademii. Ośrodkiem życia naukowego pod Wawelem były Uniwersytet Jagielloński i Towarzystwo Naukowe Krakowskie. Na uniwersytecie stopniowo dokonała się pełna repolonizacja, która trwała do roku akademickiego 1870/1871. W 1869 r. ustanowiono w nim na podstawie nominacji cesarskiej (z 28 września) pierwszą na ziemiach polskich Katedrę Historii Polski, którą objął Józef Szujski (1835–1883), współtwórca krakowskiej szkoły historycznej, a proces ten całkowicie zakończyło uznanie 30 kwietnia 1870 roku języka polskiego jako wyłącznie obowiązującego języka wykładowego. Wielu profesorów podejmowało ogromny wysiłek, kumulując pracę w kilku katedrach, znaczna ich część była wychowankami uniwersytetów zachodnich, co umożliwiało polskiej nauce przyswajanie zdobyczy europejskich. Pracę naukową wiązano z życiem kulturalnym i z potrzebami kraju, dzięki czemu rosła rola społeczna uczelni. Pełna repolonizacja uniwersytetu krakowskiego spowodowała dalszy żywiołowy rozwój zarówno dyscyplin matematyczno-przyrodniczych, jak i humanistycznych, a także uzyskanie rangi ogólnonarodowej. Profesorowie polscy po reformie senatu w 1874 roku otrzymali znaczne uprawnienia do samodzielnej działalności i organizacji życia naukowego. Z kolei we Lwowie na Uniwersytecie Jana Kazimierza od 1871 roku obowiązywały dwa języki wykładowe: polski i ruski 242 �(ukraiński). Obie uczelnie mogły więc stanowić centra polskiego życia naukowego, promieniującego na cały kraj. Działalność naukowo-oświatową prowadziło też Towarzystwo Naukowe Krakowskie, które posiadało duży dorobek i zasługi dla nauki polskiej, wykraczając swoim oddziaływaniem poza Kraków i Galicję i wspierając inicjatywy i osoby prywatne z zaboru pruskiego i rosyjskiego, czego przykładem jest członkostwo i dotacja przyznane Kolbergowi. Wkrótce prace Towarzystwa kontynuować będzie przekształcona z niego, a powstała w roku 1872 w oparciu o tradycje i potencjał naukowy uniwersytetu Akademia Umiejętności. Stanie się ona naczelną polską instytucją naukową w okresie zaborów i w latach międzywojennych, a jej zasługi dla rozwoju i integracji działalności naukowej między trzema zaborami są nie do przecenienia. Promieniując na cały kraj, Akademia konsolidowała rozproszone w trzech zaborach wysiłki na rzecz rozwoju nauki i podtrzymania ducha narodowego. Jak wcześniej Towarzystwu Naukowemu Krakowskiemu, tak i później Akademii Kolberg będzie zawdzięczać kontynuację swojego dzieła. Warunki życia i pracy twórczej różniły się więc zasadniczo od panujących w Królestwie i opisanych wyżej. Kiedy Kolberg zamieszkał pod Krakowem i stał się stałym bywalcem miasta, znalazł tu zupełnie inne możliwości działania, pracy badawczej i kontaktów naukowych. W Krakowie i Lwowie chroniło się nie tylko wielu uciekinierów z Królestwa czy z Ziem Zabranych, tam również powracali zesłańcy, wygnańcy, emigranci z Zachodu. W latach 1867–1871 do Krakowa powrócili lub osiedlili się w nim w poszukiwaniu możliwości pracy i rozwoju przedstawiciele świata kultury i nauki, których Kolberg poznał już wcześniej lub z którymi będzie się wkrótce spotykał i współpracował. Należeli do nich m.in. Józef Zejszner (1805–1871), geograf i geolog, Wincenty Pol (1807–1872), poeta i geograf, Karol Estreicher (1827–1908), historyk literatury i teatru, bibliograf i wieloletni dyrektor Biblioteki Jagiellońskiej, Władysław Ludwik Anczyc (1823–1883), poeta, dramatopisarz i wydawca, Adrian Baraniecki (1828– 1891), lekarz, działacz społeczny, założyciel i dyrektor Muzeum Techniczno-Przemysłowego w Krakowie, Juliusz Kossak (1824–1899), malarz, rysownik i ilustrator, Jan Nepomucen Sadowski (1814–1897), archeolog i etnograf, Adam Honory Kirkor (1818–1886), archeolog i wydawca, Izydor Kopernicki (1825–1891), lekarz, antropolog i etnograf. Wszyscy oni – podobnie jak Kolberg – wiązali z Krakowem nadzieje na pomyślniejsze warunki pracy i rozwoju, podejmując podobne decyzje wobec perspektyw otwierających 243 �się w Galicji, w większości znaleźli się też wkrótce w kręgu osób współpracujących i kontaktujących się z Kolbergiem, przeważnie w Akademii. Dla autora Ludu otworzyła się także perspektywa stabilizacji upragnionej dla realizacji dzieła, szansa wyrwania się z dusznej atmosfery Warszawy, choć zmiana ta oznaczała zarazem porzucenie rodzinnego miasta, miasta młodości, rodziny, bliskich i przyjaciół, zerwanie więzów ze światem, w którym ukształtował swój dojrzały program badawczy i rozpoczął jego realizację. Wtedy jeszcze nie było wiadomo, że miało to być rozstanie na zawsze; Kolberg nigdy już nie przekroczył granicy zaboru rosyjskiego i nie odwiedził Warszawy. XII [Konopkowie, zainteresowania i działalność społecznikowska i patriotyczna braci Józefa, Romana i Juliana. – Modlnica i jej gospodarze – Julian i Antonina. – Kolberg w nowych warunkach. – Dojazdy do Krakowa, kontakty z drukarnią, bibliotekami, archiwami i przedstawicielami środowiska naukowego, możliwość uczestnictwa w życiu kulturalnym i umysłowym miasta.] Zaproszenie Konopki z serdeczną zachętą, by Kolberg „dom nasz uważał za własny”, oznaczało przyjęcie do rodzinnego grona i odnalezienie w nim uznania i zrozumienia dla jego pracy, a także wymiernej pomocy. Przyjaźń z Józefem datująca się od 1841 roku, kiedy to poznali się w Warszawie, rozwijana przez lata kolejnych odwiedzin Kolberga w dworach Konopków w Mogilanach i Modlnicy, ugruntowała się także poprzez wspomniane wcześniej wspólne zainteresowania, a okresami nawet terenową współpracę autora Ludu i autora Pieśni ludu krakowskiego. Józef Konopka pochodził z zamożnej ziemiańskiej rodziny o żywych i starannie kultywowanych tradycjach niepodległościowych i patriotycznych, a także społecznikowskich. Konopkowie herbu Nowina, z przydomkiem z Jałbrzykowskiego Stoku, osiedleni w Małopolsce w XVIII wieku, pochodzili ze szlachty mazowieckiej, z ziemi łomżyńskiej1. Protoplasta tej Informacje o Konopkach zob. m.in. Polski słownik biograficzny, T. XIII: 1867–1868 (hasła: Konopka Józef, Konopka Julian, Konopka Franciszek Ksawery); Archiwum Konopków z Modlnicy i Mogilan, https://szukajwarchiwach.pl; E. Jaworska Posłowie, w: J. K[onopka] Pieś­ni ludu krakowskiego, Wrocław 1974, wyd. fototypiczne pierwodruku z 1840 r. pod red. 1 244 �linii, dziad Józefa, Wojciech Józef Konopka (1733–1811), ożeniony z Teresą Skotnicką, był marszałkiem dworu ks. Augusta Czartoryskiego, łowczym sanockim, właścicielem zakupionych przez siebie wsi – Modlnicy i Mogilan pod Krakowem oraz Zaleszan w powiecie tarnobrzeskim, które były wianem żony. Trzej jego synowie, Michał (1781–1833), Stanisław (1786–1850) oraz Tadeusz (1782–1864), uczestniczyli w kampaniach napoleońskich. Po powrocie bracia osiedlili się w rodzinnych majątkach: najstarszy Michał odziedziczył wniesione w posagu matki i wykupione przez ojca z długów Zaleszany, Stanisław otrzymał Mogilany leżące między Myślenicami a Krakowem, a Tadeusz – podkrakowską Modlnicę Wielką. Michał z Zaleszan, ożeniony z Balbiną Białobrzeską, miał syna Franciszka Ksawerego (1828–1898), który udzielał się społecznie jako prezes Towarzystwa Pomocy Weteranom Powstania Listopadowego. Stanisław z Mogilan, żonaty z Zofią Kraińską, uzdolniony plastycznie autor obrazów i grafik, miłośnik sztuki i literatury, gromadził dokumenty i notatki dotyczące dziejów rodziny. Był ojcem Stefanii, późniejszej żony swego bratanka Józefa, oraz Julii, żony Gabriela Załęskiego z Iskani pod Dobromilem, i Amelii, żony Hipolita Bochdana z Zadwórza pod Lwowem. Tadeusz sprawował funkcje wójta gminy, sędziego pokoju w Krakowie i reprezentanta na sejm w czasach Rzeczypospolitej Krakowskiej. W rodzinnej wsi Konopków, Modlnicy, gospodarował z zamiłowaniem, przeprowadzając renowację dworu, a także podejmując budowę wodociągu dla browaru, gorzelni, dworu i części wsi. Ożenił się z Antoniną Podlewską. Pisał ciekawe wspomnienia i pamiętniki oparte m.in. na materiałach zebranych przez brata Stanisława. Pielęgnował tradycje powstania kościuszkowskiego i epoki napoleońskiej oraz zainteresowanie H. Kapełuś, posłowie i opracowanie E. Jaworska, s. III i nast.; M. Konopka Konopkowie herbu Nowina. Z dziejów rodziny, „Strzyżowski Rocznik Muzealny” T. III: 2017, s. 205–231; O. Kolberg Józef Konopka, w: tegoż Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s 443–448 (pierwodruk: „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792); P. Strzelichowski Mowy żałobne wypowiedziane podczas pogrzebów śp. Józefa Konopki […] i śp. Romana Konopki […], Kraków 1891; H. Jost Julian Konopka. Zapomniany technik polski, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1959, T. 4, nr 3, s. 521–527. O Konopkach, ich kontaktach z Kolbergiem, jego podróżach w Krakowskie, badaniach i współpracy z Konopkami zob. omówienie E. Millerowej i A. Skrukwy „Krakowskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73/I), s. XVI i nast. Cenne informacje o rodzinie i pobycie Kolberga w Modlnicy przynoszą także opublikowane przez K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu, tj. Antoniny Konopczanki, siostry Józefa, oraz jego córek – Justyny Konopczanki (1862–1957) i Michaliny z Konopków Paszkiewiczowej (ur. 1860), zob. „Wieś Radomska”, T. 11: 2018, s. 89–120. Dostępne źródła podają różne daty biograficzne Konopków. 245 �dla spraw publicznych, a pietyzm dla historii i patriotyzm przekazał czwórce swoich dzieci, urodzonych już po utracie niepodległości przez Polskę: Romanowi (1813–1891), Julianowi (1814–1899), Józefowi (1818–1880) oraz Antoninie (1828–1904). Z tym właśnie pokoleniem Konopków połączyła Kolberga głęboka i wieloletnia przyjaźń. Józef oraz jego dwaj bracia, Julian i Roman, otrzymali staranne wykształcenie. Uczyli się w krakowskich gimnazjach św. Anny i św. Barbary, potem studiowali prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim, a Józef jeszcze dodatkowo filozofię1. Roman i Julian przez dwa lata dopełniali edukację w Paryżu, pierwszy w zakresie prawa na Sorbonie, drugi w szkole górniczej, po której ukończeniu uzyskał tytuł inżyniera górnictwa i odbywał praktykę w angielskich kopalniach. Po studiach wszyscy trzej Konopkowie osiedli na wsi, gdzie pozostali do końca życia. Najstarszy Roman objął sąsiadujące z Modlnicą Tomaszowice i Podskalany, które ojciec dla niego zakupił, Julian z siostrą Antoniną – Modlnicę, Józef – Mogilany, które otrzymał jako wiano żony po zawarciu związku małżeńskiego w 1843 roku ze Stefanią, córką swojego stryja Stanisława, a także dokupiony Głogoczów. Wszyscy bracia obok działalności zmierzającej do unowocześnienia gospodarki na roli i uprzemysłowienia oraz podniesienia oświaty wsi sprawowali różne funkcje publiczne: Roman jako sędzia pokoju, od roku 1848 członek Rady Administracyjnej dla byłego Okręgu Wolnego Miasta Krakowa, od roku 1867 autonomicznej Rady Powiatowej Krakowskiej, Julian był członkiem komitetu Towarzystwa Rolniczego Krakowskiego, a Józef współzałożycielem tego Towarzystwa (1845) i wieloletnim członkiem jego zarządu, współzałożycielem i kuratorem szkoły rolniczej w Czernichowie, członkiem Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. W roku 1849 wybrany został do sejmu austriackiego w Wiedniu, parę lat przed śmiercią w 1877 roku – do Sejmu Krajowego Galicji. Roman zajmował się z powodzeniem budową lokalnych dróg, Józef w swoim majątku w Mogilanach wprowadził racjonalną gospodarkę rolną, która stała się wzorem dla okolicznych gospodarstw, i założył we wsi urząd pocztowy, wyróżnił się też osobistym wkładem finansowym i rzeczowym (narzędzia rolnicze) dla szkoły rolniczej w Czernichowie, która powstała ze składek i darów ziemiaństwa tego regionu. Wspólnie z uzdolnionym technicznie bratem Julianem założyli 1 Według niektórych źródeł Julian studiował nie prawo, lecz matematykę na Wydziale Matematyczno-Fizycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego (zob. m.in. J. Samujłło Julian Konopka, w: Polski słownik biograficzny, T. XIII: 1967–1968, s. 569). 246 �w 1849 roku w Modlnicy fabrykę maszyn i narzędzi rolniczych, przeniesioną potem do Mogilan i funkcjonującą tam do 1879 roku. Po 1863 roku w Tomaszowicach i w Modlnicy znaleźli schronienie powstańcy; w pierwszej posiadłości mieścił się szpital, w drugiej zatrzymał się uciekający z Krakowa Władysław Jabłonowski, adiutant Langiewicza, a także bracia Rzewuscy, Lesław i Walery (1837–1888), który później jako właściciel nowoczesnego zakładu fotograficznego w Krakowie wykonywał także zdjęcia dla Ludu, oraz Wincenty Konieczko, ukrywający się pod nazwiskiem Puchała i przyjęty na stanowisko rządcy w Modlnicy. Prospołeczna postawa Konopków, ich praca u podstaw i konkretne zaangażowanie dla dobra wspólnego w ówczesnych warunkach politycznych były wyrazem głębokiego patriotyzmu, a zarazem świadomego wyboru tak pojmowanego obowiązku służby narodowi, o którego przetrwanie walczyli na tej drodze. Kolberg ze swoim wykrystalizowanym programem badawczym, realizowanym poprzez pozytywistyczną pracę nad udokumentowaniem polskiej kultury ludowej, znalazł więc w rodzinie Konopków zrozumienie i wsparcie dla swojego zamierzenia, które pojmowane było zapewne nie tylko jako przyjacielska przysługa, ale rodzaj obywatelskiego obowiązku pomocy dla niezamożnego badacza. Atmosfera domu, w którym zaangażowanie społeczne i aspiracje kulturalne gospodarzy harmonizowały z życiowym planem Kolberga, była więc szczególnie sprzyjająca. Znalazł tu warunki do życia i pracy, życzliwą i konkretną pomoc gospodarzy w organizacji badań i kontaktach z ludnością wiejską, a także w gromadzeniu materiału do monografii Krakowskiego, w czym zasłużyła się szczególnie Antonina Konopczanka. Umożliwiali mu – zwłaszcza Roman Konopka – wyjazdy do Krakowa, gdzie na miejscu doglądał druku, prowadził studia w bibliotece i archiwach, nawiązywał kontakty i brał udział w pracach Akademii i w życiu umysłowym miasta. Justyna Konopczanka wspominała: Stryj Roman jako wiceprezes Rady Powiatu musiał jeździć dwa razy w tygodniu na posiedzenia do Krakowa. Zwykle wstępował po Kolberga, który do Akademii Umiejętności dla swoich wydawnictw pospieszał1. Życie codzienne i działalność publiczną wzbogacały też inne zainteresowania braci Konopków. Julian gromadził materiały do pracy o historii 1 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109. 247 �przemysłu w Polsce, projektował maszyny rolnicze i zbierał stare, zabytkowe przedmioty i meble, Roman i Józef gromadzili pamiątki narodowe i rodzinne, stare książki i dokumenty, z których korzystał też Kolberg. Roman pisał wiersze okolicznościowe, religijne i patriotyczne, Józef był autorem prac o owadach szkodliwych dla zbóż oraz obszernej rozprawy o gospodarstwie góralskim z obszaru Karpat w Encyklopedii rolnictwa, opracował też w 1878 r. monografię wsi Mogilany, wydaną przez jego syna, Tadeusza, dopiero 5 lat po śmierci ojca1. Pozostawił ogromny zbiór przysłów, które gromadził z zamiarem opracowania ich do druku. Znalazły się w nim także przekazane mu zapisy Kolberga, który z czasem mniej uwagi poświęcał temu gatunkowi literackiemu, właśnie ze względu na plany wydawnicze Józefa; te jednak nie doszły do skutku2. Antonina, osoba światła, o zdecydowanych poglądach i gustach, miała zdolności literackie i plastyczne, które objawiły się m.in. w spisywanych dla Kolberga bajkach i wierzeniach oraz w wykonywanych dla jego Ludu drzeworytach, dzięki czemu znacznie wzbogaciła krakowską monografię Kolberga rycinami oraz swoimi zapisami folkloru, które sporządzała na dobrze sobie znanej wsi podkrakowskiej od miejscowych narratorów i informatorów. Gdy w 1871 roku Kolberg osiadł w Modlnicy na stałe, miał już za sobą wcześniejsze wielokrotne pobyty u Konopków. Do Modlnicy został zaproszony po raz pierwszy już w 1842 roku. Jak wspomniano wcześniej, poznał wtedy rodzinę Józefa, żyjących jeszcze rodziców, Antoninę z Podlewskich i Tadeusza Konopków, braci i siostrę Józefa, Antoninę, oraz rezydentkę i nauczycielkę, Antoninę Męcińską, córkę organisty kościoła Panny Marii w Krakowie, z którą już wtedy łączył oczekiwanie, że spisze dla niego „muzyki modlnickie”. W świetle zachowanych dokumentów odnotować możemy jako daty krótszego lub dłuższego pobytu (szczegółowych relacji brak) lata 1843 i 1857, w którym to roku odwiedził również Zakopane, Lublanę i Zagrzeb, później 1861 i 1863, gdy podróżował w Tatry i na kresy południowo-wschodnie. Bliżej udokumentowane, zwłaszcza w listach, są 1 J. Konopka Gospodarstwo górskie, w: Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z nim mających, T. 2, Warszawa 1874, s. 812–846, tenże Wieś Mogilany. Monografia, Kraków 1885, zob. też tenże O owadach szkodliwych zasiewom, a w szczególności o niezmiarce, Kraków 1867 oraz Wyciąg ze sprawozdań o szkodach przez owady w roku 1870 zrządzonych. Napisał […], Kraków 1870 (odb. ze „Sprawozdań Komisji Fizjograficznej” za r. 1870). 2 Materiał ten został częściowo wydany w tomie 60 Dzieł wszystkich Oskara Kolberga pt. Przysłowia. Omawia go we wstępie do tomu S. Świrko, autor opracowania. 248 �podróże z lat 1867–1871, kiedy starał się o dotację na druk w Krakowie i we Lwowie, gdy sfinalizowała się pomoc Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i toczyły się już prace w drukarni nad Krakowskiem, a Antonina Konopczanka intensywnie gromadziła dla Kolberga materiał do dalszych tomów monografii. Lata stałego pobytu Kolberga w Modlnicy znalazły swój oddźwięk w korespondencji, zwłaszcza z bratową, Karoliną Kolberg. Gniazdo Konopków, Modlnica, duża, stara wieś o historii sięgającej XIII wieku, oddalona o kilka kilometrów na północny zachód od Krakowa, była usytuowana na granicy zaborów, między Galicją a Królestwem Polskim. Miała rosyjską i austriacką komorę celną, dwór na wzgórzu, który po kolejnych renowacjach uzyskał klasycystyczny charakter, a obok niego rozległy park ukształtowany w stylu barokowym w XVIII wieku. Niedaleko dworu, po drugiej stronie drogi znajdował się drewniany kościółek św. Wojciecha z XVI wieku, z zabytkowym obrazem łaskami słynącej Matki Bożej z Dzieciątkiem, wykonanym na lipowej desce przez nieznanego autora. Z nazwą wsi związana jest ciągle żywa legenda o św. Wojciechu, który opuszczając Kraków w drodze do Prus, zatrzymał się we wsi Zagórze, gdzie modlił się z odprowadzającą go miejscową ludnością. Uchronił wieś od plagi żmij, klęski gradu i posuchy, odnajdując dwa źródła wody: w Modlnicy i w sąsiednich Szycach. Odchodząc, wbił w ziemię w miejscu pożegnania swoją laskę, z której wyrosła lipa1. Dziewiętnastowieczny opis tak podkreśla malownicze położenie wsi: Modlnica albo Modlnica Wielka z Modlniczką […] mieszczą się na południowych stokach wyżyny olkuskiej, stromo tutaj opadającej do doliny Wisły […] Ze wzgórzy modlnickich piękny widok na okolicę krakowską, dolinę nadwiślańską aż po Tatry, które w dni pogodne zarysowują się na horyzoncie2. Długą historią jako jedna z najdawniejszych osad polskich oraz pięknym położeniem wyróżniały się też Mogilany, położone w ówczesnym powiecie Wiadomość o tej tradycji zamieścił Kolberg w cz. I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 36–37 i 355–356 oraz w cz. III (DWOK T. 7), s. 59–60. Pisze też o niej Justyna Konopczanka (za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 108). Odpust w Modlnicy na św. Wojciecha wspomina też Kolberg w brulionie listu do Karoliny Kolberg z 28 IV 1889 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 358. Zob. też M. Bernasikowa Dwór w Modlnicy, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace z Historii Sztuki” 1965, T. 2, z. 2, s. 165–197. 2 B[ronisław] G[ustawicz] Modlnica, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, T. VI, Warszawa 1885, s. 568. 1 249 �wielickim, siedziba Józefa Konopki, w której Kolberg po opuszczeniu Warszawy zatrzymał się najpierw: Mogilany, szczególnie dwór i kościół, mają wspaniały widok. W dzień pogodny, zwłaszcza przed zachodem słońca, można gołym okiem przejrzeć dolinę Wisły. Na sinym paśmie wzgórz olkuskiej wyżyny w Królestwie Kongresowym rysują się jasno w promieniach słońca Bielany, Tyniec, Trenczyn, Kopiec Kościuszki, Krakusa, wieże i baszty Wawelu i kościołów krakowskich aż po Mogiłę; jeżeli zaś zwrócimy się ku południowi, to znowu na ciemnym tle szczerbatych Tatrów i Babiej Góry rysują się białe szczyty Kalwarii i Lanckorony1. Głównym ośrodkiem życia rodzinnego dla wszystkich Konopków była Modlnica, i to nie tylko jako gniazdo rodowe. Gospodarował tu Julian, kawaler podobnie jak Roman z Tomaszowic, a gospodarstwem kobiecym zarządzała bardzo energicznie i sprawnie Antonina Konopczanka przy pomocy Antoniny Męcińskiej, zwanej „Melą”, „Melusią”. Mieszkały tu również pod opieką ciotki trzy młodsze córki Józefa i Stefanii, Michalina, Justyna i Seweryna, przyjęte na wychowanie dla odciążenia rodziców, którzy mieli dwadzieścioro dwoje dzieci. Dziewczynki uczyły się muzyki, okresowo także pod kierunkiem Kolberga, który miewał również udział w ich domowej edukacji. Bliskie sąsiedztwo dworów braci w Modlnicy, Tomaszowicach i Mogilanach sprzyjało żywym kontaktom rodzinnym. Na codzienne obiady przyjeżdżał do Modlnicy z Tomaszowic Roman, w niedziele spędzał tu z rodziną cały dzień. Dom wypełniała muzyka, dyskutowano na najróżniejsze tematy. Kolberg grywał sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską, a koncerty te należały do ulubionych chwil w modlnickim dworze, wspominanych po latach także przez najmłodszych domowników. Justyna Konopczanka pisała: Kolberg znał muzykę nie tylko teoretycznie, ale grał też biegle i pięknie, a nieraz, gdy był do tego usposobionym, ślicznie improwizował. Panna Męcińska, czyli Melusia, grała znakomicie. Więc Modlnica wtedy rozbrzmiewała koncertami. Grali pojedynczo lub na cztery ręce. Z całą przyjemnością wsłuchiwałyśmy się w cudne tony Haydna, Mozarta, Beethovena, Mendelssohna, a nade wszystko Chopina. Ale i polityka nie próżnowała. Ileż to dyskusji poważnych się słysza- 1 [ M. Maciszewski] Mac. Mogilany, tamże, s. 579. 250 �ło – ile wróżb, nieledwie proroctw, odnośnie do przyszłości i wolnej Ojczyzny ciotka moja, niezwykła patriotka, wypowiadała w przeczuciu1. W dworach Konopków spotykała się też rodzina z dalszych stron; w Mogilanach Kolberg poznał w latach wcześniejszych Amelię i Hipolita Bochdanów z Zadwórza pod Lwowem, Julię i Gabriela Załęskich z Iskani pod Dobromilem, prawdopodobnie też Maurycego i Władysława Kraińskich z Wyszatyc pod Przemyślem2. U dwu pierwszych rodzin gościł, począwszy od roku 1861, a gospodarze, znając jego prace i plany, ułatwiali mu chętnie kontakty z wiejskimi informatorami i stwarzali warunki do badań terenowych, dzięki którym pozyskiwał cenny materiał przeznaczony do następnych monografii regionalnych. Wiadomo też, że niektóre notatki czy teksty folkloru i melodie spisywał badacz w samej Modlnicy od zjeżdżających do niej krewnych i ich służby. Zapewne kontaktów nawiązanych przy okazji spotkań rodzinnych i towarzyskich w Modlnicy i Mogilanach było więcej przez cały czas pobytu Kolberga u Konopków, co nie zostało jednak konkretnie udokumentowane, choć liczne wzmianki w listach na możliwość taką zdają się wskazywać. Poza rodziną do Modlnicy i Mogilan przyjeżdżali na przestrzeni lat liczni goście z Krakowa, ze środowiska artystycznego i inteligenckiego, m.in. Artur Grottger, Zygmunt Gloger, Walery Eljasz–Radzikowski, Tadeusz Rybkowski, Józef Łepkowski, Kazimierz Chłędowski, Izydor Kopernicki. Organizowano też wspólne wyjazdy do Krakowa, gdzie Konopkowie i Kolberg uczestniczyli w różnego typu uroczystościach, jubileuszach, wydarzeniach kulturalnych: A że Kraków był tak blisko, więc żyło się jego życiem, sztuką, uczonymi osobistościami i znakomitościami, a nie było obchodów, tak patriotycznych, jak i religijnych, jubileuszów itp., aby się Modlnica w całości, wraz z Kolbergiem nie znajdowała3. Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 108–109. W Wyszatycach pod Przemyślem gospodarował brat Zofii z Kraińskich Konopkowej, Maurycy Kraiński, a od 1877 roku jego bratanek Władysław. O kontaktach i badaniach na tych terenach zob. korespondencja Kolberga oraz wstępy M. Tarki do cz. I Rusi Czerwonej i E. Miller do suplementu przemyskiego (odpowiednio DWOK T. 56 i 83/I). O poznaniu w Mogilanach Bochdanów i Załęskich wzmiankuje także Justyna Konopczanka (za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek..., s. 107). 3 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109. 1 2 251 �W latach późniejszych oparciem dla przyjezdnych był dom Ksawerego Konopki, który gospodarował najpierw w Zaleszanach odziedziczonych po ojcu, Michale, a na początku lat osiemdziesiątych osiadł w Krakowie, żywo uczestniczył w jego życiu kulturalnym i towarzyskim i bywał częstym gościem w Modlnicy. Konopkowie, a wraz z nimi Kolberg, brali też udział w świętowaniu na wsi, w obchodach świąt religijnych, w obrzędach ludowych. Wiele uroczystości rodzinnych i związanych z kalendarzem obrzędowym modlniccy włościanie wręcz rozpoczynali we dworze, co dla badacza stanowiło oczywiście znakomitą okazję do obserwacji i zapisu dokonywanego ze słuchu. Z czasem jego obecność w Modlnicy stała się oczywistym elementem życia mieszkańców wsi, co z pewnością skracało dystans między nimi a badaczem. Kolberg uczestniczył w życiu rodzinnym i towarzyskim Modlnicy, przede wszystkim jednak, korzystając z dogodnych dla siebie warunków, zajmował się pracą badawczą. Mając zapewniony byt, otoczony troską i dbałością Antoniny o jego zdrowie i wygody, mimo pewnych ograniczeń, jak rezydowanie w ciemnym, przejściowym pokoju czy kłopotliwe niekiedy jazdy z Romanem do Krakowa, mógł poświęcić się wypadom terenowym, gromadzeniu materiału w bibliotekach i archiwach Krakowa, opracowaniu kolejnych tomów, a skromny fundusz własny1 przeznaczyć głównie na cele naukowe, zwłaszcza kolejne podróże. Podejmował je latem i wczesną jesienią, by w pozostałym czasie zająć się porządkowaniem i redagowaniem zbiorów. W pracy tej, zwłaszcza nad Krakowskiem, pomagali mu gospodarze, współuczestnicząc w badaniach, pozyskując informatorów i sami notując dla niego teksty ludowe i informacje etnograficzne. Szczególną rolę w tej współpracy odegrała Antonina Konopczanka, gospodyni Modlnicy. Zbieranie materiałów krakowskich dla Kolberga podjęła 1 E. Jaworska w Posłowiu do J. Konopki Pieśni ludu krakowskiego…, s. XVII podaje informację, że Kolberg pobierał rentę z Komisji Skarbu, gdzie w latach 1857–1861 (prawdopodobnie: do r. 1859, zob. wyżej, s. 139–140) był zatrudniony w Dyrekcji Dróg i Mostów. O „emeryturze otrzymywanej z Warszawy” z tytułu kilkunastoletniej prowadzonej tam do roku 1861 pracy urzędniczej wspomina też W. Bieńkowski w pracy Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie, zob. „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” 1999, nr 1, s. 15. W świetle danych o emeryturach w Królestwie Polskim wiadomości te można uznać za mało prawdopodobne, nie udało się ich potwierdzić w zachowanych dokumentach Kolberga, a sam badacz nigdy i nigdzie o tym nie wspomina. Wiadomo jedynie o dochodzie, jaki przynosiła niewielka kwota ulokowana w „papierach procentowych”, przekazywanym mu co jakiś czas z Warszawy przez Wilhelma. 252 �jeszcze przed jego przeprowadzką z Warszawy; już od 1868 roku spisywała dla niego pieśni, bajki, informacje i opowieści o wierzeniach, wiadomości etnograficzne o kulturze materialnej i o zwyczajach, później także wykonywała rysunki i drzeworyty do Krakowskiego1. Jej materiały znacznie zasiliły tę monografię Kolberga, a rękopisy zbieraczki, które zachowały się częściowo w jego archiwum, zostały wykorzystane w ramach Dzieł Wszystkich do prac komentatorskich lub – jako nieuwzględnione przez Kolberga w czterech XIX-wiecznych tomach Krakowskiego – opublikowane zostały w trzyczęściowym suplemencie do tej monografii, dopełniając ją. Na uwagę zasługuje tu szczególnie wydany tam w całości unikatowy rękopis nazwany „modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki” 2, pochodzący z 1868 lub 1869 roku. Zbieraczka notowała w nim na gorąco swoje wywiady z wiejskimi narratorami z Modlnicy i sąsiednich wsi, którzy opowiadali jej bajki i lokalne podania, „historyje” o stworzeniu świata, przyrodzie i żywiołach, o zmorach, bogienkach, diabłach, duchach itp., o przesądach i praktykach leczniczych. W formie dialogów z wymienionymi z nazwiska i utalentowanymi bajarzami, których zbieraczka znała i zapewne dlatego wybrała, udokumentowany został ówczesny żywy folklor wsi podkrakowskiej, poglądy jej mieszkańców na świat, a nawet ich świadomość historyczna. Bratanica Antoniny, Justyna, wspominała też szczególne przedsięwzięcia ciotki w celu pozyskiwania materiału ikonograficznego: […] korzystając ze znajomości z zakładem fotograficznym W. Rzewuskiego, znajdującym się przy ulicy Wesołej w Krakowie, zorganizowała kilkakrotnie fotografowanie całych scen obrzędowych, gospodarskich i weselnych, a co najpiękniejsze dziewczęta, kobiety, parobcy wybierani byli. Było to mniej więcej w 1870–2 roku. Rzewuskiemu zawieziono do jego atelier przeróżne sprzęty i dekoracje. Zob. m.in. listy Z. Glogera z 17 XII 1868 r. i z 1 IV 1870 r. oraz A. Konopczanki do Kolberga z I połowy 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), odpowiednio s. 272 i 351 oraz s. 372 i 378–379. Listy Antoniny Konopczanki ilustrują także stopień zażyłości rodziny i domowników z Modlnicy i Mogilan z Kolbergiem. 2 Raptularz Konopczanki opublikowany został w suplemencie krakowskim (DWOK T. 73/III), na s. 5–105. Autorką tytułu i pierwszego omówienia tego rękopisu (manuskrypt nie ma karty lub kart początkowych i końcowych) była H. Kapełuś, zob. tejże Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s.179–195. Zob. też E. Miller Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. O współpracy Antoniny Konopczanki z Kolbergiem i jej wkładzie pracy w Krakowskie zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXIX–LXXXII. 1 253 �Wykopano starą, rosochatą wierzbę, kilka pni brzozowych, [zabrano] kosy, sierpy, kądziele, ławy, misy, dzbany itp. W pogodne dni zimowe p. Puchała wyjeżdżał kilkoma wozami pełnymi ludzi. Były to całe wesela – z basami, klarnetami, skrzypkami, z drużbami, druhnami iskrzącymi się od wieńców, świecideł i wstążek, chust bajecznie kolorowych i korali prawdziwych. […] Do wydawnictw Kolberga drzeworyty z tych fotografii nie były dobre, a kolorowało się je w Modlnicy akwarelowymi farbami; kto żył, wtedy kolorować musiał. Ciotka, Freulein Maria i nawet niżej podpisana z siostrami1. Zaangażowani w pomoc bywali nie tylko domownicy z Modlnicy, ale i z Mogilan. Tadeusz (1844–1903), syn Józefa, niedoszły, choć utalentowany malarz, wykonywał rysunki, z których część weszła do Krakowskiego, a kontakty z mieszkańcami wsi ułatwiała tam Kolbergowi dobrze ich znająca Malwina Jastrzębska, nauczycielka starszych córek Józefa. Współdziałano też w późniejszym okresie w przygotowaniu ilustracji do Pokucia; Tadeusz Konopka wykonywał też rysunki „paru typów z tamtych stron”2. Kilkunastoletni pobyt Kolberga w Modlnicy w miarę upływu czasu i kłopotów jej starzejących się mieszkańców, zwłaszcza po śmierci Józefa w czerwcu 1880 roku, a także udarze, który dotknął Juliana w tym samym czasie, miał swoje różne oblicza w codziennym bytowaniu. Niezależnie jednak od później narosłych trudności i konfliktów, wspomnienia o Oskarze Kolbergu spisane przez Antoninę Konopczankę i przez jej bratanicę Justynę wskazują, że jego osoba i praca cieszyły się nie tylko uznaniem i szacunkiem rodziny, ale także podziwem i przyjacielskim przywiązaniem. Po latach, u kresu życia, gdy wygasły już wcześniejsze emocje, Antonina pisała: Do Krakowa z braćmi Konopkami wyjeżdżał dwa razy tygodniowo za korektą; zresztą po całych dniach siedząc w domu, pisał niezmordowanie. Nikomu nie przeszkadzał w zatrudnieniach, był słodkim w pożyciu z drugimi osobami. Wszyscy go też kochali i szanowali. Dnie świąteczne przepędzał na uczonych rozmowach z Romanem Konopką, a wieczory z Julianem, obok którego mieszkał w drugim pokoju. […] ze swej strony przedstawiał żyjącą encyklopedię. Jeżeli czytając książkę, kto jakiego znaczenia wyrazów nie rozumiał, szedł do KolCyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 109–110. Jedna z takich fotografii wykonanych w zakładzie W. Rzewuskiego reprodukowana jest w albumie K. Markiewicz Oskar Kolberg (1814–1890), Radom 2014, s. 117. 2 Brulion listu do T. Rybkowskiego z 27 XI 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 577. 1 254 �berga po wytłumaczenie i wykład obszerny otrzymał. Nie tylko zacnym co do charakteru, ale i umiejętnym był bardzo. Znał historię, literaturę, język łaciński, niemiecki, francuski, włoski, angielski wybornie, a nawet i rosyjski. Obdarzony z natury niepospolitymi zdolnościami, cokolwiek umiał, to nie dla blagi, ale naprawdę umiał teoretycznie. Potrafił pisać obcymi językami tak dobrze jak własnym. Tak samo w rozmowie, jak w pisaniu miał głęboki pogląd logiczny, zdrowy rozsądek i zdanie głębokiego myśliciela. […] Miły, skromny, cichy, łagodny jak dziecko, w ciemnym pokoju, przez który domownicy, nie mogąc go jako między sobą pomieścić, musieli w czynnościach gospodarskich przechodzić, on siedział skurczony nad stolikiem, pisał długie godziny (od rana do południa, od obiadu do wieczora). Wieczor[em] zaś do późna czytywał książki. Nie było nikogo w domu, ktoby go nie [czcił] i nie kochał. […] Każdego wieczora czynił niespokojne zapytania paniom domowym, czy nie brakło nafty, bo tego braku nadzwyczaj się obawiał. Mógł nic już nie pić, o to się nie troszczył, ale tylko myślał o tym, żeby było przy czym pisać. Otóż więc jedną słabością jego była nafta, a drugą atrament. Nikt mu niczym humoru nie zepsuł – nawet by po papierach pozwolił dziatwie plądrować – aby tylko kałamarz jego w należytym pozostawał szacunku. Przeto do sławnej, jesionowej, o jednym zawiasie szafy chował go zapalczywie jak do fortecy przed swawolą wszelką1. Obie panie Konopczanki, Antonina z pozycji gospodyni dworu, Justyna, patrząca z perspektywy dziecka i młodej dziewczyny, wspominają też Kolberga jako ciekawego rozmówcę i uczestnika dysput i „dyskusji poważnych”, a przede wszystkim jako świetnego muzyka, który „grał biegle i pięknie”, sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską, a nawet improwizował, urozmaicając modlnickie życie swoimi koncertami. Według Justyny nie miał specjalnego talentu pedagogicznego jako zbyt pedantyczny; zapamiętała jednak jego „ciekawe historyjki”, życzliwość i pogodę w obcowaniu z ludźmi, chętne przebywanie z gośćmi. Przede wszystkim jednak to, że on „wiecznie pisał i grał” i że „grał chętnie na każde zaproszenie i lubił, i grał świetnie do tańca”2. Nie przeszkadzało mu to jednak interesować się także edukacją panien, córek Józefa; sekundował im w nauce muzyki, akompaniował do śpiewu, poświęcał czas na wspólne spacery i rozmowy o sztuce, literaturze, historii, a nawet towarzyszył w wyjazdach do Krakowa. Odbiciem ciepłych uczuć, jakie mieszkańcy Modlnicy i Mogilan dla niego żywili, a także autorytetu, którym się cieszył wśród dorastających dziewcząt, mogą 1 2 Cyt. za: K. Markiewicz Wspomnienia Konopczanek…, s. 104 i przyp. 32. Tamże, s. 109, 108, 107, 109. 255 �być listy pisane w okresie nieobecności Oskara w Modlnicy i dopiski tych ostatnich dla „kochanego pana Oskara”1. Zaś wzruszające ślady stosunku do badacza wiejskich mieszkańców, i to nie tylko Modlnicy, odnajdujemy w jego rękopisach, gdzie zanotował miedzy setkami innych dwie następujące przyśpiewki: Ciesy się pan Kolbr, ze idziemy z pola, ciesy się i Gacka, Maryna, Antola. A jak ci ja umrę, moja dusza wstanie, jak ona usłyszy pana Kolbra granie2 Obok spotkań z przedstawicielami świata umysłowego w samej Modlnicy, miał Kolberg możliwość rozleglejszych kontaktów z tym środowiskiem w Krakowie, gdzie dojeżdżał z Konopkami, uzależniony jednak od dostępu do środka transportu. Bliskość Krakowa była wielkim atutem Modlnicy; dzięki niej „żyło się jego życiem” – jak to ujęła cytowana wyżej Justyna Konopczanka – i możliwe było uczestnictwo mieszkańców Modlnicy w wydarzeniach kulturalnych, życiu umysłowym i artystycznym miasta, obchodach świątecznych i jubileuszowych, spotkaniach i zjazdach Polaków spoza zaboru austriackiego. Dla Kolberga możliwość bywania w pobliskim Krakowie miała jednak pierwszorzędne znaczenie przede wszystkim ze względu na postęp jego prac i zakres studiów. Mógł wtedy osobiście doglądać druku i korekt, korzystać ze zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, a także włączać się w życie intelektualne miasta i kontaktować się ze środowiskiem naukowym skupionym wokół Uniwersytetu i Towarzystwa, potem Akademii3. Stykał się z wybitnymi jego przedstawicielami – zarówno profesorami uczelni, jak i członkami Towarzystwa, którzy przeważnie zostali później członkami Akademii Umiejętności. Do grona tego należeli 1 Zob. np. dopisek Justyny Konopczanki do listu Antoniny Konopczanki z 12 II 1871 r. oraz list Józefy Konopczanki (z Mogilan) z 14 I 1878 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 376 i Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 101. 2 Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/I), s. 433, nr 633 i tenże Mazowsze cz. VI (DWOK T. 41) s. 248, nr 465 (z okolic Kutna). 3 O kontaktach i współpracy Kolberga ze środowiskiem naukowym Krakowa zob. też W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie, „Rocznik Krakowski” T. XXXIX: 1968, s. 107–118, tenże i A. Gruca Krakowskie koneksje Oskara Kolberga, „Rocznik Krakowski”, T. LIX: 1993, s. 63–76, tenże Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie, „Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności” T. 1: 1999, s. 7–21. 256 �m.in. wymieniani wcześniej reprezentanci świata naukowego: Józef Majer, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1861 roku prezes Towarzystwa, potem do roku 1890 Akademii; Józef Łepkowski, konserwator zabytków sztuki dla miasta Krakowa, pierwszy profesor archeologii na pierwszej w Polsce katedrze archeologii na Uniwersytecie (od 1875 roku), członek Towarzystwa, potem Akademii; Józef Szujski, historyk, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, członek i sekretarz Akademii Umiejętności w latach 1872–1883; Władysław Łuszczkiewicz, sekretarz i przewodniczący Komisji Historii Sztuki Akademii Umiejętności, profesor Szkoły Sztuk Pięknych; Lucjan Siemieński, poeta, publicysta i krytyk literacki, członek Towarzystwa i Akademii. Z częścią osób z tego kręgu naukowego Kolberg zetknął się bezpośrednio w Krakowie jeszcze jako członek Towarzystwa; kontakty te kontynuować będzie wkrótce w Akademii. Niektórych przedstawicieli życia umysłowego miasta poznał jeszcze w Warszawie, z jeszcze innymi połączyły go dopiero później relacje ściślejsze. Niektóre kontakty przybliża korespondencja, o innych niestety brak informacji i możemy się tylko domyślać, że współpraca z Akademią, penetracje w bibliotekach i archiwach, otwartość dworu w Modlnicy odwiedzanego przez artystów i uczonych sprzyjały poszerzaniu kręgu znajomych. I tak np. z kilkunastu zachowanych listów pisanych do Kolberga w latach 1868–1884 przez Józefa Łepkowskiego wynika, że obaj badacze niezależnie od profesjonalnej współpracy w jednej instytucji kontaktowali się często bezpośrednio (także w Modlnicy), że łączyły ich zażyłe stosunki i że chętnie dzielili się wskazówkami i informacjami naukowymi. Być może znajomość zawiązana została w Warszawie – Łepkowski należał także do grona współpracowników Encyklopedii Orgelbranda. Kolberg spotykał się również z Karolem Estreicherem, od 17 września 1868 roku nieprzerwanie do roku 1905 dyrektorem Biblioteki Jagiellońskiej, z której zbiorów autor Ludu systematycznie korzystał1. Poznał go jeszcze w Warszawie, gdzie w latach 1862–1868 Estreicher był bibliotekarzem w Szkole Głównej, a do Krakowa wrócił, by kontynuować swoją Bibliografię polską. Obaj byli w tamtym czasie współautorami Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda. Estreicher opublikował recenzję Kolbergowskich Pieśni Do dziś w jej zbiorach odnaleźć można egzemplarze, które kiedyś były własnością Kolberga, z jego podpisem i z własnoręcznymi notatkami. O osobistych kontaktach Kolberga z uczonymi Krakowa zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XXVI–XXX. 1 257 �ludu polskiego z 1857 roku, w której wysoko ocenił dorobek Kolberga1. Z Żegotą Paulim, który przebywał w Krakowie od 1842 roku, współpracując z wydawnictwami naukowymi, zetknął się tam Kolberg już w roku 1857, w czasie podróży do Wiednia, Triestu, Zagrzebia i Lublany i – jak wspomniano wcześniej – służył mu wówczas „swą pomocą i swymi uwagami co do zbierania i spisywania pieśni”2. Pauli od roku 1871 pracował w Bibliotece Jagiellońskiej, opiekując się głównie starodrukami i archiwaliami, których był znawcą. Jako wybitny erudyta, obdarzony niezwykłą pamięcią, bibliofil i wydawca z tytułem „historiografa Uniwersytetu Jagiellońskiego”, nazywany był „chodzącą biblioteką”. Zapewne obaj, Pauli i Estreicher, ułatwiali Kolbergowi dostęp do źródeł i służyli cennymi informacjami bibliograficznymi. Wiadomo także, że wcześniej spotkał się Kolberg w Krakowie z Wincentym Polem, który „przyobiecał zasilać [go] swymi uwagami”3. Badacz ten po paru latach powrócił w 1868 roku do Krakowa, gdzie jednak zmarł 2 grudnia 1872 roku. Prawdopodobnie wcześniej, może jeszcze w Warszawie, poznał Kolberg Ludwika Zejsznera, profesora geologii na Uniwersytecie Jagiellońskim, z którego materiałów (m.in. z obszernej rozprawy Wiadomość o Podhalanach poprzedzającej Pieśni ludu Podhalan… z 1845 r.), a przede wszystkim ze zbiorów pieśni drukowanych i rękopiśmiennych korzystał. Zejszner zmarł w Krakowie 3 stycznia 1871 roku, jeszcze przed przeniesieniem się tam autora Ludu na stałe, ale w czasie jego pobytu w mieście. W części II Krakowskiego Kolberg wykorzystał pozostałe po nim materiały, co odnotowuje we wstępie do tego tomu, sygnując odpowiednią informacją pochodzenie wybranych pieśni. Wątpliwość, czy doszło do osobistego spotkania, dotyczy osoby zmarłego w 1868 roku księdza M. Mioduszewskiego, profesora prawa kanonicznego w seminarium duchownym w Krakowie, autora cenionego Śpiewnika kościelnego (wydanego w Krakowie w roku 1838 i uzupełnionego Dodatkami z lat 1842 i 1853) oraz Pastorałek i kolęd (Kraków 1843 oraz Dodatek, Lipsk 1853). Także i z pozostałego po nim archiwum zaczerpnął Kolberg niektóre zapisy pieśni opublikowane w tym tomie z odpowiednią adnotacją i z informacją 1 Recenzję tę pod pseudonimem „Gędźba” opublikował K. Estreicher w „Dzienniku Literackim” 1857, nr 94–96, przedruk w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. 138–145. 2 O. Kolberg Korespondencja z Wiednia [z 11 IX 1857], w: tegoż Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 360. 3 Brulion listu do A. Młockiego z 26 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 283. 258 �we wstępie. W jakiej formie – oryginałów czy kopii – oraz jaką drogą dotarły do Kolberga materiały obu badaczy, nie wiadomo. Jeszcze z Warszawy znał też Kolberg pisarza, redaktora i wydawcę, również współpracownika Encyklopedii Orgelbranda, Władysława Ludwika Anczyca, prowadzącego od 1875 roku drukarnię w Krakowie, odkupioną od Ludwika Gumplowicza, w której wydana została w tym samym roku ostatnia, czwarta część Krakowskiego, czyli ósmy tom Ludu. W Krakowie mógł mieć Kolberg także dostęp do innych niż Biblioteka Jagiellońska zbiorów bibliotecznych i archiwalnych, takich jak biblioteka kapitulna na Wawelu, biblioteka Czartoryskich czy archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, a także księgozbiory prywatne, np. Żegoty Paulego czy Teofila Żebrawskiego (1800–1887), matematyka, bibliofila, archeologa i architekta, z którym stykał się w Akademii. Na zapisy tekstów pieśni z Krakowa lub z Krakowskiego otrzymane od tego ostatniego powołuje się także w cz. II Krakowskiego (na s. IV). Możliwość czerpania ze zbiorów bibliotecznych dawały też pobyty we Lwowie, gdzie w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich Kolberg niejednokrotnie przeprowadzał kwerendy źródłowe, prawdopodobnie kontaktując się przy okazji z cenionymi historykami, badaczami i wydawcami źródeł, a także kolejnymi dyrektorami tej instytucji, Augustem Bielowskim (w latach 1869–1876) i Wojciechem Kętrzyńskim (1876–1918). XIII [Cele i zadania działającej od 1873 roku Akademii Umiejętności i jej rola w życiu naukowym i narodowym. – Kontynuacja dotacji na Lud Kolberga przyznanej przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie. – Członkostwo Kolberga w strukturach Akademii i działalność w Komisjach Archeologicznej i Antropologicznej. – Funkcja przewodniczącego Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, udział w pracach programowych Sekcji. – Współpraca z I. Kopernickim, redaktorem „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, i własne publikacje Kolberga w tym roczniku od 1877 r. – Wkład badacza w dorobek etnograficzny Komisji Antropologicznej.] Zacieśnienie związków Kolberga z życiem naukowym Krakowa związane jest bezpośrednio z Akademią Umiejętności, w działalność której trwale się włączył i której testamentem przekazał swoją spuściznę rękopiśmienną. 259 �Przekształcenie Towarzystwa w Akademię nie tylko nie wpłynęło na zmianę stosunku nowej instytucji do Kolberga, lecz bardziej go z nią związało. Tam zresztą kontynuowała pracę naukową większość uczonych znanych Kolbergowi jeszcze z Towarzystwa. To w ramach Akademii badacz najściślej współpracował po roku 1872 z osobistościami życia umysłowego Krakowa. Na czoło tych relacji wysuwają się tu: Józef Majer, Józef Szujski, Józef Łepkowski, Karol Estreicher, a głównie wspominani już późniejsi przybysze do Krakowa: Jan Sadowski i Adam Honory Kirkor, przede wszystkim zaś najbliżej zaprzyjaźniony Izydor Kopernicki. Akademia zainicjowała swoją działalność w 1873 roku. Powołana już w roku 1872 dzięki staraniom galicyjskich uczonych i polityków, w oparciu o prężne i przygotowane środowisko umysłowe Krakowa i dorobek Towarzystwa Naukowego, stała się instytucją naukową o znaczeniu ogólnopolskim. Przekraczając granice zaborów, współorganizowała i wspomagała finansowo prace i publikacje naukowe z obszaru całego kraju, odgrywając przez długie, jeszcze międzywojenne lata integrującą rolę najważniejszego polskiego ośrodka naukowego. W powszechnej opinii wyznaczyła rolę, jaką nauka odegrać miała i odegrała dla zachowania „samoistnego bytu narodowego”. Jej pierwszym prezesem został bardzo przychylny Kolbergowi Józef Majer, sekretarzem zasłużony dla organizacji i działalności instytucji i równie mu życzliwy Józef Szujski. Statut zakładał powołanie trzech Wydziałów akademickich: I. Filologicznego, II. Historyczno-Filozoficznego i III. Matematyczno-Przyrodniczego. W ramach tych Wydziałów ukonstytuowały się komisje o dużych uprawnieniach autonomicznych1. Wszystkie skupiały uczonych, także spoza ścisłego kręgu Akademii, i były głównymi Statut Akademii, jej struktura wewnętrzna, fundusze i skład osobowy itd. zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności w Krakowie. Rok 1873”, Kraków 1874, s. 37 i nast. W obrębie Wydziału Filologicznego utworzono komisje: Bibliograficzną, Dla Historii Sztuki, Językową i Dla Badań w Zakresie Literatury i Oświaty w Polsce. W Wydziale Historyczno-Filozoficznym powstały: Komisja Historyczna, Prawnicza, Archeologiczna oraz Dla Filozofii, a w Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym – Komisja Fizjograficzna, Antropologiczna i Balneologiczna. O działalności Akademii zob. m.in. Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii Umiejętności w Krakowie 1873–1888, Kraków 1889 (tam także statut AU w cz. II, s. 170–179); S. Smolka Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1893, Kraków 1894; S. Kutrzeba Polska Akademia Umiejętności 1872–1938, Kraków 1939; J. Hulewicz Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1918. Zarys dziejów, Wrocław 1958 i 2013; Materiały do powstania Akademii Umiejętności w Krakowie w roku 1873, oprac. i przygot. do druku D. Rederowa i K. Stachowska, Wrocław 1958, J. Dybiec Polska Akademia Umiejętności 1872–1952, Kraków 1993. 1 260 �ogniskami prac badawczych. Członkowie wybierani byli większością głosów, a dla członków zagranicznych wymagane było dodatkowo zatwierdzenie cesarza. Charakterystyczna przewaga reprezentacji humanistyki (Wydziały I i II) nad naukami ścisłymi i przyrodniczymi (Wydział III) wiązała się z przeświadczeniem kierownictwa Akademii, zwłaszcza Szujskiego i Majera, o prymacie tej pierwszej w sytuacji porozbiorowej Polski. Sytuacja ta nakładała na jedyną tego rodzaju instytucję naukową w kraju szczególny obowiązek dbałości o zachowanie tożsamości narodowej, o znajomość dawnej historii i piśmiennictwa, wiedzę o dziejach kultury, pietyzm dla języka, tradycji, zabytków i pamiątek, ale także „przyrodoznawstwa krajowego”. Obowiązek służby publicznej, związek prac Akademii z potrzebami i życiem społeczeństwa był nie tylko eksponowany, ale i skutecznie praktykowany przez cały czas jej działalności. Na corocznych otwartych dla publiczności posiedzeniach Akademii systematycznie ponawiano apele o włączanie się społeczeństwa w nurt jej działalności, m.in. poprzez nadsyłanie własnych prac i obserwacji, udział w konkursach, dostarczanie informacji i materiałów potrzebnych dla rozwoju badań w różnych dziedzinach. Zabiegano konsekwentnie o ponadzaborową integrację, koordynowanie rozproszonych wysiłków naukowych i pielęgnowanie kontaktów z nauką europejską poprzez wymianę publikacji i osobiste kontakty uczonych oraz udział w kongresach międzynarodowych. Za pierwszorzędne zadanie organizatorzy życia naukowego Akademii uważali współdziałanie społeczeństwa z „instytucją obdarzoną wolnością swobodnego rozwoju nauki w języku narodowym – dla potrzeb i czci narodowej”. A powołując się na doświadczenie „w dziejach narodu polskiego”, przestrzegali: […] nakazuje ono, aby korzystać z sposobności podanej przez Opatrzność, aby chwytać złotego ptaka sprzyjających okoliczności, aby nie odkładać na jutro pełnego rozwoju życia, bo korzystaniem z tego, co dzisiaj danym jest i dozwolonym, żyją i mocnieją zdrowe społeczeństwa1. Na publicznym otwartym posiedzeniu w maju 1874 roku prezes Majer, mówiąc o kierunkach badań działającej już Akademii, wyjaśniał: 1 [J. Szujski] Zdanie sprawy z ruchu naukowego Akademii Umiejętności od 4 maja 1874 r. podane przez sekretarza jeneralnego, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1874”, Kraków 1875, s. 191 oraz 189–190. 261 �Do nich to należeć musi wszystko, co dotyczy duchowych i fizycznych kraju naszego właściwości, a zatem badanie jego dziejów politycznych i społecznych, literatury, sztuki i języka, jak niemniej jego właściwości geograficznych i fizjograficznych w najobszerniejszym rozumieniu, nie wyłączającym badań antropologiczno-etnologicznych. […] Naród dawno poczuwał, że trzeba mu regulatora, który by przyodziany należytą powagą, poruszał sprężyny pracy naukowej, niósł jej zachętę i pomoc, a luźne prace zbierał, prowadził i skupiał dla uwydatnienia ich skutku1. Obok prac naukowo-badawczych i wydawniczych Akademia prowadziła działalność muzealną, biblioteczną i archiwalną, a także szeroko zakrojoną wymianę publikacji z dziesiątkami instytucji, towarzystw i ośrodków naukowych w całej Polsce i w Europie. Według statutu działalność ta miała się opierać na uposażeniu ze skarbu państwa (rządu austriackiego i sejmu galicyjskiego), w praktyce jednak głównym źródłem finansowym stał się mecenat prywatny, który rozwinął się na niespotykaną dotąd w Polsce skalę. Darowizny przekazywano ze wszystkich trzech zaborów, głównie z Królestwa Polskiego, a także z emigracji. Pozwoliło to nie tylko na finansowanie działalności naukowo-badawczej, ale także na ufundowanie stypendiów i nagród. Kolberg –„literat w Krakowie, b[yły] członek Towarzystwa Naukowego [Krakowskiego]” – został jednym z pierwszych członków korespondentów Wydziału I Filologicznego dzięki staraniom Karola Mecherzyńskiego, dyrektora tego Wydziału, i Karola Estreichera, sekretarza, którzy 8 kwietnia 1873 roku pisemnie zgłosili jego kandydaturę. Wybory w ramach Wydziału odbyły się 6 maja tego roku z wynikiem pozytywnym, a kandydaturę Kolberga na członka korespondenta i kandydatury innych osób pretendujących do członkostwa ogłoszono publicznie już na otwartym dla publiczności posiedzeniu inauguracyjnym Akademii Umiejętności w dniu 7 maja 1873 roku2. Wybór ten został ostatecznie zatwierdzony 7 lipca 1873 roku Głos Józefa Majera, prezesa Akademii miany na publicznym posiedzeniu tejże, dnia 4 maja 1874 r. Pogląd ogólny na jej stan w r. 1873, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1873”, Kraków 1874, s. 132 i 135. 2 Zob. Dwa pierwsze publiczne posiedzenia Akademii Umiejętności w Krakowie. I. Posiedzenie w przeddzień czterechsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika d. 18 lutego 1873 r. II. Posiedzenie inauguracyjne d. 7 maja 1873 r., Kraków 1873, s. 76. Zob. też „Rocznik Zarządu Akademii... Rok 1873”, s. 31, gdzie nazwisko Kolberga figuruje na liście „proponowanych do najwyższego zatwierdzenia” członków zagranicznych, korespondentów. Relację z tego 1 262 �na posiedzeniu walnym Akademii. Ponieważ autor Ludu nie posiadał obywatelstwa austriackiego, mógł w rzeczywistości zostać jedynie członkiem korespondentem zagranicznym. Zgodnie ze statutem wybór ten powinien zatwierdzić cesarz, sankcji cesarskiej Kolberg jednak nigdy nie otrzymał1. Nie wiadomo, dlaczego takiego zatwierdzenia nie przyznano i jakie względy na tym zaważyły. Brak zgody w przypadku innych uczonych wiązał się z działalnością patriotyczną, udziałem w powstaniu czy emigracją polityczną, a odpowiednie opinie w tej kwestii przysyłały do Wiednia władze pruskie lub rosyjskie. Nie prolongując ważności paszportu i pozostając formalnie obywatelem rosyjskim, Kolberg skazywał się na nieokreślony status i po kilku latach sam tak opisywał swoją sytuację, pisząc do bratowej Karoliny: „[...] teraz jestem tu poniekąd jakoby emigrantem”2. Dlaczego nie przedłużał paszportu mimo przypomnień Wilhelma3 ani też nie ubiegał się o obywatelstwo austriackie, nie wiadomo. Akademia nie brała jednak tego braku urzędowego zatwierdzenia pod uwagę i doceniając prace Kolberga, od początku włączała go w swoją działalność. Członkami Wydziału Filologicznego byli wówczas tacy uczeni i literaci jak historycy literatury – Stanisław Tarnowski i Karol Mecherzyński, dyrektor Teatru Krakowskiego – Stanisław Koźmian, pisarze – Ignacy Kraszewski, Aleksander Fredro oraz wcześniej wymieniani: Władysław Łuszczkiewicz, Karol Estreicher, Lucjan Siemieński i Józef Łepkowski, w większości znający dorobek Kolberga i wspierający jego cele. O pracy autora Ludu w ramach tego Wydziału brak jednak informacji, dostępne dokumenty nie potwierdzają też jego członkostwa w żadnej z Komisji Wydziału Filologicznego. Poświadczona jest jedynie jego współpraca w 1876 roku z Komisją Językową ukonstytuowaną w ramach tego Wydziału w marcu 1874 roku. posiedzenia oraz nazwiska kandydatów, m.in. na członków korespondentów, a wśród nich i Kolberga, podał też L. Siemieński (pseud.: Gerwazy) w Korespondencji czasopisna „Kłosy”. Z Krakowa, 9 maja, zamieszczonej w „Kłosach” 1873, T. XVI, nr 411, s. 319. Zob. też W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 110. 1 Zob. Pamiętnik piętnastoletniej działalności… cz. II, s. 128 –130; tam w wykazie członków, w grupie członków korespondentów zagranicznych Akademii, „dla których najwyższe zatwierdzenie nie nadeszło”, zapisano: „Oskar Kolberg, literat w Krakowie, b[yły] członek Towarzystwa Naukowego, wybrany d. 7 lipca 1873 r. członkiem Wydziału Filologicznego, od r. 1873 członek Komisji Archeologicznej, zaś od r. 1874 także Komisji Antropologicznej”. 2 Brulion listu do Karoliny Kolberg z 15 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 14. 3 Zob. m.in. list Wilhelma z 14 I 1873 r., tamże, s. 437. 263 �Wiązała się ona z pracą Kolberga o gwarze wielkopolskiej oraz z debatą o publikacji materiałów etnograficznych i dialektologicznych, o czym jeszcze będzie mowa. Bezpośrednio po ukonstytuowaniu się władz Akademii Kolberg rozpoczął starania o kontynuację mecenatu finansowego nad swoim dziełem, tj. o pozyskanie funduszu na druk II części Krakowskiego. W liście z 14 stycznia 1873 roku, powołując się na pomoc finansową udzieloną mu przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie na druk I części tej monografii, zwracał się do Akademii jako „spadkobierczyni moralnej tak opieki naukowej, jak i szafunków b. Towarzystwa Naukowego”, wyrażając nadzieję, że Akademia „nie zechce uchylić szczodrobliwej swej ręki od popierania i dalszych prac moich na polu etnografii krajowej”. Dołączał jednocześnie rachunek za dotychczasowy druk części II Krakowskiego, informując, że przewidywany koszt całego tomu będzie znacznie wyższy od poprzednich z powodu „druku mnóstwa w niej zawartych nut muzycznych, których złożenie nierównie od tekstu jest kosztowniejszym”1. Przedkładając Akademii w październiku 1873 roku egzemplarz „świeżo wydanego dzieła pt. Lud, seria VI”, o objętości dwukrotnie większej od wcześniejszych tomów, raz jeszcze wyjaśniał tę specyfikę książki i ponawiał swoją prośbę o dotację na nią „w nadziei życzliwej pomocy instytucji skorej zawsze do popierania wszelkiego rodzaju usiłowań naukowych”2. Prośba Kolberga spotkała się ze zrozumieniem i akceptacją i odtąd Akademia systematycznie udzielała mu subwencji w wysokości 300–500 florenów za tom, zwiększając ją dopiero w dwu ostatnich latach jego życia do 1000 florenów. Do spraw 1 List do Akademii Umiejętności z 14 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 435. Rachunek ten, zachowany jako alegat do cytowanego listu (Arch. Nauki PAN i PAU, rkp. PAU I – 12, nr 46), wymienia sumę 580 zł reń. za druk części tomu w nakładzie 800 egzemplarzy oraz 200 zł reń. 30 centów za papier. W. Bieńkowski mylnie podaje te kwoty jako całkowity koszt tomu (w pracy Kolberg w Krakowie…, s. 111). W rzeczywistości wyniósł on za całą książkę we wspomnianym nakładzie 1390 fl. (zob. notatki Kolberga w sporządzonym przez niego Wykazie tek rękopiśmiennych, w: Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, aneks 12, s. 749, przypis *14; Kolberg zakładał w cytowanym liście, że koszt może wynieść około 1200 fl. za druk i papier). Złoty reński to srebrna moneta cesarstwa austriackiego tożsama z florenem (i guldenem). 2 List do Akademii Umiejętności z [22] X 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 464. Taką datę dzienną nosi brulion tego listu (BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 1) i nota na oryginale wpisana nieznaną ręką: „Otrzymano dnia 22 paźdz. 1873”. Ponadto oryginał opatrzony jest adnotacją prezesa Majera: „Do zasiłku w ilości 400 [!] do 500 fl. zobowiązywało Akad[emię] jeszcze zobowiązanie Tow[arzystwa] Nauk[owego], d. 23 paźdz. 1873. J. Majer”. 264 �finansowych badacza i jego kłopotów z materialnym podołaniem swojemu przedsięwzięciu trzeba będzie jeszcze wracać. Już w trakcie wyboru na członka korespondenta Wydziału Filologicznego Akademii otrzymał Kolberg propozycję włączenia się w skład Komisji Archeologicznej, powołanej w Wydziale II Historyczno-Filozoficznym na wniosek Józefa Łepkowskiego uchwałą z dnia 5 kwietnia 1873 roku. O zaproszeniu do grona członków Komisji zawiadomił go oficjalnie Józef Łepkowski w liście z 22 kwietnia 1873 roku, informując, że dotyczy ono „udziału w czynnościach w kierunku studiów etnograficznych”1. Komisja powstała w wyniku rozdzielenia zadań i prac Oddziału Archeologii i Sztuk Pięknych działającego w Towarzystwie Naukowym od 1851 roku na dwa kierunki: badania archeologiczne i studia nad zabytkami sztuki oraz odpowiadające im dwie Komisje: Komisję Sztuki (w Wydziale I Filologicznym) i Komisję Archeologiczną (w Wydziale II Historyczno-Filozoficznym). O tej drugiej orzeczono: […] w wydziale 2-gim istnieć powinna Komisja Archeologiczna w celu badań archeologii kościelnej i domowej, wykopalisk, sfragistyki, numizmatyki, runografii itd., także w sprawie udzielania orzeczeń, jakich by wymagało krytyczne roztrząsanie wychodzących w tym zakresie dzieł, oraz w myśli opiekowania się istniejącym muzeum. Pierwszą czynnością owej Komisji byłoby już to pokończenie, już to dalsze prowadzenie spraw i prac przez b[yły] Oddział Archeologii i Sztuk Pięknych w Towarzystwie Naukowym przedsiębranych, a następnie podjęcie w tym kierunku nowych […]2. Na posiedzeniu w dniu 24 kwietnia 1873 roku, konstytuującym Komisję z przewodniczącym Józefem Łepkowskim i określającym jej główne zdania, poświadczono członkostwo Kolberga, które zgodnie ze statutem wcześniej zatwierdził Wydział3. Obok niego w grupie wówczas przyjętych w skład Komisji Archeologicznej członków przybranych znaleźli się także badacze List J. Łepkowskiego z 22 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 450; tam mowa o uchwale Komisji w sprawie członkostwa, m.in. Kolberga, podjętej 19 kwietnia i zatwierdzonej przez Wydział 21 kwietnia. 2 „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Hist.-Filozof.”, T. I, Kraków 1874, s. IV–V [XII–XIII] (Posiedzenie Wydziału dnia 5 IV 1873 r.). 3 Zob. tamże, s. VII [XV] (Posiedzenie Komisji Archeologicznej dnia 24 IV 1873 r.) oraz „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1873”, s. 122–123, a także Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii…, cz. II, s. 138. 1 265 �wkrótce blisko współpracujący z Kolbergiem: Jan N. Sadowski, Izydor Kopernicki, Michał Sołtan i wybrany równocześnie na sekretarza Komisji Piotr Umiński (1830­–1906), numizmatyk i kolekcjoner, także sekretarz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych. Członkami Komisji byli też Adam Honory Kirkor, Władysław Łuszczkiewicz, Aleksander Kremer i Józef Friedlein. Do najważniejszych zadań Komisji miało należeć systematyczne rejestrowanie znalezisk archeologicznych, a następnie przygotowanie cyklicznego wydawnictwa obejmującego wykaz zabytków przedhistorycznych na ziemiach polskich (zwany roboczo „spisem wykopalisk”), w którym miały być publikowane zebrane dotąd materiały do mapy archeologicznej ziem polskich. Program badań obejmował też różnorodne prace wykopaliskowe (m.in. Kirkora, Umińskiego i Sadowskiego w najbliższej okolicy Krakowa i na Rusi Czerwonej, Kirkora na Podolu galicyjskim i na Pokuciu) oraz omawianie ich przebiegu i wyników na kolejnych posiedzeniach. Kolejnym zadaniem miało być uporządkowanie i skatalogowanie zbiorów archeologicznych Akademii oraz rozbiór i omawianie publikacji naukowych dotyczących tej dziedziny1. Później Komisja miała zająć się także zbieraniem i badaniem materiału epigraficznego, tj. oryginalnych dawnych napisów wyrytych lub wymalowanych na twardym materiale (kamieniu, metalu, glinie), zwłaszcza starszych, począwszy od średniowiecza poprzez renesans do XVII wieku, gdyż te były najbardziej zagrożone zniszczeniem i zatarciem2. Epigrafika, zainicjowana jeszcze w krakowskim Towarzystwie jako nowa dyscyplina badawcza, miała być przydatna m.in. dla uchwycenia procesów i zmian językowych, geografii dialektów, znajomości pisma i jego typów. Komisja Archeologiczna kontynuowała program i w zasadzie przejęła do realizacji zadania nakreślone w Oddziale Archeologii i Sztuk Pięknych Towarzystwa Naukowego Krakowskiego. W jej działalności, podobnie jak w Towarzystwie, podnoszona była wysoka ranga archeologii jako nauki 1 Zob. też Pamiętnik piętnastoletniej działalności…, cz. I, s. 110–116, gdzie omówienie programu badań Komisji. 2 Sekcja Epigrafiki Polskiej pod kierunkiem I. Polkowskiego wymieniana jest w źródłach dopiero w roku 1877 (zob. m.in. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1877”, Kraków 1878, s. 51; w dwu rocznikach poprzednich z lat 1875 i 1876 figuruje z adnotacją: „obecnie organizująca się”, zob. odpowiednio s. 62 i 68). Od roku 1874, kiedy to Komisja Archeologiczna podzieliła się na sekcje, funkcjonowały w jej ramach trzy inne: Sekcja Wykopalisk pod kierunkiem A.H. Kirkora, Encyklopedii Starożytności Polskich z przewodniczącym A. Kremerem i Muzealna pod kierunkiem W. Seredyńskiego (zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1874”, Kraków 1875, s. 114). 266 �i jej ważna rola w podtrzymywaniu poczucia tożsamości narodowej. Zainteresowanie materialnymi „starożytnościami”, potrzeba i postulat badania dawnej przeszłości, korzeni i przedpiśmiennej historii narodu nabierały szczególnego znaczenia wobec jego zagrożonego bytu. Obok prac starożytników–specjalistów na dużą skalę upowszechniło się kolekcjonerstwo prywatne amatorów i koneserów zabytków przeszłości, a kolejne znaleziska skłaniały do fachowego dyskursu o ich dawności, o przedhistorycznej przeszłości i metodach jej badania. Formułowano zasady metodycznego gromadzenia i porządkowania znalezisk, ich ochrony i inwentaryzacji, określania wieku i interpretacji historycznej, naukowego rozpoznawania starożytności człowieka i jego kultury. Z czasem już nie tylko romantyczny kult dawnego rodowodu i postawa patriotyczna były inspiracją dla archeologii, stopniowo wdrażano ją w ramy i metody procedur naukowych, wyznaczających rzetelne badania w duchu pozytywizmu. Stała się też dyscypliną uniwersytecką wraz z utworzeniem w 1866 roku poświęconej jej pierwszej katedry na Uniwersytecie Jagiellońskim, wtedy jeszcze tymczasowej, od 1874 roku stałej, kierowanej przez Józefa Łepkowskiego, także przewodniczącego Komisji Archeologicznej. Przedmiot badań kontynuowanych w Akademii pojmowano bardzo szeroko i traktowano interdyscyplinarnie, dostrzegając ścisłe związki między archeologią, antropologią, historią sztuki i historią kultury1. Dla wszechstronnego podejmowania tej problematyki w prace Komisji Archeologicznej zaangażowani byli nie tylko specjaliści w dziedzinie archeologii (jak J. Łepkowski, A.H. Kirkor, J.N. Sadowski) i antropologii (J. Majer, I. Kopernicki), ale i koneserzy–zbieracze zabytków starożytniczych (P. Umiński), historycy sztuki (W. Łuszczkiewicz i J. Kremer), architekci (T. Żebrawski, F. Pokutyński), artyści i jednocześnie znawcy kultury materialnej (J. Kossak), bibliotekarze i bibliofile (K. Estreicher, W. Seredyński)2. Kolberg, uprawiający działalność „w kierunku studiów etnograficznych”, jak to określił Łepkowski w cytowanym wyżej liście, był więc pożądanym członkiem w tym gronie, gdyż jego ludoznawcze zainteresowania i prace wiązały się z bliskimi także archeologii naukami historycznymi. Prowadząc 1 Zob. J. Chochorowski Między archeologią, antropologią i prehistorią – krakowskie środowisko naukowe w początkach działania Akademii Umiejętności (1873–1893) wobec problemu pochodzenia człowieka i jego kultury, „Historyka. Studia metodologiczne” 2016, T. 46, s. 304–325. W artykule tym (s. 304–343) autor omawia stan, zadania i cele oraz związki ówczesnej archeologii i antropologii w początkowych pracach obu Komisji poświęconych tym dyscyplinom. 2 Por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 67. 267 �systematyczne badania terenowe i studia nad kulturą ludową różnych regionów Polski, stykał się także z tymi zagadnieniami i mógł żywo włączać się w prace Komisji. Jego warsztat badawczy również od strony praktycznej okazywał się przydatny dla nauk pokrewnych, m.in. dla archeologii. Z drugiej strony uczestnictwo w pracach Komisji Archeologicznej umożliwiało mu bezpośredni kontakt z uczonymi i wgląd w ich prace, orientację w literaturze przedmiotu i bieżącym ruchu wydawniczym, udział w toczących się dysputach, wymianę informacji i opinii. A to z kolei przyczyniło się do wykorzystania wiadomości i wyników badań archeologicznych w kolejnych tomach Ludu. Już na drugim posiedzeniu Komisji w dniu 23 maja 1873 roku powierzono Kolbergowi zadanie specjalne, o którym w sprawozdaniu z tego posiedzenia zapisano: Przewodniczący Komisji [tj. Łepkowski] ze względu na coraz częściej powtarzające się po różnych pismach zarzuty o podrabianie i fałszowanie podań i legend o Krakowie oraz o jego uroczystościach wzywa członka Kolberga do rozczytania się w takowych i zbadania, a następnie orzeczenia, o ile te są autentycznymi lub też bezzasadnymi”1. Problematyka ta była Kolbergowi dobrze znana i świeża; w części I Krakowskiego wydanej w 1871 roku zamieścił w opisie kraju szereg podań i legend związanych z Krakowem i jego bliską okolicą, a także obszernie opisywał doroczne zwyczaje zarówno ludu wiejskiego spod Krakowa, jak i mieszczańskie, właściwe tylko dla mieszkańców tego miasta, jak np. emaus, rękawka, konik zwierzyniecki. W swoich rozległych kwerendach sam natrafiał na różnego typu źródła dotyczące dawnych tradycji podaniowych i uroczystości obchodzonych w cyklu rocznym. Zachowały się liczne materiały, notatki i wskazówki bibliograficzne z tego zakresu wykorzystane w różnym stopniu w monografii. W Krakowskiem przywołuje Kolberg zarówno źródła sobie współczesne, jak i dawniejsze, cytując je lub w różnej formie odwołując się do nich. I tak przytacza podania i legendy z prac Józefa Mączyńskiego, Ambrożego Grabowskiego, Józefa Łepkowskiego, z dawnych kronik i druków ulotnych, z kalendarzy krakowskich, czasopism systematycznie publikujących opisy ważnych dla tradycji miejsc 1 Posiedzenie Komisji Archeologicznej dnia 23 V 1873 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Hist.-Filozof.”, T. I, Kraków 1874, s. XXI–XXII. 268 �i sławnych czy legendarnych postaci oraz przywiązanych do nich podań i legend1. W trakcie tej pracy, gromadząc bogaty i cenny materiał z literatury, sam nie ustrzegł się potknięć. Jednym z nich było np. było potraktowanie jako dokumentu falsyfikatu Konstantego Majeranowskiego, tj. tekstu o święconem w zamożnym mieszczańskim domu przedstawionego jako list z XVI wieku2. Wątpliwa wiarygodność tworów Majeranowskiego i innych podobnych fabrykatów dała początek dyskusjom na temat autentyczności powszechnie publikowanych, często bez należytego krytycyzmu, materiałów. I tak np. toczyła się wówczas dysputa na temat wieku i genezy konika zwierzynieckiego (Lajkonika), prowadzona m.in. w krakowskim „Czasie” i warszawskich „Kłosach” w 1872 roku3. Kolberg żywo się tym zagadnieniem interesował, gromadził notatki na ten temat z prasy, a także sam poszukiwał informacji źródłowych, m.in. w dokumentach cechu włóczków, tj. flisaków, uczestników tego dawnego zwyczaju, oraz w relacjach wspomnieniowych krakowian. Relację taką przekazał mu w liście 27 czerwca 1873 roku, a więc już po powierzeniu Kolbergowi zajęcia się podaniami i zwyczajami krakowskimi w Komisji Archeologicznej, Karol Mecherzyński, sekretarz Wydziału Filologicznego Akademii (od 21 XII 1872 roku), filolog związany od urodzenia z Krakowem4. Tak więc własne zainteresowania i prace Kolberga spotykały się z prowadzonymi w ramach Komisji i na odwrót, a przeplatając się, służyły zarówno autorowi Ludu, poszerzając jego bazę źródłową, jak i badaniom Akademii, wzbogacając je o materiał pozyskany w eksploracjach terenowych i studiach własnych Kolberga. Przegląd wykorzystanych przez Kolberga w tym zakresie prac przynoszą przypisy źródłowe dotyczące głównie rozdziałów „Kraj” i „Zwyczaje”, zamieszczone w tomie 73/III DWOK na s. 107–125 i 138–165. Zob. też obszerną bibliografię Kolberga przywoływaną w siedmiu tomach Krakowskiego (T. 5–8 i T. 73/I–73/III DWOK), a zebraną w tomie 73/III. 2 [K. Majeranowski, pseud.:] Pielgrzym z Tenczyna Święcone wielkanocne, „Pszczółka Krakowska” 1822, T. 2, s. 8–16 (przedruki, m.in. w: Ł. Gołębiowskiego Ludzie polskim…, s. 305–309 oraz w „Przyjacielu Ludu” 1837, R. 3, T. 2, nr 39). Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 369–373 i odpowiedni przypis źródłowy w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 170–171 oraz E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 73/I), s. XXXVIII. 3 Rekapitulacja koncepcji na temat genezy Lajkonika por. też F. Gawełek Konik zwierzyniecki, „Rocznik Krakowski” T. XVIII: [1919], s. 144–154 (cały art. s. 129–181). Zob. też Ł. Olszewski Lajkonik. Legenda i tradycja, Kraków 2009. 4 Zob. list K. Mecherzyńskiego z 27 VI 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 422– –423. Zob. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/1), s. XXXVIII. 1 269 �Do innych działań Kolberga w ramach Komisji należał udział w re­ jestracji miejscowości, w których odkryto zabytki wykopaliskowe, pro­ wadzonej na potrzeby mapy archeologicznej, której koncepcja była autorstwa Łepkowskiego. Współpracował w tym zakresie z Kirkorem, Łepkowskim, Kopernickim i Sadowskim 1. Ze wszystkimi czterema badaczami był blisko zaprzyjaźniony i spotykał się z nimi często; tym bardziej więc praktyką naturalną była wymiana informacji na temat znalezisk archeologicznych, obserwowanych w trakcie własnych podróży, i wiadomości pozyskanych w Komisji, tak przecież uprawniona w pracach naukowych. Uczestniczył też Kolberg w dyskusjach nad sprawozdaniami z badań oraz nad omawianymi dziełami archeologicznymi i z dziedzin pokrewnych, w czym także w naturalny sposób dzielił się swoją erudycją i wynikami ciągłych penetracji i studiów w Bibliotece Jagiellońskiej i lwowskim Ossolineum. Według Bieńkowskiego brał także udział w zbieraniu zabytków epigrafiki polskiej od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku, a także przekazał Komisji swoje materiały dotyczące mitologii 2. Zainteresowanie autora Ludu archeologią i kontakt z bieżącym dorobkiem badawczym tej dyscypliny znalazły swoje odbicie w kolejnych mono­ grafiach regionalnych3. Obok materiałów etnograficznych i folklorystycznych, które stanowią zawsze zrąb źródłowy tomów Ludu, zamieścił w nich szereg wiadomości o ówczesnych pracach wykopaliskowych i znaleziskach archeologicznych, a nawet niekiedy i własne wywody czy komentarze do­ tyczące tych zagadnień. Podobnie jak informacje historyczne i fizjograficzne podawał je przeważnie przy charakterystyce ogólnej omawianego obszaru, 1 Zob. W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 68 oraz W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia…, s. 13. Zob. też B. Schnaydrowa Mapa archeologiczna Józefa Łepkowskiego, geneza i okoliczności jej powstania, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie”, R. 25: 1980, s. 198–202. 2 Zob. W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 68 oraz W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia…, s. 13. Przekazane Komisji materiały mitologiczne to prawdopodobnie rękopis Kolberga pt. Potęgi nadprzyrodzone w wyobraźni Mazurów Pruskich. Studium mytologiczne według [Maxa Polluxa] Toeppena skreślił […] (BN PAU i PAN, sygn. 3572), stanowiący dokonany przez niego przekład fragmentu pracy Toeppena pt. Aberglauben aus Masuren…, której recenzję opublikował w 1868 roku (zob. wyżej, s. 211, przyp. 2). Przekład ten włączył Kolberg po niewielkim przeredagowaniu do swojego rękopisu Mazur pruskich (DWOK T. 40, s. 52–82). 3 Jako pierwszy poruszył ten problem T. Malinowski w artykule Archeologia w dziełach Oskara Kolberga, „Lud” T. XLII: 1956, s. 446–453. 270 �tj. w rozdziale „Kraj”, wiążąc je z opisywanymi miejscowościami i konkretnymi obiektami czy zabytkami z tego terenu. Szereg danych z zakresu archeologii odnajdujemy także w przypisach do tekstu, zwłaszcza zebranych na końcu książki. Powołuje się w nich Kolberg (lub w różnym zakresie cytuje) na prace Józefa Łepkowskiego, Franciszka M. Sobieszczańskiego, Aleksandra Przeździeckiego, Adama H. Kirkora, artykuły, doniesienia i wiadomości z czasopism („Wiadomości Archeologicznych”, „Czasu”, „Biblioteki Warszawskiej”, „Kłosów” itd.). Badający to zagadnienie Tadeusz Malinowski stwierdzał: Dużą zasługą Kolberga jest zinwentaryzowanie wielkiej liczby stanowisk archeologicznych rozsianych po wielu dzielnicach Polski i Rusi. […] Drugą wielką zasługą Kolberga jest fakt zebrania w swych pracach ogromnego materiału bibliograficznego, odnoszącego się do odkryć archeologicznych, a zagubionego często w rozmaitych zapomnianych, trudno dostępnych publikacjach i czasopismach. Śmiało rzec można, że prace Kolberga są niezastąpionym źródłem materiałowym dla wszelkiego rodzaju monografii powiatowych archeologicznych, przygotowanych w wielu ośrodkach naukowych w Polsce1. Autor uważał, że ten niewykorzystany przez archeologów materiał nie tylko może stanowić źródło dla różnego rodzaju monografii lokalnych, ale także przynosi nieznane późniejszym badaczom, cenne przyczynki do dziejów archeologii polskiej, a niejednokrotnie nawet informacje o dawnych odkryciach ocalałe jedynie na kartach tomów Kolberga. Dla przykładu ilustrującego zainteresowanie Kolberga odkryciami archeologicznymi można przywołać fakt, że w Krakowskiem sięgnął on nie tylko do prac J. Łepkowskiego, K. Rogawskiego czy A.H. Kirkora, do wiadomości z publikacji Towarzystwa Naukowego czy Akademii lub rozsianych w prasie2, ale podjął próbę krótkiego omówienia aktualnych badań i ich wyników w okolicy Krakowa. Dokonał także wręcz wątpliwego merytorycznie zabiegu, zamieszczając w przypisie do części IV monografii krakowskiej obszerny wyciąg, prawdopodobnie we własnym przekładzie, z artykułu francuskiego archeologa, L.F.A. Maury’ego, zamieszczonego w „Revue des Deux Monde” z 1868 roku, a poświęconego dziejom badań archeologicznych w Babilonie T. Malinowski Archeologia …, s. 451. Zob. O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 441–481 (Bibliografia. Prace cytowane i odnotowane przez Kolberga). 1 2 271 �i Niniwie1. Sięgając w swoich ludoznawczych pracach po informacje z zakresu archeologii, wyrażał własne stanowisko wobec przydatności dla nich dziedzin pokrewnych etnografii, a jednocześnie nawiązywał do idei badaczy starożytników skupionych w kręgu Akademii, według której badając teraźniejszość kultury, nie można pominąć jej przeszłości, także najodleglejszej, utrwalonej m.in. w zachowanych śladach materialnego dziedzictwa epoki przedchrześcijańskiej2. Znaczniejszy niż w Komisji Archeologicznej był udział Kolberga w działalności Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności3. O jej powołaniu postanowiono na wniosek złożony przez A. Biesiadeckiego na posiedzeniu Wydziału III Matematyczno-Przyrodniczego w październiku 1873 roku. Jako osobna Komisja w ramach tego Wydziału ukonstytuowała się później, bo dopiero 23 marca 1874 roku oraz w trakcie następnych posiedzeń 16 maja i 27 czerwca tego roku, kiedy też zarysowany został ogólny program jej prac 4. Zwłoka wynikała z potrzeby porozumienia się z Komisją Archeologiczną co do zakresu badań, w dużej mierze pokrywających się ze sobą. Głównym inicjatorem wyłonienia Komisji Antropologicznej w ramach Wydziału III był obok Józefa Majera Izydor Kopernicki. Pierwszy z badaczy pełnił funkcję jej prezesa od początku do 1894 roku, drugi sekretarzował Komisji od 1875 do 1891 roku, formułując dla niej naukowy program badań. Dzięki rozległej wiedzy i swoim szerokim i wszechstronnym zainteresowaniom Kopernicki stał się niezwykle Zob. O. Kolberg Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 352 oraz 355–362, a także przypisy źródłowe do tych tekstów w tomie 73/III DWOK, s. 436–437. Przytaczając tekst Maury’ego, Kolberg błędnie podał tytuł czasopisma: „Revue Contemporaine”. 2 Pisał o tym m.in. we wstępach do swoich monografii, np. do cz. IV Krakowskiego (DWOK T. 8), na s. XI w 1875 r. i do cz. II Radomskiego (DWOK T. 21), na s. V w 1888 r. 3 O działalności Komisji Antropologicznej zob. Pamiętnik piętnastoletniej działalności… cz. I, s. 197–209, Materiały do powstania Akademii…, s. 89–91, W. Bieńkowski Badania etnograficzne Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie oraz Komisji etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, „Lud” T. 51: 1967, s. 71–75, E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, pod red. H. Kapełuś i J. Krzyżanowskiego, Warszawa 1982, s. 140–226, J. Chochorowski Między archeologią, antropologią i prehistorią…, s. 328–333. 4 Zob. Posiedzenie Wydziału dnia 20 X oraz Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 23 III, 16 V i 27 VI 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. I, s. XXVIII oraz s. LIV–LVI, LXVI–LXXXIV, LXXXVIII–XCV. 1 272 �zasłużonym, aktywnym i twórczym organizatorem i uczestnikiem prac Komisji, nadając jej rangę instytucji o zasięgu europejskim 1. Kolberg znalazł się od początku w gronie członków przybranych Komisji Antropologicznej (razem z J. Sadowskim i P. Umińskim), której skład podany został już na pierwszym posiedzeniu, 23 marca 1874 roku2. Wśród członków Komisji znalazło się też wielu wymienianych już uczonych, z którymi zetknął się Kolberg wcześniej, m.in. J. Szujski, J. Łepkowski, W. Łuszczkiewicz, A.H. Kirkor, T. Żebrawski. W gronie tym byli także przedstawiciele medycyny, fizyki, nauk przyrodniczych (lekarze: A. Baraniecki i L. Teichmann, fizyk i meteorolog S. Kuczyński). W organizującej się Komisji dokonano podziału na trzy (pierwotnie dwie) Sekcje: 1. Archeologiczno-Antropologiczną, 2. Antropologiczną „w ściślejszym rozumieniu” (tj. antropologii fizycznej) i 3. Etnologiczną, z wyznaczonym dla nich zakresem badań. Zaraz po ukonstytuowaniu się Komisja ogłosiła Program badań antropologicznych, w którym znalazła się też problematyka etnograficzna. Opracowanie programu uznano od początku za zadanie pierwszoplanowe, „ażeby zarysowały się wyraźniej granice działania każdej Sekcji, w wielu razach zachodzące na siebie, żeby prócz tego uwidocznił się stosunek do Komisji Archeologicznej, spotykającej się z Antropologiczną w przedmiocie badań przedhistorycznych”. W programie wyznaczono trzy podstawowe kierunki prac odpowiadające zakresowi wydzielonych Sekcji: 1 Izydor Kopernicki (1825–1891), lekarz, antropolog, etnograf, po studiach w zakresie medycyny na uniwersytecie kijowskim pracował jako lekarz wojskowy, m.in. w czasie wojny krymskiej. Brał udział w powstaniu styczniowym i był więziony przez Austriaków w Ołomuńcu. Po uwolnieniu, w czasie wieloletniej tułaczki emigracyjnej przebywał m.in. w Paryżu, gdzie studiował antropologię, anatomię i fizjologię. Następnie na uniwersytecie w Bukareszcie zorganizował nauczanie anatomii i stworzył Muzeum Anatomiczne. W roku 1871 powrócił do kraju i osiadł w Krakowie na zaproszenie Józefa Majera, lecz status emigranta i uczestnika powstania utrudniały mu znalezienie odpowiedniej posady. Do roku 1888 pracował w półroczu letnim zarobkowo jako lekarz zdrojowy w Rabce, potem w Marienbadzie, a w półroczu zimowym zajmował się pracą naukową. W roku 1876 nostryfikował na UJ swój dyplom w zakresie nauk lekarskich, w 1878 uzyskał tam habilitację z antropologii, a w 1886 roku jako pierwszy na ziemiach polskich otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego antropologii. Poza nauczaniem działał w kilku komisjach Akademii, której był członkiem korespondentem od 1877 roku, członkiem czynnym od 1887 roku. Jako sekretarz Komisji Antropologicznej przyczynił się do intensyfikacji jej prac i ich wysokiego poziomu naukowego. Był autorem wielu publikacji z zakresu antropologii i archeologii w języku polskim i w językach obcych, zajmował się także badaniami ludoznawczymi, m.in. nad folklorem Górali karpackich i Cyganów polskich. Był uczonym o europejskiej sławie; uważany jest za twórcę podstaw antropologii polskiej. 2 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. 1, s. LV – LVI. 273 �Badać nam należy człowieka: I. pod względem najdawniejszych śladów jego pobytu w naszym kraju; II. pod względem jego cech fizycznych, odznaczających właściwość szczepową, plemienną i narodową; III. pod względem właściwości jego duchowych, stosunków społecznych, zwyczajów i obyczajów. Pod I-szym względem badania odnosić się muszą do czasów przedhistorycznych; pod II-gim wiadomości zbierać wypadnie z fizycznych poszukiwań właściwości ludów obecnie zamieszkałych lub zabytków pozostałych z czasów historycznych w całym obszarze kraju; pod III-im – ich właściwości duchowych, zwyczajów i obyczajów1. Już w tym zarysie programu widoczne jest odbicie ówczesnego poglądu o bliskim związku wiedzy o człowieku z przyrodoznawstwem. Antropologię traktowano wtedy bardzo szeroko, jako naukę o człowieku w ogóle, lokując ją jako dziedzinę na pograniczu nauk humanistycznych i przyrodniczych. Mieściła się wówczas w tym ujęciu antropologii także etnografia. Pod wpływem nauki europejskiej, m.in. prac przedstawiciela ewolucjonizmu, E.B. Tylora, i w duchu pozytywizmu próbowano wówczas przenieść metody badań przyrodniczych do nauk humanistycznych. Stąd usytuowanie etnologii w Komisji Antropologicznej Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Akademii. Z kolei częste pokrywanie się przedmiotu badań w obu Komisjach – Antropologicznej i Archeologicznej – prowadziło w praktyce do tego, że szereg prac realizowano i finansowano wspólnie; szczególnie dotyczyło to badań wykopaliskowych i związanej z nimi inwentaryzacji stanowisk archeologicznych. Tak też organizowane były niektóre wyprawy naukowe, podejmowane „w kierunku badań przedhistorycznych” w latach siedemdziesiątych2. W podzielonej na Sekcje Komisji Antropologicznej przewodniczącym Sekcji I został geolog A. Alth, sekretarzem – archeolog A.H. Kirkor, Sekcji II przewodniczył anatomopatolog L. Teichmann, sekretarzował I. Kopernicki. Kierowanie Sekcją III – Etnologiczną powierzono w maju 1874 roku Tamże, s. LXVI–LXVII. Przedstawiony przez J. Majera Program badań antropologicznych opublikowany jest tamże, s. LXVII–LXXXIII. 2 Zob. J. Szujski Zdanie sprawy z ruchu naukowego Akademii Umiejętności od 3 maja 1877 roku, podane przez sekretarza jeneralnego, „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1877”, Kraków 1878, s. 124. W sprawozdaniu tym zapisano: „W kierunku badań przed­ historycznych Komisja Antropologiczna jednoczy się z Archeologiczną; spólnym też staraniem zarządzone były wycieczki naukowe odbyte przez pp. Przybysławskiego, Kirkora tudzież Kopernickiego”. 1 274 �Kolbergowi, sekretarzem został J.N. Sadowski1. Już w czerwcu tego samego roku w Sekcji Etnologicznej gotowa była jako jedna z pierwszych jej inicjatyw opracowana przez Sadowskiego Instrukcja do badania właściwości ludowych2. Obejmowała ona osiem działów głównych: A. Nazwa badanej ludności, jej charakter i granice rozsiedlenia, B. Gwara, C. Poe­ zja, muzyka, taniec, D. Przysłowia, gadki (klechdy), zagadki, oracje, podania, E. Obrzędy i uroczystości, F. Ubiór i stroje, G. Mieszkania, H. Narzędzia. W każdym dziale znalazły się zwięzłe wyliczenia wyznaczonych do obserwacji i opisu problemów, zjawisk, zachowań, obiektów, przy czym zwraca uwagę nacisk, z jakim zaleca się „wierne spisanie wszystkich pieśni bez najmniejszej zmiany i ogładzenia” oraz zapis dosłowny opowieści i oracji, a także relacji o obrzędach i zwyczajach, „choćby to było nie tylko dziwacznym, ale nawet zupełnie niezrozumiałym” i bez względu na powtarzanie się treści. Program ten, opracowany przez archeologa Sadowskiego, zbliżony jest wyraźnie do Kolbergowskiego, przedstawionego w Liście otwartym z 1865 roku i realizowanego w Ludzie. Wspólne jest przede wszystkim założenie główne, tj. opis etnograficzny określonego obszaru, regionu jako składowej obrazu całego kraju w ujęciu panoramicznym. Wpływ idei i wzoru monografii Kolberga na środowisko Komisji Antropologicznej, wręcz na całe pokolenie badaczy, okazał się trwały i miał dominować do końca XIX wieku. Do programu badań ujętego w Instrukcji dokładał Kolberg swoje dalsze istotne postulaty. Wkrótce po jej ogłoszeniu, na styczniowym posiedzeniu Komisji Antropologicznej w 1875 roku, na jego wniosek jako przewodniczącego Sekcji Etnologicznej zatwierdzono uchwałę „dotyczącą wydawania częściowo badań etnograficznych popartych dołączeniem wizerunków typów ludowych, strojów, sprzętów itd., o ile można najstaranniejszych, a w każdym razie najwierniejszych”. Przychylono się też do propozycji Kolberga, by dla realizacji tego zdania, odpowiadającej „ścisłym wymogom nauki”, zwrócić się do znanych w kraju osób posiadających zbiory ikonograficzne z prośbą o ich użyczenie „czasowo do naukowego użytku”. Umożliwiłoby to wydawanie zeszytów obejmujących „umiejętny opis pewnej 1 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 16 V 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. I, s. LXVI. 2 Tamże, na s. XC–XCV oraz w osobnej odbitce: Kraków 1874. 275 �grupy etnograficznej, z dołączeniem wizerunków w drzeworytach, litografiach, chromolitografiach, a w razie potrzeby i nut muzycznych”. Przenosił Kolberg w ten sposób na grunt Akademii swoją programową koncepcję, w myśl której od początku działalności doceniane było dla etnografii znaczenie źródłowe dokumentacji ikonograficznej i muzycznej. Jednocześnie była to próba wykorzystania rycin ze zbiorów prywatnych i muzealnych za pośrednictwem Akademii do prac etnograficznych. Na tym samym posiedzeniu zobowiązywał się Kolberg konkretnie do porozumienia się w sprawie rycin z W. Dzieduszyckim, dyrektorem Muzeum Przyrodniczego we Lwowie, i z J. Kossakiem1, mieszkającym w Krakowie. Rok później w liście do Akademii, zdając sprawę ze swojej podróży na Pokucie i Bukowinę, informował, że w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie sporządził listę „wszelkich posiadanych przezeń akwarel, rycin i obrazów olejnych przedstawiających typy i sceny ludowe” i że podobny spis przygotował w muzeum Zakładu Ossolińskich2. Dołączył oba do swojego listu, wyrażając przeświadczenie, że „dostarczą one […] wątku do wygotowania obszernego i systematycznie ułożonego katalogu ubiorów na całym obszarze Polski”. Zawiadamiał też, że oba muzea posiadają znaczny zbiór fotografii „przedstawiających ubiory ludu, widoki wsi i cerkwi itp., których kopii na żądanie Akademii jak najchętniej udzielą na użytek etnografii”. Gromadzeniem ikonografii był więc żywo zainteresowany nie tylko ze względu na jej znaczenie dokumentacyjne dla monografii regionalnych własnych i innych autorów z Akademii, ale także w związku z dalekosiężnym planem opracowania albumu polskich strojów ludowych. Instrukcja przygotowana przez Sadowskiego w 1874 roku pomyślana była jako przewodnik w badaniach terenowych dla współpracowników i korespondentów, często amatorów w dziedzinie etnografii, którzy 1 Zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 13 I 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, Kraków 1875, s. VIII–IX. Już na kolejnym posiedzeniu Kolberg mógł przekazać informację, że Kossak obiecał udostępnienie swoich zbiorów Komisji, która wkrótce powołała go na swojego członka (Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 13 III 1875 r., tamże, s. LIII). 2 Brulion listu do Akademii z 30 X 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 659–660 (rkp. w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 2–3), dołączony spis akwarel z Muzeum im. Dzieduszyckich obejmuje 105 pozycji (tamże, k. 4–5). Inna wersja redakcyjna sprawozdania i tegoż spisu akwarel zachowała się w Muzeum Etnograficznym w Krakowie (Arch. MEK, sygn. II/226, nr inw. I/3051 RKP). Brulion spisu rycin z Ossolineum w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 300 (21 pozycji). 276 �wspomagać mieli prace Sekcji swoimi materiałami opracowanymi według wskazanego wzoru. Taką siatkę pomocników zamierzano utworzyć we wszystkich trzech zaborach. Dzięki operatywności Kopernickiego kwestionariusz Sadowskiego został już w 1875 roku rozesłany do wskazanych osób. Każdy z członków został też zobowiązany do pozyskiwania chętnych do współpracy, bowiem przez cały okres swojej działalności Sekcja Etnologiczna opierała swoje badania na korespondentach. W pracach terenowych spodziewano się udziału „przede wszystkim światłych duchownych wszelkiego obrządku, lekarzy i nauczycieli”, przy czym zaznaczano: „wszakże i każdy obywatel ziemski miałby tu łatwą sposobność przysłużenia się publicznej sprawie tą naukową pomocą”1. Odzew społeczny na apel Komisji i przebieg akcji zbierackiej okazały się zadowalające. Dzięki aktywności korespondentów i napływowi licznych materiałów można było podjąć ich planową publikację w wydawnictwie Akademii. Liczba nadsyłanych prac etnograficznych dwukrotnie przewyższała ilość materiałów pozyskanych przez dwie pozostałe sekcje Komisji, można więc sądzić, że impuls nadany przez Sekcję Etnologiczną decydująco wpłynął na ożywienie ruchu ludoznawczego, zwłaszcza w Galicji. Dorobek Komisji Antropologicznej znalazł swoje stałe miejsce publikacji w wydawanym jej staraniem od roku 1877 (do 1895) roczniku pt. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Był on podzielony na trzy części odpowiadające profilem trzem sekcjom Komisji. W każdym roczniku sąsiadowała więc problematyka z trzech dziedzin wiedzy, które wówczas ściślej wiązano ze sobą jako skupione na wspólnym przedmiocie badań, tj. na człowieku, jego życiu i kulturze. Dział III przeznaczony był na materiały etnograficzne; zamieszczano w nim napływające z terenu prace, uprzednio ocenione i odpowiednio zredagowane. Zakres badań obejmował wprawdzie wszystkie ziemie dawnej Rzeczypospolitej, szczególną uwagę zamierzano jednak poświęcić jej Kresom Wschodnim. W niepodpisanym wstępie do pierwszego rocznika jego autor, Józef Majer, powtórzył w skrócie główne tezy programowe Komisji, zaznaczając przy tym, że prace „zmierzać mają do badania ludności ziem polskich, a zwłaszcza północnych Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 5 III 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, s. XXXV. Część korespondentów zostawała członkami przybranymi Komisji, choć nie posiadali oni stopni naukowych i członkostwa Akademii. Wybierani byli na posiedzeniach Komisji, a następnie zatwierdzani przez Wydział. 1 277 �i północno-wschodnich stoków Karpat”1. Nie bez znaczenia było tu z pewnością świadome podkreślenie przynależności tych ziem do Polski, mimo utraty niepodległości. Z czasem, gdy materiałów ruskich napłynęło sporo, Sekcja Etnologiczna zwróciła swoje apele w stronę Wielkopolski i Śląska, skąd w latach wcześniejszych nie było ich wiele2. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” był pierwszym polskim czasopismem naukowym, w którym etnografia i folklorystyka znalazły swoje stałe miejsce. Redaktorem rocznika został Izydor Kopernicki, sekretarz Komisji. Kolberg jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej miał decydujący udział w przygotowaniu do druku materiałów etnograficznych, przeznaczonych do działu III, i ściśle współpracował w tym zakresie z Kopernickim. Odpowiadając za ten blok tematyczny czasopisma, miał stały wgląd w prace etnograficzne napływające do Komisji. Recenzował artykuły przeznaczone do druku, wprowadzał poprawki redakcyjne, propozycje zmian i uzupełnień, wskazywał niedostatki i mocniejsze strony opracowania, wyrażał swoją wiążącą opinię, oceniając studia innych autorów, najczęściej amatorów, rekrutujących się spośród księży, nauczycieli, lekarzy, urzędników i ziemian. Udzielał wskazówek, zachęcał ich do pracy i dalszych badań, podpowiadając problematykę, dzieląc się swoim doświadczeniem badacza terenowego i promując w ten sposób chętnych do pracy i wzorujących się na nim zbieraczy. Służył im radą i zachętą, a autorów prac pozytywnie ocenianych rekomendował niejednokrotnie na członków przybranych Komisji Antropologicznej. Obok działań programowych dotyczących badań etnograficznych Komisji podejmował także działania werbunkowe, wykorzystując swoje rozległe kontakty i znajomości z podróży. W efekcie zawiązywała się często współpraca naukowa, owocna nie tylko dla prac Komisji, ale także dla Kolbergowskiego dzieła. Pozyskany członek Komisji i autor zasilał swoimi pracami dział etnograficzny „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, a Kolberg korzystał z materiałów autora, przysyłanych niekiedy specjalnie dla jego Ludu, nieprzeznaczonych do publikacji w roczniku. Charakter takiej opieki naukowej Kolberga 1 „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, s. VIII. Badania te miały dotyczyć ludności „I. pod względem śladów ich najdawniejszego pobytu i życia w czasach przedhistorycznych; II. pod względem cech fizycznych, odznaczających obecnie właściwość szczepową, plemienną i narodową; III. pod względem właściwości duchowych, stosunków społecznych, zwyczajów i obrzędów”. 2 Por. E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 154. 278 �i współpracy w dostarczaniu materiału dla niego dokumentuje korespondencja z lat 1876–1886 z kieleckim etnografem i historykiem, księdzem Władysławem Siarkowskim (1840–1902), stanowiąca znakomity przykład obustronnego zaangażowania 1. Mieszkający w Kielcach od 1866 roku autor prac poświęconych Kielecczyźnie znalazł się w gronie kandydatów na współpracowników Sekcji Etnologicznej. W styczniu 1876 roku Kolberg skierował do niego list z propozycją współpracy z Komisją Antropologiczną, poszukującą korespondentów terenowych, którzy zbieraliby materiały zgodnie ze wspomnianą instrukcją Sekcji. Oryginał tego listu zaginął, lecz zachował się fragment końcowy brulionu, w którym Kolberg przedstawił adresatowi warunki publikacji w wydawnictwach Akademii. Siarkowski propozycję przyjął z wdzięcznością i zobowiązał się do współpracy. W dalszej korespondencji mowa o planowanych badaniach, posiadanych materiałach i przygotowaniu prac Siarkowskiego do druku w rocznikach Akademii oraz o zamiarze włączenia autora w krąg jej współpracowników. Po zapoznaniu się z pierwszymi materiałami Kolberg wraz z Kopernickim rekomendowali kieleckiego badacza na członka korespondenta Akademii i już wiosną tego roku Siarkowski został członkiem przybranym Komisji Antropologicznej 2. Kolberg pomagał mu w opracowaniu materiałów etnograficznych z okolic Kielc, wydanych później w „Zbiorze Wiadomości” w latach 1878–1885 3. Siarkowski informował o swoich planach, zbiorach i postępie prac, Kolberg podawał wskazówki dotyczące sposobu ich opracowania redakcyjnego, radził położyć nacisk na zbieranie informacji szczegółowych bez ich interpretacji 1 Zob. A. Skrukwa Władysław Siarkowski – współpracownik Oskara Kolberga, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 247–257. Współpracę tę oraz rękopiśmienny materiał Siarkowskiego zachowany w archiwum Kolberga omawia także E. Antyborzec we wstępie do tomu Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. XII–XVII. Zob. też listy Kolberga i Siarkowskiego z lat 1876–1886, Korespondencja… cz. I, II i III (DWOK T. 64–66). 2 Zob. brulion listu do W. Siarkowskiego z 20 I 1876 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 557. Siarkowski został wybrany na posiedzeniu Komisji Antropologicznej dnia 31 maja 1876 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. III, 1876, s. XLVI i L–LI). 3 W „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (w dziale III, etnologicznym) ukazały się trzy prace Siarkowskiego: najobszerniejsza pt. Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Kielc, T. II: 1878, s. 209–259,, T. III: 1879, s. 3–61, T. IV: 1880, s. 83–184 oraz Zagadki ludowe z różnych miejscowości guberni kieleckiej, T. VI: 1882, s. 3–29 i Materiały do etnografii ludu polskiego z okolic Pińczowa, T. IX: 1885, s. 3–72. 279 �i analiz, pośredniczył w przekazywaniu materiałów Akademii. M.in. pisał w 1877 roku, że odebrał pracę Siarkowskiego przedstawioną następnie Akademii, […] która, jak to zwykle bywa w takich razach, udzieliła mi ją na powrót do przejrzenia i porobienia uwag, jakie uznam za stosowne. Wybacz zatem, Szan[owny] Ks[ięże] Dobr[odzieju], że znając wymagania i formę publikacji naszej Akademii, pozwoliłem sobie w manuskrypcie Jego zmienić porządek niektórych rozdziałów, dać odpowiednią temu numerację i intytulację przedmiotów, wykreślić kilka pieśni (zwłaszcza drobniejszych rozmiarów i mniejszego znaczenia), które pomieszczone już były bez żadnej zmiany w dawniejszych zbiorach, skrócić niektóre Pańskie uwagi dobrze już skądinąd znane i pododawać odpowiednie cytacje z moich dzieł i z Kozłowskiego, Wójcickiego i innych. Sądzę, że za złe mi tego Jegomość nie weźmiesz, gdy ujrzysz rzecz w druku1. A rok później Kopernicki przypominał Kolbergowi: „Tymczasem potrzebna tu koniecznie bytność Pańska dla ostatecznego przygotowania rękopimu ks. Siarkowskiego do druku”2. Z kolei Siarkowski dostarczał Kolbergowi materiały folklorystyczne do monografii Kieleckiego (teksty pieśni, opowieści, przysłowia, modlitwy, opisy sobótek), które ten w niej skwapliwie wykorzystał jako wiarygodne. Zachowane w archiwum autora Ludu rękopisy kieleckiego badacza wskazują, że udział Siarkowskiego w zakresie dokumentacji folkloru był w monografii Kolberga znaczny. Rekomendacji udzielił badacz także Józefowi Grajnertowi (1831–1910), literatowi i etnografowi, znanemu sobie jeszcze z okresu warszawskiego. Przysłane przez niego do Akademii w 1879 roku z inicjatywy i zachęty Kolberga materiały etnograficzne z Kaliskiego zostały bardzo pozytywnie ocenione przez Kopernickiego, a także przez Kolberga, który wsparł propozycję przyjęcia autora na członka Komisji Antropologicznej. Jako redaktor wprowadził potrzebne poprawki, zmienił tytuł i układ treści oraz uzupełnił pracę Grajnerta o niezbędny komentarz rzeczowy i odsyłacze do wariantów. Już w roku następnym Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska ukazały się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, a Grajnert na wniosek Kolberga i Kopernickiego został przybranym 1 s. 15. 2 Brulion listu do W. Siarkowskiego z 19 IV 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), List Kopernickiego z 1878 roku, tamże, s. 193. 280 �członkiem Komisji1. W późniejszych latach, opracowując Kaliskie, Kolberg odwoływał się do tej pracy, zwłaszcza przy charakterystyce ludu. Przychylna opinia Kolberga przyczyniła się również do pozyskania dla Komisji nowych członków przybranych w osobach: Sofrona Witwickiego (1809–1879) z Żabiego na Huculszczyźnie, księdza grekokatolickiego i etnografa2; Władysława Przybysławskiego (1830­–1908), ziemianina, właściciela Czortowca i Uniża na Pokuciu, archeologa, etnografa i kolekcjonera zabytków sztuki3; Władysława Kosińskiego z Wadowic (1844–1914), językoznawcy i etnografa4; Bronisława Gustawicza (1852–1915), krajoznawcy, przyrodnika i etnografa z Krakowa5; Michała Greima (1828–1911), fotografa i kolekcjonera starożytności z Kamieńca Podolskiego6. Wszyscy oni zbierali materiały etnograficzne ze swoich stron, przeważnie publikowane potem w postaci rozpraw czy studiów opisowych w wydawnictwach Akademii. Często przekazywali też dla Komisji dary podchodzące z badań terenowych, wykopaliskowych czy z kolekcji prywatnych. Przybysławski i Witwicki, 1 Zob. list J. Grajnerta z 14 XI 1879 r. oraz brulion listu Kolberga do Grajnerta z lutego 1880 r., tamże, s. 280–281 i s. 327–328. Zapiski ukazały się w tomie IV „Zbioru Wiadomości” z 1880 r., na s. 285–361, a Grajnerta wybrano na członka w lutym 1880 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. VII, 1880, s. XVII i XXI). 2 Witwicki był autorem Rysu historycznego Hucułów (Lwów 1863), pracy wznowionej w 1873 roku pt. O Hucułach. Rys historyczny. W 1875 roku należał do inicjatorów Oddziału Czarnohorskiego Towarzystwa Tatrzańskiego. Członkiem Komisji Antropologicznej został w lis­topadzie 1875 roku (zob. „Rozprawy…” jw., T. II, 1875, s. LXXXIII i LXXIX). 3 Władysław Przybysławski wybrany został na członka Komisji w kwietniu 1877 roku (zob. tamże, T. IV, 1877, s. LXII i LVI ). Był jednym z najaktywniejszych badaczy w Komisji Antropologicznej, jednocześnie równie owocnie działał w Komisji Archeologicznej, której członkiem został wcześniej. 4 Władysława Kosińskiego wybrano na członka przybranego Komisji Antropologicznej wiosną 1876 roku, równocześnie z Siarkowskim (zob. tamże, T. III, 1876, s. XLVI i L–LI). 5 Bronisław Gustawicz został członkiem przybranym Komisji Antropologicznej w styczniu 1882 roku (zob. tamże, T. X, 1883, s. XIX i XXV). Kolberg współredagował m.in. jego rozprawę pt. Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe z dziedziny przyrody opublikowaną w „Zbiorze Wiadomości.” T. V: 1881, s. 102–186; zob. listy Kopernickiego, w których dziękuje Kolbergowi za „uwagi, notatki i uporządkowanie” rękopisu Gustawicza, deklarując, że do tych uwag „zastosuje się w wydaniu” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 696). 6 Michał Greim był twórcą fotografii przedstawiających Podole i Besarabię (widoki Kamieńca Podolskiego i innych miast, sceny rodzajowe, typy ludności). W latach 1875–1902 część zbiorów ofiarowywał w darze Komisji Antropologicznej, której członkiem był od 1876 roku. Zob. J.M. Dziewulska Świat Podola i Besarabii w obiektywie Michała Greima. Dary fotografii dla Polskiej Akademii Umiejętności, „Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie” R. 56: 2011, s. 378–420. 281 �podobnie jak Siarkowski, wspomagali także dzieło samego Kolberga, dostarczając mu notatek i informacji z własnych badań i wywiadów, które wykorzystywał potem w Ludzie, i obaj gościli go u siebie, stwarzając odpowiednie warunki do pracy i wspierając jego badania i zbieranie materiałów do monografii Pokucia, co zwłaszcza w przypadku Przybysławskiego dokumentuje obszernie korespondencja1. Brak natomiast informacji o bliższych kontaktach Kolberga z Gustawiczem czy Kosińskim, badaczami młodszymi, z którymi stykał się w Komisji i do których prac się odwoływał. Jest prawdopodobne, że bezpośrednio współpracował z Greimem w sprawie jego fotografii z Podola przekazywanych Akademii, a przeznaczonych do zbiorów etnologicznych Komisji, jak np. kolekcja 39 fotografii „bardzo starannie dokonanych ludowych typów z Podola rosyjskiego w formacie zwanym gabinetowym oraz 3-ech widoków tamecznych miejscowości w większym jeszcze formacie”, przedstawionych na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 12 listopada 1875 roku2. Zapewne zbiór ten przesyłany do Akademii oddany został w ręce Kolberga jako przewodniczącego Sekcji Etnologicznej, podobnie jak następne z kolekcji tego autora. W kolejnych latach Greim niejednokrotnie jeszcze ofiarowywał Akademii swoje fotografie. Niezależnie od patronatu nad pracami Sekcji Etnologicznej, od zajęć organizacyjnych i redakcyjnych, Kolberg sam publikował swoje artykuły w „Zbiorze Wiadomości”, począwszy od pierwszego rocznika, gdzie drukowana była jego rozprawa poświęcona gwarze wielkopolskiej3. Przy okazji planowanych przez Akademię edycji materiałów dialektologicznych wyłonił się wówczas problem rozdziału kompetencji Komisji Antropologicznej i Komisji Językowej. Obu dostarczano materiały językowe, zwłaszcza zbiory tzw. prowincjonalizmów: Antropologicznej – na podstawie wskazywanego w instrukcjach działu poświęconego mowie ludu, Językowej zaś – jako z założenia zajmującej się dokumentacją języka. Wywiązała się dyskusja, która z Komisji powinna zajmować się publikacją dialektyzmów, skoro Zob. korespondencja z Witwickim z lat 1876–1878 oraz z Przybysławskim z lat 1876– –1883, Korespondencja… cz. I–III (DWOK T. 64–66). O związanej z Pokuciem współpracy obu badaczy z Kolbergiem zob. też wstęp A. Skrukwy w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. X i nast. 2 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, 1875, s. XXXII. 3 O. Kolberg Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. I: 1877, w III dziale etnologicznym: s. 3– 36; przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342–388. O wydaniu tegoż w innej wersji redakcyjnej, z datą 1876 r. oraz o następnych pracach w „Zbiorze Wiadomości” będzie mowa dalej. 1 282 �przedmiotem obu od początku była „mowa ludu”. Dla ludoznawców były to kwestie równie ważne, co znajdowało swoje odbicie w kwestionariuszach etnograficznych i, w następstwie, w nadsyłanych pracach. Prowincjonalizmy, leksykalne materiały gwarowe, nazewnictwo, opis cech gramatycznych i fonetycznych dialektów miejscowych, słowem, język regionu był stałym elementem badań i dokumentacji etnograficznej. Rozprawa Kolberga o gwarze wielkopolskiej znalazła się najpierw na początku roku 1876 w Komisji Językowej Wydziału Filologicznego, gdzie przekazano ją do oceny Władysławowi Wisłockiemu, który zakwalifikował tekst do druku1. Stamtąd przesłano ją jednak wkrótce do Komisji Antropologicznej. Tymczasem bowiem na posiedzeniu pod koniec lutego 1876 roku swoje stanowisko w kwestii wydawania leksykalizmów gwarowych określiła Komisja Antropologiczna. W wyniku debaty, w której opinię swoją wyraził także Kolberg, ustalono: […] po uwagach wypowiedzianych w tym przedmiocie przez pp. Sadowskiego, Teichmanna, Majera i Kopernickiego oraz pośrednio objawionym w tej mierze zdaniu p. Kolberga stanęło na tym, że spostrzeżenia nad miejscowymi właściwościami mowy polskiej, ruskiej i litewskiej, o ile nie będą miały charakteru wyraźnie teoretyczno-lingwistycznego, który by je tym samym kwalifikował do Komisji Językowej, powinny być uważane jako jeden z bardzo ważnych materiałów etnograficznych i jako takie ogłaszane w dziale etnologicznym „Sprawozdań Komisji Antropologicznej2. Dopuszczono jednak możliwość wydawania takich materiałów w osobnych odbitkach jako publikacji należącej do obu Komisji. Ostatecznie pod koniec maja, po wzajemnym porozumieniu się postanowiono, że mimo nadsyłania prowincjonalizmów do obu Komisji materiały te złożą się na publikację pt. Materiały do słownika prowincjonalnej mowy polskiej wydawane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej”3. W takiej też formie, z trzema innymi pracami ukazał Posiedzenie Wydziału Filologicznego dnia 4 I 1876 r. oraz Posiedzenia Komisji Językowej dnia 15 I i z 16 II 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. VI, 1878 (dopiero w tym roczniku sprawozdania z 1876 roku!), s. I, VI i VII. 2 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 25 II 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. III, 1876, s. VIII. W tym samym sprawozdaniu odnotowano, że praca Kolberga znalazła się już w Komisji Antropologicznej, tamże, s. IX. Por. E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 164–165 i nast. 3 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 31 V 1876 r., „Rozprawy...” jw., s. XLV. 1 283 �się pierwodruk pracy Kolberga1. W innym układzie i w zmienionej wersji redakcyjnej Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego weszła do tomu pierwszego „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”2, gdzie znalazły się także te same trzy prace, które opublikowane zostały poprzednio w Materiałach do słownika prowincjonalizmów. Z czasem powracała na nowo dyskusja i toczył się dalszy istotny spór między folklorystami i językoznawcami; dotyczył on jednak przede wszystkim sposobu zapisywania tekstów ludowych, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Nadmienić tu jeszcze należy, że w tym samym czasie – według sprawozdania Komisji Językowej – złożona w niej została inna praca Kolberga pt. Zabytki piśmienne miasta Miłosławia w Wielkopolsce3. Ani sam tekst, ani jego temat, geneza i późniejsze losy nie są jednak znane. Przewodniczący Fryderyk Skobel (1806–1876), składając ją Komisji, nie wskazał referenta, brak też informacji, co stało się z nią dalej, a nawet wzmianki, czy zgodnie z procedurą była oceniana. Kolberg należał również w Komisji Antropologicznej do grona jej członków – ofiarodawców. Do zbiorów etnologicznych przekazywał w formie darów przedmioty użytkowe i akcesoria obrzędowe, a nawet teksty ludowe, pozyskane w czasie swoich wypraw terenowych. I tak np. w 1876 roku z podróży na Pokucie przywiózł: a) ozdoby stroju i godła weselne (wieńce z barwinku z pozłotką, powismo, okazy kwiatów używanych do ozdabiania korowaju); b) części stroju kobiet świątecznego; c) kilkanaście narzędzi i sprzętów domowych używanych na Pokuciu. 1 Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego Kolberga zamieszczona została w zeszycie pt. Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydawane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, z. I, Kraków 1876, na s. 3–36; tam znalazły się też prace pióra W. Kosińskiego i P. Parylaka (prowincjonalizmy), obie także przekazane z Komisji Językowej, oraz Z. Glogera (nazwy weselne). 2 W niektórych egzemplarzach rocznika 1. „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z 1877 r. tekst Kolberga wydrukowano w wersji identycznej jak w Materiałach, bez sygnalizowanych wyżej zmian, co było zapewne skutkiem prawie równoległych prac wydawniczych; w połowie października 1876 r. materiały etnologiczne do „Zbioru Wiadomości” znajdowały się już w druku (zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 14 X 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.- Przyr.”, T. IV, 1877, s. VII). 3 Zob. Posiedzenie Komisji Językowej dnia 23 III 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. VI, 1878, s. VII. Informował o tym również „Czas” 1876 (z 28 III) w nr. 71, na s. 3. Pracy tej nie odnotowują bibliografie wydawnictw Akademii. 284 �A w roku 1877 przysłał do zbiorów Komisji „5 gadek ludowych huculskich spisanych przez niego z ust ludu w narzeczu miejscowym ruskim” w Żabiu, też podczas podróży w 1876 roku1. Cenną formą pomocy realizowanej przez Komisję było wspieranie badań terenowych Kolberga; z jej funduszy odbywał od roku 1875 podróże naukowe, z których potem składał Akademii sprawozdania, o czym jeszcze będzie mowa. Były to kwoty niezależne od dotacji Akademii przydzielanej na druk kolejnych tomów Ludu. Udział Kolberga w pracach Komisji Antropologicznej miał duże i wymierne znaczenie dla jego własnych studiów i opracowań kolejnych monografii. Usprawniał przepływ informacji i orientację w bieżącym ruchu naukowym, zbierackim i wydawniczym oraz aktualnej problematyce badawczej, stwarzał możliwość bezpośrednich kontaktów i dyskusji z autorami i członkami Komisji. Z kolei ze zdaniem Kolberga liczono się powszechnie w środowisku naukowym, a on sam dzielił się chętnie wiedzą i doświadczeniem z innymi badaczami, często amatorami i entuzjastami etnografii2, dla których był przewodnikiem. Obustronna korzyść z tej wymiany była bezsporna: uczestnictwo Kolberga w pracach Komisji okazało się istotne dla jej funkcjonowania i kształtowania modelu badań na długie lata, zaś bezpośrednia styczność z ówczesnym dorobkiem naukowym Akademii przydatna była dla jego własnej działalności badawczej i wydawniczej. Zasadniczy kierunek ówczesnych działań Sekcji Etnologicznej, który wyznaczały prace zbierackie, gromadzenie materiału, miał swój ugruntowany cel. Podzielano tu mianowicie pogląd autora Ludu, że dopiero szeroka i możliwie najpełniejsza dokumentacja może stworzyć bazę źródłową do poważnych studiów analitycznych i porównawczych, a wtedy etnografia od rzetelnego opisu, będącego jej aktualnym zadaniem, przejść będzie mogła do interpretacji. Zmiany warunków cywilizacyjnych i widoczny proces zanikania tradycyjnych form kultury utwierdzały zresztą ówczesnych Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 21 XII 1876 i 1 VI 1877 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. IV, 1877, s. XXVII i LXXII. Opowieści te opublikował Kolberg w roku 1889 w części IV Pokucia (DWOK T. 32) na s. 271–294, opatrując je tam przypisem: „Spisaliśmy je w obecności ks. Sofr. Witwickiego w roku 1876. Cztery z nich opowiadał Hucuł Jura Skirczuk, piątą zaś fornal plebański”. 2 Zob. m.in. list do W. Dawida, nauczyciela i publicysty, z 10 IV 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 42–43, w którym na prośbę adresata Kolberg podaje listę 16 badaczy i autorów publikujących prace etnograficzne w wydawnictwach Akademii. 1 285 �badaczy, podobnie jak Kolberga, który wielokrotnie o tym zjawisku pisał, w wysiłkach tym pilniejszej rejestracji ginącego świata. Stąd sama koncepcja gromadzenia materiału długo nie podlegała w Komisji zmianom, a kolejne jej inicjatywy zmierzały przede wszystkim do opracowania systematycznego programu badań, jego korekt i sprawniejszej ich organizacji. I tak np. do późniejszych koncepcji i działań należały: przyjęcie wniosku Kopernickiego z 1879 roku o potrzebie zebrania materiału do projektu mapy etnograficznej Galicji, ostatecznie niezrealizowanego, decyzja z 1884 roku o niedrukowaniu w „Zbiorze Wiadomości” tekstów o treści rażąco obscenicznej i pochodzenia wyraźnie nieludowego, ale ich gromadzenie do naukowego wykorzystania, czy uchwalony w 1886 roku projekt, poparty przez Kolberga, podjęcia systematycznych badań w całym kraju, zamiast ogłaszania materiałów „dorywczo opracowanych” i preferujących pieśni kosztem obrzędów, bajek czy wierzeń oraz nierównomiernie reprezentujących poszczególne regiony. Przygotowaniem takiego planu miał zająć się komitet złożony z Kolberga, L. Malinowskiego, W. Kosińskiego, B. Gustawicza i I. Kopernickiego1. W Komisji rozumiano też etnografię – podobnie jak Kolberg – jako naukę nową, stopniowo się usamodzielniającą i autonomiczną, lecz także bezpośrednio związaną z historią i lingwistyką i przydatną głównie dla nich, a także dla archeologii i psychologii2. Postulowano jednak badania nad ludem w duchu pozytywistycznego obiektywizmu, bez romantycznego aprioryzmu w doszukiwaniu się w jego kulturze śladów archaicznej przeszłości narodu. Przedmiotem badań etnograficznych miała być rzeczywistość teraźniejsza, a ich celem – zebranie jak najbogatszego autentycznego materiału współczesnego. Kolekcjonowanie materiałów w głównej mierze przez amatorów i entuzjastów twórczości ludowej praktykowane było coraz powszechniej, a metody badawcze Kolberga stały się wzorem dla ówczesnych ludoznawców. Jego koncepcje i przykład działalności Zob. Posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 6 VI 1879 r., 8 III 1884 r. i 11 XI 1886 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, odpowiednio: T. VI, 1880, s. LXXXII; T. XI, 1884, s. CIV–CV; T. XV, 1887, s. LXXIV. 2 Pogląd ten podzielał i uzasadniał także J. Karłowicz. W swoim Poradniku dla zbierających rzeczy ludowe (Warszawa 1871) pisał: „Językoznawstwo (filologia porównawcza, lingwistyka), mitologia (wiaroznawstwo) i ludoznawstwo (etnografia) czerpią bezpośrednio i żyją prawie wyłącznie ze źródła rzeczy ludowych; dzieje, starożytnictwo (archeologia), dzieje prawodawstw, estetyka, poezja i muzyka bardzo z niego korzystają”. Opinię tę rozwijał w ciągu dalszym Poradnika (s. 4–7). 1 286 �zbieracko–wydawniczej odcisnęły się na wiele lat na dorobku Komisji i ówczesnego ludoznawstwa. Elżbieta Jaworska pisze: Dorobek Komisji tworzą badacze terenowi, którzy cel swój widzą w gromadzeniu materiałów ludoznawczych, a nie w ich interpretacji. Ten typ badań, dominujący w drugiej połowie XIX wieku, ukształtowany został pod wpływem Kolberga. Jego poglądy na zadania i metody badawcze etnografii stały się własnością ogółu ludoznawców i są reprezentatywne także dla środowiska krakowskiego. W koncepcjach Kolbergowskich mieści się od początku działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej. O aprobacie Akademii dla badań Kolberga świadczy przyznawanie zasiłków na wydawanie Ludu i wybór uczonego na członka Akademii Umiejętności oraz powierzenie mu funkcji pierwszego przewodniczącego Sekcji Etnologicznej1. Szczególne znaczenie miała dla Kolberga ścisła współpraca z Kopernickim, zwłaszcza w Komisji Antropologicznej. Ten wybitny uczony krakowski, lekarz z wykształcenia, współtwórca wraz z Majerem podstaw polskiej antropologii i ośrodka badań w Krakowie o znaczeniu europejskim, a ponadto etnograf, zbieracz i wydawca tekstów ludowych, badacz ludności Galicji i Górali wschodniokarpackich, wysoko oceniał prace autora Ludu i był z nim zaprzyjaźniony. Więzy te zacieśniły się, gdy Kopernicki został sekretarzem Komisji w 1875 roku i od początku bardzo zaangażował się w prace Sekcji Etnologicznej, którą kierował Kolberg. Wspierając go, pozyskiwał korespondentów terenowych, na których opierała się działalność Sekcji, rozsyłał kwestionariusze, zgłaszał ważne postulaty badawcze, dotyczące np. wspomnianej mapy etnograficznej Galicji czy sposobu wydawania tekstów ludowych. Jako sekretarz Komisji Antropologicznej opiekował się też wydawnictwami wszystkich trzech Sekcji, więc i działem etnograficznym „Zbioru Wiadomości”. Jego ogromny wkład w porządkowanie i opracowanie do druku materiałów ludoznawczych, często przygotowanych przez korespondentów niestarannie lub po dyletancku, był przeważnie anonimowy2. Kolberg miał więc w osobie Kopernickiego niezastąpionego pomocnika, doradcę i zastępcę w sprawach merytorycznych, wydawniczych i organizacyjnych. Udzielał on autorowi Ludu wsparcia dla jego własnych prac, E. Jaworska Działalność folklorystyczna Komisji Antropologicznej…, s. 147–148. O pracach Kopernickiego w Komisji Antropologicznej zob. m.in. E. Jaworska, tamże, s. 172–181. 1 2 287 �w razie potrzeby pośredniczył między Modlnicą a drukarnią czy Akademią, był powiernikiem w trudnych sprawach, a miało się okazać, że także oddanym opiekunem pod koniec życia. W zachowanej korespondencji datującej się od 1876 roku udokumentowana jest serdeczna osobista relacja obu badaczy, ich ścisła współpraca i głębokie wzajemne zrozumienie. Było to tym cenniejsze, że Kolberg stopniowo zmniejszać musiał swoje zaangażowanie w działalność Sekcji, gdyż coraz bardziej pochłaniały go prace nad Ludem, które wymagały wielotorowych działań zbieracza, dokumentatora, redaktora, wydawcy i kolportera. Ponadto w latach późniejszych toczyły się one równolegle nad kilkoma monografiami. Badacz musiał podołać tym wyzwaniom sam, mimo życzliwości i pomocy otoczenia, działając właściwie jak rozbudowana instytucja. Funkcję przewodniczącego Sekcji Etnologicznej i członka Komisji Archeologicznej sprawował jednak dożywotnio. XIV [Publikacje poza Ludem z lat 1871–1872: Obrazy Słowiańszczyzny południowej, Figury przydrożne, Rzecz o obchodach weselnych. – Kontynuacja prac nad Krakowskiem. – Śmierć matki w 1872 r. – Korespondencja z bratową, Karoliną Kolberg – łącznikiem z rodziną w Warszawie. – Krakowskie cz. I– –IV z lat 1871–1875 jako modelowa monografia Kolberga.] Pracując intensywnie nad Krakowskiem na początku lat siedemdziesią­ tych, przygotowywał Kolberg równolegle inne publikacje. Krótko przed opuszczeniem Warszawy opracował obszerne studium etnograficzne pt. Obrazy Słowiańszczyzny południowej, które ukazało się w warszawskiej „Gazecie Polskiej” w latach 1871–18721. Jego geneza jest dość zagadkowa. Kolberg nie tylko nie wspomina nigdzie o zamiarze napisania obszernej pracy o takiej tematyce, ale też nie wymienia jej w swoich notatkach autobiograficznych, bibliograficznych, opisie materiałów. W korespondencji odnajdujemy jedynie dwie odnoszące się do niej formalne wzmianki, kierowane do Kolberga już do Krakowa: informację Wilhelma Kolberga pośredniczącego po wyjeździe Oskara w jego interesach warszawskich 1 O. Kolberg Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił…, „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87; 1872, nr 1–7, 42– 43, 109–110, 133–136, 176–179. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 26–258. 288 �o obiecanej przez redaktora „Gazety Polskiej”, Józefa Sikorskiego, sukcesywnej przesyłce egzemplarzy artykułu drukowanego przez niego w tym czasopiśmie oraz zapowiedź Sikorskiego o przekazaniu Kolbergowi pozostałej części należnego honorarium za jego pracę1. W czasie swojej podróży do Słowenii i Chorwacji, odbytej w 1857 roku, badacz zainteresowany był przede wszystkim folklorem muzycznym; nic nie wskazuje na tak szeroki plan obrazu etnograficznego różnych grup etnicznych Słowian południowych, jaki przynosi praca. Może wówczas trafił na niektóre przywoływane w niej dzieła, brak jednak na ten temat informacji. Być może publikacja była wynikiem poszukiwania środków materialnych w bardzo trudnym okresie po zakończeniu prac nad Encyklopedią powszechną, gdy zabrakło honorariów autorskich od S. Orgelbranda, a zaprzyjaźniony Józef Sikorski wystąpił z propozycją druku jako formą pomocy finansowej. Nie jest też wykluczone, że Kolberg zamierzał poprzez tę publikację zdyskontować zebrane materiały. Studium, opatrzone podtytułem: Z rozmaitych źródeł skreślił…, ma charakter kompilacyjny, przy czym status źródłowy tekstu jest bardzo skomplikowany. Kolberg oparł się na drugiej edycji pracy węgierskiego autora Johanna Schustera Illyrien und Dalmatien oder Sitten, Gebräuche und Trachten der Illyrier und Dalmatier, und ihrer Nachbarn. Aus dem Französischen des Herrn Breton übersetzt von […] wydanej w Lipsku w 1830 roku pod pseudonimem Janus Pannonius. Jest to przekład na niemiecki dzieła francuskiego autora, J.B. Bretona de la Martinière, które zostało wydane w Paryżu w roku 1815 i które jest z kolei uzupełnionym o nowe informacje przekładem pracy B. Hacqueta (1777–1852), lekarza, przyrodnika i podróżnika, pt. Abbildung und besschreibung der Sudwestund Ostlischen, Wenden, Illyrer und Slaven…, opublikowanej w Lipsku w 1801 roku. Tak więc prymarnym źródłem jest dzieło Hacqueta, kolejnym – rozszerzone tłumaczenie francuskie Bretona, następnym dopiero, a bezpośrednim dla Kolberga, niemiecki przekład z francuskiego opracowany przez Schustera (Pannoniusa). Kolberg dokonał bardziej lub mniej dokładnego przekładu prawie całego tekstu Schustera, za którym odwoływał się do Bretona i Hacqueta, oraz uzupełnił ten podstawowy materiał (z końca XVIII wieku) o opisy, informacje i pieśni z XIX-wiecznej (z lat 1830–1870) 1 Zob. list Wilhelma Kolberga z 15 II 1872 r. oraz Józefa Sikorskiego z 17–18 IV 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 414 i 448–449. 289 �literatury zachodnioeuropejskiej, słowiańskiej i polskiej, którą wykorzystał w rozmaity sposób, w formie cytatów, komentarzy lub tylko wzmianek czy not bibliograficznych. Przywołał w ten sposób prawie 70 publikacji z około stuletniego okresu badań, przy czym blisko połowa z nich stanowi odesłania wtórne za źródłem cytowanym. Do tekstu dołączył też pewną ilość pieśni ze słowiańskiego południa w przekładzie polskim oraz kilka z zapisów własnych. Cykl „obrazów” jest więc studium panoramicznym, erudycyjnym, które wymagało z pewnością sporego nakładu pracy i jako próba opisu tamtejszych grup etnicznych ma znaczenie historyczne, choć nie zostało dostrzeżone przez ówczesnych badaczy. Publikacja ta dokumentuje też żywotność zainteresowań Kolberga kulturą Słowian południowych. Wyjątkowej tematyce – kapliczkom i krzyżom stawianym przy drogach – poświęcony jest artykuł Kolberga z 1872 roku pt. Figury przydrożne1, który stanowi rezultat rozpoznawania topografii i historii okolic Modlnicy, zapewne nie bez udziału Konopków. Rysunki do pięciu dołączonych do tekstu drzeworytów wykonał prawdopodobnie Tadeusz Konopka. Artykuł o tych rzeźbach był jedną z pierwszych polskich publikacji z dziedziny sztuki ludowej. Już w Krakowie w roku 1872 ukazała się Rzecz o obchodach weselnych… – pierwsza publikacja Kolberga, w której szerzej wykłada on swoje stanowisko teoretyczno-metodologiczne na temat etnografii i jej zadań2. W rozprawie tej, dokonując analizy pracy Glogera, Kolberg podkreśla przedwczesność uogólniającej tezy autora, który stwierdza, że „na całej przestrzeni Polski […] obrzędy, zwyczaje, pieśni i charakter ich narodowy stanowią odrębną, obyczajową i historyczną całość”. Gloger przyznaje Opublikował go Kolberg w „Kalendarzu Warszawskim Popularno-Naukowym” J. Ungra na rok zwyczajny 1872, na s. 138–142, przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 337–341 i ryc. 6 i 7 tamże. 2 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi, ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera), czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez…, „Na Dziś, pismo zbiorowe, poświęcone literaturze, naukom, sztuce, gospodarstwu krajowemu, handlowi i przemysłowi” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266–285, przedruk w: tenże Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 259–306. Część pierwsza pracy Glogera ukazała się w Krakowie w 1869 roku, planowana część druga nie została wydana, lecz materiały do niej autor wykorzystywał w artykułach poświęconych obrzędowi weselnemu (m.in. w tekście pt. Weselnicy we dworze, drukowanym w J. Jaworskiego „Kalendarzu Ilustrowanym na Rok Przestępny 1876”, Warszawa [1875], na s. 94–98, jako „wyjątek z nieogłoszonego drugiego tomu”). 1 290 �wprawdzie, że dla całościowego obrazu potrzebne są opisy „szczegółowe”, ale wobec stwierdzenia kulturowej jednorodności na całym obszarze Polski stopień szczegółowości badań praktycznie nie ma już dla niego decydującego znaczenia. Nie negując poglądu Glogera o „odrębnej całości”, Kolberg przede wszystkim wskazuje, że materiał źródłowy, na którym ten się oparł, jest niewystarczający. Rozumie, że autor nie był w stanie „wywiązać się w całej obszerności z położonego w ten sposób przez siebie zadania”, jakim było syntetyczne ukazanie obrzędów weselnych w Polsce i na Rusi. Pisze, że w jego pracy „brak wielu nawet ważniejszych (wedle naszego mniemania) szczegółów i odmian, spowodowany, jak to zaraz wykażemy, niedostatecznością materiałów, z których korzystał”1. Wskazując kolejno te niedostatki, sprzeciwia się przedwczesności generalizujących sądów i interpretacji, które poprzedzić winny wszechstronne, cząstkowe i systematyczne badania o charakterze dokumentacyjnym. Dopiero na ich podstawie powinna nauka formułować wnioski. Pisze: Polska bowiem, jak każdy kraj, składała się z cząstek, z prowincji. Nim się zatem skutecznie zdołamy rozpatrzeć po całym jej obszarze, wypada nam z konieczności zamknąć się poprzednio w ciasnym obrębie nie tylko jednej, ale każdej z osobna prowincji i takową obejrzeć po szczególe, nie pomijając i drobniejszych cech, a tym mniej cech większego rozmiaru i znaczenia. Im mniejszą będzie przestrzeń naszych poszukiwań (np. powiatami), tym większa urośnie masa pozyskanych przez nas szczegółów i tym łatwiej, dokładniej i bezpieczniej dadzą się owe zbite w jedno wiadomości obejrzeć i opracować. Zbiorowe dopiero a systematyczne części tak opracowanych zestawienie i porównanie ukaże całość bez skazy i doprowadzić będzie mogło do wniosków ogółowych i do pożądanego badań wypadku2. Zdaniem Kolberga dostrzegane „niby czarne plamy liczne szczerby w opisach pojedynczych ziem, których monografii dotąd nie skreślono”3, uniemożliwiają wiarygodne prace porównawcze, a tym samym naukowy obraz całości. Recenzent docenia wkład pracy i dociekliwość Glogera, zauważa jednak, że wbrew zakładanej przez autora tożsamości i jednolitości omawianych zjawisk kulturowych zebrany przez niego samego materiał O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… (DWOK T. 63), s. 262. Tamże, s. 262–263. 3 Tamże, s. 263. 1 2 291 �porównawczy wskazuje często nie podobieństwa, lecz różnice istotne dla etnografa. W badaniach etnograficznych postuluje jako podstawę zgromadzenie odpowiedniego materiału: Nim atoli do zadowalniających rezultatów dojść będzie można, starać się potrzeba (zdaniem naszym), obok prac przygotowawczych, o nagromadzenie jak największej ilości zasobów, mianowicie z okolic etnograficznie mniej znanych, o zestawienie systematyczne wszelkich różnic, odmian i drobnych odcieni i o metodyczne ich porównanie. Działanie takie przyczyni się do łatwiejszego wyśledzenia, co w wyobrażeniach, pieśniach i zwyczajach jest specyficzną własnością miejscowości, powiatu, prowincji, plemienia (dajmy na to: słowiańskiego), a co i w jakiej dozie naleciałością obcego plemienia, narodu, prowincji itd. […] Stąd też etnograf i w ogóle wszelkiego rodzaju badacz żadnym, by najmniejszym, gardzić nie powinien szczegółkiem (byle tylko autentyczność jego nie ulegała zaprzeczeniu) […]. Ileż to razy zdarzało się, że na sztucznej, acz pozornie szerokiej podstawie budowano teorie, od powiewu gruntownej nauki kruszące się jak zamki na lodzie, gdy tymczasem taż sama nauka zdołała oprzeć się niekiedy trwale, jak na granitowych opokach, na drobnych ziarenkach, na pyłkach w szczęśliwej odszukanych chwili1. W dalszym ciągu Kolberg wyraża przekonanie o konieczności przygotowania teoretycznego, poprzedzającego wnioski porównawcze, tj. przyswojenia sobie terminologii, wyrobienia orientacji w pojęciach takich jak „tożsamość, wspólność, jednolitość, bliskość, podobieństwo, odcień, odmiana, różnica, odrębność, przeciwieństwo itp. […], wariant, wersja, motyw itd. […]”2. W obszernym materiale analitycznym podaje przykłady ich zastosowania w opisie sytuacji obrzędowych oraz analizie tekstów im towarzyszących, które zestawia pod względem zbieżności lub zróżnicowania w zakresie funkcji, treści i formy, występujących realiów, rekwizytów, symboliki (np. kołacz i korowaj, kosa i warkocz, sadowienie na posadzie i na dzieży, czepek i zawój, czyli namitka). Wskazuje znaczenie symboliczne roślin (ruty, barwinku, mięty, lilii, kaliny, jabłoni), ptaków, wianków, chleba, pieniądza, pierścienia, wieńca, ręcznika lub chustki itd. Zwraca uwagę na wędrowność i zmienność form i elementów obrzędowości weselnej, pieśni czy obchodów za sprawą m.in. migracji wewnętrznych szlachty, a także ludu, np. osadników, pątników, dziadów, flisów, służby 1 2 Tamże, s. 265. Tamże, s. 266. 292 �dworskiej itd., czego efektem są dostrzegane czasami w badaniach i materiale podobieństwa w oddalonych od siebie wsiach, a różnice w blisko siebie położonych. Podkreśla wpływ Kościoła na obrzędowość weselną, ale i obecność niektórych reliktów pogańskich, które pozostały jako nietępione przez duchownych, bo niepozostające w sprzeczności doktrynalnej. Stwierdza, że zmienna pozostaje również funkcja, np. jedne pieśni śpiewane są powszechnie przy weselu i ściśle z nim związane, inne nie należą do stałego repertuaru obrzędowego. Podobnie elementy stanowiące rezultat wpływów obcych, tak jak i rodzime, samorodne, w ustach ludu ulegają „przeróbkom, kalectwu, zepsuciu”, „bo gdzież jest prawo, które by rzeczy ustnej, a tak ruchliwej stanowczość sakramentalną nadać i trwałość zapewnić bez skazy było w stanie?”1 Dokładny przegląd treści według rozdziałów recenzowanej pracy osadza Kolberg na szerokim tle etnograficznym i historycznym dawnej Rzeczypospolitej, odwołując się przy tym do literatury polskiej i europejskiej. Rozprawa znakomicie dokumentuje wyniki trzydziestoletniej pracy badawczej Kolberga jako zbieracza i źródłoznawcy, pozyskane przez niego ogromne doświadczenie i wiedzę w zakresie obrzędowości weselnej, którą interesował się szczególnie. Ukazuje też horyzonty naukowej refleksji Kolberga, który w swoich pracach wyznaczył dalekosiężne perspektywy dla etnografii jako „nauki nowej”, jak ją określił w 1865 roku2, a jednocześnie z pokorą badacza określił dla siebie i swojego pokolenia zadanie wtedy pierwszorzędne, jakim było zebranie odpowiedniego zasobu źródeł dla późniejszych analiz i syntez. Formułując i uzasadniając na podstawie analizy pracy Glogera swoje stanowisko badawcze, jest już Kolberg w trakcie pracy nad Krakowskiem, monografią, która wyznaczy dalszy zaawansowany etap kształtowania się jego metody pracy i wzorca monografii regionalnej. Ma za sobą lata pracy terenowej, bezpośredniego obcowania z folklorem, studiów i doświadczeń zbieracza i wydawcy, które pozwalają mu na własne oceny i wnioski. Już krótko po przeniesieniu się w okolice Krakowa Kolberg dotkliwie uprzytomnił sobie cenę emigracji z Warszawy i rozstania z najbliższymi. 8 stycznia 1872 roku zmarła matka Oskara, z którą zarówno on, jak i jego Tamże, s. 305. W cytowanym wyżej liście do J. Blizińskiego z 13 IV 1865 r., Korepondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 116. 1 2 293 �bracia, Wilhelm i Antoni, byli bardzo związani. Kolberg nie pojechał na pogrzeb, który odbył się 10 stycznia; nie zdążyłby na czas, ponadto nie miał ważnego paszportu, koniecznego do przekroczenia granicy zaboru rosyjskiego. W listach rodzinnych postać matki wspominana jest zawsze z ciepłem i czułością jako osoby opiekuńczej, troskliwej, bez reszty oddanej rodzinie, dzielącej jej wszystkie zmartwienia i kłopoty, scalającej bliskich we wspólnym kręgu. Po otrzymaniu od Wilhelma wiadomości o jej śmierci Kolberg napisał do brata: Straty matki, mimo od dawna przewidywanej jej śmierci, nic nam wynagrodzić nie zdoła, tym bardziej takiej matki, jaką była nasza, a wielki po niej żal pozostałych jest rzeczą bardzo prostą. Chciałbym Cię pocieszać, a czuję dobrze, ile sam potrzebuję tej pociechy. Po takim ciosie blednąć musi wszelki inny, jaki kogokolwiek spotkać może1. Ostatnie chwile życia zmarłej opisała mu obszerniej wspomniana już jej wychowanica i bratanica Oskara, Karolina Gallasch, wtedy już także bratowa Oskara2. Antoni Kolberg rozwiódł się z pierwszą żoną Eleonorą w 1868 roku, a trzy lata później, w październiku 1871 roku ożenił się z Karoliną. Ślub był pospieszny i utrzymany w tajemnicy, ponieważ ich pierwsza córka, Antonina, urodziła się w kwietniu 1872 roku 3. Ta skomplikowana sprawa rodzinna, napomykana jedynie lub pokrywana milczeniem w korespondencji, była – jak wynika z lakonicznych wzmianek w listach Wilhelma i Karoliny z tych lat – obok innych kłopotów rodzinnych, poważnym zmartwieniem dla zmarłej matki i babki, poczuwającej się do odpowiedzialności zarówno za syna Antoniego, jak i swoją wychowankę Karolinę. Obszerne listy tej ostatniej, wskazujące na głębokie przywiązanie do Oskara, odwzajemniane zresztą w równie serdecznych odpowiedziach do bratowej, przynoszą mu przez lata krakowskie najobszerniejsze relacje o warszawskiej rodzinie, znajomych, czasem także o kulturalnym życiu miasta. Był to najżywszy kontakt Kolberga z warszawską rodziną także w następnych 1 Zob. listy Wilhelma Kolberga z 8 i 21 I 1872 r. oraz brulion listu Oskara do Wilhelma z 4 II 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 400–401 i 408. 2 List Karoliny z 21 I 1872 r., tamże, s. 403–404. Zob. też list Antoniego Kolberga z 23 I 1872 r., tamże, s. 406. 3 Jako datę urodzin Antoniny Kolberg przyjęto 2 kwietnia 1872 r. W sprzeczności z nią pozostaje wypowiedź Wilhelma Kolberga w liście do Oskara, z 12 grudnia 1871 roku, która wskazuje na wcześniejsze narodziny Antoniny jeszcze przed ślubem rodziców (tamże, s. 398–399). 294 �latach, zwłaszcza po śmierci Wilhelma w 1877 roku. Przetrwał z różnym natężeniem do końca życia autora Ludu. Na ten trudny okres przypada intensywna praca Kolberga nad edycją czterotomowego Krakowskiego, która zamknęła się w pięciu latach: część pierwsza ukazała się w 1871, część druga w 1873, dwie kolejne odpowiednio w 1874 i 1875 roku. Dopełniają je wydane współcześnie trzytomowe suplementy, w których zebrano zachowany krakowski materiał rękopiśmienny, nieopublikowany przez Kolberga. Krakowskie było trzecią po Sandomierskiem i Kujawach monografią regionalną, zaplanowaną w ramach całościowego panoramicznego programu wydawniczego Kolberga, najpierw jako tomy 5–7 Ludu, ostatecznie jako tomy 5–8. Ukazała ona kolejny, dojrzały już etap dokumentacji kultury ludowej wybranego regionu w opracowaniu Kolberga. Była monografią modelową, zarówno ze względu na bogactwo materiału, zakres tematyczny przedstawianych zagadnień, jak i metody wykorzystania źródeł, warsztat zbieracza i wydawcy oraz miejsce folkloru w ogólnym obrazie regionu. Prezentowała najpełniej przyjęte przez Kolberga założenia teoretyczno–metodologiczne i egzemplifikowała je na obszernym własnym materiale pozyskanym podczas bezpośrednich eksploracji terenowych oraz na bogatej, wielostronnie wykorzystywanej literaturze przedmiotu. Stanowiła też odbicie korzystnych możliwości pracy badawczej Kolberga w terenie oraz rozległości studiów źródłoznawczych, które umożliwił mu stały pobyt pod Krakowem. Zasięg regionu omawianego w tej monografii odpowiadał założeniom Kolberga, postulującego, m.in. w przywoływanej wyżej recenzji pracy Glogera, przyjęcie „mniejszej przestrzeni badań” dla śledzenia zjawisk kulturowych jako gwaranta ich szczegółowości i dokładności. Krakowskie obejmuje bowiem praktycznie obszar niewielki w stosunku do całego regionu, tj. najbliższe okolice Krakowa. Podobnie postąpił badacz w poprzednich monografiach, obejmujących w Sandomierskiem i Kujawach nieduże stosunkowo „prowincje”. Dalsze połacie regionu krakowskiego planował Kolberg przedstawić w osobnych monografiach1. Skoncentrowanie się na terenach podkrakowskich w jednej monografii uznał za celowe ze względu na reprezentatywność materiału z nich pozyskanego dla obrazu regionu, 1 Por. brulion listu do Augusta Bielowskiego z 15 III 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 302–304. Por. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XIII–XIV. 295 �którą oceniał na podstawie niezwykle bogatej zebranej w trakcie badań dokumentacji źródłowej. Rozpoczynając rozdział „Kraj” w części I, pisał: Okolica stanowiąca przedmiot moich poszukiwań składa się, prócz samego Krakowa, z ziemi b. okręgu wolnego miasta, a następnie W. Ks. Krakowskiego oraz z dwóch przyległych jej wąskich pasów nadgranicznych, z których jeden ciągnie się długim szlakiem od północy w Królestwie Kongresowym, drugi zaś od południa prawym brzegiem Wisły (w Galicji)1. Szerokość owych „pasów nadgranicznych” nie jest jednak wyraźnie wykreślona. Ostra jest jedynie granica zachodnia biegnąca historycznie między Małopolską i Śląskiem, a wówczas oddzielająca ziemie zaboru austriackiego od pruskiego. Nieostrość pozostałych linii granicznych wynika zresztą nie tylko z faktu przenikania się kultur na pograniczach etnograficznych i płynności pewnych zjawisk czy cech ujawniających się niejako ponad czy mimo granic historycznych, politycznych, administracyjnych. Przyczyna chwiejności granic leży również w tym, że Kolberg sam wykraczał poza określone przez siebie terytorium „wąskich pasów” wzdłuż Wisły2. Najwięcej materiału zebrał Kolberg w Modlnicy, Tomaszowicach i w samym Krakowie, a także w okolicy Wieliczki. Zapisy melodii i tekstów folkloru (pieśni, bajek, zagadek) oraz informacje i opisy etnograficzne dokonane zostały głównie w tych ośrodkach badań. Choć noty lokalizacyjne wskazują szereg innych miejscowości z regionu, nie zawsze muszą oznaczać pobyt w nich Kolberga i notację na miejscu, sam zapis mógł się dokonać gdzie indziej, a owe noty informują o pochodzeniu lub miejscu zamieszkania informatorów czy śpiewaków. Znając wielokrotnie wyrażaną przez samego badacza zasadę wykorzystywania każdej nadarzającej się okazji, by zapisywać ludowe teksty i melodie także poza miejscem ich funkcjonowania, przyjąć można z dużym prawdopodobieństwem, że nie we wszystkich wskazanych w notach miejscowościach sam bywał, lecz że np. w Krakowie lub w często i chętnie odwiedzanej przez gości Modlnicy czy w Tomaszowicach pozyskał materiał z innych wsi. Obok miejscowości w dawnym powiecie O. Kolberg Krakowskie cz. I (DWOK T. 5), s. 4. Zob. wypowiedź samego Kolberga na temat przyczyn takiego „przekraczania” granic, tj. dla pokazania cech „Krakowiaków w najściślejszym wyrazu tego znaczeniu”, w części I Krakowskiego (DWOK T. 5), s. 107 i 115, por. też E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. XVI. 1 2 296 �krakowskim badacz wymienia w swojej monografii także położone w powiatach wielickim, chrzanowskim i bocheńskim, a nawet w ówczesnej guberni kieleckiej, w powiecie olkuskim i miechowskim. Brak niestety wskazówek Kolberga określających trasy podróży oraz wszystkie miejscowości, w których prowadził badania i sporządzał notatki ze słuchu. Dokładnych danych w tym zakresie nie da się dziś ustalić. Wiadomo jednak, że warunki zamieszkiwania w Modlnicy, bliskość zaprzyjaźnionego dworu w Tomaszowicach, ścisłe kontakty rodzinne z mieszkańcami Mogilan, towarzyskie, artystyczne, naukowe z Krakowem i z okolicznym ziemiaństwem służyły budowaniu i rozgałęzianiu swoistej siatki badań i pozyskiwaniu narratorów, śpiewaków, informatorów i gawędziarzy. Bez życzliwości i pomocy zaprzyjaźnionych lub polecanych „obywateli”, wobec nieufności chłopów i ich niechęci do obcych, obwarowanej urzędowymi zakazami i restrykcjami za nawiązywanie z przybyszami kontaktów, dokumentowanie folkloru na taką skalę nie byłoby możliwe. Nierzadko też pomocnicy Kolberga uczestniczyli w badaniach i rejestracji żywych przekazów z ust chłopskich wykonawców i znacznie je ułatwiali. Pozyskiwali przecież dla niego dobrze sobie znanych mieszkańców wsi, osoby nieprzypadkowe, często utalentowane i wyjątkowe. Niekiedy współpraca ta szła jeszcze dalej, jak np. z Józefem Konopką, z którym to podczas pobytu w Modlnicy w 1857 roku i w Mogilanach w 1861 roku notowali razem pieśni – Kolberg melodie, Konopka teksty 1, czy z Antoniną Konopczanką, która spisywała dla Kolberga wspomniane teksty folkloru. Od przyjezdnych i gości przybywających do Krakowa i do podmiejskich wsi zbierał Kolberg zresztą materiały nie tylko z Krakowskiego i z ziem ówczesnej Galicji Wschodniej, ale także z regionów od wyjazdu z Warszawy już przez siebie nieodwiedzanych, a należących wówczas do Królestwa Polskiego2. Ponadto stosunki między podkrakowskimi dworami Konopków a wsią były tradycyjnie dobre, jak wspominają ich mieszkańcy i bywalcy. Kolberg zaś ze swoją cierpliwością i łagodnością, a przede Zob. np. zapisywane w ten sposób pieśni nr 129, 383 i 399 oraz 519 i 734 w tomie Krakowskie, Suplement… (DWOK T. 73/I) oraz tamże ryc. nr 2 (przed s. 243), przedstawiająca zapis terenowy melodii z incipitem tekstu „Wędrowała Kasia” sporządzony przez Kolberga oraz tekstu tej pieśni ręką Konopki. 2 O takich nabytkach mówią również rękopisy, np. zachowane manuskrypty Antoniny Konopczanki, która w Modlnicy, co odnotowane jest w rkp., sporządziła zapisy kilku bajek mazowieckich z okolic Łomży i Augustowa, z ust tamtejszego narratora, oznaczając ich proweniencję geograficzną (rkp. Arch. PTL, teka 1, sygn. 1118, k. 73–77), zob. bajki w cz. VII Mazowsza (DWOK T. 42), s. 450–452, 453–455, 468–469, 485–488. 1 297 �wszystkim z żywym i powszechnie znanym zainteresowaniem dla życia wsi cieszył się sympatią miejscowej ludności i traktowany był życzliwie i ciepło jako ważna i charakterystyczna postać modlnickiego pejzażu, czego trwałym śladem mogą być odnalezione w jego rękopiśmiennych zbiorach cytowane wcześniej, improwizowane przyśpiewki. Poza istotnym wkładem Konopków niezidentyfikowani są pozostali współpracownicy Kolberga z Krakowskiego w zakresie organizacji badań i zasilania monografii własnymi materiałami. Ich zapisy pozostają anonimowe. Nieznani są także w większości informatorzy i wykonawcy ludowi z tego regionu. Nieliczne i w skali całego dorobku Kolberga unikatowe informacje uzyskujemy jedynie o kilku z tych ostatnich dzięki Antoninie Konopczance, która utrwaliła nazwiska swoich narratorów z Modlnicy i okolicznych wsi na kartach własnych zapisków1. W rękopisach odnotowane są też nazwiska dwu bliżej nieznanych i wyjątkowych autorów: Michała Szczurka z Mogilan, który niewprawnie, nienawykłą do pisania ręką zanotował kilkadziesiąt „śpiewek” i kilka opowiadań, oraz Jana Hyłki, autora obszernego tekstu szopki2. W czterotomowej monografii materiał podzielony jest na rozdziały: „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje”, „Gry i zabawy” (część pierwsza); „Obrzędy”, „Pieśni i dumy”, „Tańce” (część druga); „Świat nadzmysłowy” (część trzecia); „Powieści”, „Zagadki. Przysłowia. Zdania”, „Język” (część czwarta). Każdy z tomów zamykają przypisy, zawierające uzupełnienia do podstawowego zrębu 3. Układ ten, w zasadzie w swoich ramach głównych przyjęty już w Kujawach, zastosował tu Kolberg dla znacznie bogatszego i zróżnicowanego tematycznie i źródłowo materiału, co odzwierciedla układ wewnętrzny w obrębie działów głównych. Dzięki temu Krakowskie reprezentatywnie określa ustalony schemat treściowy pełnej Kolbergowskiej monografii regionalnej, w której badacz na obszernym materiale zweryfikował praktycznie swoje założenia teoretyczno-metodologiczne i zaprezentował jej modelowy kształt. Schemat Zob. E. Millerowa, A. Skrukwa „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), s. LXX– LXXII. 2 Zob. tamże, s. L i LXXXIII. Zapisy Szczurka opublikowane są w tomach 73/I DWOK, s. 499–515, i 73/II DWOK, s. 472–475, 484, 487–489; zapis szopki Hyłki w tomie 73/I DWOK, s. 23–38. 3 Charakterystyka zawartości poszczególnych rozdziałów monografii przedstawiona jest obszerniej w przywołanym wyżej wstępie E. Millerowej i A. Skrukwy „Krakowskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 73/I), zob. s. XXXI i nast. 1 298 �ten będzie się powtarzał w zasadniczej postaci we wszystkich późniejszych monografiach regionalnych; jego modyfikacje podyktowane będą jedynie specyfiką regionu, a także ilością i charakterem pozyskanego materiału, którego wewnętrzne proporcje i wartość źródłowa pozostawały zależne od możliwości i zakresu własnych penetracji terenowych i literackich. Warto więc na przykładzie Krakowskiego przyjrzeć się pokrótce typowym wyróżniającym cechom i metodom dokumentacji właściwym dla monografii Kolberga z jednej strony, z drugiej zaś specyfice obrazu regionu okolic Krakowa. W Krakowskiem zrealizował Kolberg wzorcowo swój programowy postulat wielotorowości wykorzystanych źródeł. Monografię zbudował z materiałów pozyskanych trzema drogami: z własnych obserwacji i przekazów spisanych od ludowych informatorów i wykonawców; z różnorodnych źródeł pośrednich, wśród których wymienić należy przede wszystkim materiały pochodzące od współpracowników, a spisane specjalnie dla Kolberga bądź przekazane mu do użytku z własnych zasobów; z zastanej literatury i archiwaliów. Zgromadził i wyselekcjonował w ten sposób bogatą i różnorodną bazę źródłową dla obrazu etnograficzno-folklorystycznego okolic Krakowa. Umożliwiły to wcześniejsze wielokrotne kontakty z tym terenem i jego mieszkańcami, potem stały w nim pobyt, a także studia i kwerendy w bibliotekach i archiwach krakowskich oraz zbiorach prywatnych, dworskich i kościelnych. Wyniki tych poszukiwań Kolberga wykorzystane w monografii są imponujące, zarówno w zakresie ilości, jak i profilu, charakteru i chronologii cytowanych i przywołanych źródeł drukowanych i rękopiśmiennych. Pogląd na skalę prac wykorzystanych przez Kolberga w czterech tomach Krakowskiego oraz w trzyczęściowym suplemencie krakowskim przynosi bibliografia zestawiona w ostatnim z nich (DWOK T. 73/ III, s. 441–481). Wśród ponad 700 pozycji znalazły się kompendia i dzieła autorów polskich i obcych, prace historyczne i etnograficzne, zbiory folkloru wydane przez poprzedników, publikacje krajoznawcze i podróżnicze, dawne kroniki, utwory literatury pięknej polskiej i europejskiej, artykuły z prasy współczesnej i starszej różnego profilu, od tytułów naukowych do niskonakładowych kalendarzy, druki ulotne i efemeryczne, rękopisy często dziś zagubione, zniszczone lub niedostępne. Chronologicznie sięga Kolberg do dorobku kilku epok, począwszy od piśmiennictwa staropolskiego, aż po czasy mu współczesne. Tak szeroka penetracja źródeł jest zaletą monografii i jest cenna dla obrazu etnograficznego regionu, gdyż z jednej strony pozwoliła uchwycić w wielu kwestiach ciągłość oraz żywotność tradycji, 299 �np. trwałość i wiek niektórych wątków czy utworów folkloru pieśniowego, podaniowego itp., a z drugiej ocalić od zapomnienia szereg świadectw dziś niedostępnych, bo zaginionych, wydobyć informacje i teksty z rozmaitych zakamarków literackich, niekiedy kryjących nieznane, a istotne wiadomości dla historii, etnografii i dziejów folkloru. Ten aparat źródłowy przy wszystkich swoich zaletach sprawił jednak, że w praktyce nie ustrzegł się Kolberg błędów, nieporozumień i mielizn. Jednak nie przekreślają one trafności intuicji badacza, który okazał się prekursorem nowoczesnego stanowiska w etnografii i folklorystyce, uwzględniającego wagę wszystkich, choćby pozornie błahych i drugorzędnych świadectw. Z tym zagadnieniem łączy się kolejna istotna cecha warsztatu Kolberga jako folklorysty, mianowicie dokumentowanie zjawiska przenikania i wędrówki folkloru do kultury wysokiej i na odwrót – utworów muzyki i literatury pięknej z kręgów ogólnopolskich do kultury wiejskiej, a także wzajemnych infiltracji twórczości wiejskiej i mieszczańskiej, środowiska chłopskiego i dworskiego. Świadomość ciągłych wędrówek ustnej i muzycznej tradycji, płynności tego zjawiska i nieostrości granicy między twórczością różnych nurtów i środowisk, uchwycona przez badacza w praktyce zbierackiej, znalazła odbicie w drukowanej monografii krakowskiej, a później w następnych, zwłaszcza obszerniejszych, jak Poznańskie oraz Mazowsze. Znajdujemy więc w części II Krakowskiego, w rozdziale poświęconym pieśniom, wyodrębniony dział pt. „Dwory i Miasta. Szkoła”, gdzie zamieszczone są również popularne arie, śpiewy teatralne, fragmenty znanych wodewilów, pieśni żakowskie, utwory znanych poetów, np. Kniaźnina, Karpińskiego, Pola, do których skomponowano melodie. Często pieśni te stały się szerszą własnością; upowszechniły się, odrywając się od swojej scenicznej i literackiej proweniencji. Również przedstawiając zwyczaje związane z cyklem rocznym, choć skupia się Kolberg głównie na wiejskich, uwzględnia też uroczystości miejskie, charakterystyczne tylko dla Krakowa, takie jak rękawka czy konik zwierzyniecki, a także popularne obchody i zabawy mieszczan i ziemiaństwa, np. wybór króla kurkowego czy kuligi w czasie karnawału. Z kolei w rozdziale „Kraj” sporo miejsca poświęca także historii i zabytkom Krakowa, ilustrując opis przeglądem podań lokalnych, a także ogólnonarodowych, słusznie doceniając promieniowanie miasta jako centrum polskiej kultury i historii na kraj, a więc i na podkrakowską wieś. Dowodem takiego zjawiska w tomach krakowskich może być m.in. repertuar podaniowy znany ludowym narratorom w Modlnicy; zawiera on teksty 300 �i wątki upowszechniane dzięki kontaktom z miastem i dworem 1. Także więc i w uchwyceniu zjawiska płynności granic kulturowych można uznać trafność intuicji Kolberga praktyka, gdyż proces przenikania się twórczości różnych społecznych i zawodowych środowisk jest obserwowany w folklorystyce współczesnej jako jedno ze zjawisk podstawowych i typowych. Monografia krakowska prezentuje rozwinięty program dokumentacji wszystkich przejawów kultury ludowej – materialnej, społecznej i duchowej – w jej integralnym, holistycznym ujęciu i z uwzględnieniem funkcji folkloru w życiu codziennym i świątecznym. Pieśni obrzędowe i związane ze zwyczajami publikowane są w ramach opisywanej uroczystości, zgodnie z jej przebiegiem, w odpowiednim jej miejscu, podania i legendy (często bez rozwiniętej fabuły, jedynie w postaci komunikatu o wątku) przypisane są do miast i miasteczek opisywanych w rozdziale „Kraj” jako ilustracja żywej tradycji lokalnej i historycznej, przysłowia i gwarowe wyrażenia, wkomponowane w charakterystykę ludu jako przykłady żywej mowy, mają obrazować cechy ludu, jego codzienne życie, pracę, miejscowe stosunki, opowieści wierzeniowe o duchach, strachach, upiorach i diabłach zamieszczane są w rozdziale poświęconym światu nadzmysłowemu, by – zgodnie z intencją narratorów – uwiarygodnić opisywane wierzenia opowiadaniami niby to „z życia” wziętymi, realnymi. Zatem w ujęciu Kolberga nie wszystkie teksty folkloru zostały przydzielone do działów poświęconych poszczególnym gatunkom poezji i prozy ludowej; część z nich przypisana jest do obrazu kultury społecznej i materialnej zgodnie z ich funkcją strukturalną (pieśni obrzędowe) lub ilustratywną, niekiedy nadaną przez badacza (podania i legendy, przysłowia). Natomiast w osobnych rozdziałach monograficznych zebrane są pieśni tzw. powszechne, tj. autonomiczne, śpiewane przy różnych okazjach, niezwiązane z obrzędami, a więc nieposiadające ściśle do nich przypisanej funkcji, a także bajki o mniej lub bardziej rozwiniętym kształcie fabularnym, przysłowia bez wyraźnie sprecyzowanych konotacji okolicznościowych. Te pieśni i bajki klasyfikowane są wewnątrz rozdziałów na mniejsze grupy. Pieśni porządkował Kolberg według kilku kryteriów: gatunku (ballady, przyśpiewki taneczne), treści, tematu (miłosne, sieroce), Mowa o kilkunastu podaniach, zapisanych w Modlnicy przez Antoninę Konopczanke z ust miejscowych narratorów, np. „O panu Twardzickim”, „Wojsko św. Jadwigi śpiące w Babiej Górze”, „O grenaterach polskich pod Krzysztoforami” itd. W Krakowskiem Kolberg ich nie opublikował, po części zapewne ze względu na treści patriotyczne i wymogi cenzury; wydrukowane zostały w suplementowym tomie 73/II DWOK, na s. 405 i nast. 1 301 �osoby wykonawcy (dziadowskie), środowiska, którego dotyczą (pasterskie, rzemieślnicze, myśliwskie). Układ bajek jest ramowy i w swych działach głównych w zasadzie zbliżony do podziału współcześnie stosowanego. Obejmuje „gadki cudowne” (tj. bajki magiczne), „powieści moralne i legendy”, gadki różnego typu (o diabłach, strachach, złodziejach, głupcach, tj. głównie anegdoty). Systematyka zarówno pieśni, jak i bajek nie jest jednak konsekwentna. Szczególnie w przypadku pieśni o jej niespójnościach i sprzecznościach wewnętrznych zdecydowały takie czynniki, jak: krzyżujące się kryteria i ich niepewna hierarchia, zmienność sytuacji wykonawczej i funkcji (np. oderwanie się pieśni weselnej od sytuacji obrzędowej lub przeciwnie), niejednoznaczność granicy miedzy utworami ludowymi i nieludowymi wobec ich ciągłej międzyśrodowiskowej wędrówki, złożoność tematyczna niektórych tekstów, tworzących tzw. aglomeraty, a także imperatyw uwzględnienia podobnych cech muzycznych niektórych utworów. Z kolei dla układu bajek zasadniczy kłopot stanowiła nieostrość wyznaczników podziału i kategoryzowania opowieści, mimo prób zestawiania motywów dla poglądu na rozwój akcji i kształt fabuły. Trudności te, do dziś zresztą w przypadku klasyfikacji pieśni nierozwiązane zadowalająco, sprawiły, że te same wątki ludowej poezji i prozy odnaleźć można w różnych grupach. Kolberg, który dopiero przecierał drogę przyszłym pracom w tym zakresie, był świadomy niedoskonałości swojego systemu klasyfikacji w praktyce, czemu niejednokrotnie, także w omawianym tomie, dawał wyraz1. Cenne są jednak podjęte przez niego próby analizy morfologicznej utworów prozatorskich i zestawianie motywów wyznaczających akcję dla rozpoznania wątków. Zaznaczyć też należy, że w przeciwieństwie do poprzedników Kolberg w swoich bajkowych zapisach nie pomijał anegdot i humoresek, nacechowanych często rubasznym humorem i dosadnym słownictwem, co uzasadniał troską, „by […] żadnego z umysłowością ludu związanego nie pominąć przedmiotu, owszem, zwrócić uwagę badaczy na płody fantazji ludowej i na tym także objawiające się polu […]”2. Podobnie postępował, spisując pieśni; wiele wśród nich zawiera akcenty obsceniczne, cechuje się dwuznacznym i niekiedy ciężkim dowcipem. Ze względu na cenzurę obyczajową nie zawsze je publikował, niekiedy wykropkowywał opuszczane wyrazy lub podmieniał drastyczne na neutralne. Notował 1 2 Zob. Krakowskie cz. II (DWOK T. 6), s. 244 i 378–379. Zob. Krakowskie cz. IV (DWOK T. 8), s. 226. 302 �jednak wszystkie, a współcześnie wydawane suplementy zawierają i takie pomijane zazwyczaj w edycji XIX-wiecznej teksty. Za jedno z najważniejszych osiągnięć Kolberga uznać trzeba zasadę zestawiania i wskazywania wariantów, traktowaną jako stały element opracowania tekstów folkloru. Warianty pieśni i bajek bywały wprawdzie nie zawsze trafnie identyfikowane, ale praktyka ich rozpoznawania wdrożona została trwale przez Kolberga już od Pieśni ludu polskiego. W Krakowskiem, a potem w następnych monografiach, wskazaniu wariantów, obok sąsiedztwa w drukowanych tomach, służy system odsyłaczy filiacyjnych. Kierują one nie tylko do wcześniejszych tomów Ludu, ale i do zbiorów poprzedników, wiążąc w ten sposób zapisywane przez Kolberga teksty folkloru z dorobkiem innych zbieraczy i wydawców. Choć nie wszystkie odsyłacze są trafne – niekiedy bywają mechaniczne i wskazują na zbieżności przypadkowe lub drugorzędne, a czasami są wręcz błędne – wielokrotnie wskazują jednak istotne warianty pieśni, bajek, dokumentując mechanizm funkcjonowania folkloru w jego ciągłej twórczej zmienności, wędrówkach i przekształceniach. Dla Krakowskiego, podobnie jak dla Kujaw, charakterystyczna jest także uwaga, jaką Kolberg poświęcił językowi, tj. głównie słownictwu, onomastyce i toponomastyce. Poza gwarowym materiałem leksykalnym rozsianym w całej monografii, zwłaszcza w opisie ludu, konstruuje Kolberg osobny słownik, a charakteryzując podkrakowską wieś, podaje nazwy własne zwierząt gospodarskich, nazwy młynów, karczem, pól, łąk i gajów, sięgając tu m.in. do dawnych inwentarzy dworskich i świadectw nawet z XVI wieku. Wreszcie w rozbudowanym osobnym rozdziale znalazły się obszerne wykazy „nazw rodowych” chłopów z wsi podkrakowskich i mieszczan z Krakowa, zebrane z różnych źródeł pisanych, a także z własnych badań. Docenienie w takim stopniu języka jako integralnego aspektu kultury ludowej, wyrażane już wcześniej przez Kolberga w jego programie Ludu, jest także odpowiedzią na postulat naukowy, wskazywany jako jeden z najważniejszych w badaniach ludoznawczych II połowy XIX wieku przez krąg badaczy Akademii Umiejętności i krakowskiego uniwersytetu. To w tym gronie realizowano utrwalone już przekonanie o potrzebie całościowego spojrzenia na wszystkie aspekty życia i kultury ludu i praktyczny program takich badań. Znalazło to odbicie m.in. we wspomnianej już, opracowanej przez J. Sadowskiego Instrukcji do badania właściwości ludowych i w pracach Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, której od 1874 303 �roku Kolberg przewodniczył. Język ludowy stanowił tam istotny przedmiot badań jako element kultury wsi. Natomiast w Komisji Językowej od początku jej ukonstytuowania w marcu 1874 roku głównym przedmiotem prac było programowe gromadzenie materiałów do słownika polskiego jako dopełnienie Słownika Lindego i badanie w tym celu zasobów „z najdawniejszych zabytków piśmiennych, z zabytków literatury XVI, XVII i XVIII wieku, pominiętych przez Lindego i z literatury najnowszej, po Lindem” 1. Jak wspomniano, kompetencje Komisji Antropologicznej i Językowej trzeba było w pewnym momencie rozgraniczyć, ale w zakresie dokumentacji języka współczesnego ich styczność okazywała się w praktyce nieunikniona. Postulat badania polszczyzny i jej dialektów był więc w ówczesnym środowisku naukowym doceniany, choć z czasem przynależał głównie do kompetencji językoznawców. Ważnym i cennym elementem omawianej monografii jest jej dokumentacja ikonograficzna, której miejsce w Ludzie i znaczenie dla opisu etnograficznego doceniał Kolberg od początku swoich prac. W Krakowskiem szczególnie bogato ilustrowany jest rozdział „Lud” w części I. Na zbiór rycin składają się tam niewielkie drzeworyty wykonane przez Antoninę Konopczankę, ukazujące omawiane przez Kolberga stroje i ich elementy, zabudowania, wnętrza i plany izb mieszkalnych oraz sprzęty, a także ilustracje wykonane według rysunków malarzy: Wojciecha Gersona, Tadeusza Konopki oraz według fotografii Walerego Rzewuskiego, przedstawiające wieś i ubiory. Krakowskie jako pełna monografia jest też reprezentatywne dla stosowanej przez Kolberga metody dokumentowania proweniencji źródeł. Sposób opracowania potwierdza, że zgodnie z jego założeniem podstawowy i stały element dokumentacji poszczególnych melodii i tekstów folkloru stanowią noty informujące o lokalizacji geograficznej. Natomiast na ogół nie podaje Kolberg informacji o wykonawcach i datach pozyskanych zapisów; takie dane zdarzają się sporadycznie. W ówczesnym rozumieniu folklor był własnością zbiorową, przynależał do wspólnoty, w której funkcjonował i którą twórczo określał. Wagę indywidualnego przekazu, osobowości narratora Tak określono główne zadanie mającej powstać Komisji Językowej na posiedzeniu Wydziału Filologicznego, dnia 2 III 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. I, 1874, s. XXVIII. Zob. też Posiedzenie Komisji Językowej dnia 29 III 1874 r., tamże, s. XXXIV, inicjujące jej wieloletnią pracę w tym zakresie i dyskusję nad profilem słownika oraz sposobem gromadzenia i opracowania materiału leksykalnego. 1 304 �i śpiewaka, specyficznych uwarunkowań i okoliczności konkretnej transmisji uwzględniali jako normę dopiero badacze późniejsi. Nie praktykował Kolberg również systematycznego oznaczania autorskiego pochodzenia zapisów obcych, przekazanych mu specjalnie przez współpracowników czy korespondentów, a także badaczy pracujących niezależnie. Niekiedy odnotowywał nazwiska tych osób we wstępach do monografii, nie sygnując jednak metodycznie w swoim tomie partii ich materiału, nierzadko dzielonego tematycznie na cząstki w różnych miejscach. W Krakowskiem wdzięczność swoją wobec Konopków pomocnych w opracowaniu monografii wyraził dedykacją umieszczoną w I części, ale konkretnego wkładu np. Antoniny Konopczanki, a także innych zbieraczy w drukowanych tomach nie dokumentował. W tym zakresie cenne informacje przynoszą zachowane rękopisy i korespondencja Kolberga, dzięki którym niejednokrotnie udaje się odtworzyć proweniencję autorską materiału, a nawet okoliczności i charakter współpracy z autorem Ludu. I tak analiza źródeł pozwoliła stwierdzić nie tylko sygnalizowany wyżej znaczny wkład Antoniny Konopczanki w opis ludu, świata nadzmysłowego i wierzeń, w zasób pieśni i bajek. Pozwoliła też z jednej strony prześledzić metodę i zakres pracy zbieraczki działającej ściśle według wskazań Kolberga, z drugiej zaś docenić wyjątkowość tej współpracy w świetle niezwykłego dokumentu przez nią pozostawionego i znajdującego się dziś w archwum Kolberga. Jest nim wspomniany już obszerny rękopis, nazwany współcześnie Modlnickim raptularzem Antoniny Konopczanki, w którym zbieraczka notowała przeprowadzone przez siebie wywiady z miejscowymi, dobrze sobie znanymi informatorami i narratorami z Modlnicy i jej najbliższej okolicy. Niespotykana ówcześnie, a utrwalona kolokwialna forma wywiadu, zapis dialogu z narratorami z pewnością wybranymi przez znającą ich zbieraczkę, określenie okoliczności prowadzonych rozmów, np. przy przędzeniu lnu, rwaniu konopii, kopaniu ziemniaków, wreszcie nazwiska bajarzy i rozmówców badaczki oraz autentyzm prymarnego notatnika Konopczanki składają się na wyjątkowość tego dokumentu nie tylko w skali zbiorów Kolberga, ale i etapu badań nad folklorem. Pozwala on ustalić, że większość przedstawianych przez Kolberga w części III i IV monografii ludowych wierzeń i wyobrażeń o świecie realnym i nadzmysłowym oraz bajkowych opowieści prozatorskich pochodzi z tych zapisów Konopczanki, sporządzonych bezpośrednio z przekazów znanych z nazwiska i profesji konkretnych informatorów. Zbieraczka redagowała później 305 �swój brulionowy rękopis z myślą o wykorzystaniu go przez Kolberga, a on otrzymał te właśnie poprawiane przez nią czystopisy, w których zatarta została forma dialogowa i po części autentyzm języka pierwowzoru. Szczęśliwie jednak prymarny manuskrypt zachował się do dziś i ze względu na unikatowy walor źródłowy Raptularza opublikowano go w formie aneksu w suplemencie, a niezależnie od tego ustalono – zgodnie z zasadami edytorskimi opracowania suplementów – zależność materiału drukowanego w Krakowskiem od oryginału zbieraczki1. Krakowskie doczekało się kilku recenzji, przeważnie ogłaszanych sukcesywnie po wydaniu kolejnych czterech części. Całość omówił Gloger 2, podkreślając wartość pracy Kolberga dla kultury narodowej, bogactwo zebranego materiału, szczególnie muzycznego, znaczenie źródłowe monografii dla dalszych badań, rzetelność i szczegółowość dokumentacji etnograficznej, celowość całościowego potraktowania rozmaitych przejawów kultury materialnej, społecznej i duchowej. Za zbędne natomiast uznał opis historyczno-topograficzny Krakowa i jego okolic oraz przedruki niektórych publikacji niebędących „rzadkością bibliograficzną”. Krakowskie Kolberga, a także kolejne tomy regionalne wydawane pod patronatem Akademii wpisują się nie tylko w jej dorobek, ale także w wypracowany przez nią kierunek naukowy i model badań. Choć autor Ludu ukształtował już wcześniej własny, oryginalny kształt monografii regionalnej, to jednak swoją koncepcję wydawniczą kontynuował i rozwijał w kręgu krakowskiej instytucji, wnosząc w jej prace swój wzorcowy wkład. Omawiając dokonania naukowego środowiska krakowskiego i prac Akademii po roku 1870, Stanisław Estreicher, syn Karola, pisał po latach, już z perspektywy czasu: Uczeni krakowscy zaczynają teraz stosować naukowe metody wyrobione od dawna na Zachodzie, ale dotychczas niemal nieznane w Polsce […], szerzą pracami swymi dążność do docierania do źródeł, umiejętność krytycznego ich wydawania, rozbijania problemów naukowych na monografie i stronienia od zbyt szybkich, choć efektownych uogólnień. Rolę, jaką w naukach historycznych grają „źródła”, gra w naukach przyrodniczych „eksperyment”, kryterium prawdy. Typ monoPor. też przypisy źródłowe do cz. III i IV Krakowskiego, w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… (DWOK T. 73/III), s. 309–403, w których materiał drukowany odniesiony jest do zapisów rękopiśmiennych zbieraczki. 2 Recenzja Z. Glogera ukazała się w „Przeglądzie Krytycznym” 1876, nr 3, na s. 87–91. 1 306 �grafii opracowującej wyniki oparte na źródłach lub na eksperymentach – i to monografii możliwie szczegółowej – zaczyna odgrywać odtąd w nauce polskiej pierwszorzędną rolę. Oczywiście byłoby przesadą twierdzić, że poza Krakowem i przed r. 1870 metoda monograficzna w Polsce nie była znana, owszem, monografie zjawiały się, ale sporadycznie. Uznanie monografii jako równowartościowej z pracami o ogólnej treści i rozpowszechnianie typu monografii naukowej jest pierwszorzędną zasługą uczonych krakowskich, a także Akademii skupiającej elitę uczonych polskich. Nie osłabia tego wcale fakt, że ukazują się w Krakowie także i dzieła syntetyczne, starające się ująć w całość wiedzę w pewnej dziedzinie oraz liczne podręczniki naukowe, ale gruntowne monografie i krytyczne wydawnictwa źródłowe są mimo to najcharakterystyczniejszym składnikiem tego dorobku, jaki do skarbnicy naukowej ogólnopolskiej dorzucił Kraków1. Wydaje się, że dzieło Kolberga można umieścić w tym nurcie intelektualnym jako jego znaczące i specyficzne osiągnięcie. XV [Sytuacja finansowa Kolberga w latach 1871–1875, dotacja a koszty wydania. –Korespondencja z bratem Wilhelmem. – Śmierć Wilhelma w 1877 r. – Kontakty listowne z Karoliną Kolberg i Jadwigą Wernerową. – Spotkanie z Karoliną i jej córkami w Modlnicy w 1877 r. – Poczucie osamotnienia i oddalenia od rodziny wyrażane w listach.] Jak wspomniano, dotację przyznaną Kolbergowi przez Towarzystwo Naukowe Krakowskie w wysokości 300, potem 400–500 florenów w zamian za 100 egzemplarzy książki kontynuowała w dalszych latach Akademia Umiejętności. Towarzystwo udzieliło funduszu na część I Krakowskiego (tom 5), wydaną w końcu 1871 roku, natomiast części II–IV tej monografii, które wyszły odpowiednio w październiku 1873 roku (tom 6), w kwietniu 1874 roku (tom 7) oraz w końcu 1874 lub na początku 1875 roku (tom 8)2, współfinansowała już Akademia, podtrzymując wcześniejsze zobowiązanie. Koszty wydania poszczególnych tomów znacznie jednak przewyższały wysokość dotacji. S. Estreicher Znaczenie Krakowa dla życia narodowego polskiego w ciągu wieku XIX…, s. 41–42. 2 Zob. listy do Akademii z [22] X 1873 r., z 14 IV i z 24 X 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 464, 485–486 i 495–496. 1 307 �Znamy je dzięki wspominanym już notatkom, poczynionym przez Kolberga w brulionowej wersji jego Wykazu tek rękopiśmiennych z 10 stycznia 1886 roku. I tak przyznany zasiłek na cztery tomy Krakowskiego wynosił odpowiednio: 300 fl., 500 fl., 400 fl., 400 fl., natomiast koszt wydania: 700 fl., 1390 fl., 612 fl., 640 fl.1 Szczególnie drogi był druk nut, stąd taka dysproporcja kwot w przypadku części II Krakowskiego, która zawierała bogaty materiał muzyczny, co Kolberg uzasadniał w cytowanym wyżej liście, składając ten tom Akademii w październiku 1873 roku. Jak wspomniano wyżej, na liście tym widnieje notatka prezesa Majera, stwierdzająca, że Akademia przejęła po Towarzystwie Naukowym zobowiązanie udzielania zasiłku dla Kolberga w wysokości od 400 do 500 fl.2 Dalsze subwencje nie schodziły więc niżej niż 400 fl., by od 1883 roku uzyskać stałą wysokość 500 fl., a w ostatnich latach życia Kolberga ulec podwojeniu, o czym będzie mowa dalej. Mimo dobrej woli i konsekwencji władz Akademii w udzielaniu pomocy finansowej dla Kolberga oznaczało to jednak tylko partycypację instytucji w kosztach druku, nie zaś ich pełne pokrycie, gdyż – jak widać – były one znacznie wyższe; niekiedy dotacja nie obejmowała nawet połowy ceny wydania książki. Dla przykładu, w przypadku 4-tomowego Krakowskiego dotacja wynosiła w sumie 1600 fl., natomiast łączny koszt druku – 3342 fl., co oznacza, że własna dopłata Kolberga do rzeczywistych kosztów druku – według jego wyżej przytoczonych danych – wyniosła 1742 fl. Był więc zmuszony pokrywać różnicę z dochodu pochodzącego ze sprzedaży tomu poprzedniego. Ponieważ jednak nigdy nie udawało się sprzedać całego nakładu, uzyskana suma nie pokrywała różnicy między rachunkiem drukarni a zasiłkiem Akademii; i tak np. dochód ze sprzedaży czterech tomów Krakowskiego uzyskany do 1879 roku wyniósł zaledwie 579, 50 fl.3 Pozostawała więc ciągła presja finansowego braku, konieczność maksymalnego 1 Zob. Wykaz tek rękopiśmiennych…, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 749, przyp. *14. W tym brulionie Kolberg dopisał później ołówkiem kwoty dotacji i kosztów druku tomów wydanych z materiałów z odpowiednich, wyszczególnianych tam tek. Oryginał tego wykazu dołączył do swojego listu do J. Majera z 10 I 1886 r. (zob. tamże, s. 310–313). Identyczne dane dotyczące tomów Krakowskiego podał też w innych zapiskach rachunkowych (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. nlb. po k. 140). 2 Zob. wyżej, s. 264, przyp. 2. 3 Zachowały się kolejne notatki rachunkowe Kolberga datowane 19 X 1879 r. (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 140), w których podał sumy dotacji Akademii na 8 tomów Ludu (od 5. do 12.), koszty ich druku i papieru oraz wpływy ze sprzedaży. Kwoty subwencji na 4 tomy Krakowskiego oraz suma wpływów z ich sprzedaży są w tym zestawieniu zgodne z cytowanymi 308 �oszczędzania i osobistych wyrzeczeń, by pokryć pełne koszty tomów z własnych ubogich zasobów. Te zaś nie są dokładnie znane, gdyż brak dokumentów, które jednoznacznie pozwoliłyby je określić, nie ma też spójnych osobistych notatek rachunkowych Kolberga z tego okresu – poza zapiskami kwot dotacji i kosztów druku, przy czym te ostatnie są po części sprzeczne. Bieńkowski wprawdzie pisze: „Żył skromnie z renty otrzymywanej z Komisji Skarbu w Warszawie”1, jednak – jak wspomniano – nawet ta informacja nie uzyskuje potwierdzenia w świetle zachowanych dokumentów. Nie znamy też szczegółów o materialnym bycie Kolberga w Modlnicy. Z pewnością zamieszkanie u Konopków odjęło mu większość wydatków związanych z życiem codziennym, natomiast z własnej kieszeni opłacał papier do notatek, atrament, pocztę, przejazdy kolejowe, ewentualne książki, niezbędny ubiór itp. Wiadomo z listów, że miał do dyspozycji złożony w Warszawie pod pieczą Wilhelma niewielki kapitalik z uciułanych zarobków i z „papierów” po zmarłej matce, o którego zadysponowaniu mowa była w korespondencji braci na początku 1872 roku2. W miarę swoich potrzeb i możliwości Wilhelma operowania tym funduszem uzyskiwał pewne sumy z tego depozytu3, przeznaczając je m.in. na wyrównanie pełnego pokrycia kosztów Krakowskiego oraz na wyjazd w 1873 roku na wystawę w Wiedniu. Izydor Kopernicki, powiernik i świadek późnej starości i śmierci Kolberga, odpowiadając na pytanie, skąd autor Ludu „zdobył się na środki tak znaczne, ażeby nas zasypać tylu tomami dzieł swoich”, tak pisał już pod koniec życia przyjaciela o jego finansowej strategii: Przez bardzo drogie dla mnie, najserdeczniejsze stosunki przyjacielskie, które mię łączą z O. Kolbergiem od lat kilkunastu, wtajemniczony w jego skarby naukowe, wyżej, natomiast koszty druku tych tomów i papieru różnią się od tam przytoczonych i wynoszą łącznie 2960,31 fl. (tam 3342. fl). 1 W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 111. Zob. też wyżej, s. 252, przyp. 1. 2 Zob. listy braci ze stycznia i lutego 1872 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 402, 409, 412–413. 3 Pod tekstem listu Wilhelma z 2 I 1874 r. Kolberg poczynił notatki dotyczące rozliczeń z bratem, zgodnie z jego życzeniem, by rachunek „do porządku doprowadzić” (tamże, s. 467– –468). W notatkach tych figurują kwoty przekazywane Oskarowi przez Wilhelma za pośrednictwem księgarni Friedleina w latach 1872 i 1873, wynoszące w sumie 330 rub. sr. Według Bieńkowskiego Kolberg przywiózł do Krakowa „skromny kapitał wynoszący ok. 400 rubli, który przeznaczył na dopłatę do kosztów wydania wcześniejszych tomów Ludu”. Brak jednak dokumentów, które potwierdzałyby tę informację i wysokość kwoty (zob. W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie…, s. 15). 309 �a nawet w jego operacje finansowe, mam możność odpowiedzieć […]. Otóż cały sekret jego zadziwiającej operacji wydawniczej zasadza się na tym, że w dodatku do zapomogi rocznej, którą otrzymuje, a która mu nigdy nie wystarcza na pokrycie każdorazowego nakładu, poświęca on na to cały przychód ze sprzedaży swoich dzieł, dla siebie zaś samego skąpi we wszystkim, skąpi zaś dlatego, że musi1. Wniosek ten poprzedził Kopernicki zwięzłym rachunkiem kosztów własnych Kolberga, dokonanym w oparciu o uzyskane od niego dane. Wyjaśniał on, że otrzymane od Akademii subwencje w wysokości 300–600 zł reń. nie wystarczały na pokrycie nakładów, więc dopłacać musiał do każdego tomu po 60–890 zł reń. z tego, co mu przybywało ze sprzedaży uprzednio wydanych tomów. Tym sposobem do 8 tys. zł reń. otrzymanych od Akademii w ciągu lat 17 dopłacił on przeszło 4 tys. własnych2. Nawet jeśli dane Kopernickiego i samego Kolberga nie są ścisłe, cytowane informacje dają pogląd na skalę wydatków i potrzeb. Mimo tej ciągłej finansowej presji warunki pracy i kontynuacji dzieła okazały się pod Krakowem zdecydowanie sprzyjające. Opieka Akademii była stała, możliwości badań i studiów wobec zaplecza naukowego Krakowa najlepsze z ówcześnie dostępnych, życzliwy dom Konopków stanowił oparcie materialne, a przywiązanie jego mieszkańców łagodziło smutek rozstania z rodziną w Warszawie i tęsknotę za rodzinnym miastem. Mimo to pierwsze lata po przeniesieniu się Kolberga do Krakowa nie były łatwe dla „przymusowego emigranta”, jak określał siebie on sam, a świadomość utraty i swoistego wygnania towarzyszyła mu właściwie do końca życia. Wobec poczucia oderwania od najbliższych i przyjaciół, szczególnie boleśnie doświadczonego wobec śmierci matki w 1872 roku i nieobecności na jej pogrzebie, wielkie znaczenie w życiu Kolberga odegrała wówczas korespondencja z bratem i bardzo mu oddaną Karoliną, żoną Antoniego. Po śmierci Wilhelma w 1877 roku ta ostatnia pozostanie właściwie jedynym pomostem łączącym Oskara z rodziną w Warszawie. I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 109. Tamże. Podane przez Kopernickiego kwoty dotyczące tomów Ludu pokrywają się ze spisanymi przez Kolberga w brulionie Wykazu tek rękopiśmiennych… (DWOK T. 66, s. 748–749), gdzie także te same sumy łączne dotacji i dopłat własnych Kolberga do tomów wydanych w ciągu 17 lat przy pomocy Akademii (1871–1887). O finansowaniu z innych źródeł edycji Obrazów etnograficznych, tj. cz. I–II Pokucia i cz. I–V Mazowsza (DWOK T. 29 i 30 oraz T. 24-28), będzie mowa dalej. 1 2 310 �Wilhelm jako najstarszy z braci troszczył się o Kolberga i jego sprawy, jak w ogóle o sprawy rodzinne, z zaangażowaniem i poczuciem odpowiedzialności, ale nie bez pewnego ojcowskiego mentorstwa, które, jak się wydaje, Oskar rozumiał i przyjmował. Bracia wcześnie stracili ojca i Wilhelm w jakimś stopniu go zastępował. Od dawna niepokoił się o przyszłość brata, także zaraz po wyjeździe do Krakowa, świadomy jego trudności z wydawaniem i zbytem książek, doradzał mu i przestrzegał: Życząc Ci pomyślnego skutku w krzątaniu się około wydawnictwa pism Twoich, nie mogę przecież pominąć przestrogi, ażebyś też już raz przecież zwrócił uwagę szczególną na jakąśkolwiek materialną dla siebie korzyść, bo brniesz tylko coraz bardziej w zamęt interesów, trzymając się dotychczasowej drogi i koniecznie Ci potrzeba wyjść z tego kółka na nowe jakieś szlaki, pracując więcej dla pism periodycznych. Jakąkolwiek stąd osiągnąłbyś korzyść, to przynajmniej miałbyś ją pewną i natychmiastową, kiedy wszystkie korzyści na książkach są tylko ułudne i dla zasobnych przedsiębiorców stosowne1. Nie doceniał jednak determinacji Oskara, który nie zamierzał w imię stabilizacji zrezygnować z realizacji swojego wielkiego planu badawczo-edytorskiego. W listach Wilhelma docierały do Kolberga wiadomości o ostatnich chwilach i pogrzebie matki, o życiu rodziny, o bratankach i krewnych, o Karolinie, Antonim, ich małżeństwie i kłopotach materialnych, o kontaktach i spotkaniach ze wspólnymi znajomymi i przyjaciółmi, o ich zainteresowaniu Oskarem w Krakowie. Rysuje się w nich trudne, pełne kłopotów i trosk życie ojca obarczonego licznym potomstwem i wdowca od 1865 roku, uwikłanego w niełatwe sprawy rodzinne, obciążonego zawodowymi obowiązkami, a przy tym lojalnego i oddanego brata. Wilhelm opiekował się też kapitalikiem Kolberga, starannie przedstawiał bratu jego stan i rozliczenia, zarządzając przekazami kierowanymi do Krakowa. Nie omieszkał także występować z propozycjami zarobkowymi dla Oskara, przedstawiając mu zaproszenie do współpracy z wydawaną w Warszawie Encyklopedią rolnictwa, której sam był współautorem2. Oferta ta jednak nie została przyList Wilhelma Kolberga z 16 VIII 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 383–384. List Wilhelma z 1 IV 1872 r., tamże, s. 417. Encyklopedia rolnictwa i wiadomości związek z nim mających wychodziła w Warszawie w latach 1873–1877 (5 tomów), jej współredaktorem był fizyk, encyklopedysta, m.in. współautor Encyklopedii powszechnej Orgelbranda, Stanisław Przystański (1820–1887), którego zaproszenie dla Oskara przekazywał Wilhelm. 1 2 311 �jęta. Nie brak w listach także akcentów innych, ukazujących pasję zawodową Wilhelma, jak np. jego żywe zainteresowanie projektem wodociągów i kanalizacji w Krakowie, problemem bliskim mu jako członkowi komitetu budowy wodociągów warszawskich, czy prośba do Oskara o wyszukanie mu w krakowskich bibliotekach planów dawnej Warszawy1. Pojawiają się też wyrazy żalu, pewnej goryczy, ale i troski o wzajemną relację: „Wprawdzie nawykliśmy już do tego, że się mało z rodziną komunikujesz, zwłaszcza teraz, gdy nie żyje matka, ale boję się, ażebyśmy przez ten brak stosunków nie stali się jakby zupełnie sobie obcymi” – pisał Wilhelm w 1873 roku2. W następnych latach załatwiał w imieniu Oskara sprawę długu i zalegających tomów w drukarni Jaworskiego oraz zbytu pozostałego nakładu, zabiegał w jego interesie o pozytywne rozliczenia z sukcesorami Jaworskiego, interweniował w rozwiązaniu problemu z cenzurą warszawską, która zakwestionowała niektóre fragmenty w Krakowskiem3. Był rzecznikiem interesów brata i skutecznym łącznikiem z Warszawą. Stąpając mocno po ziemi, konkretnie wspierał go w kłopotach, nie odmawiał pomocy w żadnej z jego spraw. Z listów wynika, że Wilhelm parokrotnie przyjeżdżał do Krakowa i widział się z Oskarem, brak jednak bliższych informacji o tych spotkaniach. Kolberg odpowiadał bratu serdecznie i z atencją, także w poczuciu głębokiej więzi. Interesował się sprawami rodziny i dzieci Wilhelma, odnosił się do ich aktualnej sytuacji i problemów. Z całkowitym zaufaniem powierzał mu swoje sprawy, których w Warszawie nie mógł załatwić osobiście, i prosił o pośrednictwo i pomoc. Zwracał się nie tylko bezpośrednio we własnym interesie, ale także odwoływał się do wspólnych przeżyć i pasji młodości, oczekując np. od brata potrzebnych wiadomości i notatek na temat warszawskiej młodości Chopina. Zdawał sobie sprawę, że często nadmiernie obciąża Wilhelma, nie mając jednak wyjścia, pisał m.in.: „Bardzo mi przykro, że Ci odbiór tych książek po Jaworskim, ich umieszczenie Zob. listy Wilhelma z 28 III 1872 r. i z 4 VIII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 415–416 i 459. O pracach i zainteresowaniach Wilhelma zob. też K. Markiewicz Wilhelm Kolberg (1807–1877), kartograf, metrolog, inżynier budownictwa dróg i mostów, Przysucha 2006 oraz H. Wróblewska-Straus, K. Markiewicz Fryderyk Chopin i bracia Kolbergowie…, s. 117–121. 2 List Wilhelma z 14 I 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 436. 3 Zob. tamże, listy braci z okresu od 18 XII 1874 r. do 17 IV 1876 r., dotyczące m.in. sprawy z Jaworskim, oraz listy od 18 XI 1875 r. do 18 X 1876 r., w których mowa o kłopocie z cenzurą. 1 312 �i przesyłka tyle sprawia ambarasu. Ale któż to dla mnie zrobi, jeżeli się Ty do tego dzieła nie weźmiesz”?1 Wreszcie zwierzył się bratu w 1874 roku: Mój Drogi, pisałem już do Karoliny o powodach, jakie mnie trzymają i zapewnie niemały jeszcze czas trzymać będą w Galicji. Stosunek jednak do Konopków, jakkolwiek szczery i przyjacielski, nie jest przecież familijnym, więc na jego trwałości do końca mego życia polegać bezwzględnie nie jest politycznie i dlatego ja, nie myśląc bynajmniej na teraz o ich opuszczeniu, mam się zawsze na baczności i zawiązuję wiele innych stosunków, i tak się urządzę, żebym miał furtkę otwartą […], bym na niczyjej łasce bezwarunkowo znajdować [się] nie potrzebował2. Niestety wspomniany list do Karoliny nie zachował się; być może powiedziałby o powodach opuszczenia Warszawy i zamieszkania w Krakowie więcej, niż możemy wnioskować z zachowanych świadectw. A może i o nadziei na powrót do Warszawy? W liście Kolberga uderza gorzka świadomość ciężaru bycia rezydentem, nawet w tak przyjacielskim domu jak u Konopków. Po latach miało się okazać, że nie pozostał on rzeczywiście jego domem do końca życia. Kiedy Wilhelm zmarł 4 czerwca 1877 roku, zdesperowany Kolberg wyruszył wbrew formalnym przeciwnościom w drogę do Warszawy. Został jednak zatrzymany przez policję na stacji granicznej obu zaborów w Granicy, ponieważ nie posiadał paszportu. Na pogrzeb brata nie mógł więc pojechać. Była to jedna z najbardziej bolesnych i dramatycznych sytuacji w życiu dobrowolnego wygnańca. Opisując to wydarzenie w liście do drugiego brata, Antoniego, wyznawał wtedy: Możesz sobie wyobrazić, jak dalece byłem przerażony śmiercią Wilhelma, nie wiedząc ani słówka o poprzedzającej jego śmierć chorobie. Dotąd jeszcze zaledwo ochłonąć mogę z przerażenia. Był on bowiem dla nas więcej niż bratem, bo jak wiesz, częstokroć i ojca zastępował3. Łączność z rodziną w Warszawie podtrzymywała odtąd przede wszystkim korespondencja Karoliny, primo voto Kolberg, secundo voto Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., tamże, s. 552. Brulion listu do Wilhelma z 12 VI 1874 r., tamże, s. 490–491. W rkp. po słowach: „furtkę otwartą” wyraz nieczytelny. 3 Brulion listu do Antoniego Kolberga z 8 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 29–30. Granica, stacja kolejowa na terenie osiedla Maczki, dziś stacja Sosnowiec-Maczki. 1 2 313 �Wąsowskiej. Zainicjowana przez nią pod koniec 1870 roku, jeszcze w okresie panieńskim, trwała nieprzerwanie do końca jego życia; ostatni list bratowa wysłała do niego na dwa tygodnie przed śmiercią, zaalarmowana prasowymi doniesieniami o nagłym pogorszeniu się zdrowia stryja1. Po śmierci Wilhelma ich wzajemna wymiana listów jeszcze się zintensyfikowała; w sumie zachowało się 61 listów bratowej do Kolberga i 36 jego brulionów do Karoliny pisanych w ciągu 20 lat. Karolina pisze z łatwością, chętnie przelewa na papier swoje emocje i nastroje, swobodnie i szczerze dzieli się swoimi uczuciami i przywiązaniem do Oskara, nie pomija szczegółów z życia rodzinnego, których na ogół unikał Wilhelm, sugerując, że „drobiazgi familijne” przekaże Karolina. Z listów tych przebija ciepło i troska o stryja, ale też łatwość w wylewaniu żalów i udręk codzienności, których autorce nie brakowało. Pisze o kłopotach materialnych i zdrowotnych swoich, Antoniego i ich dzieci, a także dzieci Antoniego z pierwszego małżeństwa z Eleonorą Marconi, o ustawicznych zabiegach o finanse i uciążliwym zarobkowaniu lekcjami, o trudnościach bytowania z niezbyt zapobiegliwym Antonim, o dodatkowych obowiązkach opieki nad dwójką swoich osieroconych siostrzeńców, Władysławem i Karoliną Illukiewiczami. Przekazuje mu relacje o ostatnich chwilach matki Oskara i Antoniego, a swojej ukochanej babki, o śmierci swojej siostry, Julii Illukiewiczowej, potem o odejściu swojej kilkunastomiesięcznej córki Julci oraz o śmierci Wilhelma i związanym z nią zamieszaniem w rodzinie2. Przesyła wiadomości w sprawie sprzedaży fortepianu i przechowywania mebli Oskara pozostawionych w Warszawie, interesuje się jego zdrowiem i sytuacją. Pisząc w konwencji rozmowy, „pogawędki listownej” ze stryjem, ciągnącej się czasami w odstępach kilku miesięcy, nawiązuje do znanych mu spraw, miejsc i ludzi, przybliża mu klimat rodzinnego miasta, koleje losu znajomych i przyjaciół, odejścia i narodziny, śluby i jubileusze. Choć dominującym rysem jej korespondencji są zmartwienia, uginanie się pod ciężarem kłopotów finansowych i odpowiedzialności za rodzinę, to jednak dzięki 1 Pierwszy list Karoliny Gallasch pochodzi z 1 XI 1870 r., ostatni, pisany przez Karolinę Wąsowską, z 21 V 1890 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 367–368 oraz cz. III (DWOK T. 66), s. 676. 2 Listy Karoliny z 21 I i z 17 X–22 XII 1872 r. oraz z 14 V 1876 r., tamże, cz. I (DWOK T. 64), s. 403–404, 427–428 i 615 oraz z 14 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 32–33. Siostra Karoliny, Julia Illukiewiczowa, zmarła 8 X 1872 r., córka Karoliny i Antoniego Kolberga, Julia (ur. 17 XII 1874 r.) zmarła 3 IV 1876 r. 314 �bezpośredniości i swobodzie pióra, inteligencji i ciekawości świata Karolina potrafi barwnie odmalować zwykłe dni w ówczesnej Warszawie. Niekiedy odrywa się od wątków rodzinnych i osobistych, przekazując informacje o niecodziennych uroczystościach i wydarzeniach w stolicy, takich jak np. śmierć uwielbianego „muzyka i przyjaciela” Oskara, Moniuszki 4 czerwca 1872 roku, rocznicowe obchody 400-lecia urodzin Kopernika 19 lutego 1873 roku, bytność w teatrze latem tego samego roku na przedstawieniu komedii Blizińskiego, Marcowy kawaler, w której, jak wspomniano, w postaci Heliodora sportretował autor zaprzyjaźnionego z nim Oskara Kolberga1. Listy te były dla Kolberga z pewnością uczuciowym wparciem w jego życiu z dala od rodziny i oderwaniem od natłoku własnych bieżących obowiązków, ale przynosiły też smutne wiadomości i wciągały w zmartwienia i kłopoty bliskich mu osób. Sam wielokrotnie pocieszał i wspierał upadającą na duchu Karolinę, udzielał jej dyskretnie i po ojcowsku życiowych rad, a niejednokrotnie sięgał też do swojej płytkiej sakiewki, żeby wspomóc bratową finansowo, choćby skromnym darem, przeznaczonym np. na leczenie jej chorej córki Antoniny2. Zdarzało się i tak, że musiał dość stanowczo powściągać jej desperację i zbyt natarczywe dopominanie się pomocy, na którą nie miał przecież odpowiednich środków, choć nie odmawiał jej nigdy w zakresie dla siebie możliwym. Latem w roku 1877 doszło do spotkania Oskara z Karoliną i z jej córkami, Antoniną i Walentyną, w Modlnicy. Na zaproszenie Antoniny i Juliana Konopków rodzina zjechała tam na wakacyjny pobyt, który ułatwił i zorganizował stryj, m.in. zadbawszy o odpowiednie formalności, umożliwiające zmniejszenie kosztów paszportowych3. Z pewnością osobiste spotkanie miało duże znaczenie dla obu stron; bezpośredni kontakt eliminował barierę, którą mimo wylewności Karoliny stanowił fakt, że jak to sama ujęła wcześniej, „nie wszystko bowiem można powierzyć papierowi”4. Korespondencja Oskara z bratową będzie towarzyszyła losom obojga przez następne kilkanaście lat. 1 Zob. listy Karoliny z 1 VI 1872 r., z 19 II i z 30 VII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 419–420, 444 i 463. Marcowy kawaler wystawiany był w Warszawie od 15 maja 1873 r. 2 Zob. listy Karoliny ze stycznia oraz z 8 II 1874 r., tamże, s. 469 i 477. 3 List Karoliny z 14 VI i brulion listu Kolberga do Karoliny z 26 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 33 i 47. 4 List Karoliny z 29 X 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 391. 315 �Listowne kontakty z innymi osobami z rodziny, bratem Antonim, który czasem dopisywał się jedynie do listów Karoliny, z jego córką z pierwszego małżeństwa, Marią Elżbietą, później Królikiewiczową, z synami Wilhelma, Bronisławem i Stanisławem, jego córką Marią Eleonorą, później Jasińską, były sporadyczne i okazjonalne. Najczęściej pisywała do Oskara i najbliżej się nim interesowała najstarsza z żyjących córek Wilhelma, Jadwiga Karolina, od r. 1871 żona Emila Wernera. To ona po śmierci ojca przechowała tradycję pielęgnowania w rodzinie więzi starszego i młodszego pokolenia, podtrzymywaną potem przez córki Karoliny i Antoniego, Antoninę (Tonię) i Walentynę (Walcię). Jadwiga i Emil Wernerowie pośredniczyli też po śmierci Wilhelma w dysponowaniu złożonym na jego ręce kapitalikiem Kolberga. W czerwcu 1877 roku Oskar pisał w tej sprawie do bratanicy: […] wyjeżdżając z Warszawy w r. 1871, pozostawiłem w jego [tj. Wilhelma] ręku jako depozyt w listach zastawnych sumę rub. sr. 1200 uzbieraną z oszczędności całego mego życia, którą mi miał wypłacać cząstkowo nadesłanymi kwotami co rok lub w miarę potrzeby. Pozostawiłem zaś na jego własną prośbę, gdyż sam wówczas potrzebował pieniędzy. Jakoż z sumy tej odbierałem kwoty, które niniejszy rachunek wykazuje i w ogóle w wielu jego listach posiadam skreślony dokładny stan całego interesu. Sadzę, że i w papierach po Twym Ojcu pozostałych musi o tym być jakaś wzmianka. Proszę Cię, moja Jadwiniu, przekonać się o stanie rzeczy. Nie chodzi o to, aby rzecz tę w tej chwili uregulować, ale przyznasz, że sam porządek tego wymaga, aby suma ta w wiadomej wysokości jako wierzytelność moja na masie była zapisaną. Czy z niej będę korzystał i w jakiej części, tego dziś przewidzieć nie mogę. Pragnąłbym jej wcale nie tykać, zostawiając dla moich naturalnych sukcesorów, gdyby własny często mój niedostatek na to pozwalał. Wiadomo Ci, że mieszkam u rodziny, która mi gościnnie wszelkich użycza wygód i starań, jakoby we własnym domu. Niedelikatnie by zatem było żądać od niej i jeszcze pieniędzy, których i tak nie ma zanadto. To, co mi daje Akademia (a i tego niewiele), służy na wydawnictwo dzieł i podróże, tak że na sprawunki i drobne a konieczne wydatki bardzo mała tylko sumka się okroi. Pojmujesz więc, że w razie nagłej potrzeby, co się parę razy zdarzyło, uciekam się zawsze do mego kapitaliku i Wilhelm mi chętnie, wiele żądałem (kiedy mógł), przysyłał1. Kolberg dołączył do tego listu rachunek z rozliczeniem kolejnych sum przysyłanych mu do Krakowa lub wydatkowanych na jego życzenie 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 23 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 35. 316 �w Warszawie w latach 1871–1875 i z określeniem pozostałej kwoty kapitału w wysokości 875 rub. sr.1 Wernerowie zaś w następnych latach wywiązywali się z pośredniczenia w tej sprawie na rzecz Kolberga. W listach rodzinnych powraca co jakiś czas naturalna nuta żalu, tęsknoty za Warszawą i bliskimi, a nawet pewien ton goryczy i zawodu. Wspominając w liście do Jadwigi Wernerowej letni pobyt Karoliny w Modlnicy i późniejsze spotkanie we Lwowie z przyjacielem z czasów warszawskich, Karolem Minterem, jego żoną i córką Zofią, Kolberg pisał: Wyszedłszy już tak dawno ze stosunków z Warszawą, widzenie się osobiste w tym roku z Karoliną i Zosią uważam za prawdziwe szczęście, bo ich ukazanie się przypomniało mi dni mej młodości, nim się tam później różnych doznało przeciwności i zawodów, i rozczarowań, które mnie później do emigracji skłoniły. Nawiązując zaś do spotkania z Minterem, zwierzał mu się: „Warszawa, dawna znajoma, wabi mnie jak prawdziwa syrena. Czy jednak będę miał łatwość i środki pojechania do niej, tego mimo najszczerszych chęci przewidzieć dziś jeszcze nie mogę”2. Wiadomo, że opuszczenie Warszawy podyktowane było przede wszystkim niemożnością publikowania w niej Ludu; o sytuacji Kolberga i warunkach pracy naukowej i kulturalnej w Królestwie była wcześniej mowa. Nieznane są inne osobiste „zawody i rozczarowania”, które mogły skłonić Kolberga do porzucenia Warszawy. Nie ma o nich mowy w zachowanych listach, nie pojawiają się też w nich żadne aluzje czy niedomówienia, które wskazywałyby na osobiste powody emigracji3. Powściągane przez charakterystyczną dla Kolberga dyscyplinę emocjonalną uczucia nostalgii i żalu będą powracać także w następnych latach, zwłaszcza w korespondencji z rodziną i przyjaciółmi. Wydaje się, że czas Zob. tamże, s. 36–37. Bruliony listów do J. Wernerowej z 19 XI 1877 r. oraz do K. Mintera z 20 XI 1877 r., tamże, s. 77 i 80. 3 Jednak W. Bieńkowski, pisząc o przyczynach przenosin do Krakowa, wymienia m.in. „niezbyt fortunnie kierowane afekty” (Kolberg w Krakowie…, s. 107), a w korespondencji Kolberga odnajduje nie tylko „głęboką niechęć do politycznej atmosfery Warszawy w dobie popowstaniowych represji i ograniczeń (choćby tylko wymogami cenzury) stawianych przez rządy rosyjskie polskiemu życiu kulturalnemu”, ale także „ślady goryczy niezrealizowanych osobistych planów życiowych (konkretniej: zawiedzionych uczuć)” – W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 63–64. Analiza zachowanych listów i innych znanych obecnie przekazów źródłowych nie podsuwa jednak najmniejszej nawet sugestii na temat osobistego zawodu Kolberga. Nie wiadomo więc, na czym Bieńkowski oparł tę informację. 1 2 317 �i warunki, sprzyjające – mimo trudów i przeciwności – sukcesom wydawniczym, nie łagodziły poczucia osamotnienia i oddalenia od bliskich i środowiska, w którym wyrastał i żył ponad 50 lat. XVI [Podróże w latach 1871–1872 do Galicji Wschodniej, w Poznańskie, do Cieszyna. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Wiedniu w 1873 r. – Końcowe prace nad Krakowskiem i równoległe nad W. Ks. Poznańskiem. – Dotacja Komisji Antropologicznej na badania w Wielkopolsce, Prusach Zachodnich i Wschodnich w 1875 r., przebieg i trasa tej podróży, kontakty, pozyskane w niej materiały i dorobek w świetle sprawozdania dla Akademii i korespondencji.] Po przeniesieniu się Kolberga pod Kraków przekroczenie granicy z Królestwem Polskim bez uregulowanych formalności paszportowych okazało się, jak wiadomo, niemożliwe. Badacz podejmował jednak coroczne podróże w inne strony, podobnie jak poprzednio znajdując oparcie u zaprzyjaźnionych lub polecanych rodzin. Nie zawsze znamy szczegóły tych wypraw, ich przebieg i wszystkie miejsca pobytu1. Zachowana dokumentacja na temat podróży i badań terenowych Kolberga po jego przeniesieniu się pod Kraków nadal nie jest pełna, choć o wiele dokładniejsza niż dotycząca lat warszawskich. Według itinerarium w roku 1871, kiedy to przeniósł się do Krakowa, odwiedził Kolberg jeszcze Lwów i dwie miejscowości w Galicji Wschodniej, Bołszowce i Barysz2. We Lwowie, wówczas już dogodnie połączonym linią kolejową z Krakowem, często bywał wcześniej; korzystał wówczas ze zbiorów Biblioteki Ossolińskich, gdzie prowadził niezbędne kwerendy i studia, Jak wiadomo, część listów i innych przekazów źródłowych nie zachowała się. Ponadto można przypuszczać, że niektórych podróży, miejsc pobytu czy kontaktów Kolberg nie ujawniał, m.in. ze względu na konotacje polityczne goszczących badacza rodzin, często uczestniczących w działalności konspiracyjno-niepodległościowej lub goszczących u siebie emigrantów i uciekinierów, dawnych powstańców i spiskowców. Stąd być może – dla uniknięcia inwigilacji czy restrykcji ze strony władz zaborczych – zdarzały się niekiedy w listach bądź zapiskach przemilczenia lub jedynie skąpe wzmianki o niektórych odwiedzanych miejscowościach i osobach. 2 Wykaz podróży Oskara Kolberga, w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 706. 1 318 �a także kontaktował się z mieszkającymi i działającymi tam uczonymi, Augustem Bielowskim i Wojciechem Kętrzyńskim. Prawdopodobnie odwiedził Kolberg Lwów już po zainstalowaniu się w sierpniu w Mogilanach, gdyż w takiej kolejności wymienia swoje podróże z 1871 roku w itinerarium. Nie wiemy jednak, czy, gdzie i jak długo zatrzymał się w mieście. Nie znamy też dat, czasu i okoliczności pobytu w tym roku w Bołszowcach położonych na południowy wschód od Lwowa, w dawnym powiecie rohatyńskim1. W itinerarium miejscowość ta pojawia się tylko raz, pod datą 1871. Brak też bliższych wiadomości o pobycie Kolberga w tym roku w Baryszu, miasteczku w powiecie buczackim, którego właścicielem był Tytus Szawłowski (ur. 1819) i w którym gospodarowali jego syn Stanisław (ur. 1844) z żoną Różą. Szawłowscy byli spokrewnieni z Bochdanami, których tu już wspomniano; żona Tytusa, Eleonora (ur. 1823), była siostrą Hipolita Bochdana (1826–1911) z Zadwórza, gdzie Kolberg gościł kilkakrotnie już od początku lat sześćdziesiątych. W Baryszu był już Kolberg w 1867 roku, potem odwiedził dom Szawłowskich w latach 1876 i 1877. W korespondencji Kolberga z gościnnymi mieszkańcami Zadwórza i Barysza widoczne są zażyłe i serdeczne relacje, co z pewnością przyczyniło się do owocnych badań i bogatych zbiorów pozyskanych w obu miejscowościach. Późną jesienią 1871 roku Kolberg odbył jeszcze podróż w Poznańskie, której wprawdzie sam nie wspomina w itinerarium, ale wskazuje na nią korespondencja z rodziną, notatka prasowa w „Dzienniku Poznańskim” informująca o jego przybyciu do Poznania 14 października2, a przede wszystkim list z 4 lutego 1872 roku pisany już z Krakowa do Ludwika Merzbacha, wydawcy poznańskiego, z którym uzgodnił druk pierwszej części Poznańskiego. Powołuje się tam Kolberg bezpośrednio na spotkanie z nim w Poznaniu w 1871 roku: „Za ostatnim naszym widzeniem się w październiku 1 Właścicielem tego miasteczka był wówczas Kornel Krzeczunowicz (1815–1881), polityk, ziemianin, działacz społeczny, z wykształcenia prawnik i ekonomista, poseł na Sejm Krajowy galicyjski i deputowany do wiedeńskiej Rady Państwa. Krzeczunowicz był postacią bardzo szanowaną we Lwowie jako autor wielu publikacji prawniczych, specjalista od spraw podatkowych, publicznie broniący polskich interesów. Być może Kolberg zetknął się z nim we Lwowie lub Krakowie i na jego zaproszenie odwiedził Bołszowce. 2 Anons ten ukazał się w „Dzienniku Poznańskim” 1871, nr 236 (z 15 X) w rubryce „Przybyli do Poznania”. Zob. też wzmianki w listach K. Mintera, Wilhelma i Karoliny z końca października i początku listopada 1871 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 387, 388 i 390, a także w pierwszym liście M. Szulca z 16 XI 1871 r. (tamże, s. 394), który wskazuje na wcześniej zainicjowany kontakt z Kolbergiem w Poznaniu. 319 �obiecałem Panu przesłać w krótkim czasie pierwsze arkusze dzieła mego o Wielkopolsce […]”1. Rękopis Poznańskiego wysyłany był sukcesywnie, a Merzbach przekazywał go, zgodnie z życzeniem Kolberga, Emilowi Kierskiemu, poznańskiemu historykowi, którego autor Ludu poznał wcześniej. Kierski przeglądał i recenzował tekst przed drukiem, opracowując uwagi, sprostowania i uzupełnienia do całej książki w okresie od grudnia 1872 roku do początku lutego 1873. Jego rzetelne i wnikliwe notatki wraz z rękopisem części I monografii powróciły do Kolberga w lutym 1873 roku, gdy zrezygnował z wydania książki u Merzbacha. Na uwagi Kierskiego odpowiedział listownie, a wykorzystał je w tomie wydanym ostatecznie w Krakowie w 1875 roku2. Jak wynika z cytowanego wyżej listu do Merzbacha, Kolberg z Poznania nie wrócił bezpośrednio do Krakowa: Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na wsi, po czym wracając na Oderberg [tj. Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff, który jak Panu wiadomo, miał dzieło moje ilustrować i posiadał potrzebne do tego rysunki3. Wynikałoby z tej relacji, że w Wielkopolsce przebywał Kolberg od października 1871 do stycznia 1872 roku, a powrót przez Cieszyn nastąpił dopiero na początku lutego, kiedy to pewnie świeżo po powrocie pisał jeszcze z Krakowa 4 lutego do Wilhelma i do Merzbacha. Datę 1872 jako rok podróży do Wielkopolski wymienia zarówno w itinerarium i w swoich notatkach biograficznych, jak i w jednym z tomów W. Ks. Poznańskiego4. Podróż ta obok Poznania objęła według itinerarium Dębicz, Miłosław, Morownicę i Targoszyce. 1 Brulion listu do L. Merzbacha z [4 II 1872 r.], tamże, s. 410. Zob. też wyjaśnienie datowania tego brulionu w metryce listu, tamże, s. 412. 2 Zob. listy L. Merzbacha w tej sprawie z 13 XII 1872 r. oraz z 13 I, 3 II i 14 V 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 426, 434, 440 i 452, a także listy E. Kierskiego z 3 II i z 16 V 1873 r., tamże, s. 439–440 i 454. Uwagi E. Kierskiego o cz. I „W. Ks. Poznańskiego” O. Kolberga oraz Odpowiedź O. Kolberga na uwagi Kierskiego o cz. I „W. Ks. Poznańskiego”… opublikowane zostały w: Korespondencja… cz.III (DWOK T. 66), s. 712–723 (aneks 6A i 6B). 3 Brulion listu do L. Merzbacha z [4 II 1872 r.], Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 410– 411. 4 Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706, a także notatka w brulionie listu z 22 IX 1880 r. do redakcji „Světozora”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 407 oraz datowana obserwacja w Kościańskiem, odnotowana w cz. V W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 13), s. IX. 320 �W Dębiczu, miejscowości w powiecie średzkim, majątku Włodzimierza Wolniewicza, gościł Kolberg już wcześniej, w 1868 roku, kiedy to zabiegał o pomoc finansową i mecenat dla swojego wydawnictwa również u znanych i przychylnych działalności narodowej i społecznej Wielkopolan. Wspomniany już Włodziemierz Wolniewicz był jednym z nich. Odwiedzając w 1871 lub 1872 roku ponownie Dębicz, miał Kolberg w pamięci „uprzejme i gościnne jego progi i wywiezione stamtąd zbiory, tyle – jak pisał – dla mnie jak i dla postępu etnografii krajowej przydatne”1. O odwiedzinach Miłosławia, posiadłości w powiecie wrzesińskim, należącej do Mielżyńskich od początku XIX wieku, wzmiankuje Kolberg tylko raz w itinerarium pod rokiem 1872. Zdążył jeszcze prawdopodobnie być gościem Seweryna Mielżyńskiego, który zmarł w Miłosławiu 17 grudnia 1872 roku. Wcześniej wspomniano już o tym zasłużonym Wielkopolaninie, którego Kolberg poznał w 1868 roku w trakcie starań o mecenat dla swojego dzieła w Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Malarz, kolekcjoner i mecenas sztuki, fundator gmachu Towarzystwa i jego honorowy prezes w latach 1865–1872, zgromadził w pałacu w Miłosławiu galerię obrazów, bibliotekę i zbiór zabytków archeologicznych i przekazał je Towarzystwu testamentem, by nie uległy rozproszeniu. Ofiarował też Towarzystwu wykupioną przez siebie ogromną kolekcję sztuki Edwarda Rastawieckiego, która stała się potem podstawą publicznego Muzeum im. Mielżyńskich. Zbiory te są do dziś zasadniczym zasobem Muzeum Narodowego w Poznaniu. W Miłosławiu Mielżyński zorganizował ważny ośrodek życia kulturalnego. Po śmierci Seweryna, fundatora i mecenasa Towarzystwa, finanse instytucji znacznie się skurczyły. Dwa lata później Libelt pisał do Kolberga: „Po śmierci śp. Seweryna Mielżyńskiego, naszego dobrodzieja i mecenasa, który nam nie tylko dom kupił, ale i podatki, i inne koszta opłacał, położenie nasze na gorsze się zmieniło”2. Z sukcesorem Seweryna i kuratorem Towarzystwa, jego bratankiem, Józefem Mielżyńskim (1824–1900), nie miał już Kolberg osobistych kontaktów. Do Morownicy w powiecie kościańskim należącej do Władysława i Wandy Niegolewskich przyjeżdżał Kolberg już wcześniej, w latach 1868 Brulion listu do W. Wolniewicza z 24 II 1869 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 278. W latach późniejszych po sprzedaży Dębicza Wolniewicz gospodarował w Źrenicy, majątku w powiecie średzkim. O ostatnich latach Wolniewicza (zm. w 1884 r.) pisała B. Moraczewska w liście do Kolberga z 16 VII 1884 r., zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 180, przyp. 1. 2 List K. Libelta z 15 X 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 494. 1 321 �i 1869, a będzie ich gościem także później, w roku 1875. Były to pobyty szczególnie owocne dla jego badań w Wielkopolsce, a zażyłość z gospodarzami i ich życzliwość dla Kolberga znalazła swój wyraz w korespondencji z Wandą Niegolewską1. Niestety brak bliższych informacji o kolejnych pobytach w Morownicy, ich datach i okolicznościach, nie możemy też powiązać z nimi konkretnych pozyskanych tam przez Kolberga materiałów. W Targoszycach w powiecie krotoszyńskim odwiedził Kolberg Józefa Łukaszewicza, jak to zaznaczył w itinerarium. Łukaszewicz (1799–1873), historyk, publicysta, bibliotekarz i wydawca, wcześniej pracował w bibliotece Raczyńskich w Poznaniu jako jej pierwszy bibliotekarz, potem jako archiwista miejski i nauczyciel w gimnazjum Fryderyka Wilhelma. Był autorem pierwszej monografii miasta Poznania 2, często przywoływanej przez Kolberga w Poznańskiem. Przez wiele lat związany z Poznaniem, w 1852 roku osiadł wraz z żoną Seweryną w Targoszycach, majątku przez nią odziedziczonym. W sumie zetknął się Kolberg w tej podróży z wybitnymi przedstawicielami nauki, kultury i życia umysłowego Wielkopolski, co przyniosło wymierne korzyści dla dokumentacji zebranej w jego tomach poświęconych temu regionowi. Wracając z Wielkopolski przez Bogumin, zatrzymał się w Cieszynie, gdzie odwiedził Bogumiła Hoffa, od którego odebrał rysunki potrzebne mu do monografii wielkopolskiej, wspominane w cytowanym wyżej liście do L. Merzbacha. Odwiedził też pastora Leopolda Otto, którego znał doskonale z czasów warszawskich i o którym była już mowa wcześniej. Leopoldowi Otto po ponownym aresztowaniu i osadzeniu w Cytadeli groziło wywiezienie do Rosji za sprzeciw wobec władz rosyjskich i za walkę o nabożeństwa w języku polskim zamiast w niemieckim. Zwolniony w 1862 roku za wstawiennictwem Wielopolskiego wrócił na dawne stanowisko, ale wobec niechęci i nacisków władz carskich wyjechał w roku 1866 z Warszawy do Cieszyna, gdzie przebywał dziesięć lat. Do Warszawy wrócił w roku 1875. Listy wymieniane z Niegolewską w latach 1874–1889, choć nieliczne, wskazują na wyjątkowe zrozumienie i uznanie właścicieli Morownicy dla prac Kolberga. Wynika z nich także, że Niegolewska pomagała w kolportażu tomów Ludu wśród swoich znajomych. 2 Mowa o pracy Obraz historyczno-statystyczny miasta Poznania w dawniejszych czasach (T. 1–2, Poznań 1838, reedycja: 1998 r.), z której Kolberg korzystał w swojej monografii Poznańskiego. Łukaszewicz należał też do założycieli i współpracowników „Przyjaciela Ludu”, w latach 1839–1845 pełnił funkcję głównego redaktora czasopisma. Był współredaktorem „Tygodnika Literackiego”, współzałożycielem w 1840 r. „Orędownika Naukowego”, w 1841 r. założył własną drukarnię i księgarnię pn. „Nowa”. 1 322 �Był wydawcą „Zwiastuna Ewangelickiego”, wybitnym kaznodzieją, autorem pism religijnych, zyskał opinię ojca ewangelizmu polskiego. Pamięć Kolberga o odważnym warszawskim pastorze świadczy o szacunku, jakim darzył jego bezkompromisową, patriotyczną postawę. Przechował też zapewne wspomnienie swoich osobistych kontaktów i współpracy z pastorem w parafii ewangelicko-augsburskiej św. Trójcy w Warszawie; to z jego inicjatywy Kolberg opracował wspólnie z Augustem Freyerem kancjonał pt. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich, wydany w Warszawie w 1866 roku i popularny przez wiele lat. W roku 1873 Kolberg wyjechał do Wiednia na Wystawę Powszechną (światową), która trwała od 1 maja do 2 listopada i zgromadziła wiele eksponatów z rozmaitych dziedzin: przemysłu, rolnictwa i hodowli, techniki i rzemiosła oraz sztuk pięknych. Plan zwiedzenia Wystawy powziął wcześniej, o czym świadczy wzmianka Hemplówny w jej liście z kwietnia 1873 roku, nawiązująca do informacji Kolberga o „zamierzonej przejażdżce do Wiednia”. Zamiar ten skonkretyzował się dopiero po 4 sierpnia, kiedy to Wilhelm na prośbę Oskara przysłał mu z jego depozytu odpowiednią „asygnację na 70 rubli”, co rozwiązało sprawę funduszu na tę podróż. Nie znamy jednak dat wyjazdu i pobytu w Wiedniu ani powrotu do Krakowa. Luka w korespondencji aż do 22 października, kiedy doręczony został Akademii list Kolberga wysłany z Krakowa, wskazuje, że w Wiedniu mógł on przebywać w okresie między pierwszą dekadą sierpnia a trzecią października1. Jak wynika z listu do Wilhelma z 1 sierpnia, z tym pobytem Oskar wiązał pewne nadzieje, zarysowała się bowiem możliwość zaprezentowania tam za pośrednictwem muzyków polskich jego kompozycji fortepianowych, co mogłoby przyczynić się do wydania ich w Wiedniu2. Liczył także na nawiązanie kontaktów z miejscowymi etnografami. W korespondencji brak jednak opisów pobytu w Wiedniu, wrażeń z wystawy i z całej podróży, informacji o jej przebiegu, trasie i kontaktach. Nie wiadomo, czy doszło Zob. listy M. Hemplówny z 30 IV 1873 r. i Wilhelma Kolberga z 4 VIII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 451 i 459, a także Oskara do Wilhelma z 1 VIII 1873 r. i pisany już z Krakowa [22] X 1873 r. do Akademii, tamże, s. 457–458 i 464. 2 Z tymi nadziejami może się wiązać lakoniczna wzmianka o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, żony wiedeńskiego bankiera, Leopolda, chętnie goszczącej Polaków. Prawdopodobnie Kolberg wówczas grał swoje kompozycje i dał się poznać jako pianista. Zob. [H. Dąbczańska-Budzynowska] Pamiętnik, oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie”, R. 9: 1963 (druk 1964), s. 316. 1 323 �wtedy do spotkania obu braci; o takiej możliwości wspominał Wilhelm w listach. Wynika z nich natomiast, że widzieli się latem w Krakowie, przed wyjazdem do Wiednia. Było to ostatnie spotkanie Oskara z Wilhelmem1. W roku 1874 Kolberg nie wyjeżdżał poza Modlnicę i Kraków. Prawdopodobnie zdecydowała o tym konieczność dopilnowania na miejscu druku i korekt IV części Krakowskiego, która miała się ukazać pod koniec 1874 roku2, a także równoległa praca nad pierwszymi tomami W. Ks. Poznańskiego, którego część I wydana została w 1875 roku. Znaczenie miał tu także brak środków na podróże, o czym świadczy ponawiana prośba do Wilhelma „o przysłanie mi na rachunek mego kapitału, jeśli możesz, 300 rub. sr., a przynajmniej 200 rub. sr., bo mi te pieniądze są gwałtownie potrzebne”3. W roku następnym 1875 Kolberg otrzymał dotację Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności na terenowe badania naukowe. Podróż objęła Poznańskie, Prusy Zachodnie i Wschodnie. Cel tej wyprawy określony został w notatce sprawozdawczej z posiedzenia Komisji następująco: Na wniosek Sekcji Etnologicznej udzielono P. Oskarowi Kolbergowi zasiłek z funduszu Komisji w ilości 250 zł. a. [tj. fl.], który w dopełnieniu swojego zobowiązania odbył w ciągu 10 tygodni podróż naukową przez W. Ks. Poznańskie, Prusy Zachodnie, do Kaszubów, z wycieczkami do Wejherowa, W[ielkie]go Kacu i Pucka, a z powrotem przez Warmię i Ziemię Michałowską. Bliższym celem tej podróży było poparcie P. Kolberga w zamiarze uzupełnienia wiadomości etnologicznych do drukującego się obecnie przy pomocy Akademii 10-tej serii jego dzieła [tj. cz. II W. Ks. Poznańskiego]; odnośnie zaś do samej Komisji zdanie sprawy naukowej dla zamieszczenia go w materiałach publikować się mających, zasilenie jej zbiorów okazami etnologicznymi w ciągu podróży uzyskać się mogącymi, wskazanie wreszcie osób, do których w tamtych stronach celem uzyskania światłych i gorliwych spółpracowników komisja zgłosić by się mogła4. 1 Zob. m.in. brulion listu do Karoliny z 26 VII 1873 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 455. 2 W liście do Akademii z 24 X 1874 r. Kolberg informuje o kończącym się druku książki i zapowiada jej przedłożenie „z początkiem listopada”, tamże s. 495–496. Data wydania podana na karcie tytułowej to rok 1875. 3 Brulion listu do Wilhelma z 18 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 511, a także wcześniejszy list do brata z 12 VI 1874 r., tamże, s. 491. 4 „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. II, 1875, s. LXXXI (Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 12 XI 1875 r.). Wniosek Sekcji Etnologicznej, zatwierdzony jednomyślnie, skierowany został pisemnie 5 VI 1875 r. przez Kopernickiego do władz 324 �Kolberg otrzymał od Zarządu Akademii odpowiednie dokumenty poręczające, co ułatwiało swobodne poruszanie się i nawiązywanie kontaktów oraz pozwalało uniknąć przeszkód, trudności i podejrzeń ze strony pruskich władz administracyjnych i policyjnych. Z kolei regulamin Akademii zobowiązywał go do złożenia po powrocie szczegółowego sprawozdania z podróży i jej wyników naukowych. Przebieg tej podróży Kolberga, jedynej odbytej przez niego na Pomorze i Mazury, należy do najlepiej udokumentowanych spośród wszystkich, podejmowanych przez niego w ciągu niemal pięćdziesięciolecia. Do roku 1992 znany był jednak tylko niepełny brulion sprawozdania z niej, obejmujący etap poświęcony Wielkopolsce i Pomorzu1. Brulion ten urywa się na wiadomości o dotarciu na Powiśle, w Malborskie. Natomiast informacje o dalszym przebiegu wyprawy uzupełniały jedynie listy. Tymczasem w 1992 roku Wiesław Bieńkowski opublikował odnaleziony w archiwum PAU nieznany oryginał pełnego sprawozdania Kolberga skierowanego do Zarządu Komisji Antropologicznej i na jego ręce złożonym2. Nosi ono datę 4 listopada 1875 r. i zawiera opis całej podróży Kolberga, nakierowanej jednak nie tyle na planowe badania terenowe, ile na kontakty ze znawcami regionu i zbieraczami miejscowego folkloru. Sprawozdanie rozpoczyna Kolberg następująco: Wskutek łaskawego Akademii Umiejętności wezwania, wybrawszy się r. b. w podróż, miałem zamiar poznać bliżej Prusy Wschodnie i Zachodnie oraz części Wielkopolski mało mi jeszcze dotąd znane. Ponieważ obszar kraju, który przebiec w różnych kierunkach postanowiłem, jest znaczny, przeto podróż moja, trwająca zaledwie trzy miesiące, nie dozwoliła mi do każdego etnograficznie ważnego dotrzeć punktu (których jest mnóstwo) ani długo na jednym zatrzymywać się miejscu, by w nim w szczegółowe, rzecz wyczerpujące zapuszczać się badania. I dlatego w miejscowościach, gdzie zabawić przydłużej Komisji Antropologicznej, która zaakceptowała go i z kolei zwróciła się do Zarządu Akademii „o potrzebne poparcie moralne i urzędowe” (zob. W. Bieńkowski Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie…, s. 17–18). 1 Rkp. BN PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2184, k. 70. Trasę tej wyprawy przedstawił Kolberg skrótowo w Wykazie podróży… (DWOK T. 66), s. 706. 2 Pismo Oskara Kolberga z 4 listopada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie, w: W. Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1992, nr 3–4, s. 346–349. Cytaty z tego sprawozdania Kolberga przywoływane są dalej za publikacją Bieńkowskiego. 325 �dla braku czasu nie mogłem, starałem się przynajmniej takie pozawiązywać z ludźmi stosunki, aby te, pobudzając ich doświadczenie, światło i dobrą wolę, o ile się do przedmiotu naszych prac odnoszą, z korzyścią dla nauki użyć się w przyszłości dały1. Podróż rozpoczęła się od odwiedzenia kilku miejscowości w Wielkopolsce południowej. Bawił tam „cokolwiek dłużej w Pakosławiu pod Rawiczem, u hr. Czarneckich oraz w Morownicy pod Szmiglem, u pp. Niegolewskich”. 22 lipca Kolberg zapowiada w liście do Wandy Niegolewskiej swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę” (tj. 28 lipca), skąd wyruszy do Morownicy, siedziby Niegolewskich. Na swojej trasie wielkopolskiej wymienił także Konojad w powiecie kościańskim, miejscowość należącą do Izabeli z Działyńskich Czartoryskiej. Potem odwiedził Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem (1825–1887), historykiem i etnografem, zasłużonym działaczem narodowym w walce z germanizacją, sekretarzem Wydziału Historycznego Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego2. Następnie pojechał do Torunia, skąd udał się „na zwiedzenie Prus Zachodnich”3. Dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod Chełmżą u braci Czarlińskich – w Zakrzewku u Leona i jego żony Bronisławy, w Brąchnówku u jego starszego brata, Emila, i Hortensji. Bracia Czarlińscy, Leon (1835–1918) i Emil (1833–1913), byli uczestnikami powstania styczniowego, działaczami narodowymi, społecznymi i gospodarczymi, posłami na sejm pruski, przedstawicielami rodziny walczącej o utrzymanie polskości Pomorza i o jego gospodarczy rozwój. Z tych miejscowości odbywał Kolberg „wycieczki do Tylic, gdzie są ślady zamczyska, do Łysomic i do Tamże, s. 346. „Mało znane części Wielkopolski” to powiaty południowe i zachodnie. Siedmioczęściową monografię W. Ks. Poznańskie wydał Kolberg w latach 1875–1882 jako tomy 9–15 Ludu. 2 Zob. Pismo Oskara Kolberga z 4 listopada 1875 roku…, s. 347, brulion listu do W. Niegolewskiej z 22 VII 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 534 oraz Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706. 3 Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Pomorskie materiały Kolberga opublikowane zostały w tomie Pomorze (DWOK T. 39). Omówienie tych materiałów, wyprawy, kontaktów i badań Kolberga na Pomorzu w roku 1875 przedstawił w świetle znanych wówczas dokumentów (a więc wspomnianego fragmentu brulionu sprawozdania i listów) J. Burszta we wstępie do tego tomu pt. „Pomorze” Oskara Kolberga, na s XX–XXXIV. O badaczach folkloru na Pomorzu w XIX wieku zob. też A. Bukowski Pomorze Gdańskie (od Ceynowy do „Gryfa”), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 391–415. 1 326 �Turzna”1. Następnie pojechał do Nawry, gdzie zatrzymał się u Sczanieckich, Bogusławy z Kruszyńskich i Michała (1838–1920), również znanego z działalności narodowej i społecznej, jednego z założycieli Towarzystwa Naukowego w Toruniu2. Sczaniecki interesował się archeologią i antropologią, brał także udział w pracach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności od 1875 roku3. Dalej Kolberg udał się przez Trzebcz4 do Chełmna, gdzie spotkał się z pochodzącym z Kaszub ks. Juliuszem Pobłockim (1835– –1916), miejscowym proboszczem, piszącym o Kaszubach. Brat Juliusza, Gustaw Pobłocki (1840–1915), także ksiądz, badacz historii, folkloru i dialektów Pomorza, był autorem Słowniczka kaszubskiego5, którym Kolberg się zainteresował i który wykorzystał w swoich pomorskich materiałach. Z Łaszewa w powiecie Świecie, gdzie zatrzymał się u Leopolda i Olimpii Mieczkowskich, podejmował „wycieczki na Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem”, gdzie spotkał się z Florianem Ceynową (1817–1881), urzędującym w Bukowcu lekarzem i jednocześnie badaczem kultury, historii i języka Kaszubów, folklorystą i dialektologiem z zamiłowania. Kontakt z tym najwybitniejszym w XIX wieku badaczem folkloru nie tylko Kaszub, 1 Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Właścicielami Tylic byli wówczas Honorata z Mazowieckich i January Wybicki (ok. 1830–1876), Łysomice należały do Edwarda Donimirskiego (1844–1907), działacza społecznego i narodowego, uczestnika powstania styczniowego, od 1876 roku posła na sejm pruski, także zasłużonego w staraniach o utrzymanie polskości Pomorza. Natomiast Turzno było wtedy własnością Łucji z Działowskich (1839–1899) i Józefa Gajewskiego (ok. 1830–1889); oboje udzielali się w polskich stowarzyszeniach, m.in. w Towarzystwie Naukowym w Toruniu, w Turznie założyli kolekcję obrazów i bogatą bibliotekę. W Turznie w 1827 r. w drodze do Gdańska zatrzymał się na kilka dni Chopin. 2 Zob. J. Dygdała i Sz. Wierzchosławski Nawra Kruszyńskich i Sczanieckich. Studium z dziejów szlachty i ziemiaństwa ziemi chełmińskiej, Toruń, 1990, s. 127–158 (rozdział Nawra w posiadaniu Sczanieckich 1865–1939). Autorzy wspominają na s. 156 pobyt Kolberga w Nawrze w sierpniu 1875 roku oraz przytaczają pozyskane tam przez niego informacje etnograficzne, opublikowane w Pomorzu (DWOK T. 39), s. 43, 51 i 57. 3 Gotowość współpracy wyraził w marcu 1875 roku, co zostało odnotowane w sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej dnia 31 III 1875 r., zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. II, 1875, s. LIII. 4 W Trzebczu gospodarował Ludwik Ślaski (1818–1898), społecznik i działacz na rzecz polskości Pomorza, udzielał finansowej pomocy i schronienia powstańcom 1863 roku, był członkiem pruskiej Izby Panów i posłem Koła Polskiego w sejmie pruskim, a także jednym z inicjatorów muzeum polskiego w Toruniu. 5 Praca ta opublikowana została w wydawanym przez Ludwika Rzepeckiego poznańskim tygodniku „Warta” w R. 3: 1876, nr 87–92 (i odb.) Toż w wersji obszerniejszej pt. Słownik kaszubski z dodatkiem idiotyzmów [tj. idiomów] chełmińskich i kociewskich, Chełmno 1887. 327 �ale całego Pomorza, świetnie zorientowanym w ówczesnym ruchu słowianoznawczym, skomentował Kolberg potem w sprawozdaniu dla Akademii: „[…] poznawszy się ze znanym kaszubskim literatem, p. Ceynową, ze wskazówek i informacji odeń powziętych wielce w następstwie korzystałem”1. W drugiej połowie sierpnia odwiedził Kolberg Pelplin, gdzie spotkał się z Franciszkiem Rąbcą (1845–1904), długoletnim prefektem tamtejszego Collegium Marianum, który mu opowiadał „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków (z okolic Gniewa i Tczewa)”. Nie zastał wówczas wykładających także w Collegium Marianum „światłych księży zajmujących się ludem”, Ignacego Ograbiszewskiego (1841–1913) i Stanisława Kujota (1845–1914), wybitnego historyka Pomorza. Następnie z Gdańska przez Oliwę udał się do „Zopotów” (Sopotu), gdzie mieszkał przez dwanaście dni u Donimirskich, zażywając morskich kąpieli, i skąd odbywał wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa itd., najczęściej w towarzystwie ks. Masłowskiego, dobrze z obyczajami tamtejszego ludu obeznanego”2. W Wejherowie jego przewodnikiem był Ludwik Jakowicki (1819–1900), nauczyciel języków klasycznych w Poznaniu i Trzemesznie, w 1873 roku karnie przesiedlony przez władze pruskie do Wejherowa, gdzie także uczył greki i łaciny do roku 1886 i skąd potem powrócił do Poznania. Już z Królewca pisał Kolberg we wrześniu do Romana Konopki o tym etapie podróży: Następnie udałem się do Gdańska, skąd parę razy powałęsałem się i po morzu także, a zawsze w celach etnograficznych (by marynarzy poznać). Wreszcie zwiedziwszy w najdrobniejszych szczegółach zamek krzyżacki w Malborku, pojechałem do hr. Sierakowskich do Waplewa, gdzie mnie odwiózł czekający już na mnie na dworcu hr. Sołtan, brat p. Sierakowskiej. Tu spędziłem jak najprzyjemniej tydzień cały, a drugi równie przyjemnie u pp. Donimirskich w sąsiedztwie mieszkających3. Pismo Oskara Kolberga…, s. 347. Tamże, s. 348. Ksiądz Leon Masłowski (1843–1886) był wikariuszem w Pelplinie, potem w Brusach i Polskim Brzoziu (pow. Brodnica), gdzie w 1875 roku został proboszczem. Interesował się pieśniami ludowymi i obyczajami ludu pomorskiego. (Zob. H. Mross Leon Masłowski, w: Słownik biograficzny kapłanów diecezji chełmińskiej wyświęconych w latach 1821–1920, Pelplin 1995, s. 202). 3 List do R. Konopki z 19 IX 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 537. Wspomniany brat Marii Sierakowskiej to Adam Lew Sołtan (1824–1901), starszy brat Michała, powstaniec 1 2 328 �Waplewo w powiecie sztumskim należało do Alfonsa Sierakowskiego (1816–1886). Jego żona, Maria, była siostrą wspomnianego tu wcześniej Michała Sołtana, u którego gościł Kolberg w Bilczach na Wołyniu w 1862 roku. Obaj spotykali się później w Krakowie, w Komisji Archeologicznej i Antropologicznej Akademii Umiejętności, których Michał Sołtan także był członkiem. Obie rodziny, Sołtanów i Sierakowskich, poza związkami rodzinnymi łączyły ugruntowane tradycje patriotyczne i społecznikowskie. Ziemiańska rodzina Sierakowskich należała do najbardziej zasłużonych na Pomorzu dla podtrzymywania polskiej kultury i ducha narodowego w czasach nasilonej germanizacji. W Waplewie, które Alfons Sierakowski objął w 1842 roku, po śmierci ojca, Antoniego, a w roku 1876 przekazał synowi, Adamowi, kontynuowano kolekcjonowanie dzieł sztuki i gromadzenie książek, pielęgnowano zwyczaje, język i ducha polskości i tworzono w pałacu centrum życia kulturalnego Pomorza. Uporządkowany i skatalogowany przez Adama Lwa Sołtana tamtejszy księgozbiór, gromadzony od XVIII wieku, należał do najbogatszych prywatnych na tym terenie; za czasów Sołtanów liczył ponad 10 tys. tomów. Ponadto zebrana w pałacu cenna kolekcja dzieł sztuki obejmowała obrazy różnych szkół malarskich, m.in. Tycjana, Rubensa, Dürera, grafiki i rzeźby oraz przedmioty rzemiosła artystycznego, m.in. meble, wyroby z porcelany, brązu, kości słoniowej, dawne stroje, wykopaliska, militaria. To właśnie Adam Lew Sołtan „ze zbiorami waplewskimi zapoznawał goszczących tam Oskara Kolberga (we wrześniu 1875 r.), Jana Matejkę, Stanisława Tarnowskiego i in.”1 W sprawozdaniu Kolberg zapisał: „W Malborskiem przebywałem głównie w Waplewie u hr. Sierakowskich, gdzie wielce w poszukiwaniach byli mi pomocnymi hr. Sołtan i p. Szremowicz, podobnie jak w Telkwicach i Buchwałdzie pp. Donimirscy”2. 1863 roku, podobnie jak Michał, bibliofil. Mieszkał wówczas u siostry w Waplewie, opiekując się tamtejszą ogromną biblioteką i zbiorami sztuki. Przyjaźnił się z J.I. Kraszewskim, z którym prowadził rozległą korespondencję i którego zainteresował problematyką Pomorza Nadwiślańskiego. Działał na rzecz propagowania w tym regionie oświaty i świadomości narodowej (zob. E. Orman-Michta Sołtan Adam Lew, w: Polski słownik biograficzny, T. XL, 2000–2001, s. 346–348). 1 E. Orman-Michta Sołtan Adam Lew …, s. 347. O pobycie Kolberga w Waplewie zob. też A. Bukowski Waplewo. Zapomniana placówka kultury polskiej na Pomorzu Nadwiślańskim, Wrocław 1989, s. 117–127. 2 Pismo Oskara Kolberga…, s. 348. Władysław Szremowicz był pełnomocnikiem dóbr hr. Sierakowskiego w Waplewie (zob. W. Rutkowski Towarzystwa Rolnicze polskie w Prusach zachodnich, Poznań 1895, s. 16). 329 �Pobyt u Donimirskich w Telkwicach i w Buchwałdzie (dzisiaj Bukowo), wsiach w powiecie sztumskim, należących od 1804 roku do tej kolejnej zasłużonej dla Pomorza rodziny, wymienił Kolberg również w itinerarium. Teodor Donimirski (1805–1884), tak jak poprzedni goszczący autora Ludu przedstawiciele tamtejszego ziemiaństwa, był działaczem społecznym i narodowym, pomagał powstańcom 1863 roku. Jego syn, Jan Donimirski (1847–1929), działał podobnie jak ojciec, m.in. jako członek Towarzystwa Pomocy Naukowej dla Młodzieży Prus Zachodnich i Towarzystwa Ekonomiczno-Rolniczego w Prusach Zachodnich. Tygodniowy pobyt u Donimirskich w Buchwałdzie i w Telkwicach uznał Kolberg za owocny i spędzony „równie przyjemnie” jak wcześniejszy w Waplewie u Sierakowskich. Według relacji w cytowanym liście do Romana Konopki oba poprzedziła bytność w Malborku, gdzie – jak pisze – zwiedził „w „najdrobniejszych szczegółach” zamek krzyżacki, a także tamtejsze muzeum archeologiczne. Następnie odwiedził Kolberg Elbląg, gdzie ze zbiorami Elbląskiego Towarzystwa Starożytności zapoznał go współtwórca i pierwszy prezes tegoż w latach 1874–1876, prawnik, radca sądu okręgowego, Ferdinand Jacob Kaminski (zm. po 1879 r.). W Królewcu, kolejnej stacji swojej podróży, znalazł się Kolberg krótko przed 19 września; taką datę nosi list do Romana Konopki, w którym pisze: Królewiec wcale duże miasto, ma pyszne gmachy, jak np. zamek królewski, kościoły, uniwersytet, teatr, a mianowicie giełda. Na Pregli [Pregole] mnóstwo okrętów uwija się mniejszego kalibru. Kobiety bardzo ładne; szkoda, że tak mało mam czasu poznać je bliżej, gdyż jutro odjeżdżam na Mazury pruskie. Wczoraj znakomicie przedstawiono w tutejszym teatrze Żydówkę Halévy’ego; śpiewacy, a osobliwie tancerze byli wyborni. Jest tu także i kościół polski, ewangelicki, a również i litewski. Poznałem się z pastorami: ks. Pełką i Kurschatem, a ci mi kilka udzielili pieśni polskich i litewskich1. Zatem 20 września lub nieco później udał się Kolberg z Królewca na Mazury pruskie2. W sprawozdaniu dla Akademii pisał: Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 537–538. Hermann Pełka (1831–1900), polski duchowny ewangelicki, pedagog, badacz mazurskiego folkloru, w latach 1864–1873 proboszcz parafii polskiej w Królewcu, od roku 1866 dyrektor i wykładowca języka polskiego w seminarium polskim w Królewcu. Friedrich Kurschat (1806–1884), litewski duchowny ewangelicki, językoznawca i teolog, profesor uniwersytetu w Królewcu, wydał m.in. Wörterbuch der littauischen Sprache (Th. 1–2, Halle 1870 i 1883) oraz Grammatik der littauischen Sprache (Halle 1876). 2 Podróż Kolberga na Mazury pruskie, jego zainteresowanie tym regionem, kontakty i materiały omawiał w roku 1966 W. Ogrodziński we wstępie do tomu Kolberga Mazury pruskie 1 330 �W Lecu [dziś Giżycku] poznałem się z p. M. Gierszem1, prawnikiem, wydawcą „Gazety Leckiej”, człowiekiem znającym dobrze miejscową gwarę i lud. W Ełku ks. superintendent Remus2, rodem Poznańczyk, udzielił mi wiadomości o niektórych zwyczajach mazurskich i podał adresa do kilku księży na prowincji, zajmujących się poszukiwaniami etnograficznymi. Do ich liczby należy ks. Brzoska3 w Ostródzie (następca znanego w piśmiennictwie ks. Gizewiusza), lecz tego przy przejeździe przez to miasto nie zastałem w domu. Oprócz tego podano mi jeszcze w różnych miejscach adresa kilku księży katolickich i protestanckich oraz osób świeckich obojej płci po Warmii i Ziemi Michałowskiej mieszkających, których współudział w pracy, a przynajmniej wskazówki i zebrane szczegóły, nader byłyby pożądane i użyteczne. Przyszłość pokaże, o ile adresa te były trafne i skuteczne4. Informacje o pobycie i kontaktach nawiązanych na Mazurach, zawarte w sprawozdaniu, są krótkie i rzeczowe. Lakoniczna jest też relacja w liście do Wilhelma, do którego pisał po powrocie o całej wyprawie: Podróż moja odbyta po Wielkopolsce, Prusach Wschodnich i Zachodnich, z której dopiero onegdaj powróciłem, nie tylko znakomicie tekę moją zasiliła, ale nadto i na zdrowie jak najszczęśliwiej oddziaływała. Bardzo mi posłużyły kapiele morskie przez 12 dni w Zoppot używane, skąd robiłem wycieczki i na Kaszuby. […] Z Królewca podług wskazań gen. superintendenta ks. Pełki zwiedziłem Mazury Pruskie, a w Ełku obiadowałem w superintendenta Remusa. Stąd na Osterode [Ostródę], Toruń i Poznań wróciłem zdrów do Krakowa, zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych miejscach”5. Wiadomości te uzupełniają listy Kolberga pisane już po powrocie z podróży, zimą i wiosną 1876 roku. Warto więc wybiec w przód i odwołać się do nich, gdyż po części tłumaczą ową lakoniczność Kolberga. Z tej korespondencji dowiadujemy się, że w czasie krótkiego pobytu w Lecu – poza (DWOK T. 40) pt. „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, s. V–XLIV. Zob. też T. Oracki Mazury i Warmia w okresie 1800–1914, w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 443–447. 1 Marcin Giersz (także Gerss) (1808–1895), mazurski nauczyciel, pisarz, redaktor i wydawca, działacz protestancki i regionalista. Zob. Marcin Giersz (Gerss). Człowiek z pogranicza, praca zbior. pod red. Z. Chojnowskiego, Gołdap 2009. 2 Karol Remus (1817–1880), pastor i superintendent od 1861 roku w Ostrowie Wielkopolskim, w latach 1868–1876 był wicegeneralnym superintendentem w Ełku. 3 Gustaw Otto Brzoska (1834–1899), od 1868 roku pastor w Ostródzie, od 1877 super­ intendent. 4 Pismo Oskara Kolberga…, s. 349. 5 Brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 542. 331 �Marcinem Gierszem – odwiedził Kolberg także tamtejszego pastora Hermana Brauna, którego żona śpiewała mu „kilka bardzo ładnych piosenek”1. Znajdujemy też potwierdzenie odwiedzin w Ełku u superintendenta Karla Remusa, a także nową informację o spotkaniu niewymienianego w sprawozdaniu pastora Reinholda Giżyckiego2. Na Prusy Wschodnie i Mazury pruskie w całej podróży Kolberga przypadł w sumie niespełna tydzień w ostatniej dekadzie września, podczas gdy na wcześniejsze jej etapy niemal dwa miesiące, od końca lipca 3. Nie tylko jednak tak krótki czas rzutował na znikome efekty, po części był on bowiem wynikiem tamtejszych realiów. Na Mazurach nie było tak sprzyjających warunków jak na Pomorzu, w ziemiańskich dworach Donimirskich, Sierakowskich, Czarlińskich i Sczanieckich, gdzie znalazł Kolberg życzliwą gościnę i pomoc w badaniach i nawiązywaniu szerszych kontaktów. Bez takiego zaplecza, zdany wyłącznie na własne siły i inicjatywę, nie zdołał uzyskać spodziewanych efektów. O dalece niekorzystnej dla ówczesnego polskiego badacza sytuacji na Mazurach Tadeusz Oracki w 1982 roku pisał: Folklorystyka miała na tym terenie wyjątkowo niesprzyjające warunki dla swego rozwoju. Nie istniały tu polskie instytucje i organizacje, nie było polskich ośrodków naukowych i czasopism specjalistycznych ani form kulturalnego mecenatu, jak np. w Poznańskiem i Galicji. […] sprawą najważniejszą dla folklorystów polskich tego regionu było ratowanie zabytków rodzimej literatury i kultury w związku z germanizacją oraz kształtowanie ludowego patriotyzmu […]. Określenia „ludowy” i „polski” były na tym terenie niemal równoznaczne4. Zob. bruliony listów do M. Giersza i do H. Brauna z 28 II 1876 r., tamże, s. 573–575 oraz 577–579. Herman Braun (1845–1931) był pastorem w Lecu (Lötzen, tj. Giżycku) w latach 1872–1881. 2 Zob. bruliony listów do K. Remusa oraz do R. Giżyckiego z 1 III 1876 r., tamże, s. 581–583. Reinhold Giżycki (1836–1889) był pastorem w Ełku w latach 1872–1889. 3 Według W. Ogrodzińskiego na Mazury poświęcił Kolberg „niewiele więcej niż 10 dni” (zob. tenże „Mazury pruskie”…, DWOK T. 40, s. IX). Korespondencja wskazuje jednak na niespełna tydzień, skoro 19 września 1875 r. Kolberg pisał do Romana Konopki, że „jutro odjeżdża na Mazury prus­kie”, a z kolejnego listu do tego samego adresata wynika, że już 25 września był na uroczystym otwarciu nowej sceny polskiej w Poznaniu, o czym donosi z Morownicy 3 października (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 537 i 540). 4 T. Oracki Mazury i Warmia…, s. 423–424. W tej pracy obszerne omówienie stanu i rozwoju folklorystyki tego regionu (s. 420–489). 1 332 �Kontakt z duchownymi ewangelickimi i nauczycielami na Mazurach okazał się przelotny i nie przyniósł rezultatów. Już po powrocie Kolberg zwracał się do kilku poznanych osób z prośbą o dostarczenie wiadomości i materiałów etnograficznych, skrupulatnie dziękując za pozyskane na miejscu informacje i uwagi1. Listownych odpowiedzi i konkretnej pomocy jednak nie otrzymał. Jak się okazuje, zdecydowało o tym niechętne nastawienie ewangelickich duchownych do polskiego badacza Mazur, wysłannika czołowej polskiej instytucji naukowej. W lutym 1876 roku starał się nawiązać kontakt z pastorem w Kraplewie, gdzie wcześniej działał Gustaw Gizewiusz, by pozyskać melodie do pieśni spisanych przez tego wysoko przez siebie cenionego zbieracza. Jak wspomniano wcześniej, od dawna był Kolberg w posiadaniu rękopisu Gizewiusza Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, w którym 32 zaledwie pieśni na kilkaset zawartych w zbiorze miało zanotowane melodie. W przekonaniu, że zwraca się do aktualnego pastora w Kraplewie, Karola Cludiusa, wystosował więc list ze starannie umotywowaną prośbą: Z uwagi na to, że od wielu lat zajmuję się etnografią i w tym zakresie już sporą ilość opublikowałem w języku polskim, przeto wymienione pieśni [ze zbioru Gizewiusza] mają dla mnie niepospolitą wartość i mam zatem mocną wolę opublikowania ich (oczywiście jako pracy Gizewiusza) jako załącznika do obszerniejszej rozprawy o Mazurach, którą mam zamiar w bliskiej przyszłości napisać. W dalszym ciągu, prosząc o zapis choćby części melodii w kluczu wiolinowym i podając incipity wybranych tekstów, wyrażał przekonanie, że można je jeszcze usłyszeć, i argumentował: Śpiewaczki wśród ludu (jeśli już nie te stare) dadzą się z pewnością jeszcze odszukać w tej miejscowości, gdyż lud, przeważnie konserwatywny, nie jest skorym do łatwego zapomnienia i zaniechania dawnych obyczajów i pieśni […], chociaż i nowe pieśni, i tańce, jeśliby były wykonywane i nosiły cechę narodową, byłyby dla mnie wielce pożądane2. 1 Zob. przywoływane wyżej w przypisach bruliony listów do M. Giersza i H. Brauna oraz K. Remusa i R. Giżyckiego. 2 Brulion listu do K. Cludiusa z 28 II 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 576 i 577 (tłum. z niem.) Karol Cludius (1826–1889) był proboszczem w Kraplewie i Durągu w latach 1861–1873, potem w latach 1874–1876 w Węgorzewie. Pomyłkę Kolberga co do osoby adresata wyjaśnił W. Ogrodziński we wstępie „Mazury pruskie”…, (DWOK T. 40), s. XI–XII. 333 �Zwracał się też do adresata o ewentualne wiadomości etnograficzne. Karol Cludius, wówczas już superintendent w Węgorzewie, a wcześniej proboszcz w Kraplewie, któremu list przesłano, odpisał Kolbergowi 20 marca 1876 r., informując, że odesłał jego list do aktualnie urzędującego proboszcza w Kraplewie, Gustawa Koba, który – jak przypuszczał – zapewne poleci spisać melodie swojemu organiście. Karol Cludius, gorliwy germanizator, wyraził przy tym swoje własne stanowisko, które musiało być dla Kolberga szokujące: Natomiast nie wątpię, że w dawaniu odpowiedzi na pytanie etnograficzne weźmie on [ów proboszcz, G. Krob] pod uwagę inspiracje panslawistyczne tych zainteresowań naukowych. Podczas mojej działalności w Kraplewie od 1861–1873 odniósł element niemiecki szereg zwycięstw nad charakterem ludności polskiej, był to przecież okres 1864, 1866, 1870/1, a stare obyczaje ulotniły się wraz ze zmianą właścicieli gospodarstw wiejskich i ze stopniowym zanikaniem polskiej mowy. Strona naukowa zagadnień etnograficznych interesowałaby nas – inaczej niż proboszcza Giseviusa – gdyby ewangelia i pruski kościół narodowy wyznania ewangelickiego Polakom stały się miłe1. Szowinistyczny wydźwięk listu, odwołanie się do pruskich zwycięstw nad Austrią, Danią i Francją oraz wyzywające podkreślenie skutków germanizacji dla żywiołu polskiego na Mazurach, a także mentorski i pełen satysfakcji wobec polskiego badacza ton listu spotkały się z obszerną, stanowczą, choć wyważoną reakcją Kolberga. W konkluzji listu napisał: Jakkolwiek sprawa się przedstawia i jakikolwiek los ofiaruje przyszłość temu pruskiemu ludowi mazurskiemu, to jednak na dzisiaj jest on jeszcze słowiańskim i stanowi jako taki dla badacza bogaty i wdzięczny przedmiot dla jego studiów. Chodzi w tej dziedzinie o możliwie wyczerpujące wyzyskanie skarbów etnograficznych i lingwistycznych, które tak w okolicach Ostródy, jak i w okolicach Węgorzewa i gdzie indziej leżą jeszcze przeważnie odłogiem i na razie nastręczają więcej materiału badaczowi polskiemu i słowiańskiemu niż niemieckiemu, chociaż i ten ostatni znajduje tu niejedne, dla niego cenne osobliwości. […] moją opinię (jako Polak ewangelik) wyrażam z taką samą szczerością i bez stawania po czyjejkolwiek stronie, jaką i Pan zaszczycił mnie ze swej strony w swym liście2. 1 2 List K. Cludiusa z 20 III 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 584 (tłum. z niem.). Brulion listu do K. Cludiusa z 29 IV 1876 r., tamże, s. 606–607 (tłum. z niem.). 334 �Cytowany tekst jasno wyraża pogląd Kolberga na sprawę Mazur pruskich z jednej strony, z drugiej ilustruje jego bezstronne i niezależne stanowisko badawczo-naukowe, niewarunkowane względami politycznymi i wyznaniowymi. Nieco później Kolberg zwrócił się jeszcze do kraplewskiego organisty, Maleskiego1, o którym wspominał Cludius, z prośbą o zapisy melodii do tekstów Gizewiusza, ale list ten pozostał bez echa. Ostatni etap podróży przypadł w drodze powrotnej przez Ostródę i Toruń znowu na Wielkopolskę. Odwiedził Kolberg ponownie Poznań i Morownicę; 3 października pisze właśnie z Morownicy do Romana Konopki: „W Poznaniu bawiłem kilka dni i byłem na otwarciu teatru nowego i pierwszym przedstawieniu w sobotę, jako i drugi raz w niedzielę”. Zapowiada też swój powrót do Modlnicy „za tydzień, a najdalej za dni dziesięć”2. Przedstawienia te miały miejsce w sobotę i niedzielę 25 i 26 września. W sobotę, w dniu otwarcia stałej sceny polskiej w Poznaniu, obok koncertu i deklamacji wystawiono Zemstę za mur graniczny A. Fredry, w dniu następnym grano komedię V. Sardou Poczciwi wieśniacy3. Zatem Kolberg przyjechał do Poznania najpóźniej 25 września. 20 października jest już z Modlnicy, skąd pisze do brata Wilhelma 4. W sprawozdaniu czytamy jedynie: „Wracając, miałem zamiar udać się z Poznania do Zakrzewa zachęcony odezwą Albina Węsierskiego, czemu jednak przeszkodziła śmierć zacnego tego obywatela” 5. Sprawozdanie Kolberga przyjęto na przywoływanym wyżej posiedzeniu Komisji Antropologicznej z 12 listopada 1875 r., a w relacji z tego posiedzenia zanotowano: Brulion listu do […] Maleskiego z 17 V 1876 r., tamże, s. 618–619 (tłum z niem.). List do Romana Konopki z 3 X 1875 r., tamże, s. 540. 3 Informował o tym m.in. anons w „Dzienniku Poznańskim” 1875, nr 220 oraz artykuł Otwarcie stałej sceny w Poznaniu, tamże, nr 221 (z omówieniem programu uroczystości otwarcia teatru). 4 Brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 541–543. 5 Pismo Oskara Kolberga…, s. 349. Albin Węsierski (1812–1875), właściciel ziemski, uczestnik powstania listopadowego, podróżnik, miłośnik archeologii i historii. W swojej posiadłości w Zakrzewie (w pow. gnieźnieńskim) gromadził znaleziska i pamiątki archeologiczne. W roku 1856 wykupił od rządu pruskiego wystawiony na licytację Ostrów Lednicki, ratując go przed dewastacją i ocalając dla narodu. Dzięki jego staraniom uczeni z PTPN i AU podjęli tam prace badawcze, na jego zaproszenie gościli w Zakrzewie najwybitniejsi ówcześni historycy i archeolodzy, a w rezultacie zainicjowano pierwsze publikacje naukowe na temat tego ważnego dla dziejów Polski miejsca. Węsierski zmarł nagle 22 września 1875 roku. 1 2 335 �[…] sprawozdanie złożone przez p. Kolberga zaraz po jego powrocie zaznajamia Komisję jedynie o miejscach przezeń zwiedzonych; więcej wyczerpujące wymaga uporządkowania dorywczo w ciągu podróży zebranego materiału. Co do osób mogących być przydatnymi spółpracownikami przedstawia ich P. Kolberg jedenaście. Zarząd, przeprowadziwszy z nimi korespondencję, zawiadomi o jej skutku w swoim czasie Komisję1. I tak jako kandydatów na przyszłych współpracowników z Pomorza i Mazur rekomendował Kolberg: ks. Gustawa Pobłockiego z Chełmna, Floriana Cejnowę z Bukowca pod Terespolem, księży Franciszką Rąbcę, Ignacego Ograbiszewskiego i Stanisława Kujota z Pelplina, ks. Leona Masłowskiego w Sopocie, prof. Ludwika Jakowickiego w Wejherowie oraz dr Friedriecha Kurschata z Królewca, Marcina Giersza z Lecu (Giżycka), pastorów Karola Remusa z Ełku i Gustawa Ottona Brzoskę z Ostródy”2. Nie wiadomo, czy i jak ułożyły się dalsze ewentualne kontakty z Akademią wskazanych przez Kolberga osób z Pomorza i Mazur pruskich; dostępne źródła nie potwierdzają ich członkostwa ani współpracy z instytucją. Jak wiadomo, sam Kolberg dla potrzeb swojego wydawnictwa nie uzyskał większych rezultatów. Wspomógł go jedynie ks. Rąbca, z którym jakiś czas po powrocie korespondował. Przysłał mu dzieło W.J.A. Tettaua i I.D.H. Temmego Die Volkssagen Ostpreussens, Lithauens u. Westpreussens, gesammelt von […] (Berlin 1837) oraz wybrane egzemplarze wychodzącego w Pelplinie czasopisma „Pielgrzym” z lat 1869–1875, z artykułami o historii i folklorze Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 12 XI 1875 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.” T. II,1875, s. LXXXII. 2 Nazwiska tych osób odnajdujemy w zachowanym w archiwum Kolberga końcowym fragmencie oryginalnego protokołu pisanego ręką sekretarza Komisji Antropologicznej, Izydora Kopernickiego (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 380, punkt 6). Nazwisko Pobłockiego opatrzone jest tam dopiskiem: „Słownik wyrazów kaszubskich dał do „Warty” Rzepeckiemu [tj. wydawcy czasopisma]”. Ponadto w rkp. tym znajduje się pod punktem 9 notatka: „P. Sadowski uczynił wniosek, by Komisja zgłosiła się do spadkobiercy śp. Węsierskiego w W. Ks. Poznańskiem z prośbą o przekazanie czaszek pochodzących z zamku na wyspie Lednickiej. Wniosek przyjęto i do uskutecznienia polecono”. Jest to przyczynek do kontaktów naukowych Akademii z badaczami spoza Krakowa i do sposobu pomnażania jej zbiorów. Zachowały się też niedatowane notatki adresowe z wykazem kilkunastu osób z Pomorza i Mazur sporządzone przez Kolberga i po części obcą ręką (BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 381), związane prawdopodobnie z jego podróżą i wspomniane w cytowanym wyżej sprawozdaniu. Obok osób znanych z innych przekazów wymienione są tam nowe nazwiska działaczy narodowych, posłów na sejm, ziemian, księży i nauczycieli. Część tych nazwisk przytoczył W. Ogrodziński (zob. „Mazury pruskie”…, DWOK T. 40, s. XV–XVI), a także W. Bieńkowski (Oskar Kolberg w Królewcu…, s. 345). 1 336 �Pomorza. Podarował też niezwykle bogaty Zbiór pieśni nabożnych katolickich do użytku kościelnego i domowego (Pelplin 1871, 1886) wydany przez Szczepana Kellera (1827–1872), także pochodzącego z Kaszub redaktora „Pielgrzyma”. Za pośrednictwem Rąbcy otrzymał też Kolberg od dwu innych księży drobne materiały: od ks. Jana Zielińskiego (1843–1927), wykładowcy w Collegium Marianum w Pelplinie kilka pieśni, od ks. Kloki z Nowego Miasta podanie o sielawach (marenkach)1. Od Juliusza Pobłockiego zaś uzyskał zachętę do wykorzystania drukującego się w Poznaniu Słowniczka kaszubskiego autorstwa jego brata, Gustawa Pobłockiego, którą to pracę po powrocie przepisał, a od Jakowickiego fotografię Kaszubki, pieśń żniwną i krótki opis kilku zwyczajów2. Wśród materiałów pozyskanych z badań własnych Kolberga najcenniejsze są sporządzone przez niego na Pomorzu zapisy melodii ludowych, stanowiące najwcześniejszą „utrwaloną w piśmie nutowym” dokumentację folkloru muzycznego tego regionu3. Obok bezpośredniego plonu z podróży na Pomorze i znacznie uboższego z Mazur uzyskał Kolberg niezbędną wiedzę o aktualnej sytuacji tych regionów, zwłaszcza Pomorza, w okresie nasilonej germanizacji, otrzymał od regionalistów cenne wskazówki i wiadomości o ich historii, kulturze, folklorze i literaturze przedmiotu, poczynił własne obserwacje w zakresie, o jakim zdecydowały warunki, czas i możliwości. Podróż Kolberga stanowi też ważne świadectwo daleko poza Kraków i Galicję sięgających zainteresowań Akademii i niewątpliwie jej troski o stan ducha narodowego i kultury na tych ziemiach, germanizowanych pod zaborem pruskim. 1 Zob. listy Kolberga i F. Rąbcy z okresu od września 1875 r. do marca 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s 539, 543–544, 549–550 i 586–587, a także list J. Kloki do F. Rąbcy (bez daty), Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 734–736 (aneks 9). 2 Zob. listy J. Pobłockiego z 28 X 1875 r. i L. Jakowickiego z 14 II 1876 r. oraz brulion listu Kolberga do L. Jakowickiego z 8 IV 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 545, 571 i 595–596. 3 Zob. L. Bielawski, A. Mioduchowska Historia badań, w: Kaszuby cz. I, Pieśni obrzędowe, w serii Polska pieśń i muzyka ludowa, T. II, Warszawa 1997, s. 19. O materiale muzycznym Kol­berga z Pomorza pisała D. Pawlakowa we wstępie „Pomorze” Oskara Kolberga… (DWOK T. 39), s. XXXVI–XXXIX. 337 �XVII [Prace nad tomami W. Ks. Poznańskiego po roku 1875, przekonanie o celowości edycji także ze względu na postępującą germanizację. – Kłopoty z cenzurą warszawską kwestionującą fragmenty cz. II i III Krakowskiego. – Odłożenie w czasie opracowania materiałów z Mazur i Pomorza. – Życie i praca między Modlnicą a Krakowem, punkty kontaktowe w mieście, uciążliwości dojazdów, równoległe prace nad kolejnymi monografiami, wstępna redakcja cz. I Pokucia.] Po powrocie, który nastąpił około połowy października 1875 roku, czekała Kolberga intensywna praca nad uporządkowaniem pozyskanych w podróży materiałów oraz nad opracowaniem kolejnych tomów W. Ks. Poznańskiego, siedmioczęściowej monografii, najobszerniejszej w całym wydawnictwie. W pierwszej kolejności segregacji, selekcji i zredagowania wymagały nabytki z Wielkopolski przeznaczone do tomu drugiego. Tom pierwszy ukazał się wkrótce po powrocie do Modlnicy jesienią 1875 roku. Druk tomu drugiego planował Kolberg rozpocząć już w grudniu. W listopadzie pisał do Leona Czarlińskiego z Zakrzewka, u którego gościł latem: Zdrów, dzięki Bogu, wróciwszy do Krakowa i nie tracąc czasu, zająłem się uporządkowaniem zebranych w czasie mojej podróży materiałów, jako i przygotowaniem do druku nowego tomu, tj. dalszej części Poznańskiego, i mam nadzieję druk ten w ciągu przyszłego miesiąca rozpocząć1. W rzeczywistości druk części II został podjęty na początku roku 1876, a tom ukazał się latem; w końcu czerwca Kolberg jeszcze czekał na ukończenie druku, zaś na początku sierpnia już wysyłał wydany „świeżutko nowy tomik moich badań etnograficznych”2. Charakterystyczna jest motywacja, jaką Kolberg wyraził na temat wydania monografii Poznańskiego kilka lat wcześniej. W liście do Hoffa tak ją przedstawiał w 1869 roku w odniesieniu do części I: Tom pierwszy zajmie się południowo-zachodnią częścią W. Ks. Poznańskiego i będzie miał głównie na względzie przedstawienie właściwości pow[iatów] Brulion listu do L. Czarlińskiego z listopada 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 550. 2 Zob. bruliony listów do W. Siarkowskiego z 30 VI i do W. Niegolewskiej z 7 VIII 1876 r., tamże, s. 628 i 631. 1 338 �wschowskiego, kościańskiego, bukowskiego i kilku im przyległych. Strona ta Wielkopolski najmniej była znaną, a wydanie jej tym bardziej powinno być pożądanym, że germanizm, wciskając się we wszelkie żywota tamtejszego stosunki, zaciera powoli wszystko”1. Na problem germanizacji był uwrażliwiony szczególnie, zwłaszcza po powrocie ze swojej podróży w 1875 r., dając temu wyraz w licznych wypowiedziach w listach do zaprzyjaźnionych Wielkopolan, zwłaszcza Bibianny Moraczewskiej i Wandy Niegolewskiej, a także mieszkańców Pomorza, np. Leona Czarlińskiego. Nasilenie tego procesu w latach siedemdziesiątych, w okresie rządów Bismarcka i zainicjowanego przez niego Kulturkampfu obserwował w czasie swoich ówczesnych podróży, bezpośrednio zetknął się z jego eskalacją w czasie kilkakrotnych pobytów w Wielkopolsce i ostatniego na Pomorzu. Znane mu więc były kolejne etapy i przejawy polityki germanizacyjnej w Poznańskiem, ściśle połączonej z walką z kościołem katolickim: stopniowe rugowanie języka polskiego ze szkół, wprowadzenie rozporządzeniem z 13 października 1873 roku języka niemieckiego jako wykładowego na wszystkich szczeblach nauczania, spychające język polski do roli pomocniczej, uchwalenie przez sejm pruski 19 czerwca 1876 roku ustawy ostatecznie uznającej język niemiecki jako wyłączny urzędowy w administracji i sądownictwie, przemianowywanie historycznych nazw polskich na niemieckie, usuwanie Polaków ze służby rządowej, uzależnienie kościoła od państwa itd. Restrykcje te budziły silny opór środowisk polskich, a sprzeciwy polskich posłów wyrażane w debatach na forum parlamentarnym, jedynym formalnie dostępnym dla Polaków polu wyrażenia niezgody, były na porządku dziennym. Jak wiadomo, Kolberg stykał się z wieloma patriotycznie nastawionymi przedstawicielami społeczeństwa wielkopolskiego z zaboru pruskiego i jak wynika z nawiązań w korespondencji, te żywotne problemy były omawiane w czasie jego pobytów w odwiedzanych domach. Z pewnością podejmowano je m.in. w goszczących Kolberga dworach Niegolewskich w Morownicy czy Czarlińskich w Zakrzewku; obaj gospodarze byli posłami na sejm pruski, a Niegolewski należał do najznakomitszych i najodważniejszych obrońców polskości w parlamencie niemieckim. Podobnie działo się zapewne w czasie spotkań z Bibianną Moraczewską czy Marcelim Szulcem w Poznaniu, co dokumentuje korespondencja, w której 1 Brulion listu do B. Hoffa z 23 V 1869 r., tamże, s. 328. 339 �przewijają się aktualne wątki i problemy polityczne. Wiadomości na ten temat dostarczała też prasa krakowska. Żywo reagując na kolejne przejawy wypierania polskości w szkolnictwie, administracji, kulturze w Wielkopolsce i na Pomorzu, Kolberg pisał np. do Czarlińskiego: Cieszyliśmy się tu bardzo, żeście panowie posłowie tak dzielnie bronili naszych praw, osobliwie sprawy językowej na sejmie berlińskim. Winszujemy Wam talentu oratorskiego i cenić umiemy wysoko Wasz zapał i poświęcenie, lubo znając zawziętość Waszych przeciwników z góry o bezskuteczności tych mów i usiłowań byliśmy przekonani1. Lub nieco później: Nie uwierzysz Pan, jak nam tu wszystkim przykro, że wybory tegoroczne do sejmu wypadły dla nas tak niepomyślnie. Wiemy dobrze, że nieprzyjaciel posiada daleko potężniejsze niż my środki kontrminowania wszelkich naszych usiłowań publicznych, ale i to pewna, że w pracy przy domowym ognisku podjętej niewiele on nam zaszkodzić może2. Warto podkreślić jasność postawy Kolberga, który wprost mówi o „przeciwnikach”, o „nieprzyjacielu” z jednej strony, z drugiej zaś o wartości pracy „przy domowym ognisku” z pozytywistycznego stanowiska. Świadomość postępującej germanizacji – o czym będzie jeszcze mowa – z pewnością umacniała jego determinację, by z wydaniem monografii wielkopolskiej nie zwlekać. Kolejne jej części ukazywały się co roku, w latach 1875–1882, z przerwą jedynie w roku 1878. 1 Brulion listu do L. Czarlińskiego z 8 VIII 1876 r., tamże, s. 633. Mowa o obradach sejmu pruskiego nad wspomnianą uchwałą o języku niemieckim jako jedynym urzędowym na wszystkich szczeblach administracji i sądownictwa, zatwierdzoną 19 czerwca 1876 roku. O obradach tych pisała także prasa galicyjska. Kolberg znał zapewne przebieg procedowania z bieżących doniesień krakowskiego „Czasu” z 1876 r. (zob. m.in. Korespondencja z Poznania, 6 kwietnia w nr. 82, z 9 IV), a wspomniane przez niego mowy posłów polskich w obronie języka polskiego, wygłoszone 19 czerwca na posiedzeniu Izby Wyższej, która uchwałę zatwierdziła – z artykułu Ziemie polskie. Mowy hr. Józefa Mielżyńskiego i hr. Mieczysława Kwileckiego w „Czasie” 1876, nr 141 (z 23 VI), gdzie zostały przytoczone. 2 Brulion listu do L. Czarlińskiego z listopada 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 668–669. Wybory do sejmu pruskiego odbyły się 27 października 1876 roku. Obszerną relację i analizę wyników pt. Rezultat wyborów podawał „Dziennik Poznański” 1876, nr 248 (z 29 X) i nr 251– 253 (z 3–5 XI). O wyniku wyborów informował także „Czas” 1876, nr 256, w Korespondencji „Czasu” z Poznania, 2 Listopada. 340 �Tymczasem krótko po powrocie z podróży w 1875 roku wyłonił się nowy kłopot. Jesienią Wilhelm, pośredniczący we wszystkich warszawskich sprawach Oskara, nie tylko rodzinnych, ale i wydawniczych, zawiadomił brata, że cenzura zakwestionowała niektóre fragmenty i miejsca w częś­ci II i III Krakowskiego, tj. tomach 6 i 7 Ludu, uniemożliwiając tym samym zbyt tych książek w Królestwie Polskim i Rosji. Wilhelm pisał: „[…] przez nierozwagę utrudniłeś sobie odbyt w Królestwie i w Rosji tego, co wydajesz w Krakowie”, wyszczególniał też niedozwolone passusy w obu tomach, obwarowane klauzulą: „pozwolono/dopuszczono z wyjątkami”, zwracając uwagę na absurdalność niektórych zastrzeżeń. Nie mając zaś tomu 6., prosił ze względu na trudność z wwiezieniem go: „Potrzeba, abyś co rychło znalazł jakąś okazję do Warszawy i przesłał mi serię VI, którą przecież może kto przywieźć w kieszeni”1. Zakwestionowane fragmenty dotyczyły w tomie 6. pieśni w rozdziale Dwory i miasta, w których pojawiały się aluzje czy akcenty dotyczące wojska polskiego, bitwy pod Racławicami itp., a w tomie 7. wyobrażeń ludu krakowskiego o kraju i ludach w okolicach Moskwy oraz wszelkich fragmentów w opisie wierzeń, gdzie pojawia się słowo „Moskal”. Stosowanym w takich sytuacjach zabiegiem pozwalającym ominąć zakaz cenzora było przedrukowywanie kartek książki z kwestionowanymi partiami tekstu. Kolberg odpowiedział bratu szybko, tłumacząc się z „nierozwagi” – jak to określił Wilhelm – i godząc na przedruk niektórych kart: Mam zwyczaj przed oddaniem manuskryptu do druku przeglądać go jeszcze i odkładać na bok wszystko, co tchnie patriotyzmem (gdyż wielka część drukuje się z kartek, które czasami ktoś inny napisał, a ja tylko przejrzałem i poprawiłem). Otóż większa część wskazanych przez Ciebie (i cenzurę) miejsc była prześlepioną przeze mnie, a korektor (gdyż prócz nut, nie zawsze dla krótko[ści] czasu sam wszystko w Krakowie korygowałem) nie dbał wcale o usunięcie tych kawałków, więc zostały wydrukowane. Choć przyznać się muszę, że parę miejsc mniej drażliwych zostawiłem sam, nie sądząc, aby je cenzura brała na serio. Masz rację, że dla tych kilku kartek nie należałoby tamować odbytu całemu dziełu u Was i w Rosji, więc je trzeba będzie przedrukować. Uczyniwszy to, nie omieszkam przesłać tak poprawionych egzemplarzy i spodziewam się, że cenzura cofnie swój zakaz2. 1 2 List Wilhelma Kolberga z 18 XI 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 547 i 548. Brulion listu do Wilhelma z grudnia 1875 r., tamże, s. 553. 341 �Wspominana już wcześniej opresja nękająca autorów ze strony cenzury, często absurdalnie uznaniowej i groteskowej w swoich praktykach, towarzyszyła Kolbergowi także przy kolejnych tomach przeznaczonych do kolportażu i sprzedaży w zaborze rosyjskim 1. Owo nieszczęsne „odkładanie na bok wszystkiego, co tchnie patriotyzmem” było ceną, jaką płacili pisarze polscy XIX wieku i z jaką musieli liczyć się również dokumentaliści pokroju Kolberga, dla których naukowym zadaniem była wierność faktom. Wyprawa na Pomorze, Powiśle i Mazury utrwaliła zainteresowanie Kolberga tymi regionami. Choć ich już nigdy nie odwiedził, nie zaniedbał dalszych starań o opracowanie pozyskanych źródeł i o nowe nabytki stamtąd pochodzące i ich dotyczące. Choć za życia nie zdołał ich wydać, wagi zebranych źródeł był jednak od początku świadomy, także ze względu na systemowe wypieranie żywiołu polskiego z tych ziem i pilną potrzebę zgromadzenia dokumentacji etnograficznej dla nich. Dokładnie nie znamy jednak przebiegu dalszych prac nad materiałami do przyszłych monografii tych regionów. Wiadomo, że po powrocie z podróży na Pomorze i Mazury nadal się nimi interesował, gromadził bibliografię i wiedzę z literatury, poszukiwał materiałów i kontaktów ze znawcami historii i folkloru tych regionów. Zafascynowany szczególnie Kaszubami, około roku 1877 przetłumaczył rozprawę Hilferdinga z 1862 roku, którą – jak wspomniano – znał już wcześniej 2. Zachęcony przez Juliusza Pobłockiego sporządził też odpis wydanego w 1876 roku przez jego brata Gustawa Słowniczka kaszubskiego. Obie prace pozostały w archiwum Kolberga wraz z dotyczącymi Pomorza notatkami bibliograficznymi i wypisami z literatury, pochodzącymi głównie sprzed roku 1875. W archiwum tym przechowały się także najcenniejsze i najbogatsze materiały Kolberga z tego obszaru, tj. jego własne zapisy pieśni z melodiami, sporządzone 1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carską cenzurę zagraniczną, T. 1, 1865–1889, Warszawa 2006 (indeks w T. 3). Spośród pierwszych dwu monografii wydawanych w Krakowie w całości dopuszczono do obiegu cz. I Krakowskiego oraz cz. I–VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 5 i 9–15); zastrzeżenia co do cz. II–IV Krakowskiego (DWOK T. 6–8) oraz wydanych w 1874 roku Krakowiaków i mazurków z okolic Krakowa (przedruk rozdziału Tańce z tomu 6.) wskazane zostały w tej publikacji przez podanie stron i w razie potrzeby wierszy. 2 Zob. wyżej, s. 191–192. Przekład Kolberga pt. Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza został opublikowany w jego tomie Pomorze (DWOK T. 39). 342 �z autopsji w trakcie badań terenowych. Jest to pierwsza – jak powiedziano wyżej – planowa dokumentacja folkloru muzycznego Pomorza i to w okresie – jak pisze Józef Burszta – „gdy panowała ugruntowana przez pastora Lorka z Cecenowa opinia, że Pomerania non cantat”1. Kolberg nie podjął jednak opracowania swych rękopisów pomorskich do druku, pozostały w jego spuściźnie aż do 1965 roku, kiedy to wydano je po 90 latach w ramach Dzieł wszystkich jako tom 39. Natomiast przygotował do publikacji materiały z Mazur. Korzystał przy tym przede wszystkim z pomocy i dorobku naukowego wybitnego historyka i znawcy regionu, W. Kętrzyńskiego, oraz z przechowywanego w swoim archiwum rękopisu Gizewiusza, a także z prac M. Toeppena, J.J. Ossowskiego i K. Sembrzyckiego. Skompletowanie i opracowanie rękopisu Mazur pruskich przypadło prawdopodobnie na czas późniejszy, od 1881 r., a zwrot w postępie prac przyniosła konkretna pomoc Wojciecha Kętrzyńskiego, który od 1883 r. przekazywał Kolbergowi własne materiały źródłowe, zwłaszcza zapisy pieśni, zapewne także i literaturę i informacje o niej2. Obaj badacze spotykali się we Lwowie, gdzie Kętrzyński pracował w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, najpierw jako sekretarz naukowy od 1870 roku, potem od 1874 jako kustosz, a od 1 listopada 1876 roku jako długoletni dyrektor. Był wydawcą źródeł, autorem pierwszej etnograficznej pracy O Mazurach3, zasłużonym badaczem nie tylko historii Prus, ale i folkloru mazurskiego. Mazur pruskich Kolberg jednak nie wydał; ukazały się dopiero w ramach Dzieł wszystkich jako tom 40. W miarę upływu lat, przybywających materiałów, rosnących wysiłków, by podołać wielotorowym działaniom, a także narastającego zmęczenia nadmiarem pracy, ślęczeniem za biurkiem, wreszcie eksploatującym siły podróżowaniem, Kolberg coraz silniej odczuwał presję czasu, ogromu zadań i obaw o realizację swojego wielkiego planu. Mimo ustabilizowanej sytuacji bytowej w Modlnicy nie był pozbawiony uciążliwości i kłopotów, J. Burszta „Pomorze”… (DWOK T. 39), s. XXVII–XXVIII. O współpracy tej oraz o przygotowanych przez Kolberga materiałach do druku zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie”… (DWOK T. 40),, s. XIV i nast. W 1886 r. w Wykazie tek rękopiśmiennych… (DWOK T. 66, aneks 12, s. 744) Kolberg wymienia Mazury pruskie jako monografię „w znacznej części gotową do druku”. 3 Praca ta ukazała się w Poznaniu w 1872 roku, wcześniej drukowana była w odcinkach w „Tygodniku Wielkopolskim” 1872, nr 90–91, 101–102, 113–114, 129–130, 141–143. Omówienie działalności Kętrzyńskiego w tym zakresie zob. m.in. T. Oracki Mazury i Warmia…, s. 447–450. 1 2 343 �jakie poza ciągłą troską o finanse stanowiła konieczność przemieszczania się do Krakowa i związane z tym uzależnienie od możliwości wyjazdu. Podróże mimo niewielkiej odległości były męczące, drogi jesienią i zimą często nieprzejezdne, konie z furką nie zawsze mogły być podstawiane. Niejednokrotnie Kolberg nocował w Krakowie, korzystając z gościny przyjaciół. W drodze powrotnej z Mazur pisał z Morownicy do Romana Konopki: Spodziewać się zatem mojego powrotu możesz mniej więcej za tydzień, a najdalej za dni dziesięć. Przyjadę wprost do Krakowa, bo mi to będzie najdogodniej, o ile możności w dzień poniedziałkowy lub czwartkowy, i jeżeli koni od Was nie zastanę, przenocuję u Kirkora lub Rybkowskiego1. Z wspominanym już wcześniej Adamem Honorym Kirkorem Kolberg stykał się i współpracował blisko w Akademii; nocleg w jego mieszkaniu przy Małym Rynku był, jak wynika z listu, możliwością już sprawdzoną. Tadeusz Rybkowski (1848–1926), malarz i ilustrator, w latach 1872–1875 studiował w Krakowie w Szkole Sztuk Pięknych i często bywał w Modlnicy, gdzie mieszkała jego ciotka, Antonina Męcińska, rezydentka u Konopków i wychowawczyni dzieci2, i gdzie poznał się z Kolbergiem. Z upodobaniem podejmował wtedy wycieczki artystyczne, uprawiając malarskie studia z natury, których tematem było życie ludu wiejskiego. Z Kolbergiem łączyło go więc wspólne zainteresowanie ludem i wsią. W 1875 roku sportretował autora Ludu3, a później przygotowywał dla niego ryciny przeznaczone do monografii Pokucia. Na dalsze studia wyjechał do Wiednia, gdzie był uczniem L. Loefflera, potem H. Makarta i gdzie w latach 1878–1893 miał własną pracownię i niezwykle intensywnie pracował, uprawiając malarstwo rodzajowe i historyczno-rodzajowe4. Zażyłość jednak pozostała; w kwietniu 1876 roku Rybkowski pisał z Wiednia do Kolberga, uprzedzając „zaproszenie do przesyłania artykułów z etnografii słowiańskiej, a głównie List z 3 X 1875 r., Korespondencja cz. I (DWOK T. 64), s. 540. Matka Tadeusza, Karolina Rybkowska, i Antonina Męcińska były córkami Antoniego Męcińskiego, kompozytora i organisty w Kościele Mariackim w Krakowie. 3 Portret ten (miniatura, gwasz, akwarela) znajduje się w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Reprodukcję opublikowała K. Markiewicz w albumie Oskar Kolberg 1814–1890, Radom 2014, s. 116. 4 Zob. R. Biernacka Rybkowski Tadeusz, w: Polski słownik biograficzny, T. XXXIII, 1991– 1992, s. 357–359. 1 2 344 �Galicji i Krakowskiego” z redakcji tamtejszego czasopisma „Heimat”, gdzie rekomendował go „jako członka Akademii Umiejętności i jedynego etnografa w całej Polsce”1. W Krakowie miał Kolberg wypróbowane punkty kontaktowe, w których pozostawiał i odbierał wiadomości i listy w sprawach swoich krakowskich interesów i spotkań, a także dla i od przyjezdnych członków rodziny i przyjaciół. W czasie zamieszkiwania w Modlnicy był to poza księgarnią Friedleina sklep galanteryjny w Rynku Głównym Józefa Zaplatalskiego, kupca, u którego zaopatrywał się modlnicki dwór. Za jego pośrednictwem przekazywane były do Kolberga i od niego informacje o przyjazdach, zakwaterowaniu w Krakowie, propozycjach i terminach spotkań, a także wędrujące w obie strony przesyłki i listy. Liczne wskazówki w korespondencji Kolberga do roku 1883, kierujące pod ten adres, wskazują na dogodność sprawdzonego pośrednictwa Zaplatalskiego. Wyjazdy z Modlnicy do Krakowa, uzależnione od pogody, zdrowia, kondycji i gotowości do męczącej jazdy do miasta, a przede wszystkim od możliwości korzystania w razie potrzeby z oferowanych mu przez gospodarzy koni i furmanki, sprawiały, że podróże te stawały się z czasem rzadsze. Z kolei pobyt w Krakowie też bywał czasowo limitowany, zapewne ze względu na transport. W listach częściej pojawiają się też wzmianki o tych trudnościach. Już w lutym 1875 roku pisał o przyjazdach do Krakowa raz w tygodniu: Zajęcia moje etnograficzne dokonywane na wsi […], druk dzieł moich, stosunki z Akademią, biblioteką, drobne sprawunki etc. powołują mnie prawie co tydzień do Krakowa, gdzie zawsze kilka spędzam godzin dla załatwienia tych i tym podobnych interesów. W liście do Siarkowskiego z maja 1876 roku, w którym wyjaśniał powody swojego milczenia i braku wiadomości, czytamy: Przyczyny znów tego braku są te, że mieszkam o 1 1/2 mili od Krakowa, w Modlnicy i bywam zwykle tylko raz na tydzień w tym mieście dla interesów, sprawunków, korekty dzieła itp. Ostatnimi czasy bytność ta jeszcze stała się rzadszą dla słabości zdrowia, niepogody, braku furmanki na zawołanie itd. Otóż tym sposobem ani z prezesem, ani z sekretarzem Akad[emii] nie widziałem się od 1 List T. Rybkowskiego z 20 IV 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 601. 345 �marca, a to tym mniej, że byli oni we Lwowie, skąd wrócili na parę dni na święta, a ostatecznie dopiero na walne zebranie Akademii w d. 3 maja, na którym mnie znów nie było dla słabości. Do Władysława Wierzbowskiego krótko potem pisał w podobnym duchu, tłumacząc niemożność spotkania: Bywam bowiem w Krakowie ledwie raz na tydzień i to na kilka godzin (jak to wiesz) dla załatwienia interesów w drukarni, księgarni, bibliotece itd. i ledwie czasami kilka chwil wolnych, [by] odwiedzić przyjaciół, mi pozostaje1. Zimą wyjazdy te były jeszcze rzadsze, nieprzejezdne z powodu śniegów lub roztopów drogi, zimno i niepogoda zmuszały do ich ograniczania i wyjaśnień w rodzaju: „[…] z powodu zasp śnieżnych rzadko teraz w Krakowie bywam” lub: Zimno, częste niepogody, złe drogi, trudność o konie w danym razie, a oraz wiek i niezupełnie dobry stan mego zdrowia trzymają mnie na uwięzi w domu i zapewne czas jakiś stale jeszcze trzymać będą. Nie gniewam się jednak o to, bo mam spokój i zyskuję trochę czasu potrzebnego mi do wykończenia Pokucia, które, jak sądzę, w początkach marca będzie gotowe2. Ostatnia przytoczona wypowiedź z listu do Kopernickiego, o dwa lata późniejsza, pochodzi już z okresu, kiedy w osobie adresata znalazł Kolberg oddanego przyjaciela i pomocnika. Zawiązana w Krakowie bliska relacja znajduje swoje odbicie w korespondencji zainicjowanej pod koniec 1876 roku, a ożywionej od 1878 roku. Widoczne jest w niej pogłębiające się zaufanie i wzajemny szacunek, gotowość pomocy i obustronne zrozumienie. Jak już wspominano, Kopernicki z niezwykłą ofiarnością i operatywnością wspomagał Kolberga w jego wszystkich sprawach, pośrednicząc między nim a władzami Akademii, drukarnią i księgarnią Friedleina, ułatwiając 1 Zob. odpowiednio bruliony listów do M.A. Szulca z 26 II 1875 r., do W. Siarkowskiego z 23 V 1876 r., do W. Wierzbowskiego z 20 VI 1876 r., tamże, s. 520, 621 i 626. 2 Bruliony listów do B. Moraczewskiej z 30 I 1876 r. oraz do I. Kopernickiego prawdopodobnie ze stycznia 1878 r., tamże, s. 559 oraz Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 94. Wersja wstępna cz. I Pokucia (DWOK T. 29) przedstawiona została na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 27 XI 1878 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. CVIII), tom ukazał się ostatecznie w 1882 roku, o czym mowa będzie dalej. 346 �kontakty z badaczami krakowskimi i terenowymi, niejednokrotnie zastępując go też w Sekcji Etnologicznej. Sam niezmordowany w pracy badawczej i w organizacji życia naukowego i łączący obie sfery działania, rozumiał jak mało kto ze współczesnych dylemat Kolberga, uwikłanego w ustawiczną sprzeczność między potrzebą spokojnej, mrówczej pracy i skupienia nad kolejnymi tomami a innymi wyzwaniami, które go od tego żywotnego zadania odrywały. Starał się też maksymalnie pomóc przyjacielowi nie tylko w obowiązkach związanych z Akademią, ale i w drobnych życiowych sprawach. Często dzięki temu Kolberg nie musiał wybierać się do Krakowa, zyskując spokój i czas na pracę w Modlnicy. Chętnie użyczał też przyjacielowi noclegu i gościny w razie potrzeby, czasami dłuższej. Niejednokrotnie Kolberg odwoływał się też do pośrednictwa Kopernickiego w kontaktach z osobami odwiedzającymi Kraków. Liczne przejawy i gesty takiej bezinteresownej troski i wsparcia dokumentuje zachowana korespondencja 1. Przy niewiarygodnym tempie, jakie dla siebie w pracy autor Ludu wyznaczył, była to pomoc bezcennna. A tempo to – jak się okaże – nie słabło już do końca, jeszcze nie było ukończone W. Ks. Poznańskie, zamknięte dopiero VII częścią w roku 1882, a już toczyły się równolegle prace nad kolejnymi monografiami; począwszy od tego właśnie roku, ukazywać się będą systematycznie po dwa tomy rocznie. Jednocześnie – poza nieprzerwanym gromadzeniem materiałów drogą własnych i korespondencyjnych poszukiwań, korektami kolejnych tomów, redakcją tekstów przeznaczonych do druku w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” – Kolberg publikował także osobne artykuły, niezwiązane z Ludem. 1 Zob. np. niedatowany list Kopernickiego, najprawdopodobniej z 1878 roku, w którym obiecuje załatwienie w Krakowie kilku spraw ważnych dla Kolberga, a jednocześnie zaprasza go na kilkudniowy pobyt w swoim domu przy ulicy Sławkowskiej. Zob. też m.in. list Kolberga do J. Brandta z 20 II 1879 r., w którym informuje malarza, że wiadomość o nim mógłby w Krakowie otrzymać u księgarza Friedleina, kupca Zaplatalskiego „albo też najdokładniej […] u dr Kopernickiego na Sławkowskiej ulicy nr [29], w własnym jego domu niedaleko Akademii” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 193 i 220). 347 �XVIII [W nurcie życia naukowego Akademii. – Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (1876 i 1877 r.), znaczenie tej publikacji i innych materiałów gwaroznawczych Kolberga dla dialektologii. – Rola dokumentacji języka i słownictwa ludowego w badaniach etnograficznych Kolberga a program prac leksykograficznych w Akademii. – Postulat gromadzenia i publikacji materiałów ikonograficznych przedstawiany przez Kolberga Komisji Antropologicznej. – Studia nad kulturą i folklorem Łużyczan, ich związek z podróżą 1875 r. i badaniami w Wielkopolsce. – Publikacja artykułu Obecne stanowisko etnografii w 1876 r.] Jak wspominano poprzednio przy omawianiu udziału Kolberga w pracach Akademii, już w styczniu 1876 roku w Komisji Językowej Akademii znalazła się i została zakwalifikowana do druku jego praca Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. Przekazana następnie Komisji Antropologicznej i wydana najpierw z trzema innymi artykułami w zeszycie pod wspólnym tytułem Materiały do słownika prowincjonalizmów polskich w 1876 roku, a ponownie, choć w zmienionej wersji redakcyjnej, opublikowana w dziale etnologicznym „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” w 1877 roku1, stanowi pozycję wyjątkową nie tylko w dorobku Kolberga, ale także w dziedzinie dialektologii. Jest to pierwsza próba zebrania, systemowego ujęcia i interpretacji materiału gwarowego z ówczesnego Wielkiego Księs­twa Poznańskiego i choć dokonana została nie przez profesjonalistę językoznawcę, ma znaczenie historyczne. We wstępie Kolberg stwierdzał, że w czasie swoich podróży dostrzegł „pewne odrębności w wymawianiu, składni itd.”, właściwe „środkowym, zachodnim, południowym oraz północno-wschodnim” powiatom tego regionu. Że jednak pozyskany tu materiał – pisał – nie jest dość obfitym, by na podstawie danych różnic dozwolił zadawalniającą ustanowić klasyfikację, a tym mniej oznaczyć granice i stopień powinowactwa sąsiednich sobie gwar prowincjonalnych, przeto ograniczam się obecnie na podaniu ogółowym spostrzeżeń tyczących się głosowni (fonetyki), jak i form gramatycznych w obrębie całego Wielkiego Księstwa Poznańskiego używanych, z oznaczeniem szczegółowym miejsc i okolic, gdzie takowe zasłyszanymi były2. Zob. wyżej, s. 282, przyp. 3 i s. 284, przyp. 1. O. Kolberg Rzecz o mowie ludu…, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 342. W edycji Materiały do słownika… z r. 1876 podział geograficzny na cztery wymienione 1 2 348 �Przyjęta przez Kolberga formuła analizy językowej zgodna jest z ówczesnym modelem stosowanym dla prac językoznawczych; w obrębie głosowni omawiane są kolejno samogłoski i spółgłoski, dalej w zakresie morfologii wydziela autor poszczególne części mowy, po nich następują przykłady wypowiedzi gwarowych, zapożyczenia (germanizmy), wreszcie słowniczek, obejmujący około 800 haseł ułożonych w czterech osobnych spisach (według wymienionych wyżej czterech grup powiatów), a na końcu każdego podane „wyrazy cudzoziemskie”. Opisywane zjawiska językowe odnosi autor do notowanych w innych regionach, niekiedy przy tym typowe wielkopolskie cechy morfologiczne traktuje jako fonetyczne, nie wszystkie zaobserwowane fakty wyjaśnia też prawidłowo w kategoriach lingwistycznych. Materiał zebrany przez Kolberga w tej pracy został wykorzystany jedynie w zakresie zasobu leksykalnego; słownictwo weszło do Słownika gwar polskich Karłowicza. Nie doceniono natomiast pierwszej próby opisu wielkopolskich zjawisk językowych. Wybitny językoznawca, Kazimierz Nitsch, przywołując tę pracę Kolberga, w 1915 roku zarzucał jej niefachowość i pisał, że „ma ona wartość tylko dla słownika”1. Za sprawą m.in. tej jego opinii stanowisko to utrwaliło się w nauce. Dopiero późniejsza specjalistyczna analiza językoznawcza rozprawy Kolberga, podjęta około roku 1970, przed jej wydaniem w Dziełach wszystkich przez Monikę Gruchmanową wykazała pełniej wartość naukową i przydatność obserwacji Kolberga dla dialektologii. Aby je właściwie ocenić, badaczka zestawiła najistotniejsze cechy wyselekcjonowane z opracowania Kolberga z potwierdzonymi przez późniejszych autorów zajmujących się dialektami wielkopolskimi2. Analiza ta pozwoliła autorce stwierdzić, że „O. Kolberg zagrupy powiatów przyjął Kolberg także dla opisu cech fonetycznych i gramatycznych języka. O rozprawie Kolberga zob. też analiza M. Gruchmanowej w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. XXXVIII–XLIV oraz tejże autorki Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, w serii: „W Służbie Nauki”, Kraków 1998, nr 1 (Materiały z sesji naukowej w Krakowie 26 listopada 1994), s. 27–34. Przedruk w: M. Gruchmanowa Gwary w ojczyźnie i na obczyźnie, Poznań 2003, s. 176–185. 1 K. Nitsch Dialekty języka polskiego, Wrocław–Kraków 1957 (reedycja, I wyd. 1915), s. 12. 2 Pierwsza dialektologiczna praca z obszaru Wielkopolski w XIX wieku to J. Leciejewskiego Gwara Miejskiej Górki i okolicy, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. IX: 1882, s. 108–148. Główne cechy gwar wielkopolskich scharakteryzował K. Nitsch w pracach Mowa ludu polskiego, Kraków 1911 oraz Dialekty języka polskiego, w: Encyklopedia Polska, T. 3, Kraków 1915, s. 238–343 (i reedycje). Pierwsze opracowanie poświęcone wyłącznie gwarom wielkopolskim, a zawierające też dane z prac Nitscha wydał A. Tomaszewski pt. Mowa 349 �uważył i zanotował bezbłędnie wiele cech typowych ogólnowielkopolskich lub charakterystycznych tylko dla części Wielkopolski, wykazywanych także później przez dialektologów […]”1. Ustalenie to badaczka potwierdziła niemal 30 lat później, formułując jednocześnie dalej idący wniosek udokumentowany konkretnymi przykładami: Ze szczegółowego zestawienia wynika, że mimo niepełnego materiału gwarowego i nie zawsze podanej geografii Kolberg zapisał i opisał zdecydowaną większość cech typowych dla Wielkopolski. Interpretacja językoznawcza w dużej części jest trafna […]. Oprócz cech potwierdzonych w pracach dialektologicznych K. Nitscha i A. Tomaszewskiego Kolberg zapisał takie, których brak u wymienionych dialektologów, a na które zwrócono uwagę dopiero we współczesnych badaniach2. Wartość pracy Kolberga podsumowuje w konkluzji: W sumie Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, mimo różnego rodzaju niedociągnięć, stanowi pierwszą próbę usystematyzowania i charakterystyki wielkopolskich zjawisk gwarowych. […] Niesłusznie zlekceważono wymienione opracowanie, jako dokumentację zebranych w terenie systemowych faktów dialektologicznych z drugiej połowy XIX wieku, ze stratą dla późniejszych badań terenowych […]. Podkreślając „dociekliwość językoznawczą” Kolberga, stwierdza wreszcie w oparciu o analizę także innych jego materiałów gwarowych: „Oskara Kolberga ceniono dotychczas jako muzyka, etnografa, folklorystę, etnomuzykologa. Do wymienionych określeń należałoby dodać: gwaroznawca – dokumentalista faktów językowych, przydatnych dla dialektologii historycznej”3. Warto może jeszcze pokusić się o przypuszczenie, że dla owej dociekliwości Kolberga na tym przednaukowym etapie gwaroznawstwa pierwszorzędne znaczenie miał jego doskonały słuch i związane z nim wyczulenie na odmianki lokalnej wymowy. Paradoksalnie brak wykształcenia ludu wielkopolskiego, Poznań 1934. Gruchmanowa odnosi materiał Kolberga do publikacji Leciejewskiego i Tomaszewskiego. 1 M. Gruchmanowa, wstęp do tomu 63 DWOK, s. XLIII–XLIV. 2 M. Gruchmanowa Kolberg jako gwaroznawca…, s. 28–29 oraz 29. W tej pracy autorka analizuje też dwa inne opracowania gwaroznawcze Kolberga i ocenia ich wartość dla dialektologii: przekład wspomnianej rozprawy Hilferdinga oraz zbiór bajek śląskich spisanych własnoręcznie z ust ludowego narratora (zob. DWOK T. 39 i 43). 3 M. Gruchmanowa Kolberg jako gwaroznawca…, s. 31 i 34. 350 �językoznawczego mógł sprzyjać maksymalnej staranności w oddaniu tych niuansów, np. cech wymowy sporadycznych czy zmiennych i niekonsekwentnych nawet w jednym przekazie. Z drugiej strony bliska współpraca z członkami Komisji Językowej Akademii i orientacja w jej publikacjach pozwoliła mu prawdopodobnie poznać podstawowe problemy warsztatu kształtującej się dopiero dialektologii polskiej. Przekonanie o wartości dla nauki zapisów „mowy ludowej” dokonanych przez Kolberga potwierdziły i ugruntowały badania i prace językoznawców analizujących jego przygotowywane do wydania materiały z tego zakresu, pochodzące także z innych regionów Rzeczypospolitej, również z pogranicza polsko–ukraińskiego na Kresach Wschodnich, do czego wypadnie jeszcze powrócić. Późniejsi badacze materiałów Kolberga poszli już tym tropem. W roku 2015 językoznawca Maciej Rak, analizując materiały podhalańskie Kolberga pod kątem ich przydatności dla dialektologii, tak oceniał kwestionujące ją stanowisko Nitscha: Po pierwsze Nitsch, nazywając prace Kolberga „niefachowymi zbiorami”, z pewnością miał na uwadze zapis, który nie oddaje cech fonetycznych gwary. Kolberg nie mógł jednak sprostać takim oczekiwaniom, gdyż w jego czasach nie praktykowano fonetycznego zapisu materiałów pozyskiwanych u ludu. […] Po drugie Nitsch ocenił dorobek Kolberga, przyjmując perspektywę naukowej dialektologii, która w XIX wieku dopiero się rodziła. Po trzecie Nitsch nie wziął pod uwagę tego, że teksty folkloru (w szczególności pieśni) zgromadzone w Ludzie reprezentują interdialekt, a nie taką gwarę, z którą mają i chcieliby mieć do czynienia dialektolodzy1. Opinia ta niezwykle celnie ujmuje istotę nienowego sporu językoznawców i folklorystów o zapis tekstu ludowego, który będzie się toczył w Akademii od lat osiemdziesiątych, kiedy to powstał w Krakowie pierwszy naukowy ośrodek badań dialektologicznych z wybitnym językoznawcą, Lucjanem Malinowskim na czele. Twórca i jego uczniowie preferowali znormalizowaną notację fonetyczną tekstów żywej mowy, badacze folkloru – zapis gwarowy uproszczony, wystarczający dla ich potrzeb i praktycznie M. Rak „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga w ujęciu dialektologicznym, w: „Ja daję właśnie materiał…”. O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 234–235. Zob. też m.in. H. Karaś Polska leksykografia gwarowa, Warszawa 2011, s. 62–65, H. Skoczylas-Stawska Cechy gwar wieluńskich w dziele Oskara Kolberga, „Prace Filologiczne”, T. XL: 1995, s. 385–395. 1 351 �dostępny niewykwalifikowanym lingwistycznie zbieraczom, korespondentom i współpracownikom Akademii. W spór ten włączona też zostanie Komisja Antropologiczna wraz z jej Sekcją Etnologiczną. Jak wspomniano wcześniej, w tym samym czasie co rozprawa o dialektach wielkopolskich w Komisji Językowej Akademii znalazła się inna praca Kolberga pt. Zabytki piśmienne miasta Miłosławia w Wielkopolsce. Ten nieznany dziś tekst, ani przez samego Kolberga, ani w pracach Komisji Językowej czy Antropologicznej później nie odnotowany, przemilczany także w literaturze poświęconej dawnemu piśmiennictwu i jego zabytkom, wiąże się zapewne z niedawnym pobytem w Poznańskiem. W zachowanych przekazach źródłowych dotyczących podróży Miłosław jest wprawdzie wymieniany jedynie w 1872 roku, ale nie wszystkie odwiedzane miejscowości Kolberg zawsze wymieniał, a ponadto odpowiednie informacje i materiał mógł pozyskać w Poznaniu, gdzie spotykał się z przedstawicielami środowiska naukowego i literackiego, członkami tamtejszego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Podkreślić należy, że zainteresowanie Kolberga tzw. prowincjonalizmami i szerzej – zróżnicowaniem regionalnym języka jako przedmiotem badań etnografia akcentowane było od początku wyraźnie w skrystalizowanym około roku 1865 programie wydawniczym autora Ludu. Dziesięć lat później we wstępie do części I Poznańskiego pisał: Do najważniejszych cech bytu i rozwoju każdego ludu należy niewątpliwie jego język jako główny wszelkich potrzeb i całej działalności tłumacz. Stąd też do oddania w pełni ludu każdego charakterystyki lingwistyka za niezbędną u wszystkich etnografów służyła zawsze pomocnicę. W seriach też dzieła przez nas wydawanego dbaliśmy wielce i dbać będziemy o uwydatnienie prowincjonalizmów wszędzie, gdzie tego znajdziemy potrzebę, czy to wyrażając w mowie miejscowej zdania, czy dając w niej przykłady i nazwy przedmiotów. Artykuły zaś językoznawcze obszerniejszego zakroju, nomenklatury nazw i imion własnych i pospolitych […], jak i słowniczki wyrazów i wyrażeń prowincjonalnych (w obecnym razie wielkopolskich) nie omieszkamy przygotować i przedłożyć Akademii […]1. Jego ustalony pogląd, że jest to istotny, wyróżniający tożsamościowo aspekt kultury poszczególnych regionów, a w sumie także narodu, zagrożonego poprzez zabory w swoim bycie i tożsamości, współgrał ściśle 1 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. IV. 352 �z założeniami i zadaniami naukowymi wytyczonymi w Wydziale Filologicznym Akademii, a szczególnie w działającej w jego ramach od 1874 roku Komisji Językowej. Przyjęła ona od początku za główny przedmiot swych prac zbieranie materiałów do słownika języka polskiego stanowiących dopełnienie słownika Lindego. Celem było „wciągnąć do słownika język całej naszej literatury od najdawniejszych także czasów aż po chwilę obecną”. Materiał miał objąć zatem również staropolski zasób leksykalny, pozyskany na drodze analiz dawnych zabytków języka, a także słownictwo gwarowe, co zapisano w programie: Prowincjonalizmy […] powinny wejść także w skład słownika, można je bowiem uważać za źródło język odżywiające i w istocie wiele wyrazów dziś w piśmiennej mowie używanych przedtem było prowincjonalizmami; trudno także jest często rozróżnić, co jest prowincjonalizmem, a co literackim wyrazem”1. Kolberg, podzielający ten pogląd i wcześniej już dokumentujący „prowincjonalizmy”2, utożsamiał się z tym kierunkiem prac, sam w nich uczestniczył, a także zabierał niejednokrotnie głos w sprawie organizacji badań nad językiem ludowym i prezentacji wyników. Zorientowany w dyskusji dotyczącej profilu słownika i planu prac nad nim3, wyrażał aprobatę dla programu równoległego zbierania leksykalizmów gwarowych i zamiaru, by „takowe, nim użyte zostaną na karm dla tegoż słownika, w osobnym zebrać dziele”. Uznając właściwość tego kroku – pisał – poważam się wnieść, aby z nadsyłanych Sekcji [tj. Komisji Językowej] materiałów ogłaszać ona chciała bulletyny objętości przynajmniej półarkuszowej, wymieniając skąd, kiedy i od kogo matePosiedzenie Komisji Językowej dnia 12 VI 1874 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. III, 1875, s. XVII i XVIII. Cytowane fragmenty pochodzą z programu słownika, opublikowanego w sprawozdaniu z tego posiedzenia tamże, s. XVI–XXIII. 2 Słowniczki gwarowe, opublikowane przez Kolberga w Sandomierskiem, Kujawach, Krakowskiem (zob. DWOK T. 2, 3 i 8) i z Wielkopolski w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, H. Karaś uznała w 2011 roku „za najważniejsze słowniki najwcześniejszego etapu dziejów polskiej leksykografii gwarowej” (Polska leksykografia gwarowa…, s. 62). 3 Dyskusja nad programem i strukturą słownika oraz metodami i organizacją prac nad nim toczyła się nadal w następnych latach. Równolegle pozyskiwano nowych współpracowników i do Komisji Językowej spływały materiały staropolskie i gwarowe, które postanowiono gromadzić w pierwszej kolejności. O przebiegu tych prac informowano w sprawozdaniach z posiedzeń Komisji Językowej zamieszczanych w „Rozprawach i Sprawozdaniach z Posiedzeń Wydz. Filolog.” (zob. głównie T. I–VI, 1874–1878). 1 353 �riały otrzymała. Działanie to przedstawi tę korzyść, że poda wcześnie do wiadomości publicznej nabytki z różnych okolic kraju pozyskane, a stąd da możność rychłego sprostowania uchybień i dopełnienia braków […]1. Opinia Kolberga, zmierzająca do integrowania wysiłków badawczych, nieodosobniona zresztą, z pewnością miała wpływ na decyzję o wydawaniu zeszytami Materiałów do słownika prowincjonalizmów, gdzie ukazała się najpierw Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. Jak powiedziano wyżej, w latach następnych materiały takie, jeśli nie miały charakteru ściśle „teoretyczno-dialektologicznego”, przekazywane były Komisji Antropologicznej i publikowane w jej „Sprawozdaniach” oraz w „Zbiorze do Antropologii Krajowej”. Znamienne, że w tym samym czasie, gdy Kolberg składał w Akademii swoją rozprawę o gwarze wielkopolskiej z cennym materiałem leksykalnym, ukazał się obszerny tekst Jana Karłowicza o charakterze metodologicznym, dotyczący projektu wielkiego słownika języka polskiego, gdzie jeszcze raz autor podkreślał wagę zbierania prowincjonalizów2. Projekt ten, ujmujący całość zagadnień dotyczących struktury słownika, zreferowany na posiedzeniu Komisji w lipcu 1876 roku przez jej przewodniczącego, F. Skobla3, zakładał objęcie całego słownictwa polskiego do czasów najnowszych; jego urzeczywistnienie w postaci edycji przypadło już na pierwsze dziesięciolecia następnego wieku. Wśród szeregu prac dokumentujących słownictwo gwarowe i sukcesywnie spływających do Komisji prace Kolberga, wcześniejsze i późniejsze, okazały się jednymi z najwartościowszych materiałów źródłowych dla tego wielkiego projektu ówczesnej polskiej humanistyki. 1 Brulion niedatowanego listu do Akademii Umiejętności, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 690–691. Być może stanowi on szkic stanowiska Kolberga „pośrednio objawionego w tej mierze”, na które powołano się na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 25 lutego 1876 r. (zob. wyżej, s. 283, gdzie cytowany odpowiedni fragment sprawozdania z tego posiedzenia). 2 Ta obszerna praca pt. Przyczynki do projektu wielkiego słownika języka polskiego zamieszczona została jako Dodatek w tomie IV „Rozpraw i Sprawozdań z Posiedzeń Wydz. Filolog.” z r. 1876, s. XIV–CXVII (i osobna odbitka z r. 1876). Tam o potrzebie gromadzenia dialektyzmów na. s. XVII. 3 Posiedzenie Komisji Językowej dnia 19 VII 1876 r., tamże. T. VI, 1878, s. VIII. Słownik języka polskiego, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego, T. 1–8, wydany został w Warszawie w latach 1900–1927. O działalności Komisji Językowej w latach 1874 –1898 zob. też S. Urbańczyk Językoznawstwo i slawistyka, w: Polska Akademia Umiejęt­ności 1872–1952. Nauki humanistyczne i społeczne. Materiały z sesji jublileuszowej, Kraków 3–4 V 1973, Wrocław 1974, s. 257–265. 354 �Innym, poruszanym też wyżej, ale ciągle żywotnym dla Kolberga problemem, z którym występował na posiedzeniach Komisji Antropologicznej, był postulat gromadzenia materiałów ikonograficznych jako ważnych źródeł dla antropologii i etnografii. W niedatowanym brulionie, kierowanym zapewne do Komisji i jej przedłożonym, pisał w tej sprawie jako przewodniczący Sekcji Etnologicznej, już po ogłoszeniu instrukcji Sadowskiego w 1874 roku i po rozesłaniu ankiet do przyszłych współpracowników: Ilustracje, jak wiadomo, ułatwiają zrozumienie wszelkich prac tak antropologicznych, jak i etnograficznych. Osobliwie dla etnografa są one niezbędnymi. Tutaj dokładne oddanie typów ludu i jego ubioru, przedstawienie jego mieszkań, sprzętów itd. jaśniejsze o wszystkim tym da wyobrażenie niż gołe jedynie opisy, choćby nawet drobiazgowo i wyczerpująco rzecz określiły. Z tego powodu sądzę, że wielce byłaby pożądaną publikacja podobnych typów systematycznie, pod dozorem jednego z doświadczonych prowadzona etnografów i głównie do celów naukowych skierowana, która by z czasem dokładny utworzyć mogła atlas etnograficzny, osobliwie ziem polskich dotyczący. Posiadając w tece mojej dość znaczną rzeczonych typów kolekcję, już to ołówkiem, już wodną wykonanych farbą przez znakomitych artystów […], a nadto zbiór fotografii w tym rodzaju, gotów jestem z kolekcji tej w miarę potrzeby na cel wspomniony ofiarować żądane ryciny, jeżeli Akademia, uznając korzyści podobnego wydawnictwa, zgodzić się na nie zechce1. Dodawał też, że do listu dołącza spis posiadanych rycin „z różnych prowincyj Polski”. Sprawa ilustracji, zabiegów o nie i podnoszenia ich wagi jako materiału źródłowego będzie powracała do końca działalności Kolberga. Prawdopodobnie z zainteresowaniami Kolberga polskimi ziemiami zachodnimi i północnymi oraz z podróżami do Wielkopolski, zwłaszcza podjętą w 1875 roku, a przede wszystkim z jego pracami nad W. Ks. Poznańskiem wiąże się zainteresowanie kulturą, językiem i folklorem Łużyc. Podobna sytuacja Wielkopolan i Łużyczan, pozostających pod panowaniem niemieckim i poddanych restrykcyjnej germanizacji, stwarzała poczucie swoistej więzi i warunki do obustronnych kontaktów naukowych Brulion niedatowanego listu Kolberga do Akademii Umiejętności, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 692. Zagadnienie to poruszył Kolberg m.in. także na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 13 I 1875 r. (por. wyżej, s. 275-276). Spis rycin będących wówczas w jego posiadaniu nie zachował się, zaginęła też większość rycin z jego kolekcji. 1 355 �i kulturalnych. Ponadto Kolberg jako etnograf obserwował podobieństwa dotyczące obrzędowości i wierzeń Wielkopolski i Łużyc, zwłaszcza Dolnych, dawniej z nią graniczących. Mogły go szczególnie uderzyć przy pracy nad wydaną w 1877 roku częścią II („serią” X) W. Ks. Poznańskiego poświęconą m.in. „okolicy Księstwa zachodniej”. Dostrzegł też być może pewne pokrewne cechy dialektów zachodniej Wielkopolski z dialektami Dolnych Łużyc. W każdym razie wyrazistym przejawem zainteresowania Kolberga Łużycami było przede wszystkim wykorzystanie – prawdopodobnie w tym czasie – w formie notatek, odpisów, wyciągów i przekładu fragmentów wysoko cenionej pracy L. Haupta i J.A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow, podstawowego do dziś zbioru pieśni górno- i dolnołużyckich, wydanego w Grymi w latach 1841–1843 1. Dwutomowa książka zawierała ponad 500 pieśni z Górnych (w części I) i Dolnych (w części II) Łużyc, z melodiami dla około połowy z nich, a ponadto materiały do opisu ludu, języka, wierzeń, zwyczajów i obrzędów, bajki, legendy i przysłowia. Nie znamy czasu i okoliczności podjęcia przez Kolberga studiów nad tą pracą i tłumaczenia wybranych partii. Analiza jego rękopisów i przytaczanej w nich literatury wskazuje, że najprawdopodobniej nie mogło to nastąpić przed rokiem 18742. Tomy wydane przez Kolberga wcześniej, przed monografią Wielkopolski, nie zawierają żadnych odniesień czy wzmianek bibliograficznych kierujących do zbioru Smolerja. Nic nie wskazuje na to, że planował osobną pracę poświęconą Łużyczanom. Możliwe, że informację o tym autorze i jego dziele uzyskał już wcześniej w Warszawie, a inspirację do konkretnego zainteresowania się nimi przyniósł pobyt w Wielkopolsce czy na Pomorzu, np. dzięki kontaktowi z Florianem Ceynową, z którym spotkał się w Bukowcu pod Świeciem. Badacz ten osobiście kontaktował się z Łużyczanami, przede wszystkim właśnie z Arnoštem Smolerjem, jako członek Towarzystwa Literacko-Słowiańskiego we Wrocławiu. Do tego Towarzystwa należał też m.in. Ignacy Łyskowski (1820–1886), wybitny pisarz, publicysta i poseł, pierwszy prezes Towarzystwa Naukowego w Toruniu, założonego w 1875 roku. 1 Autor tego podstawowego zbioru pieśni górno- i dolnołużyckich, Jan Arnošt (Ernst) Smoleŕ (1816–1884), to łużycki pisarz i zbieracz pieśni, zasłużony dla ruchu narodowego Łużyczan. 2 Zob. A. Skrukwa Materiały łużyckie w zbiorach Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. I Łużyce (DWOK T. 59/I), s. IX–XII. Autorka opracowania tych materiałów do druku przedstawia tam ich charakterystykę i historię (s. V–XXV), a Frido Michałk analizę językoznawczą (s. XXVI–XXXIV). 356 �Bliższe kontakty Kolberga z nim nie są udokumentowane, lecz ich śladem jest zachowany bilet wizytowy Łyskowskiego, niedatowany, lecz zapewne wiążący się z podróżą na Pomorze, Powiśle i Mazury w 1875 roku, ze skierowanym do Kolberga apelem: „W etnografii polskiej racz Pan pamiętać o Prusach polskich i powetować to, co W. Pol zaniedbał w Pieśni o ziemi naszej”1. Wiedza o życiu naukowym i publikacjach naszych słowiańskich sąsiadów była w środowisku uczonych i pisarzy Wielkopolski i Pomorza propagowana i doceniana, tam więc mógł Kolberg konkretnie zainteresować się pracą Łużyczanina, być może dla celów porównawczych. Zebranych materiałów łużyckich autor Ludu nie opublikował; wydane dopiero w ramach edycji Dzieł wszystkich składają się na tom, który obejmuje poza wypisami i przekładami z Pjesniček, w tym tłumaczeniem całości wesela najstaranniej zredagowanym przez Kolberga, jego własne nieliczne notatki słownikowe i bibliograficzne oraz dział najobszerniejszy – materiały z archiwum wspomnianego wcześniej Andrzeja Kucharskiego, filologa, który w latach 1826–1827 prowadził badania na Łużycach w ramach szerszej podróży naukowej po krajach zachodnio- i południowosłowiańskich. Nie wiadomo, jaką drogą źródła te – w postaci około 230 tekstów pieśni i notatek językowych, m.in. toponomastycznych – dotarły do rąk Kolberga, a zachowane podobnie jak czeskie i słowackie w jego spuściźnie i uznawane za zaginione, zyskały swoje miejsce w edycji Kolbergowskiej 2. Na rok 1876 przypada jeszcze jedna ważna publikacja Kolberga związana z nurtem życia naukowego w Akademii, a także istotna dla samookreślenia się autora Ludu jako etnografa. Mowa o artykule pt. Obecne stanowisko etnografii ogłoszonym w lwowskim „Przewodniku Naukowym i Literackim”3. Tekst ten powstał jako rezultat studiów nad literaturą europejską poświęconą antropologii i etnografii, a także jako odzwierciedlenie żywych w Akademii debat na temat przedmiotu, zakresu i miejsca tych dyscyplin w całościowej nauce o człowieku. Jest też bardzo prawdopodobne, Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 554. O A. Kucharskim i jego materiałach zob. wyżej, s. 85–87. 3 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii, „Przewodnik Naukowy i Literacki”. Dodatek miesięczny do „Gazety Lwowskiej” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 3–25, zob. też tamże, wstęp J. Burszty, s. IX–XV oraz Z. Jasiewicz Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej, Poznań 2011, s. 172 i W. Domański Poglądy Kolberga na przedmiot, zakres i cel etnografii, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, s. 73–92. 1 2 357 �że sięgnął Kolberg po ten temat nie bez inspiracji Kopernickiego, którego szczególnie żywo obchodziły teoretyczne i praktyczne założenia tych kierunków badawczych. Genezy tej publikacji nie znamy, a sam Kolberg nigdzie nie wspomina o tym tekście i nie odwołuje się do niego. Nie tyle podejmuje w nim sugerowaną tytułem próbę ujęcia teoretycznego stanowiska ówczesnej etnografii, ile referuje w formie rozszerzonej recenzji poglądy na jej przedmiot i zakres, przedstawione w trzech pracach niemieckojęzycznych autorów, tj. Maximiliana Perthy’ego Grundzüge der Ethnographie (Leipzig, Heidelberg 1859), Friedricha Müllera Allgemeine Ethnographie (Wien 1873) i Oskara Peschla Völkerkunde (Leipzig 1874)1, a przy okazji tego omówienia wyraża swoje spostrzeżenia i opinie, będące wynikiem długoletniego doświadczenia i refleksji nad przedmiotem badań ludoznawczych. Już na wstępie tego studium określa własne stanowisko względem etnografii, „nauki w bieżącym dopiero stuleciu obok antropologii do należytego podniesionej znaczenia”. Pisze: Nowa ta nauka, nim samoistnie do działania na pole wiedzy została powołaną, czerpała pożywcze swe soki z szeroko już rozrośniętego drzewa nauk historycznych, geograficznych i filologicznych, skąd oderwawszy się wskutek obficie przybywającego jej zewsząd żywiołu i wywiązujących się zeń nowych wyników naukowych, wreszcie konieczność własnego, samodzielnego zaznaczyła bytu. Wyniki wspomnione, porównane z wynikami równie bogato pozyskanymi i dla innych także, dziś dla niej pomocniczych nauk, dadzą nam możność ścisłego jej odgraniczenia, stosownego uklasyfikowania, a skutkiem tego i poznania właściwych podstaw, na jakich oprzeć się nadal winny wszelkie prace i badania ludoznawcze, aby odpowiednio znakomitemu stanowisku zasilać ją mogły2. Dokonując krótkiego przeglądu „postępów” etnografii, zatrzymuje się Kolberg na wymienionych wyżej trzech pracach: Perthy’ego (1804–1884), niemieckiego przyrodnika, profesora uniwersytetu w Bernie, Müllera Jeden z egzemplarzy drugiego wydania pracy Peschla, które ukazało się w Lipsku w 1875 roku, przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej (sygn. 2392 Geograph.) był darem I. Kopernickiego, który przekazał bibliotece książki należące kiedyś do Kolberga; prawdopodobnie także ta należała do jego zbiorów. Praca Peschla była więc w kręgu zainteresowania obu uczonych. Ukazała się też po polsku w Warszawie w 1876 roku pt. Nauka o ludach (Ethnologia) Oskara Peschel’a przełożona z niemieckiego i pomnożona przez prof. dr. T. Wis­łockiego, Warszawa 1876. Być może przekład ten dał bezpośredni impuls do recenzyjnego artykułu Kolberga. 2 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 3. 1 358 �(1834–1898), austriackiego lingwisty i etnografa, profesora językoznawstwa porównawczego w Wiedniu oraz Peschla (1826–1875), niemieckiego geografa i etnografa. Wybiera je jako reprezentatywne dla swojego wywodu, ponieważ w badaniach nad rasami ludzkimi uwzględniają zarówno pierwiastek fizyczny, jak i psychiczny, próbując „odnośnie do wymagań etnografii uklasyfikować rasy ludzkie pod obustronnym, wyżej wykazanym względem fizycznym i psychicznym, czym się dziś w Niemczech więcej niż gdziekolwiek zajmują” 1. Choć Kolberg nie akceptuje nadmiernego psychologizmu i ingerencji teorii psychologicznych czy przyrodniczych w badaniach etnograficznych, opowiada się wyraźnie za koniecznością zrównoważonego potraktowania obu sfer życia człowieka, a więc także psychicznej, duchowej. W nawiązaniu do takiego założenia wyrażonego w pracy Perthy’ego pisze: Perthy […] mówi, że jakkolwiek etnografia ma za zadanie stawić charakterystykę ras i ludów wedle cech tychże fizycznych, przez co praca jej spotyka się na tym polu z antropologią, gdy jednak przedmiot, którym się zajmuje, tj. człowiek, obok cech zwierzęcych, do ziemi go przykuwających, ukazuje razem i całe bogactwo swej natury duchowej, jakoby świat drugi nadzmysłowo nad światem zmysłów rozpięty, przeto aby nauce o nim potrzebną nadać pełność, w opis objawów bytu jego zewnętrznego wciągnąć także należy cały tak widocznie od innych istot odróżniający go żywot moralny, skłaniający go do społeczności z współbliźnim równie potrzebą duchową, jak materialną […]”2. Wojciech Domański, omawiając pracę Kolberga, trafnie zwraca uwagę na podkreślony tu trzeci – społeczny – aspekt życia człowieka: Wyróżniający człowieka „żywot moralny” – jak się wyraził Kolberg – „skłania go do społeczności z współbliźnim”, a więc z natury człowiek jest istotą społeczną, a potrzeby duchowe i materialne mogą być zaspokajane tylko w zbiorowości. Z kontekstu całej wypowiedzi wynika, że społeczny charakter ludzkiego życia jest zasadniczym źródłem kultury. Poglądy Kolberga w omawianym artykule należą do końcowego okresu samookreślenia naukowego. Świadczą o jego szerokich horyzontach naukowych, o świadomej dążności do uwzględnienia szerokiego zakresu problematyki, od psycho-fizjologicznej do społecznej3. Tamże, s. 6. Tamże, s. 7. 3 W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 77. 1 2 359 �Tak szerokie i pełne widzenie kultury realizował praktycznie i konsekwentnie poprzez kolejne tomy Ludu, dostrzegając i dokumentując wzajemne wpływy i zależności między bytem materialnym, środowiskiem i pracą, a zwyczajami, obrzędami, wierzeniami i twórczością mieszkańców wsi, a także związki między kulturą wiejską, szlachecką i miejską. Koncepcja etnografii oparta na programie pozyskania jak najbogatszej i najwszechstronniejszej dokumentacji faktograficznej narzucała wyraźnie określony przez Kolberga postulat posiłkowania się dorobkiem innych nauk, odpowiednio do ich kompetencji dotyczących różnorodnych aspektów natury i życia człowieka: Stąd też ku wszechstronnemu natury ludzkiej zgłębieniu i ocenieniu nie dosyć jest dla etnografa znać jednę tylko, ale trzeba wiele innych jeszcze posiąść nauk […] Obok znajomości przede wszystkim antropologii niezbędnymi stają się tu wiadomości historyczne, archeologiczne, mitologiczne, lingwistyczne, statystyczne, geograficzne, geologiczne itd., których wyczerpująca znajomość przechodzi siły pojedynczej osoby, tym bardziej gdy każda z tych umiejętności, rozprzestrzeniając się w miarę przyrostu zasiłków naukowych, ukazujących nierzadko różnorodności do przyjętych już klasyfikacyj nieprzystające, zmuszoną jest rozgałęziać się w coraz to liczniejsze naukowe działy1. Zatem oczywista jest konieczność odwołania się do wyników badań interdyscyplinarnych, wspomagających i poszerzających prace etnograficzne, niezbędna okazuje się potrzeba wyjścia poza krąg własnej specjalizacji i korzystania z dorobku innych dziedzin wiedzy o człowieku. Te zaś miały pełnić funkcje pomocnicze wobec etnografii i etnologii, bo to do tych ostatnich w pierwszym rzędzie należeć powinno badanie kultury materialnej i duchowej ludu. Domański, stwierdzając, że Kolberg był „zawsze ostrożny w interpretacjach, nigdy nie wykraczał poza fakty, trzymając się materiału empirycznego”, zauważał jednocześnie, że obawiał się „dysproporcji w zakresie badanych zjawisk i jednostronności w dokumentacji faktograficznej”2. Nie akceptował więc nadmiernej ingerencji teorii psychologicznych czy przyrodniczych w etnografię, ale też nie przekreślał ich pożytecznej roli pomocniczej, a zwłaszcza późniejszych badań przedstawicieli tych dyscyplin, 1 O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 7–8. Por. W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 78. 2 W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 76. 360 �gdy materiał etnograficzny będzie obejmował jak najwięcej bezstronnie, skrupulatnie i rzetelnie pozyskanych przez etnografa faktów. Rezultatem tych rozważań staje się próba określenia kompetencji poszczególnych nauk jako dotyczących różnych aspektów ludzkiej natury. Omawiając pracę Müllera, przytacza Kolberg jego propozycję rozróżnienia tych kompetencji dla antropologii i etnografii: Etnografia, czyli etnologia, więc ludoznawstwo, jest, jak to orzeka jej nazwa, umiejętnością o człowieku uważanym jako osobnik (indywiduum) zbiorowy. Różni się ona zatem punktem zapatrywania się na człowieka od antropologii badającej w człowieku jednostkę zmysłowo-rozumną przyrody, czyli osobnika pojedynczego. Jeśli antropologia, widząc w człowieku okaz zoologiczny rodzaju Homo, ma za zadanie rozwijać wszelkie fizyczne i psychiczne natury jego skłonności i objawy, to etnografia bada go jako członka towarzystwa zjednoczonego wspólnym węzłem rodu, obyczaju i języka1. Czyli – przywołując tu komentarz Domańskiego: „[…] antropologia powinna badać cechy gatunkowe człowieka, etnografia zaś zająć się jego życiem społecznym. […] Ludzkie cechy gatunkowe przysługują bowiem każdemu człowiekowi. Etnografii natomiast przypada w udziale badanie kultury, podstawy więzi społecznej”2. Badanie to dokonuje się w konkretnym środowisku wiejskim poprzez metodyczną obserwację właściwych mu, powszechnie uznawanych i aktualnie praktykowanych przejawów kultury, wypracowanych w życiu zbiorowym. Etnografia zajmuje się więc badaniem żywej, aktualnej kultury poszczególnych grup etnicznych. Zaś „śledzenie genezy ewolucyjno-historycznej”3 tej kultury – jak to określa Domański – to już przedmiot etnologii. W ten sposób Kolberg wyodrębnił dwie perspektywy i kierunki badań: Jak bowiem etnografia miałaby za zadanie skreślić cechy zewnętrzne i wewnętrzne żywota każdego z ludów obecnie ziemię zamieszkujących, tak znowu etnologia, cofnąwszy się w przeszłość, nierównie szerszy zakreśliłaby dla swych prac program, szukając cech ludów dawniejszych od starego ich początku przy pomocy archeologii i pokrewnych jej nauk, śledząc ludów tych rozrost lub przekwit, wyjaśniając wreszcie ich wzajemne na siebie czy to dodatnie, czy ujemne O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 17. W. Domański Poglądy Kolberga…, s. 78–79. 3 Tamże, s. 79. 1 2 361 �oddziaływanie w pochodzie wieków aż po dzień dzisiejszy. Nie potrzebuję dowodzić, ile przy podobnym rozdziale pracy przysporzyłoby się także cennego materiału ludoznawczego tak dla etnopsychologii, jak i etnofizjologii1. Można zakładać, że rozgraniczenie dwu specjalności: etnopsychologii i etnofizjologii, raczej robocze, służyć miało usprawnieniu prac porównawczych. Stwierdzając dalej, że „u nas samych nauka etnografii, jak i antropologii zaledwie kiełkować poczyna i dziś jeszcze głównie na skrzętnym zbieraniu materiałów się ogranicza”, Kolberg wyłuszcza swój pogląd na ich przyszły rozwój: Jak każda umiejętność, a osobliwie historii i geografii dotycząca, oprzeć się winna na autentycznych dowodach leżących w kronikach, dokumentach, dyplomatach, mapach, planach itd., obok zabytków, jakie przynosi dla niej archeologia – tak i etnografia, zarówno u nas, jak i wszędzie indziej, wzrost i korzyści swe zawdzięczać będzie liczbie, dokładności i wiarogodności dostarczonych jej materiałów, typów, okazów, opisów, fotografij i rysunków szczegółowych i zbiorowych. Bez nich ani zdolności autora, ani jego zabiegi i prace na wnioskach osobistych i domysłach częstokroć oparte, więc nie dające niezbitej pewności i zupełnie jasnego o rzeczy wyobrażenia, pożądanego nie odniosą skutku2. Artykuł kończy badacz zwięzłym przypomnieniem, że dla postępu etnografii i integracji jej naukowych dokonań, obok pism poświęconych jej i dyscyplinom pokrewnym oraz publikacji ikonograficznych, duże znaczenie mają także kongresy i zjazdy krajowe i międzynarodowe, gromadzące uczonych z różnych dziedzin, jak również wystawy okolicznościowe i stałe oraz muzea prezentujące m.in. także okazy etnograficzne. Wymienia tu Muzeum Techniczno-Przemysłowe założone w 1868 w Krakowie przez Adriana Baranieckiego. Wreszcie wspomina o Akademii Umiejętności, która „zwróciwszy równie baczną na tę naukę, jak i na inne uwagę, wygotowała instrukcję w przedmiocie zbierania i nadsyłania jej materiałów dla etnografii i rozesłała ją po kraju, obecnie zaś gromadzi zasoby i okazy, które stanowić mają zawiązek własnego jej muzeum”3. O. Kolberg Obecne stanowisko etnografii… (DWOK T. 63), s. 18. Tamże, s. 23. 3 Tamże, s. 25. Wspomniana przez Kolberga Instrukcja do badania właściwości ludowych opublikowana została w roku 1874, zob. też wyżej, s. 275. 1 2 362 �Obecne stanowisko etnografii potwierdza, że u podstaw poglądów autora Ludu leżała niezmiennie przez niego preferowana „faktograficzna koncepcja etnografii”. Zgodnie z nią głównym przedmiotem etnografii jest badanie „aktualnego życia grup etnicznych”, etnologia miałaby ją dopełniać poprzez „bliższą interpretację materiału archaicznego”, a ten „mógłby być jeszcze szczegółowiej analizowany przez etnopsychologię i etnofizjologię”. Domański pisze: Tego rodzaju przydział materiału etnograficznego innym naukom należy do metod badawczych reprezentowanych przez tradycyjny pozytywizm, który wszelkie szersze uogólnienia rozumiał jako sumę wyników badań nauk szczegółowych1. Nie znaczy to, że Kolberg, upatrując swoje zadanie na tym etapie rozwoju nauki w zbieraniu i systematyzowaniu materiału dla niej, nie widział maksymalistycznych perspektyw dla etnografii w przyszłości, tj. szansy wszechstronnej interpretacji, dopełnienia jej o wyniki badań dyscyplin pokrewnych i w rezultacie pożądanej syntezy. XIX [Chopiniana w korespondencji z M.A. Szulcem i M. Karasowskim. – Wkład Kolberga w prace biografistów Chopina i wydawców jego dzieł: prostowanie błędów i dopełnienia dotyczące życia i twórczości kompozytora, opinie o charakterze, technice, stylu i ekspresji jego sztuki pianistycznej, o genezie i edycjach utworów, zwłaszcza juweniliów, propozycje dotyczące kompletnego wydania dzieł Chopina. – Własne materiały o Chopinie i kopie jego utworów. – Znaczenie tych materiałów i postulat zebrania w całość wiedzy Kolberga o Chopinie.] Choć główny nurt życia Kolberga wyznaczała ustawiczna codzienna praca nad zebraniem, opracowaniem i wydaniem materiałów etnograficznych i folklorystycznych oraz udział w działalności Akademii, znalazła się w nim jednak przestrzeń na powrót w latach siedemdziesiątych do dawnej niegasnącej pasji, jaką był fenomen osobowości i twórczości Chopina. Zaangażowanie Kolberga w tę tematykę bogato dokumentuje jego korespondencja 1 W. Domański Poglądy Kolberga…, 79–80. 363 �z okresu pobytu w Krakowie, prowadzona przede wszystkim z biografami Chopina, Marcelim Antonim Szulcem i Maurycym Karasowskim, przynosząc jednocześnie cenny materiał źródłowy dla chopinologii. Czytelny impuls dla ożywienia wcześniejszych zainteresowań Kolberga Chopinem stanowił najpierw bezpośredni kontakt, potem korespondencja z Marcelim Antonim Szulcem, poznańskim nauczycielem, autorem pierwszej polskiej biografii Chopina wydanej w 1873 roku1. Korespondencja ta została zainicjowana listem Szulca już w 1871 roku, lecz rozwinęła się kilka lat później, po wydaniu jego książki i nieprzerwanie, choć w różnych odstępach czasu, trwała do roku 18882. Kolberg poznał Szulca najprawdopodobniej jesienią 1871 roku, kiedy to odwiedził Poznań w nieodnotowanej przez siebie w itinerarium podróży, potwierdzonej jednak w późniejszych listach i w „Dzienniku Poznańskim”3. Od początku połączyły ich wspólne żywe zainteresowania muzyczne, zarówno teoretyczne, jak i praktyczne. Szulc podobnie jak Kolberg grał na fortepianie, ponadto na skrzypcach i organach. Obaj śledzili aktualne życie muzyczne, wydarzenia koncertowe, nowości bibliograficzne i edytorskie, literaturę z dziedziny historii muzyki. Przede wszystkim jednak obaj zafascynowani byli postacią i twórczością Chopina. Kolberg jako wykształcony muzyk, uzdolniony kompozytor i pianista, a także bezpośredni świadek młodzieńczych lat artysty z okresu wspólnego zamieszkiwania obu rodzin w Pałacu Kazimierzowskim w latach 1820–1825, a potem słuchacz jego gry i obserwator niezwykłej drogi muzycznej Chopina w latach warszawskich, okazał się dla Szulca biografisty bezcennym informatorem i konsultantem. Z kolei on sam znalazł w poznańskim nauczycielu podobnego sobie pasjonata muzyki i możliwość porozumiewania się na jej temat wspólnym językiem. Już w pierwszym liście z 16 listopada 1871 roku Szulc, nawiązując do osobistego spotkania, formułuje swoje oczekiwania: „Ufny i w uczynność, i w obietnicę Pańską, śmiem udać się do WPana 1 M.A. Szulc (1818–1898), pedagog, z wykształcenia filolog klasyczny, autor podręczników do nauki języka francuskiego, był do roku 1884 wieloletnim nauczycielem w gimnazjum św. Marii Magdaleny w Poznaniu. Z tradycji rodzinnych i zamiłowania muzyk, wydał w Poznaniu w 1873 roku cenioną pracę Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne. Przyczynek do życiorysu i oceny kompozycji artysty. Pracę Szulca wznowiono w edycji PWM w Krakowie w 1986 roku, z wstępem Danuty Idaszak poświęconym sylwetce autora (s. 7–38) oraz z dodatkiem późniejszych uzupełnień Szulca do swojej książki (s. 266–294). 2 W sumie zachowało się 46 listów wymienionych między Kolbergiem a Szulcem w latach 1871–1888; opublikowane zostały w Korespondencji… cz. I–III (DWOK T. 64–66). 3 Zob. wyżej, s. 319-320. 364 �Dobrodzieja z prośbą o łaskawe poparcie mnie swym współdziałaniem w mej pracy o Chopinie”1. Kolberg świeżo po przeprowadzce, organizujący wówczas swoje życie pod Krakowem, odpowiedział jednak dopiero trzy lata później, 13 listopada 1874 roku, już po ukazaniu się biografii Chopina. Odpowiedział jednak konkretnie na prośbę adresata, dołączając do listu obok wyrazów uznania dla autora swoje szczegółowe uwagi, sprostowania i uzupełnienia dotyczące książki. Miały one służyć do planowanej drugiej edycji pracy Szulca. Do odpowiedzi tej był starannie przygotowany, ponieważ już od kilkunastu lat, a szczególnie gorliwie od 1871 roku, gromadził materiały o Chopinie, odwołując się przy tym również do informacji, pamięci i własnych zbiorów brata Wilhelma, który uczęszczając z Fryderykiem do jednej klasy w Liceum Warszawskim, pozostawał z nim w bliskiej bezpośredniej relacji i przyjaźni. Swoje notatki dla Szulca oparł więc Kolberg nie tylko o własne wiadomości i obserwacje, ale uzupełniał je i weryfikował przy pomocy Wilhelma2. Bracia spotkali się w 1873 roku w Krakowie i wówczas Wilhelm przekazał Oskarowi zapamiętane fakty i szczegóły dotyczące życia i twórczości Chopina. Jednak Oskar nadal prosił brata o wiadomości i o wszystkie posiadane materiały. Pisał: Pan Szulc pisał do mnie z prośbą o udzielenie mu szczegółów i sprostowania o Chopinie, o jakich mi wiadomo […], a które będą mu potrzebne do drugiej edycji wyjść mającej za rok czy dwa. Więc mu posłałem wszystkie te uwagi, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 394. Niedatowana brulionowa wersja Uwag O. Kolberga odnoszących się do pracy Szulca o Chopinie, a przesłanych mu w listopadzie 1874 r. (zob. brulion listu do M.A. Szulca z 13 XI 1874 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 498–499), opublikowana została w III części Korespondencji… (DWOK T. 66), na s. 724–729 jako ankes 7. Zachowały się też: inna wersja Uwag Kolberga, mniej pełna niż poprzednia (rkp. w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie, nr inw. M/66, s. 1–4) oraz rękopis notatek o Chopinie spisanych przez Wilhelma Kolberga (tamże, nr inw. M/81, s. 1–4), której autorstwo przypisywane było Oskarowi. Pierwodruk dwu ostatnich rękopisów w artykule K. Kobylańskiej Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg, w: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata, Kraków 1967, s. 386–389; tam (s. 388) jako autor drugiego rkp. błędnie podany: Oskar Kolberg. Wszystkie trzy dokumenty zostały przedrukowane w tomie Kolberga Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), odpowiednio pod nr 982, 981 i 980. Tamże w przypisie do tekstu 982 (s. 461) M. Tomaszewski, autor opracowania, wyjaśnił kwestię autorstwa Wilhelma. Do II edycji pracy Szulca nie doszło, natomiast później opublikował on w warszawskim „Echu Muzycznym” z r. 1880, w nr. 17 (s. 133–134), 18 (s. 144–146), 20 (s. 159–160) i 24 (s. 189–192) Zbiór wiadomości i uzupełnień dotyczących życia i utworów Fryderyka Szopena, gdzie wykorzystał częściowo materiał pozyskany od Kolberga (przedruk tegoż w edycji pracy Szulca z 1986 r., s. 273–294). 1 2 365 �które zanotowałem jeszcze za Twej bytności zeszłorocznej, obiecując pomnożyć je notatkami, jakie od Ciebie lub kogo innego uzyskam. Podziękował mi i prosi szczególniej o przysłanie mu kopij tych listów czy liścików Ch[opin]a, które do Ciebie pisał z Reinertz i Antonina, jako i o opis szczegółowy i wizerunek (fotogr[afię]) tablicy Twojej marmurowej u św. Krzyża. Wszystko to bądź łaskaw przygotować i przysłać mi wkrótce, a może znajdzie się u Ciebie jeszcze coś z jego kompozycji. Prosiłbym także i o owego Poloneza skomponowanego przez znakomitego artystę zmarłego niedawno w Paryżu (bo pod tym tytułem wyszedł u Kaufmana), a który był pomiędzy Twymi nutami na fortepianie1. Gromadząc wiadomości o Chopinie i zabiegając przez wiele lat o jego wiarygodną biografię i poprawne edycje utworów, Kolberg – jako kompetentny muzyk i świadek warszawskiego okresu życia i twórczości mistrza, zafascynowany jednocześnie jego talentem i sztuką – miał w konsekwencji przyczynić się znacząco do wzbogacenia wiedzy o wielkim kompozytorze2. Począwszy od odpowiedzi Kolberga przesłanej Szulcowi w 1874 roku z dołączonymi Uwagami, wymiana listów coraz bliższych sobie korespondentów stała się bardziej ożywiona; obaj skupiali się przede wszystkim wokół problemów chopinowskich. Szulc z wdzięcznością przyjął przysłane mu notatki Kolberga, wskazane w nich braki, błędy, nieścisłości. Kolberg zaś nadal pracowicie zbierał informacje, przeprowadzał kwerendy, analizował ukazujące się na temat Chopina artykuły, prostował powstałe wokół jego osoby i twórczości dowolne interpretacje, narosłe mity i legendy. Zarówno w zebranych przez siebie Uwagach dotyczących edycji Szulca, jak i w dalszych listach spektrum poruszanych zagadnień jest bardzo szerokie. Dotyczą sztuki pianistycznej Chopina, indywidualnego charakteru jego gry, okoliczności i sposobów improwizacji, pomysłów twórczych i źródeł muzycznych, chronologii i genezy utworów, autorstwa i edytorstwa dzieł, szczególnie juweniliów, kolejnych edycji pojedynczych kompozycji i wydań zbiorowych, wydawców i autorów piszących o Chopinie, mniej lub bardziej istotnych szczegółów biograficznych, takich jak próby ustalenia pochodzenia rodziny Fryderyka ze strony ojca czy informacji dotyczących przyjaciół, Brulion listu do Wilhelma z 18 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 510. Zob. M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. I (DWOK T. 61), s. XVIII–XXII, K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg..., s. 378–390 oraz E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondencji Oskara Kolberga, „Polski Rocznik Muzykologiczny” 2014, T. XII pt. Oskar Kolberg – prekursor europejskiej folklorystyki, s. 65–79. 1 2 366 �uczniów, spotkań, zdarzeń, upodobań kompozytora, wreszcie pamiątek po nim. Czyni to Kolberg z wielkim zaangażowaniem, wnikliwością i widoczną pasją; u ich źródła jest nie tylko osobista fascynacja, ale i pietyzm dla autentycznego portretu Chopina jako człowieka i twórcy, nie mitologizowanego, lecz prawdziwego w życiu i w swojej genialnej twórczości, oraz odpowiedzialność świadka odznaczającego się doskonałą pamięcią zdarzeń, muzyki, sposobu ekspresji artystycznej. Te rozproszone w listach i notatkach informacje i opinie najróżniejszego rodzaju składają się na bezcenne dopełnienie biografii kompozytora, po części tylko wykorzystane przez badaczy jego dorobku i ciągle czekające na systematyczne i drobiazgowe ich zanalizowanie przez specjalistów. Działania Kolberga dotyczyły także edycji utworów Chopina. Autor Ludu zbierał od wielu lat juwenilia oraz bezprawne, tzw. dzikie wydania pośmiertne. Wydawał opinie o praktykach różnych wydawców, np. krytycznie oceniał w edycji Fontany celowość jego własnego pośmiertnego opusowania młodzieńczych i nienumerowanych utworów Chopina, co powodowało, że wcześniejsze kompozycje miały numery wyższe od dojrzałych. Proponował natomiast ułożenie tych utworów „w kolejności rzeczowej i chronologicznej”. Tę swoją opinię przedstawiał późniejszym wydawcom, odradzając stanowczo kontynuację tego zabiegu Fontany jako niezgodnego z wolą i zapatrywaniami samego Chopina: Znałem aż nazbyt dobrze usposobienie Chopina, abym nie był przekonany, że nawet w wypadku, gdyby pozwolił opublikować te drobnostki za życia, nie zniósłby, aby jego utwory młodzieńcze – zdając sobie sprawę z ich słabości – zostały wydrukowane później […] po utworach najwyższej doskonałości. Różnica jest zbyt jaskrawa, aby zaraz nie rzuciła się każdemu w oczy i uszy. Dlatego oznaczenia Fontany jako nieautoryzowane przez samego Chopina nie mają żadnego uzasadnienia. Jest zatem nie tylko pożądane, ale nawet konieczne dla poznania rozwoju ducha Chopina, zaniechanie oznaczeń Fontany – jako wyniku osobistego zapatrywania, a w żadnym razie woli Chopina […]1. 1 Brulion listu do Breitkopfa i Härtla z 3 XII 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 181 (tłum. z niem.). Zob. też inne wypowiedzi Kolberga na ten temat, tamże, s. 291 (brulion listu do R. Wolffa z 1879 r.) oraz Korespondencja…, cz. I (DWOK T. 64), s. 562–563 i 664 (bruliony listów do M. Szulca z 1876 r.). Julian Fontana (1810–1869), pianista, kompozytor, jeden z najbliższych przyjaciół Chopina, jego uczeń, powiernik, kopista i edytor Oeuvres posthumes pour de piano de Fréd. Chopin. Publiés sur manuscrits originaux avec autorisation de sa famille par […] op. 66–74, Berlin [1855 i 1859]. O opinii Kolberga na temat opusowania przyjętego przez 367 �Kolberg zabiegał też sam o wydanie chopinowskich ineditów. Już w grudniu 1874 roku na ręce Szulca przesłał „drobiazgi chopinowskie”, tj. kopie kilku utworów, m.in. trzech młodzieńczych mazurków Chopina oraz Adagia, z życzeniem przekazania ich Leitgeberowi do publikacji1. O tych mazurkach pisał w liście: Co do kawałków Chopina, które oczywiście noszą na sobie piętno dorywczości (lubo ducha jego cechujące niewątpliwie), nadmieniam, że trzy te mazury [tj. Mazurek G-dur, B-dur i D-dur] były improwizowane wśród większej jeszcze liczby innych […] na jakimś wieczorze tańcującym (zdaje się u rektora Lindego w roku 1826 czy 7), gdzie Ch. w dobrym będąc humorze, sam siadał do fortepianu (nigdy go bowiem o to przy tańcach, szanując jego talent, nie proszono) i puszczał wodze swojemu wesołemu usposobieniu. Mazurów takich krocie sypały się wówczas spod jego ręki jak z rogu obfitości, lecz tylko te trzy na żądanie brata mego nazajutrz spisanymi być mogły, że jeszcze z pamięci nie uleciały. Trzeci z nich (G-dur) nazwany został kulawym, dlatego że go grał, gdy tancerz w obertasie na lewo (na kseb) przysiadał się czasami jedną nogą czy kolanem do ziemi, udając niby kulawego czy pijanego lub chcącego upaść, lecz wnet się podnosił, co mają oznaczać mocniej naciskane oktawy wiolinu i basu w drugim takcie każdej części […]. Dwa te mazury: B-dur i G-dur mój brat następnie za pozwoleniem jego litografował; na świstkach bez tytułu, w 30 tylko egzemplarzach odbite, rozdane one zostały znajomym (jeden egzemplarz mam u siebie). W dalszym ciągu wyjaśniał Szulcowi, z jakim zamiarem Chopin skomponował Adagio dedykowane siostrze Ludwice, i informował: Adagio to zamieszczone było drobnym pismem na ćwiartce listowej, w liście do rodziców pisanym, a który zapewnie wraz z innymi zaginął w pamiętnym 1864 r. napadzie żołdactwa. Szczęściem, że ja już miałem kopię jego u siebie w teczce, z której nową kopię Panu przesyłam2. Fontanę, uznanej współcześnie za cenną, pisał Jan Ekier we Wstępie do wydania narodowego „Dzieł” Fryderyka Chopina (Warszawa 1974), przytaczając w aneksie II (s. 161–163) odpowiednie cytaty z listów Kolberga. 1 Utwory te pt. Trzy mazury i Adagio, utwory młodości Chopina wyszły staraniem Szulca u Leitgebera w Poznaniu w 1875 roku. Adagio tj. Lento con gran espressione (Nokturn cis-moll); Kolbergowską kopię tego utworu odnotowują bibliografie chopinowskie. 2 Brulion listu do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 507 i 508. Mowa o spustoszeniu 19 września 1863 roku (nie w 1864, jak pisze Kolberg) przez Rosjan pałacu Zamoyskich na Krakowskim Przedmieściu w odwecie za nieudany zamach powstańców na gen. Fiodora Berga, namiestnika Królestwa Polskiego. Demolując budynek pałacu, carscy 368 �Przy okazji do tego listu obok utworów Chopina dołączył też Kolberg kilka „własnych polnych bławatków”, tj. „mazurów i obertasów”, które po dłuższych perypetiach z wydawcą Leitgeberem ukazały się w Poznaniu w 1876 roku pt. Mazurkas et autres danses polonaises pour le piano1. Wyjaśniał Szulcowi ten pomysł z sentymentem i jednocześnie dystansem jako formę powrotu do młodości: […] stanęły mi na myśli błogie chwile mojej takowej młodości około 1830–40, kiedy się to na świat innym niż dzisiaj zapatrywało okiem, a w gronie życzliwych przyjaciół oddawało zabawie i wesołości, hasając nieraz do białego dnia. Wtedy to pisywało się owe obertasy, kujawiaki i mazury i bez należytego opracowania i wykończenia na żądanie przyjaciół dawało czasami w 100 lub 200 egz. do druku na szarej, warszawskiej bibule, nie troszcząc się nawet wcale naówczas o porządną korektę. Ale młodość i myśl dobra krasiła wszystko. Ludzie w najlepszej wierze wmawiali w człowieka, że jest kompozytorem i człowiek nawzajem temu wierzył, zapominając, że to ziarko dobrego, jakie się w jego utworach znaleźć może, bardzo często nie jego, ale poczciwego ludu jest własnością. Próbki, jakie Panu (z liczby całej setki w mojej tece) posyłam jedynie dlatego tylko, że się sposobność do tego nadarza, powiedzą Panu więcej o tym wszystkim, gdy je muzykalnie, pobłażliwie o to raczysz zapytać, niż wszelkie tłumaczenia i komentarze2. Jak wynika z listów, w roku 1875, podczas wspomnianego wyżej dwukrotnego pobytu w Poznaniu, Kolberg ponownie spotkał się z Szulcem. Z pewnością dzielili się wówczas nowymi ustaleniami, wiadomościami i uwagami, uzgadniali wątpliwości i potrzebę weryfikacji niepewnych faktów, a także cieszyli nawzajem swoją grą utworów Chopina. Kolberg, dziękując za to spotkanie, pisał: […] pospieszam jednak podzielić się z Panem wiadomośc[iami], jakie się jeszcze dadzą zebrać o Chop[inie], z Panem, któryś mi tyle dał dowodów życzliwości w ostatniej mojej podróży, że nie wiem, jakimi słowy za nią mam podziękować. żołnierze obok sprzętów Izabeli, siostry Chopina, i Antoniego Barcińskich wyrzucili także na bruk fortepian Fryderyka, który po śmierci rodziców pozostawał w posiadaniu Barcińskiej, oraz zniszczyli część jego listów do rodziny. 1 Przedruk tychże w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe (DWOK T. 69), s. 189–193, nr 37, s. 225–226, nr 43, s. 294–295, nr 62. 2 Brulion listu do M.A. Szulca z 15 XII 1874 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 506–507. 369 �O niektórych szczegółach napomknąłem już ustnie. Powtórzę je tu, ażebyś Pan wiedział, o ile będziesz mógł lub chciał użytkować z nich przy drugiej edycji1. Dalej następuje cała lista informacji bardziej lub mniej szczegółowych, ilustrujących wielość wątków chopinowskich poruszanych w tej korespondencji. Niewątpliwą zasługą Kolberga było również sporządzanie kopii utworów Chopina oraz gromadzenie niskonakładowych amatorskich druków jego kompozycji wykonywanych dla przyjaciół i dla pamięci, a nie do rozpowszechniania. Niektóre z wykonanych przez Kolberga kopii długo uważane były nawet przez specjalistów za autografy Chopina 2. Dzięki jednej z nich, odpisowi Poloneza b-moll (Les Adieux) z 1826 roku, dedykowanego Wilhelmowi, utwór ten jest znany, gdyż autograf Chopina zaginął3. Odpisy Kolberga służyły też niejednokrotnie wydawcom dzieł Chopina, u których zabiegał o ich kompletne wydanie i którym chętnie udostępniał własne materiały, dzieląc się swoją wiedzą i profesjonalnymi opiniami. Propozycja pomocy w tym zakresie złożona w styczniu 1878 roku lipskiemu wydawcy, Breitkopfowi i Härtlowi, okazała się jednak spóźniona. Firma miała już innych współpracowników do realizowanego właśnie pełnego wydania dzieł Chopina i mimo argumentu, że przydałby się w tym gronie również Polak, oferta nie została formalnie przyjęta 4. Kolberg mimo to okazał się pomocny przy kwerendzie źródeł, ustalaniu Brulion listu do M. A.Szulca z 1 II 1876 r., tamże, s. 561. Krystyna Kobylańska, badając autentyczność rękopisów Chopina, ustaliła np., że cztery rękopisy uważane za jego autografy to kopie Kolberga. Są to: Lento con gran espressione (Nokturn cis-moll); Piosenka litewska op. 74 nr 16, Ecossaise G-dur op. 72 nr 4, Ecossaise Des-dur op. 72 nr 5 (numery dwu ostatnich według edycji Fontany z 1855 roku). Zob. tejże Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg…, s. 379. 3 Swój odpis tego poloneza przesłał Kolberg w grudniu 1878 r. Bretkopfowi i Härtlowi, z komentarzem, że utworu tego nie udało mu się odnaleźć po śmierci Wilhelma w 1877 r. w jego papierach, choć pamięta jego dwie chopinowskie wersje w zbiorach brata, a kopię z wersji staranniejszej sporządził „przed około 18 laty”, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 182 (tłum. z niem.). O utworze tym pisał także do J. Kleczyńskiego w liście z 23 V 1881 r. (tamże, s. 501–502; tam w przypisie 2 do tego listu podano błędnie, że rękopis tego poloneza znajduje się w Bibliotece Jagiellońskiej). 4 Zob. w tej sprawie brulion listu do Breitkopfa i Härtla z 5 I 1878 r. oraz odpowiedź wydawcy z 8 I 1878 r. i kolejny brulion listu Kolberga z 20 II 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 95–96, 98–100, 110–113. Ta lipska edycja pt. Friedrich Chopin’s Werke. Erste kritisch durchgesehene Gesamtausgabe herausgegeben von. W. Bargiel, J. Brahms, A. Franchomme, F. Liszt, C. Reinecke, E. Rudorff ukazała się w 14 tomach w latach 1878–1880. 1 2 370 �losów rękopisów i pojedynczych wydań, udzielał wydawcom cennych informacji, m.in. o stylu gry Chopina, błędach poprzednich edycji, redakcji utworów, przesyłał kopie niektórych młodzieńczych kompozycji. Już w grudniu 1878 roku przekazał do Lipska sporządzony przez siebie Spis utworów Chopina z datami ich powstania (także z wątpliwościami w tym zakresie) oraz z uwagami o ich wydaniach 1. Dalsza korespondencja w tej sprawie dokumentuje podobnie jak listy do Szulca niezwykłe i bezinteresowne zaangażowanie Kolberga w szeroko rozumianą pomoc przy nowej edycji, a także skwapliwość, z jaką lipscy wydawcy z cennych uwag Kolberga korzystali, zgłaszając kolejne pytania i prośby. Swoistą gratyfikację miał zapewne stanowić wydany przez nich w roku 1881 zbiór 50 polskich mazurków z lat 1817–1850, zebranych i opracowanych przez Kolberga w układzie chronologicznym i opatrzonych jego przedmową2. Swoje propozycje i poprawki co do koncepcji, układu i porządku w nowej pełnej edycji dzieł Chopina przesłał Kolberg także Robertowi Wolffowi około roku 1879, uprzedzając inicjatywę warszawskich wydawców i z góry proponując swoją pomoc przy korekcie. Przygotował też osobną listę nutowych korekt uchybień zauważonych w poprzedniej edycji. Odpowiedzi udzielonej Kolbergowi nie znamy; firma Gebethnera i Wolffa, publikując pełne wydanie dzieł Chopina, skorzystała jednak z pomocy J. Kleczyńskiego3. 1 Dwie brulionowe wersje takiej listy (rkp. zaginiony, znany z odpisu M. Turczynowiczowej sprzed 1839 r.) opublikowane zostały w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66), na s.730–734 jako aneks 8 pt. Spis utworów Chopina sporządzony przez O. Kolberga. Zestawienie utworów Chopina dołączył Kolberg do listu do lipskiego wydawcy z 3 XII 1878 r. (zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 181 (tłum. z niem.) i s. 182, przyp. 1. 2 Zbiór ten ukazał się pt. Polnische Tänze. Sammlung des beliebtesten Polnischen Mazurkas für das Pianoforte, Leipzig [1881]. Współpracę Kolberga i wydawcy nad przygotowaniem go do druku dokumentuje koresponedencja z lat 1880–1881. 3 Zob. niedatowany brulion listu do Roberta Wolffa (prawdopodobnie z roku 1879), Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 290–292. Nowa edycja Gebethnera i Wolffa, o której przyszłym kształcie pisze Kolberg, ukazała się w 1882 roku w Warszawie w 10 tomach pt. Frédéric Chopin Oeuvres de Piano. Édition nouvelle revue, corrigée et doigtée par Jean Kleczyński, avec variantes provenant de l’auteur lui-même et communiquées par ses meilleurs élèves. Obok uczniów Chopina odnotowany jest tam także udział w opracowaniu Kolberga i Fontany. Wcześniejsze wydania dzieł Chopina przez Gebethnera i Wolffa ukazały się w Warszawie w 1863 i 1877 roku. Zachowała się brulionowa wersja wspomnianej erraty nutowej Kolberga do wcześniejszego wydania, dawniej uważana za zaginioną (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 183–184). 371 �Kolberg pozostawił też cenne, choć rozproszone w listach i notatkach wskazówki i informacje o grze Chopina i sposobie wykonywania jego utworów. Jeden z najciekawszych opisów zawarł w liście do Szulca z wiosny 1879 roku: Ja znajduję, że wszyscy grają go za prędko, a biorąc szalone tempo w allegrach, gubią tym samym mnóstwo szczegółów, które właśnie u kompozytora, tyle w piękne szczegóły obfitego jak Ch[opin], uwydatnione w grze być by powinny. Przy tym prawie każdy wpada w afektację, niestosowną przesadę albo też inaczej cieniuje te dzieła (oprócz miejsc wyraźnie do wzmocnienia i osłabienia wskazanych), każdy chce naśladować (a naśladuje według własnego pojęcia, więc najczęściej bardzo nietrafnie) owe ociągania się, ową niezależność obu rąk od siebie, które autor oznaczał wyrazem tempo rubato […]. Ja może dlatego tak jestem wymagającym, żem słyszał samego Ch[opina] bardzo często bądź prywatnie, bądź i publicznie grajacego w czasie jego dojrzałości w latach 1827–1830, a wrażenie tej gry (jakkolwiek byłem wówczas prawie dzieckiem jeszcze) niezatarte aż do dnia dzisiejszego pozostawiło na moim umyśle ślady, nie dozwalające wcale porównań z nowszymi wykonawcami1. W korespondencji Kolberga częstym tematem były też pamiątki pozostałe po Chopinie lub z nim związane. Wymienić tu można dla przykładu poświęconą Chopinowi tablicę epitafijną w kościele św. Krzyża w Warszawie, wykonaną według projektu (szkicu) Wilhelma przez Leonarda Marconiego, a upamiętniającą złożone tam serce kompozytora2. Losy pamiątek będących w posiadaniu Wilhelma nie są do końca znane. Nie wszystkie przekazane zostały Oskarowi, który wielokrotnie o nie prosił. Gdy się dowiedział, że przed śmiercią w 1877 roku Wilhelm odnalazł i przekazał kilka takich pamiątek siostrze Fryderyka, Izabeli Barcińskiej, pisał do Karoliny z żalem: „[…] czy to były listy, nuty lub co innego, nie wiem […]. Dziwi mnie mocno, dlaczego mnie takowych nie przysłał do Krakowa, wiedząc, że ja zbieram tego rodzaju rzeczy, zamyślam studium o Chopinie napisać”3. Sam Wilhelm wcześniej utwierdzał zresztą Kolberga w tym zamiarze; obiecując, że przyśle Brulion z 20 V 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 234. Zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 510, 513, 517 i 521 oraz cz. II (DWOK T. 65), s. 209. Epitafium wmurowane w filar kościoła ufundowano w 1879 r., uroczyste poświęcenie nastąpiło 5 marca 1880 r., wkrótce po złożeniu w tym miejscu urny z sercem Chopina (zob. „Kłosy” 1879, T. XXVIII, nr 708 (z 11 I) i 1880, T. XXX, nr 766 (z 4 III) oraz „Biblioteka Warszawska” 1880, T. 2, s. 179–180). 3 Brulion listu do Karoliny Kolberg z 22 X 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 171. 1 2 372 �mu informacje o Chopinie, zastrzegał: „Szczegółów też o życiu Chopina niewiele się zebrało, a jak się zbierze, to Ci je przeszlę dla ogłoszenia, a nie dla odstąpienia Szulcowi”1. Konsekwentne gromadzenie przez Kolberga materiałów o Chopinie, wyniki jego wieloletnich kwerend, ustalenia, konsultacje, zebrana wiedza o biografii i twórczości kompozytora w gruncie rzeczy posłużyły innym biografom i badaczom. Wyżej przytoczona wypowiedź i inne mniej lub bardziej wyraźne wzmianki pozwalają jednak wnioskować, że celem było nie tylko udzielenie ich innym, ale zamysł samodzielnego studium poświęconego Chopinowi, powracający jako wyraz pielęgnowanych długie lata osobistych uczuć dla mistrza. Kolejny ślad takiego zamiaru przynosi późniejszy list do Tytusa Wojciechowskiego, przyjaciela Chopina. Kolberg odnosi się w nim do wcześniejszych prac o Chopinie, prosi adresata o nowe wiadomości i o kopie niektórych młodzieńczych utworów, których odpisów nie posiada, wykazując przy tym znakomitą orientację w twórczości kompozytora. List jest brulionem; widnieje w nim skreślony ręką Kolberga fragment, a w nim zdanie: „Być zatem może, że ja sam, mimo zajęć, jakie mnie przygniatają, będę w konieczności podać niektóre wiadomości, by zatraceniu nie uległy, do jakiego czasopisma, np. «Przeglądu Lwowskiego», «Echa» itd.”2. Wypowiedź ta, pochodząca z brulionu, być może nie znalazła się w wysłanym liście, ale ujawnia, jak żywotna była potrzeba pisania i świadczenia o Chopinie, mimo ogromu innych pierwszoplanowych prac. Kolberg korespondował także w latach 1876–1886 z innym biografem Chopina, wspominanym już wcześniej Maurycym Karasowskim, muzykiem, krytykiem i pisarzem muzycznym, którego znał z okresu warszawskiego i z którym wówczas – jak wynika z listów – łączyły go przyjazne stosunki3. Pracę Karasowskiego wydaną w Dreźnie w roku 1877 w języku niemieckim (w tłumaczeniu autora) pt. Friedrych Chopin. Seine Leben, Seine Werke und Briefe (Bd. 1–2) Kolberg znał i sporządzał na jej temat swoje uwagi, sprostowania i uzupełnienia4. Książka ta była też omawiana wielokrotnie List Wilhelma Kolberga z 31 I 1875 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 517. Brulion listu do T. Wojciechowskiego z 15 XII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 285–286. 3 Zachowana korespondencja Kolberga z Karasowskim obejmuje 18 listów (zob. DWOK T. 64–66). 4 Notatki te zachowały się w archiwum Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2185/4, k. 338–340). Drugie wydanie pracy, Karasowskiego, znacznie skrócone i poprawione, ukazało się tamże 1 2 373 �w korespondencji z Szulcem, który oceniał ją krytycznie, zarzucając autorowi brak podania źródeł i nieład w przedstawianiu faktów. Kolberg nie polemizował z nim w tej sprawie, raczej przychylając się do tego stanowiska. Z czasem jednak pozytywniej oceniał tę pracę. Początek listownego kontaktu z Karasowskim przypada na listopad 1876 roku, kiedy to Kolberg przesłał mu melodię Chmiela potrzebną do przygotowywanej biografii Chopina 1. Korespondencja urwała się potem na kilka lat, dopiero we wrześniu 1881 roku nawiązana została na nowo, koncentrując się odtąd wokół spraw chopinowskich. Kolberg w poczuciu wspólnego podziwu i uznania dla Chopina chętnie dzielił się z Karasowskim – podobnie jak z Szulcem – swoimi przemyśleniami i informacjami; w listach podejmowane więc były najróżniejsze wątki z życia i twórczości „naszego uwielbianego mistrza”. I podobnie jak pierwszemu biografowi przesłał Kolberg Karasowskiemu po ukazaniu się polskiej dwutomowej edycji jego biografii Chopina w 1882 roku swoje sprostowania i uwagi, dołączone do listu z 2 września 1882 roku2. Chopinowskie realia pojawiają się także, choć sporadycznie, w korespondencji z lat 1880–1881 z innym zaprzyjaźnionym muzykiem i krytykiem muzycznym z Warszawy – Janem Kleczyńskim. Ten ostatni zaprosił Kolberga pod koniec 1879 roku do współpracy z warszawskim dwutygodnikiem, „Echem Muzycznym”, którego redakcję objął z początkiem 1880 roku Kolberg okazał zainteresowanie tą inicjatywą, docenił plany redaktora, który – jak to określił – zamierzał nadać swemu pismu „kierunek poważny i o ile możności narodowy”, ale z braku czasu konkretnego udziału jako autor odmówił. W roku 1880 poruszana była w listach sprawa interesujących Kleczyńskiego wiadomości na temat przodków ojca Fryderyka, Mikołaja Chopina, pozyskanych przez Kolberga w Nancy, gdzie zatrzymał się na krótko w drodze na wystawę w Paryżu w 1878 r. Rok później Kleczyński należał do grona organizatorów warszawskiego koncertu na rzecz Kolberga, przesłał w 1878 roku, trzecie w 1881 roku i to ono stało się podstawą wersji polskiej wydanej w 1882 roku w Krakowie pt. Fryderyk Chopin. Życie. Listy. Dzieła. Wcześniej Karasowski opublikował artykuł pt. Młodość Fryderyka Szopena w „Bibliotece Warszawskiej” 1862, T. 4, s. 1–40 oraz Uzupełnienie, tamże, 1869, T. 1, s. 161–179 i 383–418. 1 Zob. brulion listu do Karasowskiego z 9 XI i odpowiedź adresata z 17 XI 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 661–662 i 665–666. 2 Zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 689. Rękopis Uwag O. Kolberga odnoszących się do pracy Karasowskiego o Chopinie opublikowany został w cz. III Korespondencji (DWOK T. 66), na s. 738–743 jako aneks 11; przedruk tegoż w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 472–476, nr 983. 374 �też badaczowi na jego prośbę kopię jednego z młodzieńczych polonezów Chopina (Ges-dur), drukowanego w wyczerpanej już wówczas edycji Kaufmanna z 1870 roku. Odpisu z tego wydania poszukiwał Kolberg w Warszawie od 1877 roku, wielokrotnie kierując prośby w tej sprawie do znanych sobie muzyków. Sam z kolei objaśniał Kleczyńskiemu okoliczności powstania dedykowanego Wilhelmowi poloneza pożegnalnego b-moll (Les Adieux)1. Omawiając wkład Kolberga w biografię i edycję dzieł Chopina, warto zatrzymać się jeszcze na ocenach analizujących go muzykologów i oddać im głos. Mieczysław Tomaszewski, autor opracowania i wstępu do Pism muzycznych Kolberga, potwierdzając wagę zebranej przez niego faktografii chopinowskiej, niewykorzystanej we własnych publikacjach, pisał w 1975 roku: Poza tym miał sam doskonałą pamięć zdarzeń i muzyki, sposobu, w jaki ją Chopin wykonywał. Opis gry kompozytora, przesłany Szulcowi w liście z 20 maja 1979 roku, należy do najbardziej precyzyjnych i autentycznych, jakie nam przekazał wiek XIX, i zaświadcza, jak bardzo Kolberg predestynowany był do zadania, co do którego wykonania stale się wahał. A dalej, oceniając wiedzę Kolberga przekazaną wydawcom dzieł Chopina, stwierdzał: „Był więc Kolberg bardziej edytorem in spe, ale edytorem wysokiej klasy, uczulonym na problem autentyczności przekazu, właściwego odczytania intencji kompozytora, trafnego uchwycenia stylu, wiernego przekazu tradycji wykonawczej”2. W 2014 roku Ewa Sławińska-Dahlig podobnie podsumowała wkład Kolberga w tej dziedzinie: Oskar Kolberg wniósł nieocenioną wiedzę faktograficzną (wzbogaconą o znakomite interpretacje) w pierwszym okresie badań nad Chopinem. Listy i teksty Kolberga odnoszące się do kompozytora dowodzą jego kompetencji, szerokości zainteresowań i dociekliwości. Są szczególnie cenne jako źródło z pierwszej ręki 1 O wspomnianych kwestiach chopinowskich zob. listy Kleczyńskiego i Kolberga nr 698 i 704; 729, 758 i 770; 837 i 840 w cz II Korespondencji (DWOK T. 65). Cytowane określenie Kolberga dotyczące profilu „Echa” tamże, s. 309. O poszukiwanej przez Kolberga kopii poloneza Ges-dur mowa też w korespondencji z J. Sikorskim, zob. tamże, s. 257, 396 i 398–399. 2 M. Tomaszewski „Pisma muzyczne” Oskara Kolberga…, (DWOK T. 61), s. XX i XXII. List, na który się autor powołuje, zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 233–236. Fragment tego listu opisujący grę Chopina, zacytowano wyżej, zob. s. 372. 375 �– źródło pozostawione przez świadka warszawskiego okresu życia Fryderyka Chopina, a także sumiennego obserwatora jego późniejszych emigracyjnych dziejów1. Postulat autorki: „W dalszych badaniach warto usystematyzować wszystkie wzmianki o kompozytorze zawarte w całym dziedzictwie kolbergowskim i dokonać syntezy dotychczasowych prac na ten temat […]” pozostaje aktualny i czeka na zrealizowanie go przez specjalistów. XX [Podróże na Pokucie i na Podole galicyjskie w latach 1876 i 1877. – Kontynuacja Poznańskiego i wydanie cz. II–IV (1876–1879). – Odwiedziny Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1877). – Wstępne prace nad cz. I Pokucia. – Wyjazd na Wystawę Powszechną w Paryżu (wrzesień 1878), prezentacja tam m.in. tomów Ludu. – Przedłożenie Akademii pierwszej wersji cz. I Pokucia (listopad 1878). – Odwiedziny Antoniego i Karoliny z dziećmi w Modlnicy (lato 1879). – Wyjazd do Lwowa i Czortowca (wrzesień? 1879). – Udział w obchodach jubileuszu Kraszewskiego (październik 1879). – Publikacja Pieśni ludu litewskiego, studium komparatystyczno-folklorystycznego, w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1879). – Uwagi do analizy tekstu Bogurodzicy (1879).] Po wyprawie odbytej w roku 1875 na Pomorze i Mazury oraz w Poznańskie kolejnym obszarem eksploracji Kolberga stały się ziemie na południowo-wschodnich kresach Rzeczypospolitej. W dwu następnych latach, 1876 i 1877, odbył podróże badawcze na Pokucie i na Podole galicyjskie, a obie wyprawy, podobnie jak poprzednia na północ, finansowane były przez Akademię, która przeznaczyła na ten cel zasiłek z funduszu Komisji Antropologicznej. Był to także okres intensywnej pracy nad monografią Poznańskiego: w roku 1876 ukazała się jej część II, w następnym część III, 1 E. Sławińska-Dahlig Fryderyk Chopin w świetle korespondecji Oskara Kolberga…, s. 78 i 77. Z informacji Kolberga o Chopinie korzystały kolejne pokolenia biografów i wydawców dzieł kompozytora aż do czasów najnowszych, jest to jednak materiał rozproszony. Zob. m.in. J. Ekier Wstęp do wydania narodowego „Dzieł” Fryderyka Chopina…, M. Tomaszewski Chopin. Człowiek, dzieło rezonans, Poznań 1998, Korespondencja Fryderyka Chopina 1816– –1831, T. 1, oprac. Z. Helman, Z. Skowron, H. Wróblewska-Straus, Warszawa 2009. 376 �dwa lata później, tj. w 1879 roku część IV (odpowiednio tomy 10–12 Ludu). Plan badań etnograficznych na ziemiach wschodnich w obrębie ówczesnego zaboru austriackiego uważał Kolberg jednak za zadanie naukowe na tyle pilne, że podjął je równolegle z zaabsorbowaniem innymi pracami nad tomami Ludu i działalnością w ramach Akademii. Było to zresztą zgodne ze wspomnianym wcześniej programem badawczym Akademii, który jako priorytet wskazywał głównie ziemie „północnych i północno-wschodnich stoków Karpat”1. Podróż Kolberga w 1876 roku do Galicji Wschodniej, pierwsza dłuższa na Pokucie i Podole galicyjskie, jest stosunkowo dobrze udokumentowana w korespondencji i w materiałach sponsorującej ją Akademii. Pierwotne projekty wyjazdu w czerwcu, potem w lipcu nie zostały zrealizowane; termin przesunął się w związku z koniecznością dopilnowania kończącego się druku II części W. Ks. Poznańskiego, która ukazała się na początku sierpnia 2. Ostatecznie Kolberg wyjechał po 10 sierpnia – taką datę nosi ostatni zachowany list pisany jeszcze w Krakowie – a powrócił przed 12 października, po dwumiesięcznej wyprawie, zatrzymując się jeszcze w Krakowie 3. O swojej podróży wzmiankuje w listach, pisząc m.in.: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę, i byłem w Karpatach, mianowicie miedzy Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]”, wspomina pobyt w Czortowcu u Przybysławskich, w Baryszu u Szawłowskich, zwiedzanie okolic Lwowa i tygodniowy pobyt w samym mieście, gdzie odwiedził muzea oraz Ossolineum 4. Najobszerniejszą relację przynosi jednak złożone Akademii sprawozdanie z tej podróży z 30 października 1876 roku, omówione przez przewodniczącego, J. Majera, na posiedzeniu Komisji Antropologicznej w listopadzie 1876 roku 5. Relacja ta wskazuje, że główne stacje badawcze Kolberga stanowiły „w okolicy Zob. wyżej, s. 277–278.. Zob. bruliony listów do W. Siarkowskiego z 30 VI oraz do W. Niegolewskiej z 7 VIII 1876 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 628 i 631. 3 Zob. bruliony listów do J. Florkiewicza z 10 VIII oraz do S. Czarneckiego z 12 X 1876 r., tamże, s. 633 i 645. Z Modlnicy pisał Kolberg dopiero 4 XI 1876 r., zob. tamże, s. 660. 4 Brulion listu do Czarneckiego tamże, s. 645. Zob. też brulion listu do W. Przybysławskiego z 14 X 1876 r., tamże, s. 646. 5 Brulion sprawozdania skierowanego do Akademii z 30 X 1876 r. zob. Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 657–660. Zob. też omówienie sprawozdania na posiedzeniu Komisji z 16 XI 1876 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. IV, 1877, s. XVIII oraz informacje o tej podróży Kolberga i jej plonach, tamże, s. IX, XXVII. 1 2 377 �naddniestrzańskiej Barysz pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa” oraz że krótko przebywał też w miastach: Stanisławowie, Kołomyi, Czerniowcach i Buczaczu, dłużej zaś we Lwowie, gdzie m.in. sporządził w Muzeum Przyrodniczym im. Dzieduszyckich spis „akwarel, rycin i obrazów olejnych przedstawiających typy i sceny ludowe”, a w Ossolineum spis akwarel 1. Temu ostatniemu zagadnieniu, tj. ikonografii, poświęcił Kolberg w sprawozdaniu szczególną uwagę – zgodnie ze swoim utrwalonym i często na forum Akademii wyrażanym przekonaniem o szczególnej wartości dla etnografii tego rodzaju dokumentacji. Pisał: Niech mi tu wolno będzie zwrócić uwagę na przedmiot nader ważną specjalność etnograficzną stanowiący, jakim mianowicie jest ubiór ludu i kształt jego mieszkań, narzędzi i sprzętów, gdyż przedmiot ten, wiążąc się z projektowanym wydawnictwem wyrozumowanym kostiumów i budowli krajowych, w przyszłości dokonać się mającym, podać może materiał do zasilania okazami świeżo powstającego Muzeum Akademickiego. Zwracał następnie uwagę na wielkie zróżnicowanie strojów charakterystycznych dla zwiedzanych terenów, informował o swoich kontaktach z fotografikami tamtych stron podejmowanych w celu zainteresowania ich tematyką etnograficzną, informował, że sam, „acz niewprawną ręką”, sporządzał „wizerunki wielu chat, sprzętów, przedmiotów ubrania itd.”, które zamierzał przekazać do opracowania Kossakowi. Wreszcie postulował: „Obok wizerunków [tj. szkiców, fotografii itp.] byłoby nader pożądanym gromadzenie ubiorów w naturze lub też pojedynczych tychże części”2, zastrzegając jednak, że cena tych ostatnich jest tak wygórowana, że uniemożliwia kupno. Warto tu przypomnieć przywoływany wcześniej fakt, że Kolberg przywiózł też z tej podróży i złożył Komisji do jej zbiorów etnograficznych rekwizyty weselne, części stroju, kilkanaście narzędzi i sprzętów domowych z Pokucia, a także pięć „gadek huculskich”3. W swojej relacji dla Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658, 659 i 660. Oba spisy zachowały się w zbiorach archiwalnych, zob. wyżej, s. 276 2 Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658 i 659. 3 Odnotowano to w sprawozdaniach z posiedzeń Komisji Antropologicznej z dnia 21 XII 1876 r. i z 1 VI 1877 r., zob. wyżej, s. 285. 1 378 �Akademii zwracał też uwagę na problematykę i okoliczności swoich badań. W cytowanym brulionie pisał: Przedmiotem zbiorów były głównie zwyczaje, obrzędy, pieśni, muzyka, język itd. Wszakże pobyt mój w pomienionych stronach pomimo obfitości dostarczonego materiału bynajmniej go jeszcze nie wyczerpał. Stosunki więc pozawiązywane z kilku obywatelami naukę miłującymi, a głównie z W. [Władysławem] Przybysławskim w Czortowcu, z W. [Stanisławem] Szawłowskim w Baryszu i z ks. Sofronem Witwickim w Żabiu, i kilku innymi osobami, każą się spodziewać, że odnośny materiał etnograficzny, jaki by się dał pozyskać, znacznie w następstwie będzie pomnożony na drodze korespondencji1. Osoby te, wcześniej już tutaj przywołane, jako żywo zainteresowane lokalnym folklorem, historią i kulturą ludową swojego regionu znacznie przyczyniły się do pomnożenia zbiorów Kolberga z Pokucia oraz z okolic Buczacza, goszcząc go w swoich domach, stwarzając warunki do pracy badawczej i zasilając przyszłe monografie nowymi materiałami, wiadomościami i konsultacjami. Owocna współpraca i żywe kontakty z nimi udokumentowane są w korespondencji, szczególnie bogatej z Władysławem Przybysławskim w latach 1876–18832. W roku następnym 1877 Kolberg odbył również podróż do Galicji Wschodniej, a jej koszty, podobnie jak rok wcześniej, pokrył fundusz Komisji Antropologicznej. Wcześniej jednak, w połowie lipca, przyjechała do Modlnicy na wakacje Karolina z dwiema córkami, starszą Tonią i kilkumiesięczną Walentyną, oraz z siostrzenicą Lolą, osieroconą przez Julię Illukiewiczową. Ich pobyt trwał do 19 sierpnia. To rodzinne spotkanie miało dla Oskara i jego bratowej szczególne znaczenie wobec niedawnej śmierci Wilhelma 4 czerwca tego roku. Dla Karoliny i jej dzieci były to również wymarzone wakacje w życzliwym i zorganizowanym domu Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 658. Badania Kolberga na Pokuciu, pozyskane tam zbiory, m.in. z Czortowca, oraz jego współpracę z Przybysławskim i Witwickim omawia A. Skrukwa we wstępie do suplementu do Pokucia (DWOK T. 81), s. V–XLIX. Materiały z Huculszczyzny opublikowane zostały dopiero w ramach DWOK w dwuczęściowej Rusi Karpackiej (DWOK T. 54–55); tam scharakteryzowali je we wstępie, w tomie 54 O. Gajkowa (s. V–XXVII), M. Tarko (s. XXVIII–XLIV), B. Linette (s. XLV–LII) i A. Demartin (s. LIII–LXXII). Bogate materiały z Barysza znalazły się także dopiero w nowej edycji, w trzech tomach Rusi Czerwonej (DWOK T. 56, 57/I i 57/II), zob. też wstęp M. Tarki do tej monografii (w tomie 56, s. XXX–XXXIII). 1 2 379 �na wsi, w oderwaniu od miejskiej, uciążliwej codzienności, w bliskości z kochanym stryjem. W Modlnicy odbył się wówczas chrzest urodzonej 26 lutego 1877 roku Walentyny, przy współudziale trzech par chrzestnych: Oskara i Antoniny Konopczanki, Juliana Konopki i Meli Męcińskiej oraz Michaliny Konopczanki, córki Józefa, i jej kuzyna, Michała, syna Ksawerego Konopki1. Na wyprawę etnograficzną na Pokucie i Podole galicyjskie i w okolice Lwowa Kolberg wyjechał więc dopiero 23 sierpnia, udając się przez Lwów do Czortowca, gdzie spędził prawie miesiąc, serdecznie przyjmowany przez Przybysławskich, i skąd planował odwiedzić jeszcze Barysz. W drodze powrotnej zatrzymał się także u Bochdanów w Zadwórzu oraz we Lwowie. Wrócił do Krakowa w trzeciej dekadzie października. O tej dwumiesięcznej podróży wzmiankował w listach2, szczególnie wspominając długi i owocny pobyt w Czortowcu, jednej z najbardziej sprzyjających jego pracom stacji badawczej, gdzie w atmosferze przyjacielskiej współpracy z gospodarzami, Władysławem i Heleną Przybysławskimi, nie tylko pomnażał swoje zbiory z Pokucia, ale cieszył się wspólnotą zainteresowań i pasji naukowej goszczącego go właściciela. Przybysławski jako badacz zabytków archeologicznych w Galicji Wschodniej, m.in. w Horodnicy nad Dniestrem, miłośnik historii, kolekcjoner książek, dokumentów, wykopalisk, przedmiotów użytkowych i rzemieślniczych itp., członek Komisji Archeologicznej i Antropologicznej Akademii i zamiłowany regionalista okazał się znakomitym towarzyszem w badaniach, współpracownikiem i konsultantem Kolberga. O zrozumieniu dla działalności autora Ludu, gotowości pomocy i stopniu zażyłości obu badaczy świadczy korespondencja. Zapraszając Kolberga w czerwcu 1877 roku, Przybysławski przypominał „[…] w zeszłym roku daną nam obietnicę odwiedzenia w tym roku Pokucia, a przy tym obrania sobie Czortowca za główny punkt, z którego robiłbyś Szanowny Pan wycieczki we wszystkich kierunkach, jakie za stosowne uznasz”. I deklarował dalej: Zob. S. Dębicka W starym gnieździe: z sagi rodu Kolbergów, Warszawa 1989, s. 185–186 i 189. Zob. m.in. bruliony listów do W. Przybysławskiego z 8 i 19 VIII 1877 r. (w sprawie daty wyjazdu) oraz do B. Moraczewskiej z 27 X, do Akademii z 1 XI, do Jadwigi Wernerowej z 19 XI i do Karoliny z 10 XII 1877 r. (po powrocie), Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 54, 56, 67, 72, 76 i 84. W liście do Jadwigi wspomniał, że Helena Przybysławska to córka Kazimierza Wessla zaprzyjaźnionego z Wilhelmem, któremu przekazywał tę informację rok wcześniej (Korespondencja…, cz. II, DWOK T. 65, s. 76 oraz cz. I, DWOK T. 64, s. 649). U Wesslów w Żyrzynie, w Lubelskiem, Kolberg gościł w 1848 r. 1 2 380 �Pisał do mnie dr Kopernicki, że Szanowny Pan masz myśl ułożenia monografii etnograficznej Czortowca, cieszę się tym projektem bardzo i z mej strony dołożę usilnych starań, ażeby Szanowny Pan wszelkie potrzebne do tego opisu materiały, czy żywe, czy też martwe, miał pod ręką, a tym samym mam przekonanie, że tego rodzaju opis wyjdzie spod pióra Pańskiego kompletnym1. W roku następnym – 1878 – Kolberg nie wyjeżdżał na badania terenowe, lecz wziął udział z ramienia Akademii w Wystawie Powszechnej w Paryżu, która trwała od 1 maja do 20 października. Prezentował swoje tomy Ludu oraz zbiór rysunków, szkiców i fotografii w części antropologiczno-etnologicznej działu austriackiego wystawy, w którego ramach „urzędowo” uczestniczyła Akademia. Do eksponatów tejże należały fotografie zabytków archeologicznych z różnych stron Polski, okazy etnograficzne i antropologiczne wybrane z zasobów muzeum Akademii, a przygotowane przez Komisję Antropologiczną i Archeologiczną pod kierunkiem Izydora Kopernickiego, który był także głównym organizatorem ekspedycji materiałów2. Według katalogu wystawy Kopernicki „jako członek Akademii” wystawiał w sekcji antropologicznej działu austriackiego „różne czaszki”, a w jego sekcji etnologicznej album fotografii typów i strojów Polaków, Rusinów i Żydów. Tamże odnotowano też – jednak bez konkretów – udział dwu „interesujących osób”: Oskara Kolberga „z zabytkami etnograficznymi i z takimiż Władysława Przybysławskiego”3. W części austriackiej wystawy znalazły się również eksponaty archeologiczne i etnograficzne pochodzące ze zbiorów Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie i z Muzeum Techniczno-Przemysłowego Adriana Baranieckiego List W. Przybysławskiego z 24 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 39. Eksponaty ze zbiorów Akademii obejmowały „oprócz niektórych starożytności i ich fotografij” m.in. „czaszek sześć z czasów przedhistorycznych z różnych okolic kraju, zbiór 60 typowych tak zwanych pisanek, zbiór okazów włosów ludności polskiej, ruskiej i żydowskiej, album fotografij typów ludności podolskiej” (zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej z 27 IV 1878 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. LIV). Zob. też list I. Kopernickiego z 2 III 1878 r., w którym informuje Kolberga o ustalonej przez Komisję w Wiedniu konieczności wcześniejszej przesyłki deklarowanych materiałów na wystawę i obiecuje mu swoją pomoc w ich przygotowaniu, oraz kolejny list Kopernickiego, niedatowany (Korespondencja... cz. II, DWOK T. 65, s. 117-118 i 119). 3 Cyt. za: A. Abramowicz Wystawa w Paryżu w 1878 roku, w: tegoż Dalecy i bliscy: studia z dziejów archeologii, „Acta Archaeologica Lodziensia” 1974, nr 23, s. 103. Autor oparł swój opis na oficjalnym katalogu wystawy pt. Exposition universelle internationale de 1878 à Paris. Catalogue spécial de l’exposition des sciences anthropologiques, Paris 1878. 1 2 381 �w Krakowie. Według korespondentki z Paryża, Seweryny Duchińskiej: „Dzięki zbiorom hr. Dzieduszyckiego i p. Baranieckiego ten dział austriacki zachował przeważnie polski charakter” 1. Komisarzem wystawy austriackiej na wystawie paryskiej był Włodzimierz Dzieduszycki, pasjonat muzealnictwa i mecenas naukowy różnych przedsięwzięć wystawienniczych w Galicji i w Europie. Choć wystawcy polscy uczestniczyć mogli w wystawach światowych w ramach ekspozycji kraju zaborców, co niejednokrotnie stwarzało dylematy moralne i stawiało Polaków przed alternatywą niewystawiania wcale, na wystawie paryskiej udało się dzięki pewnemu wybiegowi stworzyć odrębną ekspozycję polską. Warto o niej wspomnieć, gdyż to zapewne był dodatkowy powód szczególnej determinacji Kolberga, który deklarował nie tylko chęć, ale wręcz koniczność odwiedzenia wystawy, i do wyjazdu przygotowywał się dużo wcześniej, organizując w tym celu fundusz wydzielony ze swojego kapitału zdeponowanego w Warszawie i umawiając się na spotkanie z rodziną w Paryżu2. Za urządzenie Wystawy Nauk Antropologicznych stanowiącej część wystawy powszechnej w 1878 r. odpowiedzialne było paryskie Towarzystwo Antropologiczne, którego członkami było również wielu Polaków, emigrantów, m.in. od 1867 r. Izydor Kopernicki. Środowisko to wraz ze swoimi licznymi sympatykami założyło krótko przed wystawą i specjalnie w celu reprezentowania na niej Polski Towarzystwo Antropologiczne i Etnograficzne Polskie w Paryżu, ukonstytuowane na wzór francuskiego i stanowiące rodzaj jego oddziału3. Prezesem został Franciszek Duchiński (1816–1893), etnograf i historyk, działacz emigracyjny, członek paryskiego Towarzystwa Antropologicznego od 1865 r. i główny inicjator przedsięwzięcia. W krótkim czasie wykonano olbrzymią pracę organizacyjną 1 [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej, „Biblioteka Warszawska” 1878, T. 3, s. 114. Autorka wymienia wśród eksponatów z tych zbiorów naczynia, kilimy, pisanki, hafty na płótnie, modele chat i zagród wieśniaczych, znaleziska z wykopalisk. 2 Zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 129, 132–133, 135, 136, 141–142, 149, 151 i 160, listy wymieniane w tej sprawie z Jadwigą i Emilem Wernerami w okresie od kwietnia do sierpnia 1878 r. Kolberg pisał tam m.in., że paryską wystawę „koniecznie dla zbioru etnograficznych tam okazów zwiedzić […] wypada, na który to cel nie mam i nie mogę mieć innego funduszu jak wiadomą Ci sumkę u Was […]” (tamże, s. 135). 3 Zob. A. Abramowicz Société d’Anthropologie et d’Ethnographie Polonaise de Paris (1878 – ?), „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1975, T. 20, nr 1, s. 79–88. Według autora dalsze losy i ślady działalności towarzystwa po wystawie 1878 r. nie są znane. 382 �i na Wystawie Nauk Antropologicznych pod szyldem nowo utworzonego towarzystwa polskiego udało się zgromadzić wystawców polskich z emigracji i wszystkich zaborów, zarówno instytucje, jak osoby prywatne. Zorganizowany udział Polaków w ekspozycji nauk antropologicznych był wydarzeniem bez precedensu, gdyż polski dorobek naukowy zaprezentowano międzynarodowej rzeszy zwiedzających pod własnym, narodowym szyldem. Wydarzenie to miało charakter manifestacji nie tylko naukowej, ale i politycznej, tożsamościowej. W odezwie towarzystwa wydanej 1 marca 1878 roku z powodu wystawy, stanowiącej rodzaj kwestionariusza czy ankiety badawczej napisano m.in.: Pierwszy to raz od dawnych czasów kraj nasz na zewnątrz czynnie pod swym własnym wystąpi mianem. Niechże to miano, które tak żywym przez dziesięć wieków błyszczało światłem, na polu wiedzy zajaśnieje. Okażmy światu i goś­ cinnym a szlachetnym gospodarzom Wystawy, że Ojczyzna Kopernika i Śniadeckich gościnności tej godna – że istniejemy1. Prawie sto lat później polski badacz, Andrzej Abramowicz, upomniał się o przywrócenie naukowego znaczenia wystawie: Chyba nie było w ciągu całego XIX w. większej zagranicznej manifestacji nauki polskiej niż wystawa antropologiczna związana z międzynarodową wystawą powszechną w 1878 r. w Paryżu. Mimo doniosłości wydarzenia nie znalazło ono szerszego odbicia w historii nauki polskiej. Jest prawie zapomniane2. Według katalogu w ramach nowo powstałego towarzystwa polskiego swoje muzealne zbiory zaprezentowały w oddziale polskim: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Muzeum Narodowe w Rapperswilu, Jan Zawisza z Warszawy, właściciel kolekcji archeologicznej, oraz cała galeria wystawców prywatnych, m.in. Franciszek Duchiński, Cyprian Godebski, Władysław Mickiewicz3. Tu także – niezależnie od udziału w części austriackiej wystawy – prezentował eksponaty Cyt. za artykułem Abramowicza jw., s. 80. A. Abramowicz Wystawa w Paryżu w 1878 roku…, s. 91. 3 Opis ekspozycji polskiej oparty na francuskim katalogu wystawy nauk antropologicznych (w tłumaczeniu autora) podaje. A. Abramowicz w pracy Wystawa w Paryżu w 1878 roku…, s. 91–107. Nie wiadomo, czy lista wystawców jest pełna, gdyż jak zauważa autor, zarówno w katalogu, jak i w podpisach eksponatów stosowano swoisty kamuflaż (tamże, s. 107), oraz 1 2 383 �archeologiczne i etnograficzne ze zbiorów swego prywatnego muzeum we Lwowie Włodzimierz Dzieduszycki; spośród nich szczególną uwagę zwracały 32 stroje ludowe z Galicji. W stoisku specjalnym towarzystwa spotykamy ponownie nazwisko Kopernickiego, który opracował przedstawiane tam pomiary i tabele kraniometryczne, a w obszernym zestawie bibliograficznym publikacji polskich wymieniono Kolberga jako autora tomów 2–4 Ludu, tj. Sandomierskiego i Kujaw części I i II. Oddział polski zawierał bogatą kolekcję strojów ludowych z różnych regionów Polski, zbiory rysunków i rycin, mapy, m.in. Chrzanowskiego z kilkudziesięcioma tablicami, albumy przedstawiające typy i ubiory polskie, a także fotografie znalezisk przedhistorycznych, liczne okazy archeologiczne z wykopalisk w całym kraju, różne obiekty etnograficzne, m.in. z zakresu rzemiosła, budownictwa itp. Bogaty zbiór poloniców zgromadziła też osobna ekspozycja polskiej „sztuki historycznej” zorganizowana na wystawie starożytności pod patronatem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu, w specjalnie wydzielonej sali w pałacu Trocadéro. Znalazły się tam cenne pamiątki historyczne i narodowe, arcydzieła dawnej sztuki i rzemiosła, portrety i medaliony zasłużonych Polaków, kolekcje miniatur, monet, broni itd., zgromadzone w imponującej ilości, z czytelnym zamysłem ukazania bogactwa i starożytności polskiej historii i kultury, stanowiące – według słów Duchińskiej – „drugie ognisko polskie przedstawione samoistnie pod opieką Francji”1. Eksponaty pochodziły m.in. ze zbiorów Władysława Czartoryskiego oraz Jana Działyńskiego z Kórnika. Oddział polski na wystawie antropologiczno-etnograficznej został wysoko oceniony w prasie francuskiej, opisywała go też prasa polska, m.in. piórem stałej korespondentki z Paryża, Duchińskiej, w „Bibliotece Warszawskiej” i przebywającego wówczas w stolicy Francji Henryka Sienkiewicza w „Nowinach”2. Ze względu na wymowę polityczną polskiej ekspozycji nie o wszystkim jednak można było pisać, może dlatego czy jest dokładny spis niektórych nazwisk powtarzających się (np. Kopernicki, Dzieduszycki) w oddziałach pod patronatem zaborców i w ekspozycji polskiej. 1 [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej…, s. 443. 2 Tamże, s. 115–118 (o wystawie antropologicznej) oraz s. 442–449 (o wystawie „sztuki historycznej”); całość relacji autorki s. 111–133 , 305–331 oraz 434–458; H. Sienkiewicz Z wystawy antropologicznej w Paryżu, „Nowiny” 1878 nr 42 i 44. Pisarz uznał wystawę antropologiczną za niewątpliwy sukces polskiej nauki i pokreślał w swojej obszernej relacji powszechne uznanie, z jakim się spotkała. Zob. także opis oddziału polskiego w: A. Abramowicz Wystawa paryska w 1878 roku… 384 �niektóre krajowe instytucje i osoby przemilczały swój udział lub powściągliwie o nim wspominały. Duchińska opisała wprawdzie „zbiory nasze”, ale samo istnienie oddziału polskiego skwitowała oględną informacją, że w osobnym gmachu, który „nosi ogólny tytuł sekcji antropologicznej […], zajmuje znaczną przestrzeń oddział antropologii i etnografii polskiej wystawiony przez nowo utworzone Towarzystwo pod prezydencją Duchińskiego” 1. Akademia jako wystawca w oddziale austriackim w sprawozdaniu Komisji Antropologicznej podała ogólną, cytowaną wyżej notatkę o wysłanych eksponatach, nie wspominając o oddziale polskim 2. Sam Kolberg nie dzielił się w listach merytorycznymi opiniami na temat wystawy, choć jako etnograf pozyskał z niej zapewne sporo ciekawych materiałów i obserwacji, a rozmach i charakter tej wyjątkowej polskiej ekspozycji dostarczyły mu niezapomnianych przeżyć. W korespondencji ograniczył się do wzmianek i ogólnych informacji o zwiedzaniu wystawy 3, więcej miejsca poświęcając relacjom o podróży i o sposobie spędzania czasu w Paryżu, co stanowi odbicie powszechnie przyjętego, oszczędnego tonu recepcji polskiej wystawy. Czy odczuwał zawód i rozgoryczenie, że zabrakło jego materiałów w oddziale polskim, możemy tylko przypuszczać. Z Krakowa wyjechał Kolberg po 6 września, w Paryżu spędził około miesiąca, w drogę powrotną udał się 6 października, by 17 tego miesiąca dotrzeć do Krakowa. Po powrocie do Modlnicy pisał do rodziny i przyjaciół o swojej podróży, jej trasie, zwiedzanych miastach, pobycie w Paryżu, kontaktach itd. M.in. w liście do Karoliny czytamy: Jechałem na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża. A wracałem [S. Duchińska] Z wystawy paryskiej…, s. 112. Ogólnikową informację, że na wystawę powszechną w Paryżu w 1878 r. „Komisja Antropologiczna wspólnie z Archeologiczną przygotowały i wysłały ciekawsze okazy archeologiczne i etnograficzne ze zbiorów Akademii, które tam na siebie powszechną ściągały uwagę znawców i zyskały ich uznanie” zamieszczono też w Pamiętniku piętnastoletniej działalności Akademii… w cz. I, na s. 209. 3 Wskazówka w liście do E. Wernera z 17 VII 1878 r. podana przed wyjazdem: „W Paryżu dowiedzieć się o mnie będzie można na wystawie w austriackim oddziale, mianowicie w Ősterreichisch Antropologisch-Ethnographische Ausstelung […] lub w polskiej wystawie etnograficznej prof. Duchińskiego” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 149) wydaje się świadczyć, że Kolberg był doskonale zorientowany w sytuacji i w programie ekspozycji. 1 2 385 �na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by zwiedzić muzea i co było ciekawszego1. W Paryżu spotkał się m.in. z Jadwigą Wernerową, z którą wcześniej się umówił, oraz z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa. Odwiedzał wystawę, muzea i biblioteki, bywał w teatrach i polskich domach emigrantów, m.in. w domu Duchińskich, gdzie spotkał się z „prawdziwie staropolskim przyjęciem”. Sewerynę Duchińską, primo voto Pruszakową, znał doskonale z czasów warszawskich; jak wspomniano wyżej, spotykali się często w prowadzonym przez nią w Warszawie salonie literackim, nim w 1863 roku wyemigrowała do Paryża. A ponieważ jej drugi mąż, Franciszek, opiekował się działem polskim wystawy, był Kolberg u samego źródła informacji, zdarzeń, spotkań i opinii. W innych listach wspomniał swoją bytność w operze wiedeńskiej w drodze do Paryża, a przedstawiając trasę powrotną, wymienił także Lipsk. Z korespondencji dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym „poruszył kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził ojciec Fryderyka, Mikołaj Chopin, usiłował zebrać wiadomości o przodkach i rodzinie kompozytora 2. Paryska wyprawa stanowiła ponadmiesięczną przerwę w intensywnej pracy nad materiałami pozyskanymi z Pokucia w czasie obu podróży w 1876 i 1877 roku. Zbiory te były już wówczas na tyle bogate, choć później zostały jeszcze pomnożone, że Kolberg mógł planować stosunkowo szybkie opracowanie pełnej monografii. Już 1 listopada 1877 roku pisał do Akademii: Ograniczając się obecnie jedynie na doniesieniu o pozyskaniu i w roku bieżącym tamże równie obfitych nabytków, mam zaszczyt zawiadomić Akademię, że tak z notatek zeszłorocznych, jak i z tegorocznych układam obszerniejszą monograBrulion listu do Karoliny z 22 X 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 170. Zob. informacje, relacje i wrażenia z tej podróży w brulionach późniejszych listów do innych adresatów, tamże, m.in. s. 173, 179, 183–184, 200–202, 219, 332–334. 1 2 386 �fię etnograficzną Pokucia (tyczącą się głównie włościan), którą to pracę wraz z brulionami notatek nie omieszkam przedłożyć Akademii najdalej w pierwszych dniach kwietnia r[oku] p[rzyszłego]1. Rzeczywiście, jeszcze przed wyjazdem do Paryża w sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej z 27 kwietnia 1878 roku, tym samym, w którym odnotowano wysyłkę materiałów na wystawę, znalazła się informacja Kolberga, który „zawiadamia, że ma na ukończeniu obszerną monografię etnograficzną Pokucia jako owoc dwukrotnej wycieczki przedsięwziętej tamże z poleceniem Akad[emii] i z zasiłkiem Kom[isji] Antr[opologicznej]”2. Już w marcu 1878 roku otrzymał Kolberg od Antoniego Małeckiego (1821–1913), językoznawcy, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego i członka Akademii Umiejętności, pozytywną opinię na temat swojego opracowania o dialekcie Pokucia. Małecki zaakceptował nie tylko przyjęte przez Kolberga zasady pisowni, ale i inne jego uwagi i spostrzeżenia dotyczące miejscowej gwary jako zgodne z jego własnymi zapatrywaniami, a także ocenił, że „wystarczają zupełnie w dziele etnograficznym”3. W czerwcu tego roku Kolberg informował S. Witwickiego z Żabia, że ma już wykończoną I część Pokucia, „dość gruby tom obejmujący okolice dolne, czyli podgórskie”, i zapowiadał: „Część II poświęcona będzie góralom Hucułom, do czego zbieram i porządkuję obecnie materiały”4. Pierwszą część Pokucia złożył w Akademii w listopadzie 1878 roku, co potwierdza sprawozdanie z posiedzenia Komisji Antropologicznej z dnia 27 listopada 1878 roku5. Jednak na rychłą edycję nowej monografii brak było środków finansowych. Akademia pokrywała wówczas jedynie koszty jednego tomu Kolberga rocznie, tj. wydawaną w latach 1875–1882 siedmiotomową monografię Wielkopolski, druk Pokucia musiał być zatem odłożony w czasie. Przedłożona Akademii w 1878 r. pierwsza część Pokucia została po paru latach znacznie poszerzona, a materiał do monografii rozrósł się na tyle, że wydana została ostatecznie w czterech tomach w latach 1882 i 1883 (cz. I i II) oraz 1888 i 1889 (cz. III i IV). Przysłużyły się temu sprzyjające Kolbergowi okoliczności, zaistniałe w latach 1880 i 1881, które nie tylko pozwoliły mu znacznie Tamże, s. 72. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. LV. 3 List A. Małeckiego z 17 III 1878 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 122. 4 Brulion listu do S. Witwickiego z 15 VI 1878 r., tamże, s. 143. 5 Zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. V, 1878, s. CVIII. 1 2 387 �wzbogacić wcześniejszy zasób źródłowy, ale także umożliwiły rozpoczęcie edycji Pokucia i wydanie dwu pierwszych części, o czym będzie jeszcze mowa. Na Pokucie wybrał się Kolberg jeszcze w 1879 roku, na co wskazuje jedynie wzmianka w itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”1. Brak jednak bliższych informacji o tej podróży. Latem od 20 lipca do około 20 sierpnia Kolberg nie wyjeżdżał, gdyż w tym czasie gościł w Modlnicy jego brat Antoni z żoną Karoliną i z dziećmi. Spotkanie z rodziną było dla Oskara radosnym przeżyciem i potrzebnym wytchnieniem w codziennych obowiązkach. Pisał o tym do Kopernickiego: Czuję, że potrzebuję wypoczynku i pokrzepienia sił. Otóż prawdziwą dla mnie rozrywką stał się przyjazd brata mego, Antoniego, niewidzianego od lat ośmiu. Razem więc z nim spędzam czas na przechadzkach, zwiedzaniu okolic i na rozmowie o domu i o swoich, a wspomnień jest bez liku2. Prawdopodobnie Lwów i Czortowiec odwiedził Kolberg w drugiej połowie września i był to wyjazd krótki3. Z początkiem października był już w Modlnicy i wziął udział w jubileuszowym obchodzie 50-lecia pracy literackiej Józefa Ignacego Kraszewskiego, który odbył się w Krakowie w dniach 2–7 października 1879 roku. Obchody te zorganizowano z niezwykłym rozmachem i wystawnością. Połączone były z uroczystym podpisaniem 3 października aktu restauracji świeżo odnowionych i przebudowanych Sukiennic, do których jako pierwszego wprowadzono jubilata w asyście władz miejskich i z towarzyszeniem kantaty na jego cześć, skomponowanej przez W. Żeleńskiego do słów A. Asnyka. Po przemówieniu prezydenta Zyblikiewicza, wręczeniu Kraszewskiemu darów i adresów oraz jego mowie odbyła się w Sukiennicach jubileuszowa uczta, w której wzięło udział ponad 800 osób. Dla uczczenia obu faktów Henryk Siemiradzki ofiarował do otwartych dla publiczności Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 706. Brulion z 1 VIII 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 248. Zob. też list Antoniego Kolberga do Oskara z 18 VII 1879 r., tamże, s. 246. 3 W korespondencji brak wprawdzie jakichkolwiek wzmianek o tym pobycie we Lwowie i w Czortowcu, ale bieg zdarzeń w 1879 r. wydaje się wskazywać jedynie na ten okres. Po wyjeździe rodziny z Modlnicy, pod koniec sierpnia spotkał się z Kolberg z Jadwigą Wernerową w Krakowie, gdzie wyprawiał się jeszcze kilkakrotnie w pierwszej połowie września; na wyprawę na Pokucie zabrakłoby więc wcześniej czasu. 1 2 388 �5 października Sukiennic swój obraz Pochodnie Nerona, przeznaczony dla tworzącej się właśnie galerii Muzeum Narodowego w Krakowie. Spotkało się to z wielkim uznaniem i entuzjazmem społecznym, których wyrazem był zaimprowizowany pochód z pochodniami w dniu 6 października. Uroczystości zgromadziły ogromną liczbę uczestników przybyłych ze wszystkich trzech zaborów, a także z zagranicy; Kraków świętował jubileusz cenionego pisarza jako święto narodowe, okazję do patriotycznej manifestacji, a opisywała je cała polska prasa1. Kolberg brał udział w obchodach w ciągu dwu pierwszych dni. Jednak wysiłek dojazdów do Krakowa i powrotów do Modlnicy, tłumy i skala tej fety dały mu się zdrowotnie we znaki i z dalszego świętowania musiał zrezygnować. W liście do Karoliny w połowie października pisał m.in.: Nie będę Ci opisywał, co się tu działo w czasie jubileuszu Kraszew[skiego], bo się dokładniej o tym wszystkim dowiesz z gazet lub z relacji jakiego naocznego świadka, których mnóstwo tu było z Warszawy, jak i z innych stron kraju. Istotnie zjazd i uroczystości były wspaniałe. Konopkowie przez cztery dni jeździli jak zapamiętali do miasta i siedzieli tam od rana do nocy […], by ceremonie dnia pierwszego, jubilata i zgiełk ten zobaczyć […], a do zapału tego przyłączył się potem i zapał dla Siemiradzkiego, fakelcugi itd. […] Co do mnie tyle tylko powiem, że po dwóch dniach takiej jazdy (bo w Krak[owie] przepełnionym ludźmi nocować nie było podobieństwem) tak mi się słabemu już roztrzęsły kości, żem […] cały następny tydzień przesiedzieć musiał w domu […], co po prawdzie mówiąc, a po widzeniu rzeczy głównej, tj. przyjęcia, wcale mi przykrości nie sprawiło; też o tym wiesz dobrze, że zabaw hałaśliwych i hucznych nie lubię i tylko żałowałem, że nie mogłem powitać osób, z którymi widzieć się pragnąłem, a najbardziej z samym Kraszewskim […]2. Obok wspomnianej w liście kiepskiej kondycji zdrowotnej charakterystyczna jest tu niechęć Kolberga do szumnych celebracji, głośnych wystąpień i zgromadzeń. Jego uczestnictwo w obchodach zaznaczyło się Zob. m.in. sprawozdanie pt. Obchód w Krakowie pięćdziesięcioletniej pracy literackiej J. I. Kraszewskiego, „Czas” 1879, nr 228–231, Poświęcenie i otwarcie Sukiennic, tamże, nr 228 i 229 oraz artykuł podpisany inicjałami Z.C. Józef Ignacy Kraszewski i pięćdziesięcioletni Jego jubileusz, tamże, nr 228–234. Uchwałę o utworzeniu Muzeum Narodowego w Krakowie, pierwszego narodowego muzeum na ziemiach polskich, Rada Miejska podjęła 7 października 1879 r., otwarcie Muzeum dla zwiedzających w pierwszej siedzibie, w Sukiennicach, nastąpiło 11 września 1883 r., z okazji 200-lecia odsieczy wiedeńskiej. 2 Brulion listu do Karoliny z 16 X 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 263. 1 389 �skromnie, bez wysuwania się na widok publiczny. Na uczcie ku czci Kraszewskiego nie był, swój hołd dla jubilata współwyraził natomiast jako redaktor trzeciego tomu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”, dedykowanego pisarzowi – członkowi Akademii, oraz w liście osobiście do niego skierowanym z serdecznymi gratulacjami i z darem z „własnych zapisków etnograficznych” 1. Obok postępu prac nad Pokuciem oraz nad dalszymi tomami monografii o Wielkopolsce i edycją jej części IV (tom 12 Ludu), rok 1879 przynosi jeszcze ważną publikację Kolberga, tj. Pieśni ludu litewskiego zamieszczoną w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, we wspomnianym tomie dedykowanym właśnie Kraszewskiemu 2. Tematyka tej pracy Kolberga chyba nieprzypadkowo zbiega się z litewskimi zainteresowaniami, badaniami i publikacjami pisarza poświęconymi historii i kulturze Litwy 3. Ta największa lituanistyczna praca Kolberga składa się z obszernego studium o pieśniach litewskich oraz ze zbioru 76 pieśni (67 z melodiami) pochodzących głównie z własnych zapisów oraz z kilkunastu pieśni udzielonych mu przez innych zbieraczy. Sam autor informuje, że spisał je w czasie podróży odbytej w Augustowskie w roku 1860, choć jak się wydaje, po latach tę datę roczną podał błędnie, gdyż inne świadectwa wskazują, że podróż w Augustowskie odbył w roku 1858 i ta data jest bardziej prawdopodobna 4. Litewskimi pieśniami zainteresował się Kolberg dużo wcześniej; jego pierwsza publikacja, przynosząca kilkanaście takich utworów, a zamieszczona w „Dzwonie Literackim”, pochodzi z roku 1 List do Kraszewskiego z 20 X 1879 r., tamże, s. 267–269. Nie wiadomo, jaki tom lub tomy swojego Ludu wysłał Kolberg adresatowi, prawdopodobnie był to świeżo wydany tom 12, tj. cz. IV W. Ks. Poznańskiego. Jak wynika z listu Kolberga, który stwierdza, że „część ich [tych zapisków] już Mu [Kraszewskiemu] była znaną”, wcześniejsze tomy jubilat otrzymywał. 2 Tj. w tomie III z 1879 roku, na s. 167–230 (s. 167–187 – rozprawa, s. 188–230 – pieśni z melodiami) oraz odbitka, Kraków 1879. Przedruk rozprawy w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 307–336, pieśni ponownie opublikowano w tomie Litwa (DWOK T. 53). O badaniach, materiałach i kontaktach litewskich Kolberga zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, tamże, s. V–XV. 3 Należą tu m.in. monograficzne opracowania Kraszewskiego Wilno od początków jego do roku 1750 (T. I–IV, Wilno 1838–1842) oraz Litwa. Starożytne dzieje, ustawy, język, wiara, obyczaje, pieśni, przysłowia, podania itd. (T. 1–2, Wilno 1847–1850). 4 Zob. Wykaz podróży… (DWOK T. 66), s. 705, por. też W. Armon „Litwa”… (DWOK T. 53), s. VIII–IX. 390 �1846 1. Zarówno wówczas, jak i później w przypadku litewskich pieśni planowanych do wydania przez Akademię barierę stanowiły jednak trudności filologiczne. Kolberg nie znał języka litewskiego, potrzebował więc fachowej pomocy, zwłaszcza w zakresie pisowni. W połowie roku 1877 zwrócił się więc do Jana Karłowicza, uznanego autorytetu lituanistycznego, autora pracy O języku litewskim wydanej w 1875 roku2. Karłowicz obiecał współpracę, ale okazało się, że sam potrzebuje merytorycznej pomocy w kwestiach istotnych dla Kolberga. Ostatecznie udzielił jej chętnie Jan Juszkiewicz, który wówczas przygotowywał do druku pieśni zebrane przez swojego brata, Antoniego Juszkiewicza3. Rękopis Kolberga, wysłany do Juszkiewicza za pośrednictwem Karłowicza we wrześniu 1878 roku, wrócił tą samą drogą po dwu miesiącach z poprawioną i ujednoliconą pisownią4, po czym przez księgarnię Gebethnera i Wolffa przekazany został Kolbergowi, a w następnym roku praca ukazała się w druku. W styczniu 1880 roku Kolberg wysłał Janowi Karłowiczowi i Janowi Juszkiewiczowi odbitki Pieśni litewskich z podziękowaniem za pomoc przy ich opracowaniu5. A przy okazji ustaleń na temat pisowni tekstów litewskich Kolberg, Opublikował tam Kolberg 15 pieśni (melodie z akompaniamentem, teksty oryginalne z przekładem polskim), które znalazły się ponownie w artykule w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Zob. wyżej, s. 83. 2 Zob. brulion listu do Karłowicza z 1 VI 1877 r. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 24–26. Jan Karłowicz (1836–1903), filolog i etnograf, autor prac z zakresu językoznawstwa, etnografii, folklorystyki, archeologii, lituanistyki, redaktor „Wisły” w latach 1888–1889, wydał Słownik gwar polskich (Warszawa 1900–1911) oraz wydawał Słownik języka polskiego z A. Kryńskim i W. Niedźwiedzkim (1900–1926, 8 tomów). Jego praca O języku litewskim ukazała się w „Rozprawach i Sprawozdaniach z Posiedzeń Wydz. Filolog.”, T. II, Kraków 1875, s.135–376. Jako uzupełnienie do tej pracy Kolberg przygotował obszerne zestawienie bibliograficzne, które świadczy o jego żywym zainteresowaniu językiem i kulturą Litwy (opublikowano je w tomie Litwa, DWOK T. 53, na s. 483–511). 3 Jan Juszkiewicz (1815–1886), nauczyciel gimnazjalny w Kazaniu, filolog litewski. Dokonał pierwszej klasyfikacji dialektów litewskich i próby reformy pisowni, przygotował do druku i wydał pieśni zapisane przez brata, Antoniego. Antoni Juszkiewicz (1819–1880), ksiądz, zbieracz folkloru litewskiego, zgromadził około 7 tys. pieśni. W latach 1880–1882 w Kazaniu wydany został największy, trzytomowy ich zbiór, zawierający teksty pieśni pt. Lietuviškos dainos. Niewielka ich część ukazała się wcześniej. 4 Współpracę tę, zainicjowaną przez Kolberga w czerwcu 1877 roku, dokumentuje dwanaście listów wymienianych z Karłowiczem do grudnia 1878 r., zob. Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), listy 485, 491, 516, 520, 581, 590–592, 596, 600, 603, 609. Zob. też list J. Juszkiewicza do J. Karłowicza z 23 X 1878 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 765–766. 5 Zob. bruliony listów do J. Karłowicza i J. Juszkiewicza z 27 III 1880 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 341–342. Egzemplarz odbitki Pieśni litewskich wysłany do 1 391 �akceptując notację przyjętą przez Juszkiewicza i dobrze ocenioną przez Karłowicza, nie zaś stosowaną przez badaczy niemieckich, napisał do tego ostatniego: P[an] Juszkiewicz, nie wiedząc, że jam się rodził w Polsce, więc biorąc mnie za Niemca (a wszakże i moje nazwisko jest tylko pozornie niemieckie, gdyż rodzina pochodzi z Pomorza Bałtyckiego, pierwotnie słowiańskiego, gdzie dotąd jeszcze mieszka wielu ludzi koło brzegów morskich) wnioskuje, że nie przyjmę jego pisowni […]1. Niejedyna to tak charakterystyczna wypowiedź Kolberga na temat swojego rodowodu. Studium ma charakter komparatystyczny i ściśle folklorystyczny. Jego przedmiotem jest analiza porównawcza tekstów pieśni litewskich i polskich. Poprzedza ją krótkie omówienie zbiorów tych pierwszych, głównie najobszerniejszego z nich, gromadzącego dotychczas wydane pieśni litewskie, tj. pracy Nesselmanna z 1853 roku 2. Uznając sumienność tego opracowania, Kolberg kwestionuje jednak niekonsekwentną klasyfikację pieśni, kilkakrotnie powtarzany zabieg łączenia kilku wariantów niepełnych lub kalekich w jeden całkowity, a przede wszystkim wytyka autorowi „niemniej dotkliwą wadę”, jaką jest „brak wskazówki miejsca urodzenia pieśni, jej metryki, a przynajmniej miejsca, gdzie była słyszaną i spisaną”. –„Każdy bowiem badacz – dodaje – zna dostatecznie wagę takiego rodowodu przy pracach porównawczych, już dla samych własności i różnic lingwistycznych” 3. Na ten ostatni brak Kolberg uwrażliwiony był szczególnie, gdyż – jak wiadomo – określanie proweniencji geograficznej utworów folkloru uczynił od początku pierwszoplanowym elementem ich dokumentacji źródłowej. Dokonując analizy porównawczej, Kolberg zestawia typowe i charakterystyczne – jego zdaniem – motywy pieśni litewskich z paralelnymi w pieśniach polskich, przede wszystkim pochodzących z dotąd wydanych tomów Karłowicza zakwestionowała cenzura rosyjska i zwróciła go do Krakowa, Kolberg zatem wysłał odbitkę ponownie do Kazania, by za pośrednictwem Juszkiewicza trafiła do Warszawy do Karło­wicza. 1 Brulion listu do J. Karłowicza z 21 X 1878 r., Korespondencja…cz. II (DWOK T. 65), s. 167. 2 G.H.F. Nesselmann Littauische Volkslieder gesammelt kritisch bearbeitet und metrisch übersetzt von […] Mit einer Musikbeilage, Berlin 1853. 3 O. Kolberg Pieśni ludu litewskiego, w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 310. 392 �Ludu. Wskazuje różnice i podobieństwa funkcji, w jakich te wybrane motywy występują, charakter ich eksponowania w pieśni i znaczenie symboliczne. Zwraca uwagę na ich zmienne lub identyczne cechy w strukturze pieśni i w sytuacjach lirycznych, na rozmaite relacje między nimi tradycyjnie utrwalone, a także porównuje ich popularność lub rzadkość w pieśniowym folklorze litewskim i polskim. Opierając się na jak największej ilości reprezentatywnych wariantów, śledzi motywy takie jak np. słońce, księżyc, woda, koń, kukułka, lipa, dąb, jawor, kalina, ruta, lilie, wianek, pierścień, kołyska itd., występujące w bliskich lub odmiennych kontekstach treściowych, analizuje ich rolę w obrazowaniu, w odmalowaniu uczuć i nastrojów. Wychwytując w ten sposób podobieństwa i różnice między pieśniami litewskimi i polskimi, zmierza Kolberg poprzez wyodrębnienie charakterystycznych motywów i wątków do uchwycenia specyfiki pieśni litewskich. Sugeruje w końcu, że to jedynie zarys problemów zasługujących na głębsze studia i analizy porównawcze, co tak uzasadnia: Badania takie, obok tych, jakie lingwiści poczynili w kierunku językoznawczym, odsłonią niewątpliwie całe znaczenie dziejowe i cywilizacyjne ludu, który aczkolwiek jako samodzielny działacz polityczny krótką tylko (przecież świetną) zapełnił w historii kartę, jednakże ze względu na niepoślednie swe stanowisko w dziedzinie ludów rasy aryjskiej, której jednym z najwybitniejszych jest przedstawicielem, na najwyższe zasługuje zajęcie i do usilnych a wdzięcznych w każdym kierunku dla badacza zachęca studiów1. Ta najobszerniejsza praca komparatystyczna Kolberga odzwierciedla zatem po raz kolejny jego ugruntowane przekonanie, że w pieśniach odbijają się dzieje, kultura i tradycja, a także cechy umysłowe i psychiczne tworzącego je ludu. W roku 1879 Kolberg wypowiedział się jeszcze raz na interesujący go od lat temat Bogurodzicy2. Skłoniła go do tego rozprawa Romana Pilata (1846–1906), lwowskiego historyka literatury, pt. Pieśń „Bogarodzica. I. Restytucja tekstu pieśni wydana w Krakowie w 1879 roku. Kolberg spisał uwagi na temat tej pracy, niedrukowany za życia rękopis podpisał i datował: „Modlnica, 30 kwietnia 1879 r. Oskar Kolberg” 3. Rozprawa Pilata Tamże, s. 335. Zob. wyżej, s. 160-161. 3 Opublikowano go pt. Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica” w tomie Pisma muzyczne cz. II (DWOK T. 62), s. 544–546, nr 1021b. Na końcu tego 1 2 393 �złożona została przez autora w Akademii już na początku listopada 1878 roku1, być może Kolberg tam zapoznał się z nią jeszcze przed ukazaniem się w druku i zanotował swoje uwagi, mając zamiar zabrać głos na jej temat na jednym z posiedzeń Komisji Językowej lub przekazać jej swój rękopis do odczytania. W sprawozdaniach z posiedzeń Wydziału Filologicznego i Komisji Językowej brak jednak informacji o dyskusji nad tym opracowaniem. Wypowiedź Kolberga ma przyczynkarski charakter, jest rodzajem głosu w dyskusji, dopowiedzeniem kilku szczegółów odnoszących się do tekstu. Dotyczy trzech form składniowych występujących w pieśni, których rozumienie, znaczenie oraz restytucję widzi i uzasadnia inaczej niż autor. Charakterystyczne, że zdanie Kolberga co do rozumienia zapisu tych dawnych form i poprawnej rekonstrukcji ich brzmienia zgodne są z wersją kanoniczną, współcześnie przyjętą dla tej pierwszej polskiej pieśni religijnej. Niezależnie jednak od słuszności opinii Kolberga na uwagę zasługuje tu jego językowa dociekliwość i zainteresowanie zabytkiem dawnej polszczyzny także od strony filologicznej. Mimo wypełnionego tak intensywną pracą trybu życia Kolberg nie zarzucił swojej pianistycznej pasji i w miarę możliwości wracał do ulubionego muzykowania. W liście do warszawskiego przyjaciela, J. Sikorskiego, pisał na ten temat we wrześniu 1879 roku: Ja, chociaż już od dawna zajmuję się nią [muzyką] tylko pośrednio, jestem w tyle szczęśliwym położeniu, że mam sposobność niekiedy, w chwilach wolnych, grywać na 4 ręce z zacną p. Męcińską, przyjaciółką pp. Kon[opków], która zarządzając tu domem od lat 30, lubi tę sztukę i jest wcale dobrą muzyczką, równie jak i dwie z tutejszych panien, jej uczennice2. tekstu Kolberg wskazuje swoją wcześniejszą pracę na temat tonalności Bogurodzicy (zob. tamże, s. 536–544, nr 1021a). 1 Informację o nadesłaniu Akademii rozprawy R. Pilata, członka Komisji Językowej, zamieszczono w sprawozdaniu z posiedzenia Wydziału Filologicznego w dniu 5 listopada 1878 r., zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Filolog.” T. VII, 1880, s. VII. Praca Pilata drukowana była w „Pamiętniku Akademii Umiejętności. Wydziały: Filologiczny i Historyczno-Filologiczny”, T. IV, 1880, s. 1–114 (i odbitka: Kraków 1879). 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 27 IX 1879 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 257. 394 �XXI [Propozycja przyjęcia opieki naukowej nad wystawą etnograficzną w Kołomyi (marzec 1880). – Korespondencja z M. Wolffem: próba interwencji w sprawie zakazu zbytu ocenzurowanych tomów w Królestwie Polskim i w Rosji oraz odmowa udziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… (kwiecień 1880). – Ukończenie druku cz. V. Poznańskiego (maj 1880). – Udział w obchodach 400-lecia śmierci Długosza (maj 1880). – Wyjazd na Pokucie i współudział w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi (czerwiec–październik 1880), bogate zbiory z Pokucia jako wynik 4-miesięcznego pobytu w tym regionie. – Koncert warszawski na rzecz wydawnictw Kolberga (maj 1881), dochód przeznaczony na sfinansowanie cz. I i II Pokucia. – Wydanie cz. VI Poznańskiego i opracowanego przez Kolberga zbioru polskich mazurków u Bretkopfa i Härtla w Lipsku (1881). – Ukazanie się cz. I Pokucia oraz cz. VII, ostatniej, Poznańskiego (1882) – zamknięcie kolejnej monografii, jej koncepcja, współpracownicy i korespondenci z Wielkopolski. – Postawa Kolberga wobec germanizacji w świetle korespondencji z Wielkopolanami. – Śmierć brata Antoniego (grudzień 1882). – Publikacja pracy Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1882).] Rok 1880 przyniósł ważne wydarzenie w życiu Kolberga, a zarazem nowe doświadczenie, istotne dla postępu jego badań i prac nad Pokuciem. Autor Ludu został zaproszony do udziału w organizowaniu wystawy etnograficznej w Kołomyi jako opiekun naukowy czuwający nad pozyskiwaniem i doborem eksponatów. Inicjatorami przedsięwzięcia byli przedstawiciele miejscowej inteligencji skupieni w Czarnohorskim Oddziale Towarzystwa Tatrzańskiego, który to Oddział ukonstytuował się w lutym 1878 roku. Do grona tego należeli m.in. Jan Gregorowicz, zarządca dóbr hr. Skarbka w Żabiu, Leopold Wajgel, nauczyciel gimnazjum w Kołomyi, oraz dobrze znany Kolbergowi Władysław Przybysławski z Czortowca. Wszyscy oni byli zamiłowanymi regionalistami, autorami prac poświęconych Pokuciu i Huculszczyźnie1. Wystawa, otwarta od 15 do 30 września 1880 roku, zorganizowana przez Czarnohorski Oddział Towarzystwa Tatrzańskiego pod protektoratem W. Dzieduszyckiego, była pierwszą polską wystawą etnograficzną, bowiem „wyodrębniała – jak to ujmuje autor jej opisu – z „dotychczasowego wystawiennictwa przemysłowo-gospodarczego element 1 Zob. też A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XII–XIV. 395 �etnograficzny i nadawała mu samodzielny kierunek rozwojowy” 1. Miała za zadanie jak najszerzej promować region, stąd obok eksponatów ściśle etnograficznych, takich jak m.in. ubiory i wyroby tradycyjnego rzemiosła z tkanin, drewna, skóry itd., narzędzia i sprzęty gospodarskie, przetwory spożywcze, przedmioty artystyczne, ozdoby itd., wystawiane były także płody górskie, konie, owce i było huculskie, surowce naturalne (drewno, ropa naftowa, węgiel, sól i inne kopaliny), a także narzędzia do ich pozyskiwania. Zgromadzone eksponaty pochodziły z powiatów: kołomyjskiego, kossowskiego, horodeńskiego, śniatyńskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego, czyli głównie z Pokucia, ale po części także z Podola. Komitet organizacyjny, któremu przewodniczył Władysław Przybysławski, wydał już w końcu roku 1879 program planowanej wystawy, instrukcję do badania właściwości ludowych, formularz zgłoszenia okazów na wystawę oraz odezwę z prośbą o udział w pozyskiwaniu eksponatów i o pomoc finansową2. Na uwagę zasługuje w tych materiałach programowy rozmach projektu; obok eksponatów z zakresu kultury materialnej uwzględniono też „rysunki, obrazy i fotografie okolic i typów ludowych” oraz mapy. Z kolei w „Instrukcji do badania właściwości ludowych” wymienione były jako przedmiot dokumentacji: muzyka, pieśni i taniec, obrzędy i zwyczaje, przysłowia, gadki, podania, przysłowia, zagadki, gwara, czyli wszystkie gatunki folkloru i jego język. W rezultacie na wystawie znalazły się też rękopisy 3, a wśród nich manuskrypt cz. I i II Pokucia w pierwotnej wersji, znacznie poszerzonej po wystawie. Inicjatywa powierzenia Kolbergowi opieki naukowej nad częścią etnograficzną wystawy wyszła od Władysława Przybysławskiego, który najpierw przedstawił ten pomysł Kopernickiemu, najbliższemu współpracownikowi etnografa, oraz uzgodnił go zapewne z pozostałymi organizatorami wystawy. Już w marcu 1880 roku Kopernicki w imieniu Przybysławskiego informował Kolberga o tej propozycji i o planie zaproszenia R. Brykowski O pierwszej polskiej wystawie etnograficznej, „Spotkania z Zabytkami” 1982, nr 6, s. 75. O wystawie pisała obszernie galicyjska i warszawska prasa, zob. m.in. W. Zawadzki Wystawa etnograficzna w Kołomyi, „Dziennik Polski” 1880, nr 230–231, M. Turkawski Wystawa etnograficzna Pokucia w Kołomyi, „Czas” 1880, nr 266, tenże Wspomnienie wystawy etnograficznej w Kołomyi, „Kłosy” 1881, T. XXXII, nr 831–835. 2 Druki te opublikowane zostały ponownie w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66) jako aneksy nr 23–26, na s. 767–777. 3 Wymienia je A. Skrukwa, zob. „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XIV. 1 396 �go na całe lato do Czortowca oraz pokrycia kosztów podróży i pobytu. Sugerował też przysyłanie korekt do Czortowca i uprzedzając niepokoje Kolberga co do ich przebiegu, stwierdzał: „Zwłoka z druku nie byłaby z tego powodu większa jak teraz, gdy korekta chodzi piechotą do Modlnicy lub czeka przybycia Pańskiego w drukarni” 1. Kolberg propozycję patronatu nad wystawą przyjął, a w kwietniu Przybysławski, dziękując mu za gotowość współpracy, zasugerował termin jego pobytu w Czortowcu już od maja. Kolberg jednak uznał tak wczesny przyjazd za nierealny ze względu na konieczność przypilnowania prac nad kończącym się właśnie w maju drukiem tomu 13. i rozpoczęciem druku tomu 14., tj. odpowiednio cz. V i VI W. Ks. Poznańskiego2. Wiosną 1880 roku Kolberg podjął jeszcze jedną decyzję wartą odnotowania. Była nią odmowa współudziału w rosyjskim wydawnictwie Żiwopisnaja Rossija… i opracowania w nim opisu Królestwa Polskiego3. Propozycję taką złożył Maurycy Wolff, księgarz i nakładca dzieł polskich w Petersburgu, do którego Kolberg zwrócił się pod koniec 1879 r. o pomoc w zabiegach o zniesienie zakazu cenzury i umożliwienie zbytu swoich tomów w Królestwie i w Rosji. Wolff starania takie obiecał podjąć, Kolberg musiał więc przekazać odmowę dyplomatycznie ze względu na swój żywotny „interes cenzuralny”. Powołał się zatem na brak czasu i obciążenie pracą nad własnym wydawnictwem oraz na oddalenie od Królestwa, a także uprzedzając wcześniej, że pisałby jedynie w języku polskim4. Wymowną motywację odmowy publikacji o Królestwie Polskim z pozycji rosyjskiego zaborcy ujawniają listy wymienione w tej sprawie z Kopernickim, który rozumiejąc delikatną sytuację Kolberga, pisał jednak: List I. Kopernickiego z 23 III 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 339. Zob. listy do W. Przybysławskiego z 30 III i 27 IV oraz list W. Przybysławskiego z 21 IV 1880 r, tamże, s. 345, 355 i 352. 3 Chodzi o publikację Żiwopisnaja Rossija, otieczestwo nasze w jego ziemielnom, istoriczeskom, plemiennom, ekonomiczeskom i bytowom znaczenii. Pod obszczej red. P.P. Siemionowa, T. 1–8, Petersburg 1863–1901. Królestwu Polskiemu poświęcony był w tej edycji tom czwarty, Ukrainie, Wołyniowi i Podolu tom piąty – oba wydane w roku 1896 (Moskwa–Petersburg). Tom czwarty przygotowany został w części przez Polaków, m.in. A. Kirkora, po części Rosjan, tom piąty prawie wyłącznie przez Rosjan. 4 Zob. listy Kolberga i M. Wolffa z końca 1879 roku oraz z marca i kwietnia 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), nr 667 (z wykazem miejsc zastrzeżonych przez cenzurę w tomach 6 i 7 Ludu), 669, 671, 703 i 715. O kłopotach z cenzurą, która kwestionowała fragmenty lub całe tomy Ludu, zob. też wyżej, s. 341-342. 1 2 397 �Inaczej nigdy bym Panu po przyjacielsku nie doradzał przyjęcia udziału w tej publikacji. – Czemu? Dla dwóch przyczyn: najprzód dlatego, że Polska nie jest „europejską Rosją”; jeżeli więc koniecznie chcą ją gwałtem tam wpakować, niech się do tego posługują niepolskimi piórami. Po wtóre dlatego, że jestem zazdrosny o takie poczciwe i takie zasłużone nauce i literaturze naszej imiona jak Pańskie; nie chcę więc ich pożyczyć nawet Moskalom. Niech się sobie cieszą takimi amfibiami jak Kirkor, Juszkiewicz, Mierzyński itp. Kolberga pragnę, aby wyłącznie naszym pozostał. Autor Ludu odpowiedział, że nie wahał się z odmową, ale w trosce o interes własny zmuszony był udzielić jej oględnie, po czym stwierdzał kategorycznie, dziękując jednocześnie za radę i moralne wsparcie: Jużcić rzecz prosta, że wcale nie mam zamiaru dla jego [Wolffa] pięknych oczu, kieszeni i choćby kilkunastu rzuconych rubli psuć na starość swej reputacji, skoro w Warszawie, gdzie miałem większe do zwalczania pokusy, zbłaźnić mnie i sprowadzić z prawej drogi nie zdołano. Wiem dobrze, że dając na 15 do 20 arkuszach druku w Petersburgu opis Królestwa nie tylko pod względem etnograficznym i geograficznym, ale historycznym i ekonomicznym […], musiałbym nieodzownie diabłu palić kadzidła i świeczkę. […] Dziękuję Panu jak najserdeczniej za słowa wielkiej zacności i dobre rady w Jego zawarte liście. Dodają mi one otuchy, umacniają w raz powziętym postanowieniu i nowy składają dowód, że są jeszcze u nas ludzie niezłomni (w czym zresztą co do Pańskiej osoby ani chwili nie wątpiłem), którzy jednemu tylko służąc Bogu, mają energię na cztery wiatry wszelkie, nie tylko czartowskie, od siebie odegnać majaki i mamidła, ale i życzliwie chronić od nich i drugich także1. O ile wiadomo, interwencja M. Wolffa w Głównym Zarządzie Cenzury nie przyniosła rezultatu. Druk tomu 13., czyli cz. V Poznańskiego, ukończony został rzeczywiście zgodnie z planem w maju 1880 roku, a w tym samym miesiącu Kolberg uczestniczył w obchodach 400 rocznicy śmierci Jana Długosza. Z tej okazji Komisja Historyczna Akademii Umiejętności zorganizowała w dniach 19–21 maja w Krakowie Pierwszy Zjazd Historyczny Polski im. Jana Długosza2. Posiedze1 List I. Kopernickiego i brulion odpowiedzi Kolberga z 10 i 12 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 347 i 348. W 1882 r. Wolff ponowił swoją propozycję opracowania o Królestwie Polskim, Kolberg jednak znowu odmówił (zob. tamże, s. 710–711 i 718). 2 Odezwa z programem zjazdu oraz imienne zaproszenie Kolberga do czynnego udziału w obradach zachowały się w jego spuściźnie (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 324–326). O obchodach rocznicy Długosza informował m.in. „Czas” 1880, w nr. 112 i 113, szczegółowe 398 �nia naukowe Zjazdu poprzedziło doroczne, publiczne posiedzenie Akademii 18 maja w Sukiennicach, z referatem J. Szujskiego o Długoszu na tle historiografii europejskiej. 19 maja odbył się ponowny, uroczysty pochówek Jana Długosza w nowo powstałej z inicjatywy Łepkowskiego Krypcie Zasłużonych kościoła św. Stanisława na Skałce, przebudowanej w Panteon Narodowy dawnej krypty zakonnej, w której dotąd spoczywały szczątki kronikarza, fundatora skałecznego klasztoru paulinów. Rozpoczęte tego samego dnia obrady Zjazdu miały na celu „porozumienie się w sprawach poszukiwania, gromadzenia, obrobienia i wydawania materiałów historycznych tak do dziejów politycznych, jak i do dziejów oświaty, literatur i sztuki w Polsce”. Końcowe wnioski i postulaty dotyczyły przede wszystkim potrzeby dokładniejszych penetracji i rozbiorów materiałów z archiwów; objęcia poszukiwaniami i pracami nie tylko „terytorium, w którym żywioł polski etnograficznie przeważa i panuje”, ale i obszaru, „który albo siłą cywilizacji zdołaliśmy utrzymać, albo z którego ustąpiliśmy wprawdzie, ale po bardzo długiej walce”; decentralizacji badań historycznych i pozyskania współpracowników w całym kraju; ożywienia zaniedbanych kierunków prac, m.in. publikacji źródeł do dziejów oświaty i materiałów ekonomicznych1. Kolberg figuruje w spisie uczestników Zjazdu, podobnie jak m.in. Kopernicki i Przybysławski2, który wcześniej planował wspólny wyjazd z Kolbergiem bezpośrednio z Krakowa do Czortowca3. Ostatecznie na Pokucie wyjechał Kolberg w połowie czerwca, najpierw do Lwowa, potem do Czortowca, gdzie był już w końcu miesiąca i gdzie dotarła do niego wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, który zmarł w Mogilanach w dniu 22 czerwca 1880 roku po długiej nieuleczalnej chorobie serca. Wiadomość tę przesłała do Czortowca Antonina Konopczanka, Kolberg przyjął ją z wielkim żalem i głęboko poruszony pisał w odpowiedzi: […] nie mogę się jednak powstrzymać od łez – równie jak i Wasze, Szanowni Państwo, gorących po stracie nie tylko jednego z najdawniejszych i najżyczliwszych sprawozdanie podał J. Kraszewski w „Bibliotece Warszawskiej” 1880, T. 4, s. 438–466. Dokładne omówienie uroczystości i przebiegu posiedzeń naukowych zjazdu (w oparciu o protokoły) opublikowała Komisja Historyczna AU, zob. Pamiętnik Pierwszego Zjazdu Historycznego Polskiego, w tomie VI Scriptores Rerum Polonicarum, Kraków 1881. Z materiałów tych wynika, że Kolberg głosu w dyskusjach nie zabierał. 1 Pamiętnik Pierwszego Zjazdu…, s. 7 (cel zjazdu) oraz s. 144–146 (postulaty końcowe). 2 Tamże, s. 153 i 154. 3 List W. Przybysławskiego z 21 IV 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 352. 399 �mi zawsze przyjaciół, ale i po stracie człowieka, który i w życiu publicznym także tyle istotnych, niezapomnianych położył dla ojczyzny, obywatelstwa i nauki zasług, a których pomnożyć śmierć mu już nie dozwoliła1. Pamięć przyjaciela uczcił artykułem biograficznym opublikowanym w warszawskich „Kłosach”2. Równolegle dotarła do Kolberga druga smutna wiadomość o rozległym udarze, który dotknął w Krakowie Juliana Konopkę, z którym Oskar był bardzo zżyty przez wspólne lata spędzone w Modlnicy. Wobec swoich zobowiązań związanych z wystawą w Kołomyi nie mógł jednak wrócić pod Kraków, swoje współczucie i bliskość, a także zainteresowanie stanem zdrowia Juliana wyrażał więc w listach pisanych wówczas do rodziny Konopków. W Czortowcu, u Przybysławskich spędził Kolberg prawdopodobnie lipiec i większą część sierpnia, odwiedzając stamtąd inne miejscowości Pokucia. W końcu sierpnia, trzy tygodnie przed otwarciem wystawy wyjechał wraz z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie zamieszkał, współpracując przy urządzeniu ekspozycji. Pobyt w Kołomyi przeciągnął się do października, po czym Kolberg pojechał jeszcze do Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Modlnicy3. Tak więc jego wyprawa na Pokucie trwała ponad 4 miesiące, co stanowiło najdłuższy okres ciągłego kontaktu z jednym, pozakrakowskim regionem. Z innych miejscowości Pokucia odwiedził wówczas jeszcze Horodenkę, Kornicz, Piadyki, Okno, Jasienów Polny, wszędzie nawiązując z mieszkańcami przyjazne i owocne dla swoich prac kontakty, które dokumentuje korespondencja. Tak długi pobyt na Pokuciu dał możliwość gruntowniejszych i szerszych badań, lepszej, bezpośredniej orientacji w ich życiu społecznym, języku i folklorze, a bogaty zasób eksponatów na wystawie umożliwił bliższe zapoznanie się z kulturą materialną regionu, co przysłużyło się monografii. Ponadto Kolberg wykorzystał w Pokuciu niektóre prezentowane na wystawie materiały rękopiśmienne, część pozyskał także dzięki pomocy poznanych w tym czasie i życzliwych mu osób4. Okoliczności te znacząco wpłynęły na zasób ilościowy i wartość List do Antoniny Konopczanki z 27 VI 1880 r., tamże, s. 375. O. Kolberg Józef Konopka, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792. Przedruk w: tegoż Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 443–448. 3 Zob. m.in. relacja Kolberga w brulionie listu do Karoliny z 3 XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 432–433. 4 Zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XIV–XV oraz XXX–XXXIV. 1 2 400 �źródłową czterotomowej ostatecznie monografii tego regionu; przynosi ona bogatą dokumentację kultury ludowej Pokucia1. Sam Kolberg w liście do Bibianny Moraczewskiej tak oceniał ten dorobek już po powrocie do Krakowa, w końcu 1880 roku: Wystawa nadspodziewanie świetnie nam wypadła […]. Ja zaś tę wielką odniosłem korzyść, żem się mnóstwie okazów etnograf[icznych] mógł z bliska przypatrzeć, gromadzić je, porządkować, spisywać i porównywać. Toteż materiały zebrane do opisu Pokucia nierównie obfitsze przyniosły plony niż wszystkie inne, jakie zebrałem dotąd; dozwolą mi napisać dokładniejszą niż wszystkie dotychczasowe monografię tej prowincji2. A na początku swojego pobytu na Pokuciu pisał m.in.: […] w domu pp. Przybysławskich znajduję staropolską gościnność, uprzejmość i nader wdzięczne do swoich studiów i zajęć pole. Wystawa etnograficzna w Kołomyi, do której robimy przygotowania, obiecuje nader obfity plon dla nauki; krzątamy się też około jej urządzenia z całym zapałem, jaki przedmiot sam (nie zaś wiek nasz, bo i Przybysławski nie jest już młodym) obudzić jeszcze może3. Sprzyjające warunki dla własnych obserwacji i badań, oparcie w osobie oddanego mu gospodarza Czortowca, ciekawy etnograficznie region, rozległe kontakty z jego mieszkańcami i miłośnikami, wreszcie współpraca z regionalistami przy wystawie – wszystko to złożyło się na niezwykle pozytywny, a nawet entuzjastyczny obraz tych miesięcy i dokonań Kolberga w tym czasie. Nie zabrakło też momentów emocjonujących, jakim były odwiedziny cesarza Franciszka Józefa, który zwiedzał wystawę w dniu jej otwarcia, tj. 15 września, w czasie swojej podróży po Galicji. Cesarzowi, oprowadzanemu przez protektora wystawy, hr. Włodzimierza Dzieduszyckiego, oraz Władysława Przybysławskiego, przedstawiono cały Komitet organizacyjny w liczbie 16 osób i gość – jak pisze Kolberg – „z każdym z nas Są to tomy 29-32 DWOK. Niewydane przez Kolberga, a pozostawione w rękopisach materiały z Pokucia wraz z pochodzącymi z Huculszczyzny opublikowano w dwu tomach pt. Ruś Karpacka (DWOK T. 54 i 55). Ponadto uzupełnienia do tych sześciu tomów wraz z omówieniem materiałów, komentarzami, bibliografią i indeksami zawiera przywoływany wyżej tom suplementowy do Pokucia (DWOK T. 81). 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z XII 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 427. 3 Brulion listu do A. Konopczanki z 27 VI 1880 r., tamże, s. 376. 1 401 �po parę słów przemówić raczył, dopytując się o Kołomyję, jej przemysł, szkoły, ludność itd., na co jak zwykle jedni odpowiadali, jak się należy, drudzy byle co”. Gdy cesarz pochwalił wystawę, Dzieduszycki przedstawił mu Kolberga jako jej organizatora, Franciszek Józef złożył Kolbergowi gratulacje i „mówił o ważności etnografii, jak i industrii wieśniaczej, miejscowej i zachęcał do dalszych pożytecznych prac na tej drodze”1. Wkrótce po powrocie z Pokucia, już pod koniec listopada, Kolberg przeniósł swoją uwagę z kresów południowo-wschodnich na ziemie północne i przedstawił Akademii projekt wydania „rękopisu obejmującego wiadomości etnograficzne i lingwistyczne o Kaszubach”. Na materiał ten składać się miały spostrzeżenia i notatki własne z Pomorza, a przede wszystkim opracowanie podstawowe, tj. własny przekład wspomnianej wcześniej obszernej rozprawy A. Hilferdinga Ostatki Słowian…2. Jak to się zdarzało coraz częściej, z powodu trudności z dojazdem do Krakowa, kłopotów zdrowotnych i natłoku prac nie uczynił tego osobiście, lecz korespondencyjnie i za pośrednictwem sekretarza Sekcji Etnograficznej Komisji Antropologicznej, J.N. Sadowskiego, któremu przekazał rękopis. W tym samym liście do Akademii z końca listopada 1880 r., tłumacząc niemożność osobistego uczestnictwa w posiedzeniach Wydziałów i Komisji kłopotami komunikacyjnymi „jak i wielu innymi przyczynami”, pisał jednocześnie: […] niech mi wolno będzie od czasu do czasu, choć na piśmie, udzielić Akademii swych uwag i spostrzeżeń, które by (wnoszone przez uproszonych a łaskawych kolegów na posiedzeniach antropologicznych, archeologicznych i lingwistycznych) przedstawiały zapatrywania moje w rzeczach etnografii i lingwistyki dotyczących. Projekt wydania pomorskich materiałów nie został jednak zrealizowany, co odnotował sam Kolberg w rękopisie cytowanego brulionu: „Akademia się nie przychyliła, dlatego że to przekład”. Być może nie bez znaczenia dla tej odmowy był też rusocentryczny panslawizm Hilferdinga i fakt jego udziału w tzw. „eksperymencie słowianofilskim” z roku 1865, mającym Brulion listu do A. Konopczanki z 24 IX 1880 r., tamże, s. 408 i 409. W liście tym Kolberg barwnie opowiada m.in. o odwiedzinach cesarza, a także arcyksięcia Karola Ludwika. Zob. też Podróż Najjaśniejszego Pana, „Czas” 1880, nr 214–215. 2 Zob. brulion listu do Akademii z 25 XI 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 423. 1 402 �służyć rozwiązaniu „kwestii polskiej” poprzez włączenie polskich chłopów do kulturowej i politycznej „wspólnoty słowiańskiej”1. Także w listopadzie dotarła do Kolberga wiadomość z Warszawy, że grono zaprzyjaźnionych z nim osób, głównie muzyków, zamierza urządzić koncert na rzecz jego wydawnictw. Pomysłodawcą tego projektu był Bogumił Hoff, który od 1877 roku przebywał w Warszawie i pracował jako urzędnik Drogi Żelaznej Warszawsko–Terespolskiej. Przekazał tę informację Kolbergowi w liście z 10 listopada 1880 r.2 Do grona przychylnych przedsięwzięciu i jego organizatorów należeli znani Kolbergowi muzycy: Jan Kleczyński, korespondujący z autorem Ludu na temat chopinianów redaktor „Echa Muzycznego”, Adam Müncheimer, kompozytor, ówczesny dyrektor opery warszawskiej, a także Władysław Wiślicki, pedagog i krytyk muzyczny, Zygmunt Noskowski, dyrektor Towarzystwa Muzycznego, oraz Ludwik Jenike, redaktor „Tygodnika Ilustrowanego”. O planach koncertu informowała prasa warszawska, a grunt przygotowały artykuły publikowane w warszawskich tygodnikach: entuzjastyczna ocena wartości dzieła Kolberga pióra Józefa Kraszewskiego, wyrażona po zapoznaniu się pisarza ze świeżo wydanym i ofiarowanym mu tomem 13. Ludu, oraz artykuł biograficzny o Kolbergu Zygmunta Glogera, w którym autor podał jego obszerny życiorys, omówił stan prac i możliwości wydawniczych, informując opinię publiczną o trudnościach finansowych, z jakimi zmaga się badacz3. Pierwot1 Choć Hilferding był zasłużonym badaczem ginącej kultury Słowińców, nie cieszył się dobrą sławą wśród Polaków jako współtwórca tzw. „eksperymentu słowianofilskiego”. Wraz z dwoma uczonymi polskimi opracował transliterację polskiej wersji łacinki na grażdankę (nowszą wersję cyrylicy) w celu wprowadzenia tej pisowni do edukacji elementarnej, co miało odciągnąć zwłaszcza chłopów od wpływów kultury Zachodu, reprezentowanego przez kościół, szlachtę i alfabet łaciński. Przyznawał wprawdzie narodom, jak i inni słowianofile, prawo do ich języka, nauka miała się więc odbywać po polsku, ale obowiązywać miał zapis grażdanką. W latach 1865–1867 wydano w Petersburgu taką pisownią kilka podręczników, m.in. elementarz dla szkół wiejskich, ale „słowianofilski eksperyment” carski, trwający kilka lat, nie powiódł się jako zbyt utopijny. 2 Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 418–419. 3 Tekst J. Kraszewskiego w jego cyklicznym artykule Listy… pt. Lud i j jego zwyczaje, tom XIII ukazał się w „Kłosach” 1880, T. XXXI, w nr. 784, Z. Glogera pt. Oskar Kolberg – w „Tygodniku Ilustrowanym” 1881, w nr. 273. Wcześniej Gloger też pisał o Kolbergu w artykule Oskar Kolberg i jego prace, publikowanym w „Kłosach” 1880, nr 789–790. Doniesienie o koncercie podały m.in. „Kłosy” 1880, w nr. 802, w rubryce Pokłosie oraz „Echo Muzyczne” 1881 w nr. 4, w Kronice. O autorze Ludu pisał też J. Kleczyński w „Echu Muzycznym” 1881, w nr. 8, w artykule Oskar Kolberg, podpisanym inicjałami J.K. 403 �nie planowano koncert na 27 marca 1881 roku, ale obowiązująca żałoba po śmierci cara Aleksandra II w zamachu, dokonanym w Petersburgu 1 marca, wymusiła przesunięcie terminu. Koncert odbył się 6 maja w sali Resursy Obywatelskiej przy Krakowskim Przedmieściu, a ponieważ był dużym sukcesem frekwencyjnym i spotkał się z entuzjastycznym przyjęciem publiczności, powtórzono go 14 maja. Program, konsultowany z Kolbergiem, obejmował muzykę polską w ujęciu historycznym: Bogurodzicę, utwory Wacława z Szamotuł, Mikołaja Gomółki, Grzegorza Gerwazego Gorczyckiego, Macieja Kamieńskiego, Jana Stefaniego, Józefa Elsnera, Karola Kurpińskiego, Fryderyka Chopina, Ignacego Dobrzyńskiego, Stanisława Moniuszki oraz polonez z Króla pasterzy Kolberga1. Przed zakończeniem drugiego koncertu, z 14 maja, bratanica Kolberga, córka Antoniego i Karoliny, podziękowała Müncheimerowi w imieniu Oskara, wręczając mu na estradzie bukiet kwiatów. Koncerty przybrały formę uroczystości patriotycznej, wypadły świetnie i zostały wysoko ocenione ze względu na poziom wykonawstwa muzycznego2. Przyniosły też wymierny dochód; 20 maja Müncheimer mógł donieść Kolbergowi: „Victoria! Udało nam się z koncertem historycznym; oba koncerty przyniosły netto 2036 rubli 92 kop[iejki] według obrachunku, który wraz z kwitami przedstawiłem W[ielmożnemu] Jenikemu”3, w tym „czysty dochód” z pierwszego koncertu wyniósł 900 rubli, o czym informował Jenike4. Ujęty i wzruszony Kolberg podziękował listownie przyjacio1 Program ten został znacznie zmieniony w stosunku do pierwotnie sugerowanego, zob. list A. Müncheimera z 2 II 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 464–465. Drugi koncert wykonano z niewielkimi zmianami utworów Chopina i Moniuszki, a fragment kompozycji Kolberga zastąpiono utworem Wieniawskiego. Zob. tamże, s. 493, przyp. 2. 2 Sprawozdania z koncertu zamieściła cała warszawska prasa z 1881 r., m.in. „Gazeta Polska” w nr. 93 i 101, „Gazeta Warszawska” w nr. 106, „Echo Muzyczne” w nr. 10, w dziale Zamiast „Kroniki”, „Kłosy” w nr. 828, w Pokłosiu, „Tygodnik Ilustrowany” w nr. 281 i 282, w Kronice tygodniowej. Podziękowanie Kolberga organizatorom i wykonawcom opublikował „Tygodnik Ilustrowany” w nr. 282, w Kronice tygodniowej, zob. brulion listu do L. Jenikego z 13 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 487–488. 3 Zob. tamże, s. 500. Dyrekcja Teatrów zażądała wprawdzie 6% procent od dochodu, mimo wcześniejszej obietnicy rezygnacji z tej sumy, Müncheimer pisał jednak do Kolberga, że ma zamiar nie dopuścić do tej płatności i ograniczyć ją co najmniej do połowy. 4 List L. Jenikego z 9 V 1881 r., tamże, s. 486. Kolberg odpowiedział po pierwszym koncercie: „Biorąc okrągło 900 rubli, dostanę za nie według lichego kursu dzisiejszego po 1.20 fl. za rubla – fl. 1080” – i wyjaśniał: „[…] wydanie jednego tomu (najczęściej z nutami) kosztuje mnie przeciętnie fl. 700” (brulion listu do L. Jenikego z 13 V 1881 r., tamże, s. 488). Zysk z obu koncertów w wysokości ponad 2000 rubli oznaczał zatem sumę około 2400 fl. 404 �łom, organizatorom i wykonawcom za okazaną mu życzliwość i ofiarność na rzecz dalszej edycji Ludu, co wobec ciągłych tarapatów materialnych było dla niego również wielkim wsparciem psychicznym. Do sukcesu przyczyniły się inne poza artystami środowiska i osoby z Warszawy, które bezinteresownie zajęły się sprzedażą biletów i programów, pełnieniem służby honorowej podczas koncertu, wydrukowaniem afiszy i biletów, wypożyczeniem fortepianu, popieraniem przedsięwzięcia w prasie. Dochód z obu koncertów pozwolił na sfinansowanie druku dwu pierwszych części Pokucia, na których wydanie Kolberg nie miał środków, gdyż – jak wspomniano – Akademia finansowała wówczas jeden tom rocznie, tj. drukujące się wówczas siedmioczęściowe Poznańskie. W tym okresie, nieco wcześniej, spotkał Kolberga jeszcze inny wyraz uznania dla jego pracy. Wydział Krajowy we Lwowie zawiadomił go listem z marca 1881 roku, podpisanym przez ówczesnego namiestnika Galicji, Alfreda Potockiego, że otrzymał pamiątkowy medal i dyplom z francuskiego ministerstwa handlu za uczestnictwo w Wystawie paryskiej z 1878 roku1. Po powrocie z Kołomyi w listopadzie 1880 roku zimę, wiosnę i dalsze miesiące następnego 1881 roku spędził Kolberg w Modlnicy, skąd dalej nie wyjeżdżał, intensywnie pracując nad Pokuciem i Poznańskiem, którego część VI ukazała się w maju, a którego część VII, ostatnią, planował oddać do druku wkrótce2. Uskarżał się jednak na kiepską kondycję zdrowotną i bez pilnej konieczności nie odwiedzał nawet Krakowa. W marcu 1881 roku pisał do Müncheimera: Co do mnie samego to tyle tylko powiem, że zdrowie moje w nienajlepszym znajduje się stanie, lubo od pracy spokojnej przy biurku bynajmniej mnie słabość moja nie odrywa. Że zaś od Nowego Roku kwękam na katar, częsty zawrót głowy, kaszel, że cierpię na nogę, osłabienie i tym podobne piękne rzeczy, więc też postanowiłem (wedle rady doktora) przesiedzieć całą zimę w ciepłym pokoju i nie wytykać nosa z domu. […] interesa moje, aby się nie trząść na wózku, odbywam przez posłańca3. Zob. list Wydziału Krajowego we Lwowie z 19 III 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 471. Dyplom, jak wynika z listu, przyznawany był tylko „w pewnych wypadkach”. 2 Informował o tym w brulionach listów z 15 V 1881 r. do T. Klepaczewskiego i do B. Moraczewskiej, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 493 i 495. 3 Brulion listu do A. Müncheimera z 4 III 1881 r., tamże, s. 467. 1 405 �Mimo tych kłopotów równoległe prace prowadził Kolberg z właściwą sobie konsekwencją i gorliwością. Jeszcze w maju 1881 roku – zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami – przedłożył firmie Breitkopfa i Härtla opracowany przez siebie zbiór polskich mazurków1. Dołączył też krótkie omówienie rozwoju tego tańca i uzasadniał celowość wydania jego antologii: Uważne przejrzenie całego zbioru wykaże, że taniec ten (a więc i jego muzyka) ze skromnych, prawie nikłych początków (podobnie jak to było z walcem), dzięki swemu rytmowi i sprzyjającym okolicznościom osiągnął powoli pewien stopień rozwoju i rozkwitu. Wykazuje on prócz tego, jak górujący w nim duch narodowy wywarł wpływ na Chopina, aby potem ze swej strony dzięki twórczości mistrza spowodować pewne wtórne oddziaływanie w kraju. Sądzę, że ogólnonarodowe cechy, które tak się uwydatniają w tych tańcach, niewątpliwie wywołają u publiczności żywe zainteresowanie zbiorem2. Następnie zgodnie z życzeniem wydawców proponowaną przez siebie listę utworów skrócił, skreślając dziesięć spośród sześćdziesięciu wskazanych pierwotnie utworów, dokonał też przekładu swojej przedmowy na język niemiecki. Określił brak przeszkód druku co do prawa własności innych nakładców, a w korekcie wprowadził jeszcze istotne poprawki i zamianę jednego z mazurków, przykładając się starannie do wzorowego opracowania zbioru, który ukazał się w grudniu 1881 roku i z którego edycji był bardzo zadowolony. Wcześniej, w połowie 1880 roku lipska firma wydała też skomponowany przez Kolberga mazurek dedykowany Helenie Przybysławskiej. Kolberg otrzymał wydrukowane egzemplarze tego utworu w czerwcu, przed wyjazdem na Pokucie, był to zatem gest uprzedzający „staropolskie przyjęcie” i serdeczną opiekę gospodyni dworu w czasie jego pobytu w Czortowcu3. 1 Zob. wyżej, s. 371. Brulionowy spis 60 mazurków sporządzony przez Kolberga do tego zbioru opublikowany został w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), jako aneks 10, na s. 736–738. 2 List do Bretkopfa i Härtla z 26 V 1881 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 503 (tłum. z niem). 3 Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par […] à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel, Leipzig [1880]. Była to kompozycja wcześniej dedykowana Annie Czerniawskiej i – wbrew informacji Kolberga w liście do wydawców – w pierwotnej wersji drukowana w 1844 roku. Przedruk w: O. Kolberg Kompozycje fortepianowe, (DWOK T. 69), s. 238–241, nr 46, zob. też tamże, s. XIII. Por. listy do i od Breitkopfa i Härtla, Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 338 i 373 (tłum. z niem.), gdzie mowa o wydaniu tego utworu. 406 �Już w sierpniu 1881 roku Kolberg rozpoczął druk pierwszej części Pokucia wzbogaconej o materiał pozyskany dzięki wystawie w Kołomyi i długiemu, owocnemu pobytowi w tym regionie. Jednocześnie prowadził ożywioną korespondencję, m.in. z Władysławem Przybysławskim, który nadal pomagał mu w uzupełnieniu potrzebnych materiałów, wiadomości1 i fotografii dotyczących Pokucia, oraz z malarzem Tadeuszem Rybkowskim, który w Wiedniu przygotowywał ryciny do tej monografii. W listach z tego okresu wracał również temat życia i twórczości Chopina poruszany z Szulcem, Karasowskim i Kleczyńskim. Część I Pokucia, dedykowana Przybysławskiemu, ukazała się w marcu 1882 roku z nowym podtytułem Obraz etnograficzny, którym opatrzone zostaną także trzy następne części tej monografii. Rezygnacja z dotychczasowego tytułu serii Lud, jego zwyczaje… i przyjęcie nowego podtytułu podyktowana była względami formalnymi, dla zaznaczenia różnicy w sposobie finansowania w stosunku do równolegle wydawanych i dotowanych przez Akademię tomów Ludu. Dwie pierwsze części Pokucia wydane zostały z funduszów własnych Kolberga – bez wymaganej formuły o instytucji finansującej, a z notą: „nakładem autora”2, co zwalniało autora ze zobowiązania oddawania Akademii 100 egzemplarzy nakładu. Część trzecia i czwarta W archiwum Kolberga zachowały się m.in. jego notatki z lat 1878 i 1881 z pytaniami dotyczącymi zagadnień etnograficznych, skierowanymi do Przybysławskiego; opublikowano je w suplemencie do Pokucia (DWOK T. 81), na s. 247–261 jako aneksy I–III. 2 Potwierdzają to również inne świadectwa Kolberga. M.in. w Wykazie tek rękopiśmiennych z 1886 r., wymieniając tekę 21 pt. Pokucie I, badacz zanotował, że materiały w niej zawarte posłużyły „do monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883 pt. Pokucie, tom 1 i 2”, a w brulionowej wersji wykazu dopisał jeszcze notę o kosztach obu tomów: „włas., fl. 867 + 632 (DWOK T. 66, s. 746 i 749, przyp. *18). Natomiast Kopernicki w artykule o Kolbergu podaje wprawdzie te same sumy, ale jako uzyskane ze sprzedaży dzieł, a ponadto informuje o sumie 500 zł reń. (=fl.), pozostałej z przychodu wystawy w Kołomyi w 1880 r. i ofiarowanej na wydanie cz. I Pokucia („Nowa Reforma” 1889, nr 109). Nie wspomina przy tym o koncercie warszawskim, z którego podany wyżej dochód około 2400 fl. pokrył koszt obu tomów (1499 fl. według danych Kolberga), pozostawiając mu do dyspozycji około 900 fl. na spłatę długów, broszurowanie poprzednich tomów, wydatki osobiste i dopłatę do drukujących się tomów. Sam Kolberg stwierdzał w październiku 1880 r., po zamknięciu obrachunku z wystawy, że z jej przychodu funduszu na druk Pokucia zabrakło (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 415). Trudno jednoznacznie wyjaśnić te rozbieżności w świetle dostępnych danych. Może zdecydowała ostrożność wobec działań cenzury warszawskiej. W tym artykule Kopernicki nie wymienia też z nazwy Kasy Pomocy im. K. Mianowskiego, sponsorującej kilka lat później wydanie Mazowsza, pisząc jedynie o „skąd inąd zapewnionej sobie subwencji”. Wobec kłopotów z cenzurą, Kasa Mianowskiego skłoniła Kolberga w 1886 r. do wycofania 1 407 �Pokucia były już finansowane przez Akademię, lecz i dla nich pozostał dla ciągłości ten sam podtytuł, z dodaniem jedynie informacji o udziale instytucji. Tomy Obrazów etnograficznych nie różniły się jednak profilem, układem i metodą opracowania od kontynuowanej serii edytorskiej Ludu, stąd w ramach edycji Dzieł wszystkich przyjęto dla czterech części Pokucia kolejne numery tomów 29–32. W tym samym czasie co część I Pokucia została też wydana część VII W. Ks. Poznańskiego; już pod koniec marcu oba tomy wysyłał Kolberg przyjaciołom i subskrybentom. Ostatnia, siódma część W. Ks. Poznańskiego, czyli tom 15. Ludu, zamyka monografię Wielkopolski, wydawaną od 1875 roku. Jest to najobszerniejsza z monografii regionalnych, jakie ukazały się za życia Kolberga. Obejmuje jednak znacznie większy obszar niż poprzednie Sandomierskie, dwutomowe Kujawy i czterotomowe Krakowskie. Wobec zbyt powolnego postępu prac wydawniczych i niedoboru środków materialnych, a także wobec nierównomiernego napływu materiałów i pozyskiwanych źródeł, Kolberg musiał bowiem rezygnować z zakładanej wcześniej szczegółowości dokumentacji, która dotyczyć miała mniejszych terytoriów, najpierw wręcz miejscowości, potem powiatów, co postulował jeszcze w 1872 roku1. Zamiar taki zmuszony był z czasem uznać za zbyt kosztowny i rozciągnięty w czasie, a więc nierealny. Zdając sobie jednak sprawę ze zróżnicowania wewnętrznego tego regionu, w monografii wielkopolskiej opisy kultury materialnej i społecznej (rozdziały „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy” – z przynależnymi do nich pieśniami) przedstawił kolejno w obrębie pięciu wydzielonych podregionów, grupujących po kilka powiatów, tj.: obejmującego powiaty środkowe, w centrum regionu, z powiatem poznańskim (tom 9.); „okolicę zachodnią” i „okolicę południową” (tom 10.) oraz „okolicę wschodnio–północną” i „okolicę zachodnio–północną” (tom 11.)2. Natomiast folklor i wierzenia potraktował łącznie, zbierając utwory ludowe i wiadomości o świecie nadzmysłowym z całego regionu (tomy 12. i 13. – pieśni i tańce, tom 14. – opowieści, tom 15. – wierzenia). Było to novum w stosunku do poprzednich monografii o znacznie skromniejszym zasięgu geograficznym; z karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza (DWOK T. 27 i 28) formuły o zapomodze Kasy, o czym będzie mowa dalej. Powody przemilczenia koncertu przez Kopernickiego mogły być te same. 1 O. Kolberg Rzecz o obchodach weselnych… (DWOK T. 63), s. 262. 2 Por. E. Antyborzec Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja, Poznań 2015, s. 174–176. 408 �stanowiło jednak konieczny kompromis wobec obiektywnych możliwości badawczych i edytorskich. Natomiast inne zasady ogólne wypracowane w trakcie przygotowywania Kujaw i Krakowskiego nie uległy zasadniczej zmianie. Jak już wspominano, różnice między poszczególnymi monografiami wynikały z odmiennego zasięgu i warunków badań na danym obszarze, możliwości i stopnia przebadania terenu, zasobu i charakteru pozyskanych materiałów, które to okoliczności kształtowały się różnie w różnych regionach na przestrzeni pięćdziesięciolecia badań Kolberga. W Wielkopolsce badacz bywał parokrotnie od 1867 do 1875 roku, znajdował tam oparcie, zrozumienie i pomoc w odwiedzanych dworach ziemiańskich i wśród miejscowej inteligencji, a także dostęp do zbiorów bibliotecznych. W tomach poświęconych Wielkopolsce metoda wykorzystywania trójwarstwowych źródeł: z literatury zastanej, z własnych zapisów pozyskanych w trakcie bezpośrednich badań oraz z materiałów pochodzących od innych zbieraczy, a także sposób opracowania utworów folklorystycznych, ich klasyfikacji, komentarza i odsyłaczy filiacyjnych pozostają co do zasad głównych takie same jak w Krakowskiem. Dyskusyjny już wówczas tytuł Wielkie Księstwo Poznańskie przyjął Kolberg ze względów praktycznych; to powszechnie używane od czasu Kongresu Wiedeńskiego określenie nie budziło zastrzeżeń cenzury, także w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim. W liście do Moraczewskiej, już po wydaniu części III (tj. tomu 11.), Kolberg przyznawał, że może „byłoby korzystniej” użyć tytułu Wielkopolska lub Poznańskie, ale – jak tłumaczył – „utrudniłoby to jednak sprzedaż w Warszawie, gdzie cenzura na lada wyrażenie veto kładzie”1. W tekście kolejnych tomów używał natomiast określenia „Wielkopolska”, począwszy od pierwszego zdania wstępu do części I monografii, gdzie pisał: „Za jedną z najciekawszych dla etnografa prowincyj uważać niewątpliwie należy Wielkopolskę […]”2. Do szczególnie oddanych Kolbergowi pomocników w pracy nad Poznańskiem należała Bibianna Moraczewska, wspominana już literatka, działaczka społeczna i niepodległościowa, zasłużona w obronie i propagowaniu polskości. Kolberg poznał ją w pierwszych dniach czerwca 1856 roku w Warszawie, spotykał się z nią później w latach sześćdziesiątych. w Poznaniu, gdzie od 1842 roku wspólnie z bratem Jędrzejem prowadziła 1 s. 40. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. I. 409 �salon literacko-intelektualny, który był ośrodkiem życia umysłowego miasta. Rodzeństwo zaprzyjaźnione było m.in. z Karolem Libeltem, Sewerynem Mielżyńskim, Władysławem Bentkowskim, uczestnikami dysput i spotkań bywali Ryszard Berwiński, Lucjan Siemieński, Roman Zmorski, Edward Dembowski, Narcyza Żmichowska. Zawiązana w roku 1868 korespondencja Kolberga z Moraczewską, trwająca do końca życia tej zasłużonej Wielkopolanki1, dokumentuje jej niezwykle konsekwentne zainteresowanie dla prac badacza, konkretną pomoc własną oraz pośrednictwo w organizowaniu i dostarczaniu materiału, pozyskiwaniu informatorów i współpracowników, wreszcie solidną obsługę kolportażu tomów Kolberga w Wielkopolsce, z ich wysyłką do prenumeratorów i rozliczaniem się z nimi oraz z pozyskiwaniem nowych nabywców. Osoba niezwykle żywa intelektualnie, działaczka o wszechstronnych zainteresowaniach, rozległych kontaktach i znajomościach, uważna obserwatorka życia publicznego i politycznego, w swoich barwnie i nie bez ironii, a nawet z sardonicznym dowcipem pisanych listach przedstawia Kolbergowi obok stanu wspólnych interesów związanych ze sprzedażą Ludu także poznańskie życie i stosunki, walkę z germanizacją, losy miejscowej inteligencji i ziemian, których Kolberg znał osobiście, bieżące wydarzenia polityczne, kulturalne i literackie, ścieranie się opinii na ich temat. Pisze ze swobodą i swadą, nie unikając ostrych sądów i sformułowań, a Kolberg odpowiadając, odsłania też niejednokrotnie swoje poglądy i refleksje na tematy polityczne i narodowe, rzadziej i mniej swobodnie wyrażane wobec innych adresatów. Solidaryzuje się z jej zaangażowaniem patriotycznym, z troską o interesy polskie zagrożone germanizacją, o ziemię przejmowaną z polskich rąk przez Niemców, z postawą oporu poprzez upartą pracę na rzecz dobra narodowego. Zwraca się też do Moraczewskiej ze wszystkimi sprawami, dotyczącymi zarówno rozprowadzania i rozliczeń ze sprzedaży kolejnych tomów, za które należność przesyłała regularnie do księgarni Friedleina, jak i kompletowania materiałów. I tak np., przygotowując tom 15. poświęcony wierzeniom i czarom, pisał w roku 1880: Ale chodzi mi jeszcze o kilka formułek zażegnań ludowych, o których Szanowna Pani mogłabyś np. przez swoją służącą wywiedzieć się nawet w samym Pozna1 Pierwszy list pochodzi z 21 IX 1868 r., ostatni z 11 lipca 1887 r. (listy 192 w cz. I i nr 1336 w cz. III Korespondencji…, DWOK T. 64 i 66)); pisała go Moraczewska trzy miesiące przed śmiercią, która nastąpiła 6 października. Zachowana korespondencja obejmuje 43 listy. 410 �niu. Posyłam próbkę podobnych formułek na wzór, jako i parę definicji istot nadprzyrodzonych z zapytaniem, czy one są wiernie skreślone i nie potrzebują jakich uzupełnień? A nadto może by się dały odszukać w jakiej księgarni, a raczej antykwarni u Żydów, broszurki, kalendarzyki, świstki itp. (bo większe dzieła posiadam), obejmujące rady lecznicze, przestrogi, przepowiednie, skazówki dla tak zwanych mądrych bab, inne zabobony itp. Wszystko to byłoby nader cennym i pożądanym dla mnie materiałem1. Jest to jednocześnie przyczynek ilustrujący metody zbierackie Kolberga, który wykorzystywał także świadectwa pozornie nieistotne, ulotne i zapomniane, ujawniając w ten sposób trafną intuicję badawczą, docenioną przez współczesną folklorystykę. To właśnie za radą Moraczewskiej Kolberg skontaktował się z prawnikiem poznańskim, Teobaldem Klepaczewskim (1822–1903), radcą konsystorza arcybiskupiego w Gnieźnie, który zajmował się badaniem i opisem wierzeń, czarów i przesądów w Wielkopolsce2. Kolberg uzyskał od niego w czerwcu 1881 roku oczekiwane materiały dotyczące wierzeń, a obszerny rękopis Klepaczewskiego pt. Pogląd historyczny na zabobony w Polsce z 1861 roku, stanowiący cenne opracowanie monograficzne, skwapliwie wykorzystał następnie w części VII Poznańskiego3. Warto dodać, że czekając na materiały od Klepaczewskiego, przestawił nawet pierwotnie planowaną kolejność tomów i wydał najpierw opowieści ludowe w części VI, a dopiero w VII zamieścił opis tzw. „świata nadzmysłowego” ludu wielkopolskiego. Do innych osób zasłużonych dla Kolbergowskiej monografii Wielkopolski należy wspomniany wcześniej Emil Kierski, a także goszczący Kolberga w swoich dworach wymieniani już przy opisie podróży etnografa po Wielkopolsce ziemianie, tj. przede wszystkim Władysław i Wanda Niegolewscy z Morownicy, Stanisław Czarnecki z Pakosławia, Karol Libelt Brulion listu do B. Moraczewskiej z 12 II 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 320–321. 2 Zob. listy z początku 1880 r.: B. Moraczewskiej do O. Kolberga z 7 I oraz dwa bruliony O. Kolberga – do B. Moraczewskiej z 12 II oraz do T. Klepaczewskiego z 28 II, tamże, odpowiednio: s. 299, 320 i 325–327. 3 Zob. brulion listu do T. Klepczewskiego z 12 VI 1881 r., tamże, s. 515. Rękopis rozprawy Klepaczewskiego, z roboczymi notatkami na marginesach sporządzanymi ręką Kolberga, zachował się jego archiwum (Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327). i w znacznym stopniu został przez niego wykorzystany w cz. VII W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 15) 1 411 �z Czeszewa, Seweryn Mielżyński z Miłosławia, Włodzimierz Wolniewicz z Dębicza, Aniela Radońska z Siekierek, Józef Łukaszewicz z Targoszyc. Dzięki nim mógł etnograf prowadzić własne badania terenowe i pozyskiwać bezpośredni materiał z autopsji. Emil Kierski współpracował z Kolbergiem jeszcze na etapie druku pierwszego tomu monografii u poznańskiego wydawcy Merzbacha, które to przedsięwzięcie edytorskie nie doszło ostatecznie do skutku. Jako znawca historii regionu Kierski na życzenie Kolberga przeprowadzał na przełomie lat 1872 i 1873 korektę merytoryczną ówczesnej wersji części pierwszej W. Ks. Poznańskiego. Spisał też swoje uwagi dotyczące tego tomu, które Kolberg wykorzystał w dalszej pracy nad nim i na które odpowiedział Kierskiemu 1. Z tym wcześniejszym etapem pracy nad Poznańskiem wiąże się też omawiane wyżej współdziałanie Hoffa, autora rysunków ubiorów i „typów ludowych” z Poznańskiego. Ogłoszona z jego inicjatywy, także w imieniu Kolberga – mimo wątpliwości badacza – przedpłata na prenumeratę przyszłej monografii zaowocowała sprzedażą w Wielkopolsce części wydrukowanych przez Hoffa „biletów prenumeracyjnych” i pewnym zebranym na ten cel funduszem od pozyskanych subskrybentów. Hoff w roku 1870 zmuszony był opuścić Wielkopolskę; pieniądze znajdujące się w jego rękach nigdy nie dotarły do Kolberga2. W późniejszych latach, gdy Hoff upominał się u autora Ludu o swoje rysunki, ten nie bez goryczy zmuszony był przypomnieć nigdy nieuiszczony, choć darowany dług, który w swoim mniemaniu Hoff uznał za spłacony poprzez inicjatywę warszawskiego koncertu 3. Sprawa ta stanowiła zresztą jedną z przyczyn, dla których Poznańskie z braku środków finansowych było niezwykle ubogie w ilustracje, nad czym Kolberg ubolewał: Czujemy mocno, ile by dzieło etnograficznym poświęcone badaniom zyskało na przedstawieniu w dokładnych rysunkach typów miejscowych, tak samychże postaci ludzkich, jak i wszelkich ludzkiego przemysłu wytworów i wyrobów, jak np. mieszkań, narzędzi, sprzętów, naczyń itp. Trudność otrzymania podobnych wizerunków, których nabycie zawisło od chętnego współdziałania ludzi ołówka, pędzla i rylca, obok pomocy, jaką daje fotografia, jak niemniej zbyt wysokie Zob. wyżej, s. 320. O współpracy Kolberga z Hoffem zob. wyżej, s. 225–227. 3 List B. Hoffa z 19 I oraz brulion odpowiedzi Kolberga z 21 I 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65),, listy 916 i 917. 1 2 412 �nakładu ilustracyj tego rodzaju koszta nie dozwalają nam dzieła naszego uzupełnić nimi w sposób, jaki by wszechstronne rzeczy opisywanych przedstawienie wymagało1. Specyficznym zespołem źródeł wykorzystanych w tej monografii są wspominane już ankiety Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, przygotowane i rozesłane do „obywateli świeckich i duchownych” Wielkopolski w roku 1858 i kilku następnych latach. Ankiety te pt. Szemat do spisywania materiałów mających służyć do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego obejmowały 22 pytania zebrane w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. Choć oddźwięk społeczny nie był wielki, a odpowiedzi często zbyt ogólnikowe, Kolberg, który zapoznał się z tymi materiałami w Poznaniu w Towarzystwie i częściowo je wypożyczył, zaczerpnął z nich niektóre wiadomości i opisy etnograficzne, zwłaszcza dotyczące ubiorów. Pisał: […] szemata wspomnione, które Towarzystwo łaskawie przejrzeć nam dozwoliło, nie pomału przyczyniły się, obok wiadomości zaczerpniętych już dawniej z pism czasowych […], do wzbogacenia i uzupełnienia własnych naszych spostrzeżeń i notat w ciągu kilkakrotnych po Wielkopolsce podróży zdobytych, a kreślonych i porządkowanych podług stale przez nas przyjętego planu i do wydania na widok publiczny przeznaczonych2. Choć Kolberg był zadowolony, że region tak bogaty i zróżnicowany kulturowo zdołał scharakteryzować w siedmiu tomach i zadośćuczynić wymogom objętościowym i finansowym sponsorującej dzieło Akademii, zdawał sobie sprawę, że Wielkopolska, dzielnica będąca kolebką Polski, zasługiwałaby na znacznie pełniejszą dokumentację. Wysyłając Stanisławowi Czarneckiemu do Pakosławia ostatni tom monografii, tak komentował ten fakt: O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. III–IV. Siedmiotomowa monografia zawiera jedynie trzy ilustracje „podług rysunków Hoffa”: dwie w cz. I, jedną w cz. III. Wcześniej ryciny przeznaczone do Poznańskiego drukowane były w artykule Kolberga pt. Lud z okolic Poznania. (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.), w „Kłosach” 1872, T. XIV (w nr. 358 s. 323–324 i nr 359 s. 335–336), gdzie zamieszczono cztery ryciny. Czwarta – niepublikowana w monografii – znajdzie się w suplemencie do W. Ks. Poznańskiego (DWOK T. 74 – w przygotowaniu do druku). 2 O. Kolberg W. Ks. Poznańskie cz. I (DWOK T. 9), s. II–III. Zob. też wyżej, s. 219–220. 1 413 �Druk jego pozostawia mi tę satysfakcje, żem opis tej prowincji pod względem etnograficznym nareszcie do szczęśliwego doprowadził końca, co nie każdego autora, pracującego nad dziełem większego rozmiaru i przy ograniczonych środkach bywa udziałem. Nie do mnie należy sąd, czym się wywiązał, jak należy, z zadania i czym odpowiedział w zupełności oczekiwaniom czytelników, kreśląc właściwości wielkopolskiego ludu ze strony przez innych nie tykanej prawie. Czuję bowiem sam, że dzieło mogłoby być pełniejsze, dokładniejsze, pomnożone wielu jeszcze ciekaw[sz]ymi dla uczonych szczegółami niż te, które podaję, gdyby wiek i stargane już siły moje dozwoliły mi nowe po Księstwie odbywać podróże i nowe zbierać plony1. Przymusowa minimalizacja zakresu badań terenowych i prac pod presją obiektywnych warunków i osobistych ograniczeń stawała się wyraźnie coraz bardziej doskwierająca. Korespondencja z poznańskimi współpracownikami i przyjaciółmi, szczególnie z Moraczewską i Szulcem, a także po części z mieszkańcami Pomorza i Mazur, odsłania – chyba najwyraziściej w jego epistolografii – patriotyczną postawę Kolberga i jego ugruntowane poczucie narodowej tożsamości. Warto więc uczynić tu istotne dopełnienie, ilustrując to stanowisko badacza jego wybranymi wypowiedziami. Określając się jednoznacznie jako Polak i protestant, autor Ludu nie waha się wyrażać swojego sprzeciwu i smutku wobec postępującej germanizacji, wobec restrykcji i prześladowań zaborczych władz pruskich w stosunku do wszelkich przejawów polskości w życiu publicznym, kulturalnym, w szkolnictwie, urzędach, kościele katolickim, kręgach ziemiaństwa i inteligencji. Odpowiadając na doniesienia o kolejnych akcjach Kulturkampfu w zaborze pruskim, zorientowany w bieżącej pruskiej polityce wobec Polaków, m.in. w stosunku do duchownych katolickich, wyraża swoją solidarność i ubolewanie: „Jakkolwiek protestant, wielce ubolewam jako Polak nad wszystkim, co się tam u Was dzieje, nad całą tą samowolą biurokracji niem[ieckiej] […]”. Dowiadując się, że kłopoty ma teatr poznański, pisze: „A jednak szkoda, bo ta instytucja, byle tylko mieć warunki egzystencji, mogłaby istotnie przynieść korzyści podtrzymywania podkopywanej systematycznie narodowości”. W liście do S. Czarneckiego stwierdza: „Wiem, z jakimi przeszkodami szanowni Państwo wraz z całym Księstwem walczyć musicie, by zachować narodowość naszą i na 1 Brulion listu do S. Czarneckiego z 22 III 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 626. 414 �korzystniejszym niż dotąd utrzymać się stanowisku ekonomicznym wobec nieprzyjaciela”1. Niejednokrotnie zabiera głos w sprawie kłopotów ziemian wielkopolskich z utrzymaniem ziemi i majątków: Wszystko, co Pani piszesz o pp. Niegolewskich i całym obywatelstwie, zasmuca mnie mocno, jak niemniej i to, co dokazują z nami Prusacy. Cóż bo na to dziś kto poradzi? Może Pan Bóg w jakikolwiek sposób złe odwróci, a tymczasem pracować nam trzeba w ciszy i wyrabiać siłę. Jest przekonany, że słuszną drogą w tej tragicznej dla Polaków sytuacji jest „[…] prosty gościniec cywilizacyjny, na którym jedynie można było równą bronią i z korzyścią walczyć z Niemcami i ich kulturą […]”. Wyraża nadzieję, że słabnąca podaż polskich książek w Poznańskiem, m.in. Ludu, ożywi się jednak na rzecz ich kupowania „z patriotyzmu”, tak jak w Galicji, Królestwie i na Litwie, gdzie przedstawia się to lepiej, „by literatura nasza nie stanęła à sec”. Uznaje za groźne dla bytu narodowego „pozbywanie się ojcowizny na korzyść obcych” i „nieustanną emigrację naszych włościan do Ameryki”, którą komentuje: ‘”Ubytek tej ludności jest tą prawdziwą dla całej prowincji klęską, której atoli zapobiec skutecznie nikt widać dziś już nie jest w możności”2. Gdy Moraczewska pisze: „Ze spraw publicznych nic nie donoszę, czytasz Pan w dziennikach o ucisku naszym aż do znudzenia. Najgorsze ze strony naszej, że ziemię w ręce niemieckie oddajemy i to tysiącami morgów naraz” – z goryczą odpowiada: Ze spraw publicznych widzę, że nasi posłowie dzielnie się potykają z Niemcami i biją ich w Sejmie na każdym kroku. Ale co to pomoże? […] Walka to baranka z wilkiem. Jedyną realną dla nas zdobyczą byłoby coraz większe skarbienie sobie wyborców między chłopami i trzymanie się oburącz ziemi, a nie wyzuwanie się z niej co chwila dla Niemców i Żydów. Ale i na to ostatnie, jak widzę niestety z listów Pani, skutecznego już nie ma lekarstwa. 1 Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 521, 560, cytaty z brulionów listów (odpowiednio): do M. Szulca z 26 II 1875 r. i do B. Moraczewskiej z 30 I 1876 r. oraz Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 262, brulion do S. Czarneckiego z 16 X 1879 r. Zob. też wyżej fragmenty listów do L. Czarlińskiego, s. 340. 2 Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 41, 321, 426, i 494, cytaty z brulionów listów (odpowiednio): do B. Moraczewskiej z 25 VI 1877 r., z 12 II i z XII 1880 r. oraz do S. Czarneckiego z 15 V 1881 r. 415 �W tym samym liście z 1882 roku dodaje: Niemcy chcą mnie koniecznie zrobić Niemcem. Dowiodłem im jednakże, że skoro rodzina moja pochodzi z Pomeranii (dawnego lechickiego Pomorza), więc też i nazwisko jej łączność ma z nazwą słowiańską pomorskiego Kołobrzega. Ja zaś urodziłem się w Sandom[ierskiem]. Na co Moraczewska odpowiada: Bardzoś Pan jasno dowiódł Niemcom, żeś Polakiem; gdyby pojedynczy ludzie w narodach odwoływali się do protoplastów, to by wcale narodowości nie było. A w dodatku słuszne twierdzenie Pana, że Jego rodzina pochodzi z krainy słowiańskiej, niewątpliwie z Pomorza. Czy bez tej tradycji duchowej wytrwałbyś Pan przy swej znakomitej a tak mozolnej pracy w tyle utrudzonych warunkach? Także w 1882 roku w liście do Szulca czytamy: Piszesz i Pan także o swojej domowej niedoli, jak w ogóle o smutnym położeniu całego Waszego Poznańskiego, nie rokując mu bynajmniej w przyszłości (jeśli Polska powstanie lub utworzoną będzie) bytu narodowego – tak dalece warunki, jakie by byt ten zapewnić mogły, są tam podkopane. […] Jest to skutkiem owego fatalnego dla nas, a nieuniknionego niemieckiego Drang nach Osten, któremu się à la longue oprzeć trudno przy tak mało sprzyjających [warunkach]. Wszakże już i zachodnie powiaty Królestwa są tam zagrożone. Łódź mająca 100 000 mieszkańców jest już jakoby miastem czysto niemieckim, a Moskale mimo szalonej zawiści do Niemców, nie tylko niemczeniu temu nie stawiają tamy, ale owszem, dopomagają mu bezrozumnym swym uciskiem polonizmu1. Gdy w innym miejscu Szulc skarży się: U nas germanizowanie i wywłaszczanie szlachty idzie na potęgę. Oczy się dobrowolnie zamykają, nie chcąc patrzeć na to, co się dzieje. W Królestwie nielepiej. […] Jedna Galicja oddycha swobodnie. Oby tylko umiała rozsądnie korzystać ze swych swobód i wolności, szerząc dobrobyt i oświatę. 1 Tamże, s. 543, 627, 642, 704–705, cytaty z listów (odpowiednio): B. Moraczewskiej z 1 IX 1881 r., brulionu Kolberga do B. Moraczewskiej z 22 III i tejże do Kolberga z 6 IV 1882 r. oraz z brulionu do M. Szulca z października 1882 r. 416 �Kolberg w odpowiedzi podziela jego ubolewanie nad losem „naszego nieszczęśliwego, skrępowanego narodu” i przyznaje, „[…] że nam tu w Krakowie stosunkowo wolniejszym nieco dano oddychać powietrzem”, lecz trzeźwo komentuje politykę Austriaków, stwierdzając, że „[…] nasi protektorzy, równie niemal jak i Was tam w Wielkopolsce Prusacy, materialnym obezwładniają uciskiem”1. Wybiegając naprzód, można jeszcze przytoczyć opinię z 1886 roku, kiedy to wobec zapowiedzi w sejmie pruskim kolejnych działań germanizacyjnych Kolberg napisze do Moraczewskiej: „Aż zgroza bierze czytać wszystkie te polakożercze elukubracje”. Mimo to dodaje: Mam jednak nadzieję, że sprężystość i siła odporna naszego ludu dosyć jeszcze będzie wielką, aby tę zagrażającą mu z góry zmorę–dusicielkę, jeśli nie od razu, to choć powolnym, ale ciągłym działaniem i nękaniem przeciwnika skutecznie zrzucić ze swoich piersi. I kończy zdaniem J.J. Rousseau na temat Polski „za czasów pierwszego rozbioru”: „Pożarli Was sąsiedzi, starajcież się, by Was nie mogli strawić” 2. Ten z konieczności krótki przegląd wypowiedzi Kolberga na temat sytuacji ówczesnej Polski można zamknąć zdaniem z jego listu do Seweryny Duchińskiej, w której emigranckim domu w Paryżu bywał w 1878 roku, w czasie swojego pobytu na Wystawie Powszechnej, i gdzie zapewne niejednokrotnie brał udział w toczących się tam rozmowach na temat sytuacji kraju. Przesyłając jej kolejne dwa tomy (Lubelskie cz. I i Pokucie cz. II), „w których nie ma nic pochodzącego z prowincji, gdzie stała Pani kolebka”, napisał: 1 List M. Szulca z 30 I 1883 r. oraz brulion odpowiedzi Kolberga do M. Szulca z 20 II 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), cytaty (odpowiednio): s. 20–21 oraz s. 28. 2 Brulion listu do B. Moraczewskiej z 23 II 1886 r., tamże, s. 319. Przywołane zdanie J.J. Rousseau pochodzi z pracy Considérations sur le gouvernement de Pologne et sur sa réformation projetée (wyd. 1782, pierwszy polski przekład M.F. Karpia w 1789 r.), zob. Uwagi o rządzie polskim i jego projektowanej naprawie, w: J.J. Rousseau Umowa społeczna. Uwagi o rządzie polskim…, tłum. M. Starzewski, Warszawa 1966, s. 193. Cytat ten w wersji: „Nie możecie przeszkodzić, aby sąsiedzi was nie połknęli, sprawcież przynajmniej, aby was strawić nie mogli” przytacza W. Kalinka w artykule Jan Jakub Rousseau i jego wpływ w Polsce, zamieszczonym w „Przeglądzie Polskim”, R. 20, T. 79: 1886, z. 235, s. 1–16. Może za tym artykułem przypomina go Kolberg. 417 �Że jednak wspólna nam myśl całej niepodzielnej Polski każdy jej zakątek równą każe nam ogarniać miłością, więc nie wątpię, że gdy zajrzysz Pani do tych zbiorów, to i Ruś zainteresuje Panią w tej samej co Korona mierze […]1. Bez poczucia takiego związku z polskością rzeczywiście trudno byłoby sobie wyobrazić determinację i wytrwałość w realizacji wydawniczego celu Kolberga. Po wydaniu Poznańskiego i części I Pokucia rozsyłanych w marcu, latem i jesienią 1882 roku Kolberg, podobnie jak w roku poprzednim, nie wyjeżdżał na badania terenowe. Wcześniejsze plany wyjazdu na kilka tygodni w okolice Lwowa nie zostały zrealizowane z powodu niepogody, względów zdrowotnych i natłoku prac wymagających „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia” nad pozyskanymi materiałami. Odpowiadając na zaproszenie Glogera do jego rodzinnego Jeżewa, tłumaczył: „[…] nie wahałbym się ani chwili pospieszyć do Was, gdyby nie to wątłe zdrowie i wiek, który mi każe dobrze obliczać się z każdym uczynić się mającym krokiem”. Nie skorzystał też z kilku innych zaproszeń. A jesienią pisał żartobliwie do Szulca: „[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy, gdy ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła”2. Na początku czerwca 1882 roku dotarła do Modlnicy wiadomość od Karoliny o przebytym przez Antoniego nagłym, groźnym załamaniu się zdrowia. Był to prawdopodobnie rozległy udar i częściowe porażenie. Według bratowej przyczyną były kłopoty zawodowe: utrata posady nauczyciela w gimnazjum męskim i wymuszona dymisja w gimnazjum żeńskim. Z właściwą sobie wylewnością Karolina opisywała Oskarowi walkę o życie męża i zażegnanie bezpośredniego niebezpieczeństwa oraz beznadziejną sytuację materialną rodziny, która zawsze trudna, pogorszyła się skrajnie w związku z tą chorobą i związanymi z nią wydatkami oraz z utratą części jej lekcji podczas opieki nad chorym. Kolberg zmartwiony i bezradny, sam w kłopotach, próbował taktownie tłumaczyć swoją niemożność pomocy, ale wobec uporczywych próśb Karoliny, jej rozpaczliwych utyskiwań i skarg na brak wsparcia ze strony warszawskiej rodziny, zwrócił się z prośbą o pomoc w tej sprawie do swojej bratanicy, Jadwigi Wernerowej, a sam przekazał Brulion listu do S. Duchińskiej z 27 X 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 80. Bruliony listów do Z. Glogera z 10 IX 1882 r. i do M. Szulca z X 1882 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 694 i 705. 1 2 418 �Karolinie za pośrednictwem Gebethnera sumę 60 rubli i próbował serdecznie wesprzeć, pocieszyć i uspokoić bratową. Stan chorego pogorszył się jednak jesienią i 19 grudnia Antoni zmarł1. Oskar stracił kolejnego brata i pozostał sam, bez rodzeństwa. A strapiona i rozgoryczona Karolina, świadoma dobroci i wyrozumiałej troski Oskara, wkrótce po pogrzebie napisała do niego: „[…] rodziną Ty już tylko jesteś, bo inni Kolbergowie – to są inni ludzie”2. Zachowane świadectwa rodzinne wskazują na to, że zmarły był postacią trudną. Utalentowany malarz, autor cenionych prac, pozostający w wiecznych kłopotach materialnych i długach, niedotrzymujący terminów i zobowiązań, niestabilny w pracy i zamiarach artystycznych – taki portret wyłania się w zarysach z rodzinnej korespondencji, zresztą enigmatycznej i aluzyjnej w tej kwestii. We wspomnieniu poświęconym Antoniemu Kolbergowi jego autor, zaprzyjaźniony z rodziną Wojciech Gerson, nie szczędzi słów uznania sztuce zmarłego. Przedstawiając jego biografię i twórczość malarską, złożoną z obrazów religijnych, portretów i scen rodzajowych, pisze m.in.: Szczególną właściwością uzdolnień Kolberga jako malarza była wielka wytrawność. Produkował mało, ale ze starannością posuniętą do przesady w wymaganiu zgodzenia z sobą różnorodnych zalet. Syn inżyniera i matematyka, z matematyczną zwrotnością i ścisłością rozwiązywał dylemata tworzenia plastycznego, skąd płynęło niezadowolenie, zniechęcenie do pracy spowodowane brakiem decyzji. Nie był w stanie częstokroć dokończyć zaczętej pracy, zmieniając co raz pogląd na stopień i rodzaj obrobienia. A działo się to z wielką dla sztuki polskiej i dla samego artysty szkodą, zwłaszcza że od pierwszej już młodości okazywał talent bardzo wybitny3. 1 Zob. listy Karoliny i Oskara z czerwca i lipca 1882 r. (tamże, listy 968, 972, 974, 982 i 985). Dalsze wiadomości o sytuacji rodzinnej przekazywał Kolbergowi zaprzyjaźniony z nim Władysław Podlewski, mieszkający w Warszawie krewny Konopków (tamże, listy 999, 1007, 1008), zob. też odpowiedź Kolberga z 27 XII 1882 r. (list 1011). 2 List Karoliny z 27 XII 1882 r., tamże, s. 722. 3 W. Gerson Antoni Kolberg. Artysta malarz, w: Sprawozdanie Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskim za rok 1882, s. 60. W końcu 1882 roku Towarzystwo to zakupiło obraz Kolberga Głowa starca (zob. listy J. Wernerowej z 15 XII 1882 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 714 oraz W. Podlewskiego z 5 I 1883 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 3). Obecnie własność Muzeum Narodowego w Warszawie (tam tytuł: Starzec), reprodukcja w katalogu K. Markiewicz Antoni Kolberg…, s. 37. 419 �Na spuściznę malarską po Antonim składało się kilkanaście obrazów olejnych, w większości niewykończonych lub wymagających restauracji, oraz około 40 kartonów z projektami fresków, które artysta wykonał kiedyś wspólnie z Karolem Marconim dla sali posiedzeń Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego oraz dla sali głównej Hotelu Europejskiego w Warszawie. Karolina miała zamiar urządzić wystawę prac męża, by je następnie sprzedać, ale przeszkodą była konieczność kosztownej renowacji obrazów. Oskar postanowił pomóc Karolinie i jej dzieciom i w kwietniu 1883 roku poprosił Ludwika Jenikego, redaktora „Tygodnika Ilustrowanego”, w imię „przyjaźni dawnej”, o „zwrócenie na ten przedmiot uwagi” i opublikowanie na łamach pisma informacji o spuściźnie malarskiej Antoniego, a także o potrzebie ich bezinteresownej restauracji, by sprzedaż mogła przynieść dochód na rzecz wdowy i dzieci. Notatka taka ukazała się w „Tygodniku”; mowa w niej o dorobku malarza, projekcie wystawy jego prac i przeznaczenia dochodu z niej na korzyść jego bliskich. Zawiera także apel o społeczne poparcie tego pomysłu oraz o podjęcie się wykończenia i odnowienia obrazów, skierowany do artystów i przyjaciół zmarłego1. Jednak z inicjatywy tej nic nie wyszło; chętnych do renowacji obrazów nie było, do planowanej ekspozycji nie doszło. Także w roku 1882 ukazała się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” kolejna praca Kolberga pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, oparta o materiały zebrane jeszcze w latach pięćdziesiątych.2 Ten obszerny artykuł pomyślany był jako uzupełnienie rozprawy A. Petrowa Lud Ziemi Dobrzyńskiej z 1878 roku3; w informacji wstępnej Kolberg podkreśla znaczenie swoich materiałów jako wcześniejszych od publikowanych przez Petrowa, choć „pomnożonych jeszcze następnie Brulion listu do L. Jenikego z 13 IV 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 47. Notatkę tę zamieszczono w Kronice tygodniowej „Tygodnika Ilustrowanego” 1883, w nr. 17 (z 28 IV). 2 Opublikowano ją w tomie VI z 1882 roku, na s. 86–158 oraz w postaci osobnej odbitki w tym samym roku. We wstępie Kolberg podaje tam rok 1854 jako datę pozyskania zawartych w pracy materiałów; jednak znane dokumenty wymieniają jego pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej w 1856, a nie 1854 roku. Materiał ten, dopełniony o zapisy z Ziemi Dobrzyńskiej z innych manuskryptów, znalazł się ponownie w ramach Dzieł wszystkich, w cz. VI Mazowsza (DWOK T. 41), s. 1–150 (tam błędnie: „Wesele II” na s. 3; jest to cd. „Wesela I”). 3 Rozprawa A. Petrowa pt. Lud Ziemi Dobrzyńskiej, jego charakter, mowa, zwyczaje, obrzędy, pieśni, przysłowia, zagadki zamieszczona została także w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, T. II: 1878, s. 3–182. 1 420 �wiadomościami z gazet lub opowiadań ustnych”. Praca zawiera krótki opis kraju, ludu, ubioru, mowy, wesela z Działynia z 22 pieśniami (i z datą: 1854 [!]) oraz najobszerniejszy dział, obejmujący 87 pieśni powszechnych i ponad 50 „śpiewek i tańców”. Zaletą publikacji są zapisy nutowe części melodii wokalnych i instrumentalnych, co było praktyką wyjątkową dla tego rocznika, na ogół niedrukującego materiału muzycznego. XXII [Spotkanie z J. Blizińskim i zaproszenie Kolberga do Bóbrki (maj 1883). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lato 1883). – Uczestnictwo w obchodach 200-lecia zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem (wrzesień 1883). – Wydanie cz. II Pokucia i cz. I Lubelskiego (1883). – Przyznanie Kolbergowi funduszu z Kasy im. J. Mianowskiego (1883) na dalsze wydawnictwo, tj. Mazowsze cz. I–V. – Recenzja C. Neymanna cz. I–II Pokucia (1884). – Wydanie cz. II Lubelskiego i wstępne prace nad cz. I Mazowsza (1884). – Udział Kolberga w Zjeździe Historyczno-Literackim im. J. Kochanowskiego i jego Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego (maj 1884). – Spotkanie w Krakowie z Karoliną i jej dziećmi (lipiec 1884). – Podróż w Sanockie i Przemyskie (lipiec–październik 1884). – Opuszczenie Modlnicy i przeprowadzka do Krakowa (październik 1884) – zmiana warunków życia i pracy. – Druk cz. I Mazowsza oraz publikacja opracowania pt. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1884). – Wydanie cz. I Kieleckiego (1885). – Kolejna podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” (lipiec–listopad 1885). Bogate materiały z podróży z lat 1883–1885. – Druk cz. II Mazowsza oraz pracy Zagadki z Lubelskiego… w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1885).] Wiosną 1883 roku doszło do nieoczekiwanego spotkania Kolberga z Józefem Blizińskim. Ich żywy i przyjacielski kontakt osobisty i korespondencyjny, zwłaszcza w okresie badań i prac Kolberga nad Kujawami, urwał się w 1869 roku na kilkanaście lat z bliżej nieznanych przyczyn. Być może zdecydowała po prostu przeprowadzka Kolberga do Krakowa, a Blizińskiego w 1873 roku z Kujaw do Warszawy i rozminięcie się życiowych dróg. W Krakowie spotkali się znów w maju na publicznym posiedzeniu Akademii, otwierającym jej roczną działalność. Bliziński wraz 421 �z żoną Pelagią mieszkali od 1876 roku w ówczesnym powiecie leskim, nad Sanem, w Bóbrce Górnej, czyli Nowej, tzw. Damazówce, gdzie nabyli założony tam wcześniej folwark i dworek. Bliziński był już wówczas uznanym komediopisarzem, Kolberg autorem cenionych tomów Ludu. W czerwcu Kolberg pisał: Szczęśliwe nasze spotkanie się na ostatnim tegorocznym otwarciu Akademii1 rozbudziło dawne wspomnienia i umocniło we mnie wiadomy Wam zamiar, nie od dziś zresztą już powzięty, odwiedzenia Was kiedykolwiek w Waszej na wpół górskiej rezydencji i pogadania o tym i o owym, a materii do pogadanki po upływie lat 20 naszej rozłąki zapewne by nam wcale nie zabrakło. Nie odkładając tedy zamiaru tak pięknego ad calendas graecas, bo nie wiemy, co nas czeka jutro, sądzę, że najlepiej by może było jeszcze w tym roku zjechać do Waszego gościnnego domu, w którym, jak to już słyszałem z ust Waszych, chętnie i życzliwie będę przyjętym, bylebym tylko zgłosił się wśród lata2. Plan został zrealizowany i pod koniec lipca Kolberg wyjechał do Bóbrki, by letni sezon 1883 roku oraz dwa kolejne w następnych latach 1884 i 1885 spędzić z doskonałym dla swojego dzieła rezultatem w Sanockiem i Przemyskiem, dopełniając wcześniejsze badania podejmowane tam w latach sześćdziesiątych. Wszystkie trzy podróże na te ziemie, ostatnie w swoim życiu, odbył własnym kosztem. Dlatego też szczególne znaczenie dla efektywności jego prac miały bliskie więzi, a także relacje rodzinne i sąsiedzkie między mieszkańcami zaprzyjaźnionych dworów, którzy badacza gościli i ułatwiali mu penetrację obu sąsiadujących ze sobą regionów. Wyprawa z roku 1883 jest stosunkowo dobrze udokumentowana w korespondencji. Wyjazd nastąpił prawdopodobnie 24 lipca pociągiem z Krakowa do Przemyśla, skąd dalej podróżował Kolberg koleją do Ustrzyk, gdzie oczekiwał gościa Bliziński. W Bóbrce spędził badacz około miesiąca w przyjacielskiej i serdecznej atmosferze i w dogodnych dla swych prac warunkach. Stamtąd po 20 sierpnia wybrał się do Leszczowatego, do Edmunda i Katarzyny Kraińskich, u których gościł już w latach 1861 i 1863. 1 Uroczyste publiczne posiedzenie Akademii Umiejętności odbyło się w Krakowie 5 maja 1883 r. Zob. „Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności. Rok 1882 [!]”, Kraków 1883, s. 85–108 oraz artykuł w „Czasie” 1883, w nr. 102 (z 6 V), na s. 3 pt. Posiedzenie publiczne Akademii Umiejętności. W tym samym numerze „Czasu”, na s. 2 ukazało się doniesienie o pobycie w Krakowie Blizińskiego, „autora Pana Damazego i Rozbitków”. 2 List do J. Blizińskiego z 15 VI 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 48. 422 �Edmund Kraiński – jak wspomniano – żywo interesował się etnografią, prowadził własne obserwacje i studia ludoznawcze Był więc także świetnym partnerem dla Kolberga. Po dziesięciu dniach pobytu w Leszczowatem, 30 sierpnia, Kolberg przyjechał do odwiedzanej również 20 lat wcześniej Iskani, gdzie gościli go związani też rodzinnie z Konopkami i już wymieniani Gabriel i Julia Załęscy. 31 sierpnia pisał do Juliana Konopki: „Od wczorajszego dnia jestem w Iskani, dokąd przybyłem z Leszczowatego, gdzie jak najprzyjemniej dni 10 spędziłem. Pp. Edmundowie Kr[aińscy] najserdeczniejsze ukłony zasyłają całemu domowi w Modlnicy i p. Romanowi. Toż samo i p. Załęski”1. Do Krakowa wrócił Kolberg na początku września, skąd po paru dniach dotarł do Modlnicy2. Plon z tej wyprawy był bogaty we własne zapisy terenowe melodii i tekstów folkloru, opisy obrzędów i zwyczajów, wiadomości etnograficzne, zwłaszcza pozyskane w Bóbrce, co z wdzięcznością wyrażał w liście do Blizińskiego: Pobyt wszakże u Was, przyznać to muszę, najobfitszego i najcenniejszego dostarczył mi materiału etnograficznego, do zebrania którego przyczyniła się i niezmordowana Wasza małżonka, a jej łaskawe zabiegi i pomoc, jak i gościnne nader przyjęcie (mimo częstej migreny), obok wspomnień dawniejszych czasów z Warszawy i z Kujaw, obok względów szanownej Waszej matki, kazały mi uważać dom Wasz jakoby mój własny, rodzinny i dlatego drogą mi zawsze zostanie jego pamięć. A i zdrowie moje znacznie się wśród Was polepszyło3. Dalsze cenne materiały z tego regionu gromadził Kolberg w czasie następnych dwu sezonów badawczych, kiedy przebywał także w tych miejscowościach w latach 1884 i 1885. Materiały te nie zostały wydane za życia badacza. Wykorzystał je po części Kopernicki w drukowanym w 1890 r., już po śmierci Kolberga, niewielkim objętościowo Przemyskiem. Dopiero w ramach Dzieł wszystkich opublikowano je w trzytomowym Sanockiem-Krośnieńskiem oraz w obszernym suplemencie do XIX-wiecznego Przemyskiego4. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 61. Informacje o planach, przebiegu i szczegółach tej podróży zob. tamże, listy z okresu od 26 czerwca do 7 września 1883 r., nr 1045–1048 i 1051–1054. 3 List do J. Blizińskiego z 7 IX 1883 r., tamże, s. 63. 4 Tj. w tomach 49–51 DWOK (Sanockie-Krośnieńskie cz. I–III) oraz 83/I i 83/II DWOK (Przemyskie. Suplement do tomu 35). Zob. tamże omówienie tych materiałów we wstępnych opracowaniach T. Skuliny (w tomie 49 DWOK) oraz E. Millerowej (w tomie 83/I DWOK). 1 2 423 �Z podróży na południowy wschód Kolberg wracał już na początku września, „by – jak pisał do Karoliny – być obecnym na następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego […].” 1 Obchody dwusetnej rocznicy zwycięstwa Sobieskiego pod Wiedniem, połączone z jubileuszem 25-lecia pracy artystycznej Jana Matejki oraz ze Zjazdem Artystów i Literatów ze wszystkich trzech zaborów, zorganizowane zostały w Krakowie z wielkim rozmachem w dniach od 11 do 16 września. Na program składały się m.in.: tzw. „uroczystość ludowa” w dniu 11 września, tj. zjazd delegacji wiejskich i pielgrzymek ludowych ze wszystkich trzech zaborów, ich pochód na Wawel i dalej na Błonia oraz przyjęcie w ogrodach ks. Karmelitów, uroczysta procesja ulicami miasta z udziałem wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń i instytucji w dniu 12 września, obchód jubileuszu Matejki i odsłonięcie pomnika Jana III w Ogrodzie Strzeleckim – 13 września oraz Zjazd Artystów i Literatów w dniach 13–16 września, zakończony wycieczką galarami przez Bielany do Tyńca i z powrotem Wisłą2. Kolberg brał udział w uroczystościach w dwu pierwszych dniach. W liście do Blizińskiego z 28 września opisuje swoje wrażenia, rozpoczynając od zaprawionego dystansem komentarza: Otóż i przeminęły wszystkie uroczystości. Było jak zwykle i jak to wiecie z gazet, wiele szumu i tłumu, huku i puku, i na tym koniec. Ja figurowałem 13 września [pomyłka, chodzi o 12-go] na procesji – relacjonuje dalej – jako akademik nadzwyczajny między aspirantami Glogerem a Ossowskim (a przyłączył się do nas i zacny Baraniecki), tuż za Majerem i Kuczyńskim, bo inni, zwyczajni akademicy porozpraszani byli po swoich Wydziałach jako profesorowie (w togach) lub urzędnicy. Najbardziej jednak zajmującym był dla mnie dzień 12-go [pomyłka, powinno być 11-go] września, gdym ujrzał chłopów z rozmaitych okolic Polski w świątecznych swych szatach i miał przyjemność z tym i owym z nich wdać się w pogawędkę. Do studiów jednak głębszych nad nimi ani było czasu ani sposobności, bo wciąż byli w ruchu. Żałuję tylko, że nie pomyślano (do kogo to należało) o zdjęciu z nich fotografij, do czego byliby się, jak to uważałem, chętnie skłonili3. Ta ostatnia uwaga – charakterystyczna dla praktycznego zmysłu badacza pasjonata – wiązała się z „uroczystością ludową”. Zmęczony tłumem List z 23 IX 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 68. Szczegółowy program uroczystości opublikował m.in. „Czas” 1883, w nr. 204, obszerne sprawozdanie z ich przebiegu podawał w nr. 206–212. Relacje zamieszczała cała polska prasa. 3 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 71–72. 1 2 424 �i codziennymi dojazdami z Konopkami do Krakowa, nie wziął już udziału w Zjeździe Artystów i Literatów, a o swoim powrocie do codzienności pisał w tym samym liście z taką refleksją: O zjeździe literatów nic Wam nie piszę, bo na nim nie byłem, trochę słaby i zmęczony już poprzednimi przejażdżkami uroczystościowymi, na które wraz z Konopkami dzień w dzień jeździłem do Krakowa. Zresztą ja już stary i pragnę spokoju; mam też od dawna swój zawód wytknięty i stałą regularną robotę, jak i umowę z księgarzami. Więc w tym punkcie nic się już podobno u mnie, a zapewne także i u nich, nie zmieni. Byłbym jednakże z miłą chęcią przejechał się z towarzystwem literackim do Tyńca, ale się za późno o wycieczce tej dowiedziałem. Wreszcie wyraził tam po raz kolejny swoje zadowolenie z pobytu w Bóbrce i wdzięczność za gościnę, opiekę i stworzone mu znakomite warunki do pracy: Jakże się ma przezacna Wasza małżonka, pani Pelagia? Czy bóle głowy ustały? Nigdy mi nie wyjdzie z pamięci Jej dobroć dla mnie i pragnienie przysłużenia się szczerego mojej mrówczej (jak mi to mówią drudzy) pracy i krzątaninie. Zdaje mi się, że jeszcze siedzę przy Waszym długim stole bibliotecznym, nastroszonym papierami i piszę, a pani mi dyktuje lub objaśnia wyrażenia Halki, opowiadającej dziwy o czarach lub nucącej po raz dziesiąty swą sanocką piosenkę. Jakże ze zdrowiem sędziwej Waszej pani matki? Co porabia Marysia (czy sobie przypomniała jeszcze jaki szczegół weselny) i wszyscy domownicy? Sanocki dom przyjaciela, jego rodzina, pomocnice w gospodarstwie i zarazem informatorki, Halka i Marysia, pozostały w żywej pamięci Kolberga, a dawna zażyłość z Blizińskim pogłębiła się i umocniła na tyle, że wizyta u niego miała się jeszcze dwukrotnie powtórzyć. Sam Bliziński okazywał zresztą nie mniejszą serdeczność, jeszcze w sierpniu wyrzucając Kolbergowi za wczesny wyjazd z Bóbrki i pisząc: U mnie w domu pustki po Waszym wyjeździe, żona i matka lamentują, cieszą się tylko nadzieją, że za rok wizyta się powtórzy. Halka uciekła, widocznie tylko dla Was przyszła do służby na dni kilka. Żona brzdąka na fortepianie te sonaty Beethovena, które Was przypominają, a ja błądzę po parku, nie wiedząc sam, który zakątek nazwać Waszym imieniem1. 1 List J. Blizińskiego z 26 VIII 1883 r., tamże, s. 60. 425 �Po powrocie do zwykłego trybu pracy Kolberg zajął się dalszym opracowaniem Pokucia i Lubelskiego. We wrześniu ukończony został druk części II Pokucia, sfinansowany z dochodu z koncertu, podobnie jak część I. Równolegle dobiegały końca prace nad wydaniem na koszt Akademii części I Lubelskiego, która ukazała się również w 1883 roku. Materiały z Sanockiego i Przemyskiego musiał więc Kolberg na razie odłożyć. A w grudniu tego roku miały się znaleźć nowe środki na wydawnictwo Kolberga, co w kolejnych latach wymagało od niego jeszcze bardziej wytężonej pracy. Pierwsze dwa wydane w 1882 i 1883 roku tomy Pokucia stanowiły część czteroczęściowej monografii tego regionu; kolejne dwa ukazały się dopiero w latach 1888 i 1889 (cz. III i IV). Była to jedyna wydana za życia Kolberga pełna monografia regionalna zawierająca materiały ukraińskie. Jak wspomniano, wszystkie jej części nosiły podtytuł Obraz etnograficzny, inny ze względów formalnych, całkowicie jednak zgodny koncepcją monografii Kolberga. Część pierwsza obejmowała zgodnie z ustalonym porządkiem tematycznym rozdziały „Kraj”, „Lud”, „Zwyczaje” i „Obrzędy”, część druga – „Pieśni i dumy”, w dwu późniejszych tomach znalazły się rozdziały: „Taniec”, „Świat nadzmysłowy”, „Przysłowia” oraz opowieści ludowe i zagadki. Opublikowane w Pokuciu materiały1, zarówno etnograficzne, jak i folklorystyczne, należą do najcenniejszych w dorobku Kolberga ze względu na ich proweniencję, bowiem w większości pochodzą z własnych badań Kolberga, z jego obserwacji, wywiadów, bezpośredniej rejestracji oraz z zapisów znawców i nosicieli miejscowego języka i folkloru. Już pierwsze dwa tomy doczekały się żywego oddźwięku komentatorów i recenzentów. Ich obszerną i wnikliwą recenzję opublikował kijowski adwokat, Cesław Neymann (1852–1906), zajmujący się etnografią i folklorem i publikujący artykuły z tego zakresu w czasopismach ukraińskich i polskich2. Bardzo pozytywnie oceniając tę „interesującą pracę znakomitego polskiego etnografa-zbieracza, Oskara Kolberga” i omawiając jej zawartość, Neymann podnosił trafność i szczegółowość informacji etnograficznych, „dostrzeżonych przez doświadczonego obserwatora”, szczególnie jednak wskazywał na wartość pieśni obrzędowych z rzadko przedtem 1 Jak wspomniano wcześniej, dopełnia je dwutomowa Ruś Karpacka oraz tom suplementowy (DWOK T. 54 i 55 oraz 81). 2 Recenzję opublikowała „Kijewskaja Starina” z 1884 r., T. VIII, s. 482–487 i T. IX, s. 126–130 (tam podpis: C. Nejman). Jej tekst w tłumaczeniu polskim E. Piasny-Kudyńskiej zob. w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. 275–285, aneks VII. Cytowane dalej fragmenty recenzji tamże, s. 275, 278. 281–282. 426 �notowanymi melodiami oraz dokumentacji zwyczajów, zabaw i obrzędów przedstawianych w wariantach z różnych miejscowości. Zastrzeżenia autora wzbudziły natomiast zamieszczone w części I uwagi Kolberga o języku mieszkańców Pokucia1, jako „zbyt pobieżne i krótkie” i „nie zawsze słuszne” oraz w części II klasyfikacja pieśni „dość chwiejna, nie w pełni precyzyjna i zawiła”, wreszcie inne niż w folklorze ukraińskim rozumienie terminu „duma”, w efekcie czego dział o takim tytule u Kolberga zawiera utwory wykraczające poza znaczenie tego pojęcia przyjęte dla pieśni z tamtego obszaru. Warto podkreślić, że krytyka nie dotyczyła postaci fonetycznej zapisów gwarowych, ale interpretacji zjawisk językowych, prób ich wyjaśniania, oceny form, ich genezy, zasięgu geograficznego itp. W nawiązanej z Kolbergiem korespondencji Neymann przywołał następującą opinię wspartą autorytetem Konstantyna P. Mychalczuka, badacza dialektów ukraińskich: Pan Mychalczuk, dobry lingwista słowiański, tak się odezwał: teksty materiałów znakomicie pod względem fonetycznym zostały oddane i to zupełnie jest dostatecznym dla takiego zbioru; artykuł zaś o właściwościach językowych, oprócz kilku błędów ma tę wadę, że nie jest pełnym, gdyż zupełnie omija nawet bardzo ważne dialektowe odcienia, lecz taka praca należy do lingwistów, a nie do etnografów, ich rzeczą tylko jest wiernie odtworzyć mowę, co też p. Kolberg wykonał tak szczęśliwie jak dotąd nikt2. Taką ocenę podzielają współcześni językoznawcy, uznając wiarygodność i dokładność notacji oddającej niuanse brzmienia jako walor główny zapisów gwarowych Kolberga3. Odpowiadając na kwestie poruszone przez recenzenta, Kolberg listownie wyjaśniał swoje założenia i praktyki edytorskie, a o językowym opracowaniu pisał m.in.: Ja sam gruntownie języka ruskiego nie znam, robiłem wprawdzie wycieczki w różne okolice Rusi i spisywałem mechanicznie wszystko, com zasłyszał, staW rozdzialiku „Język”, Pokucie cz. I (DWOK T. 29), s. 31–34. List C. Neymanna z 11 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 128–129. Zob. też tamże, brulion odpowiedzi Kolberga z 7 IV oraz kolejny list C. Neymanna z 10 IV i brulion Kolberga z 9 VI 1884 r., odpowiednio listy 1097, 1105, 1108 i 1120. Przedruk tychże w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), s. 265–275, aneks VI. 3 O dokumentacji dialektologicznej Kolberga z ziem ukraińskich pisali A. Demartin we wstępie do Rusi Karpackiej, w tomie 54 DWOK, na s. LIII–LXXII, W. Kuraszkiewicz we wstępie do Rusi Czerwonej, w tomie 56 DWOK, na s. LXIII–LXXXI oraz T. Skulina we wstępie do Sanockiego-Kroś­nieńskiego, w tomie 49 DWOK, na s. XLVI–LX. 1 2 427 �rając się o jak najwierniejsze oddanie dźwięków pisownią polską, lecz w studia głębsze językowe nie wdawałem się wcale dla braku czasu. Stąd usterki, które zatrzeć w przyszłości będzie usilnym mym staraniem, przy łaskawym i chętnym współdziałaniu osób tak światłych jak Szan[owny] Pan1. W dalszym ciągu tłumaczył, że jego uwagi nie były przeznaczone dla filologa i lingwisty, ale miały służyć jedynie jako objaśnienia dla czytelników. W kwestii systematyki pieśni, którą sam uznawał za dyskusyjną i problematyczną, dając temu wyraz w swoich wcześniejszych wypowiedziach, stwierdzał, że w zasadzie jest ona zgodna z układem przyjętym w tomach Ludu, zatem „dla jednostajności” porządek taki został utrzymany, „o ile takowy do Rusi dał się zastosować”. Jednak świadomy trudności klasyfikacyjnych, zwłaszcza jeśli chodzi o pieśni o treści mieszanej i o krzyżujące się kryteria przydziału (m.in. temat tekstu, wykonawca), dodawał: „Nie przeczę bynajmniej, że niejedna rzecz dałaby się w niej poprawić […]”2. Wiosną 1884 roku ukazał się też tom 17. Ludu, który wraz z wydanym w roku poprzednim tomem 16. składa się na kolejną monografię – Lubelskie, obejmującą część zachodnią i środkową dawnej guberni lubelskiej. O wydzieleniu tego regionu zdecydowało jednak nie kryterium administracyjne czy ściśle geograficzne, ale wyznaniowe i językowe. Obszar ten zamieszkiwała bowiem w większości ludność polska i katolicka, w przeciwieństwie do części wschodniej guberni lubelskiej zasiedlonej przez Rusinów – unitów zmuszanych przez władze carskie do przejścia na prawosławie. Sam Kolberg uzasadniał w ten sposób zasięg swojego Lubelskiego we wstępie do tej monografii3. Jednocześnie Kolberg podjął wstępne prace nad kolejną monografią, która miała być poświęcona Mazowszu. Jeszcze w grudniu 1883 roku otrzymał wiadomość z Warszawy o przyznaniu mu przez Kasę Pomocy dla Osób Pracujących na Polu Naukowym im. Józefa Mianowskiego bezzwrotnej zapomogi na dalsze tomy swojego wydawnictwa4. Z wnioskiem takim wystąpił na posiedzeniu Komitetu Kasy w dniu 8 grudnia 1883 roku Piotr Brulion listu do C. Neymanna z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 142. Brulion listu do C. Neymanna z 9 VI 1884 r., tamże, s. 163. 3 Lubelskie cz. I (DWOK T. 16), s. 1 i 2. Por też E. Antyborzec Monografie regionalne…, s. 176–177. 4 Zob. list Komitetu Kasy im. J. Mianowskiego z 12 XII 1883 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 99–101. Józef Mianowski (1804–1879), lekarz, profesor, społecznik, był rektorem Szkoły Głównej Warszawskiej w latach 1862–1869. 1 2 428 �Chmielowski (1848–1904), historyk literatury, krytyk, wydawca pisarzy polskich, jeden z członków Komitetu Kasy. „Kasa Pomocy im. Mianowskiego dla osób pracujących na polu naukowym” działała od roku 1881 jako fundacja popierająca naukę dzięki zapisom i datkom społeczeństwa i składkom członków. Była najważniejszą polską organizacją naukową w zaborze rosyjskim. Jej pierwszym prezesem (do roku 1886) był wybitny lekarz i przyrodnik, współtwórca Towarzystwa Tatrzańskiego, jeden z prekursorów i propagatorów turystyki w Tatrach, Tytus Chałubiński (1820–1889), sekretarzem – Konrad Dobrski (1849–1915), lekarz i społecznik, skarbnikiem – Karol Deike (1845–1906), finansista, dyrektor Banku Handlowego w Warszawie. Kolberg otrzymał zasiłek z procentów od funduszu wieczystego Jana Nepomucena Jaśkowskiego (1807–1882), pisarza i poety. Fundusz ten, uruchomiony w postaci pierwszej raty równocześnie z decyzją o przyznaniu go, przeznaczył Kolberg na edycję 5 tomów Mazowsza wydanych w latach 1885–1890 z podtytułem Obraz etnograficzny, dla odróżnienia – podobnie jak w wypadku cz. I i II Pokucia – innego niż Akademia sponsora edycji. Nowa dotacja przyspieszyła znacznie postępy prac edytorskich, ale też postawiła Kolberga wobec konieczności jeszcze większej mobilizacji sił i intensyfikacji wielotorowych prac. Już w kwietniu 1884 roku donosił Pelagii Blizińskiej: Na warsztacie moim literackim mam teraz rozłożone materiały do trzech dzieł jednocześnie się napisać mających. Jedno z nich: Lud, wspierane przez Akademię, postępuje naprzód zwykłym swoim trybem; drugie: Pokucie stanowi dalszy ciąg wydanych już dotąd dwóch tomów o tej prowincji i ma wkrótce pójść pod prasę; trzecie: Mazowsze jest również dziełem, którego tom pierwszy w tym jeszcze roku ma być wydanym, bo na to dano fundusz z Warszawy. Robi się też to wszystko naraz, więc trzeba tak rzeczy kombinować, żeby i drukarnia nie próżnowała, i w domu szła ciągle robota […]”1. Odtąd przez ostatnie lata życia Kolberg będzie wydawał dwa, a nawet trzy tomy rocznie. W maju 1884 roku Kolberg brał udział w Zjeździe Historyczno-Literackim im. Jana Kochanowskiego, który w dniach 28–30 maja zorganizowała 1 List do P. Blizińskiej z 7 IV 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 145. Część I Mazowsza (DWOK T. 24) nosi w druku datę wydania: 1885, ale z listów wynika, że tom ukazał się już w listopadzie 1884 r., zob. bruliony z grudnia 1884 r. do K. Deikego, tamże, s. 217 i 220. 429 �w Krakowie Akademia Umiejętności z okazji trzysetnej rocznicy śmierci poety. Zabrał głos w dyskusji „przyjęty hucznymi oklaskami” – jak odnotowano w stenogramie – nad referatem wygłoszonym przez Piotra Chmielowskiego pt. Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej1. Podzielając opinię referenta o metryce poezji ludowej, mówił: Rzeczywiście nie jest to literatura ludowa dawniejsza, tylko literatura nowa, a tylko są pewne momenta, pewne wskazówki, które […] mogą mieć w sobie rzeczy nadzwyczaj stare, sięgające zamierzchłej przeszłości, które dopiero stamtąd wydobyć należy, ale to należy nie tyle do literatury nadobnej, do poezji, jak do literatury ściśle naukowej, historycznej. Podkreślał, że pieśni podlegają ciągłym zmianom i przeobrażeniom, kształtują się pod wpływem czasu, miejsca, warunków, wędrówek, a „forma ich zmieniła się, nie została taką, jaka była”. Przyznawał, że można w nich odnaleźć elementy historyczne, pochodzące z dawnej przeszłości, ale analiza pod tym kątem jest zadaniem nauki i musi być krytyczna, oparta na jak największym materiale, by uniknąć wniosków przedwczesnych. Natomiast w literaturze pieśni „muszą być traktowane jako tylko dzisiaj nabyte, a nie jako literatura ludowa przedchrześcijańska”. Powoływał się przy tym na własne doświadczenie badacza i przeciwstawiał obserwowaną zmienność pieśni znacznie mniej na nią podatnym wierzeniom, bardziej zakorzenionym w tradycji: „Ja sam byłem świadkiem nieraz, jak te same pieśni po upływie 10 lat w ustach tych samych brzmiały inaczej – nie każda, ale mniej więcej – gdy tymczasem zabobony, gusła niezmienione się zachowały, jak jądro stare, któremu czas nie podołał, i zapewne długo się jeszcze będą zachowywać […]”. Jednocześnie z właściwą sobie przenikliwością i perspektywą badawczą podkreślał konieczność systematycznego gromadzenia materiału, na podstawie którego dokonywać się dopiero powinny przyszłe prace interpretacyjne i analityczne. Kolejny raz przedstawił swoje Głos Kolberga w tej dyskusji został opublikowany na podstawie stenogramu debaty dwa lata później w „Archiwum do dziejów literatury i oświaty w Polsce” (wydawnictwo Komisji dla Badań w Zakresie Historii Literatury i Oświaty w Polsce, działającej w Wydziale Filologicznym Akademii Umiejętności), w tomie V, obejmującym Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego im. Jana Kochanowskiego (Kraków 1886), na s. 162–164; tekst referatu Chmielowskiego tamże, s. 36–40. Przedruk Głosu w dyskusji… w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 416–418; poniższe cytaty z tego wydania, odpowiednio s. 416–417, 417, 416, 418. Sprawozdanie ze Zjazdu drukował „Czas” 1884 w nr. 124 (z 30 V), referat Chmielowskiego i dyskusja nad nim miały miejsce na posiedzeniu II sekcji historyczno-literackiej w dniu 29 maja. 1 430 �fundamentalne założenie, że najpierw stworzona musi być odpowiednia baza dokumentacyjna, by naukowa analiza była uprawniona i prawidłowa, oraz że w miarę postępu prac zbieracko-wydawniczych poglądy i oceny na temat pozyskanego materiału mogą ulegać zmianom: Ja właśnie daję materiał do tych wszystkich prac i mam go dużo jeszcze w tece. W miarę zaś postępu tego wydawnictwa, być może, że i poglądy w wielu razach się zmienią […]. Ale w miarę postępu tych robót i przybytku materiału także zmienić się może i pogląd cały w ogóle. Dopiero przyszłe badania, oparte o wystarczający materiał źródłowy, będą więc mogły zweryfikować aktualne stanowisko w zakresie „poznania rzeczy ludowych”, a na obecnym etapie wiedzy „ostatecznego słowa żadną miarą powiedzieć nie można”. Zwraca uwagę zgodna opinia obu badaczy – referenta Chmielowskiego jako historyka literatury i przedstawiciela warszawskiego środowiska naukowego oraz dyskutanta Kolberga jako zbieracza i wydawcy pieśni ludowych, reprezentanta krakowskiego kręgu uczonych. Wspólne jest im obu pozytywistyczne stanowisko badawcze wobec poezji ludowej. Mimo natłoku prac latem 1884 roku Kolberg wybrał się znowu w Sanockie i Przemyskie. Przedtem jednak spotkał się z Karoliną i z dziećmi 11 lipca w Krakowie, gdyż pobyt rodziny w Modlnicy okazał się tamtego lata niemożliwy. Jednodniowe widzenie się i rozmowa z bratową i bratanicami dwa lata po śmierci Antoniego i wobec nowych planów jej zamążpójścia była dla obojga ważnym wydarzeniem rodzinnym1. W podróż na południowy wschód wyjechał Kolberg około 20 lipca, wracał 3 października. Zatrzymywał się w dobrze sobie znanych miejscach u zaprzyjaźnionych i życzliwych gospodarzy, którzy ułatwiali mu kontakty z miejscowymi informatorami, a także organizowali przejazdy i komunikację z kolejnymi „stacjami” badawczymi, wręcz przekazując sobie pożądanego gościa. Jeszcze w czerwcu 1884 roku, przedstawiając Blizińskiemu swoje plany na lato, pisał: „[…] od Waszej odpowiedzi zależeć będzie postanowienie moje jazdy w pierwszym rzędzie do Was, do Bóbrki, by tam przepędzić parę tygodni jak w roku zeszłym […]”. Jednocześnie dodawał: „[…] winienem zwiedzić także i Leszczowate, dokąd mnie z całą staropolską szczerością zaprasza jak najserdeczniej Kraiński, obiecując nawet zawieźć lub odesłać 1 Zob. listy Karoliny z 4 i 15 VII 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 174–175 i 178–179. 431 �w okolice, gdzie by się bogatego etnograficznego spodziewać wypadało plonu”1, na co Bliziński odpowiedział: „W dniu 20 lipca, tj. w niedzielę (czemu nie wcześniej?) czekam na Was w Ustrzykach, trzymając się tego, coście napisali, że w «pierwszym rzędzie do nas», nastrójcie się odpowiednio, żeby nie przyszło do awantury z Kraińskim”2. Przebywał więc w Iskani u Załęskich, w Leszczowatem u Kraińskich i kilkakrotnie w Bóbrce u Blizińskich, odwiedził też Czaszyn i Bukowsko w powiecie sanockim oraz Procisne w powiecie leskim, gdzie zatrzymał się dwukrotnie w sierpniu u bliżej nieznanych właścicieli tej wsi, Zduniów3. Aleksandrę Zduniową wspominał po powrocie szczególnie ciepło i z wdzięcznością, dziękując jej w liście „za wszystko dobro, jakiegom doznał w Ich gościnnym domu” oraz za przysyłane później materiały z Procisnego. Pisał z żalem, że już nie może być dla niej „przewodnikiem w oddaniu należytym dzieł Chopina”, choć pewno sama odkryje „sposób prawdziwy oddania tych piękności”. Wcześniej adresatka z sentymentem wspominała pobyt Kolberga i wspólne muzykowanie, wyrażała też „nieograniczoną wdzięczność za poznajomienie [jej] z utworami Chopina”, co zapewne stworzyło dodatkową płaszczyznę porozumienia4. Wszędzie równie intensywnie jak w roku poprzednim badacz gromadził kolejne materiały, pracował też nad przysyłaną mu z Krakowa korektą części I Mazowsza5. Po powrocie z tej wyprawy, na początku października 1884 roku dotknęło Kolberga bolesne doświadczenie, która miało spowodować radykalną zmianę w jego życiu. Dowiedział się tuż po przyjeździe, że jego dalszy pobyt w Modlnicy jest niemożliwy. Należało zatem szybko podjąć decyzję co do przyszłego lokum. Przyczyny tej zmiany nastawienia ze strony Antoniny Konopczanki, od której wyszła ta inicjatywa, nie są znane. Można wprawdzie przypuszczać, że w sytuacji, gdy dorosłe już modlnickie panny, córki Józefa, powróciły do matki do Mogilan, Julian Konopka niedomagał, a starzejąca się Antonina z coraz większym trudem radziła sobie z domem i gospodarstwem, opieka nad 70-letnim Kolbergiem stawała się coraz większym ciężarem. Jednak okoliczności i sposób, w jakich „prawie domownikowi” wypowiedziano dom, w którym spędził czternaście najbardziej ustabilizowanych List do J. Blizińskiego z 17 VI 1884 r., tamże, s. 165 i 166. List J. Blizińskiego z 29 VI 1884 r., tamże, s. 172. 3 Zob. też listy do i od J. Blizińskiego z sierpnia i września, tamże, s. 184 i nast. 4 Brulion listu do A. Zduniowej z 18 X i list adresatki z 10 X 1884 r., tamże, s. 201 i 196. 5 Zob. listy Kolberga i J. Blizińskiego z 11 VIII i 19 VIII 1884 r., tamże, s. 184 i 185. 1 2 432 �lat swojego życia, były co najmniej niezrozumiałe. Z goryczą i zażenowaniem pisał 15 października do Blizińskiego: Trzeba Wam bowiem wiedzieć, że już od paru dni nie zamieszkuję więcej Modlnicy, którą z powodu nietaktownego postępowania zaraz na wstępie do Krakowa panny Antoniny Konopczanki, wszechwładnej domu modlnickiego gospodyni, opuścić byłem zmuszony. Rzucony tedy okolicznościami na bruk krakowski, ulokowałem się w tym grodzie tak, jak na to pozwalały moje stosunki i fundusze1. W brulionie listu do Karoliny pisanym dwa dni później wspomina wprawdzie, że nosił się już wcześniej z zamiarem przeniesienia się do Krakowa, zapewne obserwując zmiany zachodzące w życiu modlnickiego dworu, jednak samo rozstanie tak komentuje: […] nietaktowne i ubliżające postępowanie ze mną panny Antoniny (i to przez trzecią osobę) zaraz na wstępie do Krakowa sprawiło, iż do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie swoje manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta. Naturalnie, że przebywszy lat kilkanaście w domu, w którym mimo pewnych przykrości doznawałem też i oznak przyjaźni, i istotnych dobrodziejstw, niepodobna mi było zupełnie chłodno się z nimi rozstać – a i oni także, jak uważałem, żegnając się, byli wzruszeni. Więc też stosunki niby to nie zostały zerwane, ja przyrzekłem bywać czasami w Modlnicy i ich też do siebie zaprosiłem. Ale częstym gościem oczywiście dla braku czasu nie będę, tym mniej że już w maju wszystkie trzy panienki stamtąd wyemigrowały do matki i to, jak się zdaje, już na stałe2. Zamieszkał Kolberg na stancji u przybyłych z Poznańskiego i osiadłych w Krakowie Jasińskich (Jasieńskich?), przy ulicy Floriańskiej 53. W opłacie w wysokości 45 zł reń. miesięcznie mieściło się wyżywienie, pranie, wygody – „słowem całe utrzymanie”. O swoich gospodarzach wyrażał się z uznaniem jako o ludziach „bardzo zacnych i uprzejmych dla mnie”, o gospodyni zwłaszcza pisał jako o „troskliwej opiekunce”3. Warunki te i koszty zainstalowania się w Krakowie okazały się dość umiarkowane, dla Kolberga jednak zdobycie co miesiąc dodatkowej sumy na pokrycie podstawowych życiowych wydatków stanowiło trudne Tamże, s. 197. Tamże, s. 200. 3 Tamże, s. 197 i 214. 1 2 433 �wyzwanie. Odtąd musiał się z nim borykać do końca życia. W liście do Sikorskiego zwierzał się z goryczą: Jakiś Ty szczęśliwy, że żyjącą i zacną rodziną pochwalić się możesz, gdy ja tu żyję samotny i tylko garstkę papierów po sobie pozostawię. Bo trzeba Ci wiedzieć, że moja własna rodzina (prócz Karoliny Antoniowej i Wernerowej) prawie już o mnie zapomniała, a tej przybranej w Modlnicy (o której z sympatią wspominasz) już się naprzykrzyłem. Więc doznawszy więcej w życiu zawodów i przeciwności niż pomyślności, mieszkam po Sanockiem znów od paru miesięcy sam, pozostawiony własnej pracy i przemysłowi w Krakowie, jak to niegdyś było w Warszawie, z tą tylko różnicą, że tu nie ma już Matki-Opiekinki i lat moich młodszych. Mutantur tempora et nos mutamur in illis – mówił niegdyś niebosz[czyk] Linde w 5-ej klasie. Ale dosyć już o tym, o czym bym bez goryczy pisać nie mógł. To tylko powiem, że pobyt w Krakowie, lubo utrudnia życie, ułatwia mi znów pod pewnym względem wydawnictwo prac moich, stawiając w bliskości bibliotek i drukarni, co zapewne potrwa tak długo, póki nie dopcham ciężkiej tej taczki żywota do końca1. Mimo zawodu i rozczarowania dostrzegał jednak korzyści płynące z zamieszkania w Krakowie, tj. bliskość bibliotek, drukarni i Akademii. Z późniejszych listów wyłania się też więcej kłopotliwych szczegółów dotyczących ostatnich lat życia w Modlnicy, choć nie wiadomo, w jakim stopniu wzmianki o nich powodował uraz Kolberga: skąpstwo i despotyzm Antoniny Konopczanki, „trzęsące jazdy” do Krakowa, prośby o konie, których mu „prawie zawsze żałowano i tylko przyczepić się do jadących (jeśli było miejsce) dozwalano”, choć dodawał: „Jeden tylko Roman jadący z Tomaszowic, zawsze dla mnie grzeczny, wstępował i zabierając z sobą, ułatwiał mi te jazdy czasami”. Nie rozumiał „wszystkich motywów niegrzecznego zerwania”, podejrzewał rodzaj czyjejś intrygi, doświadczał poczucia upokorzenia i „moralnej przykrości”, gdyż zaproszenie do Modlnicy do końca jego życia i deklaracja, by uważał ich dom za własny wyszły od samych Konopków. Nie zamierzał jednak kontestować tej nowej sytuacji i już w styczniu 1885 roku stwierdzał: „Mimo tej separacji staramy się, by najlepsza między nami panowała zgoda, chociaż oczywiście bywać już tam ani mogę, ani chcę”2. 1 2 Brulion listu do J. Sikorskiego z 14 I 1885 r., tamże, s. 227–228. Brulion listu do J. Wernerowej z 16 I 1885 r., tamże s. 229. 434 �Mimo wszystkich kłopotów i uciążliwości życia codziennego, które wcześniej były mu odjęte, kontynuował wielotorowe prace z właściwą sobie determinacją. Jak wspomniano, w końcu 1884 roku wyszła pierwsza część Mazowsza, dedykowana Józefowi Majerowi, równolegle na ukończeniu było przygotowanie kolejnej monografii, tj. Kieleckiego, której część pierwsza w kwietniu 1885 roku była w druku, a na początku czerwca wydany już tom Kolberg rekomendował i wysyłał przyjaciołom1. Także w roku 1884 ukazała się następna praca w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”: opracowany przez Kolberga rękopis ze spuścizny po Józefie Lipińskim, autorze Piosnek ludu wielkopolskiego wydanych w Poznaniu w 1842 roku, który wdowa po zmarłym przekazała Akademii2. Pracę opatrzył Kolberg komentarzem informującym, że do druku przeznaczył tylko materiał niepublikowany przez autora rękopisu, podkreślił, że „wyprzedził on o lat 30 jego własne już ogłoszone drukiem poszukiwania” oraz że dla porównania podał w przypisach odsyłacze do Ludu, głównie do Poznańskiego. Obok krótkich opisów niektórych zwyczajów (kolędowania, podkoziołka, maika, dyngusu, wieńca) na treść tej pracy składają się głównie pieśni (ponad 180 tekstów bez melodii), ułożone w zasadzie zgodnie z planem podziału przyjętym przez Kolberga w jego Ludzie, oraz około 120 przyśpiewek tanecznych. Pod koniec roku 1884 w życiu warszawskiej rodziny Kolberga zaszła zmiana od jakiegoś czasu przewidywana. Karolina zawarła związek małżeński z Antonim Wąsowskim, budowniczym gubernialnym z Radomia, wdowcem z dorosłymi już córkami, znajomym z dawnych lat. Kolberg wtajemniczany w listach w jej wahania i nadzieje wiązane z upragnioną życiową stabilizacją odpowiadał bratowej z troską i zaangażowaniem; ten temat był też zapewne jednym z ważniejszych w czasie ich spotkania latem tego roku w Krakowie. Uderzające jest w korespondencji zaufanie Karoliny 1 Zob. bruliony listów do B. Moraczewskiej z 2 IV i do W. Siarkowskiego z 5 VI 1885 r., tamże, s. 235 i 263. 2 O. Kolberg Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim podał do druku…, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114. W sprawozdaniu z posiedzenia Komisji Antropologicznej w dniu 26 listopada 1883 r. odnotowano m.in. nadesłanie „do użytku Komisji” rękopisu po J. Lipińskim, który Oskar Kolberg opracował, tj. „przejrzawszy, wybrał, uporządkował i uwagami swoimi objaśnił rzeczy zasługujące na wydanie i takowe do druku należycie przygotował” (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XI, 1884, s. LV, zob. także doniesienie tej treści w nr. 272 „Czasu” z 1883 r.). 435 �okazywane stryjowi, a ze strony Kolberga ton opiekuńczy, cierpliwa perswazja i pełne serdeczności poczucie odpowiedzialności, z jakim jako jedyny żyjący stryj traktuje bratanicę, kiedyś ulubioną wychowanicę swojej matki. W tym czasie Karolina próbuje też za pomocą Oskara sprzedać obraz Antoniego Kolberga Portret Chopina malowany z natury w Paryżu około 1848 roku, lecz niedokończony. Nie znalazł on nabywcy w Warszawie i zawędrował do Krakowa. Portret ten, prawdopodobnie ostatni wykonany za życia kompozytora, wystawiany był w Muzeum Narodowym w Sukiennicach w latach 1884–1888. Karolina prosiła Kolberga o złożenie propozycji kupna Marcelinie Czartoryskiej, transakcja nie doszła jednak do skutku, gdyż – jak donosił Kolberg – obraz nie został wykończony1. Pierwszy list bratowej pisany już z Radomia 25 października 1885 roku przynosił wiadomości o jej nowej sytuacji rodzinnej w tym mieście2 i odtąd wieści z samej Warszawy – siłą rzeczy pośrednie – są skąpe, czego nie rekompensują bardzo rzadkie listy Jadwigi Wernerowej. Stopniowo Kolberg oswajał się z nową sytuacją w Krakowie. W miarę czasu coraz bardziej doceniał bliskość instytucji, z którymi kontaktować się wcześniej musiał, dojeżdżając z Modlnicy. Z drugiej strony znacznie trudniej było o oszczędności, by dokładać z nich – jak wcześniej – do kosztów druku. W maju 1885 roku pisał do Blizińskiego: Ja tu całą zimę spędziłem przy cichym stoliku, w najętym pokoiku. Warsztat mój nie próżnuje, a praca o tyle jest wygodniejszą, że się obywa bez jazdy na trzęsącym wózku i ma pod ręką na zawołanie bibliotekę, drukarnię, księgarnie i Akademię. Wszystko to rzeczy nader dla mnie pożądane obok zdrowia, które mi dosyć jeszcze dopisuje. Ale za to wydawnictwo trochę postępuje leniwiej, bo funduszu ani nawet kredytu na zawołanie mieć nie można, a żyjąc z gotowego, 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 216. Obraz kupił od Karoliny Wąsowskiej około roku 1894–1895 Henryk Dobrzycki (1841–1914), członek zarządu Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, któremu w 1912 r. dzieło to podarował. Dobrzycki opisywał portret Chopina Antoniego Kolberga i jego historię z uznaniem dla artystycznej wartości dzieła malarza jako „niepospolitego portrecisty” (zob. Kilka słów o portretach Chopina, „Tygodnik Ilustrowany” 1894, nr 7, s. 97, 103 i nr 8, s. 123–124, z portretem rytowanym przez J. Holewińskiego na s. 97 oraz tegoż Portrety Chopina, tamże 1896, nr 8, s. 153–154). Jak już wspomniano, w 1944 roku oryginał spłonął w Bibliotece Krasińskich. Znany jest z fotografii oraz z kopii wykonanej w 1900 r. lub nieco wcześniej przez Kazimierza Mordasewicza (1859–1923), znajdującej się w Muzeum Fryderyka Chopina w Warszawie. Zob. też wyżej, s. 44, przyp. 2. 2 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 286–287. 436 �jakie się nasunie, nie podobna odkładać na druki, choćby tyle tylko co dawniej. I dlatego to w tym roku zapewne jeden tylko tom (akademicki) się ukaże1. Rzeczywiście, w 1885 roku wydana została tylko część pierwsza Kieleckiego; tom ukazał się na początku czerwca2. Kwatera u Jasińskich okazała się początkowo dobrym wyborem; wielokrotnie Kolberg wspominał w listach o ich życzliwości, opiece, dbałości o jego wygody, zwłaszcza ze strony Jasińskiej. Wprawdzie w niedalekiej przyszłości wraz ze swoimi gospodarzami zmuszony był niejednokrotnie zmieniać adres, ale czuł się z nimi związany ze względu na przyjacielskie stosunki, zażyłość i stosunkowo niewysoki koszt wynajmu i opieki. Wiosną 1885 roku planował w porozumieniu z Hoffem dwumiesięczną podróż w połowie lipca na Śląsk Cieszyński, do Cieszyna i do Wisły i Ustronia, gdzie mieli się spotkać i gdzie Hoff planował wspólne badania. Projekt był aktualny jeszcze w czerwcu, lecz został zarzucony na rzecz kolejnej wyprawy Kolberga na południowy wschód. Pisząc do Hoffa o konieczności zmiany kierunku podróży na Przemyśl i Lwów, dyktowanej „interesem wydawnictwa”, tak uzasadniał jej cel: Pojmujesz, że jest to kwestia największej dla mnie wagi, kwestia żywotna, która stawia wszelkie inne na drugim planie, osobliwie co do materiałów dotyczących Rusi, których mam wielki zapas, a do których wydania dopomóc ma ktoś z osób wpływowych3. O takiej jego decyzji przesądziła więc przede wszystkim waga, jaką przywiązywał do wydania materiałów ruskich oraz konkretna możliwość pomnożenia zbiorów z tamtych ziem i nadzieja zyskania sponsora dla ich edycji. Nie bez znaczenia była zapewne rysująca się perspektywa opuszczenia Bóbrki przez Blizińskich wobec niepowodzenia w tamtejszych interesach i możliwość skorzystania przy okazji raz jeszcze z wypróbowanych wcześniej warunków pobytu i pracy w Sanockiem. Podróż „w okolice Przemyśla i Sanoka” podjęta w lipcu trwała prawie cztery miesiące, do początku listopada. Odwiedził Kolberg oczywiście List do J. Blizińskiego z 9 V 1885 r., tamże, s. 247. Zob. brulion listu do W. Siarkowskiego z 5 VI 1885 r., tamże, s. 263. 3 Brulion listu do B. Hoffa z 9 VII 1885 r., tamże, s. 276. Zob. też list do J. Blizińskiego z 21 VI, tamże, s. 268. 1 2 437 �Bóbrkę, tym razem bawiąc tam krócej ze względu na rozpoczętą już przeprowadzkę gospodarzy i ich wyjazd pod Sanok do rodziny. Przebywał dłużej w Leszczowatem u Kraińskich oraz we Wzdowie w powiecie brzozowskim, skąd urządzał wycieczki do okolicznych miejscowości, odwiedził też Sanoczany w powiecie przemyskim. Lakoniczne informacje źródłowe wskazują jeszcze na: „Rymanów (Potockiej)” oraz „kilka dni w Iwoniczu”1. We Wzdowie gościł u Teofila i Emmy Ostaszewskich, w Sanoczanach u Józefa i Heleny Jaruzelskich. Czy w Rymanowie był gościem Anny z Działyńskich Potockiej, nie wiadomo; bezpośredni kontakt z nią nie jest wprawdzie pewny, ale z dalszej korespondencji wynika, że starał się przez Potocką o fundusz na wydanie Rusi, jednak bezskutecznie 2. U kogo zatrzymał się w Iwoniczu, również nie wiemy. Teofil Ostaszewski (1807–1889), właściciel Wzdowa, ziemianin i pisarz, należał do zasłużonych działaczy społecznych i gospodarczych, pracujących na rzecz rozwoju rolnictwa w Galicji, podniesienia oświaty i czytelnictwa dla chłopów. Był autorem programu zniesienia pańszczyzny jako warunku odzyskania niepodległości oraz całościowego projektu zmiany stosunków na wsi, a także twórcą wierszowanych zbiorów bajek przeznaczonych głównie dla włościan. Działał w kierunku wzmacniania aspiracji polskich w zaborze austriackim. Właścicielami Rymanowa byli zaś od 1872 roku Anna i Stanisław Potoccy; w roku 1885 już tylko wdowa po Stanisławie zmarłym w 1884 roku. Anna z Działyńskich Potocka (1846–1926), córka Tytusa, urodzona w Kórniku, współzałożycielka z mężem uzdrowiska w Rymanowie, prowadziła także działalność oświatową i społeczną i wspomagała finansowo różne inicjatywy regionalne, m.in. była założycielką szkoły rzeźbiarskiej dla chłopców i koronkarskiej dla dziewcząt. Sąsiedzkie stosunki mieszkańców Wzdowa i Rymanowa przyczyniły się zapewne do rozszerzenia zasięgu penetracji terenowych Kolberga oraz odwiedzin w Rymanowie i w pobliskim Iwoniczu. W swoim pamiętniku Anna Potocka wspomina: „Od strony Brzozowa sąsiadowali z nami państwo Ostaszewscy. Było tam przepiękne gospodarstwo we Wzdowie, śliczne inwentarze nagradzane wieloma nagrodami na wystawach krajowych 1 Zob. Wykaz podróży…, tamże, s. 707 i brulion listu do Z. Urbanowskiej z 9 XII 1885 r., tamże, s. 304. 2 W liście do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r. (tamże, s. 358) Kolberg pisze: „Do bied prywatnych, które mnie dręczą, przybywa i etnograficzna, tj. że nie wiadomo, kiedy i czy mi się uda wyjednać od kogo jakiś fundusik roczny na wydanie Rusi, a przy tym naturalnie i Sanockiego. Potocka tego dotąd dokazać nie potrafiła”. 438 �i zagranicznych. Pani, Załuska z domu, cudownie grała Chopina. Mieli kilka prześlicznych majątków, Grabownica i najbliższa nam Klimkówka do nich należała”1. Dwie ostatnie posiadłości Ostaszewskiego wymienione są także w zapisach Kolberga, w przeważającej jednak części rękopisy pochodzące z tej okolicy sporządzone zostały we Wzdowie, skąd 8 sierpnia 1885 roku Kolberg pisał do Blizińskiego: „Ja tu siedzę od 10 dni i zbieram wciąż materiały, których liczba rośnie z dniem każdym; a zresztą jest mi tu jak u p[ana] Boga za piecem”2. Przyjazną stację badawczą stanowiło też dobrze już znane Kolbergowi z poprzednich lat sanockie Leszczowate, którego właściciele więzami rodzinnymi połączeni byli z gospodarzami Kolberga w przemyskich Sanoczanach. Związki były tak ścisłe, że w obu dworach mógł zapisywać Kolberg folklor z obu sąsiadujących ze sobą regionów, jak o tym świadczy notatka nad jedną z pieśni: „w Leszczowatem – pani Jaruzelska”3. Mowa o Helenie Jaruzelskiej, żonie Józefa z Sanoczan, do której pomocy badacz przywiązywał szczególną wagę, a która zapewne przekazała Kolbergowi tę pieśń, bawiąc w Leszczowatem, w domu ojca, Edmunda Kraińskiego. W czasie poprzedniej podróży w 1884 roku Kolberg pisał na ten temat do Blizińskiego: „Do Sanoczan jednak już nie pojadę, gdyż pani Jaruzelska jest w Leszczowatem, gdzie jeszcze parę dni (może do czwartku lub piątku) chce u ojca zabawić, a bez niej nie byłoby w Sanoczanach rzeczy”4. W trakcie tej podróży, podobnie jak poprzednio, zajął się też przysłaną z Krakowa pod koniec lipca pilną korektą części II Mazowsza, która latem była w druku, a w połowie listopada wydany tom już Kolberg rozsyłał. Zaś w grudniu 1885 roku składana już była część II Kieleckiego5. Materiały z Sanockiego i Przemyskiego6, zebrane głównie w czasie trzykrotnych podróży w latach 1883–1885, należą do najcenniejszych Anna Stanisławowa Potocka z Rymanowa, z Działyńskich ostatnia Mój pamiętnik, Kraków 1927, s. 327. Mowa o żonie Teofila, Emmie Ostaszewskiej, z domu Załuskiej. 2 Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 279. 3 Jest to pieśń „Buło ne kopaty pod porohom jamy…”, zob. Sanockie–Krośnieńskie cz. II (DWOK T. 50), s. 169–170, nr 329. 4 List z 21 IX 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 193–194. 5 O korekcie wędrującej za Kolbergiem z Krakowa w Sanockie mowa w listach od i do Blizińskiego z lipca i sierpnia, zob. tamże, s. 278, 279 i 282. Na wysyłkę cz. II Mazowsza (DWOK T. 25) w listopadzie wskazują notatki Kolberga w brulionie listu do S. Duchińskiej z 10 XI 1885 r., a o drukującej się w grudniu cz. II Kieleckiego (DWOK T. 19) – wzmianka w brulionie do W. Siarkowskiego z 7 XII 1885 r., zob. tamże, s. 293 i 303. 6 Informacja o ich wydaniu, zob. wyżej, s. 423. 1 439 �w zbiorach Kolberga, zarówno ze względu na bogactwo i różnorodność tematyczną i formalną, jak i na proweniencję źródłową oraz na autentyczność zapisów tekstów folkloru rusińskiego. Zdecydowana większość tych materiałów, zwłaszcza sanockich, pochodzi z własnych badań i rejestracji Kolberga w trakcie nieodległych od siebie etapów eksploracji terenowych. Są to liczne zapisy pieśni z melodiami, duży, ponad 100 tekstów obejmujący zbiór opowieści ludowych, inne drobne formy literatury ludowej (zagadki, przysłowia), cenne opisy obrzędów, zwłaszcza weselnych, i zwyczajów dorocznych, wiadomości etnograficzne i bibliograficzne. W okresie tym Kolberg był już znacznie bardziej osłuchany z językiem ukraińskim, z którym zetknął się praktycznie jeszcze w roku 1861. Wyczulone ucho muzyka z doskonałym słuchem, studia własne i konsultacje u znawców ukraińszczyzny, m.in. Izydora Kopernickiego, sprawiły, że w dzisiejszej ocenie naukowej dialektologów – jak to już wspomniano wcześniej – zapisy Kolberga przedstawiają dużą wartość jako wiarygodne, zwłaszcza w zakresie dokumentacji prawidłowego brzmienia gwar lokalnych i charakterystycznych dla nich zjawisk fonetycznych. W rezultacie Sanockie przynosi poza wartościowym materiałem etnograficznym, m.in. dotyczącym ubiorów, pożywienia, budownictwa i gospodarki rolnej, poza oryginalnymi opisami zwyczajów, obrzędów i wierzeń oraz bogatym zespołem najrozmaitszych pieśni powszechnych także „szczególnie cenny dla dialektologii zbiór autentycznych tekstów gwarowych z XIX wieku” 1, który tworzą zebrane przez badacza opowiadania, bajki i anegdoty. W roku 1885, rok po wydaniu monografii Lubelszczyzny, ukazała się też w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” niewielka publikacja Kolberga poświęcona zagadkom z Lubelskiego2. Przynosi ona trzydzieści tekstów z lokalizacją generalną określoną w tytule pracy, z odniesieniem ogólnym autora do zbiorów zagadek wcześniej opublikowanych w tym periodyku przez Kopernickiego, Petrowa, Siarkowskiego i Glogera. Nie wiadomo, czy pozyskał Kolberg zapisy tych drobnych form folkloru już po ukazaniu się monografii regionu, czy też dysponował nimi wcześniej. T. Skulina „Sanockie-Krośnieńskie”… (DWOK T. 49), s. XXXIII. O. Kolberg Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz), „Zbiór Wiadomości do Antopologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302 i odbitka 1885. Przedruk w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16– 17 (DWOK T. 75), s. 216–219. 1 2 440 �XXIII [Starania w Akademii o osobny fundusz na wydanie materiałów z Rusi. – Kontakty z folklorystami słowiańskimi, F.S. Kraussem (od 1886) i z L. Kubą (od 1885). – Kłopoty mieszkaniowe – lato 1886 r. w Krakowie. – Wydanie cz. II Kieleckiego (1886) – ukończenie kolejnej monografii. – Udział w nowych projektach badań Komisji Antropologicznej (1886). – Recenzja H. Biegeleisena (1886) i Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. – Życie codzienne, kontakty towarzyskie i krąg przyjaciół Kolberga w Krakowie. – Wydanie Mazowsza cz. III (1886). – Zaproszenie do udziału w pracach Komitetu organizującego dział etnograficzny Wystawy Krajowej (marzec 1887).] Troska o edycję zebranych materiałów, szczególnie ruskich z Galicji Wschodniej, których wartości był świadomy, oraz obawa, że nie zdoła ich wydać, skłaniały Kolberga do ponawiania zabiegów o pozyskanie dodatkowych funduszy. W styczniu 1886 roku wystosował do prezesa Akademii petycję w tej sprawie z dołączonym do niej wykazem materiałów ręko­ piśmiennych, w której przedstawił stan dotychczasowych prac wydawniczych oraz możliwość ich ukończenia w zakresie monografii ziem polskich przy dotychczasowym patronacie finansowym instytucji. Jednocześnie p ­ isał: Ale w tekach moich znajdują się nadto, i to w nierównie znaczniejszej liczbie, materiały z Rusi (a w części i z Litwy) pozyskane, których publikacja – według mego zdania – równie ważne, jeśli nie ważniejsze jeszcze niż dotychczas wydane, przyniosłaby dla nauki plony. O ważności tej przekonać mogą drukowane już przed kilku laty 2 tomy Pokucia. – Na publikację atoli takową, a która by jednocześnie z wyżej cytowaną (Lud) dokonywać się mogła, żadnych nie posiadam środków. A wszakże wiek mój podeszły oraz przykład, jaki dają literaturze naszej rosyjskie, coraz gęściej (za podnietą zakładów naukowych) ukazujące się publikacje etnologiczne, biorące za przedmiot swych badań zachodnie cesarstwa gubernie, naglą – jak mniemam – i nas także do pośpiechu w pracy i do szybszego na polu wydawniczym działania. Wnioskował więc o osobny fundusz roczny, „[…] iżby dotyczące Rusi wydawnictwo, o ile możności za mego jeszcze żywota i pod moim okiem (więc wedle programu, jaki dotąd moim pracom przewodniczy) dokonywane być mogło w sposób, jak się to dzieje co do rzeczy polskich”1. Osobnego funduszu 1 Niedatowany brulion listu do J. Majera, prawdopodobnie z 10 I 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 311 i 312. Do oryginału dołączony został spis materiałów, którego 441 �Kolberg jednak wtedy nie otrzymał, dopiero w 1888 roku Akademia będzie mogła zwiększyć swoją subwencję na rzecz jego wydawnictwa do 1000 zł. reń. rocznie, z przyznawanych mu od 1878 roku 500 zł reń., o czym będzie mowa dalej. Dla orientacji autora Ludu w zakresie dokonań humanistyki słowiańskiej i europejskiej ważne znaczenie miał jego udział w pracach Akademii, utrzymującej rozległe kontakty z instytucjami i ośrodkami zagranicznymi. Szczególną rolę odegrało tu pośrednictwo i doradztwo Izydora Kopernickiego, który prowadził niezwykle żywą i szeroką działalność w tym zakresie jako aktywny członek wielu towarzystw europejskich, autor bogatej korespondencji z przedstawicielami nauki w kraju i za granicą 1. Niejednokrotnie podejmował on bezpośrednią inicjatywę włączania Kolberga, nadmiernie zaabsorbowanego swoją mrówczą pracą, w krąg tych kontaktów, także w obrębie pozapolskiego życia naukowego. I tak np. za pośrednictwem Kopernickiego nawiązał Kolberg kontakt z dużo młodszym słoweńskim folklorystą i etnologiem, zajmującym się głównie Słowiańszczyzną południową, Fryderykiem Salomonem Kraussem (ur. w 1859 roku). Ożywiona korespondencja obu badaczy, zainicjowana w kwietniu 1886 roku podziękowaniem Kolberga za przysłaną publikację Kraussa, trwała do 1889 roku2. Kopernicki znał i cenił publikacje słoweńskiego naukowca, poznał go osobiście w Wiedniu, sam pomagał Kolbergowi jako tłumacz z serbskiego studiować niektóre jego prace przysyłane do Krakowa i pisał o nich. Krauss wspomina go zresztą w swoich listach wielokrotnie jako wybitnie przez siebie cenionego człowieka i autora3. Korespondencja brulion z 10 I 1886 r., zachowany w archiwum Kolberga, opublikowano jako aneks 12 tamże, na s. 743–749. 1 Wydawca listów Kopernickiego, A. Wrzosek pisał: „W papierach po nim pozostałych znalazły się setki listów doń w latach 1862–1891 od 380 osób i instytucji. […] W czasach Kopernickiego nie było ani jednego, cokolwiek wybitniejszego pracownika na niwie antropologii, etnografii, etnologii i archeologii przedhistorycznej w Polsce, który by nie korespondował z nim”. (A. Wrzosek [wstęp do:] I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego wydał i wstępem opatrzył…, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 59 i 60). 2 Zob. brulion listu do F.S. Kraussa z 12 IV 1886 r. oraz list tegoż z 28 XII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 328–329 i 653. 3 Zob. m.in. brulion listu do F.S. Kraussa z 14 V oraz list od tegoż z 8 VI 1886 r., tamże, s. 338 i 344. Kopernicki z uznaniem wspominał o zainteresowaniu Kraussa folklorem Serbów bośniackich w artykule O najnowszych zdobyczach pieśni ludowych serbskich, zamieszczonym w „Ateneum” 1886, T. 3, s. 536–541. 442 �Kraussa i Kolberga poświęcona jest głównie omawianiu przekazywanych sobie nawzajem publikacji, obaj wyrażają wzajemną satysfakcję, jaką daje wymiana prac, możliwość bliższego poznawania folkloru i kultury obu słowiańskich narodów, perspektywa badań porównawczych. Krauss z zachwytem przyjmuje kolejne tomy Kolberga, pisze z pewną afektacją, wręcz uwielbieniem dla „przybranego ojca”, czasami zadaje mu konkretne pytania i prosi o wskazówki dotyczące polskiego folkloru. Kolberg odpowiada serdecznie, z taktem i z ciepłym zainteresowaniem dla kolejnych prac Kraussa, zachęca go do dalszych badań, inspiruje wskazówkami i przekazuje mu oczekiwane informacje, a także udziela nowych 1, ale zastrzega jednocześnie, że wiek i ogrom własnych zadań nie pozwalają mu na drobiazgowe kwerendy i analizy. Po latach Kolberg napisze w serdecznym tonie w jednym z ostatnich listów do Kraussa: Przysyłane mi przez Was łaskawie książki odbieram regularnie […] Z nich to uczę się coraz lepiej poznawać i pokochać lud południowosłowiański, nieodrodny pod wielu względami od naszego. A mam nadzieje, że i Wy z dzieł moich coraz lepiej poznacie i pokochacie nasz lud polski2. W roku 1886 Kolberg kontynuował też wcześniej nawiązany kontakt korespondencyjny z Ludwikiem Kubą (1863–1956), czeskim folklorystą muzycznym, dotyczący przede wszystkim wzajemnej wymiany informacji i publikacji. Ludwik Kuba, także malarz, pisarz i podróżnik, autor antologii liczącej ponad 1500 słowiańskich pieśni ludowych 3, kontaktował się również z Kopernickim. Korespondencję z Kolbergiem nawiązał w maju 1 M.in. posyła Kraussowi przywieziony w 1857 r. z Lublany tomik Emila Korytki Slovénske pésmi…, informacje o autorze, polskim zesłańcu, który w Lublanie zajął się spisywaniem pieśni słoweńskich, oraz własnoręczny odpis przysłów słoweńskich z druku odnalezionego w pamiątkach po zmarłym Korytce u jego rodziny w Piadykach pod Kołomyją w 1880 r. (por. listy F.S.Kraussa i bruliony Kolberga z listopada i grudnia 1886 r.., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, nr 1292, 1293 i 1298). O zainteresowaniu Kolberga Korytką i o materiałach Korytki w jego zbiorach por. też E. Millerowa, wstęp do tomu Słowiańszczyzna południowa. Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III (DWOK T. 59/III), s. XIX– XXIV oraz XXXVII–XLI. Zob. też wyżej, s. 135–136. 2 Brulion listu do F.S. Kraussa z 1 VI 1889 r., Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 609. 3 Praca pt. Slovanstvo ve svých zpěvech. Sbornik národnich a znarodnělných (vyznamných) pisni všech slovanských národou (Pardubice 1884–1895–1929) obejmowała pieśni czeskie, słowackie, polskie, serbołużyckie, ukraińskie, rosyjskie, białoruskie, i południowosłowiańskie, zebrane w 15 księgach dzielących się na zeszyty. Była to część zbiorów Kuby 443 �1885 roku, przysyłając mu jedenaście pierwszych zeszytów swojego dzieła; do roku 1889 objęła ona 16 wzajemnie wymienianych listów. Kuba darzył Kolberga wyjątkową atencją i podziwem; w swoich pełnych uznania i szacunku listach zwracał się do niego jako do mistrza i naukowego autorytetu. Przesyłał mu kolejne zeszyty swojej monumentalnej pracy, opowiadał o jej przebiegu, dalszych planach i podróżach. Kolberg odwzajemniał się z serdecznością i uwagą, także wysyłał Kubie kolejne wydane tomy, z których adresat korzystał w swojej pracy. Latem 1886 roku Kuba zatrzymał się w Krakowie w przejeździe na Ukrainę i odwiedził Kolberga. Chciał usłyszeć polskie ludowe pieśni i „polskie skrzypki”, poznać niektóre obyczaje, tańce i ubiory1. Efektem tych kontaktów i spotkania jest dużo późniejsza osobista relacja Kuby, przejmująco ukazująca ówczesną sytuację bytową autora Ludu, jego ascetyczne warunki życia i niepokój o losy niewydanych materiałów2. W kwietniu 1886 roku Kolberg wraz z Jasińskimi przeprowadził się pod nowy adres na ulicę Warszawską 4. Przyczyną przenosin była sytuacja materialna opiekujących się Kolbergiem Jasińskich. Mimo wyprowadzki właścicielka dawnego domu zgłaszała wobec nich roszczenia finansowe i sprawa miała swój finał w procesie sądowym, wygranym jednak po dwu latach przez Jasińskich3. Kłopoty te były też powodem rezygnacji Kolberga z letniej podróży. Wcześniej zamierzał odwiedzić Śląsk „w celach etnograficznych”, o czym informował Ludwika Kubę, Wernerową, Karolinę i Blizińskiego, co ten ostatni mu odradzał jako pomysł niebezpieczny, sądząc, że Kolberg wybiera się w okolice Wrocławia i pisząc: Gdyby tak jeszcze chodziło o zwykłego śmiertelnika, skończyłoby się na wytransportowaniu do granicy. Ale etnograf europejskiej sławy, który już napisał tyle tomów i który obecnie w roku 1886 zbierałby dowody polskości owego liczących około 4000 zapisów pieśni i muzyki ludowej (zob. list L. Kuby z 18 V 1885 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 255–256). 1 O swoich planach informował Kolberga w liście z 25 VI 1886 r., tamże, s. 347–348. O spotkaniu latem 1886 roku świadczą wzmianki w liście L. Kuby z 29 III 1887 r., tamże, s. 429–430 oraz w listach następnych. 2 Wspomnienie Kuby w artykule pt. Moje styky s Oskarem Kolbergem ukazało się w „Ludzie” T. XXIX: 1930, na s. 73–77. 3 Zob. list do A. Teichmannowej z 15 VI 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 510 oraz przyp. 1 do listu J. Blizińskiego z 19 VI 1886 r., tamże, s. 346. 444 �Śląska, który żelazny książę chce mieć niemieckim, na pewno padłby ofiarą na podobieństwo Kraszewskiego1. Kolberg wprawdzie odpowiedział, że miał w planie Śląsk austriacki, tj. Cieszyński, gdzie nie spodziewałby się takich kłopotów, ale wyjaśniał, że o zaniechaniu podróży w ogóle zdecydowały inne okoliczności. Pisał do Blizińskiego: Co do mojej własnej figury, muszą Wam oznajmić, że kłopoty i niepokoje, które spowodowały przeprowadzkę moją w kwietniu, teraz zaczynają się ponawiać i zapewne wkrótce przyjdzie się znów gdzieś wyprowadzić. Ci państwo Jasińscy, u których mieszkam, są niewypłacalni i tylko żyją z lokatorów, dając im stancję i wikt, a tych w lecie, gdy wszystko wyjeżdża, ściągnąć z niskąd nie mogą. Więc gospodarz ich dusi, a i mnie razem z nimi; pieniędzy nie ma, a więc znów meble jak wprzódy są w niebezpieczeństwie. Jest to powodem, że się zdecydować nie mogę na wyjazd na prowincję, chyba by się okoliczności zmieniły na korzyść Jasińskich, którym dałem słowo trzymać ich się, póki tylko będzie można2. Rok 1886 przyniósł dwa nowe tomy Kolberga; w połowie roku wyszła część II Kieleckiego, tj. tom 19. Ludu, pod koniec roku kończył się druk części III Mazowsza rozsyłanego odbiorcom z początkiem następnego, 1887 roku3. Kolejna monografia regionalna, dwuczęściowe Kieleckie4, obejmowała część szeroko rozumianego Krakowskiego, tj. Stopnickie, Miechowskie, Olkuskie i Kieleckie, co administracyjnie pokrywało się z obszarem dawnej guberni kieleckiej. W ujęciu Kolberga granice Krakowskiego i Kieleckiego 1 Tamże, s. 345. Aluzja w cytowanym tekście dotyczy aresztowania Kraszewskiego w czerwcu 1882 r. w Berlinie i uwięzienia go w Moabicie do sierpnia 1883 r., za zbieranie dla rządu francuskiego tajnych wiadomości o wojsku i wojskowości pruskiej (por. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 82–83, przyp. 1). Wzmianki o zamiarach podróży na Śląsk zob. też tamże, s. 330, 347 i 349. 2 List do J. Blizińskiego z 16 VII 1886 r., tamże, s. 357–358. 3 W brulionie listu do R. Wolffa z 20 X 1886 r. Kolberg informuje, że cz III Mazowsza (DWOK T. 26) „jest już pod prasą” (tamże, s. 374), a już 17 I 1887 r. przesyła ten tom Komitetowi Kasy im. Mianowskiego wraz z rozliczeniem za trzy wydane tomy Mazowsza, podając m.in. koszty druku i ilustracji (tamże, s. 406–407). Zob. też notatka Kolberga o wysyłanych tomach datowana 27 II 1887 r. w brulionie listu do L. Kuby z 13 VII 1886 r. (tamże, s. 356). 4 Zob. E. Antyborzec „Kieleckie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kieleckie. Suplement do tomów 18–19 (DWOK T. 76), s. V–XXIII, por. tejże Monografie regionalne Oskara Kolberga…, s. 177–178. 445 �pozostawały więc nieostre i miejscowości takie jak Olkusz, Ojców, Pieskowa Skała, Skalmierz powtarzają się w obu monografiach. Materiały z tego regionu zbierane przez samego Kolberga pochodzą z lat czterdziestych i pięćdziesiątych, czyli z wczesnego etapu badań, dopełnia je jednak w sposób znaczący dla wartości tomów bogaty materiał pozyskany w latach 1876–1886 od Władysława Siarkowskiego, o którym była już mowa. Kolberg wysoko cenił etnograficzne prace i zbiory tego kieleckiego regionalisty; jak wyżej wspomniano – rekomendował go na członka Komisji Antropologicznej, promował do druku i redagował jego prace w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”. Z kolei Siarkowski, korzystający także z pomocy współpracowników, odwoływał się do autorytetu Kolberga, chętnie przyjmował jego wskazówki i opinie przy gromadzeniu i publikacji swoich materiałów. W Kieleckiem Kolberg korzystał z wydanych już prac Siarkowskiego, a także z przekazanych mu przez tego autora „do użytku” opracowań rękopiśmiennych, takich jak obszerny manuskrypt przysłany około 1885 roku pt. Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa zebrane przez… w latach od 1876–1881 czy dostarczone wcześniej Przysłowia i zdania z okolic Kielc, a także zaproponowane Kolbergowi do wykorzystania w 1885 roku materiały dotyczące sobótek, które Siarkowski pozyskał w postaci listów od miejscowych duchownych. Kieleckie Kolberga, obejmujące obszar pierwotnie planowany dla dwu monografii, mimo wartościowych materiałów źródłowych jest odbiciem jego nasilających się obaw o kurczący się czas pozostały na wydanie całej spuścizny oraz ograniczeń finansowych trapiących go w latach osiemdziesiątych. Wyrazem tych ostatnich jest m.in. brak ilustracji, do których, jak wiadomo, przykładał Kolberg wielką wagę. Coraz boleśniej i widoczniej odczuwał konieczność redukowania zamierzeń pod presją rzeczywistych możliwości, a świadomość ta przewija się jako motyw przewodni całej jego korespondencji z tamtego okresu. Pod koniec roku 1886 zaznaczył się też udział Kolberga w aktualnych pracach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności. Na posiedzeniu Komisji w dniu 11 listopada przyjęto wzmiankowany już wniosek zgłoszony przez sekretarza Izydora Kopernickiego, a „poparty przez przewodniczącego Majera i p. Oskara Kolberga”, w którym postulowano „potrzebę rozpoczęcia systematycznych badań etnograficznych w kraju według planu obmyślanego i przyjętego przez Komisję Antropologiczną, nie poprzestając na dotychczasowym ogłaszaniu materiałów dorywczo opracowywanych przez członków Komisji bądź przez współpracowników postronnych”, a „dla ułożenia 446 �planu przyszłych badań etnograficznych wyznaczono Komitet z grona Komisji, złożony z pp. O. Kolberga, prof. Malinowskiego, dr Kosińskiego, Gustawicza i wnioskodawcy”, tj. Kopernickiego1. Kolberg nie figuruje w spisie obecnych na tym posiedzeniu, z pewnością miał jednak swój istotny, jeśli nie decydujący udział w tej sprawie i uzgodnił z Kopernickim swoje stanowisko, skoro ten powołał się na poparcie autora Ludu i skoro Kolberg znalazł się w składzie Komitetu. Taki kierunek badań wytyczany w Akademii zbieżny był z jego poglądami i doświadczeniami i odzwierciedlał troskę o całościowe, systematyczne i planowe badanie polskiej kultury ludowej, a co za tym idzie, równie konsekwentne ich finansowanie. Warto też zauważyć kolejny przejaw niezmiennie przyjacielskiej i solidarnościowej wobec Kolberga postawy Kopernickiego, który zawsze, także mimo nieobecności przyjaciela, występował w jego imieniu i w jego interesie. Także ku końcowi roku 1886, w grudniowym zeszycie „Biblioteki Warszawskiej”, ukazała się obszerna recenzja 22 wydanych tomów Kolberga autorstwa Henryka Biegeleisena, historyka literatury i ludoznawcy2. Miała charakter zdecydowanie krytyczny w stosunku do dzieła Kolberga, do przyjętych przez niego założeń i metod. Jak się wydaje, na negatywną i jednostronną opinię Biegeleisena wpływ miała pewna uraza, u której podłoża leżała odmowa Kolberga, do którego zwrócił się jeszcze w 1884 roku z prośbą o wskazówki potrzebne mu do pracy o balladzie Mickiewicza Ucieczka. Prośba „do najznakomitszego badacza ludu” podbudowana była wyrazami „uwielbienia dla Jego pracy i nauki”. Tym bardziej dziwi wręcz napastliwy ton recenzji, gdyż Kolberg odpowiedział z szacunkiem, podał kilka informacji, ale kwerendy i studiów na wskazany temat taktownie odmówił z powodu braku czasu3. W swojej recenzji Biegeleisen zarzucił autorowi Ludu brak krytycyzmu w doborze i ocenie źródeł, selekcji materiału i sposobie opracowania, „manię kolekcjonowania”, chaotyczność i brak 1 Zob. Posiedzenie Komisji Antropologicznej w dniu 11 XI 1886 r., „Rozprawy i Sprawozdania Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XV, Kraków 1887, s. LXXIV. Informację tę podał także „Czas” 1886, w nr. 264. Zob. też wyżej, s. 286]. 2 Opublikowała ją „Biblioteka Warszawska” z 1886 r., w tomie 4, na s. 431–441, w dziale Piśmiennictwo krajowe i zagraniczne. Dotyczyła tomów 1–19 Ludu, cz. I i II Pokucia (DWOK T. 29 i 30) oraz cz. I Mazowsza (DWOK T. 24). 3 Zob. niedatowane listy H. Biegeleisena z 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 110–111 i 132–133 oraz odpowiedź Kolberga z 24 III 1884 r., tamże, s. 134–135. Biegeleisen przygotowywał wtedy pracę Tło ludowe ballady Adama Mickiewicza pt. „Ucieczka” opublikowaną w czasopiśmie „Świt” w 1885 r., T. 2, nr 50–56. 447 �planu, niekonsekwencje i błędy w traktowaniu tekstów folkloru, „eklektyzm i kompilatywność”, brak jednolitych zasad opracowania merytorycznego i językowego, właściwie brak kompetencji. Kolberg odpowiedział bardzo szybko, przygotowując rzetelną, udokumentowaną replikę, w której metodycznie odniósł się do kolejnych zarzutów recenzenta. Już 12 lutego 1887 roku wysłał ją do ówczesnego redaktora „Biblioteki Warszawskiej”, Józefa Plebańskiego, z prośbą o zamieszczenie swojej odpowiedzi na łamach „najbliższego zeszytu” czasopisma1. Jednak Plebański nie zaakceptował formuły repliki z obszerną argumentacją Kolberga, nie pomijającą żadnego z krytykowanych aspektów jego dzieła. Nie odmówił publikacji wprost, lecz uznał, że tekst jest za długi, w sposób pokrętny uzasadniał, że musiałby jednocześnie przytaczać „contre-replikę” Biegeleisena, któremu wysłał przekazany mu tekst, zwlekał mimo kilkakrotnych upomnień Kolberga. W końcu po ośmiu miesiącach Kolberg zniecierpliwiony i zdegustowany sposobem załatwiania sprawy, uznając polemikę za spóźnioną, a sugestię jej przeredagowania za niemożliwą do przyjęcia, wycofał się z zamiaru publikacji, co Plebański skwapliwie przyjął, uważając problem za rozwiązany i dając do zrozumienia, że z zadowoleniem przyjął wycofanie się z kłopotliwej dla siebie riposty2. Niepublikowany rękopis Kolberga, zwrócony mu w październiku 1887 roku, bardzo istotny jako obszerna wypowiedź autora Ludu na temat założeń, zasad i metod pracy badawczej i edytorskiej, zachował się w jego spuściźnie i wydany został dopiero w ramach Dzieł wszystkich3. Odpowiadając na zasadniczy zarzut Biegeleisena, że poza własnymi zapisami autora jego dzieło jest bezkrytyczną i chaotyczną „zbieraniną różnorodnych wiadomości”, Kolberg przypominał swoją fundamentalną zasadę: Snać nie dostrzega on [autor recenzji] planu w jego układzie, gdzie materiał podany bezwzględnie ma dostarczać karmi i żywiołu naukowego różnym gałęziom wiedzy z etnografią spowinowaconym do dalszego zużytkowania go i oczyszczenia. Autor jako zbieracz w nawale zatrudnień ograniczyć musiał swą czynność Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 411–412. Zob. korespondencja w tej sprawie J.K. Plebańskiego i Kolberga z okresu od marca do października 1887 r., tamże, listy 1319, 1321, 1322, 1325, 1330, 1346 i 1350. 3 Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena, w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 391–411 (publikowana na podstawie rkp w BN PAU i PAN, sygn. 2184, k. 12– –18; tamże na k. 20–21 inna wersja początku odpowiedzi, druga pełna wersja rkp. z niewielkimi różnicami, zachowana w zespole rękopisów później odnalezionych, obecnie w Arch. PTL, w tece 47, sygn. 1354/III, k. 68–75). 1 2 448 �krytyczną na autentycznym i sumiennym przedstawieniu choćby najdziwaczniejszych piśmiennych i ustnych źródeł, na skromnej jedynie uwadze nad ich kompetencją i krótkim na ich znaczenie poglądem. Ocenę ich rozleglejszą i gruntowniejszą, jak i głębsze nad nimi studia pozostawia on specjalistom w każdej z owych gałęzi wiedzy1. Wyjaśniał dalej, że wartościowanie źródeł w przypadku materiału folklorystycznego i etnograficznego jest co najmniej problematyczne, gdyż niejednokrotnie publikacje ulotne, peryferyjne, rzadkie czy mniej ambitne i znane lub z drugiej strony przede wszystkim popularne przynoszą ważne dla badacza szczegóły dotyczące życia i kultury ludu, jego tradycji i twórczości, a nawet konkretne przekazy tekstów folkloru. Etnograf i folklorysta nie może kierować się tylko określoną wartością ideową i artystyczną źródeł jak historyk literatury, lecz wybierać musi takie, które przynoszą najwięcej konkretnych interesujących jego dyscyplinę informacji i przekazów. Skąd pewność, że materiał dziś za lichy uważany – pyta Kolberg – nie nabierze z czasem wagi przy bliższym rozpoznaniu go przez uczonych? Czyja powaga ma ocenić wartość źródeł, skoro najznakomitsi nawet uczeni zagraniczni nie są co do ich kompetencji w zgodzie? Dlaczego wiadomość przelotna ogłoszona w jakiejś gazecie niesumiennej (na czym polega ta niesumienność?) nie ma służyć za materiał, jeśli zawiera jakiś szczegół dla etnografii przydatny, choćby wątpliwej na razie wartości? Dlaczego szczegół ów etnograficzny nie ma być zanotowany, mimo że czyjś uśmiech wywołuje? Gdzież są owi wielcy pisarze i ludowi znawcy, których by relacje (zapewne książkowe, czyli teoretyczne) uznane już były przez wszystkich za najlepsze, więc lepszymi były od powziętych gdzieś ze słuchu?2 W takim sensie dla etnografia kompetencja nie zawsze należy do „wielkich pisarzy i znawców ludu”; dla niego ważniejszym źródłem wiedzy może być np. utwór o zwyczaju sobótkowym mniej znanego poety z XVII wieku, Kaspra Twardowskiego, niż poemat na ten temat „najznakomitszego u nas poety szesnastego wieku”, Jana Kochanowskiego, gdyż pierwszy przynosi „nieco więcej o tym obrzędzie wiadomości”3. Kolberg wykazuje, że treści foOdpowiedź Kolberga… (DWOK T. 63), s. 392. Tamże, s. 394; podkreślenia w tekście za wyróżnieniami Kolberga w rkp. 3 Tamże, s. 395. Mowa o utworze Twardowskiego Bylica świętojańska (Lwów 1630) oraz o cyklu 12 pieśni J. Kochanowskiego pt. Pieśń świętojańska o Sobótce (pierwodruk: Kraków 1 2 449 �klorystyczne, np. wątki podaniowe czy legendowe, przysłowia, pieśni, badacz może wydobywać z rozmaitych źródeł: zarówno czerpać je z bezpośrednich relacji informatorów i śpiewaków, z literatury pięknej, z publikowanych opisów historycznych i geograficznych kraju czy poszczególnych miejscowości, jak i z ulotnych kalendarzy, jarmarcznych druków, okolicznościowych broszur, lokalnych czasopism. Oponuje też Kolberg przeciwko zarzutowi nieumiejętnego rozdzielania „rzeczy” ludowych od nieludowych, mieszania ich ze sobą, wykazując nieostrość granicy między nimi, zmiany przynależności i nieustające przenikanie się obu nurtów między środowiskami twórczymi i wykonawczymi, adaptacyjne procesy oraz przekształcenia w ich obrębie. Krytyce recenzenta, dotyczącej niejednolitej postaci językowej tekstów folkloru – zacierania cech gwarowych lub wiernego ich oddawania – przeciwstawia fakt rozmaitego charakteru dokumentowanych przez badacza przekazów ludowych, z których jedne podawane były konsekwentną gwarą, w innych cechy dialektologiczne są sporadyczne lub zatarte, jeszcze inne mają kształt literacki aż do stylizacji włącznie, „których zatem języka w niczym zmieniać się nam nie godziło”, gdyż są „spisane tak, jak je słyszeliśmy z ust opowiadaczy – wyjaśnia Kolberg. I dodaje: „Prawda, iż jedni wygłaszali je w mowie gminnej, gdy inni posługiwali się już to mową ze szkolnych ław, już z garderoby wyniesioną”. Tak więc w kolejnych tomach […] są pieśni wiernie w języku ludowym oddane, o ile przez włościan i włościanki były śpiewane, boć te, które dyktowała czeladź dworska (w różnym będące stopniu ogłady) należało znów spisać w mowie jej właściwej, a nie naciąganej do ludowej. W ogóle unikaliśmy wszelkiej modernizacji, o ile nie wtrącali jej sami włościanie. Tam tylko, gdzie wiadomość lub opowieść jakaś podaną nam została w sposób niegładki, zawiły, i to w mieszaninie językowej bez interesu dla lingwisty, dozwalaliśmy sobie stylizacji wedle mowy ogólnej, gdyż tu chodziło już o treść rzeczy, a nie o materiał językowy. Tłumaczy także, że kwestionowana przez Biegeleisena chwiejna pisownia tych samych wyrazów jest wynikiem niekonsekwentnej wymowy narratorów, często nawet w obrębie jednego przekazu i że stanowi odbicie wahań i niuansów fonetycznych żywej mowy. Na zarzut, że na takim zapisie „filolog polegać nie może”, Kolberg replikuje: 1586). Fragmenty pierwszego utworu z opisem Sobótki cytuje Kolberg w cz. I Mazowsza (DWOK T. 24), na s. 347. 450 �Na to odpowiadamy, że spisywaliśmy wyrazy tak, jak je słyszeliśmy wymawiane, a nie sądzimy, aby nas zmysł słuchu bardzo oszukiwał; uderzyło nas to nawet samych, gdy opowiadający pięciokrotnie zmieniał wymowę[…], tu zatem raczej to jego wymowa była chwiejną, a nie nasza pisownia, która iść była powinna za tą nieprawidłowością, nie zaś samowolnie na prawidłowość jakąś zamieniać1. Replika Kolberga, poruszająca szereg drobniejszych jeszcze kwestii warsztatu zbieracza i wydawcy, potwierdza z jednej strony wypracowaną i sprawdzoną koncepcję jego dzieła jako zbioru źródeł, który to zbiór wyprzedzać powinien ich interpretację i dalsze badania, przy czym ukazuje docenioną przez współczesną naukę trafną perspektywę i intuicję zbieracza nie stroniącego od najróżniejszych przekazów źródłowych, respektującego ich wieloraki kształt formalny. Z drugiej strony ilustruje ówczesne, a także późniejsze niezrozumienie jego założeń i metod, nowatorstwa i dalekosiężnej perspektywy zbieracza pracującego dla przyszłych dokonań naukowych. Krytyka Biegeleisena, podjęta ze stanowiska historyka literatury i filologa, dysponującego odmiennym warsztatem, metodologią i stawiającego sobie inne cele badawcze, okazała się całkowicie zawodna wobec encyklopedycznego zamierzenia Kolberga i jego panoramicznego obrazu kultury ludowej w ujęciu regionalnym. Można ubolewać, że odpowiedź autora Ludu – jedyna tak obszerna w jego dorobku, analityczna i syntetyczna zarazem – nie ukazała się drukiem wkrótce po recenzji Biegeleisena; może wyeliminowałaby szereg nieporozumień, jakie narosły wokół dzieła Kolberga i po części przetrwały długo w postaci sztywnych, upraszczających stereotypów, jak choćby przede wszystkim powtarzający się zarzut ograniczenia się do bezkrytycznego zbieractwa. W styczniu 1887 roku Kolberg otrzymał propozycję udziału w pracach specjalnego Komitetu, powołanego do zorganizowania wystawy etnograficznej, która miała odbyć się w ramach Wystawy Krajowej (galicyjskiej) zorganizowanej we wrześniu tego roku w Krakowie, a obejmującej działy poświęcone rolnictwu, przemysłowi i rzemiosłu2. Wystawa otwarta od 1 do Odpowiedź Kolberga… (DWOK T. 63), s. 405–406. List Komitetu Wystawy Krajowej z 31 I 1887 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 407–408. Prezesami Komitetu Wystawy byli: hr. Artur Potocki (1850–1890), działacz gospodarczy, prezes Towarzystwa Rolniczego w Krakowie w latach 1887–1889, oraz Feliks Szlachtowski (1820–1896), prawnik, prezydent Krakowa w latach 1884–1893, funkcję dyrektora Wystawy pełnił Faustyn Jakubowski (1837–1898), adwokat, członek Krajowej Komisji Przemysłowej. W skład Komitetu do zorganizowania wystawy etnograficznej wchodziło poza Kolbergiem 1 2 451 �12 września połączona była także z ekspozycją dzieł sztuki w Sukiennicach (do 15 września). Kolberg uczestniczył w pracach związanych z wystawą etnograficzną i w ich trakcie stykał się z wielu naukowcami i działaczami galicyjskimi, co znalazło wkrótce odbicie w jego dalszych staraniach o wsparcie materialne dla swojego dzieła. Życie codzienne Kolberga w tym okresie w Krakowie skąpo ilustrują rzadsze wówczas listy do Karoliny, która wraz z mężem i rodziną przeprowadziła się do Sandomierza, oraz sporadyczne do Jadwigi Wernerowej. Zawsze żywo zainteresowany sprawami rodzinnymi, edukacją bratanków i bratanic, ich pracą i losami zawodowymi, o sobie pisze Kolberg z pewną rezygnacją i niepokojem, a także z poczuciem osamotnienia i z tęsknotą za rodzinną Warszawą, miastem swojej młodości. W lutym 1887 roku w liście do Jadwigi wręcz skarży się: Wszelki zarobek coraz trudniejszy, a życie coraz droższe i wiek coraz podeszlejszy, i nie wiem, jak to dalej pójdzie. Przy takich danych trudno mi marzyć o tym, abym kiedykolwiek ujrzał jeszcze ukochaną Warszawę. A pragnąłbym tego szczerze z całej duszy. W Krakowie mimo wszelkich starań nie zdołałem się jeszcze zaaklimatyzować tak, jakby należało i jak tego położenie moje wymaga. Bo jakkolwiek zawiodłem się na Konopkach (a raczej na Modlnicy tylko), to mam tu jeszcze mnóstwo życzliwych mi osób, bywam na zebraniach literackich i muzycznych (np. u prezesa Majera, u pp. Przezdzieckich, Cieszkowskiego, Tarnowskich itd.), z kilku profesorami w ścisłej żyję przyjaźni, jak np. z Kopernickim, Sadowskim. Ale wszystkie te stosunki, z wyjątkiem tylko Kopernickiego, więcej mi ukazują zaszczytów i uznania itd., aniżeli dają chleba, zadośćuczynienia i pomocy w moich pracach etnograficznych, które dość ciężko wywalczać sobie muszę, bo Kraków jest ubogi i samolub. Towarzystwa te mimo grzeczności są zimne i nie zastąpią nigdy owych niezapomnianych serdecznych związków (czy to rodzinnych, czy przyjacielskich), jakie mnie łączyły niegdyś z naszą stolicą. Ale dosyć już o tym; trzeba się poddać woli wyższej od naszych życzeń, skoro już inaczej być nie może1. Wąski krąg wymienionych przez Kolberga osób to postacie, które odcisnęły swój wyrazisty ślad na życiu kulturalnym i naukowym Krakowa. dziesięciu członków, działaczy kulturalnych i uczonych z Krakowa (wymienionych w liście, przeważnie związanych z Akademią Umiejętności i znanych Kolbergowi; należeli do niej m.in.: A. Baraniecki, W. Dzieduszycki, I. Kopernicki, K. Rogawski, P. Umiński). 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 17 II 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 416. Fragment z nazwiskami osób, z którymi Kolberg kontaktował się bliżej, w rkp. skreślony. 452 �Pierwszy prezes Akademii, Józef Majer, wraz żoną, Karoliną z Friedlei­ nów, mieszkali przez wiele lat na Wiślnej, „Pod Zającem”, gdzie prowadzili salon artystyczny, a dwukrotnie w roku podejmowali szersze grono członków Akademii. Majer, także miłośnik muzyki, chętnie grywający na fortepianie, był postacią bardzo popularną w Krakowie; Józef Rostafiński pisał, że „znał go ówczesny cały Kraków: od przekupki na Małym Rynku do wszystkich dygnitarzy królewskiego miasta”1. Uczęszczany salon przy ulicy Wolskiej, w którym bywał Kolberg, prowadzili też Konstanty Przezdziecki (1846–1897), ziemianin, amator i mecenas sztuk i nauk, wraz z żoną Elżbietą (Izabelą) Plater-Zyberk. Przezdziecki był postacią podobnie jak Majer zasłużoną dla Krakowa, m.in. przyczynił się do zbadania grobów królewskich na Wawelu i współpracował z Józefem Łepkowskim przy ich odrestaurowaniu, był współwydawcą pomnikowej edycji Dzieł wszystkich Jana Kochanowskiego, kontynuatorem po ojcu Aleksandrze wydania dzieł Długosza, pisał w „Czasie” felietony o wystawach malarstwa w Wiedniu. Własny salon muzyczny prowadził też w Krakowie wymieniony przez Kolberga Zygmunt Cieszkowski (1845–ok. 1914), publicysta, wiolonczelista, organizator życia muzycznego w mieście, sekretarz Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w latach 1887–18942. Wreszcie we wspomnianym przez Kolberga domu Tarnowskich, Stanisława i Róży Marii z Branickich, zwanym popularnie pałacem na Szlaku (tj. przy ulicy Szlak 71), funkcjonował jeden z ważniejszych ośrodków życia towarzyskiego, intelektualnego i politycznego Krakowa3. Stanisław Tarnowski, historyk literatury, krytyk literacki, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, polityk, jedna z najważniejszych postaci galicyjskiego życia politycznego i naukowego przełomu XIX i XX wieku, był bardzo życzliwy Kolbergowi i dobrze mu znany z kręgów Akademii, której drugim prezesem został po Majerze. Łączyły go też z Kolbergiem wspólne zainteresowania postacią i twórczością Chopina. O kontaktach towarzyskich Kolberga – poza jego własnymi skąpymi wypowiedziami – niewiele wiadomo z innych źródeł. Z innych zachowanych 1 J. Rostafiński Józef Majer. Szkic biograficzny, Kraków 1899, s. 3. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie, Kraków 2006, s. 68 oraz M. Dziadek Polskie salony muzyczne od początku XIX wieku do 1939 roku, w: Władysław Żeleński i krakowski salon muzyczny: tożsamość kulturowa w czasach braku państwowości, red. naukowa G. Mania, P. Różański, Kraków 2017, s. 76. 2 Zob. M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 75 i 76. 3 Zob. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 90–91 i 228. 453 �świadectw wynika, że bywał domu Władysława i Wandy Żeleńskich i przyjaźnił się z gospodarzami. Żeleński (1837–1921), kompozytor, pianista i pedagog, twórca oper, pieśni i muzyki instrumentalnej, osiadł w 1881 roku w Krakowie, gdzie był profesorem harmonii i kontrapunktu w Szkole Towarzystwa Muzycznego. W 1888 roku doprowadził do jej przekształcenia w konserwatorium muzyczne i pełnił w nim funkcję dyrektora oraz nauczyciela teorii, gry na organach i wyższego kursu fortepianu. Żeleńscy mieszkali najpierw przy ulicy Gołębiej, potem w willi z ogrodem przy ulicy św. Sebastiana i podejmowali gości w niedziele tradycyjnym proszonym obiadem i słynną herbatą. „Salon państwa Żeleńskich nie pretendował do roli salonu literackiego – pisała w roku 2017 Magdalena Dziadek – i nie był salonem kobiecym, królował w nim pan domu i pod jego zapewne dyktando dobierano gości – głównie spośród muzyków, aby oddawać się wieczorami wspólnemu muzykowaniu” 1. Żeleński wspominał później, że Oskar Kolberg był „upragnionym gościem” na owych niedzielnych obiadach, które „dały nam sposobność zbliżenia się i wymiany myśli”. Kompozytor niezwykle cenił i podziwiał wytrwałą, niezmordowaną pracę Kolberga, jego skromność i prostotę bycia, życzliwość i wyrozumiałość dla ludzi. Rozumiał i podzielał pasję Kolberga dla muzyki, „która go zawsze zajmowała w najwyższym stopniu”. Zażyłość z domem Żeleńskich musiała być duża, skoro muzyk pisał: Zdarzało się dawniej, że niekiedy powracając do domu, zastawałem go u siebie przy fortepianie, próbował dawnych swoich utworów, a i rzecz sama, i sposób grania robiły wrażenie typowe czegoś przechowywanego wiernie z dalekiej przeszłości2. Jest to jedno z nielicznych świadectw powracania Kolberga w późnych latach do instrumentu i jego trwałej potrzeby obcowania z muzyką. Żeleński będzie towarzyszył Kolbergowi w ostatnim okresie życia, stanie się świadkiem jego ostatnich dni, a po jego śmierci – inicjatorem budowy pomnika nagrobnego ku jego pamięci. Uczniem Żeleńskiego był m.in. Ferdynand Hoesick (1867–1941), pisarz, wydawca i księgarz, historyk literatury i muzykograf, który w latach 1 M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 76. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 68 i 229. 2 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga, „Czas” 1892, nr 261 (z 13 XI). 454 �1888–1890 studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim i bywał u Władysława Żeleńskiego. W swoim pamiętniku Hoesick wspominał niedzielne odwiedziny w domu nauczyciela: […] czułem się tam jak w domu, a przy wybornej herbacie z samowaru, słynnej u Żeleńskich, aż nadto miałem okazji do kształcących rozmów z panią Żeleńską o literaturze, z „dyrektorem”, który wtedy komponował Goplanę, o muzyce. Do tej herbaty często zasiadał również sędziwy Oskar Kolberg, znany zbieracz pieśni ludu polskiego, u którego „dyrektor” jako u specjalnego znawcy melodii ludowych nieraz przy mnie zasięgał rad co do niektórych pieśni i arii w Goplanie. Stary Kolberg jako kolega szkolny Chopina interesował mnie podwójnie, zwłaszcza, że kiedym w salonie zasiadał do którego z dwóch fortepianów, przy czym najczęściej grałem rzeczy Chopina, chwalił moją grę, dziwiąc się, skąd miałem takie szopenowskie uderzenie. Wiem, że nieraz o tym rozmawiał z panią Żeleńską, siedząc z nią w przyległym pokoju stołowym1. Żeleński wspomina zainteresowanie Kolberga swoim uzdolnionym uczniem, późniejszym wybitnym pianistą i kompozytorem o światowej sławie, bywającym w domu nauczyciela, Zygmuntem Stojowskim, którego Kolberg często i chętnie słuchał, „znał od dziecka, zajmował się niemal do chwil ostatnich, rozpytując się o rozwój jego talentu”2. Tak więc w domu Żeleńskich, wypełnionym dobrą muzyką, także Chopina, i rozmowami o życiu muzycznym, przysłuchując się koncertom, mając dostęp do fortepianu i niekiedy grając samemu, z pewnością czuł się znakomicie. Bliższych jednak okoliczności tych spotkań Kolberga i jego konsultacji związanych z muzyką do Goplany3 z relacji samego badacza nie znamy. Koresponden1 F. Hoesick Powieść mojego życia (Dom rodzicielski). Pamiętniki, T. 1, Wrocław 1959, s. 430 (pierwodruk: 1935 pt. Dom rodzicielski, w 4 tomach). Wspomniana przez Hoesicka opera Goplana, z librettem Ludomiła Germana na podstawie Balladyny Juliusza Słowackiego, miała premierę w Krakowie 23 lipca 1896 roku. 2 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga…, nr 261. Zygmunt Stojowski (1869 lub 1870–1946) uczył się od 1881 roku harmonii, kontrapunktu i gry fortepianowej u Żeleńskiego, jednocześnie uczęszczając do gimnazjum św. Anny. Wybitnie utalentowany, już jako trzynastolatek występował publicznie ma koncertach Towarzystwa Muzycznego i w salonie muzycznym Marceliny Czartoryskiej. W roku 1887 wyjechał na studia do Paryża, potem do Nowego Jorku, gdzie zyskał międzynarodową sławę jako pianista, kompozytor i pedagog. 3 Konsultacje te potwierdza też muzykolog krakowski, Maciej Negrey, w artykule Władysław Żeleński 1837–1921, zmieszczonym w pracy Władysław Żeleński i krakowski salon muzyczny…, s. 102, gdzie omawiając operę Goplana, stwierdza: „Konstruując sceny ludowe, [Żeleński] konsultował się z Oskarem Kolbergiem”; nie podaje jednak źródła tej informacji, więc 455 �cji z kompozytorem brak, natomiast bliskie przyjacielskie stosunki także z Wandą Żeleńską, żywo uczestniczącą w życiu kulturalno-literackim Krakowa, skąpo potwierdzają trzy późne listy. W związku z jubileuszem Kolberga w 1889 roku Żeleńska prosi go o informacje biograficzne potrzebne dla prasy, a w ostatnich dniach życia chory już Kolberg wystosowuje do niej 4 maja i 1 czerwca 1890 roku, tj. na dwa dni przed śmiercią, dwa lakoniczne i enigmatyczne listowne komunikaty, których treść ma charakter sytuacyjny i jest po części niezrozumiała, lecz świadczy o zaufaniu wobec adresatki i o jej opiece nad chorym1. Ze wspomnień Żeleńskiego wyłania się też skład „ograniczonego koła przyjaciół [Kolberga] w ostatnich czasach”. Jako należący wraz z żoną do tego kręgu wymienia on Ksawerego i Tadeusza Konopków, prezesa Majera, Kopernickich, Blizińskich, którzy po sprzedaży Bóbrki w połowie 1888 roku przeprowadzili się do Krakowa, Tomasza Mączkę, lekarza, który opiekował się Kolbergiem w ostatnich miesiącach życia, pastora Jerzego Gabrysia, proboszcza parafii ewangelickiej św. Marcina w Krakowie, a także Alfreda i Marię Stojowskich. Matka wspomnianego wyżej Zygmunta, Maria z Bogdańskich Stojowska, była pianistką, osobą ustosunkowaną w sferach towarzysko-artystycznych i naukowych, i w okresie, gdy rodzina mieszkała w Krakowie, prowadziła salon muzyczny2, w którym bywali artyści o międzynarodowej sławie. M.in. w 1884 roku odwiedził go Józef Ignacy Paderewski, którego poznał wtedy kilkunastoletni Zygmunt Stojowski i z którym zawiązał potem przyjaźń na całe życie. Poza tą wzmianką Żeleńskiego, który zaprzyjaźniony był z rodziną Stojowskich, brak informacji o odwiedzinach Kolberga w ich domu. Jako charakterystyczną postać Krakowa wspomina też Kolberga syn Władysława, znany pisarz i publicysta, Tadeusz Boy-Żeleński. W jednym być może przytacza ją za świadectwem Hoesicka. Podobnie W. Poźniak, który pisze: „Mało kto wie, że kompozytor przyjaźnił się z Oskarem Kolbergiem i że właśnie w czasie komponowania Goplany często zasięgał u niego porad. Rezultat tych konsultacji zasługuje na wielkie uznanie, bo chyba żaden poważniejszy kompozytor operowy przed Żeleńskim – oczywiście z wyjątkiem Moniuszki – nie podchodził tak trafnie do naszej muzyki ludowej jak twórca Goplany” (Opera po Moniuszce, w: „Z dziejów polskiej kultury muzycznej, T. II, Kraków 1966, s. 287). 1 Zob. listy 1444, 1546 i 1548 w cz. III Korespondencji… (DWOK T. 66). Bliskość Żeleńskiej przy Kolbergu w ostatnich chwilach życia potwierdzają również wspomnienia pośmiertne mu poświęcone (zob. m.in. artykuł Oskar Kolberg, „Czas” 1890, nr 127 (z 7 VI)). O kontaktach towarzyskich Kolberga por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 73. 2 Zob. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 68 i 69. 456 �z esejów ze zbioru Znasz-li ten kraj?... pisze: „W owym czasie osiadł w Krakowie sędziwy Oskar Kolberg. Przyjmowano go Pod Baranami i Na Szlaku”. Dalej Boy przytacza zabawną anegdotę. Pewna dama pyta półgłosem drugą, wskazując Kolberga: „Qui est-ce, ce vieux (Kto to jest, ten stary?) – C’est le Loude (To jest Lud). – Qu’est ce que c’est le Loude?...(Kto to jest Lud?)”1. Wspomniany pałac Potockich Pod Baranami, zakupiony w 1822 roku przez Artura Potockiego i Zofię z Branickich, stał się „pierwszym salonem Krakowa i jednym z najważniejszych opiniotwórczych ośrodków arystokratycznych w Galicji”2. Sam Kolberg nigdzie jednak nie wspomina o swoich odwiedzinach w siedzibie Potockich przy Rynku Głównym, stanowiącej centrum życia towarzyskiego i kulturalnego Krakowa. Podobnie brak jego informacji o bywaniu w sławnym wówczas salonie muzycznym Marceliny Czartoryskiej, który w zimie mieścił się w centrum miasta, przy ulicy Sławkowskiej, a latem w willi Decjusza w Woli Justowskiej. Marcelina Czartoryska, pianistka i działaczka charytatywna, wróciła na stałe do Polski w 1867 roku, po okresie swojego bujnego życia towarzyskiego w Paryżu, gdzie spotykała się z wybitnymi muzykami, m.in. z Chopinem jako jego uczennica, protektorka i opiekunka. W Krakowie od 1869 roku prowadziła dom otwarty, który wkrótce stał się pierwszym salonem muzycznym w mieście. Organizowała dwa rodzaje przyjęć: wielkie, otwarte dla wszystkich, podczas których sama grywała często na fortepianie, i małe, zamknięte wieczory muzyczne. Była zasłużoną animatorką życia muzycznego w mieście, protektorką krakowskiego Towarzystwa Muzycznego. Dzięki swoim zabiegom dyplomatycznym u władz w Wiedniu przyczyniła się do powstania w 1888 roku Konserwatorium Muzycznego. W jej eleganckiej rezydencji wypełnionej dziełami sztuki i pamiątkami historycznymi bywali najwybitniejsi przedstawiciele życia kulturalnego i artystycznego miasta i przyjezdni goście ze świata sztuki. Swój salon muzyczny prowadziła do 1886 roku, do śmierci męża Aleksandra. Jest bardzo prawdopodobne, że T. Boy-Żeleński Znasz-li ten kraj?... Pisma T. II, Warszawa 1956, s. 402 (pierwodruk: 1932). Encyklopedia Krakowa, red. D. Kalisiewicz i in., Kraków 2000, s. 723. Zob. też A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 26–31 i 228. Być może, Kolberg bywał też gościem Potockich w ich rezydencji w Krzeszowicach pod Krakowem. Wskazywałaby na to wzmianka M.A. Szulca w liście z 30 VI 1875 r., nigdzie jednak niepotwierdzona (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 531), a także zapisy terenowe Kolberga melodii do tekstów pieśni z Krzeszowic zanotowanych w zbiorku nieznanego autora oraz okolicznościowe pieśni związane z życiem rodzinnym Potockich (zob. np. O. Kolberg Krakowskie cz. II, DWOK T. 6, s. 276–277, nr 495 i przyp. źródłowy do tej pieśni w suplemencie krakowskim, DWOK T. 73/III, s. 223–224 oraz w T. 73/II DWOK, s. 119, nr 919). 1 2 457 �Kolberg, przynajmniej sporadycznie, bywał na muzycznych spotkaniach u Czartoryskich, tym bardziej że Marcelina była uczennicą Chopina, miłośniczką jego gry i propagatorką kanonu interpretacyjnego utworów mistrza, oraz że gromadzili się tam dobrze mu znani krakowscy muzycy, m.in. Władysław Żeleński i Zygmunt Cieszkowski, a także inne wybitne postacie, jak np. Stanisław Tarnowski i Jan Matejko1. W korespondencji Kolberga nazwisko Czartoryskiej przewija się wprawdzie kilkanaście razy, przeważnie przy okazji omawiania z Szulcem i Karasowskim biografii Chopina, a także w okresie krakowskim w listach do Karoliny mowa o Czartoryskiej jako o potencjalnej nabywczyni portretu Chopina pędzla Antoniego. Brak tam jednak wyraźnych informacji o bezpośrednich kontaktach Kolberga z Marceliną Czartoryską. Ważnym dla Kolberga punktem Krakowa była księgarnia Friedleina prowadzona po śmierci Daniela w 1855 roku przez jego syna Józefa, który przejął rodzinną działalność po ojcu. Józef Friedlein (1831–1917), członek Komisji Archeologicznej Akademii, był bibliofilem i kolekcjonerem, znawcą i zbieraczem rzadkich druków i wydawcą cennych faksymiliów. Księgarnię odrestaurował i uruchomił w kamienicy Hetmańskiej w Rynku Głównym pod numerem 11. Rozwinął dział antykwaryczny, gromadził ryciny, mapy i numizmaty, wydawał dzieła naukowe i literackie, podręczniki, albumy, mapy i nuty. W roku 1884 został wiceprezydentem Krakowa, w roku 1893 prezydentem. Jego księgarnia rozprowadzała publikacje Akademii, wcześniej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, zajmowała się też powierzonym sobie kolportażem dzieła Kolberga. Była ważnym miejscem spotkań Krakowian i przyjezdnych, ośrodkiem dyskusji i wymiany książek. Autor Ludu bywał tam często, spotykając się z przyjaciółmi i znajomymi, mając okazję do rozmów i kontaktów, a także do rozpoznawania się w ruchu wydawniczym i naukowym. Na adres księgarni Friedleina przychodziła też do niego korespondencja krajowa i zagraniczna, a także książki i przesyłki pieniężne. Niedaleko, również w Rynku Głównym, pod numerem 23, mieściła się filia krakowska księgarni Gebethnera i Wolffa, która z kolei pośredniczyła w kolportażu Ludu na teren Królestwa Polskiego. Było to również miejsce wizyt i spotkań Kolberga2. Zob. M. Dziadek Polskie salony muzyczne…, s. 75 oraz A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 59–64 i 225. 2 Por. też W. Bieńkowski, A. Gruca Krakowskie koneksje…, s. 72–73. Tam mowa także (bez podania źródła informacji) o „bliskich kontaktach Kolberga z księdzem Józefem Pelczarem, profesorem 1 458 �Choć brakło badaczowi bliskich relacji rodzinnych, które były jego udziałem w latach warszawskich, nie był zupełnie osamotniony w Krakowie; miał grono oddanych przyjaciół i był osobą rozpoznawaną w mieście. Natomiast jego kontakty z Modlnicą urwały się prawie zupełnie. Informował o tym Karolinę w czerwcu 1886 roku: Z Modlnicą stosunki są nader słabe jak zawsze, zapomnieli o mnie niemal zupełnie, więc i ja też nie mam powodów pamiętania o nich. Częściej już, lubo także rzadko, spotykam się z Mogilanami (tj. z matką i pannami) u Ksawerego lub Tadeusza K[onopki]1. Podobnie pisał do bratowej w marcu 1887 roku: Siedząc najczęściej przy pracy w domu, zwłaszcza wieczorem, rzadko kiedy wychodzę na herbatę, nawet do tych kilku, jakich mam, przyjaciół. Z Konopkami, o ile nie spotkam czasami kogoś z ich rodu na ulicy, nie mam żadnych stosunków i nie wiem, czy te się kiedy znów nawiążą. Bo ja, nie widząc z ich strony zbliżenia, narzucać im się nie myślę2. Czując coraz dotkliwiej ubytek sił i zdrowia, lecz pochłonięty bez reszty wytężoną pracą, zmuszony był w miarę czasu ograniczać nawet skąpe kontakty z przyjaciółmi. Pozbawionemu troskliwej codziennej opieki doskwierała coraz bardziej samotnicza egzystencja. Żeleński wspomina, że zapytany kiedyś o nią odpowiedział: Mówią mi, że gdybym się był ożenił, byłbym mniej samotnym na starość. Zapewne. Ale czy ja wiem, czy mógłbym się tak w zupełności oddać pracy, czy życie domowe nie odrywałoby mnie od niej? Czy towarzyszka zrozumiałaby i lubiła moja pracę tak, żeby mi była pomocą? A może Bóg tak chciał, bym mojej robocie już wyłącznie ślubował?3 Pod koniec marca 1887 roku otrzymał Kolberg oficjalne zaproszenie do udziału w pracach Komitetu „Wystawy Krajowej Rolniczo-Przemysłowej teologii i byłym rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego” oraz o „wspólnych zainteresowaniach muzycznych łączących Kolberga z organistą wawelskim, Wincentym Rychlingiem Bartoszewskim” (tamże, s. 73); jednak brak potwierdzenia tych kontaktów w dostępnych świadectwach źródłowych. 1 Brulion listu do Karoliny z 27 VI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 350. Matka to Stefania Konopkowa, wdowa po Józefie, panny to ich córki, które jako dorosłe opuściły Modlnicę, gdzie wcześniej przebywały pod opieką ciotki Antoniny. Ksawery Konopka, syn Michała, a kuzyn Józefa, oraz Tadeusz, najstarszy syn Józefa, mieszkali w Krakowie. 2 Brulion listu do Karoliny z 6 III 1887 r., tamże, s. 421. 3 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga…, nr 261. 459 �i Maszyn Pomocniczych dla Rolnictwa i Przemysłu oraz Wystawy Sztuki Polskiej w Krakowie r. 1887”. Zaproszenie to przyjął1. Jednak początkowo napięta sytuacja polityczna i groźba wybuchu wojny, a także przygotowania wojenne m.in. w Austrii i we Francji podawały w wątpliwość celowość realizacji tego przedsięwzięcia2. Ostatecznie jednak po uspokojeniu się sytuacji Komitet zdecydował na posiedzeniu 27 marca, że wystawa odbędzie się zgodnie z planem w roku 18873. Kolberg podobnie jak inni członkowie Komitetu podjął działania zmierzające do pozyskania osób wspomagających wystawę oraz eksponatów gromadzonych według określonego programu. Nie wiadomo dokładnie, w jakiej zdołał to uczynić skali, gdyż zachowały się jedynie nieliczne ślady jego korespondencyjnych zabiegów o zasilenie działu etnograficznego wystawy4 oraz sporządzony przez niego niedatowany brulion odezwy ponawiającej z ramienia Komitetu wystawy apel wystosowany „do władz i publiczności krajowej” z prośbą „o łaskawe nadsyłanie zgłoszeń w duchu programu, które przyjmowane będą w tutejszym magistracie do 15 lipca”5. Dalsze poczynania Kolberga nie są znane, nie wspomina o nich konkretnie w listach, ograniczając się do informacji o udziale w przygotowaniu wystawy etnograficznej. Jednak większe zaangażowanie w tym zakresie uniemożliwiły mu kłopoty mieszkaniowe i zdrowotne, które dotknęły go wiosną i latem 1887 roku, co wynika z korespondencji. Pisząc do F.S. Kraussa 16 kwietnia 1887 roku, Kolberg wyjaśnia opóźnienie swojej odpowiedzi niedawną przeprowadzką, o której brak bliższych informacji, a w późniejszym liście do B. Hoffa z 19 grudnia tego samego roku, prosząc o adresowanie następnych przesyłek dla niego do „księgarni Friedleina w Rynku”, dodaje: „nie na ulicę Warszawską […], gdziem mieszkał 1 List Komitetu Wystawy Krajowej z 21 III 1887 r. i odpowiedź Kolberga z 25 III 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 426 i 428. 2 Zob. wzmianki o groźbie wojny w listach Kolberga z lutego i marca, tamże, s. 415 i 421. Zaostrzający się konflikt niemiecko-rosyjski i rozruchy polityczne w Bułgarii groziły do połowy marca interwencją zbrojną Rosji, a w konsekwencji wystąpieniem innych mocarstw Europy. Ostatecznie konflikt zażegnany został na drodze rokowań dyplomatycznych Rosji oraz jej porozumienia w sprawie bułgarskiej z Turcją. 3 O przebiegu tego posiedzenia, dyskusji i decyzji o terminie, przygotowaniach do wystawy i jej budżecie pisał „Czas” 1887, w nr. 71 (z 29 III), w artykule Wystawa Krajowa. 4 Zob. brulion listu do Z. Glogera z 1 VI oraz oryginał listu do J. Blizińskiego z 6 VII 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 438 i 440–441. 5 Jest to rękopis z licznymi skreśleniami, poprawkami i dopiskami zachowany w zespole manuskryptów odnalezionych dopiero w 2014 roku, obecnie w Arch. PTL, w tece 47, sygn. 1354/III, k. 66. 460 �przed rokiem i od tego czasu dwa razy już zmienił mieszkanie”1. Poza tymi wzmiankami nic więcej o tych przeprowadzkach nie wiemy. Były one zapewne wynikiem dalszych kłopotów gospodarzy Kolberga, Jasińskich, z niewypłacalnością i brakiem wystarczających środków materialnych uzyskiwanych od lokatorów. W następnych latach nadal Kolberg zmuszony był zmieniać mieszkanie, co w oczywisty sposób komplikowało jego niezwykle pracowite i wypełnione obowiązkami życie. XXIV [Radomskie cz. I (lipiec 1887). – Długa choroba oczu (lato i jesień 1887). – Wystawa Krajowa (wrzesień–październik 1887) i ograniczony udział w pracach nad jej działem etnograficznym. – Starania o subwencję na tomy poświęcone Galicji Wschodniej – petycja do Sejmu Krajowego (listopad 1887) i jej pozytywny wynik. – Uczestnictwo w pracach Komisji Antropologicznej. – Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1888). – Wydanie trzech tomów: cz. II Radomskiego, cz. IV Mazowsza, cz. III Pokucia (1888). – Radomskie – kolejna ukończona monografia. – Spowodowana kłopotami z cenzurą zmiana karty tytułowej cz. IV i V Mazowsza. – Recenzja W. Smoleńskiego cz. I–III Mazowsza (1887). – Trudne warunki bytowe Kolberga i ich obraz w oczach jego gości. – Aktywności pozawydawnicze (opinia o nowym czasopiśmie naukowym, „Wiśle”, sprawa E. Korytki i jego materiałów).] Na początku lipca badacz dysponował kolejnym gotowym tomem Ludu, częścią I Radomskiego. Tę – według jego określenia – „nowo ukutą serię” wysłał wtedy m.in. do Blizińskiego, którego informował też przy okazji o niemożności wyjazdu latem z powodu tych samych kłopotów mieszkaniowych i obowiązków związanych z wystawą2. W tym czasie dopadła go też poważna choroba oczu, o której wspomina później w listach do bliskich i przyjaciół. W listopadzie pisał do B. Hoffa: […] w ciągu lata mocno cierpiałem na oczy, że oka prawego o mało nie straciłem i przez parę miesięcy ani lekturą, ani pisaniem zajmować mi się wcale nie było wolno. Leczyłem się w klinice. Teraz jest trochę lepiej, ale oszczędzać się muszę, 1 2 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 431 i 432 (przyp. 2) oraz s. 477. Zob. list do J. Blizińskiego z 6 VII 1887 r., tamże, s. 440–441. 461 �choć zajęcia bynajmniej mi nie brakuje, zaniechać też robót mego zawodu – już z samej konieczności – w żaden sposób nie mogę1. Obszerniej relacjonuje ten problem Jadwidze Wernerowej: Co do mojej choroby oczu, o której wspominasz, to Ci tyle tylko powiem, że mocne zapalenie trapiło mnie przez całe lato i jesień, trzymając jak na uwięzi w Krakowie, minęło wreszcie – dzięki ciągłej i trafnej (w końcu) kuracji w tutejszym Instytucie oftalmicznym dra Marcisiewicza; jemu to zawdzięczam, iż prawe oko (które już za stracone uważałem) ocalonym zostało. Możesz sobie wyobrazić, ile cierpieć musiałem, skazany na 4-miesięczną bezczynność, często na bezsenność z bólem oka połączoną, siedzenie przeważnie w ciemnym pokoju przez parę miesięcy itd. Do tego wszystkiego ciągła obawa o stratę chorego oka, na którym się i wrzód zrobił, oraz nadwerężenie drugiego, które już się mocno łzawić poczęło. Wszystko to najczarniejsze przynosiło mi myśli do głowy, bo w moim położeniu literata strata oczu równałaby się niemal śmierci – o chłodzie i głodzie. A tu jeszcze na domiar poruczono mi pewne czynności przy tutejszej Wystawie Rolniczo-Przemysłowej, których naturalnie spełnić nie byłem w możności. Dzięki Bogu, wszystko to przeszło i już od miesiąca prawie wolno mi się zajmować pracą po dawnemu, ale zalecono mi oszczędzać się (przynajmniej w ciągu zimy) i nie narażać zbytnio oczu – więc pracować mam tylko przy świetle dziennym, przy lampie zaś tylko w razie koniecznym, i to nie dłużej nad parę godzin2. Tak więc obowiązków związanych z Wystawą nie mógł Kolberg w oczekiwanym zakresie kontynuować, opóźnieniu uległy też jego terminowe prace nad częścią IV Mazowsza3, która ukazała się dopiero w roku następnym. Tymczasem Wystawa Rolniczo-Przemysłowa, otwarta od 1 września do 12 października na miejskich Błoniach i urządzona z rozmachem, spotkała się z żywym zainteresowaniem uczestników i odwiedzających. Skupiała ponad 800 wystawców i połączona była z wystawą etnograficzną, wysoko ocenianą merytorycznie; recenzent „Czasu” pisał o niej: „Zdumiewa Brulion listu do B. Hoffa z 14 XI 1887 r., tamże, s. 461. Brulion listu do J. Wernerowej z 12 I 1888 r., tamże, s. 488–489. Pod użytą przez Kolberga nazwą „Instytut oftalmiczny” funkcjonował szpital okulistyczny w Warszawie; w Krakowie jedynym specjalistycznym zakładem chorób oczu była wówczas Klinika Okulistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Feliks Marcisiewicz (1857–1923), lekarz okulista, studiował na Wydziale Lekarskim UJ (1878–1883), w r. 1887 pełnił w tej klinice funkcję stałego asystenta. 3 Pisał o tym w brulionie listu do K. Dobrskiego z 7 XII 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 473. 1 2 462 �bogactwem materiału, poucza przejrzystym i wzorowym układem”1. Największym zainteresowaniem cieszyły się stroje ludowe z różnych ziem Rzeczypospolitej (34 kompletne ubiory na manekinach umieszczonych w osobnych szafach) oraz fragmenty innych, m.in. znad Czeremoszu, z Podola galicyjskiego, z Wielkopolski, Krakowskiego i Litwy, oryginalne hafty z Kresów Wschodnich, fotografie typów ludowych, kolekcja pisanek, zbiory ceramiczne i koszykarskie, instrumenty ludowe, jak lira ukraińska, dudki i piszczałki, skrzypce góralskie (gęśliki). Ważnym kulturalnym wydarzeniem była też towarzysząca powyższej Wystawa Sztuki Polskiej, otwarta w Sukiennicach, w której skład weszły w całości zbiory Muzeum Narodowego. Starannie opracowany Katalog ilustrowany pierwszej wielkiej Wystawy Sztuki Polskiej (wydany w Krakowie w 1887 roku) obejmował ponad 500 pozycji reprezentujących około 200 artystów z dziedziny malarstwa, rzeźby, sztuki graficznej i architektury. Ponadto na wystawie znalazły się także eksponaty z zakresu „sztuki zastosowanej do przemysłu i rękodzielnictwa artystycznego” oraz „okazy przemysłu artystycznego dawnego (starożytnictwo) i pamiątki historyczne”2. Jeszcze w czasie trwania wystawy, która gromadziła w Krakowie ważne i wpływowe osobistości Galicji, Kolberg – mimo poważnych kłopotów zdrowotnych w lecie i jesienią, a raczej wbrew nim – z determinacją podejmuje kolejne próby pozyskania funduszy na kontynuację swojego wydawnictwa, tj. na edycję bogatych materiałów z Rusi. Spieszy się, by wykorzystać ważne dla swoich starań rozmowy, spotkania i świeże kontakty, nawiązane przy okazji wystawy. Zabiega o przychylność i poparcie dla planowanej inicjatywy wniesienia pod obrady Sejmu podstawowej dla swego dzieła sprawy funduszu3. Uzyskuje życzliwą opinię dla tego projektu Wystawa krajowa. Wystawa etnograficzna, „Czas” 1887, nr 208 (z 13 IX). H. Struve Pierwsza Wystawa Sztuki Polskiej w Krakowie. Przegląd krytyczny przez…, „Kłosy” 1887, T. XLV, nr 1161 (z 17 IX) i 1162 (z 24 IX). Relacje o Wystawie przynosiły cykliczne sprawozdania i wiadomości organizacyjne w specjalnej rubryce pt. Wystawa Krajowa, „Czas” 1887, nr 199 (z 1 X) – nr 214 (z 20 IX) i 232 (z 11 X) – 240 (z 20 X); tam w nr. 208 (z 13 X) omówienie Wystawy Etnograficznej. Zob. też sprawozdanie z otwarcia ekspozycji Wystawa krajowa w Krakowie, „Kłosy” 1887, nr 1160 (z 10 IX). 3 Zob. bruliony listów do W. Rebczyńskiego z 3 X i do L. Wierzbickiego z 6 X 1887 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 453–457. Władysław Rebczyński (1836–1911), muzealnik, uczestnik powstania styczniowego, od 1878 roku był sekretarzem, zastępcą kustosza, od 1886 r. kustoszem, od 1904 roku wieloletnim dyrektorem Muzeum Przemysłowego we Lwowie, należał także do lwowskiego grona członków Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce 1 2 463 �ze strony Włodzimierza Dzieduszyckiego i prezesa Józefa Majera i 17 listopada wystosowuje petycję do Sejmu Krajowego z prośbą o subwencję na wydawnictwo tych materiałów. Przedstawia najpierw pokrótce stan swojego wydawnictwa, sposób dotychczasowego finansowania przez Akademię (około 500 fl. rocznie) oraz Kasę Mianowskiego (750 rub. sr. rocznie) i określa dalsze potrzeby w związku z ogromem posiadanego a jeszcze niewydanego materiału ruskiego: Ale zbiory moje obejmują prócz wskazanych tu zasobów równie cenny, a niemniej obfity (bo na kilkanaście tomów obliczony, jak tego dowodzi załączony przy niniejszym piśmie wykaz) materiał etnograficzny z Rusi, a osobliwie Rusi halickiej pozyskany, na wydawnictwo którego Akademia Umiejętności, do której się o poparcie na ten cel udałem, przy rozgałęzionych a licznych obecnie swych wydatkach odpowiedniego funduszu nie posiada. Wniosek ten Kolberg motywuje koniecznością przyspieszenia prac w związku ze swoim podeszłym wiekiem i słabnącą kondycją fizyczną. Pisze: Gdyby wiek mój nie był, tak jak jest, podeszły, gdybym więc mógł mieć nadzieję, że robiąc użytek z rękopisów mych w tak powolnym tempie, jak to dotąd jedynie być mogło, zdołam zużytkować mozolnie zebrany materiał przy pomocy rzeczonych korporacyj naukowych, to wstrzymałbym się od prośby, którą obecnie zanoszę do Wysokiego Sejmu. Że zaś lata mego życia nie dozwalają łudzić się tym błogim widokiem, nie chcąc więc, żeby praca mego życia po mojej śmierci zmarniała, upraszam, ażeby Wysoki Sejm wyznaczyć raczył łaskawie sumę fl. 2000 rocznie na wydanie dwóch tomów dzieła obejmującego opisy etnograficzne Galicji wschodniej; tom każdy po 20–23 arkuszy druku wraz z ilustracjami i muzyką1. Do petycji tej dołącza wykaz materiałów rękopiśmiennych złożonych w 30 tekach, a sporządzony wcześniej, bo z datą 26 września 1887 roku2. Przekazuje te dokumenty na ręce Michała Bobrzyńskiego, z prośbą w Akademii Umiejętności. Ludwik Wierzbicki (1834–1912), inżynier, budowniczy i dyrektor kolei żelaznych, współzałożyciel i współorganizator Muzeum Przemysłowego we Lwowie, był docentem Politechniki Lwowskiej, radnym miasta Lwowa i posłem na Sejm Krajowy. 1 Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 463–465, cytowane fragmenty na s. 464. 2 Rękopis tego wykazu znajduje się podobnie jak list w zbiorach Biblioteki Narodowej, (sygn. 3442, k. 47–48, list – k. 46). W archiwum Kolberga zachowały się także dwie identyczne jak powyższa wersje spisu zawartości 30 tek, datowane 25 września 1887 r. (rkp. BN PAU i PAN, 464 �„o wniesienie i zalecenie” jego wniosku Sejmowi1, co jako posła i jednocześnie członka Akademii szczególnie go do tego uprawnia. Stara się dalej o poparcie innych posłów i zwraca się prośbą o nie m.in. do Stanisława Polanowskiego, przekazuje też swoje tomy dla księgozbioru Wydziału Krajowego we Lwowie, z prośbą o ich udostępnienie w czasie obrad sejmowych2. W sumie zabiega usilnie o właściwe postawienie sprawy na forum sejmowym. Nad wnioskiem Kolberga obradowano w sejmie na posiedzeniu 20 stycznia 1888 roku, a o wyniku zawiadomił Kolberga Wydział Krajowy pismem z 3 lutego. Petycję rozważono pozytywnie, rozwiązując problem dodatkowej subwencji w ten sposób, że drogą uchwały podwyższono dotację Sejmu dla Akademii na wydawnictwa, „a przeto i na wydanie tego dzieła, jeżeli Akademia uzna to za stosowne”3. Kolberg otrzymywał odtąd od Akademii zasiłek w wysokości 1000 fl. rocznie – jak już wspominano – podwojony w stosunku do dotychczasowych 500 fl. Zimą, na przełomie roku 1887 i 1888, Kolberg znowu chorował, choć stan oczu poprawił się, umożliwiając mu normalną pracę, o czym pod koniec stycznia donosił Blizińskiemu4. Narzuciwszy sobie plan jeszcze większej intensyfikacji prac wydawniczych, zobowiązany do ich przyspieszenia przez podwyższoną dotację, wszystkie siły i czas poświęcał teraz swojemu dziełu, redukując maksymalnie inne zajęcia i działania, a także ograniczając korespondencję. W styczniu 1888 roku pisał do Jadwigi Wernerowej o swojej sytuacji życiowej, z goryczą powracając do zerwania z Modlnicą i dając wyraz, jak bardzo je odczuł po spokojnych latach u Konopków: Zresztą nic się w moim cichym trybie życia nie zmieniło, wyjąwszy to, że jako coraz starszy, coraz bardziej dbać muszę o swą wygodę, lubo skromne moje sygn. 2183, k. 77–78 i 79–80). Wcześniejszy, przywoływany już wykaz tek z 10 I 1886 r. zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12. 1 Zob. brulion listu do M. Bobrzyńskiego z 21 XI 1887 r, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 465–466. Michał Bobrzyński (1849–1935), prawnik, historyk, polityk, od 1877 r. profesor historii prawa polskiego i niemieckiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, od 1878 r. członek Akademii, współtwórca krakowskiej szkoły historycznej, był jednocześnie posłem na Sejm Krajowy i do Rady Państwa w Wiedniu, a w l. 1908–1913 namiestnikem Galicji. 2 Zob. bruliony listów z 24 XI 1887 r. do S. Polanowskiego i do Wydziału Krajowego, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 466–468. Stanisław Polanowski (1826–1898), ziemianin, działacz gospodarczy, zajmujący się głównie rolnictwem, członek Izby Panów, poseł na Sejm Krajowy. 3 Zob. Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 497–498. 4 Zob. list do J. Blizińskiego z 29 I 1888 r., tamże, s. 494. 465 �potrzeby muszą się zastosować do przychodów. Toteż od trzech lat, jak jestem lokatorem pp. Jasińskich, zubożałych, jak wiesz, obywateli z Wielkopolski, trzymam ich się stale, bo za tanie pieniądze mam tu wszystko, czego mi potrzeba, ona zwłaszcza stała się prawdziwą przyjaciółką i opiekunką dla mnie, czego dowiodła podczas ostatniej mojej choroby. Na miasto wychodzę przeważnie tylko za interesami moich wydawnictw, a lubo mam tu mnóstwo życzliwych mi znajomych, w ściślejszych jednak stosunkach żyję tylko z domem prezesa Majera i domem dra Kopernickiego. Z Konopkami spotykam się czasami na ulicy, po przywitaniu się atoli i pożegnaniu nader grzecznym rozchodzimy się. Do Tadeusza wszakże zachodzę niekiedy, a i on do mnie. Inni członkowie rodziny od 3 lat, jak mieszkam w Krakowie, wcale odwiedzić mnie nie raczyli. Odwiedziła mnie tylko parę razy i odwiedza p. Antonina, cytowana sprawczyni zerwania, racząc zasięgnąć wiadomości o moim zdrowiu, powodzeniu, niby to z wielkiej troskliwości, lecz unikając przy tym starannie zapraszania mnie choćby na krótkie tylko odwiedziny na wieś do Modlnicy. A przecież było to miejsce, gdziem w ich kółku wskutek ich własnej woli i chęci najspokojniej (choć niezbyt wygodnie) spędził lat 121. Mimo ograniczeń nadal jednak brał udział w pracach Komisji Antropologicznej. W lutym 1888 roku na jej posiedzeniu przedstawił swoją opinię o powierzonym mu do oceny rękopisie Kleczyńskiego „zawierającym zbiór melodii pieśni i tańców Górali-Podhalan wraz z uwagami o właściwościach muzycznych tychże”, który autor przesłał Akademii do publikacji. „Przyznając wysoką wartość etnograficzną” tej rozprawie, poinformował jednocześnie, że była już ogłoszona w „Echu Muzycznym”, co przesądziło o odmowie ponownego wydania, gdyż Akademia z zasady nie robiła przedruków. Kolberg przyczynił się jednak swoją rekomendacją do publikacji pracy Kleczyńskiego w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” w 1888 roku2. Na tym samym posiedzeniu wziął też udział w ważnej dyskusji nad wyborem do druku rodzaju pisowni tekstów białoruskich i ukraińskich, która się wywiązała z powodu przysłanego Komisji przez Karłowicza rękopisu Brulion listu do J. Wernerowej z 12 I 1888 r., tamże, s. 489–490. Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 3 II 1888 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. X. W „Echu Muzycznym” z 1884 r. opublikowana została m.in. praca Kleczyńskiego pt. Zakopane i jego pieśni (nr 41, 42, 44, 46), a w „Pamiętniku Towarzystwa Tatrzańskiego” z 1888 r. Melodie zakopiańskie i podhalskie (s. 39–102), przedruk w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. II (DWOK T. 45), s. 447–493. Zob. też w tej sprawie brulion listu Kolberga do J. Kleczyńskiego z 7 II 1888 r., Korespondencja…cz. III (DWOK T. 66), s. 498–500. 1 2 466 �bajek białoruskich w skomplikowanej transkrypcji. Kopernicki jako sekretarz Komisji dokonał porównania wyrozumowanej pisowni Karłowicza z uproszczoną, używaną dotychczas w 11. tomach „Zbioru Wiadomości”, którą Karłowicz wcześniej ostro krytykował. Wykazał, że ta druga „oddaje każde bez wyjątku brzmienie tych języków równie dobrze jak pierwsza” i zwrócił uwagę, że pisownia Karłowicza niedostępna byłaby dla osób bez przygotowania lingwistycznego, mających spisywać teksty ludowe, stwarzałaby trudności w druku i korektach i stanowiła „odstręczającą” barierę dla czytelników. Po dyskusji z udziałem Malinowskiego, Kolberga i Majera jednogłośnie uchwalono, „aby przy wydawaniu utworów ludowych spisanych w języku ruskim i białoruskim trzymać się pisowni polskiej używanej dotychczas w «Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej»”, tj. pozostać przy transkrypcji uproszczonej1. Nieco później, na posiedzeniu w kwietniu Kolberg zaproponował odstąpienie Komisji do druku swoich wybranych materiałów, nieprzeznaczonych do wydania we własnych monografiach. Propozycja ta wiązała się z sygnalizowanym na posiedzeniu brakiem około 3 arkuszy do zapełnienia w dziale etnograficznym tomu XII „Zbioru Wiadomości” z 1888 roku, lecz miała także dotyczyć dalszych tomów wydawnictwa. Zostało to pozytywnie przyjęte i już w tym tomie periodyku ukazał się artykuł Kolberga pt. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał…2. Zawiera on 40 pieśni i melodii instrumentalnych oraz informacje o zwyczajach związanych z Bożym Narodzeniem i Wielkanocą. Rok 1888 wypełniała jednak przede wszystkim praca nad trzema wydanymi wówczas tomami: częścią II Radomskiego, częścią IV Mazowsza i częścią III Pokucia. Pierwszy z nich finansowany był jak dotychczasowe tomy Ludu z dotacji Akademii, drugi z zasiłku Kasy Mianowskiego, trzeci dzięki świeżo podwojonej przez Wydział Krajowy subwencji Akademii. Już 14 października Kolberg w brulionie listu do L. Kuby notuje informację o wysyłce tych tomów do adresata3. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Mat.-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. X–XI. O dyskusji nad pisownią por. też E. Jaworska Działalność Komisji Antropologicznej…, s. 168. 2 Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 11 IV 1888 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat-Przyr.”, T. XVIII, 1888, s. XXXVII–XXXVIII. Praca Kolberga zamieszczona została w tomie XII z 1888 r., na s. 235–251 (odb. Kraków 1888); przedruk w: O. Kolberg Podole (DWOK T. 47). 3 Pod tekstem w brulionie listu do L. Kuby figuruje notatka: „Posyłam Lud XXI, Mazowsze IV, Pokucie III [zob. DWOK T. 21, 27 i 31], arię z Króla pasterzy i mazur (d-moll)”, a w liście 1 467 �Materiały własne w dwuczęściowym Radomskiem, podobnie jak wcześ­ niej w Lubelskiem i Kieleckiem, pochodziły z badań Kolberga prowadzonych w czasie wielokrotnych podróży w latach czterdziestych i pięćdziesiątych, po rok 18601. Jak wiadomo, autor po przenosinach do Krakowa nigdy już nie przekroczył granic zaboru rosyjskiego, tj. Królestwa Polskiego. Choć większość publikacji, z których korzystał przy opracowaniu monografii, ma wcześniejszą metrykę z tamtego okresu, sięgał także i później po wiadomości i teksty folkloru od korespondentów, po nowszą literaturę. Obszar, któremu poświęcona jest monografia, obejmuje Opatowskie, Opoczyńskie, Sandomierskie i Radomskie, tj. tereny, dla których wcześniej planował osobne opracowania, pragnąc uzyskać bardziej szczegółowy obraz kultury regionalnej. Konieczność takiego komasowania obrazu etnograficznego mniejszych obszarów, mikroregionów, w większy region, prezentujący w tym przypadku historyczną ziemię sandomierską, stała się praktyką stosowaną w miarę upływu lat coraz częściej. Wymuszała to presja czasu, możliwości realizacji ogromnego programu przez jednego człowieka, a przede wszystkim koszty ograniczające bezwzględnie ilość planowanych wcześniej tomów. Radomskie zawiera zgodnie ze stałym schematem treściowym monografii wiadomości dotyczące kraju i ludu, opisy zwyczajów i obrzędów, tzw. „świata nadzmysłowego”, czyli wierzeń, opowieści, materiały słownikowe, przede wszystkim jednak pieśni i melodie bez tekstu, których jest – łącznie z zawartymi w dwuczęściowym suplemencie – ponad tysiąc dziewięćset. Jak zauważyła Ewa Antyborzec, omawiając radomskie materiały Kolberga: „Taki stan rzeczy odzwierciedla zarówno zainteresowania Kolberga, jak i jego kompetencje w zapisywaniu melodii poparte gruntownym wykształceniem muzycznym”2. Dodać jeszcze można, wzmacniając tę opinię, że jest również odbiciem niesłabnącej pasji muzycznej Kolberga, dla którego żywioł muzyczny pozostawał zawsze najważniejszy, nawet z perspektywy badacza kultury. Warto także zaznaczyć, że zasób ten oddaje – być może w niezamierzony przez Kolberga sposób – szczególny sentyment dla ziemi, w której się urodził. Kolberg pisze: „[…] nowy dziś Panu posyłam materiał do obróbki […]”, Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 543 i 542. 1 Omówienie zasięgu geograficznego monografii, materiałów w niej opublikowanych przez Kolberga oraz wydanych współcześnie w suplemencie, a także badań Kolberga w tym regionie zob. E. Antyborzec „Radomskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21 (DWOK T. 77/I), s. V–XXXIX oraz A. Sawicka, tamże, s. XXXIX–LXII. 2 Tamże, s. XV. 468 �Czwarta już część Mazowsza, także wydana w 1888 roku, obejmuje kolejny podregion wydzielony przez Kolberga, tj. Mazowsze stare. Mazury. Kurpie. Podobnie jak w Poznańskiem Kolberg podzielił całe Mazowsze, ten największy terytorialnie i najliczniejszy ludnościowo region polski, na cztery mniejsze, zróżnicowane geograficznie i kulturowo obszary, „podregiony”, poświęcając każdemu jeden, wyjątkowo dwa z pięciu tomów. I tak części I i II obejmują tzw. Mazowsze polne, przy czym część I zawiera opis kraju i ludu, zwyczajów i obrzędów, część druga – pieśni i tańce, część III przedstawia według nomenklatury Kolberga Mazowsze leśne, część IV – jak wspomniano – Mazowsze stare. Mazury. Kurpie, część V, która wydana zostanie dopiero w roku 1890 – Mazowsze stare. Mazury. Podlasie. W takim ujęciu badacz scharakteryzował w częściach I–V kraj, lud, zwyczaje i obrzędy oraz zebrał pieśni, natomiast opis wierzeń i prozę ludową z całego Mazowsza planował opublikować łącznie w następnych osobnych tomach1. Już dużo wcześniej, w lipcu 1886 roku, Kolberg dowiedział się od Roberta Wolffa spotkanego „w przejeździe”, że cenzura warszawska zakwestionowała część II Mazowsza i sprzedaż książki w Królestwie została zabroniona. Przypuszczając, że chodzi jedynie o kilka fragmentów w pieśniach, prosił Wolffa o przedrukowanie karty lub kart z zakazanymi tekstami, co było praktyką w takich sytuacjach stosowaną, także przez Kolberga. Tymczasem książka zakwestionowana została w całości2. W czerwcu 1888, przed ukończeniem druku Mazowsza IV, a już po wydaniu części III, Kolberg otrzymał wiadomość od sekretarza Kasy Mianowskiego, Konrada Dobrskiego, że ze względu na zakaz cenzury wycofano tom II z katalogu książek wydawanych z zapomogi Kasy, a jednocześnie poproszono, by na dalszych tomach Mazowsza nie podawał informacji o subwencji Kasy i funduszu Jaśkowskiego, gdyż mogłoby się to negatywnie odbić na działalności instytucji jako nakładcy. Kolberg ze zrozumieniem odniósł się do tej wymuszonej Opracowanie poświęcone Kolbergowskiej monografii Mazowsza, zawartym w niej materiałom wydanym w pięciu tomach (cz. I–V, DWOK T. 24–28) w XIX wieku oraz współcześnie w dwu (cz. VI i VI, DWOK T. 41 i 42), a także w trzyczęściowym suplemencie (DWOK T. 80/I– –III) oraz badaniom Kolberga na tym obszarze, kontaktom, współpracownikom itd., zob. E. Antyborzec i H. Pawlak „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/I), s. V–LXXXI. 2 Zob. bruliony listów do R. Wolffa z 6 i 20 X oraz z 20 XI 1886 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 373–374 i 388–389. Zob. też J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim… T. 1 (1865–1889), Warszawa 2006, poz. 5530. 1 469 �obiektywnymi okolicznościami sugestii i kolejne części IV i V Mazowsza nie zawierają informacji o zapomodze Kasy ani na kartach tytułowych, ani we wstępach. Jednak ze względu na wymogi cenzury austriackiej, która nakazywała umieszczenie w książce nazwiska lub nazwy nakładcy, tomy te na odwrocie karty tyłowej opatrzone są adnotacją „Nakładem autora”1. Jak się później okazało, także część IV Mazowsza zakwestionowano w zaborze rosyjskim „w całości”, natomiast część II Radomskiego dopuszczono do obiegu warunkowo, wskazując kilkanaście zakazanych stron. Podobnym całościowym zakazem objęto też dwie inne wymienione wyżej prace Kolberga zamieszczone w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”: Pieśni ludu litewskiego wraz z całym rocznikiem trzecim (1879) periodyku oraz Pieśni ludu z Podola rosyjskiego z rocznika dwunastego (1888)2. Mazowsze było regionem, który Kolberg miał okazję penetrować najdłużej i najszerzej podczas ponad 30-letnich badań w okresie zamieszkiwania w Warszawie do roku 1871 i związanych z tym licznych, bardzo rozgałęzionych kontaktów oraz pomocy udzielanej badaczowi w życzliwych i gościnnych dworach mazowieckich w czasie jego podróży. Efektem jest bogactwo materiałów zebranych samodzielnie w różnych stronach regionu, a także pozyskanych dzięki współpracy korespondentów. Monografia Mazowsza jest najobszerniejszą w całym jego wydawnictwie; składają się na nią, poza pięcioma tomami wydanymi przez samego Kolberga, dwa tomy kolejne opublikowane z pozostałych rękopisów w ramach Dzieł wszystkich, tj. tomy 41–42 oraz trzyczęściowy suplement (T. 80/I–III). Okoliczności życiowe sprawiły jednak, że do wydania pierwszych pięciu części autor przystąpił dopiero po kilkunastu latach od opuszczenia Warszawy i zarówno rodzinnego miasta, jak i Mazowsza już nie odwiedził. Pierwsze trzy części Mazowsza zrecenzował w „Kwartalniku Historycznym”, nowym periodyku lwowskim, warszawski historyk, Władysław Smoleński3. Stwierdzając, że „odznaczył się p. Oskar Kolberg nie zdolnościami szczególnymi lub wiedzą, lecz mrówczą w gromadzeniu rzeczy 1 Zob. list Komitetu Kasy Mianowskiego z 20 VI i brulion odpowiedzi Kolberga z 2 VII 1888 r. oraz list Komitetu z 15 VII 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 511, 514–515 i 521. 2 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa…, T. 1, poz. 6664, 6189, 2963 i 6665. 3 Recenzja Mazowsza cz. I i II, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282, Mazowsza cz. III – tamże, s. 435–436. 470 �ludowych skrzętnością, przez co żniwo zebrał obfitsze niż inni”1, docenił wprawdzie bogactwo i „ogrom” materiału, a nawet zawarte w jego dziele „nieocenione skarby”, lecz surowej krytyce poddał niektóre założenia i metodę dokumentacji. Zarzucił autorowi brak precyzji i jednolitego kryterium przy podziale Mazowsza na podregiony, „nieokreśloność zasady” podziału, tj. przyjęcie „nie wytrzymujących krytyki”, nieadekwatnych nazw fizjograficznych (Mazowsze polne i leśne) obok historycznych (Mazowsze stare i pruskie; to ostatnie w planach), podczas gdy podział powinien być oparty „na dostrzeżonych odrębnościach etnograficznych”. Wytknął błędne potraktowanie Podlasia, które stanowi pod względem historycznym i etnograficznym „jednostkę odrębną”, a jest przydzielone częściowo do Mazowsza leśnego, częściowo do starego, bo w całości rozciąga się po prawej i lewej stronie Bugu. Skrytykował profil materiałów zawartych w części I Mazowsza, w rozdziale „Kraj”, tj. opis Warszawy oraz innych miast i osad, komentując: Nie jest to więc ani geografia, ani historia i nie rozumiemy, z jakiej racji w dziele etnograficznym tego rodzaju wiadomości znalazły miejsce. Żadnego zgoła z etnografią nie mają związku, najmniejszego bowiem nie dają pojęcia nawet o własnościach topograficznych obszaru, gatunku gleby, sieci wód itp., nie potrącają również o właściwą historię2. Podobnie w części III monografii, w opisie kraju – według recenzenta – autor nie wyróżnił etnograficznie obszaru, nie uzasadnił nazwy Mazowsze „leśne”, nie podał „cech znamiennych, odróżniających tę część kraju od Mazowsza «polnego»”3. Niepochlebnie ocenił też Smoleński rozdział „Lud”, gdzie znalazł się – jego zdaniem – pozbawiony krytycyzmu i bezładny zbiór „nie zawsze wiążących się z sobą” wypisów z prac innych autorów, zamiast opisu etnograficznego, jednolicie i spójnie skonstruowanego z materiałów z własnej obserwacji, co sprawia, że materiał ten „nie daje obrazu, lecz strzępy tylko i to wartości niepewnej, skoro autor, zawierzywszy korespondentom i kolaboratorom gazet, całymi garściami bez wyboru z nich czerpie”4. W efekcie nie wiadomo, jaki jest w rzeczywistości lud zamieszkujący Tamże, s. 281. Tamże, s. 282. 3 Tamże, s. 435. 4 Tamże, s. 282. 1 2 471 �Mazowsze polne i leśne i czym się różni. Natomiast za materiał, któremu „wartości odmówić nie można”, uznaje recenzent pieśni i tańce, zarówno pomieszczone w ramach zwyczajów i obrzędów, jak i autonomiczne w części II, „dość dobrze usystematyzowane”. Podkreśla wielką wartość źródłową i bogactwo zapisów muzycznych Kolberga, stanowiących „materiał nader szacowny”, bo pochodzący w własnych jego badań i rejestracji. W pewnym sensie Smoleński sam skorygował swój dość bezwzględny sąd na temat monografii mazowieckiej, a pośrednio i metody Kolberga, pisząc: P. Kolberg nie jest pisarzem, lecz wybornym zbieraczem. Uchybił w tomie pierwszym pod względem ogarnięcia przedmiotu, konstrukcji i krytyki, dobrze wywiązał w drugim, surowy podając materiał. Nieudolność pisarska nie może uwłaczać sławie, na którą jako zbieracz wytrwały i umiejętny niezaprzeczenie zasłużył1. Dodajmy, że owa „nieudolność pisarska” to nie tyle sprawa pióra Kolberga, ile eklektycznego doboru źródeł, a w efekcie nie zawsze fortunnego i spójnego w percepcji opisu, w którym przytaczane są różnego typu przekazy, rozmaitej wagi relacje i wiadomości, a więc i „języki” cytowanych autorów. Inaczej niż chciałby to widzieć recenzent, który oczekiwałby własnego, obiektywnego i krytycznego opisu odautorskiego zagadnień etnograficznych. Była już o tym mowa, że o ile wartość źródłowa i wybór materiału w zakresie tych ostatnich mogły już wówczas bywać dyskusyjne, o tyle w dziedzinie folkloru także współczesna nauka przyznała Kolbergowi rację, doceniając wagę świadectw pozornie błahych, peryferyjnych i efemerycznych, ale niekiedy istotnych dla poznania zasobu i charakteru folkloru, mechanizmu jego życia i funkcjonowania. Dopiero z dystansu wyraźniej widoczna jest wyjątkowa perspektywa badawcza Kolberga, zwróconego ku przyszłym pracom, interpretacjom i syntezom naukowym, dla których dopiero gromadził on materiał. Autor Ludu wielokrotnie i przy różnych okazjach, jak choćby w przywoływanej wyżej polemice z Biegeleisenem, takie swoje stanowisko określał, będąc jednocześnie świadomym ograniczeń własnego warsztatu. Jesienią 1888 roku w korespondencji Kolberga pojawia się nowy adres: Pędzichów 3, co oznaczało kolejną przeprowadzkę, o której jednak brak 1 Tamże, s. 436 i 282. 472 �bliższych informacji1. Mieszkanie to, a raczej skromny pokój na Kleparzu, wspomina przyszły filolog, Franciszek Krček (1869–1916), wówczas student Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Lwowskiego i bibliotekarz Czytelni Akademickiej, który odwiedził tam Kolberga w 1889 roku. Młody gość autora Ludu pisał: „Ubóstwo wyziera tu z każdego kąta. Szuflady u biurka nie domykają się”, kanapa obita zieloną skórą „służy swemu właścicielowi zarazem za łóżko […], obok zaś stoi szafa nieróżniąca się od zwykłej spiżarki ani materiałem, ani wykończeniem. Zamku jej brak nawet, choć kryje w sobie tyle skarbów wiedzy, nauki”. […] W tej szafie „cztery czy pięć półek przedzielonych pionową ścianką na dwa razy tyle przegródek, w których liczne, a ledwo zamykające się teki […]”2. W pamięci autora pozostała rozmowa ze zmęczonym, bardzo już wycieńczonym, ale życzliwym Kolbergiem o jego dziele, o pracy i trosce o dalsze losy wydawnictwa wobec świadomości skąpego czasu, jaki mu pozostał na jego kontynuację. A także wyrażona bezpośrednio świadomość niedomogów edycji i po raz kolejny powtarzane przekonanie, że stanowi ona tylko materiał dla przyszłych badaczy. Podobnie jak w dwu latach poprzednich Kolberg nie wyjeżdżał latem 1888 roku z Krakowa. Jego położenie materialne ucierpiało jeszcze dodatkowo z powodu choroby; wiek i wyczerpanie przekreślało jakiekolwiek plany podróży. Już w marcu pisał do Karoliny: Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej, że już i wiek mój na to nie pozwala), ani o jakichś wydatkach, które przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań3. Nie ustaje jednak w pracy nad dalszymi tomami, ale choć ogranicza coraz bardziej inne zajęcia, żywo interesuje się bieżącą literaturą, zwłaszcza w zakresie etnografii. Z radością przyjmuje informację o założeniu Taki adres widnieje na kartce pocztowej wysłanej do Kolberga przez Józefa Sikorskiego 2 X 1888 r., zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 541. 2 F. Krček U Kolberga (Notatka z zeszłorocznych wspomnień), „Gazeta Narodowa” 1890, nr 133 (z 12 VI). W roku 1889 i 1890 na prośbę Krčeka Kolberg przekazał bibliotece Czytelni Akademickiej tomy Ludu i Obrazów etnograficznych za pół ceny. Zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), listy 1438, 1497, 1526, 1527, 1532 i 1536. 3 Brulion listu do Karoliny Wąsowskiej z 18 III 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 502. 1 473 �i programie nowego czasopisma, wychodzącej od 1887 roku w Warszawie „Wisły”, „miesięcznika geograficzno–etnograficznego” pod redakcją najpierw Artura Gruszeckiego (do 1888 roku), potem, do 1899 roku, niestrudzonego Jana Karłowicza. Cieszy się, że etnografia znalazła nowe łamy w specjalistycznym, wzorowo kierowanym periodyku i od początku skupiać będzie prace wybitnych badaczy współpracujących z pismem, publikując rozprawy etnograficzne, antropologiczne i folklorystyczne, sprawozdania, recenzje, przekłady, bibliografię polską i obcą, ale także w dziale korespondencji materiały etnografów amatorów. Warto zauważyć, że pierwszy rocznik „Wisły” otwiera kwestionariusz opracowany przez Romana Zawilińskiego O sposobie gromadzenia materiałów etnograficznych, w swoich tezach głównych pokrywający się w dużej mierze z założeniami i praktykami badawczymi autora Ludu i stanowiący ich kontynuację1. W liście skierowanym do Karłowicza we wrześniu 1888 roku Kolberg wysoko ocenia przysłane mu zeszyty drugiego rocznika, znajdując w nich „artykuły pierwszorzędnej dla nauki wagi”. Pochwala „postanowienie umieszczania na szpaltach „Wisły” wycinków z gazet, czasopism, broszur itp. w jakimkolwiek z etnografią pozostających związku – a to w celu skupienia w jedno ognisko materiałów rozproszonych po tylu różnorodnych pismach, gdzie nierzadko one dla nauki marnieją”. Odwołuje się przy tym do takiej samej własnej i wypróbowanej praktyki. Nawiązując do treści niektórych artykułów i podając kilka swoich uwag i propozycji, zastrzega jednocześnie „[…] żałować mi tylko przychodzi, że sam czynnej do rozwoju pisma przyłożyć nie mogę ręki. Prace bowiem nad własnym zbiorów uporządkowaniem i wydawnictwem, a zbiorów tych jest jeszcze pod dostatkiem, tak dalece mój czas pochłaniają, że go dla innych pism już nie starczy”. Wreszcie wypowiada się na temat terminu „folklore”, który uważa za obcy duchowi języka polskiego i dodaje, że „głosowałby chętnie za wyrazem «demotyka», proponowanym przez portugalskiego autora Braga”2. „Wisła” R. I: 1887, s. 3–8, 43–48, 83–86, 123–127. Zawiliński postuluje przede wszystkim (s. 3–4) zbieranie materiału na obszarze jak najmniejszym, z uwzględnieniem wszystkich warstw społecznych, wierny opis i zapis tekstów folkloru (spisywać, „nic nie dodając ani ujmując”, nie eliminować faktów i utworów znanych skądinąd), położenie większego nacisku w badaniach na zagadnienia kultury materialnej. Por. też H. Kapełuś „Wisła” (1887–1905), w: Dzieje folklorystyki polskiej 1864–1918…, s. 266–267. 2 List do J. Karłowicza z 2 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 529–531. Zob. też list Karłowicza z 8 IX i brulion odpowiedzi Kolberga z 23 IX 1888 r., tamże, s. 535–537 i 539–541.Teófilo Braga (1843–1924), portugalski poeta i krytyk literacki, profesor literatury na 1 474 �Inny przykład aktywności pozawydawniczej może stanowić list do Maksymiliana Gumplowicza, słowianoznawcy, syna Ludwika, na temat życia i dorobku Emila Korytki, którym – jak wiadomo – Kolberg interesował się od dawna, zbierając o nim wiadomości w czasie pobytu w 1857 roku w Lublanie i później. Odpowiada na skierowane do niego zapytanie Gumplowicza o spuściznę po tym polskim zesłańcu i zbieraczu pieśni słoweńskich, dzieląc się wiadomościami pozyskanymi w trakcie swoich poszukiwań, i informuje o scedowaniu przez siebie Bibliotece Jagiellońskiej zbiorku pieśni Korytki oraz przepisanych własnoręcznie przysłów ze słoweńskiego druku zachowanego w pamiątkach po zmarłym, na który natrafił w 1880 roku w Piadykach pod Kołomyją u rodziny Korytki1. Mimo że wyraźnie ogranicza korespondencję, podtrzymuje listowny kontakt z Kraussem i Kubą, z aprobatą śledząc ich kolejne, często mu przekazywane prace, i w zamian posyła tomy swojego dzieła, odbierając za nie wyrazy uznania i podziwu. Konkretnym ich przejawem jest przysłana w październiku 1888 roku przez Kubę odbitka z jego artykułem biograficznym o Kolbergu zamieszczonym w czeskim piśmie „Osvěta” 2. Na przełomie 1888 i 1889 roku prowadzi też korespondencję ze spotkanym w Krakowie w 1887 roku Gersonem w sprawie ilustracji do będącej na ukończeniu części V Mazowsza oraz Kaliskiego, a także do planowanej części VI Mazowsza, która miała być poświęcona Mazowszu pruskiemu, a której Kolberg nie zdążył już wydać3. Sporo czasu pod koniec 1888 roku pochłania też sprawa rozliczeń z Kasą Mianowskiego i regulaminowych zabiegów o dalszą dotację, którą na rok 1889 otrzymuje. uniwersytecie w Lizbonie, zamianę terminu „folklore” na „demotyka” zaproponował w pracy O Povo Portugues nos seus Costumes, Crenças e Tradiçoes (Lizbona 1886). Informacja ta odnotowana została w „Wiśle” R. II: 1888, na s. 400, w artykule W. Lutosławskiego Folklore w Hiszpanii i Portugalii, zamieszczonym w dziale Przegląd czasopism. 1 Zob. list M. Gumplowicza i brulion listu Kolberga do M. Gumplowicza z 5 i z 20 IX 1888 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 532–534 i 538–539. 2 Artykuł L. Kuby pt. Oskar Kolberg – národopisec polský opublikowała „Osvěta” w 1888 r., z. 8, s. 733–740. Kolberg dziękuje Kubie za przesłany mu zeszyt czasopisma z artykułem i dodaje kilka sprostowań w brulionie listu z 14 X 1888 r., Korespondencja… cz. III, (DWOK T. 66), s. 541–542. 3 Zob. listy do i od W. Gersona, tamże, nr 1416, 1421, 1428, 1432, 1441. 475 �XXV [Udział w pracach Komisji Antropologicznej: ocena i opracowanie melodii litewskich Juszkiewicza (marzec 1889). – Jubileusz 50-lecia pracy Kolberga obchodzony w Krakowie (maj 1889). – Udział Kolberga w jubileuszu J. Kossaka (czerwiec 1889). – Załamanie zdrowotne i przeprowadzka do domu Kopernickiego (lipiec 1889). – Łęczyckie i cz. IV Pokucia (1889). – Recenzja I. Franki cz. III Pokucia (1889) i Krótka replika Kolberga (1890) oraz dwa artykuły z materiałami z Polesia w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” (1889). – Propozycja W. Dzieduszyckiego wydania Przemyskiego (1889). – Choroba, ostatnie chwile: pożegnanie przyjaciół, cz. I Chełmskiego – ostatni tom w rękach Kolberga, testament i śmierć (3 czerwca 1890) w relacji Kopernickiego. – Pogrzeb (5 czerwca 1890).] W styczniu 1889 roku, dziękując Jadwidze Wernerowej za tradycyjnie wysyłane mu na Boże Narodzenie życzenia, Kolberg pisze do niej w duchu utrwalonej od jakiegoś czasu rezygnacji, ale i z dystansem, które cechują trudne dla niego ostatnie lata: […] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam. Przyczyną tego jest nie tylko wiek mój podeszły, do wycieczek już nie tak skory jak dawniej, ale i brak czasu, bo wydawnictw opóźnić nie mogę, a z powodu osłabionego wzroku i dla oszczędzania jego nie mogę pracy mojej dokonywać i załatwiać tak szybko, jak ona tego wymaga i jak bym sam tego pragnął, a nadto stosunek mój do pp. Jasińskich (zrujnowanych obywateli, jak wiesz) jest tego rodzaju, że oddalenie moje kilkomiesięczne uszczupliłoby i im nieco dochodu z mej miesięcznej płacy pochodzącego – wreszcie i moja własna bieda, na chleb codzienny pracować mi nakazująca1. Prawdopodobnie to owa „bieda”, ciężar starości i trud codzienności wypełnionej nadmierną pracą skłoniły Kolberga do determinacji i ryzykownego kroku, jakim była próba powrotu pod dach Konopków w pierwszych miesiącach 1889 roku. Nie zostało mu jednak oszczędzone kolejne gorzkie rozczarowanie. W odpowiedzi na niezachowany list lub ustną, pośrednio złożoną propozycję przyjęcia go na stały pobyt w Mogilanach, otrzymuje od Stefanii Konopkowej, wdowy po Józefie, uprzejmą odmowę zamieszkania u niej, umotywowaną brakiem warunków niezbędnych dla zapewnienia mu 1 Brulion listu do J. Wernerowej z 29 I 1889 r., tamże, s. 569. 476 �spokoju i wygody. Kłopoty w licznej rodzinie, letnie zjazdy jej członków, konieczność sprowadzenia na stałe owdowiałej córki z wnuczką, „trudy codziennego mozolnego gospodarowania”, to realne powody, wyjaśniające odmowę. Jak się wydaje, Kolberg je zrozumiał, jednak pod listem zanotował: Wszystko to piękne – brak tylko tych kilku wyrazów: „Z tych powodów i wielu jeszcze innych, nie mogąc Pana przyjąć do siebie na stałe, miło by mi jednak było ze względu na dawną naszą przyjaźń widzieć Pana od czasu do czasu w mym domu, czy to w święto, czy w niedzielę jaką, o ile byś przybyć zechciał, i chętnie bym wówczas przysłała syna po Sz. Pana”1. W marcu 1889 roku Kolberg rozpoczął druk ostatniej, piątej części Mazowsza; ukończenie tego tomu przewidywał w styczniu 1890 roku2. W tym czasie wypłynęła też w kręgach Akademii sprawa publikacji melodii litewskich zebranych przez Antoniego Juszkiewicza. Po śmierci w 1886 roku Jana Juszkiewicza, który wydał wcześniej teksty pieśni litewskich zgromadzone przez brata, Antoniego, rękopis melodii odnoszących się do tych tekstów za pośrednictwem Jana Baudouina de Courtenay znalazł się w gestii Jana Karłowicza, który zainteresował nim Izydora Kopernickiego, przysyłając mu „okaz”, tj. prawdopodobnie fragment rękopisu. Kopernicki z kolei, odpowiadając Karłowiczowi, uznał wysoką wartość zapisów Juszkiewicza i celowość ich odrębnej publikacji przez Akademię, a także wskazał Kolberga – za jego zgodą – jako potencjalnego autora muzycznego opracowania tych melodii do druku i przytoczył pozytywną opinię autora Ludu: „Kolberg, obaczywszy okaz przez Pana przysłany, oświadczył, że melodia jest umiejętnie i doskonale spisaną”3. Na posiedzeniu Komisji Antropologicznej w marcu 1889 roku Kopernicki przedstawił w imieniu Karłowicza i za zgodą rekomendującego rękopis Jana Baudouina de Courtenay zbiór 1740 melodii pieśni litewskich spisanych przez Juszkiewicza jako kwalifikujący się do wydania „ze względu na nadzwyczajną doniosłość naukową tego jedynego zbioru dla etnologii powszechnej”. Jednocześnie na 1 List Stefanii Konopkowej z 1 III 1889 r. oraz notatka Kolberga pod tym listem, tamże, 572–573. 2 Zob. informacje na ten temat w brulionach listów do K. Dobrskiego z 28 V i 26 XI 1889 r., tamże, s. 582 i 644. 3 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 76–77 i 78, listy z 1 i 5 II 1889 r. (cytowane zdanie na s. 78). Z pomocy J. Juszkiewicza Kolberg korzystał w 1878 r., opracowując swój artykuł poświęcony pieśniom litewskim, zob. wyżej, s. 390–391. 477 �wniosek Kopernickiego przewodniczącemu Komisji, Majerowi, oraz Kolbergowi powierzono rozpatrzenie się w tym materiale i przygotowanie planu jego edycji1. Kolberg zdołał jednak opracować jedynie 119 melodii, pracę kontynuował Kopernicki, a całość opublikowana została dopiero w 1900 roku jako wydawnictwo Akademii2. Także w marcu otrzymał wiadomość od Ksawerego Konopki – tym razem radosną i satysfakcjonującą – o inicjatywie obchodu jubileuszu 50-lecia jego działalności badawczej, który w dowód uznania dla zasług autora Ludu i wdzięczności za jego pracę i dorobek postanowili zorganizować w Krakowie przyjaciele3. Zasłużyli się tu szczególnie obaj Konopkowie: Ksawery, prezes Komitetu organizacyjnego, oraz Tadeusz, podobno autor pomysłu, a także Izydor Kopernicki, Józef Majer, Władysław Żeleński, Zygmunt Cieszkowski, tj. pozostali członkowie Komitetu jubileuszowego. Jako formę obchodu 50-lecia pracy badawczej Kolberga (od pierwszych poszukiwań pieśni ludowych w okolicach Wilanowa) wybrano „wieczór deklamacyjno-muzyczny”, z którego dochód miał być przeznaczony na wsparcie Posiedzenie Komisji Antropologicznej dnia 29 III 1889 r., „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XIX, 1889, s. XLVI–XLVII, punkt 10 (na posiedzeniu tym Kolberg był obecny). Zob. też I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 80, list z 3 IV 1889 r., z informacją na temat rezultatu tego posiedzenia. Tam również (s. 80–81) opinia i kolejna rekomendacja autora listu dotycząca Kolberga: „Tymczasem przysposobieniem tych materiałów do wydania zajmie się najchętniej nasz Kolberg stary. Stary on jest, to prawda, ale wyobrazić Pan sobie nie może jego niezmordowanej pracowitości i ruchawości w przedmiocie tak przez siebie umiłowanym. Co się tyczy jego znajomości rzeczy, to nie wiem, czy jest na świecie człowiek znający się z własnego doświadczenia na muzyce ludowej w takim stopniu jak on, który całe życie temu poświęcał się i zęby zjadł na tym. Doświadczenie jego i pamięć olbrzymia całego materiału muzycznego jest rzadką. Tak sądzą o nim nie tylko nasi muzykalni koryfeusze, jak np. Żeleński, który go wysoce ceni z tego względu i ciągle go się radzi w swoich pracach kompozytorskich, ale proszę przeczytać sąd sławnego muzyka–etnologa Kuby, Czecha, w artykule jego o Kolbergu w zesz. 8 „Osvěty” za r. 1888. – Na tej podstawie mogę zapewnić Szanownego Pana, że Kolberg znający jak mało kto muzykę ludową, nie tylko polską, ale i innych narodów, a także litewską (bo przecież on pierwszy wydał największą dotąd liczbę melodii litewskich) jest osobą najzupełniej ukwalifikowaną do podjęcia się tego zadania”. 2 Melodie ludowe litewskie zebrane przez św. pamięci Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay, Kraków 1900. Przedruk 119 melodii opracowanych przez Kolberga w: O. Kolberg Litwa (DWOK T. 53). 3 List K. Konopki z 20 III 1889 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 575–576. Pierwsze informacje o planowanych obchodach podały dzienniki galicyjskie: „Czas” 1889, nr 84 (z 11 IV), w Kronice miejscowej i zagranicznej oraz „Gazeta Lwowska” 1889, nr 84 (z 12 IV), w dziale Kronika. 1 478 �dalszego wydawnictwa. Przewidziano ceny biletów w wysokości 1 oraz 2 zł. reń. i 50 centów za wstęp. Przedsprzedażą biletów zajęły się księgarnie Krzyżanowskiego, Gebethnera i Friedleina. Jubileuszowy koncert, który odbył się w dniu 31 maja w sali Towarzystwa Strzeleckiego (Bractwa Kurkowego), zgromadził tłumnie publiczność. Sprawozdawca „Czasu” pisał: Widzieliśmy tam zgromadzenie prawdziwie doborowe: przedstawiciele wszystkich warstw społecznych, korporacyj naukowych, od prezesa Akademii, rektora Uniwersytetu, aż do uczniów szkół niższych, piękne grono pań, zastęp artystów, prezes Koła Literacko-Artystycznego i dziennikarstwo nasze w komplecie; nie skończylibyśmy, chcąc wyliczać ten długi szereg osób, które należałoby wymienić1. Zgromadziły się delegacje i przedstawiciele instytucji i towarzystw naukowych, artyści, profesorowie, dziennikarze z Krakowa, Lwowa, Warszawy i Poznania. Obecni byli m.in. Józef Majer, Stanisław Tarnowski, Jan Matejko, Juliusz Kossak, Michał Bałucki, Mieczysław Pawlikowski. W uroczystości uczestniczyła Karolina ze starszą córką Antoniną, a także Justyna Konopczanka z rodziną, serdecznie witani przez Kolberga. Koncert poprzedziła uroczystość wręczenia wieńców pamiątkowych i medali honorowych od szeregu towarzystw naukowych oraz od delegacji chłopskiej z Modlnicy, a także odczytanie licznych pism, telegramów gratulacyjnych i adresów okolicznościowych nadesłanych z całego kraju i z zagranicy. Ich nadawcami były redakcje pism warszawskich, lwowskich i poznańskich, towarzystwa naukowe, organizacje studenckie, towarzystwa i zespoły muzyczne Poznania, Warszawy, Lwowa, organizacje Polaków na obczyźnie, wiele osób prywatnych z całego kraju i zagranicy. Kolberga wprowadzono uroczyście na scenę, gdzie otoczyło go grono członków Komitetu, rodzina i delegacja chłopska. Pierwszy przemówił przewodniczący Komitetu, Ksawery Konopka, podkreślając, że Kolberg „obrał za przedmiot pracy to, co stanowi podwalinę narodu, zdrowy i pełen sił żywotnych lud polski”. – „Szczęśliwyś, 1 Jubileusz Kolberga, „Czas” 1889, nr 126 (z 2 VI). Dokładne sprawozdanie pt. Uczczenie zasług Oskara Kolberga, podpisane inicjałami A.K., zamieściła też m.in. „Nowa Reforma” 1889, nr 126 (z 2 VI). Ponadto z okazji jubileuszu ukazały się w 1889 roku artykuły biograficzne poświęcone Kolbergowi, m.in. pióra J. Karłowicza w „Wiśle” T. III: 1889, s. 468–473, W. Korotyńskiego w „Tygodniku Ilustrowanym”, nr 332 (z 11 V) oraz I. Kopernickiego w „Nowej Reformie”, nr 107 (z 10 V) – 109 (z 12 V). Ten ostatni tekst, obszerny i bogaty faktograficznie, nie skrywa przyjaźni, która łączyła autora z Kolbergiem. Cytowane dalej fragmenty pochodzą z relacji w nr. 126 „Czasu”. 479 �Jubilacie – mówił – bo dzieło Twoje nie zna podziału Ojczyzny, ale obejmuje cały lud obszar jej ziemi zamieszkujący”1. Z życzeniem ukończenia rozpoczętej pracy „ku chlubie narodu” wręczył srebrny wieniec w imieniu Komitetu, rodziny Konopków i wszystkich uczestników uroczystości. Żeleński, przekazując wieniec w imieniu Towarzystwa Muzycznego, zwrócił uwagę „na muzyczną stronę wydawnictw Kolberga, z której i sam mówca, i inni muzycy niejednokrotnie czerpali natchnienie do swoich kompozycji”. Przyjęta z owacją delegacja chłopska z Modlnicy w osobach: Mikołaja Kozienia, Tomasza Janeckiego i Tadeusza Wyzgi wystąpiła z wieńcem „uwitym z polnych naszych kwiatów i zbóż”, a pierwszy z wymienionych wyraził „wdzięczność ludu polskiego temu, który życie swe poświecił jego zbadaniu i opisaniu”. Wzruszony Kolberg dziękował każdemu z mówców, wyrażając nadzieję na kontynuację dzieła. Po wręczeniu jubilatowi wieńców i dyplomów odczytano liczne telegramy gratulacyjne i adresy okolicznościowe od instytucji i osób prywatnych, towarzystw naukowych i artystycznych, profesorów, artystów, pisarzy z Krakowa, Lwowa i Warszawy, „prawie wszystkich redakcji polskich dzienników”, stowarzyszeń akademickich, osób publicznych i prywatnych, działaczy społecznych, przyjaciół, rodziny itd.2. Następnie Kolberg zasiadł w gronie rodzinnym i rozpoczął się koncert. Na program złożyły się następujące utwory: Polonez Żeleńskiego na orkiestrę pod kierunkiem kompozytora, Romans Rózi z Króla pasterzy Kolberga, pieśni: Niedziela Moniuszki oraz Posyłka Żeleńskiego odśpiewane przez Rytę Andrzejkowiczównę, Baśń tęczowa Asnyka i Jagódka Lenartowicza w recytacji Wandy Siemaszkowej, Fantazja na temata polskie Chopina w wykonaniu Franciszka Bylickiego, z towarzyszeniem orkiestry 13 pułku pod kierunkiem kapitana Hocka, kilka utworów wykonanych przez włościański chór mieszany z Bieżanowa, kierowany przez założyciela, ks. proboszcza Józefa Kufla i organistę Jakuba Jamka, Rondo à la Mazur Chopina odegrane na fortepianie także przez Bylickiego. Zrezygnowano z ostatniego Ten fragment mowy Konopki, przytoczony tu za artykułem Jubileusz Kolberga w „Czasie” 1889, nr 126, w sprawozdaniu A.K. Uczczenie zasług Oskara Kolberga w „Nowej Reformie” 1889, nr 126 podano w wersji: „Szczęśliwy jesteś, bo Twoje dzieło nie zna zbrodni dokonanej na naszej kochanej matce Ojczyźnie, nie zna rozbioru Polski! Tyś ją opisał, jej ludy dał poznać, jak to mówią, od morza do morza, Koronę i Litwę!”. 2 Telegramy te i adresy w większości zachowały się w spuściźnie Kolberga i publikowane są w cz. III Korespondencji (DWOK T. 66). Ponadto ich spis podaje „Czas” w nr. 126, a pełne teksty publikuje „Nowa Reforma” także w nr. 126; tam również cytowane są przemowy wygłoszone na uroczystości. 1 480 �punktu programu, czyli utworu Dobrzyńskiego Finale z symfonii, z powodu spóźnionej pory i „niesłychanego upału” w sali1. Zakończenie uroczystości stanowił pokaz ogni bengalskich. Relacje z koncertu opublikowały liczne pisma wszystkich trzech zaborów. Opinia wszystkich co do podniosłości celu i wspaniałego rezultatu była zgodna. Uroczystość okazała się wielkim i spontanicznym hołdem dla osoby i dzieła Kolberga, dla jego pracy, trudu, wyrzeczeń i osobistej skromności. Dostarczyła mu też wielu wzruszeń i satysfakcji, choć ten publiczny aplauz onieśmielał nienawykłego do takich wyróżnień, zawsze skromnego jubilata. Jeszcze przez kilka tygodni Kolberg odbierał gratulacje, listy i dyplomy honorowego członkostwa z kraju i z zagranicy. Następnego dnia po koncercie informował Kraussa: „Otóż koncert wczorajszy wypadł dla mnie (jak na Kraków) wcale pomyślnie i świetnie”. A pod koniec czerwca pisał do Kuby: Dary, wieńce, adresy i telegramy, jakie przy tej sposobności otrzymałem, wzruszyły mnie do głębi, bo były wymownym dowodem uznanych mych dobrych chęci i zajęć; najwspanialszym z tych darów był wieniec srebrny, od literatów warszawskich mi nadesłany, najrzewniejszym – w[ieniec] z kwiatów polnych od wieśniaków2. Zaledwie trzy dni po koncercie wziął Kolberg udział w jubileuszowej uroczystości z okazji 65-lecia urodzin Juliusza Kossaka, która odbyła się 3 czerwca w salach Towarzystwa Sztuk Pięknych w Sukiennicach. Obecność „jubilata Oskara Kolberga” w gronie szacownych osób: prezydenta Szlachtowskiego, biskupa Krasińskiego i kanonika Pelczara, które obok rodziny zasiadły „najbliżej estrady”, odnotował „Czas”3. Jego obecność na W 2015 roku w Krakowie odbył się koncert „pamięci Kolberga”, stanowiący replikę jubileuszowego koncertu z 1889 roku, zorganizowany w tym samym dniu, tj. 31 maja, w tym samym miejscu (dawna Sala Strzelecka) i z tym samym programem (utwory Kolberga, Chopina, Moniuszki, Żeleńskiego, pieśni ludowe, wiersz Asnyka) przez Instytut Muzyki i Tańca oraz Muzeum Historyczne Miasta Krakowa. Zob. K. Markiewicz Koncert pamięci Oskara Kolberga – replika koncertu z 1889 roku, https//www.muzeum-radom.pl/muzeum-o-kolberga/koncert-pamięci-oskara-kolberga-replika-koncertu z 1889 roku (dostęp: 26.08.2020). 2 Bruliony listów do F.S. Kraussa z 1 VI i do L. Kuby z 25 VI 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 609 i 621. 3 Informację tę podał „Czas” 1889, nr 127 (z 4 VI), w sprawozdaniu pt. Jubileusz Juliusza Kossaka. Zob. też ciąg dalszy sprawozdania, tamże, nr 128 (z 5 VI) oraz odrębny tekst biograficzny poświęcony artyście w nr. 127. 1 481 �głównej uroczystości w Sukiennicach podczas skierowanych do jubilata mów oraz wręczania upominków, adresów i wieńców z całej Polski była z pewnością wyrazem zażyłości i przyjacielskich relacji, jakie od dawna łączyły go z Kossakiem. Ugruntowało je wspólne zamiłowanie do pamiątek przeszłości, historii narodu i jej świadectw, do ikonografii dokumentującej kulturę polską, a także wspomniana wyżej współpraca nad tą ostatnią dziedziną w ramach programu badań i prac w Komisji Antropologicznej. Wzmianki w korespondencji Kolberga na ten temat świadczące o wzajemnych kontaktach i konsultacjach, a także serdeczny ton w zachowanym liście Kolberga do Kossaka w odpowiedzi na zaproszenie na założycielskie zebranie kierowanego przez malarza Koła Artystyczno-Literackiego w Krakowie1 są wyrazem zażyłości i wzajemnego zrozumienia. Brak jednak informacji, czy Kolberg bywał w otwartym domu artysty, w willi „Wygoda”, nazwanej także „Kossakówką”, gdzie od 1869 roku, kiedy to Kossak osiadł wraz z rodziną w Krakowie, odbywały się słynne spotkania towarzyskie inteligencji, sfer artystycznych i arystokratycznych. Salon w neogotyckim dworku Kossaków, prowadzony później przez syna i wnuki Juliusza, Wojciecha i jego dzieci – Jerzego, Marię i Magdalenę, trwał aż do II wojny i gromadził najwybitniejszych przedstawicieli świata sztuki i kultury2. Majowe uroczystości jubileuszowe, choć radośnie i głęboko przeżyte przez Kolberga, były jednak dla niego z pewnością męczące, gdyż coraz trudniej znosił tłumne zgromadzenia i niemożność pozostawania w cieniu. Jego zdrowie i kondycja nadal były kiepskie. W kilka tygodni po majowych uroczystościach zasłabł, coraz trudniej było mu pracować tak intensywnie i wysiłek ten godzić z codziennymi niezbędnymi działaniami. Najbliżsi mu przyjaciele dostrzegali tę sytuację od pewnego czasu i choć z pewnością jedną z odpowiedzi była inicjatywa uczczenia jubileuszu Kolberga, problemów samodzielnego bytowania nie rozwiązywała. Potrzeba stałej opieki stawała się coraz pilniejszą koniecznością. Wyjście znalazł niezawodny w staraniach o Kolberga Izydor Kopernicki; zaprosił go na stałe do swojego domu, który zresztą od początku był zawsze dla niego gościnnie otwarty. Na początku 1 Zob. brulion listu do J. Kossaka z 29 VI 1880 r., Korespondencja… cz. II (DWOK T. 65), s. 379. Drukowane zaproszenie na zebranie założycieli Koła Artystyczno-Literackiego, któremu przewodniczył Kossak, z jego podpisem, przesłane Kolbergowi do Czortowca, gdzie przebywał w związku z wystawą w Kołomyi, zachowało się w jego zbiorach (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 312–313). 2 Por. A. Gabryś Salony krakowskie…, s. 218 i 226. 482 �lipca autor Ludu przeprowadził się do domu przyjaciela przy ulicy Sławkowskiej 29, „trzeciego domu, idąc od plantów ku miastu”1. Ten wspaniałomyślny gest Kopernickiego zapewnił Kolbergowi w ostatnim roku życia stałą troskę, opiekę i upragnione poczucie bezpieczeństwa. Gospodarz mógł towarzyszyć mu teraz bezpośrednio w codziennej pracy, wciągnięty był w jego zobowiązania, terminy, kontakty, wspomagał radą i dostarczanymi lekturami, jeszcze intensywniej uczestniczył w jego życiu. Zawsze świadomy wartości i znaczenia prac Kolberga, nadal propagował jego dzieło, pośredniczył i orędował w jego sprawach w Akademii. Kolberg powierzał mu też wszystkie swoje sprawy, wtajemniczał w konkretne problemy swojego warsztatu, finanse, najbliższe i dalsze plany wydawnicze, życzenia co do losów swojego archiwum. Jako znakomity uczony był dla Kolberga nie tylko opiekunem i lekarzem, oddanym przyjacielem i doradcą, ale i partnerem do dyskusji i wymiany poglądów, konsultantem i recenzentem. Jego szacunek i uznanie dla autora Ludu jako badacza i człowieka, a także niezwykle delikatnie okazywaną pomoc dokumentuje m.in. korespondencja prowadzona przez Kopernickiego w latach 1887–1891 z Karłowiczem2. Świadczy o tym choćby przytoczona wyżej rekomendacja Kopernickiego dotycząca kompetencji muzykologicznych Kolberga przekazana Karłowiczowi w związku z melodiami pieśni litewskich. Inny przykład stanowić może sugestia elegancko wyrażona w liście do młodszego badacza, któremu Kopernicki patronował, Seweryna Udzieli, by zwrócił się do Kolberga z prośbą „bardzo gorącą i serdeczną” o przysłanie mu tomów Ludu i Mazowsza dla Zob. brulion listu do W. Wiślickiego z 2 VII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 626. 2 Zob. I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza… s. 61–100. Za przykład, w jakim stylu Kopernicki podkreślał rolę i miejsce Kolberga w etnografii, niech posłuży fragment wcześniejszego listu do Karłowicza z 4 kwietnia 1888 roku: „Łaskawie mi przysłany zeszyt „Wisły”, przeczytawszy z największym zajęciem, udzieliłem go Kolbergowi, który również oddaje Waszemu pismu wielkie pochwały i szczerze się cieszy tym pismem. Z wyrażonego przezeń bardzo szczerego zadowolenia wnoszę, że lubo jest wielce zajęty i nad wiek swój przeciążony wydawnictwem swoich dzieł własnych, to mógłby i chętnie udzieliłby od czasu do czasu Pańskiej „Wiśle” jaki kąsek pożądany ze swoich bogatych zasobów. Dlatego radziłbym Szanownemu Panu udać się do niego z tą propozycją, ofiarując mu jeden egzemplarz „Wisły”, której współpracownik taki doda niewątpliwie nie tylko splendoru, lecz i strawy dobrej” (tamże, s. 70). Jak wspomniano, Kolberg otrzymał od Karłowicza zeszyty „Wisły”, odpowiedział na propozycję współpracy z pismem i życząc „najobfitszych plonów i jak najszerszego upowszechnienia”, wyraził przy okazji kilka swoich uwag na temat jego profilu i zawartości (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 529–531). 1 483 �tworzącego się pod jego kierunkiem Kółka Etnograficznego w Gorlicach, gdyż on [Kolberg] „niezawodnie mi powie o Waszej odezwie, więc ja Waszą prośbę poprę tak, że może bezpłatnie lub przynajmniej za pół ceny dostaniecie”1. Krótko potem Kopernicki informuje Udzielę, że został obrany członkiem Komisji Antropologicznej „na przedstawienie moje i nieobecnego na posiedzeniu O. Kolberga”. W ten sposób Kopernicki często eksponował rolę Kolberga, którego skromność skłaniała raczej do pozostawania w cieniu. W jego listach, zwłaszcza pisanych do Karłowicza, osobie i dziełu Kolberga poświęconych jest szereg wzmianek i opinii. Poświadczają one także pracę Kopernickiego nad spuścizną przyjaciela podjętą natychmiast po jego śmierci oraz gorliwość i sumienność, z jaką realizował ostatnią wolę autora Ludu jako wykonawca jego testamentu. Po jubileuszu i przeprowadzce rygor pracy Kolberga, niezmiennie wytężonej i coraz pospieszniejszej, nie tylko nie uległ zmianie, ale jeszcze się zaostrzył. Można to śmiało określić jako walkę z czasem człowieka świadomego w pełni, że czasu tego pozostało mu mało i że z każdym dniem jest go mniej. W roku 1889 ukazało się Łęczyckie oraz czwarty i ostatni tom Pokucia, a na warsztacie Kolberga była piąta część Mazowsza, Kaliskie i pierwsza część Chełmskiego. Jednotomowa monografia Łęczyckiego (tom 22 Ludu) obejmuje niewielki obszar między Mazowszem, Kaliskiem i Kujawami; zgodnie z pierwotnymi planami Kolberga ziemię łęczycką i „gostyńską” [tj.gostynińską]2. Zob. M. Rak Listy Izydora Kopernickiego do Seweryna Udzieli z lat 1887–1891, „Ling­ Varia” R. VIII: 2013, nr 1(15), s. 242 i 242–243 (listy z 24 XI i z 12 XII 1889 r.). Seweryn Udziela (1857–1937), nauczyciel, zasłużony etnograf amator i badacz kultury ludowej Małopolski, w latach 1888–1893 był inspektorem szkolnym w powiecie gorlickim i grybowskim, a wyjazdy łączył z badaniami i nawiązywaniem kontaktów z współpracownikami z kręgu nauczycieli i uczniów. Kółko Etnograficzne skupiające nauczycieli założył 22 V 1889 r. Za radą Kopernickiego Udziela zwrócił się do Kolberga, a ten spełnił jego prośbę (zob. listy z 30 XI 1889 r. i z 20 I 1890 r., Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 645 i 658). Na członka Komisji Antropologicznej Udziela wybrany został na posiedzeniu 11 XII 1889 r. (zob. „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydz. Mat.-Przyr.”, T. XX, 1890, s. XLIII). Z materiałów Kolberga wydał Śląsk Górny (1906) i Tarnów-Rzeszów (1910), był współzałożycielem powstałego w 1895 r. we Lwowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, twórcą i dyrektorem Muzeum Etnograficznego w Krakowie. 2 Charakterystyka Łęczyckiego, materiałów źródłowych oraz badań Kolberga w tym regionie itd. przedstawione zostały przez E. Antyborzec we wstępie pt. „Łęczyckie” Oskara Kolberga w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), s. VII–XXXI. 1 484 �Ta ostatnia, jako należąca do historycznego Mazowsza, uwzględniona jest także po części w tomie pierwszym Mazowsza, tzw. Mazowszu polnym, co wskazuje, jak skomplikowany był podział na regiony według nieostrych i krzyżujących się kryteriów, o czym tu już wspominano. Tom zawiera stosunkowo skromny materiał etnograficzny w postaci szczupłych zapisków dotyczących kraju i ludu, a także skąpy zasób wierzeniowy oraz folklorystyczny w zakresie prozy ludowej, tj. bajek i podań, mimo że sam Kolberg określa we wstępie Łęczyckie jako „ziemię tak płodną w tradycje”1. Zdecydowanie przeważają pieśni związane ze zwyczajami i obrzędami oraz „powszechne”, czyli autonomiczne. Osobliwością monografii jest dołączenie do niej zbioru tańców kujawskich, które były przedmiotem szczególnego zainteresowania i analiz autora. W rozdziale zatytułowanym Kujawy pomieścił więc w Łęczyckiem 147 melodii tanecznych, po części z przyśpiewkami, traktując je jako kontynuację tańców opublikowanych w 1867 roku w monografii Kujaw, gdzie nie zdołał opublikować wszystkich „z powodów od nas niezależnych”. Zabieg ten tłumaczył „łącznością ich z łęczyckimi, już z samego obu tych prowincyj położenia, ułatwiającego ich wzajemne na siebie wpływy, wynikającą”2, co jednak według muzykologów badających ten materiał nie wyjaśnia wszystkiego, gdyż widoczna w rękopisach Kolberga pasja, z jaką pracował nad tańcami kujawskimi, nad ich specyficzną trzyczęściową strukturą, oraz szczególne zainteresowanie, jakie okazywał kujawiakom, przemawiają raczej za potrzebą ukazania całego zbioru, jakim dysponował3. Na czwartą część Pokucia, wydaną podobnie jak trzecia dzięki podwojonej dotacji Akademii, składa się zbiór „kazek”, w którym znalazły się baśnie magiczne, legendy, anegdoty i opowieści wierzeniowe, bajki zwierzęce oraz zagadki i łamigłówki. Wyjątkowo, gdyż na ogół badacz tego nie praktykował, wymienia we wstępie do tego tomu nazwiska „opowiadaczy: włościan, włościanek, diaków i inne osoby (z różnych Pokucia pochodzące miejscowości), które nam spisane tu kazki w rodzinnej swej udzielali mowie […]”4. O. Kolberg Łęczyckie (DWOK T. 22), s. IV. Tamże, s. 211, rozdział „Kujawy”, przyp. 1. 3 Zob. D. Pawlakowa Zbiór tańców kujawskich Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4 (DWOK T. 72/I), s. VI–XXIII oraz Ł. Smoluch Zapisy muzyczne w „Łęczyckiem”, w: O. Kolberg Łęczyckie. Suplement do tomu 22 (DWOK T. 78), s. XXXVII– XLIII. 4 Pokucie cz. IV (DWOK T. 32), s. XI. 1 2 485 �Wśród wskazanych narratorów (osiem nazwiskiem, jedna inicjałem nazwiska), reprezentujących Kołomyję, Ispas, Horodnicę, Czortowiec i Jasienów Polny, znalazł się nauczyciel, student, diak, a także ludowi wykonawcy1. Jak wspomniano, na Pokuciu Kolberg miał bardzo sprzyjające warunki dla swoich badań i kontaktów z informatorami dzięki pobytom u zaprzyjaźnionych rodzin, z Przybysławskimi z Czortowca na czele, oraz dzięki wystawie w Kołomyi. Stąd pozyskane materiały etnograficzne i folklorystyczne wyróżniają się autentycznością i wiarygodnością. Wśród wymienionych w cytowanym wstępie osób szczególnie cennym dla Kolberga współpracownikiem był Bazyli Jurczeńko, nauczyciel z Ispasa, potem student prawa w Czerniowcach, którego materiały obejmowały nie tylko teksty bajkowe, zamieszczone w części IV monografii, ale i pieśni, a także dotyczyły zwyczajów, obrzędów i wierzeń. Tym ostatnim poświęcona jest część III Pokucia wydana rok wcześniej, która zawiera poza opisem „świata nadzmysłowego” także rozdział „Tańce” oraz „Przysłowia”. Charakter materiałów do tej czterotomowej monografii, przeważnie pozyskanych z autopsji, z bezpośrednich relacji i w dużej mierze dzięki wystawie oraz dodatkowo weryfikowanych w trakcie szczegółowych konsultacji2, sytuuje Pokucie wysoko wśród Kolbergowskich monografii pod względem wartości źródłowej. Trzecią część Pokucia zrecenzował w 1889 roku Iwan Franko (1856– 1916), ukraiński pisarz, poeta i slawista3. Z uznaniem wyraził się o zawartej w tomie rozprawie o tańcach ludowych na Pokuciu, zakwestionował jednak sposób opracowania samych przyśpiewek, zarzucając ich zbiorowi chaotyczność, brak metody w podziale materiału na zapisany oryginalnie i przejęty z innych źródeł oraz „rozsiekanie” poszczególnych pieśni na kawałki, tj. rozerwanie zwrotek logicznie układających się w całość. Za wielką zaletę uznał transkrypcję tekstów rusińskich, która „u p. Kolberga jest w ogóle bardzo trafną i świadczy o wysoce rozwiniętym u autora słuchu i odczuciu właściwości danego dialektu”, co tak skomentował dalej: „Można 1 W materiałach do monografii Pokucia odnaleźć można więcej nazwisk i informacji o wykonawcach i mieszkańcach wsi niż w źródłach Kolberga dotyczących innych regionów. Pisze o tym A. Skrukwa, zob. „Pokucie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 81), s. XXXVI–XXXIX. 2 Cennym przykładem charakteru, zakresu i szczegółowości tych konsultacji są spisane przez Kolberga Pytania skierowane do W. Przybysławskiego z lat 1878 i 1881, opublikowane w suplemencie do Pokucia (DWOK T. 81) jako aneksy I–III, na s. 247–261. 3 Tekst Franki ukazał się w „Kwartalniku Historycznym” R. III: 1889, na s. 740–741, przedruk w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 286–288. 486 �śmiało powiedzieć, że dopiero od pojawienia się Pokucia Rusini otrzymali sposobność poznania prawdziwej fonetyki tego wielce charakterystycznego dialektu […]”1. Jednak i w tym zakresie wytknął autorowi niekonsekwencję zapisu gwarowego. Materiał w rozdziale „Świat nadzmysłowy” Franko uznał za cenny, zwłaszcza w zakresie medycyny ludowej, wierzeń o roślinach i zwierzętach, ale zarzucił mu brak krytycyzmu wobec wykorzystanych źródeł i błędną ocenę ich autentyczności. Kolberg odpowiedział recenzentowi na tych samych łamach2 z wyraźnym zniecierpliwieniem; po raz kolejny taka ocena jego dzieła wynikła bowiem, przynajmniej po części, z niezrozumienia założeń i metod jego pracy. Zarzut „rozrywania” pieśni na pojedyncze zwrotki Kolberg odpiera najpierw kategorycznym stwierdzeniem, że ich w tym tomie nie ma, co następnie tak wyjaśnia: Nikomu bowiem z dawniejszych nawet zbieraczy rzeczy ludowych nie przyszło na myśl nazywać pieśniami kołomyjek, śpiewek krótkich, przyśpiewek, piosneczek okolicznościowych, wśród tańca najczęściej improwizowanych, równie jak krakowiaki urywkowych, nuconych już to w dwu- i czterowierszowych zwrotkach, już zbitych w kilko- lub kilkunastozwrotkowe aglomeraty (odznaczone w naszej książce kreskami), a mogące równie dobrze w razie potrzeby lub przypomnienia być rozbitymi, czyli (wedle słów sz. recenzenta) „posiekanymi” w drobniejsze, pojedyncze znów zwrotki, bo każda tworzy zwykle odrębną, w sobie zamkniętą całość, a która to własność śpiewkę taką odróżnia stanowczo od pieśni, gdzie ze względu na treść tej ostatniej wyrzucać zwrotek bez szkody dla utworu nie można […]3. O ruchliwości autonomicznych przyśpiewek i tworzeniu z nich różnych konglomeratów decyduje więc sytuacja wykonawcza i inwencja śpiewającego, a zestawianie w tomie „przypadkowo spojonych w jedno dla zbliżonej treści lub podobieństwa obrazów” ma dokumentować mechanizm funkcjonowania tych tekstów, a nie sztywną, ustaloną formę takiej okazjonalnej całości. W odpowiedzi na zarzut Franki, że brak przy tańcach wskazówek źródłowych, odpowiada, że podaje je dla tekstów przejętych z innych zbiorów Tamże, aneks VIII, s. 287. Krótka replika jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”…, „Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: O. Kolberg Studia, rozprawy… (DWOK T. 63), s. 412–415 oraz w: O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 288–291. 3 Tamże, aneks VIII, s. 288. 1 2 487 �w formie odsyłaczy pod tekstami kołomyjek, a spisane przez siebie opatruje notą o lokalizacji geograficznej. Do zarzutu „niejednostajnej w dziele pisowni” rozumianej przez recenzenta jako niekonsekwencja transkrypcji, generalnie ocenianej przez niego bardzo pozytywnie, odnosi się, kierując do swojego wstępu do części IV Pokucia, gdzie tłumaczy ich przyczyny1. Pisze tam: Pragnąc zebrane tu kazki wiernie oddać w narzeczu miejscowego ludu, trzymaliśmy się przy spisywaniu ich metody fonetycznej i dlatego wsłuchiwaliśmy się pilnie w brzmienie każdej niemal przez opowiadacza wymówionej głoski. Praktyka taka prowadzi go do wniosku, że „odmiany” wymowy właściwe są nie tylko różnym częściom regionu, lecz że bywają odbiciem wahań wymowy lokalnej lub użycia dźwięku pośredniego, złożonego, nie dającego się oznaczyć graficznie, a także mogą oddawać chwiejność wymowy jednego nawet narratora, i to w tej samej opowieści czy relacji. Wyczulone ucho Kolberga obdarzonego znakomitym słuchem pozwalało na wychwytywanie niuansów, a także na dokumentację żywego, konkretnego przekazu gwarowego, z wszystkimi jego odchyleniami i niekonsekwencjami, a nie ustabilizowanego, dialektologicznie poprawnego tekstu i „jednostajnej pisowni”. Te walory dokumentacji Kolberga doceniła dopiero współczesna dialektologia, o czym była już mowa wcześniej. Na zarzut braku krytycyzmu wobec źródeł ilustrujących świat wierzeń autor Ludu odpowiedział: Prawda, żeśmy się starali o zdobycie jak największej liczby szczegółów, bo zasób ich im obfitszy, tym się staje pożądańszym dla przyszłego rzeczy tych badacza. Prawda też, żeśmy się nie zapuszczali w krytyczne każdego zdobytego szczegółu ocenianie, gromadząc po największej części materiał surowy, bo czynność taka należy do przyszłego mitologa, a nie do zbieracza, który – owszem – przedwczesnej krytyki jak najmocniej wystrzegać się powinien2. Kolberg wytknął też France, że „zarzut bezkrytyczności i niesforności podanego materiału” nie powinien być gołosłowny, lecz wsparty konkretnymi dowodami, bo bez nich nie posiada wartości naukowej. 1 Tamże, aneks VIII, s. 290–291; Kolberg kieruje do przedmowy do cz. IV Pokucia (DWOK T. 32), zob. s. X–XI. 2 O. Kolberg Pokucie. Suplement… (DWOK T. 81), aneks VIII, s. 290. 488 �Ta replika Kolberga była jego ostatnim głosem polemicznym. Świadczy ona z jednej strony o niezmienności principiów, z drugiej o nierzadkim ówcześnie braku zrozumienia dla jego perspektywicznego planu, opartego na poprzedzającej naukowe wnioski pracy zbieracza, na skrzętnym gromadzeniu odpowiedniej bazy źródłowej, by dopiero później możliwa była interpretacja i krytyka materiału, a także kompetentne badania porównawcze. Także w roku 1889 ukazały się w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” dwa artykuły Kolberga poświęcone baśniom, zwyczajom i obrzędom weselnym z Polesia1. Ich publikacja związana była ze wspomnianą wyżej propozycją Kolberga z 1888 roku odstąpienia Komisji Antropologicznej do druku swoich materiałów, których już nie zamierzał wykorzystać w monografiach. O genezie tych prac brak bliższych danych, wiadomo jedynie z noty Kolberga, że są to materiały po części nadesłane, po części przekazane przez osobę przybyłą z Polesia do Krakowa. Sześć tekstów bajkowych z artykułu pierwszego, pochodzących z okolic Pińska i Lubieszowa, Kolberg określa jako dyktowane przez tę nieznaną osobę. Trzy opisy wesel wraz z 90 tekstami pieśni (i jedną melodią) w artykule drugim dopełnia kilka informacji o zwyczajach z ponad 30 tekstami pieśni (i jedną melodią), 31 zdań i przysłów oraz kilka przyczynków do wierzeń i języka. W grudniu 1889 roku do licznych i pilnych prac Kolberga dołączone zostało nowe wyzwanie. Od Włodzimierza Dzieduszyckiego, kuratora Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie, badacz otrzymał w darze jubileuszowym propozycję sfinansowania nakładu jednotomowej „monografii części Rusi Czerwonej” o objętości około 20 arkuszy, za sumę 500 fl. reń. Odpowiadając darczyńcy, Kolberg poinformował sponsora, że „do monografii w podobnych rozmiarach kwalifikuje się jedynie okolica Przemyśla, lecz i ta wyczerpującą być nie może z powodu braku pewnych szczegółów […]” i przedstawił zarys treści tomu2. Po zaakceptowaniu tego planu przystąpił natychmiast do pracy nad materiałami przemyskimi, jednak nie zdążył tej monografii ukończyć. Tymczasem bowiem coraz bardziej opuszczały go siły fizyczne. Kopernicki, w którego domu zamieszkał na początku lipca 1889 roku, miesiąc O. Kolberg Baśni z Polesia, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200–207 oraz Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, tamże, s. 208–245. Przedruk w: O. Kolberg Białoruś–Polesie (DWOK T. 52). 2 List do W. Dzieduszyckiego z 14 XII 1889 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 648–649. 1 489 �po uroczystościach jubileuszowych, najbliższy świadek ostatniego okresu życia przyjaciela, tak pisał bezpośrednio po jego śmierci o tych wspólnych miesiącach: Przeszło od półtora roku coraz bardziej upadającego już na siłach na czas krótki tylko pokrzepiły go i ożywiły owe powszechne wyrazy uznania. Od lipca roku prz. [tj. 1889], gdy w moim domu zamieszkał, nieustannie zajęty wydawaniem trzech dzieł naraz (Mazowsze T. V, Chełmskie T. 1, Kaliskie T. 1), użalał się on nieraz, że go siły fizyczne coraz widoczniej opuszczają, tak iż nie mogąc jak dawniej po kilkanaście godzin z rzędu pracować przy biurku, bywał coraz to częściej zmuszony odrabiać to, co się dawało, leżąc w łóżku. Pomimo to wszakże aż do później jesieni zwykł on był każdej niedzieli odwiedzać swoich znajomych, a niekiedy i w dnie powszednie wychodził na parę godzin do miasta. Po tych wycieczkach jednak powracał każdy raz wielce znużony i skutkiem tego z początkiem zimy wychodził już nader rzadko, a od Nowego Roku aż do wiosny nie opuszczał wcale swego mieszkania. Do tego też zmuszało go dostrzeżone po raz pierwszy już w styczniu [1890] znaczniejsze obrzęknięcie nóg, którym się słusznie zaniepokoił, gdyż było to pierwszym zwiastunem ostatecznego osłabienia organizmu i wyczerpującej się u starca czynności serca i krwi krążenia. To obrzękniecie nóg wraz z osłabieniem ogólnym, przy dość zadawalniającym skądinąd stanie zdrowia, powiększało się u niego powolnie do tego stopnia, iż śp. O. Kolberg był zmuszony coraz to dłużej przebywać w łóżku, którego na koniec od początku kwietnia nie opuszczał już wcale. Widząc w tym zbliżający się już kres życia swojego, coraz częściej odtąd zwykł on był mówić ze mną o tym, co się stać ma z jego puścizną naukową i materialną. Co do pierwszej – wtajemniczał on mnie ponownie w swoje dawne zamiary i wynurzał obecne życzenia, a co do ostatniej – na kilka tygodni przed śmiercią upełnomocnił jednego ze swych najszczerszych czcicieli, p. mecenasa dra Stan. Abłamowicza do zlikwidowania swego jedynego mienia, tj. wszystkich swych nakładów zostających na składzie w drukarniach i w komisie u księgarzy. Przy tym wszystkim, z umysłem po dawnemu spokojnym, jasnym i czynnym zachował on do ostatniej chwili pamięć zadziwiającą, dokładną i pewną o wszystkich szczegółach tyczących swego przedmiotu oraz prac przez siebie rozpoczętych lub zamierzonych i materiałów do nich przysposobionych. […] Z tych zaś najbardziej zajmowała go monografia Przemyskiego, którą w darze jublileuszowym dla O. Kolberga wspaniałomyślnie ofiarował się wydać kosztem własnym szczery wielbiciel prac jego i zasług, hrabia Wł. Dzieduszycki. Toteż porządkowaniem materiałów do tego dzieła zajmował się on aż do ostatniej chwili niemal, a pomagała mu w tym najgorliwiej zacna przyjaciółka jego, pani Józefowa [Pelagia] Blizińska, przesiadując przy 490 �jego łożu po kilka godzin codziennie, które spędzała na przepisywaniu pod jego kierunkiem i układaniu zebranych do tego dzieła materiałów i notatek1. Ostatecznie, według świadectwa Kopernickiego, „[…] I-szy arkusz tylko był przez samego O. Kolberga do druku podany”, a „dwa pierwsze arkusze Przemyskiego miał zaś jeszcze sam w ręku i korektę sam zrobił”2. Kopernicki pisze, że jeszcze 1 czerwca wieczorem zastał Kolberga nad korektą drugiego arkusza monografii i wspomina dalej: Podczas parogodzinnej bytności mej u niego o niczym innym on już nie mówił, tylko o tekach swoich i o dziełach przygotowanych do wydania i dawał mi tym razem szczegółowe objaśnienia i wskazówki co do wydania Chełmskiego (T. II i III), Mazowsza (T. VI i VII) i Kaliskiego [T. II], opowiadając dokładnie, co i gdzie mam znaleźć po jego śmierci. Zapisawszy sobie to wszystko, odszedłem, pocieszając jego i siebie nadzieją, że do spełnienia tych zleceń przyjdzie mi jeszcze nierychło3. Śmierć w dniu 3 czerwca 1890 roku przerwała tę prowadzoną do ostatnich chwil życia pracę. Przygotowanie Przemyskiego do wydania kontynuował Kopernicki i opublikował je w rok po śmierci przyjaciela, opatrując tom przedmową zawierającą obszerny i rzetelny, najdokładniejszy z dotychczasowych „obraz życia, działalności i zasług naukowych Kolberga” i składając tym samym kolejny, już pośmiertny, hołd autorowi Ludu4. Kopernicki zdążył jeszcze w tym samym 1891 roku wydać część II Chełmskiego. Jego intensywne prace nad spuścizną Kolberga przerwała śmierć 25 września 1891 roku. I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga, „Wisła” T. IV: 1890, s. 509–510. Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie (DWOK T. 35), s. XX oraz słowo wstępne Od nakładcy, tamże, s. III. 3 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 510. Z relacji tej wynika, że w planach Kolberga były jeszcze dwa tomy Mazowsza (cz. VI i VII), dwa tomy Chełmskiego (cz. II i III) oraz cz. II Kaliskiego. Kopernicki zdołał wydać obok Przemyskiego jedynie cz. II Chełmskiego (DWOK T. 34), gdyż niespełna półtora roku po Kolbergu zmarł. Części VI i VII Mazowsza oraz Mazury pruskie ukazały się w ramach DWOK jako tomy 41, 42, 40, ponadto części I–VII Mazowsza dopełnione zostały trzema woluminami suplementowymi (DWOK T. 80/I–III). Natomiast niedrukowane materiały chełmskie znalazły się w suplementowym tomie 82 DWOK. Cz. I Kaliskiego ukazała się w roku 1890, materiał tam niewydany pomieszczono w tomach 46 i 79 DWOK.. 4 Dr I.K. [I. Kopernicki] Przedmowa wydawcy... (DWOK T. 35), s. V. 1 2 491 �Według cytowanej wyżej relacji Kopernickiego o ostatnich chwilach życia przyjaciela 2 czerwca gasnący już, ale całkowicie przytomny i pogodny Kolberg wezwał zaprzyjaźnionego z nim pastora Jerzego Gabrysia, zdołał pożegnać się z licznie odwiedzającymi go przyjaciółmi, a po ich odejściu, wieczorem, w obecności pastora Gabrysia przekazywał Kopernickiemu […] ostatnie swe rozporządzenia i życzenia przedśmiertne, które z pogodą zazdrości godną zakończył tymi słowy: „Umieram, Bogu dzięki, z tą pociechą, że według sił moich zrobiłem za życia, co mogłem, że nikt mię za próżniaka nie ma i mieć nie będzie, a to, co po sobie zostawiam, przyda się ludziom na długo1. Trzeciego czerwca około godziny 10 wobec pastora Gabrysia i Tadeusza Konopki oraz Kopernickiego spisany został przez mecenasa Stanisława Abłamowicza testament. Oto jego pełny tekst: Moja ostatnia wola Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za stosowne uzna. – Co do wydawnictw pod swoją opieką i kierunkiem porozumie się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa. – Z pozostałej gotówki wynoszącej około dwa tysiące pięćset zł reń. przeznaczam na pogrzeb mój 200 zł reń., a nadto 300 zł reń., czyli razem 500 zł reń. do rąk pastora Gabrysia, który kwotę 300 zł reń. użyje według danych mu wskazówek na cele dobroczynne i na potrzeby kościoła, na pomnik lub tablicę pamiątkową itd., na co dodaję jeszcze dwieście zł reń., czyli razem z kosztami pogrzebu siedemset zł reń do rąk p[asto]ra Gabrysia. – Drukarzowi [Franciszkowi] Łysakowskiemu z Drukarni Uniwersyteckiej sto zł reń., drukarzom z tejże drukarni, Blaszkiemu [Jan Blaschka] i Garsteckiemu [Ludwik Garsztecki], każdemu po pięćdziesiąt zł reń. Resztę gotówki po opędzeniu wydatków ostatnich dni życia mego i po moim pogrzebie oddaję do rozporządzenia Dra Izydora Kopernickiego na koszta wydawnictwa Rusi Chełmskiej i innych materiałów. Książki wydane moim nakładem, a znajdujące się w drukarniach i w księgarniach w Krakowie i Warszawie mój pełnomocnik, adw[okat] Dr Stanisław Abłamowicz, sprzeda której bądź firmie w Krakowie lub Lwowie czy Warszawie, a po opłaceniu długów i rachunków z drukarniami, kosztów przeprowadzenia tego 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 511. 492 �interesu, pozostałą resztę wyda mojej synowicy, Karolinie Wąsowskiej w Sandomierzu na potrzeby jej córek z Kolberga spłodzonych. – Wieniec srebrny i medal z wystawy paryskiej oraz korespondencje odda P. dr Kopernicki Bibliotece Jagiellońskiej. – Odzież, bieliznę i pościel do dyspozycji p[asto]ra Gabrysia.– Wykonawcą mojej ostatniej woli naznaczam dra Izydora Kopernickiego i p[asto]ra Gabrysia. Przy czym oświadczam, że o ile w tej mojej ostatnie woli specjalnych nie poczyniłem zapisów, mianuję moim uniwersalnym spadkobiercą tegoż mojego przyjaciela, dra Izydora Kopernickiego. Taka jest moja ostatnia wola, którą własnoręcznie wobec trzech uproszonych świadków podpisuję – Kraków, dnia 3 czerwca 1890 – Oskar Kolberg1. Dla prawnego zabezpieczenia testamentu wymagane było wyznaczenie w nim obywatela państwa austriackiego jako uniwersalnego spadkobiercy tego, co nie zostało objęte zapisami. O godzinie pierwszej – wspomina Kopernicki – przyniesiono mu z drukarni Uniwersyteckiej kilka egzemplarzy świeżo wydanego tomu pierwszego Chełmskiego, który przeglądał z błogim wyrazem zadowolenia i czynił uwagi o podanych w nim rycinach, a na jednym egzemplarzu ofiarowanym obecnemu p. Tadeuszowi Konopce, synowi najdawniejszego swego współpracownika i przyjaciela, śp. Józefa, na pamiątkę własną ręką kilka wyrazów, ostatnich w swym życiu, bardzo wyraźnie napisał. Odtąd bez żadnych cierpień gasnął powolnie i cicho; o kwadrans przed 5-tą ostatek sił go opuścił, tak iż mówić już przestał, a o samej 5-ej po pd., wraz z otaczającymi go panią Blizińską i drem Abłamowiczem odebraliśmy ostatnie, wdzięczne jego spojrzenie pożegnalne i ze czcią mu oczy zamknęliśmy na spoczynek wieczny. Tak oto umierał, jak żył – cicho i pogodnie – czczony powszechnie nasz śp. Oskar Kolberg2. Rękopiśmienna kopia Mojej ostatniej woli Kolberga, sporządzona ręką Kopernickiego dla Karoliny Wąsowskiej (w zbiorach Biblioteki Narodowej, sygn. II 6487). Kopernicki potwierdził w niej – obok Kolbergowskiego – podpisy trzech świadków: Tadeusza Nowiny Konopki, pastora Jerzego Gabrysia, „proboszcza ewang. Ś. Marcina” i dr. Stanisława Abłamowicza, a na końcu dokumentu zamieścił notatkę: „Dla W-ej Pani Karoliny Wąsowskiej z oryginału najwierniej przepisane przez Dr. IKopernickiego”. Zapisy testamentu Kolberga omówił też Kopernicki w artykule Śmierć O. Kolberga…, s. 511–512. 2 Tamże, s. 512. Według relacji „Czasu”: „Do ostatnich chwil otaczali umierającego pp. Ksawery Konopka, Bliziński, tudzież panie [Pelagia] Blizińska i [Wanda] Żeleńska” (Oskar Kolberg, „Czas” 1890, nr 127, z 5 VI). Ten dziennik zamieścił także w Kronice nr 130 (z 10 VI) nadesłany do redakcji list Ksawerego Konopki ze wspomnieniem o należącym również do grona bliskich przyjaciół zmarłego lekarzu, Tomaszu Mączce, „który przez szereg lat całkiem bezinteresownie 1 493 �Był to wtorek 3 czerwca 1890 roku. Pogrzeb Kolberga na cmentarzu Rakowickim w Krakowie odbył się w czwartek, 5 czerwca, o godzinie 17. Zgromadził licznie społeczność krakowską, zwłaszcza przedstawicieli inteligencji – według słów Kopernickiego: „począwszy od sędziwego prezesa Akademii Um[iejętności] i wszystkich jej członków aż do najcichszego pracownika z drukarni”1. Obecni byli m.in. obok prezesa Akademii, Józefa Majera i jej sekretarza, Stanisława Tarnowskiego, rektor Edward Korczyński i liczne grono profesorów uniwersytetu, prezydent miasta Feliks Szlachtowski, wielu przedstawicieli świata nauki, sztuki i literatury. Przybyło kilku członków najbliższej rodziny z Warszawy i z Sandomierza, zabrakło jednak liczniejszej reprezentacji chłopów z Modlnicy i podkrakowskich wsi okolicznych, co tłumaczono faktem, że ponieważ tego dnia przypadało święto Bożego Ciała, brali oni udział w popołudniowych procesjach. Przy wynoszeniu trumny w bramie domu pożegnał zmarłego Ksawery Konopka, dziękując jednocześnie Kopernickiemu za troskę i opiekę nad Kolbergiem w ostatnim okresie jego życia, a od bram cmentarza trumnę poniosła młodzież akademicka. Prowadzący pogrzeb pastor Gabryś, żegnając zmarłego, nazwał go „człowiekiem pokoju” i zwracał uwagę na jego miłość do kraju i ludzi, a zwłaszcza do wiejskiego ludu. W imieniu Akademii Umiejętności przemawiał prof. Rostafiński, który przyznał wprawdzie Kolbergowi wielkie zasługi za jego prace etnograficzne i stwierdził, że cała Słowiańszczyzna nie ma równego Kolbergowi badacza w dziedzinie krajoznawstwa, ale – jak to skomentował sprawozdawca „Nowej Reformy” – „zapuścił się wszakże w analizę krytyczną, odpowiednią na katedrze prelekcyjnej, zakończoną pozytywnym orzeczeniem, iż dzieła Kolberga nie są doskonałymi”. Uznano to za oczywisty nietakt i poważny trafną kuracją utrzymywał go [Kolberga] przy życiu, osładzał mu chwile smutku i boleści, całe dnie, w końcu i noce bezsenne mu poświęcał”. 1 I. Kopernicki Śmierć O. Kolberga…, s. 512, tam jedynie krótka informacja o pogrzebie. Obszerniejsze sprawozdanie zamieściła m.in. „Nowa Reforma” 1890, w nr. 128 (z 7 VI), w dziale Kronika, Kraków, 6 czerwca, krótsze podał także „Czas” 1890, w nr. 128 (z 7 VI), w dziale Z miasta i kraju. O śmierci i pogrzebie Kolberga informowały oba czasopisma w nr. 126 (z 4 VI) i 127 (z 5 VI), w obu zamieszczono też w nr. 127 obszerniejsze nekrologi. Nekrolog i zwięzłą relację Pogrzeb śp. Oskara Kolberga opublikowała też m.in. „Gazeta Lwowska” 1890, nr 127 (z 5 VI) i 129 (z 8 VI), w dziale Kronika, doniesienie o śmierci, nekrolog i relację z pogrzebu – „Dziennik Poznański” 1890, nr 127 (z 5 VI) i 129 (z 8 VI). 494 �dysonans „nad niezasypaną jeszcze mogiłą”1. Przemawiali jeszcze student Józef Kazimierz Ehrenberg w imieniu „Czytelni Akademickiej” oraz po ukraińsku Iwan Nawrocki, przewodniczący stowarzyszenia „Akademiczna Hromada”. Wśród wieńców znalazły się m.in. przekazane przez Warszawskie Towarzystwo Muzyczne, warszawską „Lutnię”, Akademię Umiejętności, krakowskie Towarzystwo Muzyczne, Akademiczną Hromadę, Koło Literacko-Artystyczne, drukarzy z Drukarni Uniwersyteckiej składających dzieła Kolberga, włościan z Modlnicy, rodziny Konopków i Blizińskich. Kolberg został pochowany w grobie, który na jego wyraźne życzenie przygotowano obok grobowca śp. Józefa Szujskiego. XXVI [Trzy ostatnie tomy z 1890 roku: cz. V Mazowsza, cz. I Chełmskiego, Kaliskie [cz. I]. – Dwa pośmiertne tomy wydane przez Kopernickiego: cz. II Chełmskiego – zamknięcie monografii regionu, Przemyskie. Zarys etnograficzny. – Dalsze działania Kopernickiego: zamiar druku cz. II Kaliskiego, starania w Kasie Mianowskiego o fundusz na cz. VI Mazowsza – plany przerwane przez śmierć 24 IX 1891 roku. – Zobowiązania Kolberga wobec drukarni. – Pamięć współczesnych Kolbergowi: nowy nagrobek wystawiony na cmentarzu Rakowickim w 1893 r. z funduszy zebranych z inicjatywy W. Żeleńskiego, tablica epitafijna w kościele ewangelickim św. Marcina w Krakowie.] Ogromny dorobek badawczy i wydawniczy opublikowany staraniem samego Kolberga zamykają wspomniane już wyżej, a wydane w roku jego odejścia, tj. 1890, trzy tomy: Mazowsze cz. V, Chełmskie cz. I oraz Kaliskie [cz. I]. Te z kolei dopełniają dwa tomy ukończone i wydane pośmiertnie w 1891 roku przez Izydora Kopernickiego, lecz zaplanowane i rozpoczęte jeszcze przez samego Kolberga: Chełmskie cz. II oraz Przemyskie. Spośród wymienionych była już mowa o monografii Mazowsza. Natomiast 1 „Nowa Reforma” 1890, nr 128. Satyryczno-humorystyczne pismo krakowskie „Diabeł” w swoim dodatku do nr. 12 (z 19 VI) 1890 r., w rubryce Kronika diabelska zamieściło zjadliwy komentarz dotyczący nietaktu profesora Rostafińskiego, który w swojej mowie nad grobem, mimo uznania zasług Kolberga, wyraził opinię o niedokładności jego prac, kwestionując z pozycji autorytetu profesora botaniki określenie „kwiat śląski” występujące w przytoczonej przez Kolberga pieśni z okolic Cieszyna. 495 �dwutomowe Chełmskie, podobnie jak Pokucie i Mazowsze wydane z podtytułem Obraz etnograficzny, zasługuje na nieco dokładniejsze omówienie ze względu na cenny materiał folklorystyczny, dialektologiczny i etnograficzny, zgromadzony po części w trakcie własnych badań terenowych Kolberga, a w przeważającej mierze przez Marię Hemplównę z Tarnowa pod Chełmem. Była to jedna z najsumienniejszych współpracowniczek Kolberga; jej materiały cechuje staranność, kompetencja i wiarygodność1. Zbieraczka przekazywała Kolbergowi liczne zapisy tekstów ludowych: pieśni, bajek, przysłów i dialogów chłopskich, wiadomości etnograficzne o kulturze materialnej, m.in. o gospodarstwie chłopskim, ubiorach, sprzętach, zajęciach, narzędziach, wsparte jej licznymi rysunkami i szkicami, także opisy zwyczajów i obrzędów, wierzeń i przesądów, a ponadto wysoko oceniane współcześnie zapisy gwarowe z okolic Tarnowa, gawędy chłopskie stanowiące tzw. próbki żywej mowy oraz opracowany według samodzielnie ustalonego systemu obszerny słownik miejscowych gwar wraz z charakterystyką form i zjawisk gramatycznych. Materiał ten znacznie wzbogacił obraz regionu chełmskiego w ujęciu Kolberga i decydująco zaważył na wartości jego monografii. Dopełniają ją niewydane w XIX wieku zapisy ujęte we współczesnym tomie suplementowym, na które składają się głównie nowe pieśni i materiał leksykograficzny w postaci wspomnianego słownika. Chełmskie przynosi również materiał ukazujący wzajemne przenikanie się wpływów ruskich i polskich na obszarze etnicznego pogranicza, a także Na wysoką wartość materiałów Hemplówny i ich decydujące znaczenie dla Chełmskiego Kolberga zwrócili już uwagę ówcześni badacze: Izydor Kopernicki oraz Jan Karłowicz. Wydawca cz. II Chełmskiego określił zbieraczkę jako „nieocenioną współpracowniczkę i przyjaciółkę”, która „usuwała wszelkie trudności” w obcowaniu Kolberga ze słabo jeszcze w latach sześćdziesiątych znanym mu językiem i folklorem rusińskim i „która nie tylko dopomagała mu nieodstępnie w jego badaniach podczas trzykrotnego pobytu Kolberga w okolicy Sawina, lecz i sama później, wtajemniczywszy się należycie w jego zadanie, zbierała dlań ustawicznie i dostarczała mu wszelkich wiadomości i materiałów, spisywanych przez siebie aż do roku 1876” (Przedmowa wydawcy..., DWOK T. 35, s. VII–VIII). Podobna była ocena Karłowicza, który recenzując ten tom („Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 112–118) jako należący „do najciekawszych i najbardziej pouczających z szeregu ogromnego zbioru ludoznawczego, który zawdzięczmy Kolbergowi”, pisał: „Przekonywa on nas także, iż p. Hemplówna, gdyby chciała, mogłaby nas jeszcze obdarzyć pięknymi i ważnymi przyczynkami do etnografii krajowej, bo to, co spod pióra jej wyszło, ma pierwszorzędną wartość jako materiał, a przypuszczamy, iż nie wyczerpuje niezmiernego skarbu rzeczy ludowych tej okolicy” (tamże, s. 113). Zob. też Karłowicza recenzja cz. I Chełmskiego (tamże, s. 109–112), gdzie autor podkreśla m.in. wagę dokumentacji wzajemnych wpływów języka i folkloru rusińskiego i polskiego. 1 496 �dokumentuje przejściowy etap rozwoju gwar ukraińskich Chełmszczyzny, szczególnie cenny dla dialektologii historycznej ze względu na brak źródłowych przekazów z tego zakresu1. Kaliskie, ostatni, 23. tom wydany w ramach Ludu, prezentuje tylko część materiału do planowanej przez Kolberga dwutomowej monografii, obejmującej stosunkowo duży obszar po obu stronach Warty, „sięgający terenów na północ od Konina i Słupcy i na południe od Częstochowy”, sztucznie wyodrębniony ze względu na ówczesne granice zaborów pruskiego i rosyjskiego2. Książka jest tomem skromnym; zawiera opis kraju i ludu oraz dwa bardziej rozbudowane rozdziały „Zwyczaje” (z pieśniami głównie religijnymi) i „Obrzędy”, oba przedzielone relacją o „Wyżynku”. Na uwagę zasługuje tu folklor pielgrzymkowy z zapisami muzycznymi zaprezentowany przez Kolberga w „Przypisach” na końcu tomu. Pozostały materiał przynależny według planu Kolberga każdej jego monografii, tj. przede wszystkim pieśni w liczbie ponad 600 i prawie 240 tańców i melodii bez tekstu, opis świata nadzmysłowego oraz opowieści i bajki, wydane zostały dopiero w ramach Dzieł wszystkich i dopełnione osobnym tomem suplementowym. Stosunkowo nieliczne poza zapisami pieśniowo-muzycznymi, materiały własne, terenowe Kolberga, składające się na ten tom, pochodzą sprzed 1871 roku, sięgając początku lat czterdziestych; uzupełnione zostały przejętymi z literatury, także późniejszej i najnowszej, m.in. z prac badaczy tego regionu, Ignacji Piątkowskiej, Józefa Grajnerta, Stanisława Ciszewskiego. Przemyskie, tylko częściowo uporządkowane do druku przez Kolberga – jak wspomniano – opracował do końca, zredagował i wydał Kopernicki, nakładem Muzeum Przyrodniczego im. Dzieduszyckich we Lwowie. Książka, obwarowana przez mecenasa limitem około 20-arkuszowej objętości, dotyczyła stosunkowo niewielkiego obszaru okolic Przemyśla jako 1 Zob. E. Millerowa „Chełmskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. V–LXVI i LXXVI–LXXXVI oraz B. Linette, tamże, s. LXVI– LXXVI. Tam omówienie badań w regionie, pozyskanych zbiorów, zachowanych rękopisów oraz współpracy z Hemplówną i działań Kopernickiego jako wydawcy części drugiej monografii. 2 Zob. E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska „Kaliskie” Oskara Kolberga oraz „Kaliskie–Sieradzkie”, w: O. Kolberg Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79), s. VII. Tam (s. V– –XXXIII) omówienie badań Kolberga, planów wydania i materiałów zawartych w tomie 23 oraz w dopełniającym go tomie 46 DWOK pt. Kaliskie–Sieradzkie. Karłowicz w recenzji Kaliskiego („Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589) określa tom 23 jako należący „do najmniej samodzielnych” i postuluje „dopełnienie tego tomu I. następnymi z papierów po O. Kolbergu […]” (tamże, s. 586 i 587), czego realizacją jest wspomniany tom 46. 497 �„części Rusi Czerwonej” i nie jest monografią pełną, co uwidacznia podtytuł nadany przez wydawcę Zarys etnograficzny1. Najwięcej miejsca przypadło w niej pieśniom i opisom czterech wesel wraz z towarzyszącymi im pieśniami. Dokumentacja obrzędu weselnego pochodzi tu w całości z własnych badań Kolberga, a związanych z nimi około 160 pieśni spisanych zostało przez badacza ze słuchu. Jest to najcenniejszy materiał źródłowy tomu obok pieśni autonomicznych w liczbie ponad stu, także zanotowanych przez Kolberga w czasie badań terenowych. Znacznie skromniej przedstawia się opis kultury materialnej, wierzeń i zasób innych tekstów folkloru reprezentowanych przez czternaście bajek. Podobnie jak w przypadku Chełmskiego widoczne jest tu w materiale folklorystycznym zjawisko charakterystyczne dla kultury ludowej pogranicza etnicznego, tj. przenikanie się ukraińskich i polskich pierwiastków językowych i kulturowych, czasami wręcz żywotność utworów o charakterze mieszanym językowo. Z drugiej strony udokumentowane zostały elementy, realia i zwyczaje polskiemu ludowi nieznane, często archaiczne, niknące lub już wówczas zanikłe2. Śmierć Kolberga, która nastąpiła zaledwie rok po uroczystym krakowskim jubileuszu, odbiła się echem w środowiskach naukowych i literackich nie tylko Krakowa, ale i całego kraju. Szereg artykułów wspomnieniowych, biograficznych, rozbudowanych nekrologów opublikowały wzmiankowane wyżej pisma galicyjskie, a także warszawskie i poznańskie 3. We wszystkich, obok świadomości zasług Kolberga dla kultury narodowej, wyrazów wdzięczności i uznania dla uczonego i jego dzieła, przewija się szacunek i podziw dla niezwykłego człowieka, jakim był, dla jego skromności, łagodności, cichej i niezmordowanej pracowitości, a jednocześnie 1 O przebiegu prac nad tomem, badaniach Kolberga i materiałach pozyskanych z Przemyskiego oraz o wkładzie I. Kopernickiego jako wydawcy zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 82), s. V–LXXXI oraz M. Prochaska, tamże, s. LXXXI–XCV. W dwu woluminach tego suplementu znalazły się wszystkie niewydane w XIX wieku materiały Kolberga. 2 Zwrócił na to uwagę i poparł tę opinię przykładami kompetentny i wnikliwy recenzent ostatnich tomów Kolberga Jan Karłowicz w swojej recenzji Przemyskiego opublikowanej w „Kwartalniku Historycznym” R. VI: 1892, na s. 352–357. 3 O Kolbergu pisali w 1890 roku w obszerniejszych artykułach m.in.: W. Korotyński (Oskar Kolberg, „Tygodnik Ilustrowany” 1890, T. I, nr 24, z. 14 VI), R. Lubicz [H. Łopaciński] (Oskar Kolberg i ostatnia jego praca, „Ateneum” R. 15: 1890, T. III, s. 57– 74), L. Krzywicki (Oskar Kolberg [cz.] I, „Prawda” 1890, nr 24, s. 279–280 oraz H.B. [Henryk Biegeleisen?] [cz.] II i III, tamże, nr 24, s. 280–281 i nr 25, s. 292–293). Spośród wymienionych artykułów najbardziej krytyczny wobec metod pracy Kolberga i jej walorów naukowych jest tekst Krzywickiego. 498 �pogody, życzliwości, wyrozumiałości i uczynności wobec ludzi. Zaznaczył on swoją obecność nie tylko w nauce, ale w sercach i pamięci tych, którzy go znali, współpracowali i przyjaźnili się z nim lub po prostu przez lata widywali go w Krakowie. Taki portret wyjątkowego badacza i pasjonata, a także zwyczajnego przechodnia i mieszkańca miasta, wyróżniającego się jednak z tłumu, odmalował Izydor Kopernicki; jemu więc oddajmy głos raz jeszcze: Jedną z takich postaci, które od lat kilkunastu spotykać się zwykło w Krakowie, dawniej parę razy na tydzień, a od lat kilku codziennie, jest mężczyzna odziany zawsze nader skromnie, a nawet ubogo, przygarbiony wiekiem i nałogową pracą przy biurku. Pomimo tej powierzchowności, zacierającej jego osobistość wśród snujących się ludzi, zastanawia on każdego niepospolitym wyrazem swej myślącej fizjonomii i właściwym jej wzrokiem, rzucanym przez okulary ze strudzonych oczu, do którego dołączywszy również właściwą postawę głowy, wyciągniętej na przód i niby w coś się wsłuchującej – mamy przed sobą typową, niezmiernie wyrazistą postać badacza i szperacza naukowego. Przed tym szanownym staruszkiem, znanym niewątpliwie połowie krakowskiej inteligencji, każdy znający go przechodzi z cichym uszanowaniem, żaden zaś znajomy nie pominie go przy spotkaniu bez serdecznego powitania i pokłonu, należnego cichej a wielkiej jego zasłudze. Czcigodną tą osobą w Krakowie jest Oskar Kolberg, szeroko w świecie naukowym znany badacz i autor, członek naszej Akademii Umiejętności i wielu towarzystw uczonych zagranicznych1. A w znamiennym podsumowaniu dorobku autora Ludu czytamy: Dotychczasowe tedy prace Kolberga razem wzięte stanowią niezmiernie bogatą skarbnicę materiałów etnograficznych i są tak świetnym nabytkiem do etnologii ojczystej, słowiańskiej i powszechnej, jakim jeszcze w żadnym kraju i w żadnym narodzie nie obdarzyła nauki praca jednego człowieka2. Do porządkowania materiałów Kolberga powierzonych testamentem swojej opiece Kopernicki przystąpił prawie natychmiast po śmierci i pogrzebie przyjaciela z właściwym sobie zaangażowaniem. Już 10 czerwca 1890 roku pisał do Karłowicza: „Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny po śp. Kolbergu. Od 6. z rana do 1 2 I. Kopernicki Oskar Kolberg, „Nowa Reforma” 1889, nr 107. Tamże, nr 109. 499 �zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku”1. Jednocześnie pracował nad cz. II Chełmskiego i Przemyskiem. W marcu 1891 roku informował Karłowicza, precyzując jednocześnie swoje plany: „O. Kolberga Przemyskie już ukończone wyjdzie po Świętach Wielkanocnych. Chełmskiego t. 2 jest w druku i wyjdzie w lipcu. Kaliskiego t. 2 dam wkrótce do druku. O Mazowsze układam się z Kasą Mianowskiego”2. Nie będąc pewnym, czy Kasa dalej finansować będzie Mazowsze, monitował w Warszawie u Chmielowskiego o dalszy fundusz na część VI monografii. Mimo choroby w kwietniu pilnował druku Przemyskiego i Chełmskiego, a na początku maja pisał do Karłowicza: Pierwsze już mam gotowe i skoro tylko zdobędę się na napisanie jeszcze jednego życiorysu Kolberga, którego wbrew memu usposobieniu napiera się hr. Włodz. Dzieduszycki i skoro wizerunek Kolberga w medalionie, ilustrowanym przez Stachiewicza, będę miał gotów, to na rocznicę zgonu Kolberga wypuszczę w świat ten tomik jako pierwszy nagrobek zmarłemu ze spuścizny jego zbudowany3. Przemyskie, pomyślane jako dar jubileuszowy składany za życia Kolberga, lecz wydawane już po śmierci autora, zostało więc wzbogacone jego biografią i portretem. Mimo kryzysu zdrowotnego Kopernicki nie tylko do końca dopilnowywał korekt obu tomów Kolberga i kontynuował dalsze, ale także nie ustawał w swych pracach autorskich i w systematycznych studiach naukowych, o czym zdawał sprawę Karłowiczowi. Spracowany i coraz ciężej chory, około 10 lipca wyjechał w końcu na kurację do Gleichenbergu w Austrii, skąd jeszcze 24 lipca donosił Karłowiczowi „o mających się zjawić niebawem Przemyskiem i Chełmskiem (t[om] drugi)”4 i skąd przewieziono go już w krytycznym stanie do Krakowa, gdzie zmarł 24 września 1891 roku, podobnie jak Kolberg oddany pracy do końca, przeżywszy I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 89–90. List I. Kopernickiego z 14 III 1891 r., tamże, s. 94. 3 List I. Kopernickiego z 2 V 1891 r., tamże, s. 94–95. Rycina, o której mowa, wykonana na podstawie nieznanej fotografii, z ozdobną medalionową ramą, autorstwa Piotra Stachiewicza (1858–1938), opublikowana została w Przemyskiem (DWOK T. 35), przed kartą tytułową. Litografia tego portretu przechowywana jest w Muzeum Wsi Radomskiej w Przysusze. Stachiewicz wykonał też specjalnie zamówiony portret Kolberga do drzeworytu opublikowanego w związku z jubileuszem badacza w „Tygodniku Ilustrowanym” 1889, nr 332. Biografia Kolberga pióra Kopernickiego, zamieszczona w Przedmowie wydawcy do Przemyskiego (DWOK T. 35, s. V– –XX), podpisana inicjałami Dr. I.K., nosi w druku datę: „Kraków, 30 czerwca 1891 r.” 4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza…, s. 100. 1 2 500 �przyjaciela zaledwie o rok i kwartał. Z notatki prasowej wiadomo, że nie doczekał wydania części II Chełmskiego, pierwsze „zbroszurowane” egzemplarze dostarczono Akademii Umiejętności 25 września, w kilkanaście godzin po śmierci wydawcy1. Po jego odejściu Karłowicz na zakończenie swojej recenzji Przemyskiego pytał: „Kto i kiedy dostarczy nam reszty puścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już obezwładniła”2. Ten sam autor wcześniej, przy okazji jubileuszu Kolberga w 1889 roku, nie zawahał się wytknąć środowisku warszawskiemu: I jeszcze jedna, gorzka niestety uwaga. Faktem jest, że kompletnych egzemplarzy pism Kolberga jest w Warszawie najwyżej dwa. Czy tak się płaci za poświęcenie i trud całego żywota sumiennemu pracownikowi? Czy takim sposobem daje się dowód przywiązania do rzeczy krajowych? Postarajmy się, żeby było lepiej, dopóki żyje jeszcze Kolberg; a niech żyje jak najdłużej, na cześć i sławę plemienia naszego!3 Śmierć Kopernickiego zaważyła na losach dzieła Kolberga; zabrakło ­bowiem starań ich największego rzecznika. Pozostawiony Kopernickiemu legat 1600 zł reń. w gotówce nie pokrywał wynoszących 2400 zł reń. roszczeń Drukarni Uniwersyteckiej; na jej składzie i w komisie księgarni Friedleina zalegały w ogromnej ilości ponad 11 tysięcy egzemplarzy rozchodzące się słabo tomy Ludu. Dopiero w 1905 roku cały ten zasób, liczący nawet około połowy nakładu niektórych tomów, zakupiła Akademia Umiejętności, spłacając dług drukarni, a pozostałą sumę przeznaczając dla bratanic Kolberga: Antoniny z Kolbergów Brzozowskiej i Walentyny Kolberg. Wiadomość tę, wraz z doniesieniem o śmierci Kopernickiego i wspomnieniem biograficznym, podał „Czas” 1891 w nr. 219 (z 26 IX), w dziale Kronika, Kraków 25 września. Tamże, w nr. 220 i 221 (z 27 i z 29 IX), w Kronice, informacje o pogrzebie, na którym zgodnie z życzeniem zmarłego nie było wieńców na trumnie i mów pogrzebowych nad grobem. Nekrolog opublikowała też „Nowa Reforma” 1891, w nr. 219 (z 26 IX), w Kronice. Obszerny artykuł pióra Karłowicza ze wspomnieniem dorobku, zasług i osobowości zmarłego, biografią i bibliografią prac oraz z fragmentami jego listów zamieściła „Wisła” T. V: 1891, s. 1001–1025 (odb. Kraków 1892), a w „Tygodniku Ilustrowanym” z 1891 r., w nr. 94 (z 17 X) ukazał się tekst tego samego autora pt. Śp. Izydor Kopernicki. Wspomnienie pozgonne. Zob. też A. Wrześniowski Izydor Kopernicki. Wspomnienie pośmiertne, „Gazeta Lekarska” 1891, nr 45 (z 7 XI) i odb. 2 „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 357 (recenzja na s. 352–357). 3 Jan Karłowicz Oskar Kolberg, „Wisła”, T. III: 1889, s. 473. 1 501 �Archiwum Kolberga porządkowano i zabezpieczono w osobnym pomieszczeniu1. Dalsze burzliwe losy spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, której nie oszczędziła II wojna światowa, a przedtem niefrasobliwe działania niektórych penetrujących ją badaczy oraz nie zawsze kompetentnych wydawców jej fragmentów, aż do decyzji i realizacji edycji Dzieł wszystkich, to już przedmiot osobnego opracowania2. Po dwu latach od śmierci Kolberga doczekał się też interwencji zaniedbany grób autora Ludu. W 1892 roku Władysław Żeleński podjął inicjatywę budowy pomnika nagrobnego ku czci Oskara Kolberga. Swój apel do Krakowian o społeczną zbiórkę funduszy na ten cel, ogłoszony na łamach „Czasu”, wsparł przypomnieniem zasług Kolberga dla nauki i kultury narodowej oraz długu pamięci, jaki ma do spłacenia wobec niego społeczność miasta, z którym był związany. Podzielił się tam również osobistymi wspomnieniami, związanymi z zaprzyjaźnionym z nim autorem Ludu3. Na rzecz budowy pomnika zorganizował Żeleński dwa koncerty, które odbyły się 16 listopada 1892 roku i 7 grudnia 1893 roku w sali Hotelu Saskiego4. Prezesem Komitetu organizującego tę akcję został Łepkowski. Pomnik nagrobny przedstawiający popiersie Kolberga wykonał w brązie wybitny rzeźbiarz i kostiumolog krakowski, Tadeusz Błotnicki (1858–1928). Dzięki mieszkańcom Krakowa, ze środków uzyskanych z koncertów, nowy nagrobek wystawiono na cmentarzu Rakowickim w 1893 roku. Na froncie obelisku wyryto napis: „Oskar Kolberg 1814–1890 – Zasłużonemu Ojczyźnie – rodacy”, a na bokach: „Polskę całą przeszedł, lud poznał i ukochał, zwyczaje jego i pieśni w księgi złożył”5. Ponadto w kościele ewangelickim św. Marcina przy ulicy Grodzkiej w Krakowie wmurowano, zapewne z inicjatywy pastora Gabrysia, Zob. W. Bieńkowski Kolberg w Krakowie…, s. 116 i 117. Zagadnienia te omawia A. Skrukwa w pracy Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 3 W. Żeleński W sprawie pomnika dla Oskara Kolberga, „Czas” 1892, nr 261 (z 13 XI) i 262 (z 15 XI). 4 Informacje o koncertach oraz sprawozdania z nich zamieszczał „Czas”. Doniesienie o koncercie z 16 XI 1892 r. zob. Kronika, „Czas”, 1892, nr 263 (z 16 XI), sprawozdanie zob. Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 265 (z 18 XI) i Kronika, nr 268 (z 22 XI). Zapowiedzi koncertu z 7 grudnia 1893 r. zob. Kronika, „Czas” 1893, nr 271 (z 26 XI), Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 274 (z 30 XI), Kronika, tamże, nr 275 (z 1 XII) i nr 279 (z 6 XII), sprawozdanie zob. Ruch artystyczny i umysłowy, tamże, nr 281 (z 8 XII). 5 3 czerwca w 2014 roku, ogłoszonym w dwusetną rocznicę urodzin „Rokiem Kolberga”, uroczyście odsłonięto na cmentarzu Rakowickim ten nagrobek badacza po renowacji. 1 2 502 �tablicę pamiątkową poświęconą Kolbergowi, „etnografowi, miłośnikowi i znawcy ludu”. W czasie wojny została jednak usunięta i zniszczona przez hitlerowców. Dopiero w 2012 roku odnaleziono jej dwa roztrzaskane fragmenty i zaplanowano rekonstrukcję. Ponowne odsłonięcie odtworzonej tablicy epitafijnej w kościele św. Marcina nastąpiło 12 października 2014 roku1. Najtrwalszym pomnikiem Oskara Kolberga dla kultury i nauki polskiej pozostaje jednak ogromny dorobek badacza zawarty w jego dziele – nasze cenne dziedzictwo narodowe. Tj. także w „Roku Kolberga”. Zob. Oskar Kolberg w Krakowie-Rok Kolberga; www.kolberg2014.org.pl/pl/2014/aktualności/oskar-kolberg-w-krakowie [wiadomość o odnalezieniu fragmentów tablicy i planie jej odtworzenia] oraz https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/8366/1/A-Rataj-Kolberg-i-Gloger.pdf [informacja o uroczystości odsłonięcia tablicy, s. 332]; dostęp: 7 września 2020. 1 �Spis ilustracji 1. Portret Juliusza Kolberga, malował Antoni Kolberg około roku 1850 według wcześniejszej litografii. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Barbara Polakowska. 2. Portret Karoliny Kolberg, matki, malował Antoni Kolberg około roku 1850. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Barbara Polakowska. 3. Portret Oskara Kolberga, fotografia zaginionego portretu malowanego przez Antoniego Kolberga około roku 1848. Ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 4. Widok dworca kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej w Warszawie, litografia J. Ceglińskiego. Ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 5. Szkic autobiografii Oskara Kolberga, rkp. w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 2183, k. 68, fragment. 6. Wykaz dochodów Oskara Kolberga z początku roku 1861, rkp. Oskara Kolberga w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 3210, k. 5, fragment. 7. Wykaz wydatków Oskara Kolberga z początku roku 1861, rkp. Oskara Kolberga w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, sygn. 3210, k. 6, fragment. 8. Autoportret Antoniego Kolberga wykonany około r. 1850. Ze zbiorów prywatnych. Fot. Ryszard Petrajtis. 9. Józef Konopka, fotografia Walerego Rzewuskiego. Ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. 10. Antonina Konopczanka, fotografia Walerego Rzewuskiego. Ze zbiorów prywatnych. 11. Widok dworu Konopków w Modlnicy, akwarela Tadeusza Rybkowskiego z r. 1874. Ze zbiorów prywatnych. 12. Izydor Kopernicki. Fotografia ze zbiorów Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie. 13. Józef Majer, drzeworyt Aleksandra Regulskiego według fotografii Walerego Rzewuskiego reprodukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” 1878, T. 5, nr 110, s. 1. 14. Karolina Kolberg, żona Antoniego. Fotografia ze zbiorów Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. 15. Portret Oskara Kolberga, malował Tadeusz Rybkowski w r. 1875, w zbiorach Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. Fot. Barbara Polakowska. 16. Wilhelm Kolberg, drzeworyt Józefa Holewińskiego według rys. Franciszka Tegazzo reprodukowany w „Kłosach” 1877, T. 25, nr 627, s. 1. Dziękujemy pani Katarzynie Markiewicz za pomoc w doborze ilustracji i ustaleniu ich źródeł. �505 ��1. Juliusz Kolberg, mal. Antoni Kolberg �2. Karolina Kolberg, matka, mal. Antoni Kolberg �3. Oskar Kolberg, mal. Antoni Kolberg �4. Dworzec kolei żelaznej warszawsko-wiedeńskiej w Warszawie, litografia J. Ceglińskiego �5. Szkic autobiografii, rękopis Oskara Kolberga �6. Wykaz dochodów Oskara Kolberga z początku roku 1861, rękopis Oskara Kolberga �7. Wykaz wydatków Oskara Kolberga z początku roku 1861, rękopis Oskara Kolberga �8. Autoportret Antoniego Kolberga �9. Józef Konopka, fotografia W. Rzewuskiego �10. Antonina Konopczanka, fotografia W. Rzewuskiego �11. Dwór Konopków w Modlnicy, mal. T. Rybkowski �12. Izydor Kopernicki, fotografia A. Szuberta �13. Józef Majer, drzeworyt A. Regulskiego według fot. W. Rzewuskiego �14. Karolina Kolberg, żona Antoniego, fotografia nieznanego autora �15. Oskar Kolberg, mal. T. Rybkowski �16. Wilhelm Kolberg, drzeworyt J. Holewińskiego według rys. F. Tegazzo ��ISBN 978-83-95-9125-7-3 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło : część I: Biografia Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; biografie ; folklor tradycyjne ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg - Dzieła wszystkie, tom 85/I; 526 stron, 16 ilustracji kolorowych Creator An entity primarily responsible for making the resource Millerowa, Elżbieta Skrukwa, Agata Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8925a58b3e26b48fdade0ac237f19f85.pdf cb2715eaca2e1beceacc5066124cf57d PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część III SPUŚCIZNA RĘKOPIŚMIENNA. KALENDARIUM PODRÓŻY. BIBLIOGRAFIA Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN dr Katarzyna Ceklarz Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji i Nauki w ramach Programu „Doskonała Nauka II” ISBN 978-83-95-9125-9-7 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny s. 7 Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga s. 103 Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga s. 159 Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów s. 221 Indeks osób s. 287 Indeks geograficzny s. 321 ��Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny Testament Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego, s. 8 – Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914, s. 18 – Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939, s. 35 – Stan archiwum Kolberga po roku 1939, s. 45 – Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga, s. 58 – Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, s. 80 Rękopisy Oskara Kolberga opublikowane w monografiach wydanych w ramach Dzieł wszystkich oraz wcześniej w drukowanych przez niego w XIX wieku tomach Ludu i Obrazów etnograficznych są charakteryzowane we wstępach do tomów, w których je wykorzystano (T. 39–69) oraz w suplementach (T. 70–84). Tu, w tomie zamykającym Dzieła wszystkie i prezentującym dokonania Kolberga, należy te szczegółowe charakterystyki zrekapitulować i uzupełnić, wskazując czytelnikom uwarunkowania, które miały decydujące znaczenie dla obecnego stanu źródeł zgromadzonych przez Kolberga i ich wydania w Dziełach wszystkich. Opisać zatem trzeba działania zmierzające do udostępnienia jego spuścizny w latach 1890–1961 i wydarzenia, które miały wpływ na stan rękopisów, oraz scharakteryzować obecny zasób archiwum Kolberga mający zasadnicze znaczenie dla ostatecznego kształtu Dzieł wszystkich. Zebrane niżej informacje dotyczące tych zagadnień są wynikiem analizy dokumentacji zawartej przede wszystkim w wydawnictwach Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiej Akademii Nauk, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga oraz w niedrukowanych archiwaliach tych instytucji. Dokumentacja ta pozwoliła w pewnej mierze zapoznać się z ponad stuletnimi dziejami spuścizny Kolberga, historią opracowywania jej do druku i stosowanymi w tym czasie zasadami wydawania źródeł zgromadzonych przez tego muzyka, folklorystę i etnografa. Wskazała też, jakim zmianom 7 �podlegało jego archiwum. Prezentowane opracowanie to w dużym stopniu także wynik wielostronnej i wieloletniej analizy rękopisów Kolberga wykonanej przez zespół pracujący od 1963 r. nad ich inwentaryzacją oraz nad przygotowaniem do druku kolejnych tomów jego Dzieł wszystkich. Testament Oskara Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego Ostatnie lata życia Oskara Kolberga wypełniała coraz bardziej dojmująca troska o opublikowanie dokumentacji kultury ludowej zgromadzonej przez niego w ciągu wieloletnich badań. Już w 1882 r. w liście do Zygmunta Glogera pisał: Materiał tak liczny, który w ciągu lat tylu zdobyłem, wymaga bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać. Co będę mógł za życia mego odrobić, to odrobię, resztę szpargałów pozostawię Akad[emii] Um[iejętności], wierząc, że zużytkować go naukowo potrafi.1 Przygotowywał wtedy do druku rocznie dwa, a nawet trzy tomy Ludu i Obrazów etnograficznych, przeprowadzał ich korekty, ciągle zabiegał o pieniądze na druk i porządkował swe materiały, jednak był w pełni świadomy, że sam nie zdąży już wydać planowanych tomów. W czerwcu 1890 r. miał jeszcze w ręku pierwszą część Chełmskiego i korekty dwu początkowych arkuszy Przemyskiego, ale obie te monografie dokończył już kto inny. W testamencie sporządzonym 3 czerwca 1890 r. przekazał w ręce Izydora Kopernickiego wszystkie uprawnienia do dysponowania zgromadzonymi zbiorami etnograficznymi: Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za stosowne uzna. Co do wydawnictwa pod swoją opieką i kierunkiem porozumie się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa2. 1 Brulion listu do Z. Glogera z 10 IX 1882 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK T. 65), s. 694. 2 Odpis testamentu ręką I. Kopernickiego z notą: „Dla W. Pani Kar. Wąsowskiej z oryginału najwierniej przepisane przez dr I. Kopern.” Odpis ten znajduje się w Bibliotece Narodowej 8 �Dokładnego stanu spuścizny wymienionej w tej części testamentu nie znamy, jednak w świetle dostępnych dziś źródeł możemy mieć pewność, że była ona do pewnego stopnia rozproszona już za życia Kolberga, a potem ulegała dalszym podziałom. W roku 1871 Kolberg, zachęcony obietnicą dotacji ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i zaproszony przez Józefa Konopkę, przeniósł się z Warszawy w okolice Krakowa. Wyjeżdżając, zabrał – jak sądzić można – wszystkie materiały zgromadzone do Ludu, zabrał też zapewne książki potrzebne do dalszej pracy oraz druki i rękopisy wybranych własnych kompozycji i utwory innych muzyków. Ale w Warszawie, poza jego fortepianem, zostały inne nuty i książki oraz większość egzemplarzy wydanych czterech tomów Ludu. Książki i nuty przechowywane były w firmie wydawniczej Gebethner i Wolff, nuty także u jednego z przyjaciół, Władysława Wierzbowskiego1 , a w drukarni J. Jaworskiego pozostały tomy Ludu wydawane nakładem autora w latach 1857– –1869, tj. Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie i Kujawy. Pieczę nad majątkiem pozostawionym w Warszawie sprawował Wilhelm, starszy brat Oskara. W roku 1877, po śmierci Wilhelma, Oskar pisał do Gustawa Gebethnera: Co do papierów, nut i książek moich pozostawionych u Panów przy moim odjeździe z Warszawy, to istotnie postanowienia jeszcze żadnego względem nich dotąd powziąć nie mogłem2. U Gustawa Gebethnera, księgarza i wydawcy, znajdowały się wtedy także egzemplarze trzech monografii odzyskane z drukarni Jaworskiego przez Wilhelma. Te tomy Oskar sprowadzał do Krakowa w miarę (sygn. II 6487), przytoczony jest w cz. I tomu Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło (DWOK T. 85/I) s. 493-494. Karolina Wąsowska była wychowanicą Karoliny Kolberg, matki Oskara i żoną jego młodszego brata, Antoniego. Kilka lat po śmierci Antoniego Kolberga wyszła za mąż za Antoniego Wąsowskiego. 1 W. Wierzbowski w liście z 1 IV 1876 r. pisał: „Wyjeżdżając z Warszawy, Kochany Oskarze, zostawiłeś u mnie paczkę różnych nut, miedzy którymi są i tańce, i kościelne melodie. Są to rzeczy, z których zdaje mi się nie zamierzasz korzystać, czybyś więc nie zgodził się, aby te nuty przesłać do biblioteki Towarzystwa Muzycznego, lub też wskaż, jaki by z nich użytek zrobić”, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 589. 2 Brulion listu do Gebethnera i Wolffa z 19 VIII 1877 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 58. 9 �potrzeby, ale nie podjął decyzji co do innych książek i nut pozostawionych w Warszawie. Jak wynika z późniejszej korespondencji z rodziną oraz z firmą Gebethner i Wolff, a także z testamentu, swój księgozbiór zamierzał oddać Bibliotece Jagiellońskiej. Dziś w tej bibliotece znajdują się egzemplarze różnych książek z wyraźnymi śladami pracy Kolberga, pochodzące niewątpliwie z jego podręcznego zbioru, ale nie zawsze wiadomo, czy są to jego bezpośrednie dary, czy też druki przekazane przez Kopernickiego, wykonawcę testamentu 1. O pozostawionych u Gebetnera książkach i nutach brak informacji. Nie wiadomo też, jakie dokumenty osobiste pozostały w Warszawie, ponieważ archiwum rodzinne złożone w Bibliotece Krasińskich przez potomków profesora Juliusza Kolberga, tj. przez rodziny Wilhelma i Antoniego, dwu braci Oskara, spłonęło w czasie niszczenia Warszawy przez Niemców po upadku powstania jesienią 1944 r. Następna przeprowadzka Kolberga – z Modlnicy do Krakowa, nie była tak dokładnie zaplanowana jak wyjazd z Warszawy do Modlnicy. W październiku 1884 r. pisał do Karoliny Kolberg, bratowej, po przyjeździe z kilkumiesięcznych badań terenowych w Sanockiem: […] do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie moje manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta2. Nie mógł wtedy, czy nie chciał zabrać całości swych materiałów i część z nich pozostała w Modlnicy. Nie zabrał ich także później, a po śmierci Kolberga rodzina Konopków, choć jej członkowie znali postanowienia testamentu3, nie przekazała posiadanych materiałów ani w ręce Kopernickiego bezpośrednio po śmierci etnografa, ani później do zbiorów 1 Niektóre z nich mają w XIX-wiecznym katalogu adnotację „od Kopernickiego” lub „darem dra I. Kopernickiego”, jest to m.in. egzemplarz Littauische Volkslieder G. H. Nesselmanna (Berlin 1853), z widocznymi jeszcze ołówkowymi notatkami wykonanymi charakterystycznym pismem Kolberga, a także A. Schleichera Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder (Weimar 1857). Część posiadanych druków Kolberg sam ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej, np. pięć tomików zbioru słoweńskich pieśni Emila Korytki, które nabył w Lublanie w 1857 r., a także kupione tam wtedy dwa kalendarze: „Koledarček Slovenski za navadno leto 1855” i następne wydanie tegoż na rok 1856, obydwa z jego glosami. 2 Brulion listu O. Kolberga do Karoliny Kolberg z 17 X 1884 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 200. 3 Tadeusz Konopka (1844–1903), syn Józefa, przyjaciela O. Kolberga, był jednym ze świadków spisania i odczytania testamentu etnografa. 10 �Akademii Umiejętności. Maria Turczynowiczowa, muzykolożka, która w latach 1937–1939 miała zamiar przygotować do druku korespondencję Kolberga i gromadziła potrzebną dokumentację, pisała, że w Modlnicy w okresie jej poszukiwań znajdowały się należące niegdyś do Kolberga rysunki, fotografie, notatki, listy i nuty1. Nie precyzowała dokładniej, czy te ostatnie to kompozycje Kolberga, czy jego zapisy folkloru muzycznego, jednak późniejsze informacje wskazują, że były to materiały nie tylko folklorystyczne, a wśród nut znajdowały się rękopisy i druki kompozycji Kolberga. W Modlnicy pozostały prawdopodobnie także nuty wielu utworów różnych autorów, które grywał tam Kolberg sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską. Tak więc w chwili śmierci Kolberga jego zbiory były już rozproszone. W Warszawie nie pozostały zapewne żadne rękopisy związane z badaniami etnograficznymi. Sądzić też można, że zasadnicza część materiałów źródłowych do wydanych i niewydanych monografii, tzw. teki2 Kolberga, bezpośrednio po jego śmierci znajdowała się u Kopernickiego, u którego etnograf mieszkał w ostatnich miesiącach życia. Ale niewątpliwie ich część pozostała we dworze Konopków w Modlnicy, a wśród nich były ryciny, akwarele i fotografie gromadzone przez Kolberga jako źródła etnograficzne w specjalnym albumie i w osobnej tece. Wykonawca naukowej części testamentu, Izydor Kopernicki, już w czerwcu 1890 r. zajął się Kolbergowskimi tekami z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi i sporządził cenne notatki3 o ich zawartości oraz o pochodzeniu i przeznaczeniu niektórych rękopisów. Sam pisał do Jana Karłowicza kilka dni po śmierci przyjaciela: 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Ruch Muzyczny” 1948, nr 10, s. 13, zob. też jej wstęp do cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64, s. VII), taki stan rzeczy opisywała również w ustnych relacjach. 2 Teki Kolberga i inne zespoły jego rękopisów są zestawione w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 3 Większość notatek Kopernickiego znajduje się dziś w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w zbiorach Seweryna Udzieli, tylko część zachowała się w tekach, których dotyczą. W Muzeum mają nadany przez Udzielę tytuł: Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (Arch. MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP). Notatki te mają tak duże znaczenie, ponie­waż w stosunku do niektórych rękopisów są jedynymi informacjami z XIX w.; wykorzystywano je przy opracowywaniu tomów Dzieł wszystkich Kolberga, a przytoczono także w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 11 �Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny po śp. Kolbergu. Od 6 z rana do zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku1. Informacje odnoszące się do całej teki notował Kopernicki na osobnych kartkach, czasem zapiski dotyczące tylko niektórych rękopisów zamieszczał bezpośrednio na obejmującej je obwolucie lub na pierwszej ich karcie. Z niektórych takich notatek wynika, że Kopernicki przemieszczał rękopisy miedzy tekami. Np. na pierwszej karcie rękopisu Augustowskie. Ubiory włościan2, z notatką Kolberga na marginesie „Litwa”, zanotował „Przeniesione z teki 4”. Dziś dysponujemy notatkami Kopernickiego dotyczącymi większości tek3, ale brak ich dla niektórych zespołów istniejących w okresie, gdy opiekował się on rękopisami Kolberga. Sądzić można, że albo nie objął nimi całej spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, albo część kart zaginęła. Notatki Kopernickiego na temat rękopisów składają się na jedyny inwentarz Kolbergowskiego archiwum informujący o jego stanie w roku 1890. Jest on jednak niekompletny i w odniesieniu do większości tek ograniczony do kilku zaledwie krótkich zdań. Nieco wcześniejsze dane o ilości tek z rękopisami, ich tytuły, a także zawartość, choć tę ostatnią też bardzo ogólnie, znamy z kilku wykazów4 z lat 1883–1887. Sporządzał je Kolberg dla Akademii Umiejętności oraz dla innych instytucji, do których zwracał się z petycjami o finansowanie badań i druku Ludu, a także dołączał do brulionów testamentu, przekazując zebrane przez siebie materiały Akademii Umiejętności. Jednak dziś trudno porównać obecny stan spuścizny etnografa z przedstawionym przez niego i przez Kopernickiego z powodu lakoniczności wykazów obydwu autorów. Charakteryzowali oni w kilku słowach tylko większe zespoły notatek, ale nie podawali liczby kart ani choćby przybliżonej objętości zapisów. Jedynie spis zawartości nieistniejącej dziś teki 3 Mazury pruskie wykonany przez Kopernickiego jest tak szczegółowy, że 1 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego, wydał i wstępem opatrzył A. Wrzosek, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 90, list z 10 VI 1890 r. 2 Rkp. prawdopodobnie Aleksandra Osipowicza, dziś w Arch. PTL, teka 30 Litwa, sygn. 1198, k. 42. 3 W zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie zachowały się notatki Kopernickiego dotyczące tek: 1-9, 12-17 i 19-38. 4 Zachowały się wykazy z r. 1883, 1886 i 1887 (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 71–80), spis z 10 stycznia 1886 r. został opublikowany w aneksach do Korespondencji... cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 743-749. 12 �pozwala odtworzyć jej pierwotną zawartość i ustalić, jakie materiały z niej zaginęły. Notatki Kopernickiego nie dotyczą korespondencji i innych dokumentów osobistych Kolberga ani jego kompozycji. Z korespondencji Kopernickiego wynika, że niektóre swe decyzje co do rękopisów Kolberga konsultował z Karłowiczem, który na miejscu w Krakowie zapoznał się z częścią przynajmniej tek Kolberga. W grudniu 1890 r. Kopernicki pisał do niego: […] nie odmów przyrzeczonej interwencji swej w Szan. Towarzystwie Muzycznym Warszawskim, co do znanych Panu rękopisów muzycznych śp. O. Kolberga. Czy przyjmą je do swoich archiwów, czy nie? A w razie odmowy proszę o radę, co mam z tym zrobić1. Zatem znajdujące się w spuściźnie Kolberga rękopisy kompozycji Kopernicki zamierzał wtedy przesłać do zbiorów Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego i prosił Karłowicza o wywiedzenie się, czy Towarzystwo przyjmie ten dar. Nie wiadomo jednak, czy zdążył doprowadzić ten zamiar do końca. Obecnie biblioteka Towarzystwa nie ma informacji o pochodzeniu przechowywanych tam utworów Kolberga i daty ich otrzymania, mógł jednak przekazać je około roku 1876 Wierzbowski, o czym już tu wspomniano. Druga część znanych dziś rękopisów Kolbergowskich kompozycji, licząca ponad 200 kart, znajduje się w jednej z tek w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale nie wiadomo, czy jest to całość muzykaliów pozostałych po jego śmierci w Krakowie w r. 1890. Karłowicz, do którego w przytoczonym fragmencie listu zwraca się Kopernicki, mógł zapoznać się w końcu roku 1890 nie tylko z rękopisami kompozycji Kolberga, ale prawdopodobnie przeglądał także inne interesujące go materiały. Można tak przypuszczać, ponieważ na obwolucie jednego z rękopisów z teki 30. Litwa obok notatki Kopernickiego: „Nie wiele, ale rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zbioru Wiadomości«” widnieje notatka Karłowicza sygnowana jego inicjałami: „Trzeba bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.” 2. Prawdopodobnie w roku 1890 lub 1891, tj. w okresie gdy rękopisami Kolberga opiekował się Kopernicki, z materiałów znajdujących się 1 2 1298. I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza ..., s. 91, list z 14 grudnia 1890 r. Notatki Kopernickiego i Karłowicza na obwolucie rękopisów w Arch. PTL, teka 30, sygn. 13 �w spuściźnie etnografa korzystał Samuel Adalberg, przygotowując Księgę przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich1. W spisie wykorzystanych prac wymienia on tomy Ludu i Obrazów etnograficznych Kolberga, a także rękopis W. Siarkowskiego2 znajdujący się i wówczas, i dziś w jednej z Kolbergowskich tek, nie notuje tam jednak innych rękopisów autora Ludu ani ogromnego zbioru Konopki liczącego ponad 12 tysięcy tekstów. Uwagę Adalberga na rękopisy Kolberga, a także na obfity zbiór Józefa Konopki3 skierował za pośrednictwem Karłowicza właśnie Kopernicki jeszcze za życia etnografa. W marcu 1888 r. pisał do Karłowicza: Choć nieproszony, mam sobie za obowiązek za pośrednictwem Szanownego Pana zawiadomić p. Adalberga, że olbrzymi zbiór przysłów polskich istnieje tu o 2 mile od Krakowa, u p. Tadeusza Konopki, właściciela Mogilan4. Kopernicki wymienia też autora Księgi przysłów w opisie jednej z Kolbergowskich tek Miscellanea: „Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych, mogą się przydać Adalbergowi” 5. W dokumentach dotyczących Kolberga i jego spuścizny zachowały się tylko te wzmianki o Adalbergu. Nie ulega jednak wątpliwości, że sięgał on do części przynajmniej materiałów znajdujących się w tekach autora Ludu, m.in. do wymienionego wyżej rękopisu Siarkowskiego. Wobec zniszczenia w czasie wojny archiwum Adalberga, głównie analiza zasobu tekstów w jego Księdze przysłów potwierdza dziś, że korzystał on w jakimś stopniu ze zbiorów Kolberga i Konopki. Pisze o tym Stanisław Świrko we wstępie do Kolbergowskiego tomu Przysłowia: Dowodem ostatnim, materiałowym i chyba najważniejszym, jest wreszcie wielokrotne cytowanie przez Adalberga, bez podania źródeł, przysłów rzadkich, a występujących w zbiorach rękopiśmiennych Kolberga i Konopki. Wgląd Adalberga w rękopisy obu zbieraczy musiał być jednak pobieżny, gdyż nie wszystkie 1 S. Adalberg Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa 1889–1894. 2 W. Siarkowski Przysłowia i zdania z okolic Kielc, rkp. w Arch. PTL, teka 14, sygn. 1200, k. 1–6. 3 Zbiór przysłów J. Konopki mieści się dziś w tece 44 Przysłowia, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. 4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza..., s. 69, list z 27 III 1888 r. 5 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich…, k. 27. Notatki te dotyczą zawartości teki 37. Miscellanea. 14 �przysłowia nowe lub ciekawe warianty zostały z nich wyłowione. Być może Adalberg czynił to już w trakcie druku Księgi i tylko niektóre, najciekawsze materiały mógł do niej włączyć1. Kopernicki przeżył Kolberga zaledwie o nieco ponad rok i w tym czasie, kosztem własnych badań i wielkiego wysiłku, zdążył zakończyć prace nad dwoma wspomnianymi już tomami: Przemyskiem i częścią II Chełmskiego2. We wstępie dołączonym do Przemyskiego zamieścił życiorys autora oraz cenne wiadomości o jego badaniach terenowych, bowiem podał tam nie tylko roczne daty pobytu Kolberga w różnych regionach, ale także opisał jego sposób przeprowadzania wywiadów z informatorami, czego bywał naocznym świadkiem, i scharakteryzował stosunek Kolberga do wykonawców folkloru. Obydwie monografie zawierały jednak tylko część ze zgromadzonej przez Kolberga dokumentacji kultury ludowej tych regionów, bowiem Kopernicki musiał, podobnie jak Kolberg, w wydawanych przez siebie tomach, przeprowadzić pewną selekcję materiałów do Chełmskiego, a objętość Przemyskiego ograniczona była do dwudziestu arkuszy druku przez finansujące ten tom Muzeum Przemysłowe im. Dzieduszyckich we Lwowie3. Monografie wydawane przez Kolberga dzięki dotacji Akademii Umiejętności lub finansowane z innych źródeł, obejmujące region porównywalny obszarem, zwykle miewały nie jeden, a dwa lub więcej tomów i to o nieco większej objętości. Z relacji4 Kopernickiego wiadomo, że w ostatnich dniach życia Kolberg przekazał mu wskazówki dotyczące materiałów do kilku tomów: drugiej części Chełmskiego, Przemyskiego, części VI i VII Mazowsza5 oraz 1 S. Świrko wstęp w: O. Kolberg Przysłowia (DWOK T. 60), s. XXVIII. 2 O udziale I. Kopernickiego w opracowaniu tych dwu monografii zob. E. Millerowa „Chełm- skie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. XXXVII i nast., oraz tejże „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 83/I), s. XXXVI i nast. 3 Materiały źródłowe zebrane przez Kolberga w Przemyskiem, pominięte z konieczności w edycji monografii tego regionu z 1891 r. finansowanej przez Muzeum Dzieduszyckich, wydano w 2012 r. w suplemencie (DWOK T. 83), zajęły tam blisko 50 arkuszy druku. W. Bieńkowski w artykule Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie („Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” T. 1: 1999, s. 15 i 19) mylnie podaje, że druk Przemyskiego w 1891 r. opłaciła Akademia. 4 I. Kopernicki Śmierć Oskara Kolberga, „Wisła” T. 4: 1890, s. 510. 5 Miały to być tomy zawierające monografię Mazury pruskie oraz zapisy mazowieckich bajek i wierzeń. Zob. E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/1), m.in. s. XXXVI, LXXIV–LXXVII. 15 �drugiej części Kaliskiego. Kopernicki zamierzał wydać ponadto rękopisy opublikowane później w Dziełach wszystkich w tomach Sanockie-Krośnieńskie. Niektóre zespoły materiałów uznał za zbyt szczupłe i niekompletne, aby „złożyć tom osobny” i zamierzał wydrukować je w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, roczniku Akademii, albo w oddzielnym tomie gromadzącym dokumentację Kolbergowską z różnych regionów. Niektóre, jako cząstkowe tylko lub bardzo szczupłe, chciał włączyć do prac innych autorów. Część wreszcie uznał za nieprzydatne do jakichkolwiek publikacji i albo je usunął, albo zostawił w tece jako świadectwo pracy Kolberga. Np. o zawartości jednej z tek pisał: Muzykalia, obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni, w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy, dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu1. W testamencie Kolberg przekazał swemu przyjacielowi i zarazem wykonawcy ostatniej woli nieograniczone prawo dysponowania pozostawionymi materiałami etnograficzno-folklorystycznymi. Jeżeli chodzi o rękopisy wykorzystane w Ludzie i Obrazach etnograficznych, „nieograniczone prawo” oznaczało także możliwość usunięcia ich, czyli praktycznie zniszczenia. Stąd o niektórych tekach lub zespołach rękopisów Kopernicki pisał np.: Teka 28 [...] Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisanych w Borowej, w Pińszczyźnie, nie wiadomo czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zienkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie „Zbioru Wiadomości” i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem2. Uwagę „poprzekreślane, więc wydane” zauważamy kilkakrotnie, np. w notatkach o tekach 16, 17, 20 i 35. Niektóre z tak charakteryzowanych zespołów Kopernicki usunął bezpowrotnie. Potrzebę zachowania innych rękopisów, określał też często według tego kryterium, np. o części zawartości teki 7. Kujawy pisał: 1 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich..., k. 24, prawdopodobnie notatka ta dotyczy rękopisów znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea, o czym niżej. 2 Tamże, k. 19. 16 �Wszystko wyczerpane w serii III–IV (Kujawy) i XXII (Łęczyckie). Zostały odpadki muzyczne: melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach1. Dziś wiemy, że Kolberg swe zapisy terenowe przygotowywał do druku i przepisywał czasem nawet kilkakrotnie, ponieważ służyły mu one do różnie sprofilowanych publikacji, które wydawał od roku 1842. Przekreślenie w notatkach terenowych skośną kreską całej pieśni lub melodii na ogół wskazuje, że sporządził czystopis tego utworu, selekcjonując materiały do planowanego, lecz nie zawsze ostatecznie oddanego do druku tomu. Dokładniejsze analizy w trakcie inwentaryzacji rękopisów potwierdziły, że nie wszystkie skreślone zapisy były opublikowane. Pamiętać musimy, że Kopernicki miał prawo usunąć wybrane materiały, ale wartość oryginalnych rękopisów Kolberga, zwłaszcza jego bezpośrednich zapisów ze słuchu, nawet jeżeli były wydane w Ludzie, oceniamy obecnie inaczej niż wykonawca testamentu, a także sam ich autor w ostatnim okresie życia. Pewną część swych rękopisów usunął bowiem już wcześniej Kolberg, co kilkakrotnie odnotował w wykazie tek z 1886 r. O zapisach z Poznańskiego pisał np.: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie[…]”, o zapisach z Krakowskiego: „Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach […]”, podobne informacje podał przy spisie zawartości teki 7. Kujawy, 17. Lubelskie i 21. Pokucie 2. Korespondencja Kolberga według testamentu miała być oddana Bibliotece Jagiellońskiej. Składały się nią listy otrzymane od rodziny, przyjaciół, współpracowników, wydawców i uczonych oraz bruliony listów pisanych przez niego. Dziś wiemy o dwu jej zespołach. Jeden zawierający przede wszystkim listy związane z badaniami Kolberga i jego publikacjami to blisko 900 listów i brulionów znajdujących się w Bibliotece Naukowej PAU i PAN3. W drugim, mniejszym, znajdującym się już przed rokiem 1936 1 Tamże, k. 5. Zob. sporządzony przez Kolberga Wykaz tek rękopiśmiennych z datą 10 stycznia 1886 r. w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 744–746, oraz opis zawartości odpowiednich zespołów rękopiśmiennych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 3 W zbiorach BN PAU i PAN mają one sygnaturę 2185, t. 1-4. Wymieniony dalej drugi zespół listów przechowywany przed rokiem 1936 w bibliotece PAU miał sygn. 2030. 2 17 �w zbiorach Biblioteki PAU przechowywane były głównie listy do i od rodziny. Nie udało się ustalić, czy na dwa odrębne zespoły korespondencję podzielił jeszcze Kolberg, czy też zrobił to Kopernicki w trakcie przeglądania rękopisów pozostawionych przez przyjaciela. Najbardziej prawdopodobne jest, że dokonał tego dopiero Roman Zawiliński, który w lutym 1914 r. na uroczystym posiedzeniu Komisji Antropologicznej zobowiązany został do napisania biografii Kolberga. Z późniejszych informacji wynika, że wypożyczył wtedy dokumenty osobiste Kolberga przechowywane w sali Komisji Antropologicznej Akademii, w tym potrzebną mu część korespondencji. Interesowały go prawdopodobnie głównie listy dotyczące kontaktów Kolberga ze światem nauki, więc jeżeli korespondencja nie była podzielona wcześniej, on właśnie mógł przeprowadzić tę selekcję, zabierając część listów i pozostawiając w zbiorach Komisji inne, w większości poruszające sprawy ściślej prywatne. Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914 Teki Kolberga po śmierci Kopernickiego we wrześniu 1891 r. zostały przekazane Akademii do dyspozycji Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU. Nie były one włączone do zbiorów biblioteki Akademii 1. W gmachu Akademii przy ul. Sławkowskiej znalazła się wtedy także korespondencja Kolberga oraz jego dokumenty osobiste. Księgozbiór zdążył przynajmniej w części przekazać Bibliotece Jagiellońskiej jeszcze Kopernicki, podobnie jak niektóre wyselekcjonowane rękopisy2, które uznał za cenne, ale nieprzydatne do dalszych tomów Ludu. Po śmierci wykonawcy testamentu prace nad przygotowaniem do druku spuścizny Kolberga zostały na około dziewięć lat zarzucone. J. Karłowicz po wydaniu Przemyskiego zadał retoryczne pytanie: 1 Potwierdza to późniejsza dokumentacja: Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie wydany przez J. Czubka w 1906 r. nie wymienia tek Kolberga, jego nazwisko widnieje tam dwukrotnie w związku z innymi materiałami: w informacji o rękopisie pieśni litewskich zebranych przez J. Juszkiewicza (sygn. 1438), ponieważ Kolberg przygotował do druku część melodii z tego rkp., oraz jako darczyńcy autografu F. Chopina: Wariacje E-dur na temat piosenki „Steh’ auf, steh’ auf, o du Schweitzer Bub” (sygn. 1439). 2 Zob. np. spis zawartości teki 24, 30 i 38 w notatkach Kopernickiego przytoczonych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 18 �Kto i kiedy dostarczy nam reszty spuścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już ubezwładniła1. Na przerwanie prac nad rękopisami Kolberga złożyło się wiele przyczyn. Jednym z powodów było to, że wśród niedrukowanych rękopisów przeważały pieśni i melodie, a Sekcja Etnologiczna Komisji Antropologicznej AU otrzymywała tak wiele materiałów pieśniowych, że zdominowałyby one przeznaczony dla niej dział rocznika „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” i jego kontynuacji – „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Już znacznie wcześniej zarząd Sekcji starał się ograniczyć zarówno napływ, jak i druk pieśni, ponieważ zapisywane były najczęściej bez melodii, a przysyłane bez krytycznego opracowania stawały się gąszczem nieuporządkowanych materiałów trudnym do wykorzystania w dalszych pracach naukowych. Ponadto zredagowanie do druku zapisów Kolberga wymagało specjalistycznych umiejętności, takich jakie miał ich autor – wykształcony muzyk, a w kręgu Sekcji Etnologicznej brakowało ludzi o takim przygotowaniu. Niewątpliwie zabrakło też osoby tak zdeterminowanej jak Izydor Kopernicki, który przekonany o znaczeniu materiałów przyjaciela, skłonny był odłożyć własne prace, aby przygotować do druku kolejny tom Ludu. Spuścizna Kolberga została na około dziesięć lat zapomniana. Jedynie w roku 1897 jego materiałami śląskimi zainteresował się Władysław Nehring, historyk literatury i językoznawca, wówczas profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, a także członek krakowskiej Akademii Umiejętności. Kolberga poznał prawdopodobnie jeszcze w roku 1865, gdy autor Ludu starał się o pomoc materialną na druk swoich prac w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, Nehring był wtedy jeszcze profesorem gimnazjum Św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W 1897 r. Nehring wypożyczył tekę Kolberga z rękopisami dotyczącymi Śląska i zdał sprawę z jej zawartości w artykule zamieszczonym w „Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”. Szczególną uwagę poświęcił tekstom bajek śląskich zapisanych przez Kolberga w roku 1868, podając treść kilku z nich2. 1 Tak J. Karłowicz zakończył recenzję Przemyskiego w „Kwartalniku Historycznym” T. VI: 1892, s. 357. 2 W. Nehring Zweiter Bericht über Aberglauben, Sagen und Märchen in Oberschlesien, “Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde” 1897, H. IV, No 4, s. 75–87, część pierwsza artykułu tamże H. III, No 1. 19 �Starania o wydanie spuścizny Kolberga zostały wznowione dopiero dzięki inicjatywie Romana Zawilińskiego, sekretarza Komisji Antropologicznej w latach 1891-1903. Zawiliński 30 października 1900 r. na posiedzeniu Komisji poinformował zebranych, że po śmierci Kolberga pozostało do opublikowania 21 tek materiałów o różnej objętości i postulował: Chodzi tu o to, aby opracować wszystko i w krótkim czasie wydać; uczynić to można przy współpracownictwie członków Komisji krajowych, którym po porozumieniu się należy przesłać rękopisy z instrukcją, celem jednolitości w opracowaniu. Ponieważ się znaleźli ochotnicy, należy rzecz bezzwłocznie rozpocząć 1. Wniosek Zawilińskiego Komisja uchwaliła. Trzy lata później w sprawozdaniu z posiedzenia odbytego dnia 31 marca 1903 r. czytamy: Sekretarz p. Zawiliński zdał następnie sprawę z dalszych przygotowań do wydania materiałów etnograficznych po Kolbergu i wyjaśnił stronę finansową tego wydawnictwa. Po ożywionej dyskusji, która rozwinęła się nad sposobem dalszego wydania tych materiałów przyjęto za zasadę, aby materiały będące wycinkami z rzadkich czasopism i dzienników drukować, natomiast wyjątki z dzieł tylko zacytować2. W latach 1902–1912 podjęto prace nad kilkoma zespołami rękopisów i starania Zawilińskiego i innych członków Komisji doprowadziły do opu­ blikowania czterech pozycji: uzupełnień do Pokucia3 przygotowanych przez Stanisława Zdziarskiego w 1904 r., Szląska Górnego4 przez Sewe­ryna Udzielę w 1906 r., Wołynia5 przez Józefa Tretiaka w 1907 r. i Tarnowa– 1 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. VII. Określenie „członków krajowych” wskazywało na współpracowników Komisji mieszkających w Galicji. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, MAAE T. VII: 1904, s. VIII. „Zacytować” – tu w znaczeniu: zamieścić jako notę bibliograficzną. 3 O. Kolberg Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr S. Zdziarski, MAAE T. VII: 1904, s. 174–194. Teksty i melodie tam zamieszczone zostały na podstawie zachowanych rękopisów opracowane na nowo i w ramach Dzieł wszystkich wydane w tomie Ruś Karpacka (DWOK T. 54–55). 4 O. Kolberg Szląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga z papierów pośmiertnych wydał S. Udziela, MAAE T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906. Rękopisy wykorzystane przez Udzielę zostały opracowane na nowo i wydane razem z innymi dotyczącymi Śląska w tomie Śląsk (DWOK T. 43). 5 O. Kolberg Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Kraków 1907; wydanie Tretiaka w Dziełach wszystkich przedrukowano w serii fotooffsetowej jako tom 36. 20 �–Rzeszowa1 w 1910 r. również przez Udzielę. Kilka innych opracowań, w różnym stopniu zaawansowanych, drukiem się nie ukazało, głównie z powodu braku pieniędzy. Pewne znaczenie dla prac nad rękopisami Kolberga miała dyskusja wokół zasad drukowania folkloru tocząca się w latach 1888-1900 w Komisji Antropologiczno-Archeologicznej, do której należała Sekcja Etnologiczna. Językoznawcy postulowali zapisywanie w terenie i wydawanie tekstów ludowych w pisowni fonetycznej (zwanej wówczas także pisownią organiczną). Etnografowie byli przeciwni takiej metodzie notowania i publikowania bajek i pieśni2. W czasie posiedzenia 19 grudnia 1900 r. R. Zawiliński dramatycznie pytał: Dialektologia zażądała od etnografii materiału i zaprzągłszy ją do swego pługa, poganiała nią do ostateczności. Powstało hasło przeciwne dawnemu zwyczajowi: pisać wszystko jak najwierniej, a że do tej wierności nie wystarczał zasób grafiki języka literackiego, potworzono nowe znaki i znaczki, ciągle nowe i ciągle inne, a zawsze jeszcze niewystarczające. Nad rozwojem naszej etnografii zaciążyła klątwa, podana w służbę językoznawcom zaledwie dycha. Czyśmy nie zaszli za daleko?3 Na tym posiedzeniu uchwalono, że teksty ludowe Komisja drukować będzie w swoich wydawnictwach „wiernie podług opowiadania ludu, ale środkami graficznymi języka literackiego, z dodaniem do abecadła st.pol. á, é”4. Już w marcu w r. 1902 Zawiliński zawiadomił Komisję, że Śląsk Górny opracowany przez Jana Bystronia jest gotowy5, jednak do wydania tej pozycji nie doszło. Bystroń, członek utworzonej w 1895 r. komisji Akademii do uporządkowania metod zapisu tekstów ludowych, był zwolennikiem 1 O. Kolberg Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Zebrał, uporządkował i wydał S. Udziela, MAAE T. XI: 1910, s. 116–323 i odbitka: Kraków 1910. Materiały z tego regionu, także te opublikowane przez S. Udzielę, zostały opracowane na nowo i wydane w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48). 2 Sprzeciw wobec stosowania pisowni fonetycznej dla druku folkloru już w r. 1888 wyrażał Kopernicki, zob. jego Listy do Jana Karłowcza..., list z 15 I 1888 r., s. 65–66. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. IX. Tamże. 5 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. 4 21 �notacji fonetycznej. Na jego wniosek komisja postanowiła w 1898 r. wydać bajki śląskie Lucjana Malinowskiego w pisowni stosowanej w pracach dialektologicznych. Zapisane one były tą metodą przez autora, językoznawcę, już w czasie badań terenowych. Teksty bajek śląskich Kolberga, najcenniejszą część przygotowywanej publikacji, poddał Bystroń transkrypcji wbrew uchwale Komisji z 1900 r. i chciał je w takiej postaci oddać do druku. Jego rękopis Kolbergowskiej bajki Jak to syn rzeźnicki został królem w notacji fonetycznej zachował się w tece śląskiej1 wraz z notatką sporządzoną prawdopodobnie przez Jana Łosia, kwestionującą celowość takiego opracowania: Teksty zebrane przez Kolberga drukujemy tak, jak przez niego zostały zapisane, z zachowaniem wszystkich właściwości jego ortografii. Pisownia ta nie zawsze jest konsekwentna; do sprawdzenia jednak, o ile ona odpowiada istotnemu wymawianiu ludowemu, należałoby tekst zapisany sprawdzić w tych samych okolicach Szląska, które badał Kolberg. Bez tego każdy językoznawca z równą łatwością poprawi to, co mu się wyda błędnym, jak by to zrobił redaktor, wydający pracę Kolberga. Lepiej ściśle wydać tekst tak, jak został zapisany, aniżeli narażać się na niebezpieczeństwo zepsucia go przez poprawki, które choćby z pozoru najracjonalniejsze, mogłyby nie zgadzać się z faktycznym wymawianiem ludu szląskiego2. Bajki śląskie Malinowskiego zapisane były przez językoznawcę w pisowni fonetycznej i taką postać otrzymały w druku, natomiast śląskie bajki Kolberga, zapisane jego własną metodą w znacznej mierze oddającą wymowę narratora, zanotowane były w roku 1868, ponad trzydzieści lat przed próbą ich transkrypcji. Weryfikacja ich brzmienia u informatora Kolberga była nie tylko niemożliwa, ale z racji upływu czasu także pozbawiona sensu. Prawdopodobnie opinia Łosia i głos Zawilińskiego, przeciwnika stosowania zapisu fonetycznego w publikowaniu materiałów folklorystycznych, zaważyły na tym, że opracowania Bystronia nie oddano do druku. 1 Rękopis J. Bystronia w Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 27, oryginał Kolberga tamże, k. 25; tekst tej bajki opublikowany jest według zapisu Kolberga w tomie Śląsk (DWOK T. 43), s. 109–119. 2 Notatka zachowana w tece Śląsk (Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 1) nie ma daty i nie jest podpisana, pod tekstem inną ręką (prawdopodobnie przez S. Udzielę) dopisane „prof. dr Jan Łoś”. Tekst ten Udziela przytoczył w całości (bez podania autora) w swoim krótkim wstępie do Szląska Górnego, zamieszczonym w T. VIII MAAE w r. 1906, s. 140. Tam w końcowym zdaniu błędnie „fonetycznym” zamiast „faktycznym” jak w oryginale notatki. 22 �Kolbergowski Śląsk przygotował do wydania cztery lata później Seweryn Udziela, od roku 1903 redaktor „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W tym roczniku Komisji Antropologicznej Udziela w roku 1906 oddał do druku 13 bajek, 21 pieśni, garść notatek słownikowych, noty bibliograficzne różnych publikacji dotyczących regionu, kilka wypisów z prasy z połowy XIX w. oraz szkic stroju „wieśniaka ze Szląska Górnego” 1. Nie wprowadził pisowni fonetycznej, ale nie odwzorował też w tekstach bajek pisowni Kolberga2, przyjętej przez tego muzyka o znakomitym słuchu i równie znakomitej umiejętności notowania odcieni wymowy narratora. Kolberg używał zapisu piętrowego, więc trzeba by było w drukarni sporządzać odlewy wielu nowych, specjalnych czcionek, co by znacznie utrudniło składanie i spowodowało wyraźny wzrost kosztów druku. Monika Gruchmanowa, która przygotowała bajki śląskie do druku w Dziełach wszystkich, nie zgadzała się z powtórzoną przez Udzielę za Łosiem opinią o niekonsekwencji zapisów Kolberga: „Sądzę, że to informator miał już rozchwiany system gwarowy, zaś Kolberg po prostu zapisów nie ujednolicał”3. Analizując notację bajek śląskich Kolberga, M. Gruchmanowa podsumowała swe rozważania następująco: Kolberg nie tylko dostrzegał gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych4. Jeszcze przed wydaniem Śląska Górnego, na początku roku 1902 był gotowy do druku tom zatytułowany Galicja Wschodnia5. Na podstawie rękopisów z teki 19. Ruś Czerwona II i 20. Ruś Czerwona III przygotował go Wojciech Grzegorzewicz, filolog, od r. 1897 nauczyciel gimnazjum we Lwowie. Grzegorzewicz pisał do Zawilińskiego, że rękopisy przeczytał, 1 Wszystkie zgromadzone przez Kolberga materiały ze Śląska, także nieliczne znajdujące się w innych tekach i pominięte przez Udzielę, zostały wydane w T. 43 Dzieł wszystkich. 2 Zob. M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, Kraków 1998, seria „W Służbie Nauki” nr 1, s. 27–34, tam o zapisach bajek śląskich s. 31–33. 3 Tamże, s. 31. 4 Tamże, s. 33. 5 Mówił o tym R. Zawiliński na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 20 marca 1902 r., zob. Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. Nie był to nowy rękopis, ale znajdujące się dziś w tekach 19 i 20 uporządkowane geograficznie i następnie tematycznie rękopisy Kolberga, a w części ich kopie. 23 �miejsca trudniejsze do odczytania przepisał, zawartość tek ułożył według powiatów, a w obrębie materiałów z jednego powiatu zgodnie z porządkiem, jaki „zaprowadził sam Kolberg w [...] dziele Lud”1. Informował wtedy o ukończeniu pracy nad tomem pierwszym, wkrótce też miał odesłać drugi. Śladem pracy Grzegorzewicza są liczne kopie sporządzone przez niego i umieszczone bezpośrednio obok oryginałów Kolberga w tekach 19 i 20, a także wprowadzony – również przez niego – nowy układ materiałów, zapewne odmienny od pozostawionego przez Kolberga. Na posiedzeniu Komisji 20 marca 1902 r., na którym Zawiliński przedstawił stan prac nad materiałami Kolberga, postanowiono „zwrócić się do Wydziału III z prośbą, aby wyznaczył stosowną kwotę na wydawnictwo dawniej przerwane”2. Galicja Wschodnia miała być wydana w dwu tomach, na co potrzebne było „około 6 200 koron”. W protokole dodano zastrzeżenie, że koszt ten ma być pokryty „z dochodów nadzwyczajnych, o ile zdoła je Komisja uzyskać”3. Jednak potrzebnej dotacji Komisja nie otrzymała i opracowanie Grzegorzewicza nie zostało wydane. W trakcie przygotowywania do druku w ramach Dzieł wszystkich monografii Ruś Czerwona (tomy 56-57 DWOK) porównano kopie Grzegorzewicza z oryginałami i stwierdzono, że jego odpisy tekstów i nut są dokładne. Dlatego wydawcy postanowili wykorzystać je w kilku przypadkach, gdy były jedynymi śladami dokumentacji Kolberga, tj. gdy oryginały zaginęły. W 1904 roku w „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” Stanisław Zdziarski zamieścił część niedrukowanych tekstów z teki 21/22 jako uzupełnienie do Pokucia, monografii wydanej przez Kolberga w latach 1882–1889. Wybrał do publikacji m.in. niedrukowane przez Kolberga teksty z rękopisu Bazylego Jurczeńki4. Mimo wcześniejszej uchwały komisji zapisy te Zdziarski dał do druku w transkrypcji fonetycznej. 1 List W. Grzegorzewicza do R. Zawilińskiego z 5 II 1902 r., rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2185, t. 3, k. 338. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, Protokół z posiedzenia 20 III 1902 r., MAAE T. VI: 1903, s. XII. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, Protokół z posiedzenia 20 XI 1903 r., MAAE T. VII: 1904, s. IX. Tam tytuł tomu przygotowanego przez W. Grzegorzewicza: Ruś Czerwona. 4 O udziale B. Jurczeńki w gromadzeniu materiałów do monografii Pokucia zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. XXX–XXXIII. Tam też charakterystyka rękopisów Jurczeńki i innych materiałów wybranych do druku przez Zdziarskiego. 24 �Jurczeńko sporządził swoje rękopisy alfabetem łacińskim jako eksponat na wystawę etnograficzną w Kołomyi, która odbyła się we wrześniu 1880 r.; był wtedy młodym nauczycielem w Ispasie. Jego manuskrypt to 62 karty zawierające 74 pieśni i 189 przyśpiewek, wszystkie z notami lokalizacyjnymi, ale bez melodii. Znaczną część materiału z tego rękopisu Kolberg zamieścił w Pokuciu, uzupełniając tam niekiedy zapis nutowy1, część pominął, przede wszystkim dlatego że nie pochodziły z „dolnego Pokucia”, które było przedmiotem monografii. Zapisy z Huculszczyzny (m.in. z Kosmacza) Kolberg zamierzał wydać w osobnej monografii poświęconej „górnemu Pokuciu”, czyli Huculszczyźnie i wybór tych właśnie opublikował Zdziarski2. Porównał on dokładnie zawartość rękopisu Jurczeńki z monografią Kolberga i teksty już drukowane opatrzył w rękopisie odsyłaczami do Pokucia, sygnując te notatki swoim podpisem. W krótkim wstępie zaznaczył, że rękopis pieśni pochodzi z roku 1880, nie podał jednak nazwiska autora3 i nie poinformował, że sam dokonał transkrypcji oryginalnych zapisów. Celowość takiego potraktowania ukraińskich tekstów Jurczeńki po dwudziestu czterech latach od daty ich powstania jest tym bardziej wątpliwa, że już notacja autora zapisu była uproszczona. Zatem autorytet Zdziarskiego, filologa i folklorysty, mógł sugerować, że rękopisy Jurczeńki sporządzone były od początku metodą fonetyczną i zamieszczone w takiej postaci w druku oddają wymowę mieszkańców „górnego” Pokucia około roku 1880. Na początku roku 1905 Zdziarski zakończył również prace nad dwuczęściowym tomem Sąde[c]czyzna i Podhale4 zawierającym materiały z teki 11. Górale. Zawartość rękopisu pierwszego tomu z tytułem Sąde[c] 1 Kolberg był w 1880 r. kuratorem naukowym wystawy etnograficznej w Kołomyi, znał Jurczeńkę i jego rękopisy eksponowane na tej wystawie, ponadto w okresie organizacji wystawy przebywał od połowy czerwca do połowy listopada na Pokuciu i odwiedził tam wiele miejscowości. Mógł wtedy usłyszeć i zanotować melodie do tekstów znajdujących się w rękopisie Jurczeńki. 2 Materiały dotyczące „górnego Pokucia” zawarte były głównie w tece 23, zatytułowanej Huculi, natomiast w tece 21/22 Pokucie znajdowały się tylko te z huculskich, które na jednej karcie lub w jednym zespole przemieszane były z pochodzącymi z „dolnego Pokucia” lub z innych regionów Ukrainy. 3 S. Zdziarski mógł nie dotrzeć do wskazówek na temat autorstwa tego rękopisu znajdujących się m.in. w notatkach Kopernickiego i w korespondencji Kolberga, nie podał jednak informacji, że autorem opracowywanego rękopisu nie był Kolberg, ale inna osoba. 4 Rękopis S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale znajdował się do roku 1936 w Kolbergowskiej tece 11 Górale, został z niej wyjęty prawdopodobnie jeszcze przez S. Udzielę, obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie (sygn. archiwum MEK I/369/ RKP). 25 �czyzna to pieśni, a w większości tylko ich teksty, do drugiego, pt. Podhale, Zdziarski znalazł w tece materiały także do kilku innych rozdziałów, choć i tu przeważają pieśni. W krótkim wstępie zwrócił uwagę na ograniczony zakres rzeczowy zawartych w tece zapisów, podkreślił bogactwo melodii z Podhala i na końcu zauważył: Co się tyczy strony czysto wydawniczej, nie mam nic do dodania, gdyż stosując się do uchwały Komisji Antropologicznej, przyjąłem układ rzeczy taki, jakim posługiwał się śp. Kolberg1. Do druku przeznaczył jednak tylko część materiałów znajdujących się w tece i odnoszących się do regionów podanych w tytule. Dla swoich potrzeb rękopisy w Kolbergowskiej tece ułożył w trzech działach: materiały oryginalne (tj. notatki z badań Kolberga), materiały wypisane i – na końcu – dotyczące Spiszu. Karol Hławiczka, kompozytor, pedagog, historyk muzyki, który w 1936 r. zapoznał się z tekami Kolberga, pisał, że przygotowany przez Zdziarskiego rękopis monografii, przechowywany wówczas w tece 11, zawiera m.in. 689 pieśni, w tym 363 z melodiami, i dodał: Tom Sądecczyzna i Podhale jest zbiorem tak cennych materiałów, że można wyrazić tylko zdziwienie, iż możliwy jest fakt zapomnienia co najmniej przez 30 lat gotowego do druku manuskryptu2. Opracowany przez historyka literatury Józefa Tretiaka i wydany w 1907 r. Wołyń3 jest najobszerniejszym spośród tytułów opublikowanych w latach 1890–1914 na podstawie materiałów Kolbergowskich. Wydawca dał mu podtytuł Obrzędy, melodie, pieśni, a z teki wołyńskiej 1 S. Zdziarski Sąde[c]czyzna i Podhale... , k. 1 nlb. Zdziarski do swego opracowania włączył jedną kartę z czystopisami ośmiu melodii tańców wyjętą z manuskryptów Kolberga z teki 11, pozostałe karty w jego rękopisie są kopiami. Materiały ujęte w opracowaniu Zdziarskiego zostały razem z innymi zapisami z tych regionów opublikowane w tomach Góry i Podgórze (DWOK T. 44-45) na podstawie oryginałów Kolberga. Z pracy Zdziarskiego wykorzystano tylko oryginalny rękopis wyjęty przez niego z teki 11 (w tomie Góry i Podgórze cz II, DWOK T. 45, melodie nr 1937, 1955, 1956, 1996, 1997, 2036, 2079 i 2122). 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV : 1936, nr 47. 3 Edycja Tretiaka została bez zmian i uzupełnień włączona do Dzieł wszystkich Kolberga jako ostatni tom z serii wydawanych techniką fotooffsetową (DWOK T. 36), niedrukowane tam materiały wołyńskie z tek Kolberga i przypisy źródłowe do wydania Tretiaka zamieszczone są w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84). 26 �wybrał do druku opisy wesel z trzech miejscowości, 148 pieśni obrzędowych, głównie weselnych, 484 pieśni innych i 25 tekstów prozatorskich. Jako zasadę przyjął publikowanie tylko materiałów zebranych przez Kolberga w terenie, a pomijanie wszystkich odpisów i wyciągów z druków. Porównanie obecnej zawartości teki wołyńskiej1 z edycją Tretiaka pozwala stwierdzić, że kryteria jego wyboru nie są czytelne, nie uwzględnił bowiem wielu zapisów z badań terenowych Kolberga, choć nie są one wariantami tekstów przez niego opublikowanych. Niemniej udostępnił do dalszych badań duży, bo liczący ponad 630 utworów zbiór pieśni, w większości z melodiami, zanotowanych przez Kolberga głównie w ciągu sierpnia i września 1862 roku, oraz znacznie wcześniejsze zapisy prozy Jana Prusinowskiego2. J. Tretiak, podobnie jak inni współcześni mu wydawcy materiałów Kolberga, nie odtworzył w druku pisowni badacza. We wstępie zaznaczył: Co się tyczy gwarowych właściwości pod względem wymowy pewnych głosek (w szczególności samogłosek), to i te właściwości widocznie starał się Kolberg uwzględniać, ale bardzo często, jak to widać z jego brulionów, wahał się między użyciem takiej lub innej litery. Już z tego tylko powodu ubieganie się o zupełną ścisłość dialektologiczną przy wydaniu niniejszego zbioru jego pieśni uważałem za rzecz niewłaściwą, bo niepodobną w danych warunkach do osiągnięcia. […] Trzeba więc było zrezygnować z tego, aby zbiór niniejszy mógł być materiałem dialektologicznym, za jaki np. może być uważane Pokucie, owoc ostatnich lat pracy Kolberga i dlatego sądziłem, że wypada mi w pewnej mierze ujednostajnić pisownię, albo raczej wymowę3. Brulionami nazywa Tretiak zapisy prymarne, wykonane ze słuchu w czasie badań terenowych, a zastosowana w nich notacja nie ukazuje wahania Kolberga co do „użycia takiej lub innej litery”, ale jest udaną próbą odtworzenia głosek pośrednich przez zapis piętrowy. Taką metodę zapisu 1 Teka ta miała w spisach Kolberga numer 26. Dziś są to dwa zespoły rękopisów opatrzone w BN PAU i PAN w Krakowie sygnaturami 3206 i 3207. 2 Tretiak nie wiedział, kto zapisał zamieszczone w Wołyniu bajki, podpis autora uznał za nieczytelny. Na podstawie notatki Kopernickiego i listów Kolberga, do których Tretiak zapewne nie mógł wtedy dotrzeć, wiemy dziś, że teksty te zapisał około roku 1835 Jan Prusinowski (1818–1882), wówczas student, później adwokat z zawodu, a literat z zamiłowania, mieszkający w Żytomierzu. Rękopis Prusinowskiego zaginął. 3 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X–XI. 27 �stosował Kolberg także później, m.in. w czasie badań terenowych na Kujawach w 1865 r. i w trakcie wywiadów ze Ślązakami w 1868 r. Po wydaniu Wołynia na trzy lata zamarły prace nad rękopisami Kolberga. Jedynie w r. 1909 odnotowano, że na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 16 grudnia „prof. Rostafiński wyraził życzenie, aby Komisja zajęła się sporządzeniem i wydaniem indeksu do dzieł Kolberga”1. Propozycji tej jednak nie podjęto. W roku 1910 Seweryn Udziela ponownie zajął się spuścizną Kolberga i opublikował materiały z teki 15 Tarnów–Rzeszów. Tak jak inni ówcześni edytorzy rękopisów Kolberga do wydania przeznaczył tylko zapisy z tej teki, choć zapisy pochodzące z opracowywanego przez niego regionu znajdowały się także w innych zespołach. Wybrane materiały w druku ułożył według porządku stosowanego przez Kolberga w tomach Ludu, nadał również rękopisom nowy układ według kolejności tekstów i melodii przyjętej w edycji. Recenzent, Mieczysław Treter, pisząc o tej publikacji, podkreślił zasługi wydawcy: Na gorące uznanie jednak zasługuje sumienna praca wydawnicza Seweryna Udzieli, który sam będąc jednym z najwybitniejszych polskich etnologów, skąpy czas swój poświęca na rzecz tak żmudną, niewdzięczną, zamiast obracać go na własne prace krytyczne, które przecież o tyle więcej zadowolenia przynoszą2. Dodać tu trzeba, że członkowie Sekcji Etnologicznej zarabiali na życie najczęściej jako nauczyciele, zaś Udziela był w tym okresie inspektorem szkolnym. Dlatego własnym badaniom i opracowywaniu ich wyników nie mogli poświęcić wiele czasu – na przygotowanie do druku zbiorów Kolberga oddawali skąpe godziny kosztem własnych badań naukowych lub wypoczynku, a za prace na rzecz Akademii nad edycją Kolbergowskich rękopisów nie otrzymywali honorariów. Tarnów-Rzeszów opracowany przez Udzielę był ostatnim zbiorem materiałów Kolberga opublikowanym przed pierwszą wojną światową. Nie oddano bowiem do druku, poza wcześniej opracowanymi przez 1 Sprawozdania z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1908 i 1909. Protokół z posiedzenia 16 XII 1909 r., MAAE T. XI: 1910, s. XIII. Józef Rostafiński (1850–1928), botanik, był członkiem czynnym Akademii od 1887 r. 2 Recenzja M. Tretera była zamieszczona w czasopiśmie „Lud. Kwartalnik Etnograficzny”, R. 16: 1910, s. 410-411. 28 �W. Grzegorzewicza Galicją wschodnią i przez S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzną..., także przygotowanych przez Jana Bielę w 1911 r. Materiałów etnograficznych z Podkarpacia1 i nieco późniejszego Podgórza zachodniej Galicji Władysława Kosińskiego. Jan Biela2, filolog, pedagog, zajął się rękopisami znajdującymi się wówczas w tece 18. Ruś Czerwona I. Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl. Starannie przepisał notatki Kolberga, opatrując je własnym wstępem datowanym „Lwów, we wrześniu 1911”. Przepisując materiały Kolberga, zgodnie z instrukcją Komisji opuścił niektóre teksty zaczerpnięte z druków i parę innych, nie mających not lokalizacyjnych, bądź treścią wykraczających jego zdaniem poza Kolbergowski Lud. Porównał materiały przejęte ze zbiorów poprzedników z ich podstawą, m.in. z Pieśniami ludu ruskiego Ż. Paulego i Ruskim weselem J. Łozińskiego, a we wstępie scharakteryzował odpisy Kolberga z tych źródeł3. Redagując materiały, zachował pisownię oryginałów, a przepisane teksty uporządkował według planu, jaki w monografiach stosował Kolberg. Z zapisów dotyczących okolic Przemyśla wybrał do druku pominięte w tomie przygotowywanym w r. 1890 przez Kolberga, a ukończonym przez Kopernickiego. Tekturową teczkę, do której włożył swój rękopis, opatrzył tytułem: „18. teka Kolberga przygotowana do druku, J. Biela”. Przygotował więc do wydania rękopisy z określonej teki, nie materiały do planowanej przez Kolberga monografii regionalnej. Rękopis ten, wzorowo wręcz kaligrafowany, nie doczekał się druku. W roku 1912 miał też być gotowy obszerny tom Podgórze zachodniej Galicji4 przygotowywany przez Władysława Kosińskiego, wówczas emerytowanego nauczyciela gimnazjum. Kosiński, badający wcześniej gwary 1 Taki tytuł opracowania J. Bieli podany był w protokole z posiedzenia Komisji dnia 21 XII 1911 r., zob. MAAE T. XII: 1912, s. XVIII. Niewątpliwie chodziło o zachowany do dziś rękopis J. Bieli znajdujący się obecnie w tece 18a. Rękopis nie ma tytułu, swój wstęp Biela zatytułował Materiały etnograficzne zebrał Oskar Kolberg, wydał Jan Biela. 2 W spisie członków przybranych Komisji Antropologicznej przy nazwisku J. Bieli do roku 1910 jest nota „Drohobycz” (np. MAAE T. V: 1901, s. XI), był tam wtedy zapewne nauczycielem – tekturowa teczka, w której umieścił swój rękopis Rusi Czerwonej, ma nadruk „Szkoła przygotowawcza uzup. w Drohobyczu. Ćwiczenia polskie i rysunkowe”. Później J. Biela był nauczycielem w liceum we Lwowie. 3 O Kolbergowskich odpisach z pracy Ż. Paulego i tłumaczeniu J. Łozińskiego zob. też E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. LXVI–LXXIV. 4 Zob. Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. XXVI. 29 �i folklor mieszkańców Beskidów, wybrał do opracowania do druku tekę 12. Podgórze krakowskie i sporządził kopie większości zapisów terenowych i innych notatek Kolberga tam przechowywanych. Tytuły i własne notatki na obwolutach do rękopisów Kolberga wpisywał notacją stenograficzną. Kopie Kosińskiego, przemieszane z oryginałami Kolberga znajdują się dziś w tece 12a Podgórze utworzonej specjalnie dla tych materiałów oraz w zespole rękopisów nazwanych później teką 50. Miscellanea. Po porównaniu kopii z zapisami Kolberga można było stwierdzić, że odpisy Kosińskiego są dokładne, dlatego użyto ich kilkakrotnie w edycji Dzieł wszystkich, jeżeli oryginały Kolberga zaginęły1. Jednak opracowanie Kosińskiego nie zostało ukończone, na co wskazuje dzisiejszy stan jego kopii. Również w protokołach z posiedzeń Komisji Antropologicznej przed wybuchem wojny nie ma o nim wzmianki. Prawdopodobnie w tym okresie, tj. przed rokiem 1914, niekiedy sięgano do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, traktując zawarte tam rękopisy jako materiały przydatne do własnych prac. Korzystał z tej możliwości Adam Fischer, etnograf zainteresowany kulturą ludową Rusinów. W jego materiałach wśród jego własnych maszynopisów znajduje się ponad trzydzieści kart pochodzących niewątpliwie z archiwum Kolberga2. Są to trzy rękopisy wspominanego tu już Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie, Przysłowia i gadki i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa, oraz rękopis nieznanego autora, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wypasu bydła przez Hucułów. Pierwotnie znajdowały się one na pewno w zbiorach Kolberga, widać na nich ślady jego pracy w postaci drobnych dopisków, poprawek i wyjaśnień słownikowych, jednak jako materiały z Huculszczyzny teksty te nie weszły do czterotomowego Pokucia. Zostały opublikowane dopiero w Dziełach wszystkich w monografii Ruś Karpacka razem z innymi 1 Kosiński kilkakrotnie wyciął z manuskryptu Kolberga fragment z zapisem nutowym lub rysunek i przykleił go nad swoja kopią tekstu pieśni czy opisu. Pozostałe fragmenty oryginalnego rękopisu Kolberga zaginęły. Zob. np. w tece 12a, sygn. 1185, k. 9–10, 19, 24–27 oraz ryc. w T. 73/I, na której przedstawiony jest rysunek czepca wycięty z oryginalnej karty, naklejony na nowej kartce przez Kosińskiego i przez niego podpisany. 2 Rękopisy A. Fischera przechowywane są obecnie w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, wywiezione zostały ze Lwowa razem z dokumentacją Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez Olgę i Józefa Gajków w 1945 r., bezpośrednio po wojnie. Karty pochodzące ze spuś­cizny Kolberga, a znajdujące się obecnie w zespole „Ze zbiorów śp. A. Fischera” mają w Archiwum PTL sygn. 99 (dawniej 323). 30 �zgromadzonymi przez Kolberga na temat Hucułów i Bojków 1. Fischer zainteresował się rękopisami Kolberga, przygotowując w 1914 r. rocznicowy artykuł2 o nim zamieszczony w „Ziemi”; m.in. pisał tam, że spuścizna autora Ludu zawiera materiały na co najmniej trzydzieści następnych tomów. Wśród regionów, których monografie można opracować na podstawie zachowanych rękopisów, wymienia np. Mazury pruskie, Pomorze i Spisz. Nie zachowały się jednak dokumenty pozwalające ustalić datę wypożyczenia wymienionych wyżej rękopisów wyjętych przez niego z tek Kolbergowskich. Można tylko stwierdzić, że mieszkający i pracujący we Lwowie Adam Fischer, wypożyczył interesujące go manuskrypty, ale nie zwrócił ich do przechowywanej w Krakowie spuścizny Kolberga. Wydawcy rękopisów Kolberga w latach 1902–1914 spośród jego tek wybierali do opracowania tę, która miała zawierać materiały z regionu nie objętego jeszcze tomami Ludu, kierowali się przy tym nazwą regionu w tytule. Jednak w archiwum Kolberga wielokrotnie nie tylko w jednej tece, ale i na jednej karcie zauważamy melodie i teksty pochodzące z różnych regionów. Dotyczy to między innymi czystopisów redagowanych do publikacji podobnych do Pieśni ludu weselnych z lat 1847–1849 i Pieśni ludu polskiego z roku 1857, tj. do monograficznych zbiorów pieśni. Wtedy na jednej karcie zapisane są pochodzące z różnych regionów warianty wątku tekstowego z melodiami i notami o ich lokalizacji. Również w zapisach terenowych na jednej karcie wielokrotnie notował Kolberg utwory wykonane przez kilku instrumentalistów czy śpiewaków, pochodzących z różnych miejscowości. Karty takie znajdują się dziś w jednej z tek regionalnych, choć nie wszystkie zapisane na nich utwory pochodzą z tego właśnie regionu. Ówcześni edytorzy kierowali się tylko tytułem, choć do wybranego regionu odnoszą się także zapisy zawarte w kilku lub kilkunastu innych tekach. Nie zawsze zdawali sobie z tego sprawę, nie mieli też wówczas „klucza”, aby dotrzeć do rękopisów znajdujących się poza teką, która ich zainteresowała. Część takich problemów rozwiązałyby indeksy geograficzne do wszystkich tek, choć nie byłyby one wystarczające, ponieważ część rękopisów Kolberga nie miała odnotowanej lokalizacji. Jak 1 Zob. m.in. w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), tam s. 172–175 – pytania i odpowiedzi na temat wypasu na połoninach, tamże cz. II (DWOK T. 55) s. 446–447 – przysłowia, s. 449–450 – przekleństwa, natomiast liczne pieśni rozproszone są w różnych rozdziałach obu części tomu Ruś Karpacka. 2 A. Fischer Oskar Kolberg, „Ziemia” R. V: 1914, nr 8, s. 113-115 i nr 9, s. 129-132. 31 �pokazały wyniki prac prowadzonych wiele lat później, w czasie redagowania Dzieł wszystkich, dopiero wielostronne analizy rękopisów i publikacji autora Ludu pozwoliły zadowalająco uściślić pochodzenie regionalne większości znajdujących się w spuściźnie Kolberga zapisów pozbawionych not lokalizacyjnych. Niektórzy z ówczesnych wydawców materiałów Kolberga pomijali też fakt, że w każdej z wybranych tek są mniej lub bardziej liczne materiały dotyczące innych regionów i publikowali je także, mimo oznaczonej proweniencji, wskazującej, że powinny być zamieszczone w innej monografii. Udziela, przygotowując Śląsk Górny, wziął pod uwagę tylko materiały śląskie, natomiast w przygotowanym przez niego Tarnowie-Rzeszowie znalazły się, nieliczne wprawdzie, pieśni ze Lwowa, z Krakowa czy z Sandomierskiego. Tretiak, redagując Wołyń, zauważał, że „nie wszędzie wreszcie oznaczoną była miejscowość lub okolica, gdzie pieśń zapisano”1, ale selekcjonując pieśni do druku nie kierował się czytelnym kryterium, jakim mogła być ich lokalizacja (tj. nota o miejscu zapisu) lub jej brak. W swej edycji zamieścił pieśni pozbawione w rękopisie lokalizacji (możliwej jednak często do odtworzenia np. przez porównanie zapisów terenowych i czystopisów, gdzie była ona odnotowana), ale także pieśni z notami „od Kamieńca Podolskiego”, „od Kijowa”, „od Nieświeża”, czyli z okolic i miejscowości spoza Wołynia2. Opracowując do druku wybrane materiały, ówcześni wydawcy spuścizny Kolberga starali się ułożyć je według planu przyjętego w Ludzie, uwzględniali na ogół noty lokalizacyjne i zwykle także odsyłacze do wariantów wpisane w czystopisach, ale tylko niekiedy informowali o autorze rękopisu, chociaż nie zawsze był nim Kolberg. Wydawali we własnym wyborze rękopisy znajdujące się w danym zespole archiwalnym, a nie zapisy do planowanej przez Kolberga monografii, ponieważ nie orientowali się w charakterze jego spuścizny. Chodzi tu m.in. o nawarstwienie się w niej wersji pochodzących z różnych etapów dokumentowania i redagowania wyników badań terenowych przechowywanych w różnych tekach, a przygotowywanych do różnych 1 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X. W opracowaniach obu autorów, tj. w Wołyniu Tretiaka i Tarnowie-Rzeszowie Udzieli niektóre pieśni pochodzące z innych regionów bywają wariantami tekstów zanotowanych w regionie tytułowym, czasem w czystopisach zapisane są one przez Kolberga na tej samej karcie, na której znajduje się wariant właściwy dla opracowywanego regionu. Nie dotyczy to jednak większości pieśni z notami lokalizacyjnymi spoza regionu tytułowego opublikowanych przez Tretiaka i Udzielę. 2 32 �planowanych i nie zawsze wydanych publikacji oraz o wspomniane już częste notowanie przez Kolberga na jednej karcie folkloru z różnych regionów. Po śmierci Kopernickiego, znającego plany i warsztat edytorski Kolberga, zabrakło osoby, która chciałaby zapoznać się z całością pozostawionych przez niego materiałów oraz z ich zróżnicowanym profilem źródłowym i mogła dzięki temu koordynować prace wydawnicze. Jak już tu wspominano, wydawcy z lat 1902–1912 „porządkowali” zawartość wybranych tek. Zmieniali wtedy układ rękopisów nadany przez Kolberga, zacierając stan pierwotny, a nie dysponujemy dziś żadnym dokumentem pozwalającym odtworzyć dokładniej zawartość tek z okresu poprzedzającego ich działania. Dotyczy to zarówno liczby kart, jak i ich kolejności w zbiorze. To ostatnie mogło mieć jednak znaczenie dla interpretacji zapisanych tekstów, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić1. Niektórzy edytorzy notowali swe uwagi bezpośrednio na kartach z zapisami Kolberga lub jego współpracowników, nie zawsze sygnując swoje dopiski. Dotyczą one najczęściej klasyfikacji pieśni lub innych tekstów, zauważyć też można wskazówki wydawcy tekstów dla współpracownika opracowującego melodie. Niekiedy posuwali się do działań jeszcze bardziej radykalnych, wyjmując oryginalny rękopis z teki lub wycinając jego fragment i włączając go do swojego manuskryptu. Stwierdzić też trzeba, że w każdej tece, której zawartość była wówczas opracowywana, brakuje obecnie kilku lub kilkunastu pojedynczych kart, a czasem nawet większych zespołów. O ich zniknięciu świadczy istnienie kopii sporządzonych w trakcie przygotowywania materiałów Kolberga do druku, a także zamieszczenie w wydanym drukiem opracowaniu tekstów i melodii, których dziś nie znajdujemy2 w spuściźnie Kolberga. Zaginął np. „Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe […]”3. O bajkach tych wspomniano już charakteryzując Wołyń przygotowany do druku przez Tretiaka. Czasem rękopisy Kolberga nieznaną dziś drogą dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów. Np. w takich zbiorach 1 Zob. informacje o układzie zawartości dawnej teki 34, s. 90–91. Informacje o takich faktach są zamieszczane w monografiach i innych tomach wydawanych na podstawie rękopisów (T. 39–63 DWOK) i w przypisach źródłowych w tomach suplementowych (T. 70–84 DWOK). 3 Notatka I. Kopernickiego dotycząca dawnej teki 26 Wołyń, obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zob. przypis 3 na s. 11. 2 33 �przechowywanych dziś w Bibliotece Jagiellońskiej znalazły się dwie karty z pieśniami z Wołynia oraz karta z pieśniami z Wielkopolski1. Po roku 1910 nie ukazały się drukiem nowe opracowania rękopisów Kolberga. Problem edycji jego zbiorów na forum Akademii wrócił dopiero na początku roku 1914, gdy Komisja Antropologiczna postanowiła uczcić stulecie urodzin etnografa. Na zorganizowanym 24 lutego uroczystym posiedzeniu komisji R. Zawiliński przedstawił fragment przygotowywanej przez siebie biografii Kolberga. W sprawozdaniu z posiedzenia czytamy: Po odczycie rozwinęła się ożywiona dyskusja, podczas której obecni członkowie Komisji przypominali z własnego życia stosunki z Kolbergiem, który był też członkiem Komisji Antropologicznej. Sekretarz generalny Akademii postawił wniosek, aby uprosić p. Romana Zawilińskiego, by opracował całą monografię O. Kolberga, którą Akademia Umiejętności wyda własnym nakładem. Wniosek uchwalono. Prof. Ciechanowski wniósł, by wydać muzykę O. Kolberga, a do opracowania i przygotowania tego wydawnictwa uproszono prof. Z. Jachimeckiego2. Zawiliński wypożyczył wtedy ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga potrzebne mu dokumenty i listy, o czym już wyżej wspomniano, jednak do wydania biografii jego autorstwa3, ani „muzyki O. Kolberga”, czyli kompozycji, ani nowych monografii regionalnych nie doszło. Wybuch wojny w sierpniu 1914 roku praktycznie przerwał działalność Komisji Antropologicznej na ponad cztery lata. 1 Zbiór autografów Ciechanowskiej, sygn. Biblioteki Jagiellońskiej 7891, k. 107 i 108, oraz zbiór autografów Dynowskiej, tamże, sygn. 7892, k. 41. 2 Sprawozdania z posiedzeń Komisji Antropologicznej jakie odbyły się w latach 1914– –1919, Protokół z posiedzenia 24 II 1914 roku, MAAE T. XIV: 1919, s. VIII. Sekretarzem generalnym Akademii był wówczas Bolesław Ulanowski, prawnik i historyk prawa. Wymieniony w sprawozdaniu Stanisław Ciechanowski był lekarzem anatomopatologiem, a Zdzisław Jachimecki, któremu powierzono wydanie twórczości muzycznej Kolberga – kompozytorem i historykiem muzyki. 3 R. Zawiliński opublikował kilka rocznicowych artykułów w prasie krakowskiej i warszawskiej: Skarby Oskara Kolberga (W setną rocznicę jego urodzin), „Świat” 1914, nr 10; Pamięci Kolberga w setną rocznicę jego urodzin (1814–1914), „Czas” 1914, nr 54; Kolberg a Jenike, „Tygodnik Ilustrowany” 1914, nr 9; Kolberg a Bliziński, „Nowa Reforma” 1914, nr 50. W dwu ostatnich artykułach opierał się na listach pisanych do Kolberga i brulionach jego odpowiedzi znajdujących się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, wydanych w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). Ponadto w „Nowej Reformie” Zawiliński opublikował w r. 1926 (nr 272 i 273) artykuł pt. Kolberg a Chopin, oparty na korespondencji Kolberga z M. A. Szulcem i M. Karasowskim znajdującej się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, a wydanej także w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). 34 �Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939 W okresie międzywojennym nie podjęto opracowania żadnej spośród planowanych przez Kolberga monografii, nie wydano tomów przygotowanych przed wybuchem wojny przez Zdziarskiego, Bielę i Grzegorzewicza, nie próbowano też dokończyć pracy Kosińskiego. Przez kilkanaście lat o tym, że teki z rękopisami Kolberga znajdują się w siedzibie Akademii Umiejętności wiedzieli prawdopodobnie tylko Seweryn Udziela, wówczas zastępca przewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, a później Tadeusz Seweryn, od r. 1929 zastępca jej sekretarza, a w latach 1935–1952 sekretarz. On właśnie starał się zainteresować władze Akademii opublikowaniem materiałów Kolberga. W maju 1931 r. Stanisław Kutrzeba, wówczas sekretarz generalny PAU pisał do Udzieli: „Dr Seweryn dał mi wykaz rkp. Kolb[ergowskich…]. Podaje, że do druku nadaje się 128 arkuszy, w tym wymienia tekę Górale tatrzańscy i beskidowi”1. Działania Seweryna nie odnosiły jednak wtedy skutku. Treść testamentu Kolberga i fakt zdeponowania tek z jego rękopisami w Akademii były całkowicie nieznane innym członkom Komisji Etnograficznej i zaskoczeniem dla nich stało się odnalezienie tych rękopisów właśnie w jej pomieszczeniach. Odkrycia tego dokonano, gdy w 1933 r. zwrócone zostały materiały Kolberga wypożyczone przed pierwszą wojną światową przez R. Zawilińskiego, a równocześnie S. Udziela na posiedzeniu komisji podniósł sprawę druku niewydanych dotąd rękopisów autora Ludu. Tym dwu wydarzeniom związanym ze sobą trzeba tu poświęcić nieco więcej miejsca. Na początku roku 1933 dwaj badacze kultury ludowej Podhala, Juliusz Zborowski i Adolf Chybiński, poszukiwali zapisów Kolberga z tego regionu i zwrócili się w tej sprawie do Udzieli. Kierowali się informacjami zaczerpniętymi z artykułów Łopacińskiego i Fischera2, w których wymienione są m.in. teki o tytułach Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Z nieznanych powodów Udziela nie udostępnił wtedy teki 11 Górale, natomiast 1 Przytoczono za: Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga (DWOK T. 44), s. XXVI. Teka 11 w spisach Kolberga miała osobne tytuły dla dwu odrębnych części: Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Na zachowanej do dziś okładce teki widnieje tytuł: Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło. Spisz. 2 H. Łopaciński Oskar Kolberg, w: Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX, T. 1 Warszawa 1901, s. 480; A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. 35 �wypożyczył Chybińskiemu tekę 12 Podgórze krakowskie, co doprowadziło do nieporozumień. Zborowski, mylnie poinformowany przez Udzielę, że tek o wymienionych przez niego tytułach w spuściźnie Kolberga nie ma, zamieścił w roczniku „Wierchy” list pt. Rzekome teki Oskara Kolberga o Podhalu i Spiszu.1 Zawartą w tytule tezę odwołał cztery lata później oraz ponownie w „Ludzie” w roku 1946. Prawdopodobnie zainteresowanie Chybińskiego i Zborowskiego przypomniało Udzieli o istnieniu niedrukowanych rękopisów, ponieważ 12 maja 1933 r. na posiedzeniu Komisji Etnograficznej poruszył on „sprawę dalszego druku prac O. Kolberga”2. Z protokołu z następnego posiedzenia, odbytego dnia 19 marca 1934 roku wynika, że rękopisy Kolberga, o których wydaniu Udziela mówił poprzednio, to właśnie teka 12 Podgórze, którą tymczasem udostępnił już Chybińskiemu. Reakcja członków Komisji była jednoznaczna, w protokole zanotowano: Komisja uchwaliła prosić p. Udzielę, by zwrócił się do prof. Chybińskiego z zapytaniem, czy wspomniane rękopisy bezwarunkowo do druku przygotuje i w razie odpowiedzi przeczącej, by rękopisy od niego wycofał, zwracając je Komisji3. Brak dziś informacji, czy Chybiński zamierzał opracować do druku4 część zapisów Kolberga, czy też zainteresowany muzyką góralską chciał 1 J. Zborowski Legendy i błędy w dawniejszych i nowszych wydawnictwach o góralszczyźnie, „Wierchy” T. XI: 1933, s. 249, list Zborowskiego do redakcji „Wierchów” ma datę „maj 1933”. Odwołanie zamieszczone było w „Wierchach” T. XV: 1937, s. 253, oraz w „Ludzie” T. XXXVI za lata 1939-1945, s. 402-403. 2 Protokół 15. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 12 V 1933 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 20. 3 Protokół 16. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 19 III 1934 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 23. 4 Wprawdzie W. Bieńkowski, pisząc o działalności Komisji Etnograficznej w latach 19331937, dodaje m.in.: „Prócz tego część tek Kolberga (Sandeckie, Od Wisły po Górali beskidowych) przygotował do druku Adolf Chybiński, a Mazury pruskie – Karol Hławiczka” (zob. W. Bieńkowski Etnografia, w: Polska Akademia Umiejętności 1872-1954, Wrocław 1974, s. 145), nie podał jednak źródeł, które potwierdzałyby istnienie opracowania Chybińskiego, jego tytuł albo obecne miejsce przechowywania. Tak samo Bieńkowski informował później w r. 1996, m.in. w artykule: Działalność Tadeusza Seweryna w Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1924-1952 („XIII Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie” 1996, s. 37). Bieńkowski powoływał się w swych artykułach na protokóły z 15 i 16 posiedzenia Komisji Etnograficznej PAU (sygn. PAU I – 29, k. 20 i 23), w których jest tylko przytoczona wyżej informacja o wypożyczeniu Chybińskiemu w roku 1933 teki 12 Podgórze. Chybiński 36 �jedynie zapoznać się z jej stosunkowo wczesnymi zapisami wykonanymi przez Kolberga. Data zwrotu wypożyczonych przez niego rękopisów z teki 12. Podgórze nie jest znana, wiadomo tylko, że znalazły się ponownie w zbiorach Komisji przed rokiem 19391. Zainteresowanie się w tym czasie rękopisami Kolberga przez Komisję Etnograficzną PAU było spowodowane także zwrotem jego dokumentów osobistych przez spadkobierców R. Zawilińskiego. Jak już tu wspomniano, został on w roku 1914 zobowiązany do napisania biografii autora Ludu i wypożyczył jego papiery osobiste i korespondencję. W aktach Komisji szukano rewersu Zawilińskiego potwierdzającego przynależność tych dokumentów do zbiorów PAU, ale pisma takiego nie odnaleziono, odkryto natomiast istnienie rękopisów Kolberga, przekazanych Akademii testamentem etnografa. W protokole Komisji Etnograficznej PAU odnotowano 19 marca 1934 r.: Prof. Semkowicz 2 w r. 1933 zawiadomił sekr[etarza] 3, że w posiadaniu rodziny śp. R. Zawilińskiego znajduje się teka z dokumentami osobistymi po O. Kolbergu. Zachodziła wątpliwość, czyją ta teka jest własnością. Sekretarz poszukiwał odpowiednich śladów co do ewentualnego wypożyczenia itp. w dawnych protokółach. Przy tej sposobności stwierdził, o czym ani jemu, ani jego poprzednikowi, prof. Bystroniowi4 nie było wiadome, że w posiadaniu Komisji znajduje się szafa nr [tu w oryginale brak liczby] w pokoju 22. W szafie tej obok klisz itp. przedmiotów znajdują się teki po O. Kolbergu. Inwentarza brak. Śladów wypożyczenia teki z dokumentami osobistymi śp. R. Zawilińskiemu nie odnaleziono. Wobec tego poprzestano na zeznaniu piśmiennym dyr. interesował się muzyką góralską, ale nie ma w jego dorobku śladów opracowania do druku rękopisów Kolberga. Podobnie Hławiczka nie przygotował do druku ani Mazur pruskich, ani innych materiałów Kolberga. W latach 1936-1937 Mazury pruskie, rękopis tomu pozostawionego przez Kolberga w postaci praktycznie gotowej do wydania, Hławiczka przepisał, ale nie wiadomo, czy zamierzał to opracowanie wydać. Gajek w roku 1957 korespondował z nim na temat druku tej kopii, zanim dowiedział się o odnalezieniu oryginału Kolberga w stopniowo porządkowanych po wojnie zbiorach krakowskiej Biblioteki PAU. 1 W inwentarzu z 1934 r. (o którym nieco dalej) obok nazwy teki 12 notatka: „Teki 12 brak”, ale obok inną ręką dopisano „jest”, notatki te nie są datowane. 2Władysław Semkowicz, prawnik, historyk i geograf, członek Polskiej Akademii Umiejętności, był od 1926 r. członkiem Komisji Etnograficznej PAU, a w latach 1935–1937 jej przewodniczącym. 3 Sekretarzem Komisji w tym czasie (do 1 IX 1935 r.) był Kazimierz Moszyński. 4 Jan Stanisław Bystroń był sekretarzem Komisji Etnograficznej PAU w latach 1926–1932. 37 �S. Udzieli, któremu również i spadkobiercy śp. Zawilińskiego zaufali (odpis zeznania w załączeniu)1. Komisja Etnograficzna uchwaliła na posiedzeniu 19 marca 1934 r., że odzyskane papiery osobiste etnografa należy przekazać do Biblioteki PAU. Wśród zwróconych wtedy przez rodzinę R. Zawilińskiego materiałów, poza dokumentami (m.in. świadectwa pracy i paszporty) była także znaczna część korespondencji Kolberga – blisko 900 listów skierowanych do niego i bruliony jego listów, a prawdopodobnie także inne rękopisy złożone później w tece Miscellanea2. Korespondencja podzielona była wcześniej – jak już wspomniano – na dwie części, prawdopodobnie właśnie przez Zawilińskiego. Rękopisy Kolberga oraz dokumenty oddane przez rodzinę Zawilińskiego w 1934 r. zostały wpisane do inwentarza biblioteki PAU z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Zbiór listów przekazany w 1934 r. bibliotece PAU został znacznie wzbogacony trzydzieści lat później. W sierpniu 1963 r. dołączono do niego sto listów, brulionów i ich fragmentów. Znajdowały się one w tece 35 Miscellanea, gdzie sześćdziesiąt z nich miało obwolutę z notatką: „Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”, czterdzieści następnych włożono do teki 35 w latach 1959–1961 w czasie prac nad rękopisami Kolberga w Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Redakcja Dzieł Wszystkich Kolberga, działająca w Poznaniu, listy te na prośbę Zbigniewa Jabłońskiego, dyrektora Biblioteki PAN w Krakowie, przekazała tej bibliotece w sierpniu 1963 r. przed ostatecznym skatalogowaniem i oprawieniem korespondencji znajdującej się już w jej zbiorach3. W marcu 1934 r., po nieoczekiwanym odnalezieniu tek Kolberga, na posiedzeniu Komisji Etnograficznej postanowiono sporządzić inwentarz rękopisów znajdujących się w archiwum komisji i wystąpić do zarządu 1 Protokół 18. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 23 stycznia 1936 r., w Archiwum PAU, sygn. PAU I-29, k. 26. W aktach Komisji znajduje się wspomniane w protokóle oświadczenie S. Udzieli z 12 lipca 1933 r. potwierdzające, że rękopisy znajdujące się u rodziny Zawilińskiego są częścią spuścizny Kolberga należącej do Akademii oraz że kilkakrotnie upominał się on u Zawilińskiego o ich zwrot. 2 Korespondencja podzielona na cztery woluminy otrzymała w Bibliotece PAU sygnaturę 2185, t. 1-4, dokumenty osobiste Kolberga miały pierwotnie sygnaturę 2184 (obecnie 2183), a pozostałym rękopisom nadano tytuł Miscellanea i sygnaturę 2183 (obecnie 2184). 3 Przekazane wówczas rękopisy zostały włączone do zespołu o sygn. BN PAU i PAN 2185, t. 1-4. 38 �Akademii o specjalny zasiłek na ten cel. W aktach Komisji istnieje niedatowany, wykonany prawdopodobnie wtedy wykaz1 rękopisów znajdujących się w jej posiadaniu, w którym na pierwszym miejscu wpisano 41 tek z manuskryptami Kolberga2. Powstały wtedy inwentarz nie był jednak spisywany po dokładnym zapoznaniu się z zawartością tek odkrytych w jednej z akademickich szaf. Jest on praktycznie powtórzeniem wykazu3 sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r., znajdującego się wówczas (a także obecnie) wśród papierów osobistych, a drobne różnice miedzy inwentarzem a spisem Kolberga wynikają z nielicznych prób dostosowania tekstu z roku 1886 do stanu o pół wieku późniejszego. Zbiegiem okoliczności w roku 1936 dwie wspomniane już tu osoby – Maria Turczynowiczowa i Karol Hławiczka – niezależnie od siebie poszukiwały Kolbergianów. Turczynowiczowa interesowała się przede wszystkim korespondencją Kolberga, którą miała zamiar opracować do druku, i starała się dotrzeć także do innych dokumentów, aby zebrać materiały do planowanej biografii. Poszukiwała ich w Modlnicy u Konopków i w Krakowie, w Komisji Etnograficznej PAU. W maju 1936 r. skontaktowała się z Sewerynem, sekretarzem Komisji, i otrzymała od niego spis, który – jak stwierdza – wykonany był w 1886 r. przez Kolberga, „a prof. Seweryn uzupełnił go swymi uwagami”4. Spis ten znamy z jej artykułu drukowanego w roku 1948, nie jest to jednak wierny odpis wykazu tek Kolberga z 10 stycznia 1886 r. ani żadnego z kilku sporządzonych później, ale wyciąg z inwentarza Komisji Etnograficznej z dodatkowymi uwagami Seweryna. 1 Inwentarz ten jest obecnie w aktach Komisji Etnograficznej PAU, sygn. PAU I – 29f, rękopisów Kolberga dotyczą k. 1–5 (rękopis) i k. 7-8 (maszynopis, nieco późniejszy, być może już powojenny). Znajdował się on w dokumentach Akademii Umiejętności złożonych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako depozyt, a zwróconych Akademii dopiero w roku 1986, zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznice Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 486. 2 W inwentarzu wymieniono teki o numerach 1 do 25, 27 do 31 oraz 33 do 43. Odnotowano tam wypożyczenie teki 3 Mazury do biblioteki PAU oraz istnienie nowych tek 41-43, pominięto tekę 32, którą zlikwidował Kopernicki, nie wpisano także teki 26 z materiałami z Wołynia – nie wiadomo, gdzie się ona wówczas znajdowała. 3 Oryginał tego spisu tek (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76) opublikowany jest w aneksach do korespondencji Kolberga, zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 743– –749. Próby przystosowania tekstu Kolbergowskiego wykazu do sytuacji o wiele lat późniejszej są w inwentarzu nieliczne i niekonsekwentne. 4 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 12–13. 39 �Poszukując korespondencji Kolberga, Turczynowiczowa zwróciła się także do rodziny Konopków. We wstępie do części I Korespondencji… Kolberga, wydanej w 1965 r., o jego materiałach znajdujących się przed rokiem 1939 w posiadaniu Konopków pisała: Z informacji córki ostatniego właściciela Modlnicy, Marii, dowiedziałam się, że ojciec jej, Adam Konopka, w latach trzydziestych materiały Kolbergowskie uporządkował i zinwentaryzował. Oprócz Kolbergianów modlnickich w rękach Konopków znajdowała się jeszcze jedna ich grupa. Józef Konopka z Warszawy, wnuk i imiennik autora Pieśni ludu krakowskiego, posiadał listy, nuty, notatki Kolberga, wypełniające, jak doniósł w swym liście z 25 III 1937 r., dużą skrzynię1. Autorka przytoczonych słów nie zdążyła przed wojną zapoznać się z tą częścią spuścizny Kolberga, którą mieli Konopkowie w Modlnicy i w Warszawie. Jak już wspomniano, dotarła tylko do korespondencji Kolberga przechowywanej w bibliotece PAU, na którą składały się 624 listy, dotyczące przede wszystkim spraw rodzinnych. Kto i kiedy przekazał je do zbiorów biblioteki, nie udało się ustalić, można jedynie przypuszczać, że zostały one przyjęte do Biblioteki PAU nieco wcześniej niż zespół listów zwróconych przez spadkobierców Zawilińskiego2. W 1936 r. ten mniejszy objętościowo zbiór listów wypożyczono do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie w latach 1936–1939 Turczynowiczowa mogła wykonywać ich kopie3. Wspomnianego już tu obszerniejszego zespołu listów, dotyczących głównie badań i prac edytorskich Kolberga, wtedy M. Turczynowiczowej nie udostępniono. Być może nie był on jeszcze włączony do katalogu biblioteki. Drugą znaną nam osobą poszukującą Kolbergianów w tym okresie był Karol Hławiczka, który kompletował Lud potrzebny mu do pracy nad 1 M. Turczynowiczowa Przedmowa, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. VII. Miały sygnaturę 2030, czyli nieco wcześniejszą od listów przekazanych w roku 1934 mających sygn. 2185. 3 M. Turczynowiczowa mieszkała wówczas w Poznaniu i na jej prośbę ten zespół listów (sygn. Bibl. PAU 2030) został wówczas przesłany do Poznania do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tam sporządziła ona przed rokiem 1939 kopie wszystkich listów i innych dokumentów znajdujących się w zespole wypożyczonym z biblioteki PAU; kopie te znajdują się obecnie w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. M. Turczynowiczową z rodziną wysiedlili Niemcy z Poznania późną jesienią 1939 r., przedtem kopie Kolbergowskiej korespondencji oraz oryginały wspomnień Konopczanek i córek Antoniego Kolberga pozostawiła u dozorcy domu, w którym mieszkała. Otrzymała je nienaruszone po powrocie w 1945 r. 2 40 �polską muzyką ludową. Mając część pierwszą Kaliskiego, starał się kupić w antykwariatach część drugą tej monografii z nadzieją, że będą tam melodie tańców, które go szczególnie interesowały. Dopiero z przedmowy Kopernickiego zamieszczonej w Przemyskiem dowiedział się, że część druga Kaliskiego pozostała w rękopisie. Rękopisów Kolberga szukał m.in. w Bibliotece Akademii Umiejętności, w Muzeum Etnograficznym i w Komisji Językowej Akademii. O odnalezieniu ich Hławiczka pisał w 1936 r.: […] dotarłem w końcu do osoby kompetentnej, zasłużonego etnografa, dr. Tadeusza Seweryna, który potrafił mi udzielić wyczerpujących informacji co do spuścizny Kolbergowskiej. Przejrzałem więc niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu i same teczki znajdujące się w salach Komisji Etnograficznej A.U. Dłuższe studium tych teczek podczas następnego pobytu w Krakowie pozwoliło mi zdać sobie sprawę z olbrzymiej ilości materiałów etnograficznych, częściowo przygotowanych do druku, częściowo wymagających jeszcze uporządkowania, a dotychczas nie wydanych1. W dalszym ciągu przytaczanego wyżej obszernego artykułu o Kolbergowskich rękopisach Hławiczka pisał m.in.: […] olbrzymia ilość materiałów pośmiertnych Kolberga (zaznaczmy to zaraz z góry – niezwykle cennych) od czasu śmierci Kolberga w roku 1890 czeka na wydawcę. Pewna część tych materiałów została co prawda opublikowana, nie są to jednak materiały najwartościowsze. […] Ponieważ materiały pozostawione przez Kolberga przedstawiają, jak to już zaznaczyłem, wartość niezwykłą (niektóre zapiski sięgają roku 1843) i zasługują na to, by je jak najszybciej wydano, chciałbym przedstawić zawartość choćby kilku teczek i podkreślić ich znaczenie. Zaznaczam przy tym, że jako muzyk interesowałem się przede wszystkim tym działem, który Kolbergowi szczególnie był bliski i z tego punktu widzenia głównie będę przedstawiał spuściznę Kolberga2. Hławiczka scharakteryzował w tym artykule zawartość teki 3. Mazury pruskie, opisał tekę 8, zawierającą rękopisy do drugiej części Kaliskiego, oraz teki 11. Górale i 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, Łużyce, a krótko omówił także materiały do Rusi Czerwonej z tek 18., 18a., 19. i 20. 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, tu i w cytacie następnym wyróżnienia fragmentów tekstu pochodzą od autora przytaczanego artykułu. 2 Tamże, s. 3. 41 �Zafascynowany zawartością zapomnianych rękopisów Kolberga zwrócił szczególną uwagę na znaczenie zapisów folkloru z Mazur, podlegających stałemu naciskowi germanizacyjnemu i konsekwentnie badanych przez uczonych niemieckich. Sporządził też wtedy odpis gotowej już do druku monografii tego regionu opracowanej przez Kolberga w roku 1889 i znajdującej się w tece nr 3. Sporo uwagi poświęcił materiałom z Podhala i odnotował wspomniany już rękopis tomu Sąde[c]czyzna i Podhale, przygotowany do druku w 1905 r. przez S. Zdziarskiego, a znajdujący się wtedy w tece 11. Następnie Hławiczka przytoczył też stwierdzenia A. Fischera z roku 1914, że Kolberg „[…] pozostawił w rękopisie w swych słynnych tekach na drugie trzydzieści tomów materiału”1. Dlatego ze zdziwieniem cytuje nieuzasadnione opinie późniejsze (opatrując niektóre sformułowania wykrzyknikami): […] urobiło się przekonanie, że wszystko, co Kolberg zebrał, zostało bądź to przez niego, bądź to przez jego następców wydane. Dr Zdz. Jachimecki2 pisze w wydawnictwie zbiorowym Polska, jej dzieje i kultura na s. 670: „Po śmierci Kolberga w r. 1890 doprowadzili jego dzieło do końca (!), wydając zebrane przez twórcę Ludu materiały, dr I. Kopernicki i S. Udziela”. Podobnie pisze dr St. Łobaczewska3 w artykule Muzykologia polska w wydawnictwie Muzyka polska, Warszawa 1927: „Pośmiertne materiały po Kolbergu zostały wydane przez Polską Akademię Um. w Krakowie oraz uzupełnione melodiami z ziem poznańskich przez Kantora (?!) i Szembekównę”4. W swym artykule Hławiczka pominął ciąg dalszy wypowiedzi S. Łobaczewskiej: Poza tym posiadamy jeszcze zbiory tekstów i melodyj ludowych w tekach rękopiśmiennych Muzeum Etnograficznego w Krakowie; niestety ta praca zbieracka została przerwana z wybuchem wojny […]5. 1 Zob. A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. Z. Jachimecki Muzyka polska, w: Polska, jej dzieje i kultura, Warszawa 1932, s. 670. 3 S. Łobaczewska Muzykologia polska, w: Muzyka polska, Warszawa 1927, monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego wydana jako zeszyty 7-9 miesięcznika „Muzyka” R. 4: 1927, s. 150. 4 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, przypis. 5 S. Łobaczewska Muzykologia polska…, s. 150. 2 42 �Hławiczka pisał o dorobku Kolberga z wielkim szacunkiem, stwierdzał, że potrzeba wydania go w całości nie ulega żadnym wątpliwościom, ale nie ukrywał, że jego notacje melodii i tekstów nie spełniają wszystkich wymogów dokumentacji źródłowej obowiązujących w XX w. Mocno jednak podkreślał, że znaczenie tej dokumentacji jest bezsporne i potrzeba wydania jej w całości nie ulega żadnym wątpliwościom: Mimo to materiały zebrane przez Kolberga przedstawiają wartość bezcenną, ponieważ niczym nie dadzą się zastąpić i sięgają czasów, kiedy kultura ludowa była mniej narażona na unifikujący wpływ komunikacji i radia1. Z przytoczonych wyżej wypowiedzi wynika, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego niewydane drukiem rękopisy Kolberga były właściwie zapomniane, być może dlatego, że w kilku publikacjach bezzasadnie uznano je za opublikowane w całości lub godne wydania tylko w niewielkiej części. Nawet władze Akademii nie zawsze były informowane o rzeczywistej wartości spuścizny rękopiśmiennej Kolberga. Kutrzeba, odpowiadając prawdopodobnie na nalegania Seweryna, pisał do niego w maju 1937 r.: Był u mnie p. insp. Udziela, który mnie jednak poinformował, że warte są druku tylko materiały tyczące się Sandomierszczyzny i Beskidu2. Opinia Udzieli była całkowicie błędna, o czym świadczą wydane w ramach Dzieł wszystkich nowe monografie, na przykład Pomorze, Mazury pruskie, trzyczęściowe Sanockie-Krośnieńskie, czy zbiór bajek i wierzeń uzupełniający wydaną przez Kolberga monografię Mazowsza (DWOK T. 42) albo zapisy melodii góralskich wydane w tomach Góry i Podgórze. Teki Kolberga nie objęte katalogami Biblioteki PAU „zniknęły” z pola widzenia osób z zewnątrz, niezwiązanych bezpośrednio z Komisją Etnograficzną PAU i nie wykazujących dostatecznej determinacji (jak Hławiczka i Turczynowiczowa), aby do nich dotrzeć. Wspomniany przez Hławiczkę „niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu”, tj. inwentarz zbiorów Komisji Etnograficznej, z którego korzystał on w roku 1936, był prawdopodobnie dostępny tylko dla osób zgłaszających się bezpośrednio do przewodniczącego lub sekretarza Komisji Etnograficznej. Szukał tego katalogu Józef Burszta po objęciu w roku 1961 redakcji 1 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 4. List S. Kutrzeby przytoczono tu za: Z. Jasiewicz Góry i Podgórze Oskara Kolberga…, s. 3. 43 �Dzieł wszystkich Kolberga, jednak w zbiorach Akademii nie udało się wówczas trafić na jego ślad. Znacznie później okazało się, że inwentarz rękopisów będących w posiadaniu Komisji Etnograficznej, zawierający spis tek z rękopisami Kolberga, zdeponowany był wtedy w krakowskim Muzeum Etnograficznym razem z wieloma innymi dokumentami Komisji Etnograficznej PAU, wówczas niezinwentaryzowanymi. Andrzej Rataj w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie pisze: A o bogactwie zbiorów Muzeum może także świadczyć fakt, że w roku 1986 na prośbę reaktywowanej Polskiej Akademii Umiejętności, popartej zresztą przez władze Polskiej Akademii Nauk, Muzeum przekazało tam część swoich zbiorów zakwalifikowanych wcześniej jako „depozyt Polskiej Akademii Umiejętności”, aczkolwiek brak w Muzeum dokumentacji dotyczącej zdeponowania tych zbiorów przez Akademię 1. Rataj dodaje, że wśród zwróconych dokumentów była m.in. wspominana tu już Księga inwentarzowa Komisji Etnograficznej PAU, która rozpoczyna się spisem tek Kolberga. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga do roku 1939 była w gestii Akademii, najpierw Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, później Komisji Etnograficznej powołanej w r. 1926. W roku 1939 była już podzielona: korespondencja i inne dokumenty osobiste oraz część tek regionalnych (26 Wołyń, 27 Ruś Chełmska i 34 zawierająca rękopisy wydane później jako Sanockie-Krośnieńskie) a także jedna teka Miscellanea znajdowały się w zbiorach Biblioteki PAU. Pozostałe teki regionalne i miscellanea oraz znaczna część kompozycji przechowywane były w sali Komisji Etnograficznej. Przez cały ten okres, od śmierci Kopernickiego w r. 1891 do wybuchu wojny w 1939 r., o rękopisach Kolberga i udostępnianiu ich badaczom decydowali w zasadzie sekretarze tych komisji, przy czym udokumentowane są działania w tym zakresie trzech osób. W latach 1891–1903, po śmierci Kopernickiego, sekretarzem Komisji był Roman Zawiliński, którego starania o opublikowanie dorobku Kolberga już tu przedstawiono. Następnie do roku 1925 funkcję tę pełnił Seweryn Udziela, wówczas także organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a po utworzeniu Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności zastępca jej przewodniczącego w latach 1 Zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 486. 44 �1926–1937. Od r. 1935 do końca działalności Komisji w r. 1952 sekretarzem był Tadeusz Seweryn, kustosz, a po śmierci Udzieli także dyrektor krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Z racji łączenia dwu funkcji przez Udzielę, później także przez Seweryna, informacje o losach spuścizny rękopiśmiennej Kolberga splatają się z historią zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego i w jego archiwum znajdują się do dziś niektóre dokumenty dotyczące tek Kolberga oraz rękopisy z nich wyjęte1. Stan archiwum Kolberga po roku 1939 Po zakończeniu drugiej wojny światowej okazało się, że część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga została bezpowrotnie zniszczona, część zaginęła i rozpoznana została dopiero po latach, część zaś – i to jak sądzić można najważniejsza i największa – ocalała, więc choć podzielona i przechowywana w różnych miejscach, mogła być później podstawą edycji nowych monografii, kontynuacji Kolbergowskiego Ludu. Dramatyczne niekiedy losy rękopisów Kolberga w latach 1939–1945 znane są tylko częściowo. Już jesienią 1939 r. Niemcy na dziedzińcu siedziby Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk spalili wiele dokumentów ze zbiorów PTPN, m.in. trzy teki z listami Kolberga wypożyczone z Biblioteki PAU2. Niemcy zniszczyli wtedy także odpowiedzi na ankietę Towarzystwa, tzw. Szematy […] do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego3. Ankiety rozsyłane były od r. 1858 do wielu miejscowości w Wielkopolsce, zawierały 22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, przebieg obrzędów, oracje towarzyszące zaręczynom i weselom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet wypełnionych zwykle przez miejscowych księży i właścicieli majątków. Dosyć często w ankietach 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Według ustnych informacji Marii Turczynowiczowej świadkiem spalenia tych i innych rękopisów ze zbiorów PTPN była Wiesława Turczynowicz, pracująca wówczas w Bibliotece PTPN. Obserwowała ona zza zasłony okna działania Niemców na dziedzińcu PTPN i relację swą przekazała Marii Turczynowiczowej. M. Turczynowiczowa częściowo wykorzystała te informacje we wstępie do Korespondencji Oskara Kolberga (DWOK T. 64). 3 Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105. 2 45 �wpisane były odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym i po zapoznaniu się z nimi w roku 1868 Kolberg wypożyczył 31 ankiet lub ich fragmenty. Jednak po wykorzystaniu w monografii Wielkopolski informacji zapisanych w Szematach… nie zwrócił wszystkich do zbiorów Towarzystwa. Dlatego zbiegiem okoliczności jedynymi ocalałymi oryginalnymi dokumentami tej wielkiej akcji są zachowane w archiwum Kolberga dwa fragmenty i jeden cały egzemplarz Szematów. W Warszawie w roku 1944, w czasie niszczenia miasta przez Niemców po powstaniu, w mieszkaniach potomków braci Oskara, Wilhelma i Antoniego, spłonęły dokumenty rodzinne, portrety malowane przez Antoniego, muzykalia i listy, w tym także portret Oskara1 i jego kompozycje. W tym czasie również zostały zniszczone albo rozgrabione Kolbergiana przywiezione do Warszawy przez Józefa Konopkę2, wnuka XIX-wiecznego właściciela Mogilan, zawierające m.in. – o ile wiadomo – ważną część kolekcji ikonograficznej autora Ludu. Na pewno spłonęły dokumenty złożone przez rodzinę Kolbergów w Bibliotece Krasińskich, wśród nich listy pisane przez Oskara do rodziny; ich treść zapewne pomogłaby wyjaśnić przyczyny niektórych podejmowanych przez niego decyzji. Spalona mogła też zostać część spuścizny Kolberga pozostawiona przez niego we dworze Konopków. Według ustnej relacji Marii Turczynowiczowej, która po powstaniu dotarła z rodziną do Modlnicy, archiwum Konopków na początku wojny zostało zamurowane w korytarzu piwnicznym, a nową ściankę osłonięto drewnem opałowym. Biwakujący w ogrodzie żołnierze Armii Czerwonej po zużyciu drewna dotarli do świeżego muru i zburzyli go, a nie znalazłszy niczego cennego, do palenia ognisk użyli odkrytych tam papierów. M. Turczynowiczowa w r. 1948 pisała: „[…] w Modlnicy 1 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882). Warszawski malarz portretów, obrazów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 61 i 63. 2 W roku 2004 rodzina Józefa Konopki odzyskała obraz Madonny z XV-wiecznego tryptyku pozostawiony w 1944 r. w mieszkaniu w Warszawie. Odnaleziono go w Stanach Zjednoczonych, a po powrocie obrazu do Polski rodzina Konopków złożyła go jako depozyt w Muzeum Narodowym w Krakowie. Z tej okazji, po rozmowie z Anną Konopką-Unrug, córką Józefa, autor artykułu w „Gazecie Wyborczej” pisał: „Podczas ewakuacji po powstaniu nietknięte mieszkanie zamknięto na klucz. Wszyscy domownicy zostali wywiezieni przez Niemców do obozu w Pruszkowie. Po wojnie matka Anny Konopki-Unrug zastała mieszkanie całkowicie rozgrabione” (W. Kalicki Jest Madonna! „Gazeta Wyborcza” z 10 grudnia 2004 r., s. 17). Przypuszczać więc można, że również zbiór rycin Kolberga mógł zostać wtedy zagrabiony i być może ocalał. 46 �przepadła skrzynia, w której z wielką czcią i pietyzmem zebrane były listy, fotografie itp., należące ongiś do Kolberga”1. Jak się później okazało, niektóre znajdujące się w Modlnicy materiały Kolberga lub rękopisy związane z jego pracami jednak wtedy ocalały. Ocalała także największa i niezwykle ważna część archiwum Kolberga – jego teki z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi znajdujące się przed wybuchem wojny w sali Komisji Etnograficznej PAU i w Bibliotece PAU. Trudno jednak dziś ustalić, w jakim stopniu ich zawartość pozostała nienaruszona. Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności zostały na polecenie Niemców przetransportowane na początku 1940 r. do nowego, jeszcze pustego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie znalazły się również zbiory Muzeum Etnograficznego usunięte z Wawelu. Część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, na pewno teka 3. Mazury pruskie, pozostała jednak w Akademii przy ul. Sławkowskiej. Seweryn w rozmowie telefonicznej2 z Bursztą mówił, że po wkroczeniu Niemców teki Kolberga były w Akademii i chowano je „za szafami wraz z tablicami owadów […]. Po wyzwoleniu [przeniesiono] teki do muzeum na Karmelicką 70 – tam wszystkie te, co [były] w AU”. Również Władysław Ogrodziński, pracownik Akademii Umiejętności przed wojną, pisał, że rękopis Mazury pruskie i część pozostałej zawartości teki o tym tytule „zakonspirowana została w czasie okupacji hitlerowskiej w Muzeum Przyrodniczym PAU”3. Bezpośrednio po wyzwoleniu budynek Akademii Umiejętności był częściowo zajęty przez Uniwersytet Jagielloński i dopiero od połowy roku 1948, po opróżnieniu pomieszczeń i pozyskaniu niezbędnych sprzętów zbiory Biblioteki PAU stopniowo wracały z nowej Biblioteki Jagiellońskiej do swego macierzystego gmachu i tam były katalogowane i inwentaryzowane4. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga – jak wspominano już wcześniej – była wtedy podzielona: kilka tek znajdowało się w Bibliotece PAU, większość do września 1939 r. przechowywana była również w gmachu 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 13. Dalej przytoczono fragmenty odręcznej notatki sporządzonej przez J. Bursztę w trakcie tej rozmowy w r. 1964, notatka w aktach Instytutu im. O. Kolberga. 3 W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. XVIII. Władysław Ogrodziński w latach 1935–1939 studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim i równocześnie pracował w Bibliotece PAU. 4 Zob. D. Rederowa, Z. Jabłoński Zarys dziejów Biblioteki PAN w Krakowie w latach 1856–1956. „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 1: 1955 (Wrocław 1957), s. 40–43. 2 47 �PAU, ale należała razem z rękopisami innych autorów do Komisji Etnograficznej. W okresie porządkowania i katalogowania zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1948–1957 teki 26. Wołyń, 27. Ruś Chełmska i Podlaska oraz 34. Sanockie były już w posiadaniu Biblioteki PAU, gdzie podzielono je na mniejsze jednostki i każdą z nich opatrzono sygnaturami tej biblioteki. W publikowanych drukiem katalogach zbiorów rękopisów Biblioteki Naukowej PAU i PAN mają one notę „dar Komisji Etnograficznej PAU”. Także zachowane, choć rozproszone fragmenty teki 3. Mazury Pruskie po wojnie wpisano do inwentarza tej biblioteki i każdemu nadano odrębną sygnaturę1. Znajdujący się pierwotnie w tej tece ukończony przez Kolberga rękopis monografii Mazury pruskie przez dziesięć lat uchodził za zaginiony, a ponieważ pozbawiony był karty tytułowej i wstępu Kolberga, rozpoznany został dopiero w roku 1955 w trakcie katalogowania zbiorów w Bibliotece PAN2. Związek innych fragmentów dawnej teki Mazury pruskie ze spuścizną Kolberga został na wiele lat zatarty. Dotyczy to m.in. rękopisów Gustawa Gizewiusza, Wojciecha Kętrzyńskiego i innych osób, a także map i druków wymienionych w notatce Kopernickiego z roku 1890. Jednak większość spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, tj. teki regionalne i miscellanea o numerach 1–2, 4–25, 28–31, 33, 35–42, razem z innymi rękopisami należącymi do Komisji Etnograficznej, bezpośrednio po wojnie trafiła – jak wynika z cytowanej tu już notatki Burszty – do tymczasowej siedziby Muzeum Etnograficznego przy ul. Karmelickiej. Stało się tak dlatego, że opiekunem ich był Seweryn, wówczas sekretarz Komisji Etnograficznej a równocześnie dyrektor Muzeum Etnograficznego, odpowiedzialny za zbiory tych dwu instytucji, a budynek PAU był wówczas jeszcze niedostępny. Potem przez jakiś czas manuskrypty Kolberga razem ze zbiorami muzealnymi znajdowały się w dawnych koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej. W połowie roku 1948 Muzeum Etnograficzne otrzymało jako stałą siedzibę dawny ratusz dzielnicy Kazimierz przy placu Wolnica i tam stopniowo przenoszono jego zbiory, 1 Zawartość dawnej teki 3. Mazury pruskie została wyjątkowo dokładnie podana w notatkach Kopernickiego z roku 1890, zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/ III). Notatki Kopernickiego nie były znane redakcji Dzieł Kolberga w czasie przygotowywania do druku tomu Mazury pruskie. Znajdowały się wtedy w nieskatalogowanej jeszcze spuściźnie S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 2 Zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga…, s. XVIII. 48 �a z nimi także teki Kolberga. Pozostawały one jednak własnością Komisji Etnograficznej PAU 1. Dla późniejszych wydawców przydatne byłyby informacje o stanie tek Kolberga i o podejmowanych wobec nich działaniach nazywanych „porządkowaniem rękopisów” w latach 1945–1961, ale informacji na ten temat jest niewiele i są one czasem sprzeczne. Wiadomo, że w krótkim okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się razem z biurem, biblioteką i archiwum Muzeum Etnograficznego w jego prowizorycznej siedzibie przy ul. Karmelickiej, zgodę i pieniądze na uporządkowanie ich otrzymał z Ministerstwa Kultury i Sztuki muzyk, pedagog i kompozytor, Czesław Kozietulski2. Przeglądał on część Kolbergowskiego archiwum i szczegółowo spisał zawartość teki 1 Mazowsze. Po powrocie Seweryna3 do obowiązków sekretarza Ko1 Dokładne poznanie wszystkich wydarzeń wpływających na spuściznę Kolberga od września 1939 r. do marca 1953 r. jest dziś praktycznie niemożliwe. Andrzej Rataj, pracownik krakowskiego Muzeum Etnograficznego, w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 483, pisze: „Losy tek Kolbergowskich jak widać ciągle wiązały się z Muzeum, ale od okresu okupacji niemieckiej do dziś pozostają nieco tajemnicze”. Istotnie, „nieco tajemnicze”, bo nie w pełni udokumentowane są działania dotyczące rękopisów Kolberga w okresie od początku wojny w roku 1939 do momentu wpisania większości z nich w roku 1953 do inwentarza Archiwum PTL. 2 W lutym 1964 r. Janusz Kamocki na prośbę Burszty rozmawiał z Kozietulskim na temat jego udziału w pracy nad rękopisami Kolberga bezpośrednio po wojnie. Odpowiedni fragment listu J. Kamockiego brzmi: „Teki, o których mowa znajdowały się w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej 24 (obecnie Politechnika, przed wojną żandarmeria). Prof. Seweryn przewoził je do prof. Reinfussa (wtedy jeszcze doktora) na Karmelicką 70, a dopiero stamtąd brał Kozietulski do opracowywania. Opracował szczegółowo 1-ą tekę – spis zawartości włożył do teki, a odpis wysłał do prof. Zofii Lissy. Następnie teki zostały zwrócone do P.A.U., gdzie mógłby opracowywać je tylko przed południem, wobec czego musiał zaprzestać tej pracy” (list w archiwum Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu). Marian Sobieski, który przed r. 1964 rozmawiał z Kozietulskim, poinformował Bursztę, że według Kozietulskiego teki Kolberga odnalezione zostały po wojnie w styczniu 1945 r. w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej (notatki J. Burszty w archiwum Instytutu). Być może wersja o odnalezieniu rękopisów Kolberga w tych koszarach utrwaliła się w pamięci Kozietulskiego i przekazana została przez niego innym osobom, ponieważ do tego budynku przeniesiono czasowo zbiory Muzeum, wśród nich także rękopisy Kolberga, ale działo się to prawdopodobnie w r. 1946, nie bezpośrednio w styczniu 1945 r. Zob. E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910– –1948), „Lud” T. LXXVI za r. 1993, s. 86–87. Z innej notatki zachowanej w archiwum Instytutu im. O. Kolberga wynika, że w jednej z rozmów telefonicznych na podstawie relacji Kozietulskiego poinformowano Bursztę o odnalezieniu (po wyzwoleniu Krakowa) „tek Kolberga na kupie w śniegu na dziedzińcu 20 pułku”. Potwierdzenia tego faktu u innych osób później nie uzyskano. 3 T. Seweryn, zaangażowany głęboko w działalność konspiracyjną, już na początku okupacji niemieckiej przekazał sprawy muzeum ówczesnemu kustoszowi, Romanowi Reinfussowi, 49 �misji Etnograficznej PAU i dyrektora Muzeum Etnograficznego, Kozietulski nie pracował już nad zbiorami Kolberga. W sprawozdaniu Komisji Etnograficznej Akademii Umiejętności z lat 1947–1948 czytamy: W okresie sprawozdawczym odszukano zaginione materiały rękopiśmienne po Kolbergu i zinwentaryzowano je szczegółowo. Dotychczas nie odnaleziono tek zawierających materiały z Podhala i Sądecczyzny. Inwentaryzację spuścizny rękopiśmiennej po O. Kolbergu przeprowadził prof. Cz. Kozietulski w bibliotece Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie wszystkie odnalezione teki zostały tymczasowo zdeponowane1. Dodać trzeba, że zwrot „zinwentaryzowano je szczegółowo” w tym sprawozdaniu dotyczy tylko teki 1. Mazowsze, to jest niewielkiej cząstki archiwum Kolberga. Kozietulski na oryginalnych kartach z tej teki zanotował nadane przez siebie tytuły zapisanym na nich tekstom lub streścił je oraz podał ich źródła, jeżeli zaznaczone były w rękopisie przez Kolberga, sporządził też spis zawartości teki powtarzający te notatki. W roku następnym w sprawozdaniu Komisji Etnograficznej jest tylko krótka informacja: „Dr Anna Kutrzebianka i Lutosława Hajówna inwentaryzowały materiały rękopiśmienne po O. Kolbergu”2. Inwentarzy tych oraz spisu wykonanego przez Kozietulskiego szukał Burszta po objęciu w październiku 1961 r. stanowiska redaktora Dzieł wszystkich Kolberga, ale mimo starań nie udało się ich wtedy uzyskać3. który na polecenie władz konspiracyjnych pracował w czasie wojny w muzeum jako dozorca, a według E. Pietraszka „techniczna pomoc konserwatorska”. Po wyzwoleniu Krakowa Seweryn został aresztowany w kwietniu 1945 r. przez UB, zwolniono go z więzienia po kilku miesiącach i wtedy wrócił do organizowania Muzeum Etnograficznego i Komisji Etnograficznej PAU. Zob. A. Jacher-Tyszkowa Tadeusz Seweryn (1894-1975), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, T. 1, Kraków 2002, s. 266–271, oraz E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie…, s. 86. 1 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1947 do czerwca 1948, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności” lata 1947/1952, Kraków 1953, s. 5–6. 2 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1948 do czerwca 1949, tamże s. 72. Być może wynikiem pracy A. Kutrzebianki i L. Hajówny jest wspomniany już maszynopis, kopia sporządzonego odręcznie w 1934 r. inwentarza tek Kolberga i innych rękopisów znajdujących się w zbiorach Komisji Etnograficznej PAU (zob. przypis 1 na s. 39). 3 Instytut im. Oskara Kolberga dostał dopiero w 2014 r. kopię spisu zawartości teki 1. Mazowsze wykonanego przez Cz. Kozietulskiego, stało się to tak późno, ponieważ znajdował się on w nieskatalogowanych poprzednio zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 50 �W 1951 r. powołano Polską Akademię Nauk z siedzibą w Warszawie, która decyzją rządu przejęła majątek Polskiej Akademii Umiejętności. Krótko potem została zlikwidowana Komisja Etnograficzna PAU. Na początku roku 1953 według protokołu z 31 marca teki Kolberga zostały przez Tadeusza Seweryna, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, „w którym znajdowały się one jako depozyt PAU” przekazane Witoldowi Dynowskiemu, stałemu przedstawicielowi „Komisji Etnograficznej przy Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN” 1 . Krótko potem, 2 maja 1953 r., ten największy zachowany zespół rękopisów Kolberga został za zgodą Ministerstwa Kultury i Sztuki przekazany przez Komisję Organizacyjną IHKM PAN jako depozyt do Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mającego wówczas siedzibę w Poznaniu2. W Archiwum Naukowym PTL znalazły się te teki, które od wielu lat znajdowały się pod bezpośrednią opieką Komisji Etnograficznej PAU, a po wojnie przechowywane były razem ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, to jest teki regionalne o numerach 1–2, 4–25 i 28–30, teki miscellanea nr 31, 33, 35–40 oraz utworzone po roku 1890, po śmierci Kolberga, teki 12a, 18a, 41–42 i 43. W protokole nie wymieniono teki 32 zlikwidowanej przez Kopernickiego oraz tek o numerach 26, 27, 34, a także listów i dokumentów osobistych. Znalazły się one wcześniej, część już przed wojną, inne prawdopodobnie po wojnie, ale przed rokiem 1953, w Bibliotece PAU. Nie wymieniono też teki 3, jej rozproszona zawartość, jak już wspominano, znajdowała się również w zbiorach Biblioteki PAU. Protokół przekazania tek Kolberga z Muzeum Etnograficznego w Krakowie przedstawicielowi Komisji Organizacyjnej IHKM w Warszawie z 31 marca 1953 r. jest bardziej szczegółowy niż sporządzane przed tą datą wykazy autora Ludu i będący ich powtórzeniem inwentarz Komisji Etnograficznej z roku 1934. Zawartość każdej teki podzielona jest na „podteczki”; podział ten być może w części dokonany był już przez Kolberga, ale sądzić można, że w większości raczej przez osoby przygotowujące do druku którąś z tek przed pierwszą wojną światową, albo podejmujące próby „porządkowania” rękopisów. Dla części podteczek starano się w protokole 1 Protokół w aktach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tu przytoczono fragmenty według kopii znajdującej się w aktach Instytutu im. O. Kolberga w Poznaniu. 2 Kopia protokołu i spisu rękopisów w aktach Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. W imieniu Towarzystwa teki przyjęła Olga Gajkowa, a spis otrzymanych rękopisów sporządziły M. Turczynowiczowa i H. Przesławska w Poznaniu 26 czerwca 1953 r. 51 �podać ich objętość (np. „kart 7”, „kartek 5”, „arkuszy 17”, „stron 21”, „stron 105”, „13 notatek”), a treść zawartych w nich rękopisów charakteryzowano różnie, niekiedy bardziej szczegółowo, niekiedy ogólnie (np.: „Przysłowia z okolic Kielc, kartek 6 + 2”, „Nazwy wsi w Lipnowskiem i rodowe Kurpiów, 10 kartek”, „Pieśni ludowe z nutami i bez (kartek 111)”, „Pieśni ukraińskie”, „Nuty, 2 karty”, „Notatki muzyczne”, „Piosenki rozmaite”). W Archiwum PTL sporządzono ogólny inwentarz depozytu, przy czym zachowano numerację tek, a także ich tytuły nadane przez Kolberga, jeśli istniały jeszcze pierwotne okładki, na których on sam je wpisał1. Zachowano także podział na podteczki. Wtedy też zostały one ujęte w papierowe obwoluty, zwykle z tytułami lub krótkimi określeniami ich zawartości zanotowanymi wcześniej przez różnych autorów, albo wprowadzonymi dopiero wówczas. W archiwum PTL każdy z tych zespołów otrzymał odrębną sygnaturę, a zawartym w nich kartom nadano paginację. Poprzednio dotyczyło to tylko części rękopisów – całostki wyraźnie jednorodne miewały karty numerowane wcześniej przez Kolberga lub przez autora przysyłającego swoje zapiski do użytku w Ludzie, a niekiedy także przez późniejszych wydawców. Podział na podteczki, a także paginacja kart – jak ocenić dziś można – były czasem przypadkowe, ponieważ przeprowadzono je bez wnikliwej analizy związków miedzy poszczególnymi rękopisami, a czasem nawet wbrew ich widocznej korelacji. Razem z tekami przekazano wtedy do archiwum PTL kopertę z rycinami. Nie towarzyszyła jej dokładna informacja o pochodzeniu znajdujących się tam obiektów, jedynie z nielicznych notatek dołączonych do niektórych kart wnioskować można było, że wyjęto je z tek Kolberga w Muzeum Etnograficznym w ramach prowadzonej pod kierunkiem Seweryna kwerendy pod kątem ikonografii etnograficznej. Koperta zawierała ryciny wykonane różnymi technikami, a także fotografie i odbitki drzeworytów. Później, w latach 1954–1961, w Archiwum PTL dołączono do nich inne wyjmowane z tek materiały ikonograficzne i utworzono z nich tekę rycin2, nadając jej nr 47. 1 Inwentarz opracowała do druku Zofia Staszczak, informacje o każdej tece obejmują jej nazwę, sygnatury poszczególnych podteczek oraz bardzo krótką charakterystykę zawartości, zob.: Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1945–1955, Wrocław 1955, w serii „Archiwum Etnograficzne” nr 11, tam pozycje 426–465, s. 11–15. 2 W sprawozdaniu Komitetu Kolbergowskiego, istniejącego wówczas przy Zarządzie Głównym PTL, z działalności za rok 1959 odnotowano: „Wysegregowano rysunki z całości 52 �W 1959 r. archiwum PTL, przeniesione tymczasem do Wrocławia, wzbogaciło się o nowe manuskrypty Kolberga i dokumenty z nim związane. W kwietniu tego roku Towarzystwo kupiło w warszawskim antykwariacie trzynaście rękopisów1, z których każdy miał na pierwszej karcie owalną pieczęć „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W Archiwum PTL zakupione materiały podzielono na trzy części, jedna otrzymała tytuł Przysłowia i numer teki 44, a dwie tytuły Miscellanea i numery tek 45–46. Zakupione wtedy rękopisy w części były fragmentami archiwum Konopków, w części były to materiały pozostawionych przez Kolberga w roku 1884 w Modlnicy. Podział ich na trzy zespoły nie zawsze był konsekwentny. W nowej tece 44 znalazły się rękopiśmienne zbiory przysłów kilku autorów, spośród których największy jest rękopis Józefa Konopki2 (ponad 200 kart), wynik wieloletniej kwerendy literatury przedmiotu dokonanej przez tego badacza. Umieszczony został tam także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), obszerny, liczący ponad 1000 tekstów rękopis nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart) oraz o wiele szczuplejsze zbiory innych osób – Andrzeja Jakubowskiego, notującego przysłowia w okolicy Lwowa, nieznanego bliżej Marcina Prawdzica, a także niewielki rękopis pt. Niektóre przysłowia litewskie z notą Kolberga o autorze: „Akielewicz z Mariampolskiego”. Kilka kart to rękopisy przysłów innych nieznanych osób. Cała zawartość obecnej teki 44 należała do Józefa materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikom”. Rysunki i inne materiały ikonograficzne na polecenie ówczesnego redaktora Dzieł Kolberga, J. Gajka, wyjmowano z tek także później, do roku 1961, w trakcie sporządzania odręcznych kopii rękopisów i większość z nich włączono do utworzonej wtedy teki rycin o numerze 47 (zob. Sprawozdanie z działalności ..., „Lud” T. XLVI za rok 1960, s. 539–540). 1 Antykwariusz, do którego trafiły te rękopisy, zawiadomił o możliwości ich zakupu Zofię Lissę, wówczas kierowniczkę Zakładu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego. Ona z kolei poinformowała o nich Zarząd Główny PTL, dodając w liście 18 sierpnia 1954 r., że rękopisy należą do Archiwum Konopków i są sprzedawane przez osobę prywatną z Warszawy (list Z. Lissy w Archiwum PTL). Na polecenie Zarządu Głównego PTL archiwalia te zakupił Bolesław Kuźmicz, protokół ich przekazania znajduje się w archiwum PTL we Wrocławiu. Podział zakupionych materiałów na trzy teki dokonany został w archiwum PTL we Wrocławiu i był kilkakrotnie zmieniany w latach 1959-1961, o czym świadczą notatki Gajka w jego rękopisie pt. Zarządzenia w pracowni Kolbergowskiej w roku 1961 (rkp. w Archiwum PTL). 2 Rękopis Konopki ma tytuł: Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał i z przysłowiami w językach słowiańskich i innych europejskich toż samo znaczenia mających zestawił…, dziś w tece 44, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. Wszystkie przysłowia polskie z rkp. J. Konopki oraz innych osób przechowywane w tej tece (razem 8287 tekstów) wydane zostały w T. 60 DWOK, zob. tam wstęp S. Świrki s. XIII i XVII–XX. 53 �Konopki, a później do jego syna Tadeusza. Dotyczy to także rękopisów Kolberga i niektórych innych autorów, ponieważ Kolberg po zapoznaniu się z planami Konopki co do wydania pełnego zbioru przysłów polskich, zrezygnował z drukowania większości tych tekstów w Ludzie i oddał mu posiadane zapisy, a później przekazywał otrzymane rękopisy innych osób. W tece 45. Miscellanea znajdują się w części rękopisy stanowiące dawniej również własność Konopków Do najciekawszych należy tzw. Raptularz Konopczanki1, tj. wykonane przez Antoninę Konopczankę zapisy ze słuchu bajek i informacji o wierzeniach. Autor Ludu nie otrzymał tego prymarnego rękopisu, ale sporządzone przez Konopczankę czystopisy, które stały się jednym ze źródeł do Krakowskiego. Do archiwaliów Konopków należało także kilka znajdujących się w tej tece listów Kolberga do Romana i Józefa Konopków, kopia biogramu Józefa napisanego przez Kolberga dla „Kłosów” po śmierci przyjaciela w 1880 r. oraz rękopis utworu Józefa Konopki zatytułowanego Imienie wsi Modlnicy Wielkiej… , który jest wierszowaną historią rodzinnej wsi autora2. Natomiast ze zbiorów Kolberga pochodzą znajdujące się dziś w tece 45 obszerne fragmenty (ponad 80 kart) Kolbergowskiego rękopisu części pierwszej i drugiej Krakowskiego. Mają one wpisany nieznaną ręką tytuł: „Oskar Kolberg Ułomki z rękopismu Lud »Krakowskie«”. Kilkakrotnie zauważyć tam można wskazówki dla drukarza, informujące, w którym miejscu mają być włamane drzeworyty. Rękopis ten wrócił do autora po wydrukowaniu tomu, podobnie jak znajdujące się tam trzy arkusze korekty tegoż tomu. Do zbiorów Kolberga należał też rękopis Józefa Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska, Piaseczna. Powstał on w roku 1841, podczas wspólnej z Kolbergiem i dwoma innymi osobami czterodniowej pieszej wycieczki z Warszawy do Czerska, w czasie której Kolberg zapisywał melodie, a Konopka teksty. Pieśni z tego rękopisu opublikował Kolberg w części II monografii 1 Tak nazwany został rękopis A. Konopczanki zawierający zapisane przez nią wywiady, głównie z mieszkańcami Modlnicy. Zob. H. Kapełuś Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 179–195, oraz E. Millerowa Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. W całości Raptularz został opublikowany w tomie: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73, cz. III, s. 5–105). 2 J.K. [Józef Konopka] Imienie wsi Modlnicy Wielkiej na pamiątkę dla rodziny opowiedział rymem… , z datą: „1874 w Mogilanach”, rkp. w Arch. PTL w tece 45, sygn. 1419, k. 1–28, z dopiskiem Tadeusza Konopki na k. 29. 54 �Mazowsza. Scharakteryzowane tu krótko materiały należały do rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r. Niewielka objętościowo teka 46. Miscellanea zawiera materiały w całości należące dawniej do Kolberga, pozostawione przez niego w Modlnicy w 1884 r., podobnie jak znajdujące się w tece 45. Są to głównie pisma związane z organizacją wystawy etnograficznej w Kołomyi w 1880, której Kolberg był kuratorem naukowym: bruliony listów do kilku osób przypominające o terminie przysłania zgłoszonych okazów, brulion katalogu zgromadzonych na wystawie przedmiotów oraz kopia artykułu z „Gazety Narodowej” poświęconego również wystawie. Ponadto znajdują się w tej tece – prawdopodobnie przypadkiem – także uwagi Emila Kierskiego dotyczące wstępnej redakcji monografii Poznańskiego, której część pierwsza miała być drukowana w Poznaniu w roku 1870. Kolejne zespoły rękopisów pochodzących ze spuścizny Kolberga Archiwum PTL otrzymało w roku 1963. W Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie odnaleziono i przekazano działającej już wtedy w Poznaniu redakcji Dzieł Kolberga cztery paczki, z których trzy1 zawierały rękopisy autora Ludu oraz innych osób bezpośrednio związane z pracami nad tą serią wydawniczą. Były to zapewne fragmenty zespołu rękopisów przesłanego Komisji Organizacyjnej IHKM w 1953 r. w Warszawie przez dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Jak już tu wspomniano, przekazane wówczas rękopisy zostały z Warszawy oddane do Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale widocznie część przypadkiem została w Warszawie. Odnalezione w 1963 r. fragmenty spuścizny Kolberga otrzymały w Archiwum PTL tytuły Miscellanea i kolejne numery 48, 50 i 51. W trzech przekazanych wówczas zespołach znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: liczne rękopisy kompozycji Kolberga, w tym fragmenty jego utworów scenicznych i libretta do nich, dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych, każda obejmująca zapisy ponad 700 tańców, które Kolberg chciał wydać jako część trzecią monografii Kujawy, duża liczba rękopisów Kolberga z dawnej teki 12 wraz z kopiami W. Kosińskiego redagującego przed rokiem 1914 tom, któremu nadał tytuł Podgórze zachodniej Galicji, Kolbergowskie zapisy pieśni 1 Czwarta paczka zawierała rękopis (w części maszynopis) pracy H. Biegeleisena Obchód weselny ludu polskiego na tle indoeuropejskiego rytuału, wydanej pt. Wesele w 1929 r. we Lwowie. Rękopis ten otrzymał numer 49, choć nie jest to „teka Kolbergowska”. 55 �i melodii tanecznych z różnych regionów, a także inne drobne rękopisy, m.in. przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego pióra Juliusza Kolberga, ojca Oskara. Te trzy nowe zespoły rękopisów zawierają materiały wyjęte z różnych tek prawdopodobnie w r. 1953. Być może wydzielone zostały w Muzeum Etnograficznym w trakcie pakowania rękopisów Kolberga przed przewiezieniem ich do Warszawy. Takie wrażenie z racji swego formatu i objętości sprawia np. zawartość obecnej teki 51, na którą składają się muzykalia o różnym charakterze (kompozycje Kolberga1 i dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych), ale o takim samym formacie i zewnętrznie podobne. W czasie przekazywania tek Kolberga do Archiwum PTL w 1953 r. zapomniano o tych czterech paczkach; rozpoznane zostały dopiero po dziesięciu latach i wtedy połączono je z podstawowym zespołem rękopisów autora Ludu. Do opisanego wyżej korpusu materiałów w latach następnych dołączone zostały jedynie dwa zespoły rycin, które – choć niewielkie – są cenną dokumentacją etnograficzną i wzbogacają wiedzę o ikonograficznych zbiorach Kolberga. Pierwszy z nich to część dawnej kolekcji Kolberga zakupiona krótko po wojnie przez Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie od nieznanej dziś osoby, a jako materiały związane z Ludem rozpoznana nieco później2. Jest to zbiór 25 akwarel, rysunków i szkiców Wojciecha Gersona potrzebnych autorowi do ilustrowania Ludu. Część z nich to akwarele, według których wykonywano w Dreźnie w firmie JHG Rau & Sohn litografie do Pieśni ludu polskiego, Sandomierskiego, Kujaw, Krakowskiego i Lubelskiego. Akwarele te odsyłano Kolbergowi z Drezna razem z litografiami gotowymi do wklejenia do drukowanej książki. Wskazane tu tomy wydał Kolberg przed przeniesieniem się z Modlnicy do Krakowa jesienią 1884 r. Również znajdującą się w tym zbiorze akwarelę Gersona przygotowaną do Mazowsza (wydanego w 1885 r.) odesłano Kolbergowi z Drezna do Modlnicy jeszcze w lipcu 1884 r. Ponieważ 1 Wcześniej, w r. 1883. stanowiły być może zawartość jednej z tek Miscellanea, określonej tam: „Prywatne (teksta oper itd.)”, taka notatka widnieje przy tytule teki 40 w spisie dołączonym do konceptu ostatniej woli z 7 maja 1883 r. (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN 2183, k. 72), w późniejszym spisie z roku 1886 nie ma już tego podtytułu. 2 Zob. K. Ruszel Rysunki Wojciecha Gersona polskich strojów ludowych w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXXIII: 1979, nr 3, s. 161–170. Zob. też A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał... s. 171–172. 56 �rysunki, szkice i akwarele ze zbioru znajdującego się obecnie w muzeum w Rzeszowie były w posiadaniu Kolberga przed końcem lata 1884 r., sądzić można, że ryciny te są fragmentem materiałów pozostawionych przez niego w Modlnicy u Konopków, gdy przeprowadzał się do Krakowa w październiku 1884 r. Drugi zespół stanowią ryciny odnalezione stosunkowo niedawno w papierach przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego bezpośrednich spadkobierców Józefa Gajka. Gajek, który w latach 1959–1961 był redaktorem Dzieł Kolberga, o czym będzie mowa dalej, polecił osobom przepisującym rękopisy w archiwum Towarzystwa we Wrocławiu, aby wyjmowały z tek Kolberga wszystkie znajdujące się w nich rysunki i przekazywały takie karty bezpośrednio jemu. Większość z nich włączono do utworzonej krótko przedtem Teki rycin noszącej w archiwum PTL numer 47. Jednak część wyjmowanych z tek rysunków, szkiców i fotografii pozostała w prywatnych papierach Gajka razem z niektórymi dokumentami Towarzystwa. Zostały one zwrócone do Archiwum Naukowego PTL1 w roku 2013 po ponad pięćdziesięciu latach od czasu ich zabrania ze spuścizny Kolberga. Wśród nich znajdują się 63 rysunki i fotografie z dawnej teki Chełmskie, w znacznej części autorstwa Marii Hemplówny, oraz pięć z teki 6. Pomorze2. Ryciny z Chełmskiego3, odkryte kilka lat po wydaniu suplementu do monografii tego regionu, tj. tomu 82. Dzieł, zostały opublikowane w aneksie do tego suplementu w roku 2020. Ryciny wyjęte przez Gajka z teki 6 otrzymał Kolberg prawdopodobnie w czasie badań terenowych prowadzonych przez niego na Pomorzu w roku 1875. Znajduje się wśród nich niewielki szkic nieznanego autora podpisany przez Kolberga „Baba” z notą lokalizacyjną „Grudziądz” również wpisaną przez niego. Babą nazywany był ostatni snop zwożony z pola po zakończeniu grabienia zboża, był on znacznie większy od poprzednich i bywał ubierany i przyozdabiany4. Rysunek dokumentuje istnienie tego zwyczaju około roku 1875 także w okolicy Grudziądza. Obok 1 Pochodzące z tek Kolberga ryciny znajdujące się w papierach po J. Gajku zwróconych do Archiwum PTL przez krewnego jego spadkobierców, zidentyfikował w 2013 r. etnolog Filip Wróblewski. 2 Ryciny pochodzące z teki 6. Pomorze zostały zamieszczone w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 3 O autorstwie tych rycin i ich znaczeniu dla całości monografii Chełmskiego zob. wstęp E. Millerowej w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Aneks do T. 82 (DWOK T. 82 aneks), s. V i nast. 4 Zob. Słownik gwar polskich T. 1, Wrocław 1980, hasło „baba 13”. 57 �rycin jest wśród odzyskanych w 2013 r. fragmentów spuścizny Kolberga także rękopis odpowiedzi na recenzję Biegeleisena 1, wykazujący drobne różnice redakcyjne w stosunku do wersji znanej poprzednio. Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga Już bezpośrednio po wyzwoleniu w 1945 r. badacze kultury ludowej różnych specjalności upomnieli się o druk zbiorów Kolberga. Chodziło przy tym nie tylko o dokumentację pozostającą od ponad pięćdziesięciu lat w rękopisach, ale także o reedycję Ludu i Obrazów etnograficznych. Zniszczenie i rozgrabienie w czasie wojny wielu bibliotek naukowych, także prywatnych, przymusowe pozostawienie znacznej części zbiorów bibliotecznych i innych na terenach przyłączonych do ZSRR, organizacja nowych ośrodków naukowych na Śląsku, Pomorzu, Warmii i Mazurach, powodowały potrzebę wznowień lub nowych opracowań wielu dzieł literackich i edycji źródłowych. O udostępnienie Ludu Kolberga i pełne wydanie zgromadzonych przez niego materiałów zabiegali przede wszystkim etnografowie, folkloryści, etnomuzykolodzy i literaci2. A. Chybiński pisał w 1947 r.: Należy przede wszystkim raz nareszcie postawić jasno i zdecydowanie sprawę wydania rękopiśmiennych tek O. Kolberga, mającą już swą dość osobliwą i niezbyt pochlebną dla Kolbergowskiego „kultu” historię. […] Nie jest do pomyślenia, aby jakiekolwiek państwo nie wydało dotychczas zbiorów rękopiśmiennych swego folkloru muzycznego, gdyby ich twórcą był folklorysta wielkości O. Kol1 Recenzja Biegeleisena dotyczyła 22. tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych przed rokiem 1886, opublikowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1886, T. 4, s. 431–441. Zob. E. Millerowa Krakowskie lata Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 448–452. Tekst odpowiedzi Kolberga, niedrukowanej w XIX w., w redakcji zachowany w BN PAU i PAN (sygn. 2183, k. 12–18) opublikowano w tomie: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 391–411. 2 Trudności w dotarciu do Kolbergowskiego Ludu odnotował także znany bibliofil, Julian Tuwim: „Na co mam przysiąc, Piękna, że z żalu umieram? Że mi się na Twój widok serce w pieśń rozdzwania? Na komplety Kolberga, »Wisły«, Estreichera! Na dziadowskich kantyczek groszowe wydania!” (J. Tuwim Zakochany bibliofil. Ballada tragiczna, w: tegoż Dzieła T. 3, oprac. J. Stradecki, Warszawa 1958, s. 314.) 58 �berga. Paradoksalny jest fakt, że istnieje wydany kilkutomowy zbiór muzyki ludowej Pokucia, a więc ostatecznie nie rdzennie polskiej ziemi, opracowany przez Kolberga, a równocześnie jego zbiory z niektórych ziem polskich czekają dziesiątki lat na wydanie, co tak utrudnia lub wręcz uniemożliwia pracę naukową nad całością polskiej muzyki ludowej1. Starania o druk zgromadzonych przez Kolberga źródeł długo nie przynosiły rezultatów. Z początku zresztą nie było jednomyślności co do kształtu przyszłej edycji. W roku 1949 J. Gajek, charakteryzując w czasie walnego zgromadzenia zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mówił: Od kilku zresztą lat powtarza się w różnych środowiskach etnograficznych myśl reedycji dzieł Kolberga. Reedycja w dosłownym znaczeniu nie wydaje mi się słuszna – należałoby raczej pomyśleć wpierw o przeprowadzeniu zdjęcia etnograficznego na całym obszarze Polski, a następnie, uwzględniając dzieło Kolberga i późniejszy dorobek etnografii polskiej – o opracowaniu poszczególnych monografii2. Byłoby to wydawnictwo o charakterze podobnym do Nowego Adalberga lub Nowego Korbuta3, w których pierwotna autorska formuła jest znacznie poszerzona i wypełniana w większości nowym materiałem lub notami bibliograficznymi nowych opracowań. O ile postępowanie takie było uzasadnione w wypadku zbioru przysłów pochodzących z różnych publikacji i rękopisów czy bibliografii historyczno-literackiej, to nie mogło dotyczyć dziewiętnastowiecznych źródeł dla folklorystyki, etnomuzykologii i etnografii. Proponowanej wówczas postaci przyszłych Dzieł Kolberga sprzeciwiło 1 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej, w: tegoż O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych, przygotował do druku L. Bielawski, Kraków 1961, s. 82–83; pierwodruk: „Polska Sztuka Ludowa” 1947, nr 1–2, oraz 1948 nr 1. Chybiński pisał tamże [s. 84]: „Komplet Ludu Kolberga należy już obecnie niemal do »białych kruków«”. 2 J. Gajek Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia. (Przemówienie wygłoszone na XXIV Walnym Zgromadzeniu PTL w Toruniu w 1949 r.) „Lud” T. XXXIX za lata 1948-1951, s. 607. 3 Nowym Adalbergiem nazywane jest czterotomowa Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich opracowana przez zespół redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, T. 1–4, Warszawa 1969-1978; Nowy Korbut to dziewiętnastotomowa obecnie Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” wydawana od 1963 r. przez Instytut Badań Literackich PAN; Nowym Kolbergiem nazywana jest seria Polska Pieśń i Muzyka Ludowa. Źródła i Materiały, wydawana przez Instytut Sztuki PAN, ukazały się już tomy poświęcone Kujawom, Kaszubom, Warmii i Mazurom, Lubelskiemu oraz Podlasiu. 59 �się wielu obecnych na tym spotkaniu etnografów i folklorystów. Głosy podobne do przytoczonego postulatu J. Gajka, pojawiały się prawdopodobnie wcześniej, dlatego A. Chybiński już w 1947 r. pisał: Niekiedy można się również spotkać z inną jeszcze sugestią: aby „nowe wydanie” dzieła Kolberga „uzupełnić” nowymi materiałami zebranymi już po Kolbergu w nowszych, a nawet najnowszych czasach, a równocześnie „usunąć” z dzieła Kolberga te jego „teoretyczne” wywody, które nie wytrzymują krytyki w świetle wyników nowoczesnej etnografii muzycznej wraz z całą jej problematyką. Jednakże system i metody Kolbergowskie są tak jednolite, a materiały jego tak dalece „historyczne”, że „klasyczność” publikacji Kolberga wymaga zachowania pierwotnej postaci. […] Magnum opus O. Kolberga może mieścić w sobie tylko to, co zebrał sam Kolberg. Nie jest to wymaganie wynikające z pietyzmu wobec jego pracy. Jeśli już chodzi o „teoretyczne” wywody Kolberga w zakresie etnografii, względnie nawet etnologii muzycznej, to i one pozostać musiałyby w pierwotnej postaci, jako ważny bardzo rozdział w historii polskich badań w tych zakresach. Są one integralną częścią Kolbergowskiego dzieła. Bezcelowe z naukowego punktu widzenia byłoby jakiekolwiek „uzupełnianie”, „ulepszanie” monumentalnej publikacji Oskara Kolberga, ponieważ w pracy naukowej nie można by żadną miarą pominąć pierwotnej jej postaci1. Projekt fotooffsetowego wydania tomów Kolberga drukowanych w XIX w. został przegłosowany jednomyślnie na walnym zgromadzeniu PTL w 1953 r. Ważnym wydarzeniem dla dalszych starań o edycję spuścizny Kolberga stała się sesja naukowa poświęcona dorobkowi etnografa, zorganizowana przez Zarząd Główny Towarzystwa w 1954 r. w Jeleniej Górze. Jej pokłosiem była uchwała o wydaniu przez Towarzystwo Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (przewidywano wówczas, że Dzieła wszystkie obejmą czterdzieści cztery tomy) oraz tom „Ludu”, rocznika PTL, zawierający wygłoszone podczas sesji referaty2. Opublikowane tam artykuły były w tym okresie najpełniejszą prezentacją stanu wiedzy o badaniach i dorobku Kolberga na podstawie dostępnych wówczas jego publikacji, głównie Ludu i Obrazów etnograficznych. Wysiłki naukowców działających w Towarzystwie na rzecz pełnej edycji Kolbergowskich materiałów odniosły sukces dopiero w okresie przygotowań do obchodów 1000-lecia państwa polskiego. W kwietniu 1959 r. 1 2 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej… , s. 84–85. Jest to tom 42 „Ludu” wydany w roku 1956. 60 �Towarzystwo wystąpiło z wnioskiem o włączenie dzieł Kolberga do programu obchodów Millenium jako wydawnictwa pomnikowego. Wniosek ten poparła Polska Akademia Nauk oraz sejmowa Komisja Nauki i Oświaty1, a następnie zatwierdziła Rada Ministrów, przyznając kwotę 8 milionów złotych na opracowanie i druk dzieł w latach 1959–1966. Rada Państwa uchwałą2 z dnia 13 lipca 1960 r. uznała wydanie Dzieł wszystkich Oskara Kolberga za jeden z pomników tysiąclecia i zatwierdziła finansowanie ich edycji ze środków przeznaczonych na uczczenie tej rocznicy3. Do koordynowania prac edytorskich Towarzystwo powołało Komitet Kolbergowski pełniący rolę rady naukowej z przewodniczącym Julianem Krzyżanowskim na czele, a przy Zarządzie Głównym we Wrocławiu powstała Pracownia Kolbergowska zajmująca się pracami przygotowawczymi. Już od września 1959 r. wykonywano w Pracowni Kolbergowskiej odręczne odpisy materiałów znajdujących się w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga oraz sporządzano kartkowy indeks incipitów tekstów pieśni opublikowanych w Ludzie i w Obrazach etnograficznych. Redaktorem naczelnym Dzieł został Józef Gajek, prezes Towarzystwa w latach 1953–1956, a następnie jego sekretarz generalny do roku 1961. Świadkowie starań Gajka o edycję Dzieł Kolberga 1 Sejmowa Komisja Nauki i Oświaty zwróciła się 21 X 1959 r. do Prezesa Rady Ministrów o polecenie umieszczenia i wyodrębnienia w budżecie PAN odpowiedniej kwoty na koszt druku tomów Dzieł Kolberga na rok 1960 oraz o „polecenie, by Ministerstwo Kultury i Sztuki zarezerwowało niezbędną moc produkcyjną drukarń (na około 200 arkuszy) i odpowiednie zaopatrzenie w papier” (odpis tego pisma w aktach PTL, podkreślenia autorki 2 Na uchwałę tę (nr 45/60) powoływali się wszyscy zainteresowani podjęciem i kontynuowaniem edycji dzieł Kolberga, nie udało się jednak odszukać jej w oficjalnych wydawnictwach sejmowych i rządowych. W aktach ZG PTL jest jej odpis, którego zgodność z oryginałem potwierdzona jest podpisem Pauliny Segalewicz, wicedyrektorki Biura Prawnego Kancelarii Rady Państwa i pieczęcią Komitetu Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. 3 Organizatorzy obchodów tysiąclecia uzależnili wyrażenie zgody na finansowanie druku Dzieł wszystkich Kolberga ze swoich funduszy od zebrania zgłoszeń 1200 subskrybentów. Ten warunek udało się spełnić szybko, ponieważ inspektoraty szkolne poleciły podjęcie subskrypcji szkołom, a Zjednoczone Stronnictwo Ludowe przez swoje lokalne struktury nakazało subskrypcję Gminnym Spółdzielniom Samopomoc Chłopska. Wpłata na rzecz subskrypcji była w finansowej działalności tych spółdzielni kwotą niewiele znaczącą, a otrzymywane później książki przekazywały one lokalnym lub szkolnym bibliotekom. Gminne Spółdzielnie stanowiły około 10% subskrybentów, a większość to były szkoły, biblioteki (m.in. powiatowe), instytucje naukowe i odbiorcy prywatni. Na początku subskrybentów było 1642, ale stopniowo ich liczba z wielu różnych przyczyn malała. Zob. też D. Pawlak Odbiorcy dzieł Oskara Kolberga, w: Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1972, s. 307–320. 61 �podkreślają jego energię i wieloletni wysiłek włożony w uzyskanie zgody i środków finansowych na realizację tego zadania. Komitet Kolbergowski przewidywał wtedy reedycję fotooffsetową tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w XIX w., edycję nowych monografii etnograficzno-folklorystycznych na podstawie zachowanych rękopisów oraz wydanie drukiem korespondencji Kolberga, jego kompozycji, pism muzycznych i biografii. Niezależnie od ilości przyznanych pieniędzy wydanie Dzieł wszystkich Kolberga w przewidzianym okresie, tj. do końca 1966 r., było niemożliwe. Dlatego władze Wydziału Nauk Społecznych PAN, któremu podlegało Towarzystwo Ludoznawcze, początkowo nie zgadzały się na podjęcie przez nie tak wielkich zobowiązań, przewidując słusznie, że po zakończeniu obchodów tysiąclecia zostaną obciążone dalszym finansowaniem prac nad tym wydawnictwem. Nieco wcześniej, przed ogłoszeniem uchwały Rady Państwa, mając już zapewnienie dotacji z funduszu obchodów tysiąclecia, zarząd Towarzystwa rozpoczął wielokierunkowe działania przygotowujące edycję Dzieł Kolberga. Pierwszoplanowe było zgromadzenie informacji o wszystkich istniejących rękopisach Kolberga i innych materiałach z nim związanych. Archiwum PTL posiadało jako depozyt już od roku 1953 większość tzw. tek Kolberga., tj. jego zachowanych rękopisów. Wypożyczono też wtedy pozostałe teki regionalne oraz korespondencję i papiery osobiste przechowywane w Bibliotece PAN w Krakowie. W poszukiwaniu rękopisów Kolberga zwrócono się do innych bibliotek naukowych, ponadto we wszystkich czasopismach poświęconych życiu umysłowemu, kulturze i literaturze zamieszczono apel do szerszej publiczności o informacje na ten temat. Działania te przyniosły tylko ograniczoną ilość liczących się odkryć. Napłynęły wiadomości o pewnej liczbie oryginałów listów Kolberga, jego kompozycjach i brulionach artykułów drukowanych w XIX w. Do większych objętościowo zespołów materiałów znajdujących się poza Archiwum PTL i Biblioteką PAN, o których uzyskano wtedy informacje, należy rękopis Przemyskiego, monografii, którą przygotowywał Kolberg w ostatnich miesiącach życia i dokończył Izydor Kopernicki. Jest on przechowywany w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego jako depozyt Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Ponadto potwierdzono istnienie rękopisów wielu kompozycji Kolberga w bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Zaznaczyć jednak trzeba, że w okresie tych poszukiwań jeszcze nie wszystkie zasoby bibliotek, muzeów i archiwów były zinwentaryzowane i niektóre 62 �cenne materiały Kolbergowskie, takie jak np. wspomniany już tu zespół rycin znajdujący się w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie czy rękopis Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie odnajdywano lub rozpoznawano także znacznie później. Po podjęciu decyzji o fotooffsetowym wydaniu Ludu najpilniejszym zadaniem było wyszukanie i zakupienie wydanych w XIX w. egzemplarzy w nienagannym stanie i z wszystkimi ilustracjami, niezbędnych do wykonania klisz, podstawy druku fotooffsetowego1. Nie było to łatwe, zwłaszcza jeżeli chodzi o ryciny. Tomy Ludu pojawiały się wprawdzie w handlu antykwarycznym, ale najczęściej pozbawiono je litografii, które bywały wyrywane z książek i po oprawieniu sprzedawane jako dekoracyjne obrazki. Barwne litografie zamieszczane w wielu tomach Ludu, wykonywane najczęściej według akwarel Gersona, Kolberg zamawiał w renomowanej firmie w Dreźnie; nie tylko stanowiły one znakomitą dokumentacją etnograficzną, ale miały także dużą wartość artystyczną. Natomiast egzemplarze tomów ilustrowanych czarno-białymi drzeworytami miewały ryciny ręcznie kolorowane, jeżeli były przeznaczone przez Kolberga dla prenumeratorów lub odbiorców płacących wyższą cenę. Odnalezienie nielicznych egzemplarzy z barwnymi ilustracjami wymagało kwerend w wielu zbiorach, także prywatnych, i nie do końca się powiodło2. Plan wydawniczy Dzieł wszystkich Kolberga przyjęty przez Komitet Kolbergowski w roku 1959 obejmował początkowo 59 tomów. Lud liczył 23 tomy, Obrazy etnograficzne 9 tomów, poza tymi seriami wydał Kolberg pierwszą część Chełmskiego, a Kopernicki drugą część tej monografii i Przemyskie. Stanowiło to 35 tomów przeznaczonych do wydania fotooffsetowego. Pierwotnie chciano do nich dołączyć także Śląsk i Tarnów-Rzeszów opracowane przez S. Udzielę, fragmenty materiałów z Huculszczyzny wydane przez S. Zdziarskiego i Wołyń J. Tretiaka, ale ostatecznie w tej części Dzieł pozostał tylko Wołyń jako tom 36. Pozostałe 23 tomy były przeznaczone na nowe monografie, pisma muzyczne, studia i rozprawy, 1 Fotooffsetowa część Dzieł wszystkich, tj. reedycja Ludu i Obrazów etnograficznych, drukowana była za pośrednictwem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie. Niezbędny retusz wszystkich tomów wykonywany był w odpowiedniej pracowni Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. 2 Nie odnaleziono wtedy egzemplarza tomu W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10) z ryciną, choć na karcie tytułowej pierwodruku Kolberg dał notę: „Z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”. 63 �kompozycje, korespondencję oraz biografię Kolberga. Według sporządzonych wtedy planów każdy tom wydawany fotooffsetowo miał być opatrzony wstępami etnografa, muzykologa, folklorysty i dialektologa, komentarzami dotyczącymi tekstów i melodii, bibliografią, indeksami oraz nowym materiałem ikonograficznym pochodzącym spoza spuścizny Kolberga1. W tomach tych miały też być opublikowane znajdujące się w rękopisach niewydane dotąd materiały odnoszące się do regionu przedstawionego w XIX-wiecznej monografii, czyli suplementy. Osobnym problemem było utworzenie listy ineditów, tj. nowych tomów publikowanych na podstawie rękopisów. Wiadomo było od początku, że posłużenie się wykazem tytułów proponowanych przez Kolberga w roku 1869 w liście2 do Augusta Bielowskiego, wówczas dyrektora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, dziewięćdziesiąt lat później jest niemożliwe. Nie wszystkie regiony udało się Kolbergowi przebadać; nie starczyłoby na przykład jego materiałów na planowane dwa osobne tomy poświęcone Podolu, czy na cztery tomy Śląska pruskiego i Śląska austriackiego. W niektórych wypadkach wyznaczone przez Kolberga regiony w mniejszym lub większym stopniu pokrywały się (np. Polesie pińskie i wołyńskie oraz Wołyń zachodni). Największą pomocą w ustaleniu tytułów ineditów byłoby na tym etapie dokładne rozpoznanie regionalnej przynależności wszystkich tekstów i melodii oraz notatek zawartych w tekach z rękopisami i porównanie ich z tomami Ludu. Przyniosłoby to podstawowe informacje służące do ustalenia zasobu źródeł niepublikowanych przez Kolberga. Niestety w trybie działań przyjętym w latach 1959-1961 nie było przewidziane równoległe analizowanie całości spuścizny rękopiśmiennej i drukowanej Kolberga, co okazać się miało wkrótce zasadniczym błędem, a wynikało m.in. z nieznajomości warsztatu autora Ludu jako badacza terenowego i wydawcy, a także ze zbyt krótkiej perspektywy czasowej przewidzianej na wydanie całości Dzieł wszystkich. Duże problemy stwarzały nowej edycji także warunki stawiane wówczas planom wydawniczym, ograniczające ostatecznie na początku roku 1961 Dzieła wszystkie Kolberga do sześćdziesięciu sześciu tomów. Aby 1 Przewidywano zamieszczenie fotografii i rysunków wykonanych współcześnie, ale prezentujących obiekty pochodzące z czasów badań Kolberga oraz reprodukowanie obrazów i rycin malarzy XIX-wiecznych przedstawiających polską wieś i życie chłopów. 2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 301–305. 64 �wydać wtedy książkę naukową, należało mieć nie tylko zgodę cenzury i na jej treść, i na wysokość planowanego nakładu, ale także przydział papieru1 zależny od decyzji odpowiedniej jednostki w Ministerstwie Kultury i umowę z koncesjonowanym wydawnictwem, które miało dostęp do również koncesjonowanych drukarni. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nawiązało współpracę z dwoma wydawnictwami: Polskim Wydawnictwem Muzycznym w Krakowie i Ludową Spółdzielnią Wydawniczą w Warszawie. Wydawnictwo krakowskie było oczywistym wyborem ze względu na konieczność składania w ineditach dużej ilości nut, ponadto już wcześniej jego dyrekcja planowała reedycję Ludu Kolberga, a w roku 1957 zgłosiła chęć współpracy tym zakresie z Towarzystwem Ludoznawczym. Mieczysław Tomaszewski, redaktor naczelny PWM od r. 1954, później dyrektor tego wydawnictwa, wiedział, jak ważny dla dalszego rozwoju badań etnomuzykologicznych jest dostęp do źródeł zgromadzonych przez Kolberga. Udział Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w druku tej serii, zawierającej dokumentację XIX-wiecznej kultury ludowej, wiązał się po części z rolą Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (do którego należała wówczas LSW) w uzyskaniu zgody władz na druk Dzieł wszystkich. W połowie roku 1961 w druku był tom pierwszy Dzieł Kolberga: fotooffsetowa reedycja Pieśni ludu polskiego z 1857 r., kilka tomów następnych przekazanych było do retuszowania2 w PWM w Krakowie, ale nie przygotowano do nich jeszcze planowanych uzupełnień z rękopisów ani komentarzy, indeksów itp., a nawet nie ustalono autorów większości tych opracowań. Natomiast spośród przewidzianych ineditów jako możliwe w najbliższych latach rysowało się jedynie wydanie korespondencji i Mazur pruskich. Korespondencja była wtedy jedynym zespołem materiałów formalnie łatwych do wydzielenia z całości spuścizny Kolberga, wiadomo też było, że nad jej przygotowaniem do druku pracuje od dawna M. Turczynowiczowa. Tom Mazury pruskie istniał w postaci opracowanego przez Kolberga rękopisu, który – jak się wtedy wydawało – zawiera całość zbiorów Kolberga z tego regionu. Niewłaściwe planowanie i ogromne opóźnienie prac nad Dziełami Kolberga były między innymi przyczyną, dla której na walnym zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we wrześniu 1 Zob. przypis 1 na s. 61. Przed sporządzeniem klisz do druku fotooffsetowego retuszowano egzemplarz tomu: poprawiano niewyraźne czy odwrócone czcionki oraz błędy wskazane przez Kolberga w erracie, o ile wprowadzenie erraty możliwe było w obrębie jednego wiersza lub jednego taktu w nutach. 2 65 �1961 r. przyjęto rezygnację Józefa Gajka ze wszystkich pełnionych wówczas przez niego funkcji. Redaktorem Dzieł wszystkich został wtedy Józef Burszta, a redakcję przeniesiono z Wrocławia do Poznania1. Formalnie stało się to w październiku 1961 r., ale praktycznie przekazanie nowemu redaktorowi uprawnień i dokumentacji trwało rok. Józef Burszta, po wstępnym zapoznaniu się ze stanem prac wydawniczych i będącym wówczas w drukarni pierwszym tomem Dzieł wszystkich Kolberga postanowił zmienić część przyjętych zasad. Konieczne dla każdej monografii regionalnej charakterystyki zebranych przez Kolberga źródeł, materiały uzupełniające (suplementy) pochodzące z rękopisów, komentarze źródłowe do tekstów i melodii zamieszczonych w danej monografii, zestawienia bibliograficzne, a także indeksy, nowy redaktor postanowił publikować w zeszytach odrębnych dla każdego regionu. Zeszyty te razem złożyłyby się na tomy 37-38, następujące bezpośrednio po części reedycyjnej Dzieł. Przyczyn tej decyzji było kilka, m.in. stan prac nad planowanymi opracowaniami, które w większości nie były jeszcze w ogóle podjęte przez autorów2, a przede wszystkim bardzo ograniczona wówczas orientacja w zawartości zachowanych rękopisów Kolberga. Do Pieśni ludu polskiego, pierwszego tomu Dzieł, który był antologią polskich ballad ludowych i tańców, nie przewidywano suplementów, były one jednak konieczne dla innych wznawianych tomów zawierających materiały regionalne, a opracowanie ich bez pełnego rozpoznania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga było niemożliwe. Również niemożliwe było przygotowanie komentarzy źródłowych do melodii i tekstów wydanych przez autora Ludu w XIX w. bez wskazania i scharakteryzowania ich zapisów zachowanych w spuściźnie rękopiśmiennej. Przedwczesne byłoby nawet zestawienie literatury wykorzystanej przez Kolberga w danej monografii bez wyłonienia wszystkich odnoszących się do niej materiałów zawartych w tekach. Pewne znaczenie miało także znaczne opóźnienie w przekazywaniu obiecanych tomów subskrybentom 3. 1 Zob. Sprawozdanie z XXXVI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Białymstoku w dniach 15. i 16. IX 1961 r., „Lud” T. XLVII za rok 1961, s. 628. 2 Jedynie wstępy do Pieśni ludu polskiego (T. 1 DWOK) były już przygotowane przez autorów, ale do tomów następnych nie było jeszcze podobnych opracowań. 3 Przedpłaty subskrybentów osiągnęły wtedy ponad milion złotych, zawarta z nimi umowa przewidywała przekazanie im w roku 1961 sześciu tomów, a całości dzieł Kolberga do roku 1966. 66 �Koncepcja ta, tj. oddzielenie komentarzy, suplementów i innych uzupełnień od fotooffsetowo drukowanych tomów, została w listopadzie 1961 r. zaakceptowana przez Komitet Redakcyjny działający pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego i przez Wydział Nauk Społecznych PAN, sprawujący opiekę naukową nad edycją Dzieł wszystkich Kolberga. Druk 36 tomów techniką fotooffsetową, więc nie wymagający prac autorskich i redakcyjnych, udostępniał etnografom, folklorystom, muzykologom i regionalistom dużą część potrzebnych im źródeł, a wydawcy dawał nieco czasu potrzebnego na opracowanie do druku tomów opartych na zachowanych rękopisach. Ponadto pozwalało to stosunkowo szybko spełnić choć w części zobowiązania wobec subskrybentów, którym Towarzystwo w roku 1960, ogłaszając przedpłaty, obiecało dostarczenie całości Dzieł Kolberga w ciągu pięciu lat. Do najpilniejszych zadań nowego redaktora należało skompletowanie zespołu stałych pracowników redakcji, zorganizowanie warsztatu edytorskiego, zweryfikowanie dotychczasowego planu tytułowego i szybkie podjęcie prac nad tomami edycyjnymi Dzieł Kolberga, tj. nad tomami opracowywanymi na podstawie rękopisów1. W ciągu dwu początkowych lat w redakcji zatrudnione zostały, poza sekretarzem redakcji, trzy redaktorki, z których dwie były polonistkami, a tylko jedna muzykolożką. Przez kilkanaście lat następnych nie udało się powiększyć tego zespołu z powodu narzucanych przez władze ograniczeń w tworzeniu nowych etatów i braku pieniędzy na zatrudnienie nowych osób. Powracające co jakiś czas rządowe nakazy tzw. „kompresji etatów”, a przede wszystkim stałe ograniczanie funduszy na wydanie Dzieł Kolberga uniemożliwiały zaangażowanie kolejnych pracowników, a ze względu na specyfikę Kolbergowskich źródeł, w których tak wiele miejsca zajmuje muzyka, konieczne było od początku przede wszystkim zatrudnienie jeszcze co najmniej jednego muzykologa, a także poszerzenie zespołu o innych specjalistów. 1 Zob. J. Burszta „Dzieła wszystkie” Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, „Literatura Ludowa” R. VIII: 1964, nr 4–6, s. 34–47; J. Burszta i M. Tarko Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału I PAN” 1964, z. 4, s. 45–56; J. Burszta Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. V–XIX; tegoż Oskara Kolberga opus magnum, „Nowe Książki” 1980, nr 12, s. 1–6. Zob. też A. Skrukwa Dzieje edycji „Dzieł wszystkich” O. Kolberga, „Twórczość Ludowa” R. V: 1990, nr 4/17, s. 17–21, oraz tejże Profesor Józef Burszta – redaktor „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, w: Od etnografii wsi do antropologii współczesności, pod red. W. Dohnala, Poznań 2014, s. 303-314. 67 �Redakcja Dzieł wszystkich Kolberga w Poznaniu dopiero we wrześniu 1962 r. otrzymała uprawnienia zapewniające jej w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego konieczny zakres samodzielności. Wówczas przekazano też do Poznania rękopisy z Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Upłynęły wtedy już ponad dwa lata z sześciu przewidzianych przez uchwałę z 1960 r., a ten ogromny zespół rękopisów – jak się wówczas okazało – nadal pozostawał praktycznie nierozpoznany. Dlatego bez względu na czasochłonność tego zadania konieczne było wykonanie szczegółowej i dokładnej inwentaryzacji całości Kolbergowskiego archiwum. Przed podjęciem jakichkolwiek prac edytorskich trzeba było ustalić, które zapisy opublikowane już były w XIX w. przez autora Ludu, a które należy wydać obecnie, oraz jakich regionów dotyczą materiały dotąd nie drukowane. Ponadto ze względu na charakter spuścizny rękopiśmiennej Kolberga wyjaśnienia wymagały nie tylko relacje miedzy zachowanymi rękopisami a drukowanymi tomami Ludu i Obrazów etnograficznych, ale także wzajemne zależności miedzy tekstami i melodiami znajdującymi się w rękopisach (zapisy ze słuchu, tzw. terenowe, oraz ich kopie, tj. czystopisy zredagowane do różnych publikacji), do czego trzeba będzie tu jeszcze wrócić. Wyłonienie materiałów do tomów o profilu rzeczowym, takich jak Pisma muzyczne, Kompozycje oraz Studia, rozprawy i artykuły, wymagało, poza rozpoznaniem rękopisów, także kwerend1 w prasie i innych publikacjach XIX-wiecznych oraz w zbiorach bibliotek i archiwów, ponieważ bibliografie etnograficzne, muzyczne i historyczno-literackie zawierały noty tylko cząstki drukowanych prac i utworów Kolberga. Ministerstwo Kultury przed przekazaniem następnych rat dotacji wymagało podania planu tytułowego Dzieł wszystkich, dlatego zanim można było podjąć rzeczywistą inwentaryzację, konieczne było szybkie, ale z konieczności dosyć ogólne rozpoznanie rękopiśmiennej i drukowanej spuścizny Kolberga. W połowie roku 1964 zapoznanie się z rękopisami, 1 Kwerendy niezbędne do ustalenia wykazu publikacji Kolberga przeznaczonych do Pism muzycznych (DWOK T. 61-62), m.in. w całości Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i „Ruchu Muzycznego”, wykonał wydawca tych tomów, Mieczysław Tomaszewski. Poszuki­ wania kompozycji Kolberga w zbiorach różnych instytucji w Polsce i poza krajem przeprowadziła Danuta Idaszak, która także przygotowała je do druku (DWOK T. 68 i 69). Kwerendy w XIX wiecznej prasie polskiej i innych wydawnictwach w poszukiwaniu tekstów Kolberga zamieszczonych później w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63) przeprowadziły Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa. 68 �trzeba podkreślić że jeszcze bardzo ogólne, pozwoliło ustalić ten plan Dzieł wszystkich Kolberga na 70 tomów1. Na poszerzenie liczby tomów z przewidzianych poprzednio 66 oraz na nowe tytuły i inne zmiany planów wyraził zgodę Komitet Redakcyjny oraz władze PAN. Już to wstępne zapoznanie się z rękopisami Kolberga w latach 1963 i 1964 wskazało, że spośród materiałów dotąd niepublikowanych najłatwiejsze do wyodrębnienia są zapisy dotyczące Pomorza i Mazur. Decyzja o przygotowaniu do druku monografii tych regionów przed wykonaniem inwentaryzacji całości rękopisów była trudna i nieco ryzykowna, ale jak się później okazało niezbędna, ponieważ po zakończeniu obchodów Millenium dalsze finansowanie edycji Dzieł wszystkich Kolberga i przydział papieru na druk były bardzo niepewne. Przez cały czas trwania „realnego socjalizmu” papier drukarski był towarem deficytowym. Już w roku 1964, gdy dobiegało końca wydawanie części fotooffsetowej Dzieł, delegacja Komitetu Redakcyjnego starająca się w Ministerstwie Kultury o przydział papieru na tomy następne, usłyszała od ówczesnej dyrektorki departamentu książki: „Przecież macie już swojego Kolberga, czego więcej chcecie”. Dlatego Burszta, redaktor Dzieł wszystkich, postanowił możliwie szybko, jeszcze przed zakończeniem finansowania obchodów Millenium, wydać dwie monografie: Pomorze i Mazury pruskie (tomy 39 i 40) jako początek serii ineditów oraz w tym samym czasie oddać do druku Korespondencję Oskara Kolberga (tomy 64–66). Uważał, że nieodzowne jest stworzenie faktów dokonanych w postaci druku tych tomów, aby wypełnienie luki między nimi było niepodważalną koniecznością. Dodać tu trzeba, że do monografii Pomorza i Mazur w latach następnych nie odkryto w zbiorach Kolberga materiałów innych poza pierwotnie wskazanymi2, nie odnaleziono także nowych tekstów do Korespondencji3. Natomiast przygotowanie do druku listów pisanych przez Kolberga i przez niego otrzymanych przed zinwentaryzowaniem i dokładnym poznaniem całości jego spuścizny rękopiśmiennej, 1 Plan wydawniczy z 1964 przedstawiony jest m.in. w artykule J. Burszty i M. Tarki Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga…, s. 52-53. Wykaz wydanych tomów Dzieł wszystkich znajduje się w Bibliografii prac Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Jedynie w roku 2013 wśród kilkudziesięciu rycin wyjętych z tek Kolberga w okresie, gdy redaktorem Dzieł był Gajek, tj. przed rokiem 1962, odnaleziono pięć rysunków otrzymanych przez Kolberga w czasie badań na Pomorzu w 1875 r., zob. s. 57. 3 Korespondencja Oskara Kolberga została wydana jako tomy 64-66 Dzieł wszystkich w latach 1965-1969. 69 �choć przyniosło poprawnie wydane teksty, uniemożliwiło opracowanie zadowalającego komentarza do tej korespondencji1. W trakcie redagowania Pomorza i Mazur pruskich zostały ustalone i spisane w odpowiednich instrukcjach ogólne zasady opracowania nowych monografii2. Po analizach treści tomów wydanych przez Kolberga przyjęty został ramowy porządek rzeczowy dla nowych monografii regionalnych, wzorowany na stosowanym przez autora Ludu. Powstały też specjalistyczne instrukcje dotyczące m.in. zasad odczytywania melodii w zapisach terenowych, systematyki pieśni, porządkowania w druku melodii tańców3, zakresu modernizacji pisowni oraz transkrypcji tekstów gwarowych4. Instrukcje dotyczące języka musiały uwzględnić jego znaczne zróżnicowanie ponieważ w spuściźnie Kolberga, poza polszczyzną potoczną, np. w spisanych przez niego relacjach o obrzędach czy w opisach strojów, znajdujemy zapisy literatury ludowej z różnych regionów, przede wszystkim Polski i Ukrainy, tj. język artystyczny folkloru polskiego i ukraińskiego, przykłady potocznej mowy ludowych informatorów polskich i ukraińskich oraz polski język literacki z różnych epok, np. w przytaczanych fragmentach dawnych dzieł, m.in. kronik, utworów Jana Kochanowskiego, Wespazjana Kochowskiego, Jędrzeja Kitowicza, renesansowych zielników, fragmentów literatury sowizdrzalskiej czy prac XVIII i XIX-wiecznych historyków i historyków literatury. Dla notowanych przez Kolberga (lub jego współpracowników) informacji pochodzących z wywiadów i obserwacji, m.in. opisów z zakresu kultury materialnej, notatek na temat przebiegu obrzędów, wierzeń, praktyk leczniczych itp. w zakresie modernizacji języka i interpunkcji przyjęto zasady edytorskie stosowane przy wydawaniu XIX-wiecznych źródeł literackich i historycznych. Osobne instrukcje dotyczyły zapisów tekstów folkloru, aby 1 M.in. nie można było wskazać miejsca druku materiałów etnograficznych dołączonych przez autora listu, ponieważ odpowiednie tomy nie były jeszcze opracowane, nie zawsze też można było powiązać treść listu z notatkami zawartymi w innych rękopisach. 2 Zasady opracowania nowych tomów przedstawił ogólnie J. Burszta m.in. we wstępie do tomu Pomorze (DWOK T. 39), s. V-XIX. On też był autorem instrukcji ramowej i niektórych szczegółowych. 3 Instrukcje związane z przygotowaniem do druku zapisów nutowych Kolberga i ich porządkowaniem w nowych tomach przygotowali Marian Sobieski i Danuta Pawlakowa. 4 Instrukcję taką dla tekstów polskich opracowała Monika Gruchmanowa, dla ukraińskich Władysław Kuraszkiewicz. W rękopisach znajdują się również teksty w innych językach słowiańskich oraz litewskie, których opracowanie wymagało każdorazowo konsultacji ze specjalistami. 70 �prawidłowo oddać w druku notację Kolberga. Specjalnego potraktowania wymagały też liczne przykłady wyrażeń i zwrotów gwarowych zestawiane w osobnych słownikach lub wplatane w opis, ponieważ dokumentowały one stan gwar danego regionu w okresie prowadzonych przez Kolberga badań, a dla niektórych dialektów bywały dokumentacją najwcześniejszą. Konstruując plan wydawniczy w 1964 r. na podstawie wstępnego rozpoznania rękopisów, postanowiono wydać jedenaście nowych monografii, tj. wspomniane już tu Pomorze i Mazury pruskie oraz Śląsk, Góry i Podgórze, Podole, Tarnowskie–Rzeszowskie, Sanockie–Krośnieńskie, Białoruś–Polesie, Litwa, Ruś Karpacka i Ruś Czerwona. Planowano ponadto wydanie trzech tomów uzupełniających monografie, których druk rozpoczął Kolberg: Mazowsze cz. VI i VII i Kaliskie cz. II. Pozostałe materiały etnograficzne i folklorystyczne miały się znaleźć w suplementach do Ludu i Obrazów etnograficznych oraz w tomach Przysłowia, Materiały do etnografii Słowian i Miscellanea. Ponadto zaplanowano osobne tomy na opracowania melodii ludowych, kompozycje Kolberga, jego pisma muzyczne, studia rozprawy i artykuły oraz korespondencję. Dla przygotowania tych 34 tomów oraz planowanych zeszytów przeznaczonych na uzupełnienia dla tomów 1–36 i komentarze do nich konieczna była – jak już tu stwierdzano – inwentaryzacja wszystkich rękopisów, tj. szczegółowe rozpoznanie zawartości całej zachowanej spuścizny Kolberga. W trakcie inwentaryzacji dla każdej teki lub innego zespołu rękopisów mającego własną sygnaturą archiwalną założono odrębną „księgę inwentarzową” i notowano w niej wszystkie zapisy znajdujące się na kolejnych kartach w danej tece, niezależnie od ich autorstwa, treści, formy, postaci czy gatunku folkloru. Notowano więc incipity wszystkich pełnych i fragmentarycznych utworów, wszystkich opisów, notatek i not bibliograficznych, wykonanych zarówno przez Kolberga, jak i jego współpracowników, znanych z nazwiska bądź nieznanych, a także kolejny numer melodii służący do identyfikacji zapisów nutowych bez tekstu. Zapisów takich na niektórych kartach jest nawet ponad pięćdziesiąt na jednej stronie, ponieważ Kolberg w czasie badań terenowych notował melodie często in continuo, po kilka na jednej pięciolinii. Równocześnie sprawdzano, czy były one zamieszczone w którymś z tomów Ludu i po ustaleniu miejsca druku, wpisywano informacje o tym w inwentarzu, a w roboczym egzemplarzu tomu na odpowiedniej stronie notowano dane o rękopisie. Dla zapisów niedrukowanych przez Kolberga wpisywano w inwentarzu na podstawie proweniencji 71 �geograficznej informację o regionie, którego dotyczą. Przedtem po analizie tomów wydanych przez Kolberga i innych jego wypowiedzi uściślono zasięgi poszczególnych monografii składających się na Lud i Obrazy etnograficzne, nanosząc je na mapę z zaznaczonymi granicami administracyjnymi obowiązującymi w XIX w. Granice terytoriów objętych monografiami najczęściej nie były przez Kolberga dokładnie precyzowane, w znacznej też mierze zależały od obowiązujących w jego czasach podziałów politycznych i administracyjnych, co dotyczy zwłaszcza granic zaborów. Ściślejsze wyznaczenie zasięgów regionów etnograficznych było też niemożliwe przed zbadaniem ich kultury ludowej, a publikacje Kolberga bywały w tym zakresie pionierskie. On sam dla określenia terytorium objętego monografią z konieczności posługiwał się często terminem „powiat”, a jego monografie obejmowały najpierw jedną taką jednostkę administracyjną lub dwie (jak Sandomierskie i Kujawy), później kilka lub kilkanaście (jak Poznańskie czy Radomskie). Zresztą dość często wydając kolejny tom, „wkraczał” na teren monografii sąsiedniego regionu, np. zapisy folkloru z Sandomierskiego wydał już w 1865 r. w osobnej monografii, w drugim tomie Ludu, a późniejsze materiały uzupełniające z tego regionu zamieścił w wydanym w latach 1887–1888 Radomskiem. Przyczyną bywało nie tylko pozyskanie materiałów uzupełniających, ale także sztuczność granic politycznych, m.in. dzielących Kujawy granicą prusko-rosyjską, a Krakowskie między zabór rosyjski i austriacką Galicję. Np. część zapisanych przez siebie pieśni reprezentujących folklor krakowski z okolic Olkusza, Ojcowa i paru innych miejscowości leżących w zaborze rosyjskim, opublikował Kolberg w monografii Krakowskie, a wiele lat później inne pieśni i melodie z tych miejscowości w Kieleckiem. Jednak w trakcie ustalania przeznaczenia niedrukowanych dotąd materiałów trzeba było rozstrzygać takie problemy jednoznacznie, kierując się wynikami wspomnianych analiz i ustaleń. Inwentaryzacja rękopisów była bardzo czasochłonna między innymi dlatego, że znaczna część zawartości tek to pieśni, często z melodiami, oraz melodie tańców i melodie wokalne bez tekstów. W sumie w charakteryzowanym tu archiwum znajduje się nieco ponad 25 000 melodii w różnym stadium opracowania, a tekstów pieśni i przyśpiewek jest znacznie więcej1. Są to zapisy Kolberga ze słuchu i kopie znacznej ich części przygotowywane przez 1 Np. w dwu rękopisach z przyśpiewkami (bez melodii), które będą scharakteryzowane nieco dalej, jest około 5000 jedno- i dwuzwrotkowych tekstów. 72 �niego do różnie sprofilowanych, ale nie zawsze wydanych publikacji, a także pewna liczba kopii sporządzanych przez późniejszych wydawców w latach 1900–1914. Jednak te kolejno powstające „warstwy”, tj. prymarne rękopisy Kolberga i późniejsze ich wersje redakcyjne nie przetrwały w całości, a zachowane ich fragmenty przechowywane są dziś w różnych tekach niezależnie od pochodzenia regionalnego, o czym już tu wspominano. Melodii i tekstów pieśni zapisanych na kartach z odnotowaną lokalizacją1 szukano w trakcie inwentaryzacji w monografii określonej przez tę notę. Zwykle trzeba było starannie przeglądać cały tom, aby upewnić się, czy dany utwór był drukowany, czy jednak nie, bowiem w rękopisach znaczna część pieśni i melodii nie ma adnotacji dotyczącej ich funkcji. Jednak nawet jeżeli w rękopisie melodia miała np. notę „weselna” lub „dożynkowa”, to nie zawsze można było być pewnym, że w druku znalazła się w rozdziale określonym taką notatką. Jak sam Kolberg pisał, melodie służyły do różnych tekstów i wykonywane były w różnych sytuacjach, a teksty – zwłaszcza przyśpiewki – podkładano pod różne melodie. Dlatego dopiero dokładne przejrzenie całej monografii dawało pewność, że analizowana pieśń czy melodia nie była rzeczywiście przez Kolberga opublikowana. Znacznie więcej pracy wymagało ustalenie przynależności regionalnej pieśni i melodii oraz miejsca ich druku, jeżeli na karcie nie było noty lokalizacyjnej, a w wypadku tych utworów zdarzało się to stosunkowo częściej niż w rękopisach pozostałych gatunków folkloru czy w notatkach etnograficznych. Dotyczyło to także zapisów terenowych. Uszkodzenia narożnika2, na którym była wpisana nota lokalizacyjna, albo zatarcie jej, co zdarzało się po latach w wypadku notatek ołówkowych, utrudniało odczytanie lub próby rekonstrukcji tych not, tj. odtworzenia pochodzenia regionalnego utworów znajdujących się na karcie. Podobne problemy stwarzały przypadkowe podziały kart czy arkuszy dokonywane przez wydawców 1 Problemy związane z interpretacją not lokalizacyjnych w rękopisach Kolberga szerzej omawia E. Milller w artykule Kolbergowskie metody zbierania i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, zob. tam zwłaszcza s. 17–26. Zob. też: E. Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 2 Jedną z przyczyn takich uszkodzeń było to, że tekturowe teczki używane przez Kolberga do przechowywania rękopisów mają zwykle wymiary 34,3 × 22,5 cm albo nieco mniejsze, a np. używany przez niego papier nutowy ma wymiary 35 × 27,2 cm, dlatego jego brzegi wystawały poza okładkę teki i z czasem ulegały uszkodzeniom. W Archiwum PTL w roku 1953 umieszczono rękopisy razem z oryginalnymi tekami w nowych odpowiednio większych okładkach. 73 �materiałów Kolberga i osoby „porządkujące” rękopisy po śmierci Kopernickiego, tj. po roku 1891. Ponieważ notę lokalizacyjną zapisywał Kolberg często tylko u góry pierwszej strony złożonego na pół arkusza1, tworzącego dwie połączone karty, po rozdzieleniu takich połówek na osobne karty, do czego dochodziło po wielokrotnym ich rozkładaniu, druga pozbawiona była lokalizacji. W sumie kart, dla których lokalizację regionalną trzeba było odtwarzać, było wiele. Dla odszukania miejsca druku pieśni i melodii zanotowanych na takich kartach lub właściwego przypisania ich do którejś z planowanych nowych monografii regionalnych trzeba było często przeprowadzać szersze analizy i poszukiwania w wielu tomach, a także w innych zespołach rękopisów. Przy ustalaniu miejsca druku tekstów pieśni możliwe było w pewnym stopniu wykorzystanie indeksów incipitów sporządzonych do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych. Jednak Kolberg w wielu monografiach łączył przyśpiewki w kilkuzwrotkowe „aglomeraty” (tak sam nazywał takie zestawienia tekstów zamieszczone pod jedną melodią), czasem nawet kilkunastozwrotkowe, a w pierwotnym indeksie incipitów ujęta była tylko ich pierwsza zwrotka. Dopiero wykonany w latach 1965–1966 indeks incipitów zwrotek obejmujący wszystkie tomy serii fotooffsetowej i część wydanych już tomów edycyjnych ułatwiał wyszukiwanie tekstów przyśpiewek. Indeks incipitów tekstów pieśni i przyśpiewek był jednak narzędziem tyko pomocniczym. Redagowanie przez Kolberga do druku melodii wiązało się często z powstawaniem drobnych odmianek w incipitach (np. obecność albo brak interiekcji oj, da, da dana, ej itp.), nieistotnych dla identyfikacji tekstu pieśni, ale wpływających na miejsce jej incipitu w alfabetycznie szeregowanym indeksie. Te drobne różnice między zapisanym ze słuchu tekstem, a ostateczną jego postacią w drukowanym tomie, utrudniały odszukanie tekstu przy pomocy indeksu incipitów. Próby skonstruowania indeksów zapisów nutowych dla tomów Kolberga nastąpiły już po zinwentaryzowaniu znacznej części jego tek i również nie zawsze były pomocą wystarczającą w wyszukiwaniu w druku melodii znajdujących się w rękopisach2. Obecnie funkcjonuje Elektroniczny Indeks 1 Tak zapisane są noty lokalizacyjne np. w większości rękopisów terenowych pochodzących prawdopodobnie z lat 1839–1870, znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1352, np. k. 34-62, 70-71). 2 Już w 1955 r. Adam Rieger pisał: „Indeks melodyczny do zbiorów Kolberga z przytoczeniem początkowych fragmentów melodii pozwoliłby w pełni wyzyskać trudno dostępny materiał muzyczny z prac Kolberga i ułatwiłby konieczną konfrontację z obecnie zbieranymi 74 �Folkloru Muzycznego (EIFM) Instytutu im. Oskara Kolberga1 , który pozwala przeszukiwać incipity melodii i tekstów zapisanych pod nimi i kieruje do miejsca druku w Dziełach wszystkich Kolberga. Pozostałe gatunki folkloru i notatki dotyczące języka, zwyczajów, wierzeń czy kultury materialnej nasuwały zwykle nieco mniej problemów w trakcie ustalania miejsca ich druku w Ludzie, choć i one zamieszczane były przez Kolberga nie tylko w osobnych, wyłącznie im poświęconych rozdziałach. Np. informacje o wierzeniach i podania wierzeniowe ilustrowały czasem materiały na temat budowy chaty czy prac polowych. Podobnie przysłowia wykorzystywał Kolberg m.in. do charakteryzowania w rozdziale „Lud” stosunku miejscowej ludności do bliższych i dalszych sąsiadów i innych grup etnicznych. Natomiast słownictwo gwarowe znajduje się praktycznie w każdym rozdziale – nazwy narzędzi, naczyń, części stroju, czynności podawał Kolberg w tym miejscu tekstu, w którym jest o nich mowa. Czynił tak nawet w początkowych monografiach (Kujawy, Krakowskie i Poznańskie), mimo że liczne przykłady miejscowego dialektu podawał tam w osobnych rozdziałach i zestawieniach słownikowych2. Wyjaśnienia przynależności regionalnej wymagały też często rękopisy innych osób, które przekazały Kolbergowi swe zbiorki pieśni lub notatki, zwłaszcza jeżeli w korespondencji nie zachowały się ślady ich wzajemnych kontaktów, a rękopis był pozbawiony noty lokalizacyjnej i podpisu autora. Ustalenia wymagało wtedy nie tylko miejsce sporządzenia zapisów, ale i ich autorstwo. Jak wspominano już w biografii Kolberga, jego współpracownicy starali się przekazywać swe notatki osobiście lub przez okazje, aby uniknąć dosyć wygórowanych opłat pocztowych, a przede wszystkim kontroli poczty stosowanej w zaborze rosyjskim nie tylko na granicy, ale także wewnątrz Królestwa. Nie wszyscy z nich podawali miejsce zanotowania melodiami”, A. Rieger Zagadnienia leksykalnego indeksowania melodii ludowych, „Lud” T. XLII za rok 1955, s. 554–606. Zob. też E. Dahlig Z zagadnień komputerowej archiwizacji i analizy melodii ludowych, „Muzyka” R. XLIV: 1999, nr 2, s. 101–113; E. Antyborzec i Ł. Smoluch Kolberg multimedialny. Między technologią a prawdą etnograficzną, „Lud” T. 98: 2014, s. 109–112; E. Antyborzec, S. Zielonka Cyfrowy świat Kolberga, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 4 za rok 2020, s. 11–21. 1 Dostępny jest na stronie: www.oskarkolberg.pl, zakładka Archiwum/Indeksy. 2 Dialektom wielkopolskim poświęcił nie rozdział w monografii, a osobną pracę Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (ZWAK T. I: 1877, s. 3-36), przedruk w tomie Studia, rozprawy i artykuły (T. 63 DWOK), s. 342–388. 75 �przysyłanych materiałów, mimo że Kolberg przypominał o tym, prosząc o zapisanie i dostarczenie potrzebnych mu informacji lub dziękując za otrzymane teksty. Nie wszyscy też podpisywali się, zwłaszcza gdy była to kartka z pojedynczym tekstem pieśni. Niekiedy Kolberg sam na rękopisach swych korespondentów odnotował nazwisko osoby, która je przysłała, a czasem notatki włączone były bezpośrednio do listu, co wskazywało i autora, i miejsce zapisu oraz graniczną datę powstania rękopisu. W szczególnych sytuacjach pochodzenie regionalne zapisu można było ustalić przy pomocy kopii sporządzonych przez Kolberga. Np. porównanie pieśni znajdujących się w ofiarowanym Kolbergowi w 1862 r. rękopisie pt. Ukraińskie śpiewy i tańce1 z wykonanymi przez niego kopiami tych tekstów i melodii, mającymi notę „od Kowla” lub „z Polesia (od Kowla)”, pozwoliło uściślić pochodzenie tego zbioru obejmującego ponad 100 tekstów i 74 melodie, którego autor nie odnotował lokalizacji geograficznej. Nazwisko autora (autorki?) tego obszernego rękopisu pozostało jednak nieznane. Na nieco inną sytuację wskazuje związek kilku zapisów nutowych Kolberga ze zbiorkiem pieśni zanotowanych bez melodii przez nieznanego autora w niewielkim zeszyciku2. W jednym z rękopisów Kolberga znajduje się sześć początkowych tekstów z tego zbiorku w tej samej kolejności, są tam opatrzone melodiami i notą „Krzeszowice”. Sądzić można, że Kolberg po otrzymaniu zeszytu skłonił autora do zaśpiewania zapisanych tam pieśni, a nota „Krzeszowice” nad każdą z melodii wskazuje lokalizację tych i innych pieśni ze zbiorku tekstów3. Takie możliwości porównania pozbawionego lokalizacji rękopisu anonimowego autora z zapisem lub kopią Kolberga nie są jednak zbyt liczne. 1 Rękopis Ukraińskich śpiewów i tańców znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170-186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), zob. tam s. XXXI-XXXII. Większość Kolbergowskich kopii pieśni z tego zbioru przechowywana jest w tece 28. Polesie (Arch. PTL) oraz w zbiorach o sygnaturach 3206 i 3207 Wołyń (BN PAU i PAN). 2 Rkp. nieznanego autora w Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1325, k. 39–79. 3 Zob. np. pieśni 873, 879, 886, 891, 896, 909 oraz 912 w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. II (DWOK T. 73/II). Dodatkową przesłanką było opatrzenie przez autora rękopisu tekstu jednej z pieśni notą „Krakowiak z dn. 21/6 z r. 1868”, tj. datą ślubu Róży Potockiej z Władysławem Krasińskim, który odbył się w Krzeszowicach. Melodię tej pieśni z pierwszą zwrotką tekstu (z notą „włościanie krzeszowieccy w dn. 21/6 1868”) zamieścił Kolberg w Krakowskiem cz. II (DWOK T. 6), s. 276, nr 495, pełny tekst znajduje się w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. III (DWOK T. 73/III), s. 223. 76 �Wyniki inwentaryzacji wskazały, w których tekach znajdują się materiały do planowanych nowych monografii, a okazało się także, że dla większości regionów objętych monografiami wydanymi przez Kolberga istnieją w rękopisach obfite i cenne materiały, które z różnych powodów nie zostały przez niego opublikowane w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Najbardziej oczywiste są przyczyny pomijania przez Kolberga tekstów patriotycznych, zwłaszcza pieśni i podań związanych z historią Polski, ponieważ na druk ich w tomach wydawanych w Warszawie nie dawała zgody cenzura rosyjska, a zamieszczenie takich utworów w późniejszych tomach drukowanych w Krakowie zamykało książce drogę do odbiorców w zaborze rosyjskim1 – na granicy rosyjskiej cenzurowane były wszystkie przewożone lub przesyłane druki i rękopisy. W innych przypadkach wynikało to stąd, że część zapisów uzyskał już po wydaniu odpowiedniej monografii, np. tekst szopki2 Jana Hyłki, murarza krakowskiego, otrzymał Kolberg w roku 1887, wiele lat po wydaniu Krakowskiego. Niektóre inne materiały, np. rysunki3 zabudowań z Lubelskiego wykonane przez Ciesielskiego były nieudolne i wymagały poprawek z udziałem dobrego rysownika, na co Kolberg widocznie nie mógł się zdecydować. Część wreszcie została pominięta przez Kolberga, gdyż ograniczony objętością książki selekcjonował zebrane materiały, kierując się ich reprezentatywnością dla kultury ludowej regionu, a w wypadku utworów wiejskich instrumentalistów, śpiewaków i narratorów – jak można dziś sądzić – także wartością artystyczną. Teksty, melodie i opisy pominięte przez autora Ludu, niezależnie od powodów tej selekcji, podczas inwentaryzacji przeznaczane były do druku w suplemencie do danej monografii, a zapisy nierozpoznane co do przynależności regionalnej miały być zamieszczone w tomie Miscellanea, ponieważ od początku prac nad spuścizną Kolberga przyjęto, że opublikowane powinny być wszystkie zgromadzone przez niego źródła. W trakcie inwentaryzacji zidentyfikowano też wiele rękopisów, które były podstawą druku melodii i tekstów zamieszczonych przez Kolberga 1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carska cenzurę zagraniczną, T. 1-3, Warszawa 2006. Tam wymieniono wszystkie prace Kolberga wydane w Krakowie, a zakazane w Warszawie w całości lub w części. 2 Tekst opublikowany w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. I (DWOK T. 73/I), s. 23–38. 3 Zob. w O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), ryc. 11–25 oraz uwagi Wilhelma Kolberga o rysunkach Ciesielskiego tamże, s. 360–362. 77 �w Ludzie i Obrazach etnograficznych, czyli istotnym materiałem do komentarzy źródłowych dotyczących zapisów opublikowanych w XIX w. Komentarze te są ważną częścią suplementów uzupełniających monografie wydane przez Kolberga, tj. tomów 70-84 Dzieł wszystkich. W roku 1963 zaplanowano dla nich zaledwie dwa tomy, czego przyczyną była nie tylko wspomniana już ograniczona wówczas liczba tomów dzieł Kolberga, ale także nieznajomość niezinwentaryzowanych jeszcze rękopisów. Pełne rozpoznanie zawartości tek Kolberga oraz zmiany w statusie redakcji i polityce wydawniczej spowodowały wiele lat później decyzję o przeznaczeniu w Dziełach wszystkich osobnej serii dla uzupełnień oraz komentarzy i zamieszczenie ich w tomach 70–84, odrębnych dla każdej z piętnastu monografii wydanych techniką fotooffsetową. Przewidziano, że znajdą się tam materiały dotyczące danego regionu odnalezione w rękopisach i dotąd niedrukowane (tj. suplementy), komentarze źródłowe do tekstów i melodii opublikowanych przez Kolberga oraz charakterystyka jego pracy nad monografią i zgromadzonych do niej materiałów, wykaz cytowanej i odnotowanej w niej literatury a także indeksy obejmujące całość materiałów z danego regionu, tj. tomy wydane w XIX w. i tom suplementowy. Komentarze miały za zadanie wskazanie wykorzystanych przez Kolberga źródeł, bardzo zróżnicowanych autorsko i formalnie. Są to przede wszystkim rękopisy pochodzące z jego własnych badań, zachowane w wersji prymarnej, powstającej w czasie bezpośredniego kontaktu z wykonawcami i informatorami. Nie przetrwały one wprawdzie w całości, ale w różnym stopniu dla różnych regionów, jednak nawet w takim stanie pozwalają formułować wnioski na temat badań terenowych Kolberga w danym regionie i metod jego pracy. W komentarzach wykorzystano także sporządzane przez Kolberga kopie własnych zapisów, pochodzące dosyć często jeszcze z okresu przed podjęciem edytorskiego programu Ludu. Czasem są one jedynym świadectwem potwierdzającym pochodzenia melodii czy tekstu z badań Kolberga. Zachowane rękopisy innych autorów wskazują, że część z nich powstała na prośbę Kolberga, a część to zbiorki pieśni lub notatki etnograficzne spisane dla własnych potrzeb i przekazane mu przez osoby nie zawsze dziś znane. Zgodnie z wolą autorów Kolberg w druku często nie informował o autorskim pochodzeniu uzyskanych od nich materiałów. Gdy zachowały się ich rękopisy, możemy dziś część takich danych uzupełnić. Przypisy źródłowe do monografii wydanych przez Kolberga dotyczą także wykorzystanych przez niego publikacji. Literatura cytowa78 �na lub przywoływana w monografiach jest bardzo zróżnicowana – od współczesnych mu zbiorów pieśni, podań i bajek, prac historyków i ludoznawców, artykułów etnograficznych i krajoznawczych ogłaszanych w prasie itd., do dawnych kronik i tekstów literackich, a także druków straganowych, np. przyśpiewek i pieśni dziadowskich oraz funkcjonujących jako popularne piosenki fragmentów oper i wodewilów. Wobec częstego w tomach wydanych przez Kolberga podawania odsyłaczy do literatury przedmiotu w postaci niepełnej, a czasem nawet ich braku, wszystkie wskazówki bibliograficzne trzeba było weryfikować, aby w przypisach źródłowych znalazły się pełne adresy bibliograficzne prac cytowanych lub odnotowanych w danej monografii. Czasem w ustaleniu lub uściśleniu not bibliograficznych cytatów, wyciągów i odesłań znajdujących się w Ludzie pomagają zachowane rękopisy. Poza identyfikacją źródeł komentarze zawierają informacje o sposobie ich wykorzystania przez Kolberga oraz o istotnych różnicach między zachowanymi rękopisami lub oryginałami cytowanych prac a tekstami i melodiami zamieszczonymi w monografiach wydanych. Chodzi tu m.in. o teksty pieśni, które w druku bywają skrócone i zamiast kolejnych zwrotek mają odsyłacz do bliskiego wariantu, a także o teksty w druku zniekształcone. Najbardziej wyrazistymi przykładami przywracania w komentarzach pierwotnego brzmienia tekstu zapisanego w terenie są podania i pieśni wzmiankujące o wydarzeniach z historii Polski i odwołujące się do uczuć patriotycznych. Kolberg zwykle rezygnował z publikowania takich tekstów, ale czasem, aby jednak zamieścić ich melodię w monografii, stosował „retusz”, zamieniając w druku np. Rosjan na Francuzów. Podobne praktyki dotyczyły tekstów obscenicznych, w których Kolberg wyrazy niecenzuralne również w druku kamuflował. Koncepcja i zasady opracowania suplementów i komentarzy przedstawione1 zostały we wstępie do pierwszego ich tomu wydanego w 2003 r., odnoszącego się do Pieśni ludu polskiego z 1857 r. 1 Zob. E. Millerowa i D. Pawlakowa „Suplementy” do monografii wydanych przez Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. V–XVIII. Zob. też E. Miller Suplementy do monografii regionalnych Kolberga. Koncepcja i funkcja tej serii w edycji „Dzieł wszystkich”, w: Ja daję właśnie materiał..., s. 505–527. 79 �Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga Jak zaznaczono na początku, większość rękopisów została scharakteryzowana we wstępach towarzyszących tomom Dzieł wszystkich Kolberga. Tu natomiast można przedstawić jedynie ogólnie obecny stan jego archiwum, a także opisać te manuskrypty, które z racji swego charakteru nie były przedmiotem analiz w dotychczasowych opracowaniach. Już przeglądając wszystkie rękopisy w trakcie wstępnego rozpoznania, można było dość szybko zauważyć, że Kolberg, orientujący się doskonale w zawartości swoich zbiorów, nie pozostawił spisanych wskazówek dotyczących chronologii i przeznaczenia posiadanych materiałów i ich związku z kolejnymi podróżami badawczymi. O stanie swoich zbiorów informował tylko bardzo ogólnie we wspominanych już tu spisach tek sporządzanych pod koniec życia, a jedynym pozostawionym przez niego wykazem podróży, w większości poświęcanych na badania terenowe, jest itinerarium1. Zawiera ono jednak tylko roczne daty wyjazdów oraz nazwy odwiedzanych miejscowości i regionów, czasem także nazwiska goszczących go osób, a w konfrontacji z innymi źródłami stwierdzić można, że nie jest to wykaz kompletny. Itinerarium spisane zostało pod koniec życia Kolberga, prawdopodobnie na prośbę Kopernickiego, w okresie przygotowań do obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy autora Ludu. Jednak bardzo trudno połączyć podane tam roczne daty pobytu w różnych miejscowościach z zachowanymi zapisami folkloru i notatkami etnograficznymi. Nieco dokładniejsze informacje na temat podróży przynoszą zapiski w notatniku zawierającym spisy dochodów i wydatków2, ale dotyczą one jedynie lat 1859–1869 i tylko w niewielkim stopniu pozwalają powiązać materiały znajdujące się w tekach regionalnych z konkretną podróżą. Dokumentację wyników badań terenowych ograniczał Kolberg do odnotowania lokalizacji geograficznej zapisu, a w wypadku pieśni i melodii także informacji o ich związku z obrzędami, jeżeli taki zachodził. W całej zachowanej spuściźnie nie znajdujemy wykazów zapisanych 1 Itinerarium zamieszczone zostało jako aneks w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), s. 704–707. Prawdopodobnie sporządzone zostało dla Kopernickiego jako materiał do rocznicowego artykułu zamieszczonego w „Nowej Reformie” w r. 1889, nr 107–109. Zob. też E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Rkp. Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210. 80 �w terenie źródeł ani osobnych wskazówek dotyczących planowanego wykorzystania posiadanych materiałów. Wiadomości na te tematy przekazane w sporządzanych przez Kolberga spisach tek są bardzo skrótowe, a innymi nie dysponujemy. Jedynie rękopis melodii przechowywany dziś w tece 33. Miscellanea i powiązane z nim rękopisy przyśpiewek z teki 13. Kraków i 16. Radom, Opatów, Sandomierz zdają się wskazywać na tworzenie przez Kolberga katalogu melodii, do czego wrócimy nieco dalej. Z nielicznych świadectw wynika, że sam zdawał sobie sprawę z trudności, jakie może mieć wydawca jego spuścizny. Już w roku 1873 pisał o niej: […] życzyć by wypadało, aby jeszcze zanim do druku oddana zostanie, została opracowana przeze mnie, świadomego znaczenia wszelkich szczegółów1. Poznanie całości stworzonego przez Kolberga archiwum pozwoliło w pewnym stopniu odkryć specyfikę warsztatu terenowego i edytorskiego autora Ludu, a przede wszystkim właściwą mu wielowarstwowość łatwą do zauważenia nawet przy jego pobieżnym oglądzie: zachowane rękopisy reprezentują różne etapy prac badawczych i redakcyjnych. Z wypowiedzi i drukowanego dorobku Kolberga wiadomo, że ostateczny program badań etnograficznych ukształtował on w latach 1864–1865, a wynikiem była seria etnograficzno-folklorystycznych monografii regionalnych wydawanych jako Lud i Obrazy etnograficzne. Początkowo, od pierwszych badań w roku 1839, swe zapisy melodii uważał za materiał do badania „charakteru muzyki” ludowej, a równocześnie publikował pieśni ludowe z akompaniamentem fortepianu, aby spopularyzować je jako muzykę narodową. Następnie planował dokumentację folkloru poprzez monograficzne zbiory różnych gatunków pieśni, czego wynikiem są pieśni weselne drukowane w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849, a przede wszystkim cenny zbiór ballad, tj. Pieśni ludu polskiego z 1857 r. Kolejny plan, dotyczący również folkloru, przewidywał wydawanie zbiorów pieśni regionalnych na tle opisu zwyczajów i obrzędów, którym towarzyszą – taką zawartość miał mieć pierwotnie tom Sandomierskie oddany do druku w r. 1862. Ostateczny program edytorski, polegający na wydawaniu regionalnych monografii etnograficzno-folklorystycznych, przedstawił Kolberg publicznie w lutym 1865 r. w Liście otwartym do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej” i zawarł 1 Brulion listu do nieznanego adresata z datą „Kraków, 10 lutego 1873”, Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 442, tekst napisany nieznaną ręką i podpisany przez Kolberga. 81 �go w tytule: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Do tych kolejnych wydawnictw służyły mu gromadzone podczas badań w terenie od roku 1839 melodie i teksty i część z nich, zwłaszcza ta najdawniejsza, była kilkakrotnie przepisywana i opracowywana. Żadna z tych „warstw”, tj. prymarne zapisy terenowe, następne ich wersje redakcyjne ani rękopisy ostatecznie oddane do drukarni, nie przetrwała do naszych czasów w całości, nienaruszona i zebrana w jednym miejscu. Wprost przeciwnie – jak już tu wspominano – rękopisy bywały usuwane i przemieszczane między tekami przez Kolberga, następnie przez Kopernickiego, upoważnionego do takich działań, a potem przez osoby, które sięgały do spuścizny Kolberga, aby jej wybrane cząstki przygotować do druku lub wykorzystać we własnych pracach. Duży wpływ na obecną zawartość tek Kolberga i utworzenie nowych zespołów, a zubożenie dawniej istniejących, miały nie do końca wyjaśnione losy rękopisów w czasie wojny i w ciągu kilku lat bezpośrednio po niej. Część zapisów prymarnych, tj. powstających w czasie bezpośredniego kontaktu Kolberga z wykonawcami folkloru lub informatorami, usunął on sam po wydaniu monografii, w której zostały wykorzystane. Stało się tak z rękopisami użytymi w tomach wydanych przed rokiem 1883, w Kujawach, Poznańskiem i Lubelskiem, a po części także w Krakowskiem i Pokuciu. W spisie tek z roku 1883, najwcześniejszym z zachowanych, notatka „odpadki od […]” widnieje przy tytułach tek nr 7, 9, 13 i 17, w których przechowywał rękopisy do wymienionych monografii. Częściowo opróżnione zostały także dawne teki nr 21. Pokucie I i 22. Pokucie II, z których większość materiałów po wydaniu czterotomowej monografii została usunięta, a pozostawione karty połączono później w jedną tekę. Sądzić więc można, że Kolberg starannie przechowywał notatki terenowe i czystopisy powstające na ich podstawie do chwili wydania danej monografii, później usuwał część z nich, uznając, że w przyszłości nie będą już potrzebne. Niektóre zapisy dotyczące tych regionów ocalały, ponieważ z powodu tematyki lub lokalizacji zawartych tam zapisów pojedyncze karty lub całostki z zapisami prymarnymi po wydrukowaniu monografii bywały przez niego przenoszone z tek regionalnych do innych. Np. złożony na pół arkusz z zapisanymi ze słuchu pieśniami i melodiami wykonanymi w większości w Lubelskiem1 1 Chodzi tu o kartę (Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1320, k. 51) z zapisami terenowymi pieśni z notami lokalizacyjnymi: Zamość, Bortatycze, Lublin, Lubartów, Tatary, Miechów, 82 �znajduje się obecnie w tece 36. Miscellanea, której zawartość Kolberg w swoim spisie określił jako „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Na karcie tej zapisanych jest blisko sto pieśni, z których tylko 28 zamieścił Kolberg w tomach Lubelskiego. Pozostałe, m.in. patriotyczne, wśród nich mało znaną pieśń związaną z Wiosną Ludów na Węgrzech, opublikowano dopiero w uzupełnieniach do Kolbergowskiej monografii1. Podobnie niektóre ze źródeł do Poznańskiego, jako nie w pełni wykorzystane, przeniósł Kolberg do teki 37. Miscellanea mającej podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania. Mieszczą się tam teraz, obok zapisów z innych regionów, także własne notatki Kolberga na temat wierzeń w Poznańskiem i dwa teksty innych autorów: obszerna praca Teobalda Klepaczewskiego Pogląd historyczny na zabobony w Polsce, zawierająca głównie materiały z Poznania, i niewielki rękopis Emila Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce2. Z tych samych powodów pozostał w tece 21/22. Pokucie rękopis3 Bazylego Jurczeńki, ponieważ nie został wykorzystany w całości. Poza pieśniami z Pokucia „dolnego” zawiera teksty z Huculszczyzny, którą Kolberg zamierzał objąć osobną monografią. Nie zawsze oczywiste jest, dlaczego i przez kogo rękopis został przeniesiony do innej teki, nie znamy np. przyczyny, dla której kilkadziesiąt kart z zapisami terenowymi z Mazewa (Łęczyckie) znajduje się obecnie w tece 38. Miscellanea, a kilka kart z takimi zapisami z Wielkopolski umieszczonych jest w tece 35. Miscellanea. Najczęściej nie wiemy też, jaki był udział późniejszych wydawców w przemieszczaniu rękopisów miedzy tekami. Dodać trzeba, że przemieszczane były nie tylko całe rękopisy i pojedyncze karty, ale także fragmenty kart. W trakcie opracowywania tomów suplementowych zauważyć było można, że czasem wycięty fragment znajduje się w innej tece 4 niż „macierzysta” karta. W takich sytuacjach w większości wypadków również nie można dziś Firlej, zob. w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement… (DWOK T. 75), m.in. pieśni nr 119–121 i 139– –141. 1 Tamże, pieśń nr 141, s. 103. 2 Rkp. T. Klepaczewskiego znajduje się w tece 37. Miscellanea (Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327, strony 1–59), rkp. E. Kierskiego tamże (sygn. 1328, k. 111–112). Obydwa opracowania są często cytowane przez Kolberga w cz. VII Poznańskiego (DWOK T. 15). 3 Rkp. B. Jurczeńki znajduje się w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1258, k. 13–75. 4 Np. z karty z zapisami terenowymi z Jarochowa (wówczas pow. Łęczyca) znajdującej się dziś w tece 7. Kujawy (sygn. Arch. PTL 1157, k. 5a) wycięta jest prawa górna ćwiartka, która przeniesiona została do jednej z tek Miscellanea (teka 38, sygn. Arch. PTL 1134, k. 29); 83 �jednoznacznie stwierdzić, czy podziałów tych dokonał już Kolberg, czy też późniejsi użytkownicy jego rękopisów. Niektóre pojedyncze zapisy ze słuchu zachowały się w swych macierzystych zbiorach zapewne dlatego, że zawierają, poza wydanymi drukiem, także zapisy tekstów i melodii nieopublikowanych w monografii, np. w tece 7. Kujawy niektóre bajki i kilka kart z pieśniami z Bodzanowa na Kujawach czy w tece 17. Lublin karta z trzema bajkami zapisanymi na lubelskim przedmieściu Piaski. W tece tej znajdują się też niewykorzystane w tomach Lubelskiego wspomniane już rysunki Ciesielskiego i innych autorów. W tece 14. Kielce pozostały nie w pełni wykorzystane rękopisy ks. Władysława Siarkowskiego. Podobnie w innych tekach regionalnych zachowały się rękopisy z melodiami i tekstami pominięte w druku przez Kolberga, a dziś zamieszczane w tomach suplementowych. Największym zachowanym zbiorem zapisów terenowych są rękopisy przechowywane obecnie w tece 43. Miscellanea1. Samych melodii teka ta zawiera nieco ponad cztery tysiące, a są to w przeważającej większości Kolbergowskie prymarne zapisy ze słuchu. Niegdyś znajdowały się one prawdopodobnie w tece 33. Miscellanea – o nich Kopernicki napisał, że zostawia je jako „okazy dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu”2. W większości zapisy te wykonane były w różnych regionach Królestwa Polskiego, głównie na Mazowszu, ale także w Kaliskiem, Kieleckiem, Radomskiem i Łęczyckiem oraz na Kujawach, ­niewielką część stanowią zapisy z Małopolski wydane w Krakowskiem i w tomach Góry i Podgórze, a kilka zaledwie pochodzi z Wielkopolski. Rękopisy te pochodzą w całości sprzed roku 1871, tj. z okresu gdy Kolberg mieszkał i pracował w Warszawie3, a badania terenowe prowadził przede wszystkim w zaborze rosyjskim. W sumie jest tam 129 kart zawierających pieśni z melodiami lub bez nich oraz melodie instrumentalne i wokalne bez tekstów. Wśród nich jest kilka kart papieru nutowego, na których Kolberg zapisał od trzydziestu do ponad pięćdziesięciu melodii na jednej stronie. Poza rękopisami Kolberga znajduje się w tej tece zaledwie kilka kart z tekstami pieśni zanotowanymi przez inne osoby, między 1 Teka ta zawiera obecnie ogółem 129 kart numerowanych 1–100 i 126–154, karty 101–125 zaginęły przed wrześniem 1962 r. 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 24. 3 Świadczą o tym m.in. noty lokalizacyjne wskazujące miejscowości, w których Kolberg bywał tylko w tym okresie. 84 �innymi dwie z dopisaną przez Kolberga lokalizacją: „Wysoce” i „Mokrylas”1. W miejscowościach tych był w roku 1843 w towarzystwie Teofila Lenartowicza, którego list z 1857 r., napisany po otrzymaniu Pieśni ludu polskiego potwierdza, że poeta i przyszły etnograf razem odwiedzili tamtejszy dworek Norwidów: […] zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida2. Z badań w Wysocem nie zachowały się zapisy melodii wykonane przez Kolberga ze słuchu, a jedynie teksty pieśni pióra nieznanego autora, prawdopodobnie Lenartowicza. Ekspertyza grafologiczna nie potwierdziła jego autorstwa ani też mu nie zaprzeczyła3. Drugą osobą, której rękopis z tekstami znajduje się w tej tece jest Józef Konopka. Jego zapisy4 noszą datę 21 sierpnia 1857 r. i są wynikiem wspólnych badań prowadzonych w okolicy Krakowa podczas pobytu Kolberga u Konopki. Nie wiadomo, kiedy rękopisy krótko tu scharakteryzowane wyjęto z teki 33. i włożono do osobnej okładki, nadając jej kolejny numer 43 i tytuł Miscellanea. Teka ta nie była odnotowana w wykazach Kolberga, wymieniona jest dopiero w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU wykonanym w roku 1934 jako „43. Miscellanea. Pieśni”. Przechowywany w niej zespół stanowi bezcenny materiał do badań nad folklorem, zwłaszcza muzycznym, jako bezpośrednia dokumentacja wykonań ludowych instrumentalistów i śpiewaków z lat 1839–1871. Zawarte tam zapisy w trakcie edycji Dzieł wszystkich zamieszczane były w odpowiednich tomach suplementów bądź służyły jako materiał do komentarzy źródłowych dotyczących pieśni i melodii publikowanych przez Kolberga w Ludzie i Obrazach etnograficznych. Podobnie jak zapisy prymarne, także czystopisy, tj. teksty i melodie zredagowane na podstawie zapisów terenowych, nie zachowały się w całości. Pojedyncze ich karty znajdują się dziś w prawie każdej tece, nie zawsze 1 Są to karty 36-37 w Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, być może jest to rękopis Lenartowicza. List T. Lenartowicza z 25 marca 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66; w Wysocem (wówczas pow. Ostrów Mazowiecka) Kolberg i Lenartowicz byli gośćmi Pauliny Suskiej i Ludwika Norwida, siostry i brata Cypriana. 3 Ekspertyzę wykonano w r. 1968 na zlecenie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. 4 Rkp. J. Konopki z datą 21 sierpnia 1857 r. znajduje się w Arch. PTL, teka 43. Miscellanea, sygn. 1352, k. 133–134. 2 85 �umieszczone tam zgodnie z jej tytułem. Często są to pieśni i melodie przygotowywane do publikacji przewidzianych jako kontynuacja zbiorów wydawanych w latach 1842–1849 lub do planowanych tomów monograficznych, takich jak zbiór ballad w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. Zachowały się więc redakcyjne wersje pieśni z melodiami z akompaniamentem fortepianu1, a także późniejsze rękopisy zawierające na jednej karcie pieśni z różnych regionów, będące wariantami tego samego wątku lub zebrane razem ze względu na temat czy sytuację wykonawczą2. Te ostatnie są fragmentami przygotowywanych, ale nie ukończonych monograficznych zbiorów pieśni, których publikowania Kolberg zaniechał. Zachowały się także czystopisy materiałów do tomów nie zawsze przez niego dokończonych w postaci pełnej monografii. Np. wśród zapisów z Wołynia pochodzących z badań w 1862 r. znajduje się wiele czystopisów pieśni oraz opisy wesel zredagowane na podstawie notatek terenowych. Jednak krótko po podróży na Wołyń Kolberg ogłosił program Ludu, a z tego regionu Ukrainy nie miał wszystkich materiałów potrzebnych do monografii, brakowało mu m.in. zapisów dotyczących kultury materialnej i wierzeń. Dlatego zapewne dokończenie prac nad Wołyniem odłożył, a po powstaniu styczniowym, a tym bardziej po zamieszkaniu3 w Galicji nie mógł już powtórzyć badań w tym regionie i uzupełnić zbiorów. Jedynym zachowanym w całości rękopisem tomu Ludu, który Kolberg uważał za gotowy, choć sam nie zdążył oddać go do drukarni, są Mazury pruskie4. Dziś jest on pozbawiony karty tytułowej i wstępu, ale poza tym zawiera całość monografii. Rękopis ten został wydany w tomie 40 Dzieł 1 Zostały one wydane w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (DWOK T. 67), tam nr 599-834. 2 Np. zapisane na jednej karcie trzy kołysanki z melodiami i melodia z notą „usypiająca” w tece 42. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1349, k. 6) z lokalizacjami: „Przysucha”, „od Poznania” i „od Warszawy”; piętnaście wariantów z melodiami pieśni rekruckiej „Oj, wyjechał Jasieńko…” z całego Królestwa Polskiego tamże (k. 21–22), cztery warianty z melodiami pieśni „Z tamtej strony jeziora stoi lipka zielona” w tece 33. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1308/I, k. 12) zapisane w Łeczyckiem, na Mazowszu i w Kaliskiem lub dziewięć wariantów tejże pieśni z melodiami zapisanych w różnych regionach Królestwa Polskiego (tamże k. 16–17). 3 Kolberg przeniósł się w roku 1871 do Galicji, tj. do zaboru austriackiego, a ponieważ nie przedłużył ważności rosyjskiego paszportu, po upływie sześciu miesięcy stał się emigrantem i miałby duże kłopoty i koszty związane z uzyskaniem nowego paszportu. Zresztą można wątpić, czy po powstaniu styczniowym polski etnograf uzyskałby paszport umożliwiający podróż po Wołyniu. 4 Rękopis ten znajduje się w BN PAU i PAN, sygn. 3208. 86 �wszystkich, a w aneksach do niego zamieszczono pieśni i inne materiały z Mazur pochodzące z odnalezionych fragmentów dawnej teki nr 3. W spisie tek w 1886 r. przy tytule Mazury Kolberg zapisał: „Monografia w znacznej części gotowa do druku”, Kopernicki cztery lata później w informacjach o tej tece opisał część jej zawartości jako „Materiały przysposobione już przez O.K.”. Rękopis Mazur pruskich sporządził Kolberg na ćwiartkach arkuszy i zwykle zapełniał obydwie strony karty, czasem tylko wykorzystywał niezapisane odwrotne strony niepotrzebnych już fragmentów innych własnych czystopisów, np. monografii Radomskiego. Staranne pismo, stosunkowo niewielka liczba poprawek w tekście i w numeracji pieśni, wpisanie odsyłaczy do źródeł, a także odsyłaczy do wariantów w tomach poprzednio wydanych wskazuje, że Mazury pruskie były przygotowane w stosunkowo dobrych warunkach, wprawdzie w pośpiechu, który towarzyszył wszystkim pracom Kolberga, zwłaszcza w ostatnich latach życia, ale nie tak gorączkowym, jak w czasie opracowywania Przemyskiego. Zachował się także rękopis przygotowywanej przez Kolberga trzeciej części Kujaw, to jest zbiór tańców z tego regionu. Dysponujemy dziś trzema kolejnymi wersjami1 tego planowanego tomu, z których każda obejmuje ponad 700 tańców składających się z jednej, dwu lub trzech części: chodzony, czyli polski, odsibka, czyli kujawiak właściwy i ksebka, tj. mazur lub obertas. Ta planowana trzecia część Kujaw pozostała w rękopisie z braku pieniędzy na druk. Kolberg zalegał Jaworskiemu z zapłatą za wydanie drugiej części Kujaw w 1869 r. Jedynie fragmenty zbioru kujawiaków opublikował później w monografii Łęczyckiego jako osobny rozdział, a nieliczne melodie zamieścił rozproszone w Poznańskiem. Fakt istnienia trzech kolejnych rękopiśmiennych redakcji zbioru tańców z Kujaw świadczy o przywiązywaniu przez autora Ludu dużej wagi do tych utworów i determinacji w próbach ich opublikowania. Druga część Kaliskiego, oceniana przez autora jako „monografia w połowie dokończona”, a przez Kopernickiego jako zawierająca: „materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku […]”2, nie została 1 Zbiór tańców kujawskich wydany został w tomie Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4 cz. I (DWOK T. 72/I), zob. tam wstęp D. Pawlakowej. Rękopis, który był podstawą druku znajduje się w Arch. PTL w tece 42. Miscellanea (sygn. 1350, k. 139-184), a dwie inne jego redakcje tamże w tece 51. Miscellanea (sygn. 1358, k. 1-40). 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 5. 87 �przez Kolberga opracowana do końca. Przeznaczone do tego tomu melodie tańców są w większości zredagowane, ponumerowane oraz opatrzone notami lokalizacyjnymi i odsyłaczami do utworów zamieszczonych w tomach wydanych wcześniej. Jednak redakcja tych materiałów wymagała jeszcze dalszej pracy, m.in. dlatego że numeracja melodii jest niekonsekwentna, melodie powtarzają się, a te same teksty przyśpiewek wpisywane są pod różnymi melodiami. Jeszcze Hławiczka o zbiorze melodii tańców w tece 8 pisał: „Materiały te rzeczywiście są uporządkowane i ponumerowane przez Kolberga, wymagają jednak jeszcze pewnych – niewielkich zresztą – uzupełnień”1. Niestety obecny stan tego rękopisu, głównie powtórzenia wielu materiałów i wyraźne braki kart, uniemożliwił rekonstrukcję Kolbergowskiej wersji tej części tomu. Ponadto nie zostały przygotowane przez Kolberga pozostałe rozdziały monografii: bajki i inne utwory prozą oraz wierzenia. W przeciwieństwie do Mazur pruskich drugą część Kaliskiego opracowano w ramach Dzieł wszystkich na nowo. Rękopisów służących bezpośrednio do druku Kolberg nie przechowywał po ukazaniu się monografii i sądzić można, że znane dziś takie manuskrypty zachowały się przypadkiem. Są to wspominane już tutaj dość obszerne fragmenty rękopisu pierwszej i drugiej części Krakowskiego znajdujące się wśród rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r., przechowywane dziś w tece 45. Miscellanea oraz prawie kompletny rękopis tomu Przemyskie2. Redakcję tej monografii rozpoczął Kolberg w ostatnich miesiącach życia, a zakończył ją Kopernicki w roku 1891. Autograf tomu po wydrukowaniu, razem z pozostałymi materiałami z Przemyskiego (a także z innych regionów), nieznaną dziś drogą dostał się do rąk Michała Federowskiego, etnografa, folklorysty i kolekcjonera dokumentów. Zbiory swe Federowski testamentem przekazał Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu, a archiwum TNW, razem z Przemyskiem Kolberga, trafiło po roku 1945 jako wieczysty depozyt do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Rękopis Przemyskiego jest jednak w znacznej mierze rezultatem pracy Kopernickiego, nosi też jej liczne ślady3. Rękopis ten oraz inne źródła wskazują, że mocno już schorowany Kolberg skupił się przede wszystkim na opracowaniu zapisów nutowych, w przepisywaniu 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3. Zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. XLVII–LII. 3 Zob. tamże, s. XXXV–XXXVI. 2 88 �tekstów pieśni pomagała mu Pelagia Blizińska, żona przyjaciela, a inne notatki redagował do druku Kopernicki. Kolberg i Blizińska często używali czystych stron mających na odwrocie zapisy do monografii już wydrukowanych, m.in. Poznańskiego, Łęczyckiego, Mazowsza i Kujaw, a że Kopernicki włączał do przygotowywanego rękopisu oryginały notatek Kolberga o różnym formacie, manuskrypt Przemyskiego stanowi dziś po części swoistą wyklejankę. Do nielicznych przykładów czystopisów przygotowanych przez Kolberga do druku i do dziś zachowanych należą też niewielkie fragmenty Mazowsza Leśnego (DWOK T. 26) znajdujące się w tece 2. Mazury podlaskie1, oraz Obrazów Słowiańszczyzny południowej, obszernego studium drukowanego w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2. W kilku tekach znajdujemy kopie zapisów Kolberga wykonane przez późniejszych wydawców, którzy w latach 1900–1914 przygotowywali do druku nowe tomy z polecenia Komisji Antropologicznej AU. Wspominano już tu o kopiach wykonanych przez J. Bielę, W. Grzegorzewicza, S. Zdziarskiego i W. Kosińskiego. Redagując odpowiednie monografie, porównywano te kopie z oryginałami Kolberga, a ponieważ stwierdzano, że zarówno teksty, jak i nuty zostały przepisane dokładnie, użyto ich w nielicznych wypadkach jako podstawy druku lub materiału do komentarzy źródłowych, gdy oryginały Kolberga zaginęły. Wspomnieć tu jeszcze można o odnalezieniu wśród rękopisów odbitek korektorskich z poprawkami Kolberga. Jest ich niewiele: w trzech zachowanych arkuszach drukowanej w roku 1871 pierwszej części Krakowskiego zauważyć można tylko oczywiste poprawki błędów literowych w tekstach i nieliczne w zapisach nutowych, korygujące ten sam typ błędów. Kilka kartek korekty Kaliskiego, wydanego w 1890 r., wskazuje, że jeszcze w trakcie druku wprowadzał w tym tomie3, poza poprawkami także szersze uzupełnienia. 1 Zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24-28, DWOK T. 80/I, s. XXXVIII. 2 Czystopis ten znajduje się w tece 40. Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1345, k. 13-16), tam skierowane do drukarza notatki dotyczące stopnia pisma. Przedruk całego artykułu w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26-258. 3 Korekty trzech arkuszy Krakowskiego cz. I znajdują się w tece 45. (sygn. Arch. PTL 1418/ II, k. 36–40)), korekty Kaliskiego w tece 8 (sygn. 1160, k. 365-347), zob. też ryc. 8 przed s. 143 w tomie Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79). 89 �Nie zachowały się żadne wypowiedzi Kolberga na temat stosowanego przez niego systemu w układzie rękopisów w tekach regionalnych. Nie wiemy, jaki porządek nadawał swoim zbiorom folklorystyczno-etnograficznym; zapewne zmieniał się on w ciągu lat, zwłaszcza z powodu podejmowania nowych planów wydawniczych i narastania ilości zapisów po każdym sezonie badań terenowych. Porządek ten został w większości zatarty przez późniejszych wydawców i archiwistów. J. Biela i W. Grzegorzewicz w opracowywanych przez siebie tekach gromadzili razem karty z materiałami z danej miejscowości czy powiatu, a te układali alfabetycznie. Podobnie około roku 1972 postąpili archiwiści z rękopisami Kolberga pochodzącymi z trzech ostatnich lat jego badań terenowych. Przechowywane były one niegdyś w tece 34., a opublikowane zostały w tomach Sanockie-Krośnieńskie w latach 1972-1974. Rękopisy te pierwotnie były podzielone rzeczowo na osiem „podteczek”, dziś stanowiących odrębne jednostki archiwalne1. Każda z nich zawierała zapisy określonych gatunków folkloru lub notatki na jeden z głównych tematów monografii. Np. zapisy dotyczące obrzędów dorocznych z pieśniami i melodiami znajdowały się w osobnej podteczce, a wewnątrz niej ułożone były chronologicznie od Adwentu do kończącego rok obrzędowy dnia św. Andrzeja. Zebrane w innej składce materiały na temat obrzędów rodzinnych podzielone były również rzeczowo (chrzciny, wesele i pogrzeb) niezależnie od miejscowości, w której zostały sporządzone w czasie badań. Widać więc, że dla Kolberga w ostatnim okresie życia – zapisy z Sanockiego wykonane były w przeważającej większości w latach 1883-1885 – nadrzędne było wydzielenie w osobnej tece materiałów do 1 Materiały z dawnej teki 34. (dziś w BN PAU i PAN objęte sygnaturami 3194–3201) nie były porządkowane przez późniejszych wydawców i dysponentów spuścizny Kolberga do roku 1972. Układ ich został zmieniony w Bibliotece PAN dopiero w trakcie redagowania odpowiedniego tomu inwentarza rękopisów drukowanego w r. 1973. Wtedy w każdej pierwotnej „podteczce” ułożono zapisy według not lokalizacyjnych, tj. nazw miejscowości, w których zostały wykonane, lub której dotyczyły, a następnie alfabetycznie według tych nazw geograficznych. Zatarło to związek niektórych pieśni z obrzędem, o ile ich przynależność do niego nie była wprost zapisana na karcie. Ponieważ inwentaryzację tych rękopisów wykonano w redakcji Dzieł Kolberga przed zmianą układu, można było odtworzyć pierwotną kolejność kart nadaną przez Kolberga i powiązać wszystkie teksty z ich miejscem w roku obrzędowym. Przed drukiem inwentarza w Bibliotece PAN przemieszczono także niektóre karty między dawnymi zespołami, np. cztery karty znajdujące się w zespole o sygnaturze 3200 przeniesiono do zespołu o sygnaturze 3194. Przemieszczono też karty z zapisami z Wołynia w obrębie dawnej teki 26, stanowiącej dziś dwa zespoły o sygnaturach BN PAU i PAN 3206 i 3207 i zmieniono ich kolejność w każdym z nich. 90 �regionu, w tym wypadku obejmującego Sanockie i Krośnieńskie, a dopiero wewnątrz teki przyjęcie porządku rzeczowego podobnego do kolejności problemów w monografii. Być może układ rzeczowy miały także rękopisy przechowywane np. w tekach zatytułowanych Ruś Czerwona, ale został on całkowicie zatarty przez późniejszych wydawców. Rzeczowego układu nie mógł Kolberg stosować dla wszystkich materiałów, ponieważ często, nawet już po podjęciu prac nad monografiami regionalnymi notował na jednej karcie opisy, teksty i melodie przeznaczone później do różnych rozdziałów tomu, a nawet do różnych monografii. Wynikało to zapewne – jak już wspominano – z repertuaru informatora, z którym miał do czynienia, a po części także z konieczności oszczędzania papieru zabranego na parotygodniowy wyjazd. Dokumentację kultury ludowej zebraną w ciągu pięćdziesięciu lat badań pozostawił Kolberg w trzydziestu tekach regionalnych i w niektórych z dziesięciu tek zatytułowanych Miscellanea. Dziś dysponujemy blisko siedemdziesięcioma odrębnymi jednostkami archiwalnymi, w części tylko odpowiadającymi dawnym tekom1 i już to świadczy, że w stanie źródeł zgromadzonych przez Kolberga zaszły zmiany. Zachowane spisy Kolberga pochodzące z lat 1883–1887 obejmują 40 tek z bardzo ogólnymi uwagami o ich zawartości. Jak już tu wspominano, w roku 1965 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie w papierach S. Udzieli odnaleziono notatki Kopernickiego na temat zawartości niektórych z nich2. Notatki te są również skrótowe, ale w połączeniu z zapiskami w innych dokumentach pozwalają stwierdzić, że po śmierci Kolberga z jego archiwum zaginęło co najmniej kilka obszerniejszych rękopisów oraz druków z jego glosami. Ustalenia te dotyczyć mogą tylko większych całostek wymienionych w spisach Kolberga lub Kopernickiego, albo zamieszczonych w tomach wydanych i opracowanych już po śmierci Kolberga w latach 1902-1914. Między innymi z dawnej teki 26 Wołyń zaginął zeszyt z tekstami 25 bajek i innych tekstów 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Wykorzystując spis Kolberga z 1886 r. i późniejsze notatki Kopernickiego, wskazano tam ogólnie jakie zmiany zaszły w zawartości poszczególnych tek i w skrócie opisano obecną zawartość każdej z nich. 2 Większość notatek Kopernickiego wyjął z tek Kolberga Udziela i opatrzył tytułem Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (zob. przyp. 3 na s. 11); w zbiorach S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wówczas nieskatalogowanych, odszukał je w roku 1965 Kamocki, który na prośbę Burszty przeprowadził kwerendę w papierach pozostawionych przez Udzielę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Wszystkie notatki Kopernickiego przytoczone są w Wykazie tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 91 �prozą spisanych około roku 1835 przez Jana Prusinowskiego1, wręczony Kolbergowi przez autora w 1862 r. w Żytomierzu. Z teki tej zaginął także Kolbergowski zapis terenowy wesela z okolic Łucka2, który zachował się tylko w czystopisie. W tece 25. Ukraina znajdował się rękopis Antoniego Marcinkowskiego zawierający pieśni i opis wesela przeznaczone przez tego autora do druku jako trzecia część jego Ludu ukraińskiego3. W tece 18 brakuje drukowanego zbioru bajek z glosami Kolberga, o którym J. Biela w roku 1911 pisał: Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – dopisek Kolberga) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy4. Z teki 34. zaginął wydany przez J.K. Turowskiego Dodatek do zbiorów pieśni ludu polskiego i ruskiego (Lwów 1846) zawierający teksty zapisane w okolicy Sanoka. Z teki Chełmskie usunięte zostały odbitki prac Marii Hemplówny5 ofiarowane Kolbergowi przez autorkę. 1 Rękopis Prusinowskiego miał jeszcze w ręku J. Tretiak, opublikował zawarte tam teksty w Wołyniu w 1907 r. (zob. O. Kolberg Wołyń, T. 36 DWOK, s. 412-450), ponadto z teki tej zaginęło także kilka rękopisów pojedynczych pieśni wydanych przez Tretiaka, dwa z nich znajdują się dziś w zbiorze autografów M. Ciechanowskiej (zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… DWOK T. 85/III, s 282). 2 O ile udało się ustalić, Kolberg nie usuwał zapisów terenowych przed wydaniem drukiem monografii, do której służyły, więc rękopis ten zaginął raczej po jego śmierci, tj. po roku 1890. Opis wesela z Łucka zachował się tylko w czystopisie (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 60–61), opublikował go J. Tretiak (T. 36, s. 51–58). 3 Rękopis ten wymienia Kolberg w koncepcie ostatniej woli z 7 maja 1883 r., tam dodał o nim notatkę „w ręku dra Kopernickiego” (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72). W spisach tek z lat 1886 i 1887 (rkp. tamże, k. 76 i 80) wymienia również rękopis Marcinkowskiego, ale bez uwagi o przekazaniu go Kopernickiemu. Rękopis Marcinkowskiego jako znajdujący się w tece 25 wymieniony jest także w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., ale inwentarz ten – jeżeli chodzi o rękopisy Kolberga – jest dosyć mechanicznie sporządzoną kopią własnoręcznego spisu etnografa z 1886 r., wiec nie jest miarodajny. Dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu Marcinkowskiego nie ma. 4 Wstęp J. Bieli do rękopisu Rusi Czerwonej, rkp. w Arch. PTL, teka 18a, sygn. 1230, k. 1. 5 Były to dwa artykuły: M. Hempel Spis roślin jawnokwiatowych dziko rosnących w Słupi Nadbrzeżnej, zebranych przez…, „Pamiętnik Fizjograficzny” T. 5: 1885, s. 135–153, oraz tejże Spis rzadszych roślin jawnokwiatowych rosnących w Teresinie, zebranych przez…, tamże, s. 154–159. 92 �Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu pieśni żniwiarskich odnotowanego przez niego w spisach z lat 1883 i 1886 jako część teki 31, przeniesiona później do teki 33. Nie wiadomo nawet, czy był to tylko zespół luźnych zapisów, czy materiał już uporządkowany, np. według wariantów tekstowych lub geograficznie. Nie ma też w spuściźnie Kolberga notatek o gwarze złodziejskiej wymienionych przez niego w spisie tek z roku 1883. Poza tekami Kolberga przechowywany jest obecnie rękopis Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale, opracowany na podstawie rękopisów z teki 11 Górale. Wyjęty z tej teki znalazł się po roku 1936 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie1. Tamże jest teraz przechowywany brulion spisu rycin strojów ludowych wykonany przez Kolberga w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie dla Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU obejmujący 127 obiektów. Poza tekami Kolberga znajdują się też wspomniane już tutaj rękopisy otrzymane przez Kolberga od Bazylego Jurczeńki i Sofrona Witwickiego, a wypożyczone przez Adama Fischera2 i razem z innymi materiałami tego etnografa przechowywane dziś w Archiwum PTL. Z teki 43 zaginęły przed rokiem 1962 karty 101-125 zawierające zapisy terenowe Kolberga. Czasem jego rękopisy dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów3, przy czym nie wiemy, czy działo się to zawsze za wiedzą i zgodą autora lub późniejszych dysponentów jego spuścizny. Jedynie Cyprian Walewski, zaprzyjaźniony z Kolbergiem bibliograf i bibliofil, rękopis jednej z jego recenzji do swej kolekcji dostał zapewne od autora4. Ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga zaginęły nie tylko materiały folklorystyczne i etnograficzne. Zaginęły lub zostały rozproszone druki i rękopisy utworów wielu polskich kompozytorów z końca XVIII w. i pierwszej połowy wieku XIX. Kolberg gromadził utwory kompozytorów współczesnych sobie i nieco wcześniejszych, a jego zbiór tańców był zapewne reprezentatywny dla polskiej twórczości w tym zakresie z pierwszej połowy XIX w. W roku 1881 wydał w firmie Breitkopfa i Härtla pięćdziesiąt utworów polskich kompozytorów z lat 1790–1850 pt. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte. Publikacja ta była pomyślana jako przegląd tego specyficznie polskiego gatunku ukazujący jego historyczny rozwój w latach 1 Rękopis ten znajdował się w tece 11 jeszcze w roku 1936, wspomina go K. Hławiczka, zob. s. 42. 2 Zob. s. 30. 3 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III), s. 282. 4 Zob. tamże, s. 270. 93 �1790-1850. Planował też wydanie podobnie pomyślanego zbioru polonezów. W roku 1884 pisał do Juliana Horoszkiewicza, zbieracza i wydawcy polskich pieśni wojskowych i patriotycznych: Polonezów dawnych z akompan[iamentem] fortepianu przez różnych napisanych autorów i anonimów posiadam kilkadziesiąt i zbieram ich więcej, by je kiedyś sam publikować, jakem to już zrobił z mazurami […]1. Obecnie w zachowanej spuściźnie Kolberga nie ma druków ani rękopisów mazurków i polonezów polskich kompozytorów, które wydał lub zamierzał wydać jako antologie ukazujące stan tych gatunków przed pojawieniem się kompozycji Chopina. Teki regionalne i miscellanea o numerach od 1 do 40 powstały za życia Kolberga i przynajmniej w części z nich obecna zawartość bliska jest pozostawionej przez autora. W każdej z tek regionalnych (tj. 1–30) znajdują się materiały z tytułowego regionu, choć obok nich są tam także zapisy pochodzące z innych terenów. W pewnej mierze spowodowane jest to metodą zapisywania folkloru przez Kolberga. Wiele kart z zapisami melodii i pieśni, zwłaszcza pochodzącymi z badań prowadzonych przed podjęciem programu Ludu, zawiera utwory notowane w kilku miejscowościach leżących czasem w różnych regionach. Mogło to wynikać – jak już wspomniano – z konieczności oszczędzania papieru zabranego na wycieczkę przebiegającą przez kilka miejscowości albo z nawiązywania w jednym miejscu kontaktów z wykonawcami pochodzącymi z różnych okolic. Niektóre zachowane zapisy prymarne wskazują, że zwłaszcza podczas badań prowadzonych w początkowych latach Kolberg notował repertuar spotykanych muzyków kolejno na jednej karcie. Karty takie zapisane obustronnie zawierają niekiedy ponad sto melodii, a nowa nota lokalizacyjna nad którąś z kolejnych wskazuje, że zmienił się instrumentalista albo śpiewak. Również część tek Miscellanea2 utworzonych przez Kolberga i zachowanych do dziś zawiera rękopisy o treści określonej ich podtytułem, choć 1 Brulion listu do J. Horoszkiewicza z 29 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 137. 2 Pierwotnie tek Miscellanea było 10, obecnie spośród utworzonych przez Kolberga istnieją teki Miscellanea o numerach 31, 33, 35–40, jednak ich zawartość nie zawsze odpowiada pozostawionej przez Kolberga. W brulionie spisu z roku 1883, dołączonym do konceptu testamentu (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k.74), odnotowane są także teki o numerach 41 i 42, ale opis 94 �w każdej zauważymy także karty włożone tam raczej przypadkowo1. Dosyć jednolity charakter mają manuskrypty z teki 31. Miscellanea z podtytułem Bibliografia, notatki, które w większości powstały zapewne krótko po opracowaniu programu Ludu, tj. około roku 1865. Są to wyniki dokładnych i systematycznych kwerend całych roczników czasopism, np. na k. 1–4 zestawione są wszystkie przydatne dla etnografa artykuły z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w latach 1834–1849, na kartach następnych znajdują się podobne spisy zawartości roczników wileńskiego „Athenaeum” z lat 1841–1851, poznańskiego „Tygodnika Literackiego” z lat 1842–1844 czy znacznie wcześniejszego „Dziennika Wileńskiego” z lat 1806–1830. Spisy te obejmują zawartość kilkunastu czasopism polskich, głównie wydawanych w pierwszej połowie wieku XIX. Na wielu innych kartach zanotowane są informacje o drukowanych w różnych czasopismach artykułach związanych z określonym regionem lub tematem, tj. zestawione rzeczowo, a nie według źródeł. Razem spisane są np. noty artykułów o ludach azjatyckich zamieszkujących Syberię, a także noty zbiorów bajek ludowych wydanych w języku niemieckim w latach 1836–1869. Notatki z systematycznych kwerend2 dotyczą w większości publikacji sprzed roku 1865, rzadko odnotowane są artykuły z późniejszych roczników „Kłosów” czy „Tygodnika Ilustrowanego”. W sumie jest tam ponad 1800 not bibliograficznych, głównie artykułów z czasopism i prac zbiorowych, rzadziej prac zwartych, na temat folkloru i innych dziedzin kultury ludowej, a także zawierających opisy podróży, informacje o zabytkach, ryciny strojów ludowych, podania i legendy związane z różnymi miejscowościami. Sądzić więc zawartości tek Miscellanea 39–42 i ich numeracja są poprawiana i teki 41 i 42 zostały tam ostatecznie skreślone. 1 Np. w tece 31. po arkuszach z notami bibliograficznymi znajduje się czystopis artykułu o rodzinie muzyków francuskich Philidor Danican przeznaczony do Encyklopedii powszechnej, ale tam niedrukowany, zob. w Pismach muzycznych (DWOK T. 62), s. 191–192, 2 W trakcie poszukiwań bibliograficznych Kolberg korzystał z czasopism, których część znajduje się obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Na paru egzemplarzach gazet warszawskich i innych czasopism w tej bibliotece zobaczyć można charakterystyczne zakreślenia ołówkiem, takie same, jakie zauważamy w drukach pochodzących z podręcznej biblioteki Kolberga lub na fragmentach czasopism przechowywanych w tekach z jego rękopisami. Widoczne są one w egzemplarzach w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej na marginesach artykułów cytowanych lub odnotowanych w Ludzie. Niekiedy są to nawet notatki, np. obok artykułu O. Grudy Ślesin w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 70, 71, 73–75. Te ostatnie zauważył W. Sobisiak, wydawca materiałów Kolberga z Kaliskiego, zob. O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie (DWOK T. 46), przypis we wstępie W. Sobisiaka na s. XII. 95 �można, że bezpośrednio po opracowaniu programu Ludu i ogłoszeniu Listu otwartego w 1865 r. podjął Kolberg poszukiwania literatury na temat kultury ludowej i wtedy powstała większość notatek mieszczących się w tece 31. Miscellanea. Później w kolejnych tomach zamieszczał wyciągi, streszczenia i cytaty z artykułów odnotowanych w tym zespole. Materiały w większości jednorodne treściowo zawierają także trzy wspominane tu już teki Miscellanea: teka 33 z dłuższym podtytułem Muzykalia, odpadki od serii I („Pieśni ludu polskiego”); P[ieśni] żniwiarskie, teka 36. z podtytułem Pieśni patriotyczne i szlacheckie i 37. mająca podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia, zdania. Do charakterystyki rękopisów z teki 33. trzeba będzie tu jeszcze wrócić, natomiast w dwu pozostałych tekach (tj. 36. i 37.) przechowywane są rękopisy umieszczone tam przez Kolberga i odpowiadające w dużej mierze tytułowi. Podobnie w tekach 39. i 40. znajdują się nadal materiały dotyczące folkloru Łużyczan i innych narodów Słowian zachodnich i południowych a po części także wschodnich. Natomiast rękopisy znajdujące się obecnie w dwu innych tekach Miscellanea nie mają wiele wspólnego z wcześniejszą zawartością, tj. manuskryptami dawniej złożonymi tam przez Kolberga. Przeciwnie – układem i treścią sprawiają wrażenie materiałów zebranych razem raczej przypadkowo. Dotyczy to teki 35., której pierwotną zawartość usunął Kopernicki, a także teki 38., której skład najpierw zmienił Kolberg, a później prawdopodobnie osoby „porządkujące” jego spuściznę. Obydwie zawierają dziś materiały etnograficzne i folklorystyczne z różnych regionów, w większości w rękopisach Kolberga, a zebranie ich razem nie jest uzasadnione ani treścią zapisów, ani ich charakterem czy lokalizacją geograficzną. Dziełem późniejszych wydawców, archiwistów i innych osób odpowiedzialnych za spuściznę etnografa jest utworzenie tek o numerach 41–51. Powody wydzielenia znajdujących się w nich obecnie rękopisów nie zawsze są znane. Teka 41. to rękopis Kolberga, który odnotowany jest z tym numerem i z tytułem Pieśni ludowe religijne w inwentarzu Komisji Etnograficznej w 1934 r., gdzie opatrzony jest notatką „przygotowane do druku”. We wcześniejszych spisach Kolberga i innych dokumentach nie ma wzmianek o istnieniu takiej pracy autora Ludu. Przekazana była w osobnej kopercie w roku 1953 do Archiwum PTL i tam została zapisana jako teka 41 Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych. Również teki Miscellanea o numerach 42 i 43 są wymienione po raz pierwszy dopiero w inwentarzu z roku 1934, z nich teka 42 jest dosyć przypadkowym zbiorem rękopisów o różnym 96 �charakterze, a zawartość teki 43 i znajdujące się w niej rękopisy z badań terenowych już tu wspominano. Obydwie powstały prawdopodobnie przed rokiem 1914, tj. w okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się już pod opieka Komisji Antropologicznej i korzystały z nich osoby przygotowujące wybrane rękopisy do druku lub szukające materiałów do własnych prac. Odmienne jest pochodzenie trzech następnych tek o numerach 44–46. Rękopisy tam zawarte mają pieczęcie „Archiwum familii Nowina Konopków” i pochodzą ze zbiorów niegdyś przechowywanych w Modlnicy lub w Mogilanach. Jak podano wyżej, zostały one nabyte przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w jednym z antykwariatów warszawskich w roku 1959. Część z nich to fragmenty rękopisów Kolberga pozostawionych przez niego w Modlnicy w 1884 r., ale znaczna część zakupionych manuskryptów nie należała do Kolberga, a do Konopków. Z trzynastu pozyskanych wtedy odrębnych rękopisów w archiwum PTL we Wrocławiu utworzono trzy nowe teki, kierując się ich treścią, a po części autorstwem i nadano im kolejne numery i tytuły: tece 44 tytuł Przysłowia a następnym 45 i 46 – Miscellanea. Również teka 47 została utworzona w archiwum PTL we Wrocławiu z rycin otrzymanych w roku 1953 z krakowskiego Muzeum Etnograficznego w osobnej kopercie, poza tekami, oraz wyjętych z tek później, w latach 1956–1961 w Pracowni Kolbergowskiej działającej przy Zarządzie Głównym PTL. Dołączono do nich w 2013 r. wspominane już tutaj ryciny odnalezione w papierach J. Gajka. Razem ze szkicami, rysunkami oraz fotografiami zachowanymi w tekach regionalnych stanowią one ważną dokumentację uzupełniającą opisy strojów, chat, naczyń itd., i są publikowane w nowych monografiach regionalnych i w suplementach. Nie jest to jednak kontynuacja zgromadzonej przez Kolberga kolekcji, składającej się m.in. z fotografii specjalnie na potrzeby Ludu wykonywanych w Krakowie w firmie W. Rzewuskiego i w Kołomyi u J. Dutkiewicza, a także z rysunków i akwarel, m.in. W. Gersona, T. Konopki i T. Rybkowskiego. W wykazie tek z 10 stycznia 1886 r. na końcu Kolberg odnotował: A nadto zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp., przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach1. 1 Wykaz tek rękopiśmiennych sporządzony przez O. Kolberga, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 748. 97 �Wspomniany przez Kolberga „osobny spis” rycin nie zachował się, a późniejsze losy kolekcji, opisanej tak skrótowo w przytoczonym wykazie, nie są znane. Ta część zbiorów ikonograficznych Kolberga prawdopodobnie zaginęła w Warszawie w 1944 r., po powstaniu, lub w Modlnicy. Jej odpryskiem jest kolekcja rysunków i akwarel W. Gersona przechowywana obecnie w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie. Rękopisy przechowywane dziś w tekach Miscellanea 48, 50 i 51 robią wrażenie zespołów utworzonych przypadkowo. Wspomniano już, że jako trzy pakunki zostały odnalezione w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie prawie dziesięć lat po przekazaniu przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga do tworzonego w roku 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej. Odnalezione w pomieszczeniach IHKM na początku roku 1963 r. pakunki zostały przywiezione do redakcji Dzieł Kolberga w Poznaniu. W archiwum PTL otrzymały numery kolejnych tek i tytuły Miscellanea. Trudno dziś ustalić, w której z tek założonych przez Kolberga znajdowały się dawniej. Np. rękopisy kompozycji Kolberga wypełniające dziś znaczną część nowej teki 51 (tam karty 41–232) nie były ujęte1 w spisie z 1886 r. Stwierdzano już tutaj, że nie odnaleziono w spuściźnie Kolberga wykazów czy indeksów zawartości tek, poza konceptem ostatniej woli z roku 1883 i spisami dołączonymi w latach 1886 i 1887 do pism kierowanych do Akademii Umiejętności i Wydziału Krajowego we Lwowie, a te są bardzo skrótowe. Dlatego trudno dziś porównać obecną zawartość tek ze stanem zostawionym przez Kolberga oraz bezspornie ustalić wiele faktów z dziejów rękopisów pozostawionych przez niego testamentem w roku 1890 do dyspozycji Akademii Umiejętności. Za jedyny odkryty w zbiorach Kolberga swoisty katalog dotyczący zapisanych przez niego melodii tańców, ślad warsztatu edytorskiego z lat 1845–1857, uznać można trzy odrębne rękopisy przechowywane obecnie w różnych tekach. Jeden z nich to obszerny czystopis melodii2, znajdujący 1 W spisie tek dołączonym do konceptu ostatniej woli (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN, 2183, k. 72) z 7 maja 1883 r. przy tytule teki 40. widnieje notatka „Prywatne (teksta oper itd.)”, być może później, po roku 1883, Kolberg własne kompozycje przeniósł do innego zespołu – w spisie z roku 1886 nie ma tego podtytułu. Zbiór autografów znajdujący się dziś w tece, której nadano w 1963 r. tytuł Miscellanea i numer 51, jest być może fragmentem zbioru własnych utworów przechowywanych dawniej przez Kolberga w tece 40. 2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 1-81; karty tego rękopisu są błędnie ponumerowane: k. 1–28 zawierają melodie nieparzyste nr 1535–2606, k. 29–44 melodie parzyste 98 �się w tece 33. Miscellanea, zawierający ponad 3200 zapisów. Melodie te skorelowane są z tekstami przyśpiewek zawartych w dwu innych manuskryptach1 i połączonych z tymi melodiami systemem odsyłaczy. Zapisy nutowe znajdujące się dziś w tece 33 są kopiami melodii z notatek terenowych. Obejmują one prawdopodobnie znaczną część (być może nawet całość) melodii tanecznych zapisanych od początku badań do połowy roku 1857. Jest to 81 kart grubego papieru nutowego, na których wpisanych jest dwukolumnowo 2605 melodii tanecznych w metrum nieparzystym, 591 w metrum parzystym, ponadto kilkanaście melodii nieliczbowanych z tytulikiem „Kozaki”, ponad trzydzieści określonych jako „Polki” oraz kilkanaście innych, też nieliczbowanych. Dla każdej melodii Kolberg przeznaczył dwie pięciolinie połączone akoladą i kreskami taktowymi. Wskazuje to na zamiar wpisywania na dolnej pięciolinii akompaniamentu, który został jednak opracowany tylko dla niewielkiej części, w sumie mniej niż stu zawartych tam melodii. Na początku rękopisu, w obu grupach tańców, nieparzystych i parzystych, na górnej pięciolinii Kolberg wpisał kolejno melodie tańców (tylko tańców, melodie pieśni opuszczał) wydane w jego pierwszym zbiorze2 drukowanym w latach 1842–1845, z odsyłaczami do tego druku, następnie wpisywał melodie taneczne z różnych regionów, głównie z Królestwa Polskiego, pochodzące z narastających stopniowo zapisów terenowych. Pod nutami często widnieją incipity przyśpiewek, niekiedy ograniczone do jednego lub dwu słów. Wszystkie melodie mają noty lokalizacyjne dotyczące pojedynczych utworów albo kilku czy kilkunastu następujących kolejno po sobie. Znaczna część zapisów nutowych zawartych w tym rękopisie połączona jest odsyłaczami z dwoma zbiorami tekstów przyśpiewek, przechowywanych dziś w innych tekach. Jeden z nich to znajdujący się w tece 16. Radom. Opatów. Sandomierz rękopis pt. Obertasy i mazurki. Zawiera on ponad 1900 tekstów, w większości jedno- i dwuzwrotkowych przyśpiewek, między nr 1–595, k. 45–46 nieliczbowane kozaki i inne tańce (50 melodii), k. 47–81 melodie nieparzyste nr 1–1534. 1 Jeden to Krakowiaki i polki, obecnie w Arch. PTL teka 13, sygn. 1193, k. 1–34, drugi – Obertasy i mazury tamże, teka 16, sygn. 1209, k. 1–25. 2 Tj. w Pieśniach ludu polskiego drukowanych w Poznaniu u Żupańskiego. A. Pawlak we wstępie do Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/I), s. XV, pisze mylnie, że w omawianym rękopisie z teki 33 na początku wpisane są melodie z Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. i z tego powodu ocenia jego powstanie na lata 1857–1862. 99 �którymi sporadycznie zapisane są teksty pieśni. Przyśpiewki te pochodzą z własnych badań Kolberga, prowadzonych głównie w regionach leżących w Królestwie Polskim. Wiele z nich ma zwrotne odsyłacze do melodii znajdujących się w zbiorze nut z teki 33. Drugi rękopis to teksty pt. Krakowiaki i polki, dziś przechowywany w tece 13. Kraków. Wpisanych jest tam ponad 2900 przyśpiewek, również jedno lub dwuzwrotkowych i tak jak teksty w Obertasach połączonych zwrotnymi odsyłaczami z melodiami z teki 33. Większość przyśpiewek w tym rękopisie jest przepisana przez Kolberga z kilku zbiorów pieśni innych wydawców z lat 1833–1856, a blisko 750 wpisanych na końcu pochodzi z jego własnych badań terenowych. Ostatnie z nich (w sumie 157 tekstów) mają noty lokalizacyjne: „Zakopane, Hamry”, „Czorsztyn”, „Szczawnica” i „Mogilany”. Te nazwy miejscowości mogą wskazywać, że ostatnie przyśpiewki w rękopisie Krakowiaki i polki wpisał Kolberg po swej wycieczce w roku 1857 do Zakopanego i okolic. Były to jego pierwsze badania terenowe na Podhalu i prowadził je w tych właśnie miejscowościach. Natomiast zanotowanych wtedy melodii już nie włączył do rękopisu z teki 33. Miscellanea – nie ma tam zapisów z Podhala i Tatr, co być może znaczy, że uzupełnianie w nim melodii zakończył przed pobytem w Zakopanem w roku 1857. Trzy rękopisy tu scharakteryzowane stanowiły prawdopodobnie – jak już zaznaczono – rodzaj katalogu czy kartoteki służącej do wyszukiwania potrzebnych melodii tańców, a następnie odpowiadających im przyśpiewek. Tworzenie omawianego zespołu Kolberg rozpoczął po zredagowaniu zbioru Pieśni ludu polskiego drukowanego w latach 1842–1845 w Poznaniu albo nawet dopiero po jego wydaniu, a „zamknął” jako uzupełniany na bieżąco rękopis prawdopodobnie w połowie roku 1857, po kolejnej zmianie programu wydawniczego. Przedtem mógł mu służyć jako pomoc we wstępnym wyborze materiałów do różnie sprofilowanych gatunkowo i tematycznie zbiorów tańców z przyśpiewkami i melodii instrumentalnych. Zgromadzone tam zapisy nutowe łatwiej było przeglądać i wybrane melodie odszukać potem w rękopisach terenowych, aby włączyć je do przygotowywanej publikacji. Wskazówką służącą do wyszukiwania i identyfikacji melodii w prymarnych zapisach ze słuchu były noty lokalizacyjne. Prawdopodobnie już wtedy, tj. przed rokiem 1857, założył Kolberg część przynajmniej tek regionalnych, w których przechowywał narastające zapisy terenowe. Po podjęciu pracy nad regionalnymi zbiorami pieśni i tańców, a tym bardziej po stworzeniu programu Ludu, gdy nadrzędnym kryterium wyboru 100 �do druku stało się pochodzenie geograficzne materiałów, te trzy rękopisy przestały służyć jako swoisty indeks zapisanych w terenie melodii tańców. Później, już tylko niekiedy wpisywał Kolberg przy zapisach nutowych i tekstach przyśpiewek odsyłacze z tytułem lub numerem tomu Ludu, w którym zostały opublikowane. * Cała zachowana spuścizna Oskara Kolberga, drukowana i rękopiśmienna, została opublikowana w 84 tomach jego Dzieł wszystkich. Pierwsza część Dzieł (tomy 1-36) to reedycja fotooffsetowa monografii regionalnych, tj. Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w latach 1857–1890, obok których znalazły się wydane poza tymi cyklami Chełmskie i Przemyskie oraz Wołyń, jedno z opracowań późniejszych wydrukowane w roku 1907 na podstawie rękopisów Kolberga. W drugiej części Dzieł w tomach 37–69 opublikowano zgromadzone przez niego i zachowane w rękopisach źródła folklorystyczne i etnograficzne oraz artykuły i inne drukowane jego prace, materiały i utwory o bardzo zróżnicowanym charakterze, tj. kompozycje, artykuły z zakresu historii i teorii muzyki oraz korespondencję. Najobszerniejsza w tej części edycji jest bogata dokumentacja kultury ludowej, co najmniej dorównująca wartością, znaczeniem i objętością tomom wydanych przez Kolberga w XIX w. Ostatnie tomy 70–84 to suplementy i komentarze źródłowe do monografii opracowanych przez Kolberga. Trzyczęściowy tom Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło zamyka Dzieła wszystkie. Warto jeszcze na zakończenie przypomnieć najważniejsze zasady edycji Dzieł wszystkich Kolberga. Dla wydawców spuścizny autora Ludu podstawowe było założenie, że źródła przez niego zebrane powinny być przygotowane do druku zgodnie z jego koncepcją monografii regionalnej, do której były ostatecznie przeznaczone, tzn. w takim układzie treści, jaki dla niej przyjął on w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Kontynuacja Kolbergowskiego modelu monografii uznana została za zabieg celowy już na początku edycji Dzieł wszystkich przez Józefa Bursztę, ich redaktora od jesieni 1961 do lata roku 1987. Zdanie to podzielał Komitet Redakcyjny kierowany w latach 1962–1976 przez Juliana Krzyżanowskiego, w latach 1976–2010 przez Gerarda Labudę, a później przez Aleksandra Posern-Zielińskiego. Założenie to realizował zorganizowany przez Józefa Bursztę w latach 1962–1963 niewielki zespół stałych pracowników Redakcji Dzieł 101 �Wszystkich Oskara Kolberga, przekształconej w roku 1997 w Instytut im. Oskara Kolberga. Z upływem czasu zespół ten nieco się zmieniał, jednak zawsze pozostawał zbyt szczupły w stosunku do zadań, jakie trzeba było wykonać. Równie istotna była zasada, że różne typy źródeł zgromadzonych przez Kolberga w czasie badań terenowych, przekazanych mu przez współpracowników, a także pochodzących z jego kwerend w drukach XIX-wiecznych i wcześniejszych powinny zostać potraktowane w edycji Dzieł wszystkich równorzędnie, zgodnie z założeniami i praktyką autora Ludu. Do druku przeznaczono więc wszystkie materiały etnograficzne i folklorystyczne zachowane w archiwum Kolberga, bez ich wartościowania czy selekcjonowania, niezależnie od autorstwa, charakteru czy stopnia opracowania. On sam mógł przed zakończeniem prac nad monografią uzupełnić i weryfikować swe notatki, powtarzając badania lub odwołując się do współpracowników i literatury, mógł także dokonywać ich selekcji, wybierając pewne materiały do opublikowania, a zostawiając inne niedrukowane w archiwum. Współcześni wydawcy możliwości takich nie mieli, miedzy innymi dlatego, że Kolberg nie pozostawił w tym zakresie żadnych wskazówek. Ostateczny kształt przygotowanych przez nich monografii może więc być nieco inny od tego, jaki oddałby do druku on sam. Zawartość nowych tomów jest jednak uwarunkowana zwłaszcza stanem zachowania rękopisów Kolberga, a u podstaw edycji jego spuścizny leży przede wszystkim przekonanie, że zgromadzone przez niego i do dziś zachowane materiały folklorystyczne i etnograficzne są niepowtarzalnymi źródłami do dziejów kultury ludowej, które powinny być opublikowane w całości, ponieważ nie można ich niczym zastąpić. �Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga W ciągu półwiecza swojej działalności Kolberg nie prowadził systematycznie diariusza podróży badawczych. Nie zachowały się też w jego archiwum rękopiśmiennym regularne notatki dotyczące kontaktów z regionalistami, współpracownikami i życzliwymi mu osobami, które gościły go w swoich dworach i miejskich domach w trakcie wypraw terenowych podejmowanych w latach 1839–1885. Informacje o podróżach rozproszone są w zachowanych rękopisach i drukowanych tomach autora Ludu, a próba pełnej rekonstrukcji jego wędrówek etnograficznych, nawet w zakresie podstawowym, tj. dat rocznych, odwiedzanych miejscowości i kontaktów, osób gospodarzy i współpracowników oraz konkretnych zbiorów wiążących się z tymi eksploracjami, napotyka na zasadnicze trudności. Powodują je nie tylko luki w faktografii, ale także częsta ogólnikowość informacji i liczne sprzeczności danych z różnych źródeł, co stwarza dylematy, które komplikują, niekiedy wręcz uniemożliwiają jednoznaczne ustalenie faktów, pewne i prawidłowe wnioski co do miejsc pobytu, trasy podróży, a nawet jej czasu. Tak więc zastrzeżenie podstawowe dotyczy nie tylko kompletności i jednoznaczności, ale i wiarygodności przekazów dokumentujących wyprawy Kolberga. Z pewnością przedstawiany tu wykaz nie obejmuje wszystkich podróży badacza, niektóre w rzeczywistości mogły przebiegać inaczej, zaś jeszcze inne nie zawsze musiały być poświęcone badaniom etnograficznym. Analiza zachowanych źródeł umożliwiła zbudowanie kalendarium, które opiera się wprawdzie na całej dostępnej dokumentacji, z odnotowaniem zawartych w niej danych także sprzecznych lub wątpliwych, ale nie rozstrzyga wszystkich problemów dotyczących chronologii, kierunków i etapów poszczególnych podróży. Z konieczności pozostało więc ograniczenie się do rzetelnej prezentacji zachowanego materiału źródłowego i ewentualnych wniosków z niego wynikających, często jedynie hipotetycznych. Opracowując kalendarium, wykorzystano wyniki wieloletnich kwerend dokonywanych w trakcie prac redakcyjnych i edytorskich nad materiałami 103 �Kolberga i obejmujących cały zachowany zasób rękopiśmienny i publikowany. Uwzględniono także literaturę przedmiotu, XIX-wieczną prasę, publikacje wspomnieniowe i pamiętnikarskie, rozpoznane jako przydatne do przygotowania biografii Oskara Kolberga. W sumie opracowanie stanowi rezultat wieloletnich analiz i badań nad jego życiem, działalnością i spuścizną. Jedynym i najpełniejszym dokumentem sporządzonym przez Kolberga jako wykaz odbytych podróży jest brulionowy szkic, z lapidarnie ujętymi informacjami o miejscowościach i czasami związanymi z nimi osobach odwiedzanych w poszczególnych latach, począwszy od roku 1836 do 1885. Powstał pod koniec życia: w rękopisie widnieją na końcu wykazu lata 1886, 1887 i 1888 niewypełnione danymi, co zgodne jest z faktem, że nie odbył już wtedy dłuższych podróży. Najprawdopodobniej spis ten sporządzony został około 1889 roku na prośbę Izydora Kopernickiego, który z okazji jubileuszu 50-lecia pracy naukowo-badawczej Kolberga przygotowywał biografię jubilata. W rękopisie wykazu widoczne są wahania i poprawki, informacje podane zostały wyraźnie skrótowo, są często niepełne i jak się wydaje, nie zostały ponownie zweryfikowane. Brulion ten ma charakter roboczego zestawienia ewidencyjnego dla celów własnych; nie stanowi próby usystematyzowania danych do publikacji. Spis tego rodzaju, sporządzany po latach, kiedy daty i miejsca mogły się już zatrzeć w pamięci, zawiera też niedokładności i błędy, co powoduje wspomniane komplikacje i wątpliwości co do chronologii, dat i kierunków wędrówek. Omawiany wykaz, zwany dalej itinerarium (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 69, opublikowany w części III Korespondencji Oskara Kolberga, DWOK T. 66, s. 704–706 aneks 1), jako zestawienie własne Kolberga dotyczące podróży z lat 1836–1885, cytowany jest pod każdą datą roczną, przy czym niejednokrotnie przywoływany jest pierwszoplanowo jako jedyny lub najpełniejszy, choć niekoniecznie precyzyjny przekaz świadczący o odbytej wyprawie. Odsyłając do tego źródła, nie podaje się każdorazowo sygnatury i karty rękopisu (jest jedna). W zebranej dokumentacji wykorzystane zostały także inne zachowane świadectwa, tj.: – rkp. Kolberga Szkic autobiografii obejmujący okres do 1861 roku (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68); – rkp. Kolberga pt. Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869 (BN PAU i PAN, sygn. 3210, k.1– 24), w którym znalazły się m.in. informacje o podróżach i ich kosztach, 104 �zapisywane jednak z różnym stopniem szczegółowości – dalej w odesłaniach do tego manuskryptu podaje się jego sygnaturę i kartę; – korespondencja z rodziną, przyjaciółmi, mecenasami itd., w której temat wypraw Kolberga przewija się w różnym kontekście i formie, od lakonicznych wzmianek do obszerniejszych opisów i relacji (Korespondencja Oskara Kolberga, cz. I–III, DWOK T. 64–66); – informacje podawane przez Kolberga we wstępach do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych, w których niekiedy wymienia on lata badań, najważniejsze dla swoich eksploracji i zbiorów miejscowości pobytu i prac terenowych, współpracujące z nim osoby; – sprawozdania z podróży bądź opracowane przez Kolberga dla Akademii Umiejętności, która poza finansowaniem jego wydawnictwa w niektórych latach przyznawała specjalne fundusze na wyprawy badawcze (zob. np. rok 1875), bądź publikowane w formie korespondencji prasowych z odwiedzanych miejscowości czy krajów (zob. np. rok 1857); – dokumenty poświadczające urlopy Kolberga, paszporty podróżne, określające cel i kierunek wypraw, z potwierdzeniem miejsca i daty wyjazdu, pobytu i powrotu do Warszawy, zachowane w tece z papierami osobistymi Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183); – luźne i rozproszone notatki Kolberga, drukowane i rękopiśmienne, w których okazjonalnie wymienia niekiedy daty i miejsca przez siebie odwiedzane; – materiały do biografii Kolberga zebrane przez Izydora Kopernickiego, przyjaciela, świadka pracy autora Ludu w latach krakowskich, wykonawcy jego testamentu i pierwszego biografa, tj.: rękopiśmienne notatki tego autora, dotyczące podróży Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68) oraz opracowana przez niego biografia Kolberga, opublikowana jako studium wstępne do tomu Przemyskie wydanego po śmierci przyjaciela w 1891 roku (Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie, DWOK T. 35, s. V–XX). Notatki swe sporządził Kopernicki jako uzupełnienie rękopiśmiennego Szkicu autobiografii Kolberga, obejmującego okres do roku 1861 (zamieścił je na tej samej karcie manuskryptu). Powstały zapewne w oparciu o wspólne z Kolbergiem ustalenia, choć są fragmentaryczne, zawierają skomasowane daty roczne podróży w poszczególne regiony bądź do konkretnych miejscowości Rzeczypospolitej od 1842 do 1870 roku. Nie obejmują jednak wszystkich lat z tego okresu. 105 �Z kolei w ramach drukowanej Przedmowy wydawcy Kopernicki zamieścił (na s. IX, X i XI) sumaryczny spis podróży Kolberga do poszczególnych regionów (bez podawania miejscowości i goszczących Kolberga osób) uporządkowany chronologicznie (daty roczne). Dane zawarte w obu opracowaniach Kopernickiego po części potwierdzają informacje podane przez Kolberga w itinerarium i w pozostałych źródłach, inne dopełniają je, jeszcze inne są jednak odmienne bądź z nimi sprzeczne i podważające materiał Kolberga. Niezależnie od tego wszystkie zostały przytoczone w kalendarium, gdyż nie zawsze mamy pewność, które informacje są prawdziwe i wiarygodne. Dalej przy opisie poszczególnych podróży nie przywołuje się każdorazowo sygnatury i karty notatek Kopernickiego z rękopisu (jedna karta), natomiast odesłania do napisanej przez niego biografii Kolberga podaje się w formie skróconej do tytułu i strony. W kalendarium przywołano także odnalezione świadectwa spoza archiwum badacza, takie jak np. notatka prasowa o pobycie Kolberga w Mazewie w Łęczyckiem w lipcu 1860 roku lub wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera o wyjeździe Kolberga do Krakowa w sierpniu 1871 roku czy wspomnienie Lucjana Siemieńskiego o spotkaniu Kolberga w Tatrach i Pieninach w 1857 roku. Można uznać, choć jedynie w pewnym przybliżeniu, że poszczególne świadectwa różnią się stopniem wiarygodności. Największą posiada zapewne Notatnik z rachunkami obejmujący jednak tylko jedenaście lat (1859–1869) i korespondencja, prowadzona także na bieżąco, sprawozdania składane Akademii Umiejętności (np. z podróży w 1875 roku), doniesienia i korespondencje prasowe oraz potwierdzenia pobytu odnotowane w paszportach. Przekazy podawane po latach dzielących je od dawnych podróży, np. we wstępach do poszczególnych tomów wydawanych niekiedy dużo później niż pozyskanie zbiorów z wypraw terenowych Kolberga, nie pokrywają się niekiedy z innymi danymi źródłowymi. Zakres i charakter dokumentacji źródłowej dla podróży odbytych w poszczególnych latach jest bardzo zróżnicowany. Niektóre wyprawy poświadczane są jedynie lakonicznymi informacjami z itinerarium, inne również pojedynczymi przekazami spoza tego rękopisu Kolberga, jeszcze inne mają bogatsze potwierdzenie i opis w zachowanych źródłach. Nie zawsze wiadomo, czy wymieniana miejscowość (np. w sformułowaniu: „na Kielce”) oznaczała jedynie kierunek podróży czy miejsce pobytu, czy stanowiła 106 �stację pośrednią w drodze, gdzie następowała tylko przesiadka lub zmiana rodzaju transportu z pociągu na konie przysłane przez zapraszającego Kolberga właściciela dworu, czy też była stacją docelową, w której badacz się zatrzymał i prowadził badania. Niejednokrotnie nie znamy też okoliczności podróży Kolberga, jej ram czasowych i tras, związanych z nią kontaktów, konkretnych stacji badawczych, warunków pobytu itd. Nierównomiernie zasobna jest też dokumentacja zawarta w korespondencji. Znacznie uboższe informacje o wędrówkach Kolberga przynoszą listy z lat warszawskich, tj. do roku 1871, i to nie tylko dlatego, że zachowało się ich o wiele mniej niż z lat późniejszych, tj. z okresu pobytu w Modlnicy i w Krakowie, gdyż po części zostały zniszczone w czasie wojny. W dużej mierze o oszczędnym informowaniu Kolberga o swoich podróżach lub wręcz o ich przemilczaniu w listach i notatkach osobistych, pisanych w Warszawie decydowała sytuacja polityczna w zaborze rosyjskim. Szczególnie nasilone w Królestwie Polskim restrykcje policyjne zaborców, podejrzliwość i inwigilacja władz, kontrolowanie korespondencji, zwalczanie wszelkich propolskich działań wymuszały autocenzurę i krępowały swobodę wypowiedzi. Niektórzy współpracownicy i gospodarze goszczący Kolberga woleli zapewne pozostać anonimowymi, a może i rezygnowali z listów lub szyfrowali ich treści z obawy przed prześladowaniami za udział w walkach czy akcjach niepodległościowych, pomoc powstańcom itd. Niekiedy współpracownicy Kolberga wręcz prosili w listach o nieujawnianie ich nazwisk w drukowanych przez niego tomach i niesygnowanie imienne pozyskanych od nich a publikowanych tam materiałów. Sytuacja ta skłaniała także do częstej praktyki przekazywania korespondencji przez zaufanych pośredników, nie pocztą, lub ograniczała wymianę listów Kolberga z mieszkańcami Królestwa Polskiego. Dużo pełniejszą dokumentację podróży Kolberga przynosi natomiast jego korespondencja z czasów krakowskich, za autonomii Galicji, której mieszkańcy cieszyli się po 1867 roku znacznie większymi swobodami obywatelskimi niż Polacy w zaborze rosyjskim. Kalendarium jest więc wykazem pełnym w takim zakresie, jaki umożliwiły zachowane źródła rękopiśmienne i drukowane, którymi dziś dysponujemy, nie jest natomiast opracowaniem wyczerpującym, jeśli chodzi o faktograficzny obraz podróży Kolberga. Ma charakter porządkujący i pomocniczy jako załącznik do biografii badacza, podobnie jak bibliografia jego prac i wykaz materiałów rękopiśmiennych. Jest jedynie rodzajem podręcznego przewodnika, który orientuje w przedsięwzięciach 107 �peregrynacyjnych Kolberga, ich skali i zasięgu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Warto tu przypomnieć, że omówienie podróży badawczych Kolberga i pozyskanych w ich trakcie materiałów przedstawiają w ujęciu regionalnym wstępy do wydawanych po raz pierwszy w Dziełach wszystkich nowych monografii regionalnych oraz do suplementów dopełniających tomy opublikowane za życia Kolberga, tj. odpowiednio do tomów 39–59 i 70–84 DWOK. W kalendarium nie uwzględniono miejscowości, które w rękopisach terenowych i w drukowanych tomach lokalizują zapisane teksty i melodie Kolberga, gdyż ze względu na jego metodę rejestracji folkloru takie noty lokalizacyjne nie muszą oznaczać miejsca pobytu Kolberga. Dokumentował on folklor przy każdej nadarzającej się okazji, także poza miejscem jego pochodzenia i funkcjonowania, zatem noty takie nie wskazują jednoznacznie, że zapisy wykonane zostały w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem w odwiedzanej przez Kolberga miejscowości. Daty występują zaś w zapisach terenowych Kolberga niezwykle rzadko, a materiały datowane w druku (np. niektóre opisy wesela) nie muszą oznaczać bytności Kolberga w danej miejscowości, a np. czas pozyskania ich od współpracownika. Nie objaśnia się tutaj wymienionych przez Kolberga w cytowanym itinerarium postaci przyjmujących go gospodarzy, właścicieli dworów i innych osób. Informacje o nich zawiera korespondencja Kolberga, wspomniane wyżej wstępy do nowych monografii regionalnych i do tomów suplementowych, a także część I – biograficzna – tego opracowania (tj. T. 85/I). Indeks osób do trzech części pracy Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło znajdzie czytelnik w tym woluminie (tj. T. 85/III). Orientację w geograficznym usytuowaniu poszczególnych miejscowości, z określeniem ich ówczesnej przynależności administracyjnej na podstawie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego… (T. 1–15 Warszawa 1880– 1902), umożliwi z kolei indeks geograficzny zamieszczony także w tym woluminie (tj. T. 85/III) . Cytując Notatnik zawierający rachunki… , pomija się w kalendarium kwoty wydatków wyszczególnianie przez Kolberga w rękopisie i dla większej przejrzystości potrzebnych tu informacji o trasach podróży nie zaznacza tego pominięcia trzykropkiem w klamrze. Pełne zapisy z tego manuskryptu razem z kwotami cytowane są we wstępach do odpowiednich tomów 108 �suplementowych, przynosząc ciekawe informacje o kosztach i realiach podróży, a także o okolicznościach badań terenowych, takich jak np. opłaty dla wykonawców za śpiewanie i granie. 1829 Podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni (wówczas Marienbad) przez Wrocław i Pragę (trzydniowy pobyt), powrót do Warszawy przez Drezno i Berlin. Informację o tej wyprawie oraz o bytności w operze berlińskiej w drodze powrotnej „na (Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę”, podał Kolberg w swoich notatkach dotyczących biografii Fryderyka Chopina wydanej przez Maurycego Karasowskiego w 1882 roku (zob. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego… , w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 473). Inne szczegóły znamy z listu Kolberga z 22 IX 1880 r. do redakcji czeskiego „Světozora”, gdzie wspomniał trzydniowy pobyt w Pradze i inne miejscowości na trasie swojej podróży z 1829 roku: „Kralovyhrad, Podiebrad, Cheb, Pilzno, Karlsbad, Saatz, Bilin i Teplice” (zob. brulion tego listu, Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Podróż do Czech i pobyt z rodzicami w Marienbadzie w 1829 roku wymienił także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (zob. tamże, s. 462). 1834 (lub 1835) – 1836 – Pobyt w Berlinie prawdopodobnie od końca 1834 lub początku 1835 roku, do końca 1836 roku; w tym czasie kursy księgowości w akademii handlowej i studia muzyczne kompozycji u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. Dokładna data wyjazdu do Berlina nie jest znana, powrót do Warszawy w drugiej połowie lub pod koniec listopada 1836 roku ustalić można na podstawie daty pisma z 30 XI 1836 r. skierowanego do Kolberga w sprawie zwolnienia go od poboru do wojska (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 74) i świadectwa umiejętności muzycznych wystawionego Kolbergowi przez Józefa Elsnera 14 XII 1836 roku w Warszawie po odbytym u niego egzaminie (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 37). W itinerarium do roku 1836 przypisał Kolberg podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy i powrót [przez] Wilno, 109 �Białystok”, ale w świetle innych dokumentów informacja ta jest błędna (zob. rok 1837). 1837 Pobyt w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie, gdzie pracował jako nauczyciel muzyki, zapewne przez blisko rok, następnie powrót do Warszawy przez Homel. W itinerarium pod rokiem 1837 Kolberg zapisał tylko: „Białystok (Michałowscy, Daszkiewicze)”. Tamże odnotował jako odbytą w 1836 roku podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy, powrót [przez] Wilno, Białystok”, ale notatka ta jest sprzeczna z innymi dokumentami. Może dotyczyć tylko 1837 roku, lecz została mylnie przypisana do roku wcześniejszego (zob. też rok 1836). W Szkicu autobiografii Kolberg zanotował : „Rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68), a Mitawę (dziś Jełgawa) jako miejsce pracy wskazuje świadectwo Karoliny de Kreutz wystawione 18 I 1838 roku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 707-708, aneks 2), w którym potwierdza ona roczny pobyt Kolberga w jej domu, nie podając jednak dokładnych dat. Pobyt w Homlu w końcu 1837 roku poświadcza adresowany do tej miejscowości list Wilhelma Kolberga do brata z 10 XII 1837 r. (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 1–3). Miejscowości wymienione przez Kolberga w itinerarium pod rokiem 1836 i notatka o pobycie w Białymstoku w 1837 roku wskazują więc zapewne trasę podróży na przełomie lat 1836–1837 oraz powrotu do Warszawy w końcu roku 1837. 1838 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. 1839 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. Notatki biograficzne Kolberga wskazują także na okolice Warszawy, Czerniaków i Wilanów. Ze Szkicu autobiografii wynika, że w roku 1839 Kolberg zaczął notować melodie ludowe w okolicach Warszawy: „[…] słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany w r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób ciekawych motywów 110 �i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68). 1840 Według itinerarium: „W okolice Warszawy, do Tretek”. 1841 Według itinerarium: „Pieszo do Czerska (z Konopką), do Tretek; do Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad).” Prawdopodobnie tego roku Kolberg był po raz pierwszy w Poznaniu, wracając z Mariańskich Łaźni przez Pragę i Berlin lub w drodze do Czech. Wędrówkę do Czerska wspomina badacz także w Szkicu autobiografii (rkp. sygn. Bibl. PAU i PAN 2183, k. 68) oraz w swoim wstępie do części I Mazowsza (DWOK T. 24, s. XI), gdzie podaje informację, że była to czterodniowa wyprawa w okresie Zielonych Świąt, odbyta wspólnie z Józefem Konopką, Walentym Zakrzewskim i Emilianem Jenikem. Informację o drugim, równie krótkim pobycie w Pradze znajdujemy w przytoczonym wyżej liście do redakcji „Světozora” z 22 IX 1880 r. (por. wyżej, rok 1829), jednak tam nie została podana trasa podróży wskazana w itinerarium. Wzmiankę o bytności w 1841 i wcześniej w 1829 roku „w Czechach (w Marienbadzie z rodzicami”) Kolberg podał także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462). Tu omyłkowo połączył z datą 1841 oboje rodziców; zapewne wówczas podróżował tylko z matką, gdyż ojciec wówczas już nie żył (zmarł w 1831 roku.) W niedatowanym brulionie listu do Antoniego Woykowskiego Kolberg wspomina swoją wcześniejszą bytność w Poznaniu, która przypadła zapewne na rok 1841. Brulion tego listu mógł być pisany w pierwszej połowie roku 1842, między początkiem tego roku, a 28 czerwca. Na pierwszą datę graniczną wskazuje znajdujące się w nim wspomnienie publikacji „pieśni ostatnich” Woykowskiego, którą Kolberg miał już w ręku – jak wyraźnie pisze –wymieniając zawarty w niej utwór Do gwiazdy (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 5). Pieśń ta z tekstem Edmunda Wasilewskiego ukazała się jako nr 1 w liczącym trzy utwory zeszycie II zbiorku Piosnki polskie z towarzyszeniem fortepianu, wydanym przez Woykowskiego na początku 1842 roku (nr 2 i 3 to Marzenie Stefana Witwickiego oraz Pieśń gminna Wincentego Pola). Recenzję wydania tego zeszytu 111 �zamieścił Marceli A. Szulc w „Gazecie Wielkiego Księstwa Poznańskiego”, w nr. 37 z 14 lutego 1842 roku (opatrując tekst datą: 8 lutego). Ponieważ 28 czerwca 1842 roku Kolberg podpisał w Poznaniu umowę wydawniczą z Janem Konstantym Żupańskim na druk Pieśni ludu polskiego (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3), list do Woykowskiego musiał być napisany w 1842 roku, przed tą datą, nie zaś – jak podano w części I Korespondencji (DWOK T. 64, w metryce listu, na s. 6) – w roku 1840 lub 1841. Wzmianka w brulionie do Woykowskiego o wcześniejszej bytności Kolberga w Poznaniu odnosi się więc zapewne do roku 1841, kiedy to odwiedził miasto po raz pierwszy w drodze do Mariańskich Łaźni przez Berlin i Pragę albo podczas powrotu tą samą trasą do Warszawy. 1842 Według itinerarium: „Do Landek [tj. Lądka Zdroju] – do kąpieli, z matką (na Wrocław), do [Johannisbadu] (Opawa); do Krakowa i Modlnicy; powrót na Kielce”. Umowa wydawnicza zawarta przez Kolberga w Poznaniu (zob. niżej) wskazuje na pobyt w tym mieście, może tylko w przejeździe na kurację. W notatce o bytności w Lądku Zdroju i po czeskiej stronie Sudetów oraz w Opawie Kolberg zapewne omyłkowo wpisał Johannisburg; to niemiecka nazwa ówczesnego Jańsborka, miasta powiatowego na Mazurach (dziś: Pisz), prawdopodobnie chodziło o ówczesny Johannisbad (tj. Janské Lázně, Jańskie Łaźnie), miejscowość uzdrowiskową leżącą po czeskiej stronie Karkonoszy. Pobyt w Lądku Zdroju poświadcza brulion listu Kolberga do Jana Konstantego Żupańskiego z 12 IX 1842 r., gdzie podaje on także datę powrotu do Warszawy w dniu 20 sierpnia (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 9 – tam w druku błędna data roczna: 1841 zamiast 1842.) Z kolei odwiedziny Krakowa i Modlnicy w drodze powrotnej do Warszawy potwierdza list Kolberga do Józefa Konopki z 13 VIII 1842 r. (tamże, s. 11). Według Kopernickiego odwiedził Kolberg wówczas Modlnicę i Mogilany (notatki rękopiśmienne oraz Przedmowa wydawcy…. s. IX). Na bytność w Poznaniu wskazuje podpisana tam przez Kolberga 28 czerwca 1842 roku umowa wydawnicza z J. K. Żupańskim 112 �na edycję Pieśni ludu polskiego (rkp. sporządzony przez A. Woykowskiego jako świadka tej umowy, zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3). 1843 Według itinerarium: „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich, Norwida); do Czepielewa [Ciepielewa] pod Rożanem (Rzechowskich)”. Wędrówki po „Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach” oraz pobyt „w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida” wspominane są, choć bez podania dat, w korespondencji Kolberga z Teofilem Lenartowiczem, towarzyszem tych wycieczek (zob. listy z 25 III i z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 66 i 70, zob. też E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, DWOK T. 80, s. XXI–XXII). Natomiast Kopernicki w swoich. notatkach zapisał: „Do Kurpiów, z Warszawy na Jadów, Wyszków, do Ostrołęki i do wsi Wysoce, do Cypr[iana; błędnie, powinno być: Ludwika] Norwida i do Czepielewa [Ciepielewa] do p. Rzechowskich pod Rożanem w r. 1844, 45 i 47”, powtarzając w drukowanej biografii, że Kolberg odwiedził „w latach 1844, 1845 i 1847 krainę Kurpiów”. Tamże pod rokiem 1843 wymienił Kopernicki natomiast inne podróże Kolberga, pisząc, że „powtórnie zwiedził Krakowskie, Podgórze Beskidowe, Podhale i Śląsk” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Żadne inne dokumenty informacji tych jednak nie poświadczają. Rok 1843 podaje też Kolberg jako datę swojej podróży w Kaliskie we wstępie do monografii tego regionu, przywołując: „krótki i dorywczy, acz kilkokrotny nasz w Kaliskiem pobyt (w latach 1843 i 1863), głównie we wsiach Rusocice, Zbiersk, Cielce, Rudlice, Łyskornie [Łyskornia] i Krasice […]” (Kaliskie, DWOK T. 23, s. III), nie wiadomo jednak, które z tych miejscowości odwiedził w 1843, a które później, w roku 1863. 1844 Według itinerarium: „Do Gończyc (do Kiwerskich) pod Garwolinem, Łaskarzewem, do Przysuchy (do Żurkowskich)”. Wyjazdu w tym roku w okolice Garwolina i do Przysuchy nie potwierdzają inne źródła. 113 �Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1845 Według itinerarium: „Do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich [Gurowskich]), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska (Kożuchowski)”. Kopernicki nie wspomina w tym roku wyprawy Kolberga w Kaliskie, podaje natomiast podróż „do Kurpiów[…] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1846 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], do Kromnowa (Czerwińska)”. We wstępie do części II Radomskiego (DWOK T. 21, s. III) Kolberg informuje, że materiały zawarte w tomie zebrane zostały „w guberni radomskiej w latach 1846, 1847, 1854, 1859 […]”. Podróży po Mazowszu, wskazanej w itinerarium ani pobytu w Radomskiem w roku 1846 nie potwierdzają inne źródła. 1847 Według itinerarium: „Koleją; Tretki, Sójki, Sierakówek”. Brak innych danych źródłowych, które dokumentowałyby tę podróż Kolberga w okolice Kutna oraz Gostynina. Nie wiadomo też, dokąd podróżował w tym roku koleją. Kolej warszawsko-bydgoską otwarto w 1862 roku, a odcinek łączący Łowicz z Kutnem w 1861 roku – może był to wyjazd służbowy na trasie kolei warszawsko-wiedeńskiej. W cytowanym wyżej wstępie do części II Radomskiego Kolberg przywołuje jeszcze rok 1847 jako jeden z kilku, gdy zbierał materiały „w guberni radomskiej”, nie podaje jednak miejscowości ani trasy tej podróży (zob. wyżej, rok 1846). Według notatek Kopernickiego w roku 1847 podróżował Kolberg jeszcze „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1848 Według itinerarium: „Do Wes[s]lów, do Zyrzyna, Osin, Puław”. Podróż tę potwierdza Kopernicki w swoich notatkach: „W Lubelskie – do Zyrzyna i Osin, i okolicy pod Puławami, do pp. Wesslów w r. 1848 i 1849”, zaś w Przedmowie wydawcy… (s. IX) pod rokiem 1848 i 1849 informuje ogólnie: „Lubelskie”. 114 �1849 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], Płochocina”. Przed wyjazdem do Rudy Kolberg prawdopodobnie był w Pruszkowie, miejscowości na trasie kolei miedzy Warszawą a Rudą Guzowską. Wskazuje na to jedyny zachowany list jego matki z roku 1849 (bez daty miesięcznej i dziennej), w którym zachęca ona Oskara do przyjazdu z Pruszkowa do Rudy, gdzie przebywa z wnukiem (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 47). Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż w Lubelskie (zob. wyżej, rok 1848). 1850 Według itinerarium: „Do Kozienic (do Rychterów)”. Jedynym śladem tej podróży mógłby być niedatowany brulion listu Kolberga do nieznanego adresata, w którym pisze: „[…] od paru dni bawię w domu p. Richtera [Rychtera]” i informuje, że pośredniczy w załatwieniu u niego praktyki agronomicznej dla niezidentyfikowanego „p. Ludwika” w prowadzonym „wzorowo i energicznie” gospodarstwie (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 678– 679). List ten nie wnosi jednak niezbędnych informacji na temat tego pobytu, ponieważ Kolberg nie podaje w nim imion gospodarzy ani miejscowości i daty, a do Kozienic podróżował jeszcze kilkakrotnie później, może również do nieznanej rodziny Rychterów, jak w roku 1850 i 1851. 1851 Według itinerarium: „Tamże [tj. do Kozienic (do Rychterów), zob. wyżej, rok 1850]; do Baszowic, Św. Krzyża”. 1852 Według itinerarium: „Do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy n[ad] Pilicą”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że poza Mazowszem odwiedził też Kolberg Kieleckie. Podróż w tym roku w Kieleckie poświadcza badacz we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 18, s. I), gdzie pisze: „Szczegóły zwyczajów, mianowicie weselnych, […] spisywaliśmy w latach 1852–1856 w różnych tej prowincji okolicach, a przeważnie pod Chmielnikiem, Szydłowem, Stopnicą, Wiślicą, Koszycami, Szkalmierzem, Miechowem, Skałą, Olkuszem, Pilicą, Ogrodzieńcem, Siewierzem i Będzinem”. Datą roczną 1852 opatrzył też Kolberg w druku trzy opisy wesel pochodzących z wymienionych 115 �miejscowości Kieleckiego i ich okolic (tamże, wesela VIII, IX i XI), czego nie praktykował w swoich materiałach systematycznie. Na pobyt w Będzinie może dodatkowo wskazywać zachowane w jego spuściźnie urzędowe pozwolenie na zwiedzenie kopalni „Ksawery” pod Będzinem i hut cynkowych tamże, wystawione dla Kolberga 16 VIII 1852 r. przez naczelnika Zakładów Górniczych Oddziału Dąbrowa i podpisane przez jego zastępcę nieczytelnym nazwiskiem (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 242–243). Czy jednak Kolberg wykorzystał to pozwolenie, nie wiadomo. Z kolei o pobycie w Szycach w 1852 roku, w czasie wędrówki m. in. po Olkuskiem, może świadczyć znajdująca się także w archiwum Kolberga niedatowana notatka zapewne jego matki, Karoliny Kolberg: „Gdyby Oskar wyjechał z Szyc, uprasza się o podanie listu za nim” (Arch. PTL, teka 36, sygn. 1317d, k. 37), adresowana do syna jako „Urzędnika Dr[ogi] Ż]elaznej]”. Może ona jednak dotyczyć pobytu w Szycach w trakcie etnograficznych lub służbowych podróży w latach wcześniejszych lub następnych (1853–1856). Szyce Duchowne, wówczas miejscowość na samej granicy Galicji i Królestwa Polskiego, posiadająca komorę celną, położone były przy trakcie z Olkusza do Krakowa, prowadzącym także przez Modlnicę, z którą graniczą od południa. Może więc notatka matki dotyczy innego pobytu w Szycach, odwiedzanych np. na trasie z Królestwa do Galicji. 1853 Według itinerarium: „Do tychże [tj. do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy nad Pilicą, zob. wyżej, rok 1852], koleją do Częst[ochowy], Ząbkowic, Ojcowa”. Pobyt w Kieleckiem w tym roku potwierdza informacja we wstępie do monografii tego regionu (zob. wyżej, rok 1852). Podróż „w okolicę Częstochowy i Ojcowa” w roku 1853 odnotowuje też Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX). Być może w roku 1853 odwiedził Kolberg również Mazew w Łęczyckiem, na co wydaje się wskazywać notatka „Mazew 1853” w jego rękopisie terenowym z zapisami melodii (Arch. PTL, teka 42, sygn. 1350, k. 185). Daty tej podróży do Mazewa, która byłaby pierwszą do tej miejscowości, nie wymieniają jednak żadne inne dokumenty. 116 �1854 Według itinerarium: „Do Radomia, Bilczy, Sandomierza, do Gór [Wysokich] (Kol[l]atorowiczów), Baszowic”. We wstępie do Sandomierskiego wymienia Kolberg „dłuższy nieco” pobyt w trzech miejscowościach tego regionu: w Bilczy, Górach Wysokich nad rzeką Łukawą i w Rytwianach nad rzeką Czarną, nie podaje jednak dat (DWOK T. 2, s. 8). Z rokiem 1854 wiąże też Kolberg podróż w Kieleckie, wymieniając we wstępie do części I tej monografii (DWOK T. 18) pięć kolejnych lat badań, od 1852 do 1856 roku i swoje stacje badawcze w tym regionie (zob. wyżej, rok 1852). W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki zapisał: „W Sandomierskie – do Bilczy (Gregorowicza) w r. 1854”, a w drukowanej biografii Kolberga odnotował w tym roku jedynie: „Sandomierskie” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Sprzeczna z danymi w itinerarium, a wskazująca być może na pierwszy pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej jest wypowiedź Kolberga we wstępie do pracy pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, opublikowanej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” z 1882 roku (T. VI, w dziale III, s. 86–158), gdzie powołuje się na swoje „materiały zebrane jeszcze w roku 1854” (zob. przedruk w : O. Kolberg Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 3). Mogły to być jednak materiały uzyskane drogą pośrednią, co po latach się zatarło. Inne źródła tej podróży nie potwierdzają, w itinerarium podróż na Ziemię Dobrzyńską datuje Kolberg na rok 1856 (zob. niżej, rok 1856). 1855 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radom, Skarysz[ew], Sandom[ierz], Staszów, Stopnica, Wiślica, Chmielnik (Potok)”. Według informacji we wstępie do części I Kieleckiego (DWOK T. 18, s. I) odwiedził Kolberg także inne miejscowości tego regionu poza wymienionymi w itinerarium Stopnicą, Wiślicą, Chmielnikiem i Potokiem (zob. wyżej, rok 1852). Miesięczną podróż w Kieleckie dokumentuje także zachowane świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga, „buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 23 VII 1855 r. na 28 dni celem udania się do guberni radomskiej, do Buska i Solca dla poratowania zdrowia”(BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49). Na dokumencie widnieją ostemplowane i podpisane przez urzędników 117 �notatki potwierdzające kolejno: wyjazd z datą „30 VII/11 VIII 1855”, podróż statkiem parowym Wisłą, z adnotacją: „13/8 55”, bytność w Łubnicach przed powrotem poświadczona notatką: „Widziano w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie Wny Oskar Kolberg kurację solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy. Sichów dnia 28 [VIII]/9 IX 855”. Odnotowana jest także data powrotu do Warszawy – „Warsz. 29/9 55”. Busko, Solec, Łubnice i Sichów to miejscowości w ówczesnym powiecie stopnickim. Czy Kolberg odbył kurację w Solcu i Busku, czy i jakie jeszcze miejscowości wówczas odwiedził, nie wiadomo. Kopernicki w Przedmowie wydawcy... (s. IX) informuje: „1855 i 1856 – Radomskie, Kieleckie, Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego i Płockie”, przy czym według itinerarium podróże w Krakowskie i Płockie przypadły na drugi wymieniony w notatce rok (zob. niżej, rok 1856). Natomiast w swoim rękopiśmiennym uzupełnieniu do autobiografii Kolberga Kopernicki notuje: „W r. [18]55, [18]56 do Kozienic, pod Radom; Kielce, Stopnica i Ojców”. 1856 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radomia (Gołębiów) statkiem par[owym], koleją do Ojcowa, do Sterdyni (w kwietniu), do Mąkolina (Matuszewskich), do Dziewanowsk[ich], do Działynia, do Łążyna (Zielińskich)”. We wstępie do części I monografii Kieleckiego (DWOK T. 18) Kolberg potwierdza badania w tym regionie w 1856 roku (zob. wyżej, rok 1852). Pobyt na historycznym Podlasiu, w Sterdyni, określony w itinerarium na kwiecień, może z kolei wiązać się z wyjazdem na Święta Wielkanocne. 4 kwietnia 1856 roku Kolberg pisze do firmy Rau u. Sohn w Dreźnie, że odebrał list od nich późno, bo „dopiero po Świętach Wielkanocnych, które spędził na wsi” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 58 i 59). W 1856 roku Wielkanoc przypadała na 23 marca, może zatem w Sterdynii przebywał jeszcze w pierwszych dniach kwietnia. Żaden inny przekaz źródłowy nie potwierdza pobytu Kolberga w tej miejscowości. Kopernicki zarówno w Przedmowie wydawcy, jak i w rękopisie wymienia podróże w Radomskie, Kieleckie i Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego oraz w Płockie (zob. wyżej, rok 1855), 118 �a w notatkach informuje jeszcze: „do Płockiego – w [r.] 1856, do Dziewanowskiego i Gust[awa]. Zielińskiego”, tj. do Działynia i do Łążyna na Ziemi Dobrzyńskiej (zob. wyżej, rok 1854). Mąkolin w Płockiem badacz odwiedził prawdopodobnie w drodze do Działynia. 1857 Trzymiesięczna podróż (od lipca do października), przebiegająca na trasie: Kraków, Modlnica, Mogilany, Zakopane, Tatry, Szczawnica, Czorsztyn i Krynica, następnie znowu Kraków, potem Wiedeń, Lublana, Zagrzeb, Primorje (wybrzeże dalmatyńskie), Triest i Wenecja. W itinerarium jedynie zapis: „Do Wiednia, Triestu, Wenecji; do Szczawnicy”. W Korespondencji nadesłanej z Wiednia i opublikowanej w „Ruchu Muzycznym” z 1857 roku, w nr. 26, datowanej 11 września 1857 roku, Kolberg relacjonuje szerzej 6-tygodniowy pobyt w Tatrach. Odwiedził wówczas Morskie Oko, Dolinę Kościeliską, Stawy Gąsienicowe, Dolinę Roztoki, Dolinę Pięciu Stawów, Giewont, Biały Dunajec, a poza Tatrami także Szczawnicę, Czorsztyn i Krynicę. Wspomina o „dłuższej bytności” w domach Homolaczów w Zakopanem i Konopków w Modlnicy i Mogilanach, o „paru dniach” w Krakowie, zwiedzaniu Wiednia, krótkim pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji” (zob. przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363). Podróż tę dokumentują też lakoniczne wzmianki w późniejszej korespondencji: w roku 1881 w notatkach dołączonych do listu z 31 stycznia zapisał m. in. : „[…] 1857 – w Lublanie i Zagrzebiu w Ilirii”, a 1 sierpnia 1886 roku w liście do F. S. Kraussa wspomina „krótki (bo kilkotygodniowy) pobyt w r. 1857 w Lublanie, Zagrzebiu, Trieście i Primorju” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462 i tamże, cz. III, DWOK T. 66, s. 361). Tu wymienia Kolberg Zagrzeb i Primorje, o których nie ma mowy w wyżej cytowanych źródłach. Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione „dla Oskara Kolberga, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 21 VI 1857 r., przyznające mu urlop „na miesięcy trzy za granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 51), a także pismo Dyrekcji kolei do zarządu kolei niemieckich z prośbą o udzielenie „panu Oskarowi Kolbergowi życzliwej 119 �pomocy” w czasie jego podróży przez Niemcy z datą 9 VII 1857 r. (tamże, k. 47). Kolberg jednak do Ems nie pojechał; nie wiadomo, czy zmienił plany, czy też kuracja była pretekstem dla uzyskania dłuższego urlopu. Wyjechał z Warszawy zapewne około 10 lipca, zamiast do Ems udał się, zapewne z przerwą na Kraków, w Tatry, do Zakopanego i w Pieniny, potem do Mogilan, Modlnicy i Krakowa, następnie do Wiednia i dalej na południe. Pobyt w Pieninach i Tatrach potwierdza też Lucjan Siemieński, który spotkał tam Kolberga. Pisze on: „Niedawno widziałem zacnego zbieracza pieśni i melodyj u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak […] nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa […]”(zob. L. Siemieński Kilka rysów literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 282). Data powrotu Kolberga z tej trzymiesięcznej wyprawy nie jest znana; prawdopodobnie zgodnie z urzędowym zezwoleniem nastąpił on około 10 października. Według biogramu badacza opublikowanego przez Kopernickiego (Przedmowa wydawcy…, s. IX) Kolberg odwiedził w roku 1857 „po raz trzeci okolice Krakowa po drodze do Wiednia, Chorwacji, Triestu i Wenecji”. W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki potwierdza także podróż Kolberga do Modlnicy i Mogilan, m. in. w 1857 roku. 1858 Według itinerarium: „Do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk (z Wierzbowskim); do Mąkolina (Matuszewskich)”. Podróż w Augustowskie potwierdza wzmianka w „Bibliotece Warszawskiej” z 1858 roku (T. 4, s. 260, w dziale „Doniesienia literackie”). Przy okazji informacji o ówczesnych pracach Kolberga napisano tam: „Świeżo wykonał nasz zbieracz wycieczkę w Augustowskie, w strony sobie nieznane, skąd niemały zbiór pieśni i melodyj przywiózł, zwracał przy tym baczną uwagę na zmiany wydatniejsze, językowe”. Prawdopodobnie Kolberg odwiedził wówczas także Litwę. Wprawdzie ponad 20 lat później w przedmowie do Pieśni ludu litewskiego wydanych w roku 1879 (w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III, na s 167–187, zob. przedruk w: O. Kolberg 120 �Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336) wymienia rok 1860 jako datę podróży w Augustowskie, podczas której sam spisywał pieśni ogłoszone „przy niniejszej rozprawie” (zob. tamże, s. 308), ale inne źródła (m.in. itinerarium, zob. niżej, rok 1860) wiążą z tą datą badania na Kujawach. Wszystkie miejscowości wymienione wyżej pod rokiem 1858 z wyjątkiem Mąkolina (w powiecie płockim) leżały wówczas na terenie guberni augustowskiej (przemianowanej później na gubernię suwalską), która sięgała aż do Kowna. W jej granicach leżały też ówczesne miejscowości z etnicznego obszaru Litwy: Kalwaria, Mariampol, Sejny oraz „okolice Simna”, w których Kolberg prawdopodobnie przebywał i skąd pochodzą jego bezpośrednie zapisy (zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Litwa, DWOK. T. 53, s. VIII–IX). Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga 8 sierpnia 1858 r. na 20 dni, uprawniające do wyjazdu „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 53). Nie wiadomo, jakie rodzinne sprawy mógł Kolberg załatwiać w Płockiem; być może był to jedynie pretekst dla uzyskania urlopu. Okoliczności jego pobytu w Mąkolinie, w powiecie płockim, są nieznane (por. wyżej, rok 1856). Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX) wymienia w roku 1858 jedynie: „Augustowskie”. 1859 Dwumiesięczna podróż (od 2 lipca do 2 września) w Radomskie, Chełmskie i Lubelskie, przebiegająca na trasie: Kozienice, Radom, Jedlnia, Orońsk, Bąkowiec, Puławy, Kurów, Lublin, Piaski, Siedliszcze, Chojno, Bezek, Krasne, Lublin, Gałęzów, Wola Gałęzowska, Wola Sobieska, Tarnogóra, Lublin. Według itinerarium: „Do Orońska (Pruszakowej), Radomia, do Lublina, do Chojna, Bezka i Krasnego (Piotrowscy i Kosińscy), do Gałęzowa (do Koźmianów)”. Podróż ta udokumentowana jest najdokładniej w Notatniku z rachunkami z lat 1859–1869 (rkp. sygn. 3210, k. 4 i 23). Odnotował tam Kolberg (pod datą 3 września, tj. dzień po powrocie z wyprawy), że trwała ona dwa miesiące (k. 4), a poczynione w jej trakcie wydatki spisał na osobnej karcie (k. 23), oznaczając przy tym dzienne daty poszczególnych etapów podróży i jej trasę: „2 lipca – jazda do 121 �Kozienic [wyżej dopisek w rkp.: „Świerzów”; chodzi o Świerze, wieś pod Kozienicami, pod którą funkcjonowała wówczas przeprawa przez Wisłę, z której Kolberg zapewne skorzystał, bo odnotował dalej wydatek „na statku”], 3–5 lipca – w Kozienicach, 6–7 lipca – jazda do Radomia (obiad w Jedlni), w Radomiu, jazda do Orońska, 8–11 lipca – w Orońsku, 12–13 lipca – w Radomiu, w Jedlni popas, 14–15 lipca – Kozienice, 16–21 lipca – Bąkowiec, 22 lipca –Augustów, 24–26 lipca – [miejscowość nieczytelna], 29 lipca – Bąkowiec, Puławy, droga do Puław, przewóz, 30 lipca – Kurów, droga do Kurowa, Lublin, droga do Lublina (kurierka), ekstrapoczta do Piasek, Piaski, konie do Siedliszcza, 31 lipca – Siedliszcze, konie do Chojna, 1–4 sierpnia – Chojno, 7 sierpnia – Bezek, 12 sierpnia – Krasne, 13–16 sierpnia – Chojno, 16– 22 sierpnia – Lublin, 24 sierpnia – Gałęzów, 25–27 sierpnia – Wola Gałęzowska, 28 sierpnia – Wola Sobieska, 31 sierpnia – Tarnogóra, 1 września – Lublin, 2 września – Lublin, jazda do Warszawy”. Notatnik z rachunkami poświadcza więc – tak jak itinerarium – bytność Kolberga w Radomskiem, Lubelskiem i Chełmskiem. (Cytując tu i dalej to źródło, pomija się koszty wyszczególnione w rękopisie przez Kolberga, zob. uwagi wstępne.) W Notatniku… (k. 4) zanotował Kolberg jeszcze pod datą 8 czerwca: „jazda do Wilanowa (omnibusem)”; była to prawdopodobnie wycieczka w ciągu jednego dnia. Kopernicki w Przedmowie wydawcy (s. IX) podaje jedynie: „W 1859 [roku] powtórnie Lubelskie”. 1860 Według itinerarium: „Do Dłutowa (do Kamockich) pod Piotrków – na Wielkanoc; do Mazewa (Maciejowskich) i do Kujaw – [do Bogusławic] (u Komeckich), do Bodz[anowa] (Biesiek[ierskich]), Redcza, Kłonowa, Otmianowa (Glińsk[ich])”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że Kolberg odwiedził wówczas także Służewo i Płowce na Kujawach, a także Grodzisk, Łowicz i Krośniewice, trzy ostatnie miejscowości może tylko przejazdem. Wymienione podróże w Kaliskie (Dłutów), Łęczyckie (Mazew) oraz na Kujawy poświadczają zapiski Kolberga z rachunkami. I tak odnotowany jest tam pobyt na święta wielkanocne w Dłutowie u Kamockich (rkp. sygn. 3210, k. 4): „13 kwiet[nia] – podróż do Dłutowa (do Kamockich i tam na święta) […]”, przy czym Wielkanoc 122 �wypadała w tym roku 8 kwietnia, zatem data 13 kwietnia podana w rękopisie wskazywałaby, że notatkę tę sporządził Kolberg po powrocie do Warszawy, gdzie od 2 maja zapisywał kolejne wydatki. Z kolei pod datą 24 czerwca widnieje zapis: „jazda do Grodziska […]” (k. 5). W Grodzisku była stacja kolei warszawsko-wiedeńskiej, prawdopodobnie podróżował więc Kolberg koleją, był to jednak wyjazd niedługi, gdyż już pod datą 30 czerwca zapisał: „Kąpiele wiślane (od 10-go)”. Podróż latem do Mazewa i na Kujawy udokumentowana jest również w Notatniku z rachunkami (sygn. 3210, k. 5 i 23). Kolberg zanotował tam już pod datą 23 sierpnia – „podróż do Mazewa i Kujaw (5 tygodni)” (k. 5), a szczegółowiej spisał na luźnej karcie wydatki w czasie tej podróży oraz jej trasę, podając daty dzienne (k. 23): „Lipiec 1860: 20 – jazda do Łowicza (do Grodz[iska…], ze Skiern[iewic] do Ło[wicza [przez Grodzisk i Skierniewice prowadziła trasa kolei warszawsko-wiedeńskiej, trasa ze Skierniewic do Łowicza była jej odgałęzieniem], 21 – jazda do Krośniewic, jazda do Mazewa, 31 – w Mazewie. Sierp[ień]: 4 – w Mazewie, 5 – jazda do Bogusławic, 9–10 – w Bogusł[awicach], [10?] – w Redczu i Kłonowie, 17 – w Bodzanowie, 20 – w Otmianowie, 23 – poczta w Kłodawie (do Łowicza), 24 – kolej w Łowiczu”. Z podanych dat wynika, że w Mazewie spędził dwa tygodnie, a na Kujawy przeznaczył prawie trzy. Pobyt Kolberga w Mazewie w ostatniej dekadzie w lipcu – nieco jednak wcześniejszy niż podany w cytowanych wyżej zapiskach rachunkowych – odnotowuje też „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” z 1860 roku, w nr. 191 (z 12/24 VII) i w nr. 195 (z 16/28 VII), w dziale „Wiadomości bieżące”. Kujawską podróż wspomina Kolberg natomiast w późniejszym liście do Józefa Blizińskiego z 13 IV 1865 r.: „W r. 1860 zwiedzałem na krótki czas Kujawy i byłem w domach zacnych obywateli, pp. Komeckiego w Bogusławicach, Mąkowskiego w Kłonowie, Biesiekierskich w Bodzanowie i Płowcach, Glińskiego [w Otmianowie], Wodzyńskiego [w Służewie] itd.” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 117). Zatem był wówczas także w Płowcach i w Służewie, których to miejscowości nie wymienia w itinerarium. Nie potwierdzona w innych źródłach pozostaje notatka Kolberga wskazująca na pobyt w Staszowie pod Sandomierzem w 1860 roku, 123 �zamieszczona w części I Radomskiego (DWOK T. 20, s. 102) wydanym w 1887 roku, a więc dużo później, co mogło spowodować zatarcie się dat w pamięci. Publikowane tam pieśni religijne opatrzył Kolberg uwagą: „Notujemy je tak, jak je słyszeliśmy w Staszowie r. 1860”. Kopernicki wymienia w roku 1860 zarówno w drukowanej biografii (Przedmowa wydawcy…, s. IX), jak i w notatkach rękopiśmiennych: „Kujawy i Łęczyckie”. 1861 Według itinerarium: „Do Tatrów i Bardyowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”. Inne źródła (zob.niżej) dokumentują też pobyt Kolberga wiosną w Zegrzynku nad Narwią, pod Pułtuskiem oraz latem w Krakowie i Lwowie, a także bytność w lipcu w Mogilanach. W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 6) Kolberg zapisał: „20 maja – u Łapińskiego (w Zegrzynku)”. W Zegrzynku wybudowany został w 1860 roku przez firmę „Aleksander Łapiński i Spółka” nowoczesny młyn parowy. Chodzi zapewne o odwiedziny Kolberga u przemysłowca, Aleksandra Łapińskiego (1818–1900), wspomnianego po latach w liście do Wilhelma z 1875 roku, w którym Oskar pisał do brata o spotkaniu w katedrze na Wawelu „z naszym dawnym znajomym, mech[anikiem] Łapińskim […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 543). Także w tym Notatniku (sygn. 3210, k. 7) Kolberg odnotował swoją wyprawę na południe i dalej na wschód, cytowaną za itinerarium. Pod datą 25 września, już po powrocie do Warszawy zapisał: „Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów, Lwowa i Węgier [tj. Słowacji]”. W drodze na Podhale i do Galicji Wschodniej odwiedził Kraków, a także zaprzyjaźnione Mogilany. O bytności w Krakowie świadczą poczynione tam zakupy, które odnotował Kolberg tamże (k. 7). Zaś na pobyt pod Krakowem wskazuje bezpośrednia współpraca z Józefem Konopką, udokumentowana w rękopisach; kilkadziesiąt podkrakowskich pieśni notowali obaj zbieracze wspólnie – Kolberg melodie i incipity lub pierwszą zwrotkę tekstu, Konopka pełne teksty. Manuskrypt ma lokalizację „Mogilany” i opatrzony jest datą: „11/7 [1]861”, wpisaną ręką Konopki (Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 139 i 140 oraz k. 147–149, zob. 124 �Krakowskie. Suplement…, DWOK T. 73/I, np. pieśni nr 345, 519, 706). Na trasie dalszej wyprawy do Galicji Wschodniej znalazł się też Lwów; nie wiadomo jednak, czy i jak długo badacz zatrzymał się w tym mieście. Kopernicki również pisze w Przedmowie wydawcy… (s. IX), że w roku 1861 Kolberg odwiedził „po raz czwarty okolice Krakowa po drodze do Galicji Wschodniej i na Węgry”, a w notatkach rękopiśmiennych wymienia także i ten rok wśród kolejnych dat pobytów w swoich najważniejszych stacjach badawczych tego obszaru: „do Modlnicy i Mogilan w r. 1842, [18]57, [18]61, [18]63, a także w [18]61 i [18]63 do Leszczowatego w Sanockiem (Kraiński), Iskani (Załęski), Zadwórza pod Lwowem (do Bochdanów)”. 1862 Według itinerarium: „Do Jasienicy pod Jadów (do Matuszewskiego), do Lelewela do Cygowa [właściwie: do Woli Cygowskiej], do Oleksianki (Parysowa, Latowicza); na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka] nad Bugiem [w rkp. błędnie: „Wysocego nad Bugiem”], Żytomierza”. W innych dokumentach (zob. niżej) wymienił Kolberg także Kołbiel w powiecie mińskim oraz Lublin, ten ostatni może tylko przejazdem w drodze powrotnej do Warszawy. W Notatniku z rachunkami pod rokiem 1862 Kolberg zapisał: „8–12 czerwca – jazda i pobyt u Matuszewskiego (w Jasienicy)” oraz: „Od 6 do 15 lipca – na wsi u Oleksińskiego” (rkp. sygn. 3210, k. 8). Prawdopodobnie był to pobyt w wymienionej w itinerarium Oleksiance, gdzie Kolberg był gościem synów lub kogoś z krewnych nieżyjącego już właściciela tego majątku, Kazimierza Oleksińskiego (1796–1861), oficera powstania listopadowego, generała-majora korpusu inżynierów komunikacji, pochowanego w Latowiczu. Zachowały się dwa paszporty Kolberga z tego roku uprawniające do podróży: pierwszy – „do różnych okolic” i „wszystkich guberni” Królestwa Polskiego (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 32), drugi – do guberni wołyńskiej (tamże, k. 34–35). W pierwszym potwierdzona jest urzędowo jazda koleją warszawsko-wiedeńską z datami 8 i 11 czerwca, co zgodne jest z wyżej przytoczonym zapisem z Notatnika o pobycie w czerwcu w Jasienicy. 125 �W paszporcie tym figuruje również informacja: „Do Kołbieli 4/7 62”, co sugeruje przyjazd lub pobyt w tej niewymienianej w itinerarium miejscowości powiatu mińskiego, poprzedzający bytność Kolberga w Oleksiance (w Notatniku wskazaną z datą od 6 lipca) oraz w Latowiczu, miejscowościach z tego samego powiatu, a także w Parysowie pod Garwolinem (zob. wyżej). Drugi paszport podróżny – do guberni wołyńskiej, wystawiony na 4 miesiące w lipcu potwierdza wyjazd Kolberga z Warszawy 29 lipca, powrót 3 października oraz pobyt w Żytomierzu 25 sierpnia. Informacje te są zgodne z notatkami rachunkowymi, gdzie wyprawa na Wołyń została również udokumentowana. Odnotował ją tam Kolberg jako trwającą od 30 lipca do 3 października (sygn. 3210, k. 9). Pod datą 10 października, już po powrocie, zapisał: „Podróż na Wołyniu w ciągu sierpnia, września do 3 października”, a niżej wymienił wydatki „w Lublinie” i na „podróż do Warszawy”, nie wiadomo jednak, czy w drodze powrotnej w Lublinie miała miejsce tylko przerwa w podróży, czy zatrzymał się w tym mieście jakiś czas. Wyprawę na Wołyń wspomina też Kolberg w późniejszym liście do Henryka Szopowicza z 18 VI 1870 r., gdy pisze: „[…] w r. 1862, zwiedziwszy część Wołynia, miałem sam sposobność w okolicy Łucka i Kowla zanotować paręset melodii wcale mi dotąd nieznanych i bardzo charakterystycznych […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 361). Kopernicki w drukowanym biogramie Kolberga zapisał pod rokiem 1862 jedynie: „Wołyń aż do Żytomierza” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). 1863 Według itinerarium: „Do Tatrów, Krynicy, na Jasło, do Leszczowat[ego], Iskani, Sambora (Dolińskich), Gródka (Doliniańskich), Zadwórza, Oleska, Borszow[a]”. Inne źródła (zob. niżej) dokumentują także pobyt w Pieninach, w Nowym Sączu, w Miejscu pod Jasłem i w Dubiecku, wskazują również na odwiedziny Krakowa, prawdopodobnie też Modlnicy i Mogilan oraz Lwowa. W Notatniku z rachunkami, między zapiskami wydatków z 5 lipca a 27 października 1863 roku Kolberg zapisał: „Podróż do Galicji w ciągu lipca, sierp[nia], wrześ[nia] i paźdz[iernika]: Szczawnica, 126 �Krynica, Sanockie, Sambor, Lwów, Olesko”, a także odnotował tam zakupy w Krakowie i kontakt z Konopką (rkp. sygn. 3210, k. 10). Zachowała się też luźna notatka Kolberga z wykazem wydatków na terenie Pienin, w Krynicy i w Nowym Sączu oraz w drodze do Dubiecka i Iskani w Przemyskiem (Arch. PTL, teka 11, sygn. 1175, k. 9). Nie zawiera ona jednak pełnych danych co do trasy i kalendarza podróży. Wynika z niej jedynie, że w czasie pobytu w Pieninach badacz opłacał m.in. śpiewaków wykonujących spisywane przez niego pieśni, że 31 lipca był w Krynicy, gdzie spędził trzy dni, oraz że nocował w Nowym Sączu, gdzie przybył pocztą i skąd z kolei takim samym środkiem transportu przyjechał 1 sierpnia do Miejsca pod Jasłem, by dalej udać się tego samego dnia do Dubiecka, a 3 sierpnia do Iskani. Przed wyruszeniem w Tatry i Pieniny Kolberg zatrzymał się jak zwykle w Krakowie i prawdopodobnie pod Krakowem – w Modlnicy i Mogilanach, a udając się dalej z Jasła na wschód, odwiedził i Lwów, być może także Przemyśl. Podróżom do Galicji Wschodniej sprzyjał w tym czasie fakt otwarcia w 1861 roku linii kolejowej łączącej Kraków ze Lwowem. Trasa galicyjskiej kolei im. Karola Ludwika, wybudowanej w latach 1856–1861, prowadziła przez Bochnię, Tarnów, Dębicę (1856), Ropczyce, Sędziszów, Rzeszów (1858), Łańcut, Przeworsk (1859), Radymno, Przemyśl (1860), Mościska, Sądową Wisznię i Gródek do Lwowa. W drukowanej biografii Kolberga Kopernicki wymienił podróże badacza łącznie, z trzech lat: „[…] w latach 1863–1865 zwiedził on powtórnie Kujawy, Łęczyckie i Płockie, po raz piąty okolice Krakowa, Beskidy, Tatry i sanockie strony w Galicji wschodniej” (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też niżej lata 1864 i 1865. Natomiast w notatkach rękopiśmiennych zapisał: „do Kujaw i w Łęczyckie w r. 1860, [18]63 i [18]64”. Inne dane źródłowe nie dokumentują podróży Kolberga w Płockie w 1863 roku oraz na Kujawy i w Łęczyckie w latach 1863 i 1864 (zob. też niżej, rok 1864). 1864 Według itinerarium: „Do Czajkowskiego do Kosina (Płock), do Złotopolic pod Modlin (Gregorowiczów)”. W zapiskach rachunkowych Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 12) między 14 września a 6 października widnieje notatka potwierdzająca tę 127 �wyprawę, sporządzona po powrocie: „Podróż do Czajkowskiego pod Płock, do Kosina, Złotopolic w ciągu trzech tygodni”. Bytność w Kosinie dokumentuje zaświadczenie w języku rosyjskim, wystawione 17 IX 1864 r. w Drobinie, miejscowości położonej także w powiecie płockim, z nieczytelnym podpisem naczelnika tej gminy (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. I, k. nlb, po k. 120; tu oparto się na kopii sporządzonej przed 1939 rokiem przez Marię Turczynowiczową, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). Stwierdza on, że według przedłożonego mu paszportu Kolberga wydanego do wsi Kosino termin pobytu w tej miejscowości został przekroczony z powodu trwającej od 10 września choroby, w związku z czym prosi odpowiednie władze „o nieczynienie przeszkód w czasie powrotnej drogi”. Prawdopodobnie Kolberg opuścił więc Kosino po 17 września, skąd udał się do Złotopolic. W liście z 26 XII 1864 r. do księdza Kajetana Śmiechowskiego Kolberg wspomina swój pobyt w Złotopolicach u zaprzyjaźnionych z nim Gregorowiczów i wieczór, w którym poznał adresata, swojego późniejszego informatora, i rozmawiał z nim „wiele i szczegółowo o zwyczajach narodowych” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 97). Kopernicki obok cytowanych wyżej (zob. rok 1863) informacji podanych w drukowanej biografii Kolberga i w notatkach rękopiśmiennych zapisał jeszcze w tym ostatnim dokumencie: „[…] w r. 1864 i [18]65 do Mąkolina, do prof. Matuszewskiego”. Informacji o pobycie w Mąkolinie (także w Płockiem jak Kosino wymienione w itinerarium) w 1864 i 1865 roku nie potwierdzają inne przekazy źródłowe, podobnie jak odnotowanych przez Kopernickiego podróży w 1864 roku na Kujawy i w Łęczyckie (zob. niżej, rok 1865). 1865 Według itinerarium: „Do Czerska (do Czaplina Kozłowskich), do Lublina (Illukiewicz) i Gałęzowa; do Kujaw, do Komeckich (Bogusł[awice]), Biesiekierskich (Bodzan[owo], Płowce), Sokołowskich (Głuszyn), Morzyckich (Ruszków)”. Kolberg dopisał w rkp. nad poszczególnymi miejscowościami nazwy miesięcy określające czas etapów podróży: nad etapem mazowieckim – czerwiec, nad lubelskim – lipiec, nad kujawskim – sierp[ień], wrzes[ień]. 128 �W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 13 i 14) zanotował: „12 kwietnia – paszport do Lublina, kurierka, 21 kwietnia, w Lublinie i kurierka, 13 czerwca – podróż do Czaplina na dni pięć, 18 lipca – kurierka do Lublina, omnibus, 5 sierp[nia] – pobyt w Lublinie i powrót. 8 paźdz[iernika] – podróż po Kujawach (u Biesiekierskich, Komeck[ich], Sokołowsk[ich], Morzyckiego – od 20 sierp[nia] do 7 paźdz]iernika]”(ostatniego zapisu dokonał więc już po powrocie z Kujaw). Zatem zanotowane w itinerarium miesiące pokrywają się z cytowanymi z Notatnika. W innych źródłach nie potwierdzona jest jedynie informacja o czasie pobytu w Lublinie w kwietniu, choć do niego właśnie może się odnosić nawiązanie w niedatowanym brulionie listu Kolberga do Aleksandra Hilferdinga, gdzie pisze, że „dopiero przed kilku dniami” wrócił z Lublina i wtedy dowiedział się o powołaniu go w maju na członka Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 131, zob. też s. 130 i 122–124). Wycieczkę czerwcową do Czerska, odbytą z Czaplina z Kornelem Kozłowskim potwierdza wspomnienie tego ostatniego we wstępie do jego zbioru pt. Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami (Warszawa 1867, s. 23). Kozłowski zaznaczył tam z wdzięcznością, że 2/3 melodii z „części muzykalnej” jego pracy zebrał Kolberg w czasie tej właśnie wspólnej wyprawy w 1865 roku. Pobyt w Gałęzowie u Koźmianów w lipcu, także odnotowany w itinerarium, poświadcza list Józefy Koźmianówny, prawdopodobnie z listopada lub grudnia 1865 roku, nawiązujący do spotkania latem, przed czterema miesiącami (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 142–143). Po powrocie z podróży, 9 października zapisał Kolberg jeszcze w Notatniku z wydatkami: „dorożka do Wilanowa”; notka wskazuje na krótki wypad. W korespondencji poświadczone są niektóre fakty z kujawskiego etapu podróży, w której odwiedził ponownie Bodzanowo, Płowce, Bogusławice, a po raz pierwszy Głuszyn i Ruszkowo. Kolberg zapowiada w liście do Biesiekierskiego przyjazd koleją do Włocławka w dniu 21 sierpnia 1865 roku, Biesiekierski odpowiada 20 sierpnia, że „dziś posyła konie do Włocławka” (Korespondencja… cz. I, DWOK 129 �T. 64, s. 128 i 129) – data przyjazdu na Kujawy zgodna jest więc z cytowanymi wyżej notatkami. Michał Sokołowski w liście z 16 XI 1865 r. wspomina pobyt Kolberga w Głuszynie (tamże, s. 139), 25 listopada badacz z wdzięcznością pisze „o uprzejmym przyjęciu” w domu Morzyckich w Ruszkowie (tamże, s. 140), a w liście do Ludwika Komeckiego, prawdopodobnie z grudnia (Komecki odpowiada 20 stycznia 1866 roku) powołuje się na bytność w Bogusławicach (tamże, s. 145). Informacje Kopernickiego cytowane wyżej (zob. rok 1863 i 1864) są nieprecyzyjne bądź sprzeczne z tymi przekazami: w biogramie podaje on łącznie podróże z trzech lat, co powoduje niejasność co do poszczególnych wypraw (Przedmowa wydawcy…, s. X), w notatkach przywołuje wyjazd do Mąkolina w roku 1864 i 1865 nie wskazywany gdzie indziej. 1866 Według itinerarium: „Do Lublina (Illuk[iewicz], na krótko)”. Brak innych informacji źródłowych potwierdzających tę podróż, odbytą zapewne w sprawach rodzinnych – Julia Illukiewiczowa (zm. 1872), żona Seweryna, urzędnika z Lublina, była bratanicą Oskara. W liście do Józefa Blizińskiego z 31 V 1866 r. Kolberg wyraża niepewność co do swoich letnich wędrówek tego roku. Pisze, że plan wyjazdu „za granicę” (tj. poza zabór rosyjski) jest nierealny, więc „podrynda się w kraju”, może wstąpi do Ruszkowa, gdyby jechał w Kaliskie, a wyjechać zamierza dopiero w środku lipca (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 162). Lista wydatków w notatniku rachunkowym Kolberga nie wskazuje jednak na żaden wyjazd z Warszawy w tym roku (sygn. 3210, k. 15). Informacje Kopernickiego są z kolei niejasne, gdyż ujmują podróże z kilku lat łącznie lub są sprzeczne z notatką w itinerarium: w biografii Kolberga Kopernicki pisze: „1866–1868 – Poznańskie” (Przedmowa wydawcy…,s. X), w rękopisie: „W Chełmskie do pp. Hemplów, pułkownika, do Tarnowa pod Chełmem i do [Tuchowicza] pod Łukowem, także do pp. Hemplów w r. 1866, [18]67, [18]68”. Podróże w Poznańskie i Chełmskie podejmował Kolberg w latach następnych, zob. niżej. 130 �1867 Według itinerarium: „Do Poznania, do Siekierek (Radońskich), do Libelta (Czeszewo), do Krak[owa], Lwowa, Barysza (Szawłowskich)”. W Notatniku z rachunkami Kolberg zapisał pod datą 29 lipca (rkp. sygn. 3210, k. 16) wydatki na podróż do Aleksandrowa Kujawskiego oraz „na podróż do Pozn[ania] i Krakowa”, a po powrocie, 15 października (tamże, k. 17) koszt wyprawy w Poznańskie oraz wydatki „w Galicji (Lwów, Krak[ów], Barysz)”. Aleksandrów był miejscowością ze stacją pograniczną drogi żelaznej warszawsko–bydgoskiej; w grudniu 1862 roku wybudowano tu dworzec i uruchomiono linię kolejową. Kolberg podróżował więc z Warszawy w Poznańskie zapewne tą koleją i w Aleksandrowie przekraczał granicę zaborów rosyjskiego i pruskiego. W liście do Blizińskiego z 29 I 1867 r. zawiadamiał: „Będę w Sędzinie, jadąc w Poznańskie”, a 24 lutego Bliziński przebywający w Sędzinie powołuje się na tę zapowiedź przyjaciela (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 196 i 198). Sędzin leżał tak jak Aleksandrowo w powiecie nieszawskim, stąd zapewne ta sugestia; brak jednak informacji o ewentualnym zatrzymaniu się Kolberga na Kujawach w drodze do Poznania. Nie może go też jednoznacznie potwierdzić ciepłe wspomnienie bytności Kolberga w domu Sokołowskich w Głuszynie (również w powiecie nieszawskim), wyrażone w liście Michała Sokołowskiego z 6 I 1868 r. (tamże, s. 237), gdyż nie wiadomo, czy nie odnosi się do pobytu Kolberga na Kujawach w latach wcześniejszych. Korespondencja dokumentuje natomiast niektóre inne fakty dotyczące podróży w roku 1867. Bliziński przypomina 1 października zapowiedź Kolberga, że planuje powrót do Warszawy „dopiero w końcu września lub na początku października” (tamże, s. 202). 20 października Kolberg donosi Żupańskiemu, że dopiero przed kilku dniami wrócił do Warszawy z podróży „ostatecznie do Galicji odbytej” (tamże, s. 205), a do Libelta pisze 27 grudnia: „Po wycieczce […] odbytej w Ks[ięstwie] Pozn[ańskim] wyjechałem, jak Panu wiadomo, do Galicji i dotarłem za Lwów, aż na Podole galicyjskie [w itinerarium Kolberg wymienia jedynie Barysz pod Buczaczem, por. też rok 1876] i do Bukowiny, wszędzie równie obfite po drodze zbierając dla siebie plony” (tamże, s. 227–228). W liście do Bogumiła Hoffa z 30 XII 1867 r. wspomina: „W roku bieżącym byłem w lecie 131 �w W[ielkim] Ks[ięstwie Pozn[ańskim] i bawiłem czas jakiś u p. Libelta w Czeszewie i u p. Radońskich w Siekierkach itd.”, skąd udał się do Poznania, gdzie spędził cały tydzień (tamże, s. 231). Wreszcie w liście do Aleksandra Osipowicza pisze, że dopiero w połowie października wrócił „z podróży po Poznańskiem i Galicji odbytej” (tamże, s. 234). Zatem podróż Kolberga w Poznańskie i do Galicji trwała prawdopodobnie od końca lipca do połowy października. Pobyty Kolberga w Poznaniu w sierpniu i wrześniu poświadczają: brulionowy, datowany w Poznaniu 18 VIII 1867 r. projekt umowy wydawniczej z Janem Konstantym Żupańskim na druk Mazowsza, który ostatecznie nie doszedł do skutku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 710, aneks 4) oraz wystawiony 19 IX rachunek za pobyt w hotelu Berlińskim w Poznaniu w dniach 16–19 IX 1867 r. (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. II, k. 11; tu oparto się na kopii Marii Turczynowiczowej sprzed 1939 roku, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). W sprzeczności z tymi informacjami pozostaje wypowiedź Kolberga we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X), gdzie pisząc o owocnych badaniach w okolicy Chełma, zwłaszcza w gościnnym domu Hemplów w Tarnowie, wymienia daty swojego tam pobytu: 1867, 1869, 1870. W rękopiśmiennych notatkach Kopernickiego mowa z kolei o pobycie Kolberga u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem i w Tuchowiczu pod Łukowem w latach 1866, 1867 i 1868 (zob. wyżej, rok 1866)). Jednak zarówno Kolberg w itinerarium, jak i Kopernicki w biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…, s. X) wymieniają jedynie lata 1869 i 1870 jako daty roczne pobytu u Hemplów w Tarnowie. 1868 Według itinerarium: „Do Woli Rasztows[kiej] i Kraszewa pod Radzymin (do Komierowskich), do Pozn[ania], do Czeszewa (Libelt), do Dębicza, Miłosławia, Morownicy; do Krak[owa], Lwowa, Zadwórza”. Pierwotnie zapisał tu Kolberg jeszcze: „Barysza”, potem miejscowość tę skreślił. W zapiskach rachunkowych odnotował pod datą 3 czerwca podróż „pod Radzymin (Wola Rasztowska, Kraszew)”, pod datą 10 lipca – „przez 5 dni w Woli Rasztowskiej”, a między 9 sierpnia 132 �a 15 listopada podróż „do Galicji, Poznania i Lwowa w ciągu trzech miesięcy” oraz „sprawunki w Krakowie” (rkp. sygn. 3210, k. 17 i 18). Pobyt i badania w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem w 1868 roku dokumentują także datowane wyjątkowo zapisy terenowe kilkunastu bajek śląskich, spisanych przez Kolberga z ust jednego z kilku wymienionych w rękopisie sezonowych robotników rolnych, pracujących w tamtejszym folwarku (zob. M. Gładysz „Śląsk” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Śląsk, DWOK T. 43, s. VII–VIII oraz tamże, s. 76, przyp. 1). Wyjazd pod Radzymin na początku czerwca zapowiadał też Kolberg w liście do Blizińskiego z 30 V 1868 r., pisząc, że wybiera się na pięć dni „na wieś o parę mil od Warszawy odległą” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 254) . Informacje w listach tylko po części pokrywają się jednak z podanymi w itinerarium. 21 września Kolberg otrzymuje za pośrednictwem Bibianny Moraczewskiej zaproszenie od Pauliny Wilkońskiej do Ostrowa pod Wieleniem (tamże, s. 262), gdzie według itinerarium był dopiero w roku następnym, w liście do Leona Wegnera z 22 XI 1868 r. wspomina spotkanie sprzed dwóch miesięcy w Poznaniu i dodaje: „[…] w krótkim tym przeciągu czasu obiegłem kawał kraju, bo byłem pod Krakowem, Lwowem, a teraz znajduję się jakoby w porcie spokojności, w Warszawie (tamże, s. 264–265). 29 listopada Bliziński wytyka Kolbergowi, że do Sędzina „nie zajrzał”, bo „bujał po Krakowie” (tamże, s. 266), 2 grudnia Hipolit Bochdan nawiązuje do spotkania z „przyjacielem naszej rodziny” w Zadwórzu (tamże, s. 268), a 5 marca 1869 r. w liście do Jerzego Lubomirskiego Kolberg powołuje się na swoją bytność we Lwowie w roku zeszłym, tj. 1868, i na rozmowy z Augustem Bielowskim w sprawie funduszy na kontynuację Ludu (tamże, s. 289). Natomiast w liście do Józefa Blizińskiego z 7 XII 1868 r. pisze, że w Warszawie jest od 15 listopada, że na wyprawę wyruszył w sierpniu i był tydzień w Poznaniu „ku końcowi września”, ale musiał wrócić do Krakowa, „gdyż samo tylko to miasto figurowało w moim paszporcie i zapuszczać się dalej w Poznańskie nie mogłem” (tamże, s. 270). Tymczasem wielkopolska trasa z 1868 roku wymieniona w itinerarium przeczy temu stwierdzeniu. Także wzmianki w korespondencji nie potwierdzają jednoznacznie – poza pobytem w Poznaniu – dalszej wędrówki Kolberga w Poznańskiem. Pewną wskazówkę stanowić może jedynie 133 �informacja w liście Kolberga do właściciela Dębicza, Włodzimierza Wolniewicza, z 24 II 1869 r. Wspominając w nim z wdzięcznością „gościnne progi” w Dębiczu i „wywiezione stamtąd zbiory” (tamże, s. 278), nawiązuje Kolberg do swojego wcześniejszego pobytu pod Środą, który według itinerarium przypadł na 1868 rok. Tak więc nie wydaje się pewna cytowana wyżej wypowiedź, że nie mógł „zapuszczać się dalej w Poznańskie”. Pobyt w Krakowie i pod Krakowem potwierdza z kolei wzmianka w liście Józefa Łepkowskiego z 25 X 1868 r. o spotkaniu z Oskarem w Krakowie i wyrażona tam prośba o pozdrowienie Konopki (bez podania imienia), zatem sugerująca bytność w Mogilanach lub w Modlnicy (tamże, s. 263–264). O bytności Kolberga w Krakowie świadczy też informacja Kazimierza Władysława Wójcickiego, który opisując swoje wrażenia z podróży do Krakowa w sierpniu 1868 roku, wspomina zwiedzanie miasta w towarzystwie Jana K. Gregorowicza i Oskara Kolberga oraz pożegnanie na dworcu kolejowym z Oskarem i Franciszkiem Matejką (zob. K. W. Wójcicki Wycieczka do Krakowa [cz.] III, „Kłosy” 1868, „Dodatek Nadzwyczajny do nr 170 „Kłosów”, s. 177 i 179) . Według nieprecyzyjnego świadectwa Kopernickiego, cytowanego wyżej (zob. rok 1866 i 1867), w latach 1866–1868 Kolberg podróżował w Poznańskie (Przedmowa wydawcy…., s. X) oraz w Chełmskie (do Tarnowa) i na Podlasie (do Tuchowicza pod Łukowem) w latach 1866, 1867, 1868. 1869 Według itinerarium: „Do Tarnowa (Hemplów), do Raszt[owskiej] Woli, do Poznania (do Wielenia, Morownicy), do Krak[owa], Mogilan i Modl[nicy]”. Z Notatnika z rachunkami (zob. niżej) wynika, że w Wielkopolsce Kolberg odwiedził także Kórnik, odnotowane jest tam również Bojanowo Stare, skąd dalej udawał się końmi do Morownicy, a w Krakowskiem – Oświęcim, zapewne również w przejeździe. Kalendarza tych podróży dotyczą notatki rachunkowe Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 18 i 19): „13–20 maja – podróż koleją i pobyt u Hemplów w Tarnowie”, „15–27 czerwca – na wsi u Hemplów i podróż na Lublin”, „12 lipca – tydzień pobytu u Młockich w Raszt[owskiej] Woli”, „2 sierpnia – paszport do Krakowa”, „8 sierpnia 134 �– wyjazd koleją żel[azną]”. – Podsumowując koszty dalszego etapu podróży, zapisał: „Do nowego roku 1870 wydałem w Krakowie i Poznaniu (do 20 stycz[nia] 70 [r.]) 40. rub. sr.”, przy czym wlicza w tę sumę także kolejne podróże z Poznania „do Wielenia, Morownicy, Kórnika”. Majowy pobyt u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem potwierdzony jest w korespondencji; 23 maja Kolberg pisze do Bogumiła Hoffa, że odebrał jego listy 22 maja, po powrocie „z tygodniowej wycieczki w Podlaskie” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 326), natomiast brak innych danych źródłowych na temat drugiego pobytu w Tarnowie w czerwcu oraz w Rasztowskiej Woli w lipcu. Odwiedziny u Hemplów w roku 1869 wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego, podaje tam jednak tylko datę roczną (DWOK T. 33, s. X); zob. też wyżej, rok 1867. Dodatkowe informacje dotyczące etapu podróży do Krakowa i w Poznańskie przynoszą zapisy wydatków Kolberga na luźnej kartce zachowanej w Notatniku rachunkowym (sygn. 3210, k. 20), sporządzone jednak bez podania bliższych dat, a jedynie z notą ogólną: „1869 sierpień i wrzesień”. Odnotowuje tam Kolberg koszty poniesione wówczas na przejazdy koleją do Granicy, do Krakowa i do Oświęcimia, pobytów „na wsi u Konop[ków]”, a następnie w Poznaniu, przejazdów kolejowych z Poznania, najpierw do Wielenia, potem do Bojanowa, drobne wydatki w Morownicy i w Pozn[aniu] oraz na powrót koleją do Oświęcimia. Według tych zapisków rachunkowych Kolberg odbył podróż do Krakowa i w Poznańskie w sierpniu i wrześniu, udając się koleją najpierw do Granicy, następnie do Krakowa i do Oświęcimia, pod Kraków do Konopków i następnie dalej do Poznania, skąd udał się do Kórnika, potem znowu z Poznania do Wielenia, a następnie z Poznania dotarł najpierw pociągiem do Starego Bojanowa, skąd konie przysłane przez Niegolewskich zabrały go do Morownicy. Do Krakowa udał się ponownie znowu przez Oświęcim. Z tych zapisów nie wynika jednak, że pobyt w Krakowskiem, Poznańskiem i znowu w Krakowskiem trwał aż do stycznia następnego 1870 roku, co odnotował w cytowanym wyżej Notatniku (na k. 19). Poszczególne etapy tej podróży poświadczone są częściowo w korespondencji. Pierwszą bytność w Krakowie w sierpniu dokumentuje 135 �brulion listu Kolberga pisany w Krakowie 15 VIII do lipskiej firmy Beritkopfa i Härtla oraz odpowiedź tejże z 17 VIII adresowana do księgarni D. E. Friedleina w Krakowie, która była stałym miejscem kontaktów Kolberga i odbioru poczty (Korespondencja…, DWOK T. 64, s. 331–334). Pobyt w Poznaniu i odwiedziny w Ostrowie pod Wieleniem potwierdzają listy Pauliny Wilkońskiej z sierpnia, października i listopada 1868 r. (tamże, s. 335 i 338–342) oraz odpowiedź Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 15 IX na wniosek Kolberga złożony osobiście 23 VIII w sprawie funduszy na jego wydawnictwo (tamże, s. 335–336). O powrocie Kolberga z Wielkopolski do Krakowa przed 15 października informuje z kolei wzmianka w tak datowanym liście Fryderyka Skobla pisanym ze Lwowa (tamże, s. 336). Świadczy też o tym pytanie w liście Pauliny Wilkońskiej z 27 X, jak powodzi się Kolbergowi w Krakowie (tamże, s. 338) oraz wątpliwość Bogumiła Hoffa, który niepokoi się, czy jego list z 30 XI zastanie Kolberga jeszcze w Mogilanach (tamże, s. 342). W Krakowie ku końcowi roku 1869 złożył Kolberg w drukarni do składania pierwszy tom swojej monografii Krakowskiego, planując jednocześnie przeniesienie się z Warszawy wobec otrzymanej z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego dotacji. Cytowane notatki rachunkowe (k 19) wskazują na powrót do Warszawy dopiero w styczniu 1870 roku; podsumowując koszt wyprawy w Krakowskie i Poznańskie w roku 1869, Kolberg podaje jej datę końcową: „do 20 stycz[nia 18]70 r.” Według biogramu Kolberga napisanego przez Kopernickiego podróżował Kolberg w latach 1869 i 1870 w „Chełmskie i powtórnie Augustowskie” (Przedmowa…, s. X), natomiast w swoich notatkach uzupełniających szkic autobiografii Kolberga Kopernicki zanotował: „W Łomżyńskie i Augustowskie – w r. 1869 i 1870”. Informacje te są sprzeczne z pozostałymi przekazami. 1870 Według itinerarium: „Do Hemplów (na Siedlce, Kodeń, Włodawę)”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje na pobyt w Krakowie i pod Krakowem w ciągu drugiego półrocza. Brak bliższych danych o podróży w Chełmskie i na Podlasie. Prawdopodobnie nastąpiła ona wiosną, gdyż w liście z 12 XI 1870 r. 136 �Maria Hemplówna pisze do Kolberga: „I ja również niewymownie żałuję, że nie wypadło Szanownemu Panu być tego lata w Tarnowie, ale umiałam uwzględnić bardziej konieczną potrzebę Jego obecności tam, gdzie chodziło o dopełnienie i dopilnowanie wychodzącego dzieła […]” (Korespondencja… cz. I. DWOK T. 64, s. 369). Kolberg przebywał zapewne latem i jesienią w Krakowie, zajęty monografią Krakowskiego. Jego list do Hemplówny, w którym wyjaśniał tę okoliczność, co wynika z cytowanego wyżej tekstu autorki, nie zachował się, podobnie jak wszystkie inne skierowane do tej współpracownicy. W Chełmskie podróżował więc najprawdopodobniej z Warszawy, dokąd powrócił w styczniu z Krakowa (por. wyżej, rok 1869), a przed kolejnym wyjazdem do Krakowa latem. Brak listów Kolberga z pierwszego półrocza 1870 roku może wskazywać na jego nieobecność w tym okresie w Warszawie, natomiast listy kierowane wówczas do niego wysyłane były m. in. z Krakowa i z Modlnicy, gdzie zatem wówczas nie przebywał (zob. tamże, s. 348, 351, 355, 357, 359). Rok 1870 jako datę roczną pobytu w Tarnowie wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X) oraz Kopernicki w drukowanym biogramie (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też wyżej, rok 1869. Pobyt lub pobyty w Krakowie w ciągu drugiego półrocza nie są dokładnie udokumentowane, lecz korespondencja wskazuje na dłuższy okres zatrzymania się w mieście lub raczej u Konopków pod Krakowem. W brulionie listu do Henryka Szopowicza już 18 czerwca Kolberg prosi adresata o przesłanie ewentualnych materiałów na adres Friedleina w Krakowie i dodaje: „Co rok bowiem bywam po kilka razy w Krakowie i tam się zwykle papiery do mnie adresowane składają” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 362). W cytowanym wyżej liście Hemplówna wyraża żal, że badacz latem nie odwiedził Tarnowa, ale i zrozumienie, że ważniejszy był dla niego wówczas pobyt w Krakowie. W październiku Kolberg swój list do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego pisze z Krakowa, a Hoff wspomina o jego pobycie w Mogilanach i Krakowie, na początku listopada przyszła bratowa Oskara, Karolina, dopomina się o jego powrót spod Krakowa do Warszawy, zaś 18 grudnia Oskar pisze do Walerego Rzewuskiego jeszcze z Modlnicy (tamże, s. 365, 366, 137 �367–368 i 371). Można więc przyjąć, że drugą połowę roku 1870 spędził Kolberg pod Krakowem i w Krakowie. Niejasna i prawdopodobnie błędna jest późniejsza informacja badacza we wstępie do części I Pokucia, w której wśród dat rocznych podróży na Pokucie wymienił także rok 1870 (DWOK T. 29, s. XI). Odwiedzin tego regionu w tym roku nie poświadcza żaden inny przekaz. Z kolei dane Kopernickiego są po części sprzeczne z informacjami Kolberga; zob. wyżej, rok 1869. 1871 Według itinerarium: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe; do Lwowa, Bołszowiec, Barysza”. Inne źródła (zob. niżej) poświadczają też pobyt Kolberga w Poznaniu i w Poznańskiem. Korespondencja wskazuje, że w styczniu Kolberg przebywał jeszcze w Modlnicy, a do Warszawy wyjechał w końcu tego miesiąca, oraz że zapowiadał powrót do Modlnicy w sierpniu 1871 roku (zob. listy A. Konopczanki z 12 II oraz niedatowany, prawdopodobnie z czerwca, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 375 i 382). Przeprowadzka pod Kraków nastąpiła między 5 a 16 sierpnia, co poświadcza wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 VIII oraz list Wilhelma do brata z 16 VIII. Faleński pisze, że wysyła „naprędce parę słów przez odjeżdżającego do Was [tj. do Krakowa] Oskara Kolberga”, a Wilhelm potwierdza odbiór wiadomości Oskara o „pomyślnej podróży” do Modlnicy (Korespondencja Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi, „Archiwum Literackie” 1957, nr 3, s. 99, list 30 oraz Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, s. 383). O pobycie Kolberga we Lwowie, Bołszowcach i Baryszu nie wzmiankują inne źródła. W pierwszym półroczu brak jednak listów Kolberga, nie można więc wykluczyć wyjazdu – może niedługiego – do Galicji Wschodniej. Natomiast z listów i z prasy wynika, że jesienią odbył Kolberg podróż do Poznania i w Poznańskie, o której nie wspomina w itinerarium. W październiku Karol Minter, Wilhelm i Karolina piszą do Oskara, że dowiedzieli się z gazet o jego pobycie w Poznaniu (Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 387, 388, 390). O przyjeździe Kolberga w dniu 14 października do Poznania informował „Dziennik 138 �Poznański” 1871 w nr 236 (z 15 X) . Według itinerarium Kolberg udał się w Poznańskie dopiero w roku następnym (zob. niżej). Tymczasem w liście z lutego 1872 roku do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha,, Kolberg wspomina spotkanie z nim w Poznaniu w październiku roku poprzedniego, a w dalszym ciągu tego listu pisze: „Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na wsi, po czym wracając na Oderberg [Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410). Informacja o spot­ kaniu w Poznaniu, o „paru tygodniach na wsi” i wzmianka o bytności w Cieszynie wskazują, że od połowy października 1871 roku przebywał Kolberg najpierw w Poznaniu, potem w Poznańskiem – może już na przełomie roku 1871/1872 – w dworach zaprzyjaźnionych Wielkopolan oraz odwiedził Cieszyn – może już w 1872 roku. Notatka prasowa z „Dziennika Poznańskiego” i list do Merzbacha uwiarygadniają wyraźnie pobyt w Poznaniu i zapewne w Poznańskiem w roku 1871. Takie dane Kolberg podaje jednak w itinerarium dopiero pod rokiem 1872 (zob. niżej). Kopernicki odnotowuje w roku 1871 jedynie opuszczenie Warszawy i zamieszkanie w Modlnicy (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1872 Według itinerarium: „Do Poznania, do Dębicza, Miłosławia, Morownicy, Targoszyc (Łukaszewicz) , do Cieszyna (Otto)”. Zob. też wyżej, rok 1871. Zachowały się tylko trzy bruliony listów Kolberga z roku 1872 (z lutego i z listopada), brak więc bezpośrednich i pewnych danych o jego ówczesnych podróżach. Informacje w jednym z nich zawarte są jednak sprzeczne z podanymi w itinerarium. W niedatowanym brulionie listu do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha, którego datę ustalono (być może błędnie?) na podstawie zapisu na tej samej karcie co listu do brata Wilhelma, datowanego 4 II 1872 (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410–412 i s. 408–410), Kolberg nawiązuje do spotkania z Merzbachem w Poznaniu w październiku 1871 roku oraz pisze o pobycie na wsi po wyjeździe z Poznania i o odwiedzinach Cieszyna w drodze do Krakowa (cytowany fragment zob. wyżej, rok 1871). Ta informacja przesuwałaby podróż Kolberga do Poznania i w Poznańskie oraz bytność w Cieszynie na 139 �rok 1871, ewentualnie na początek roku 1872, kiedy to kontynuował parotygodniowy pobyt na wsi w dworach wielkopolskich wymienianych w itinerarium, po czym nastąpił powrót do Poznania i stąd dopiero podróż do Cieszyna. W liście tym Kolberg wspomina także o spotkaniu w Cieszynie z Bogumiłem Hoffem, od którego otrzymał rysunki ubiorów z Wielkopolski. Musiałoby to nastąpić przed marcem 1872 r., gdyż w tym miesiącu Hoff opuścił Cieszyn, przenosząc się do Przemyśla. Wątpliwość co do pobytu w Poznaniu w 1872 roku nie została rozstrzygnięta w świetle dostępnych źródeł. Wzmacnia ją dodatkowo kilka innych – poza itinerarium – przekazów źródłowych z lat późniejszych, poświadczających jednak podróż w Poznańskie w 1872 roku. We wstępie do części V W. Ks. Poznańskiego drukowanej w 1880 r. Kolberg pisze: „W Kościańskiem zauważyliśmy (w r. 1872 i 1875) głównie następujące tańce […]” (DWOK T. 13, s. IX). W roku 1880 w liście do redakcji czeskiego „Světozora” podaje informację: „[…] w r. 1872 robiłem w celach etnograficznych wycieczki w Poznańskie […]” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). W 1881 roku pod tekstem brulionu listu do Ludwika Jenikego, dotyczącego odbytych wypraw zanotował m.in.: „W r. 1872 jeździłem w celach etnograficznych w Poznańskie” (tamże, s. 462). Wreszcie w liście do Bogumiła Hoffa z 1885 r. nawiązuje – bez podania jednak daty rocznej – do swojego krótkiego pobytu u pastora Leopolda Otto w Cieszynie (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236). 1873 Według itinerarium: „Do Wiednia (na wystawę)”. Plany wyjazdu na wystawę powszechną w Wiedniu miał Kolberg już wiosną 1873 roku, o czym musiał informować Marię Hemplównę (list ten nie zachował się), która pisząc do niego 30 kwietnia nawiązuje do projektu „przejażdżki do Wiednia” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 451). Wystawa powszechna w Wiedniu, otwarta była w dniach od 1 maja do 31 X 1873 roku. 1 sierpnia Oskar pisze w liście do brata Wilhelma, że Konopkowie zachęcają go do zwiedzenia wystawy oraz wspomina o pewnych nadziejach związanych z możliwością zaprezentowania w środowisku muzycznym Wiednia swoich kompozycji i nawiązania kontaktów z tamtejszymi etnografami. Pisze też, że na przeszkodzie stoją koszty wyprawy i prosi brata 140 �o przesłanie odpowiedniej kwoty ze sprzedaży jednego ze swoich listów zastawnych, którymi ten zarządzał w Warszawie (tamże, s. 457–458). Już 4 sierpnia Wilhelm donosił Oskarowi, że asygnację wypłaty wysłał na adres Friedleina (zob. tamże, s. 459 oraz s. 468 – notatki pod tekstem brulionu), na tym jednak definitywnie kończy się w listach temat wyjazdu Kolberga na wystawę w Wiedniu. Kiedy ją badacz odwiedził i jak długo przebywał w Wiedniu, nie wiadomo. Wyjazd mógł jednak nastąpić najwcześniej po 4 sierpnia, kiedy to Wilhelm zadysponował częścią złożonego u niego kapitaliku Oskara i przysłał odpowiednią asygnację, co rozwiązało sprawę funduszu na wyjazd. Luka w korespondencji wysyłanej przez Oskara Kolberga trwała od 1 sierpnia do około 22 października, kiedy to Akademia pokwitowała odbiór listu pisanego przez niego w Krakowie (zob. tamże, s. 456 i 464), zatem pobyt w Wiedniu mógł mieć zapewne miejsce między połową sierpnia a ostatnią dekadą października. Brak jednak w materiałach Kolberga jakichkolwiek śladów czy choćby wzmianek o tej podróży, jej przebiegu i wrażeniach, o pobycie w Wiedniu i zwiedzaniu wystawy – i to zarówno w korespondencji, jak i w innych dokumentach badacza. Całkowite przemilczenie tej wyprawy jest tym bardziej zastanawiające że wrażeniami z podróży na wystawę powszechną w Paryżu, odbytą pięć lat później, dzielił się Kolberg chętnie w swoich listach do rodziny i przyjaciół (zob. rok 1878). Nie wiadomo, czy i w jakim stopniu na wyjazd Kolberga na wystawę mogły mieć wpływ krach finansowy na giełdzie wiedeńskiej, który nastąpił wkrótce po otwarciu ekspozycji i spowodował zwyżkę cen i spadek frekwencji, a także wybuch epidemii cholery w Wiedniu, która szerzyła się także w Galicji w okresie od końca maja do połowy sierpnia. O pobycie Kolberga w Wiedniu może wprawdzie świadczyć niedatowana wzmianka o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w wiedeńskim salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, nie wiadomo jednak, czy z tą datą roczną można ją powiązać (zob. H. Dąbczańska-Budzynowska Pamiętnik, oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 9: 1963, druk 1964, s. 316). 1874 Brak jakichkolwiek świadectw źródłowych, które dokumentowałyby podróż lub podróże Kolberga w tym roku. 141 �Zdecydowała o tym zapewne konieczność dopilnowania druku i korekt IV części Krakowskiego, która ukazała się pod koniec roku 1874 lub raczej na początku 1875 (zob. list do Akademii z 24 X, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64. s. 495–496), a także równoległa praca nad pierwszymi tomami Poznańskiego (część I wydana została w 1875 roku) . Prawdopodobnie znaczenie miał też brak funduszy, o czym świadczyć może ponawiana prośba do Wilhelma o przekazanie mu zdeponowanego u niego kapitału, a przynajmniej „pilnie potrzebnej” jego części ( zob. bruliony listów do Wilhelma z 12 VI i 18 XII, tamże, s. 491 i 511). 1875 Prawie trzymiesięczna podróż w Poznańskie, do Prus Zachodnich i Wschodnich, przebiegająca następującą trasą: Morownica, Pakosław, Konojad, Poznań, Toruń, Zakrzewko, Brąchnówko, Tylice, Łysomice, Turzno, Nawra, Chełmno, Terespol, Łaszewo, Tucholszczyzna, Bukowiec, Pelplin, Gdańsk, Oliwa, Sopot, Wielki Kac [Kack], Oksywie, Puck, Wejherowo, Malbork, Waplewo, Telkwice, Buchwałd, Elbląg, Królewiec, Lec [Giżycko], Ełk, Osterode [Ostróda], Toruń, Poznań, Morownica. Według itinerarium: „Do Poznania (Pakosławia, Morownicy, Konojadu), do Torunia, Zakrzewka i Brąchnówka (Czarlińskich), [Łaszewa] (Mieczkowskich) [w rkp. błędnie: Łukowa]), Nawry (Sczanieckich), Bukowca pod Świec[iem] (Cejnowa), Pelplina, Gdańska, Zopotów [Sopotu] (i na Kaszuby), Telkwic i Buchwałdu [Bukowa] (Donimirs[kich]), do Waplewa (Sierakow[skich]), Elbląga, Królewca, Lecu [Giżycka] i Ełku”. Podróż ta, finansowana ze specjalnego zasiłku Akademii Umiejętności przeznaczonego na wyprawę badawczą i kontakty z regionalistami, należy do najlepiej udokumentowanych w całej działalności Kolberga, m. in. dzięki obszernemu sprawozdaniu złożonemu Akademii po powrocie, a także zachowanej korespondencji. Brulion tego sprawozdania, niepełny, urywający się na wiadomości o pobycie Kolberga w Malborskiem, zachował się w spuściźnie badacza (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 70). Natomiast oryginał sprawozdania z kompletnymi informacjami o podróży odnaleziono dopiero w 1991 roku w czasie kwerendy w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sprawozdanie to pt. Pismo Oskara Kolberga 142 �z 4 lis­to­p ada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie dołączone było do wniosku Sekcji Etnologicznej skierowanego przez jej sekretarza, Kopernickiego, do władz Komisji Antropologicznej z prośbą o zasiłek dla Kolberga na podróż w Poznańskie i do Prus Zachodnich. Wniosek dokładnie informował o planie naukowym podróży Kolberga i oczekiwanych rezultatach (Arch. Nauk. PAU W III–46b), Oryginalny tekst tego sprawozdania Kolberga odnalazł Wiesław Bieńkowski i opublikował go w „Komunikatach Warmińsko-Mazurskich” w 1992 roku (w nr 3–4, s. 346–349), w artykule pt. Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku. Dzięki temu Pismu, dopełnionemu przez listy Kolberga z lat 1875 i 1876 można odtworzyć dokładniej przebieg prawie trzymiesięcznej wyprawy badacza w Poznańskie, na Pomorze Gdańskie, Powiśle i Mazury, jedynej jego podróży na Pomorze i na Mazury. Cytowane niżej fragmenty pochodzą z 347 i 348 s. Pisma. Pierwszy etap podróży stanowiło Poznańskie, gdzie Kolberg wyjechał w końcu lipca. 22 lipca w liście do Wandy Niegolewskiej zapowiada swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę”, tj. 28 lipca (22-go wypadał czwartek, zatem informacja Kolberga o przyjeździe w środę wskazuje na datę 28 lipca), skąd planował udać się do Morownicy pod Śmiglem, do Niegolewskich (zob. Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 534). Być może przedtem zatrzymał się kilka dni w Poznaniu. W Poznańskiem „zwiedził kilka powiatów południowych”, poza Morownicą zatrzymał się „cokolwiek dłużej” w Pakosławiu pod Rawiczem (u Czarneckich), odwiedził też – może ponownie – Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem, badaczem starożytności i etnografem. Dalej pojechał do Torunia i po krótkim pobycie w tym mieście jeszcze w pierwszej połowie sierpnia udał się „na zwiedzenie Prus Zachodnich”. Tu dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod Chełmżą (u Czarlińskich), skąd „robił wycieczki” do Tylic, Łysomic i Turzna. Następnie pojechał do Nawry (do Sczanieckich), potem przez Trzebcz do Chełmna, gdzie spotkał się z ks. Pobłockim, autorem Słowniczka wyrazów kaszubskich. Z Łaszewa, gdzie się zatrzymał (u Mieczkowskich), podejmował wycieczki w Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem, gdzie spotkał się z Florianem 143 �Cejnową, literatem kaszubskim, z którego „wskazówek i informacji” później korzystał. Zachował się bilet pocztowy na przejazd z Chełmna (niem. Culm) do Terespola, datowany na 24 sierpnia 1875 roku, na którego odwrocie Kolberg sporządzał później podręczne notatki brulionowe, dotyczące zwyczajów i słownika w Waplewie (Arch. PTL, teka 6, sygn. 1145, k. 31). W drugiej połowie sierpnia Kolberg odwiedził Pelplin, gdzie zetknął się z ks. Franciszkiem Rąbcą, który opowiadał mu „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków”. Następnie przez Gdańsk i Oliwę dotarł do Sopotu, gdzie przebywał 12 dni, odbywając wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa”, w którym to mieście zetknął się z Ludwikiem Jakowickim, pedagogiem przesiedlonym tam karnie z Poznania. W pierwszej połowie września Kolberg zwiedził Malbork (zamek i muzeum archeologiczne), tydzień spędził w Waplewie (u Sierakowskich), następnie przez kolejny tydzień przebywał w Telkwicach i Buchwałdzie [Bukowie] (u Donimirskich). Kolejnym miastem na jego pomorskiej trasie był Elbląg, gdzie zwiedził zbiory archeologiczne Ferdinanda Jakoba Kaminskiego (nie: Kaninskiego, jak podaje Kolberg, por. W Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu… s. 348, przyp. 23). Przed 19 września badacz dotarł do Królewca, skąd tego dnia pisze do Romana Konopki do Modlnicy, relacjonując pobyt w tym mieście i poprzedzającą go wędrówkę (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 537–538). W Królewcu nawiązał kontakt z polskim duchownym ewangelickim, Hermannem Pełką, zbieraczem pieśni mazurskich, i poznał Friedricha Kurschata, litewskiego lingwistę i teologa. Następnie pojechał Kolberg na Mazury pruskie, gdzie przebywał jedynie około 10 dni. Odwiedził najpierw Lec (dziś Giżycko), gdzie poznał Marcina Giersza, prawnika i redaktora „Gazety Leckiej”, znawcę ludu i miejscowej gwary, oraz pastora Hermana Adalberta Brauna (zob. bruliony listów Kolberga do nich z 28 II 1876 r. nawiązujące do tych spotkań, tamże, s. 573 i nast.) . Następnie udał się do Ełku, gdzie spotkał się z superintendentem Karolem Remusem i proboszczem Reinholdem Giżyckim, którzy dostarczyli mu cennych informacji z zakresu etnografii i „stosunków krajowych” (zob. bruliony listów Kolberga z 1 III 1876 r., tamże, s. 581 i nast). 144 �Z mazurskiej podróży wracał Kolberg „na Osterode [Ostródę], Toruń i Poznań […], zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych miejs­cach ” (zob. brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., pisany w Modlnicy tuż po powrocie z wyprawy, tamże, s. 542). W Poznaniu znalazł się pod koniec września i bawił tam kilka dni; 25 września uczestniczył w uroczystym otwarciu nowego teatru, stałej polskiej sceny, a dwa dni później pisał z Poznania do Franciszka Rąbcy. Stamtąd pojechał ponownie do Morownicy, skąd 3 października wysłał list do Romana Konopki, by wreszcie po ponad dwu tygodniach pobytu i ewentualnych wycieczek wrócić 19 października najpierw do Krakowa, potem do Modlnicy, z której 20 października wysyłał wspomniany wyżej list do Wilhelma (zob. listy do Franciszka Rąbcy i Romana Konopki, tamże, s. 539–540). Poza przywołanymi wyżej zob. też inne listy pisane po powrocie z podróży jesienią 1875 i w pierwszych miesiącach 1876 roku, nawiązujące do wyprawy i ilustrujące dalsze kontakty i wymianę naukową (tamże, listy nr 369, 370, 374, 386, 390–396, 398, 404, 411, 419). Wzmiankę o tej podróży zawiera także list do czeskiego „Světozora” z 22 IX 1880 r., gdzie Kolberg pisze, że w roku 1875 podejmował „w celach etnograficznych wycieczki […] w Poznańskie i do Prus Zachodnich i Wschodnich” (Korepondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Kopernicki także odnotowuje tę podróż w swojej biografii Kolberga: „[…] w roku 1875 do Poznańskiego, Prus Zachodnich i Wschodnich (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1876 Dwumiesięczna podróż do Galicji Wschodniej: Czortowiec, Barysz, Lwów i okolice, Huculszczyzna pod Czarnohorą, Żabie, Bukowina, Stanisławów, Kołomyja, Czerniowce, Buczacz, Barysz, Kraków [kolejność niepewna, zob. cytowane niżej źródła]. Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Żabiego (ks. Witwicki), Barysza (Szawłowskich)”. Podróż ta sfinansowana została – jak poprzedniego roku – z zasiłku Akademii Umiejętności. Plany wyprawy do Galicji Wschodniej, „ku Lwowu i Czerniowcom”, „w góry i na Podole galicyjskie” sygnalizował Kolberg 145 �w korespondencji z przyjaciółmi, począwszy od końca marca (zob. Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 586, 619, 626, 628, 631). Pierwotne projekty wyjazdu już w czerwcu, potem w lipcu nie doszły do skutku, termin przesuwał się w związku z koniecznością doglądania druku części II W. Ks. Poznańskiego (zob. tamże, s. 628) i ostatecznie Kolberg wyruszył dopiero po 10 sierpnia (taką datę nosi list pisany latem jeszcze w Krakowie, zob. tamże, s. 633), by po dwumiesięcznej wyprawie przed 12 października powrócić do Krakowa. W liście z tą datą pisanym do Stanisława Czarneckiego już z Krakowa Kolberg pisze: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę i byłem w Karpatach, mianowicie między Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]” (tamże, s. 645) . Dalsza korespondencja przynosi kolejne relacje i fakty dokumentujące przebieg i etapy wyprawy. W liście do Władysława Przybysławskiego z 14 X informuje: „Po wyjeździe z Czortowca, a następnie z Barysza zwiedzałem jeszcze okolice Lwowa i w samymże Lwowie cały przepędziłem tydzień”. Wymienia muzea lwowskie, które odwiedził: Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich, Muzeum Przemysłowe Miejskie, Ossolineum oraz zbiory i eksponaty, które go zainteresowały, zawiadamia, że od kilku dni „bawi w Krakowie” i wspomina z wdzięcznością pobyt w gościnnym domu Przybysławskich w Czortowcu (tamże, s. 646 i 648). 20 października pisze do Władysława Siarkowskiego, że przed kilku dniami wrócił z podróży „odbytej do Lwowa i w jego okolice, do gór huculskich i Bukowiny” oraz do Ludwika Gumplowicza, że „wycieczka ta trwała od początku sierpnia do połowy października” (tamże, s. 651 i s. 652) . Wreszcie w obszernym liście z 30 X 1876 r. zdaje sprawozdanie mecenasowi podróży, Akademii Umiejętności. Informuje, że choć w planie miał podróż na Pokucie i Podole, odwiedził tylko „Pokucie, góry huculskie i część Bukowiny”, gdyż zbyt krótki czas w sierpniu i wrześniu oraz szczupłe środki pieniężne sprawiły, że badania na Podolu zmuszony był odłożyć na przyszłość. Według itinerarium był jednak w Baryszu pod Buczaczem oraz w samym Buczaczu, jak wynika z tego samego listu do Akademii, może więc chodziło o niezrealizowany zamiar szerszych badań na Podolu. Dalej wymienia tam Kolberg swoje najważniejsze stacje badawcze, którymi były: „w okolicy naddniestrzańskiej głównie Barysz 146 �pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa”. Informuje też o krótkich pobytach w miastach – Stanisławowie, Kołomyi, Czerniowcach, Buczaczu, dłuższym we Lwowie (tamże, s. 657–660). Informacje te wzbogacają trasę podróży o niewymieniany w itinerarium Czortowiec, Stanisławów, Kołomyję, Czerniowce i Buczacz. Do tej podróży nawiązują też wzmianki w listach późniejszych, od listopada 1876 do stycznia 1877 roku (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 662, 663, 668, 671 oraz cz. II, DWOK T. 65, s, 1 i 3). Wycieczki na Pokucie w roku 1876 i 1880 wspomina Kolberg kilka lat później w liście do „Světozora” z 22 IX 1880 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407), a we wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI) wśród dat swoich podróży na te tereny podaje także rok 1876 (zob. też rok 1877 i 1880). Kopernicki w swoim biogramie Kolberga notuje w ramach podróży z zasiłkiem Akademii: „W roku 1876, 1877 i 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1877 Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Barysza, Czortowca, Żabiego”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje także na jego pobyt w Zadwórzu. Podróż jak w roku poprzednim sfinansowana została z zasiłku Akademii Umiejętności. Już 15 kwietnia Kolberg informuje swoją bratową Karolinę o zamiarze wyjazdu do Lwowa w sierpniu (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 14) . W drugiej połowie lipca Karolina przyjeżdża z dziećmi na wakacje do Modlnicy, gdzie przebywają do 19 sierpnia (zob. bruliony listów Kolberga do Władysława Przybysławskiego z 8 i 19 VIII (tamże, 54 i 56). Kolberg wyjeżdża 23 sierpnia przez Lwów do Czortowca, skąd planuje odwiedzić Barysz, prawdopodobnie na początku września (zob. bruliony listów z sierpnia do Władysława Przybysławskiego i Tytusa Szawłowskiego oraz do Marii Kolberg, tamże, s. 56, 57 i 60). W Czortowcu przebywa we wrześniu, skąd 11 IX wysyła telegram do Warszawy z okazji ślubu bratanicy, Marii Jasińskiej (tamże, s. 62). 147 �Wrócił z wyprawy w końcu października. 27 października pisze do Bibianny Moraczewskiej: „Przed kilku dniami wróciłem z wycieczki odbytej w celach etnograficznych w okolice Lwowa i na Pokucie” (tamże, s. 67) oraz tego samego dnia do Ludwika Gumplowicza, którego informuje o swojej podróży „po Pokuciu i Podolu galicyjskim” (tamże, s. 69). W liście do Akademii z 1 listopada relacjonuje, że dzięki jej zasiłkowi odbył podróż na Pokucie, bawił „w kilku miejscowościach tamże, a przeważnie w Czortowcu” (tamże, s. 72), a 19 listopada donosi bratanicy, Jadwidze Wernerowej, że po wyjeździe Karoliny z Modlnicy pojechał „do wschodniej Galicji i na Pokucie”, gdzie bawił „cały prawie wrzesień” w Czortowcu u pp. Przybysławskich i gdzie na początku chorował (tamże, s. 76). Nie wiadomo, czy i kiedy Kolberg odwiedził Barysz, choć w sierpniu zapowiada swoje odwiedziny, otrzymuje zaproszenie gospodarza ponowione 13 września, a wkrótce potem biletem wizytowym bez daty informację, że Szawłowski wysyła konie i czeka z kolacją (zob. tamże, listy 508, 511, 514 i 515). Nie wiadomo jednak, czy badacz dotarł do Barysza; brak potwierdzenia odwiedzin u Szawłowskich, które być może uniemożliwiła choroba. Natomiast, pisząc do Karoliny 10 grudnia, Kolberg wspomina pobyt „głównie w Czortowcu”, ale także w Zadwórzu u pp. Bochdanów oraz we Lwowie, który odwiedził zapewne w drodze powrotnej do Krakowa (tamże, s. 84). Z kolei w liście z 13 II 1880 r. do Michaliny Wierzbowskiej znajdujemy wzmiankę o pobycie Kolberga „na wsi na Podolu galicyjskim” w roku 1877 (tamże, s. 322); może więc chodzić o Barysz. Zadwórza nie wymienia Kolberg w itinerarium, a bytności w Żabiem nie poświadcza korespondencja. We wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI), wymieniając daty swoich badawczych podróży w ten region, podaje Kolberg także rok 1877 (zob. też rok 1876 i 1880). Kopernicki, odnotowując podróże z zasiłku Akademii, pisze: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1878 Według itinerarium: „Do Paryża na wystawę (na Wiedeń, Mnichów [Monachium], Zurych, Bern, Bazyleję); powrót na Brukselę, Liège, Kolonię, Moguncję, Frankfurt, Lipsk, Berlin, Pozn[ań], Wrocław, 148 �Kraków”. W korespondencji (zob. niżej) wymienia Kolberg jeszcze w drodze do Paryża: Rapperswil, Lucernę, Strasburg i Nancy, a w drodze powrotnej: Akwizgran, Bonn, Wiesbaden i Eisenach. Wystawa powszechna w Paryżu trwała od 1 maja do 20 października, Kolberg prezentował na wystawie swoje dzieła etnograficzne i zbiory ikonograficzne, za co na mocy rozporządzenia z 13 II 1881 r. otrzymał medal uczestnictwa w wystawie od francuskiego ministerstwa handlu. Plany wyjazdu Kolberg przedstawia Jadwidze Wernerowej w kwietniu, informując ją, że wysłał już do Paryża „niektóre przedmioty do działu antropologicznego (jak fotografie, dzieła itd.) i miałby łatwość wstępu”. Jednocześnie prosi o przysłanie mu sumy z jego kapitału na pokrycie kosztów podróży, której odbiór kwituje w maju (zob. bruliony listów z 2 IV i 10 V 1878 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 129 i 136). Wyjeżdża około 6 września; do J. Karłowicza pisze tego dnia, że jest „na wyjezdnym” do Paryża (tamże, s. 160). Do Krakowa wraca 17 października, o czym dowiadujemy się z listu do Jadwigi Wernerowej pisanego w grudniu (tamże, s. 184). Po powrocie przekazuje przyjaciołom i rodzinie swoje relacje i wrażenia z podróży, z jej trasy w obie strony, z pobytu w Paryżu, spotkań i zwiedzanych miast. W liście do Karoliny pisanym już w Modlnicy 22 października przedstawia etapy podróży: „Jechałem na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża, a wracałem na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by zwiedzić muzea i co było ciekawszego”. Pisze, że w Paryżu spotkał się z Jadwigą Wernerową, co było zaplanowane wcześniej, i z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa, że bywał w teatrach i u Duchińskich (tamże. s. 170), ze strony których spotkał się ze „staropolskim przyjęciem” i opieką (tamże, s. 173). Seweryna Duchińska, primo voto Pruszakowa, była osobą doskonale mu znaną i zaprzyjaźnioną od czasów warszawskich, kiedy to bywał w jej salonie literackim, spotkania te miały zatem dla obojga szczególne 149 �znaczenie. W późniejszym liście z lutego 1879 roku pisanym do Marcelego Szulca relacjonuje: „W Paryżu bawiąc przez półczwarta tygodnia [tj. trzy i pół tygodnia], nie spocząłem ani chwili. Chodziło mi o poznanie wszystkiego, co w tak krótkim czasie poznać można było, czas swój podzieliłem tak, że na przemian jeden dzień poświęcałem wystawie lub Trocadero, drugi muzeom, bibliotekom lub Wersalowi itd., w samym mieście” (tamże, s. 202)). W innym liście pisze o spędzeniu w Paryżu miesiąca z Jadwigą Wernerową (tamże, s. 256–257). Z Paryża wyjechał 6 października, a w drodze powrotnej przez Belgię i Niemcy zwiedzał „muzea i zbiory” z Gotfrydem Ossowskim, który w liście z 24 października wspomina: „[…] długi czas śniły mi się Aix-la-Chapelle [Akwizgran], Bonn, Moguncja, Wiesbaden etc.”, a także wzmiankuje o „chybionym Weimarze”, do którego prawdopodobnie nie dotarli (tamże, s. 173). 5 grudnia Kolberg opisuje swój powrót Wernerowej: „Po drodze zatrzymywałem się dla zwiedzenia muzeum w Brukseli, Liège, Aachen, Kolonii, Bonn, Moguncji, Frankfurcie, Wiesbaden, Lipsku, Berlinie i Poznaniu, tak że wyjechawszy 6 paździer[nika] z Paryża, dopiero 17 przyjechałem do Krakowa (tamże, s. 183–184). W lutym 1879 roku obszernie pisze o swojej podróży do Marcelego Szulca: „Jadąc na Salzburg, Münich, Zurich, Lucernę, Rapperswyl, Bazyleę itd., a później Strasburg i Nancy, zatrzymywałem się dzień jeden lub parę dni i zwiedziłem wszystko, co w tych miastach było do widzenia, podobnie jak i z powrotem, jadąc z Paryża, zwiedziłem Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, Bonn, Moguncję, Wiesbaden, Frankfurt, Lipsk i Berlin”. W liście tym wspomina także o pobycie w Wiedniu w operze (tamże, s. 200); w itinerarium jedynie wskazówka: „na Wiedeń”. Z innych listów dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym poruszył „kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii […]”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, usiłował zebrać wiadomości o rodzinie kompozytora (tamże, s. 181, 219, 200–202, 332–333). 150 �1879 Według itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”. Brak potwierdzenia tej podróży w korespondencji i innych źród­ łach. Latem tego roku, od 20 lipca do około 20 sierpnia, Kolberg nie wyjeżdżał, gdyż w tym okresie w Modlnicy gościł jego brat Antoni, z żoną Karoliną i z dziećmi (zob. list Antoniego Kolberga z 18 VII oraz Oskara Kolberga do I. Kopernickiego z 1 VIII, Korespondencja… cz. II , DWOK T. 65, s. 246 i 247). Być może udał się do Lwowa i Czortowca po wyjeździe rodziny pod koniec sierpnia i we wrześniu; listy z tego okresu pisane są bez podania miejsca, dopiero 16 października, datując brulion listu do Karoliny, Kolberg wpisuje Mod[lnicę] (zob. tamże, s. 262–264). Podróży takiej nie odnotowuje też Kolberg we wstępie do części I Pokucia (zob. informacja cytowana wyżej pod rokiem 1876 i 1877) ani Kopernicki w swojej relacji z wypraw badawczych Kolberga (por. Przedmowa wydawcy..., s. XI). 1880 Według itinerarium: „Do Kołomyi (wystawa), do Czortowca, Jasienowa, Okna”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje, że odwiedził także Lwów, Horodenkę, Kornicz i Piadyki. Wystawa etnograficzna w Kołomyi trwała od 15 do 30 wrześ­nia 1880 roku. Obejmowała materiał z ówczesnych powiatów kołomyjskiego, horodeńskiego, kossowskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego. Komitetowi organizacyjnemu przewodniczył Władsyław Przybysławski, protektorem był Włodzimierz Dzieduszycki, opiekunem naukowym Kolberg. Plany podróży, jej przebieg i pobyt na Pokuciu w 1880 roku, wypełniony „dalszymi studiami” własnymi i pracą związaną z wystawą, dzięki której znacznie wzbogacił swój materiał z tego regionu, dokumentuje korespondencja. O swoich planach podróży do Lwowa, na Podole i do Kołomyi informuje Kolberg w styczniu i lutym Wernerową i Karolinę (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 297, 313 i 318). Inicjatywa kierowania stroną naukową wystawy wyszła od Przybysławskiego, który zaprosił Kolberga na całe lato do Czortowca; plan ten przekazał Oskarowi Kopernicki w liście z 23 III (tamże, s. 338–340). Propozycja została przyjęta, omawiano termin wyjazdu Kolberga w listach z 30 III oraz z 27 IV (tamże, s. 343 i 345 oraz s. 355). W kwietniu Kolberg informuje 151 �rodzinę i przyjaciół o swoich planach podróży, m.in pisze do Karoliny: „Wyjazd mój ma nastąpić najdalej w połowie czerwca, naprzód do Lwowa i Zadwórza (do pp. Bochdanów), potem do pp. Przybysławskich na Pokucie […], abym się wraz z hr. Dzieduszyckim zajął urządzeniem wystawy etnograficznej w Kołomyi we wrześniu (tamże, s. 357, zob. też s. 359 i 361). Zgodnie z planem wyjazd Kolberga z Krakowa nastąpił w połowie czerwca. Najpierw wyjechał do Lwowa, potem do Czortowca, do Przybysławskich, gdzie był już w końcu czerwca i gdzie dotarła do niego przekazana przez Antoninę Konopczankę wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, na którą odpowiedział listownie z Czortowca 27 czerwca (zob. tamże, s. 374–377) . W Czortowcu spędził prawdopodobnie lipiec i część sierpnia, odwiedzając inne miejscowości Pokucia. 24 września pisze do Antoniny Konopczanki, informując, że trzy tygodnie przed otwarciem wystawy, tj. po 20 sierpnia wyjechał z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie na stałe zamieszkał aż do zamknięcia wystawy, po czym znów wróci na parę tygodni do Czortowca, zanim się wybierze do Krakowa (tamże, s. 408). Po zamknięciu wystawy istotnie pojechał jeszcze do Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Krakowa. Nie wiadomo, czy i kiedy udał się jeszcze do Zadwórza, do Bochdanów, „dwie stacje za Lwowem”, jak planował w kwietniu (tamże, s. 313 i 357), bo o bytności tam później nie wspomina. Listy poświadczają też, że z innych miejscowości Pokucia odwiedził Horodenkę (tamże, s. 400), Kornicz (tamże, s. 413), Okno (tamże, s. 428), Jasienów (tamże, s . 447, 540, 610) oraz Piadyki (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 384). Informacje o odbytej podróży i udziale w pracach nad wystawą w Kołomyi przysłał też w listach z listopada i grudnia. Najobszerniejszą relacje zawiera brulion listu z 3 XII do Karoliny. Potwierdza w nim Kolberg wyjazd do Lwowa w połowie czerwca, skąd udał się do Czortowca, do Przybysławskiego, pisze, że w samej Kołomyi był „cały niemal wrzesień i październik, pracując […] razem z kilku członkami komitetu tej wystawy nad jej urządzeniem i przyozdobieniem […]”, opisuje wystawę i informuje, że wrócił do Krakowa w połowie listopada (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 432–433). Z tego listu wynika, że do Czortowca nie udał się zaraz 152 �po zamknięciu wystawy, tj. po 15 września, jak donosił wcześniej (zob. wyżej). Wobec tych danych nieścisła wydaje się więc kolejna informacja w liście z grudnia do Moraczewskiej, gdzie pisze, że spędził „częścią na wsi, częścią w mieście przeszło 4 miesiące” (tamże, s. 427), gdyż cały pobyt od czerwca do połowy listopada objął 5 miesięcy. Być może szczegóły te zatarły się Kolbergowi w pamięci. Rok 1880 wymienia Kolberg także wśród dat swoich podróży na Pokucie we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 29, s. XI), zob. też rok 1876 i 1877. Z kolei Kopernicki, zestawiając podróże Kolberga odbyte z zasiłkiem Akademii, odnotowuje w biogramie autora Ludu również: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1881 W itinerarium wpisana jedynie data roczna W tym roku Kolberg nie odbył podróży. W korespondencji badacz potwierdził, że nie opuszczał w tym roku Krakowa. W brulionie listu do Marcelego Szulca z 1 XI pisał: „[…] tego roku [wycieczki etnograficznej] nie robiłem z powodu nawału roboty, ale właśnie ów nawał wskutek nagromadzonego już w Kołomyi materiału, jak i zobowiązań nowych, jakie na mnie nałożyły fundusze z koncertu otrzymane, przykuły mnie do warsztatu” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 561). Koncert, o którym mowa, zorganizowany na rzecz wydawnictw Kolberga, odbył się Warszawie 6 maja, powtórzony został 14 maja (zob. tamże, listy nr 825–831, 834–837). Uzyskany dochód pokrył druk dwu pierwszych części czterotomowej monografii Pokucia, które wydane zostały w latach 1882–1883 (DWOK T. 29 i 32) . 1882 W itinerarium podany jest tylko rok jak wyżej (zob. rok 1881).Także w tym roku Kolberg podróży nie odbył. Potwierdza to korespondencja. We wrześniu pisał do Glogera, że mimo zaproszeń nigdzie nie wyjeżdżał z powodów zdrowotnych, niepogody oraz natłoku prac nad ogromnym materiałem wymagającym „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 694). A w październiku donosił Szulcowi: „[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy kiedy 153 �ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła” (tamże, s. 705). W świetle tych danych niezrozumiała pozostaje notatka Kolberga w rękopisie pod zapisaną własnoręcznie melodią z siedmioma przyśpiewkami: „śpiewała p. Kleczyńska w Zakopanem, 1882” (BN PAU i PAN, teka 11, sygn. 1176/13, k. 17, zob. Góry i Podgórze cz. I, DWOK T. 44, s. 291, nr 520). Zapis wydaje się być sporządzonym bezpośrednio ze słuchu, ale o pobycie Kolberga w Zakopanem w tym roku brak informacji. 1883 – Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki (Blizińskich)”. Podróż ta udokumentowana jest w korespondencji. Listy wskazują, że na początku roku Kolberg planował wyjazd do Lwowa, „dokąd powołuje mnie – pisał – interes mego wydawnictwa, a w szczególności Pokucia, którego dalszy ciąg się drukuje”. Nie miał jednak pewności, czy podróż będzie możliwa wiosną czy dopiero jesienią (zob. bruliony listów do Karoliny z 21 I i do B. Hoffa z 20 II, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66. s. 15 i 30). Po spotkaniu w maju w Krakowie z Józefem Blizińskim, zaprzyjaźnionym z nim jeszcze w okresie warszawskim, Kolberg podejmuje złożone wówczas zaproszenie przyjaciela do przyjazdu do Bóbrki w Sanockie i odwiedzin w jego „na wpół górskiej rezydencji” (tamże, s. 48). Wyjechał około 24 lipca, zgodnie z sugestią Blizińskiego pociągiem z Krakowa do Przemyśla, a stamtąd koleją łupkowską do Ustrzyk, gdzie gospodarz miał czekać na niego „z końmi” z Bóbrki (tamże, s. 52 i 54–55). W Bóbrce spędził prawie miesiąc w przyjaznym domu i dogodnych warunkach dla badań. Stamtąd prawdopodobnie 20 sierpnia udał się do Leszczowatego, do Kraińskich, gdzie przebywał 10 dni, a następnie pojechał 30 sierpnia na cztery dni do Iskani, do związanych rodzinnie z Konopkami Załęskich (zob. list do Juliana Konopki z 31 VIII, tamże s. 61, zob. też list Blizińskiego z 1 IX, tamże s. 62). Do Krakowa wrócił Kolberg w nocy z 3 na 4 września, o czym informuje Blizińskiego w liście (tamże, s. 63), a do Modlnicy dotarł prawdopodobnie 7 września, „by być obecnym na następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego”; taką datę powrotu określa w liście do Karoliny z 23 IX (tamże, s. 68). 154 �Wspomniany jubileusz 200-lecia zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem obchodzony był uroczyście w Krakowie w połowie września, a jednym z punktów programu obchodów była uroczysta procesja ulicami miasta, z udziałem przedstawicieli wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń, korporacji i instytucji w dniu 12 września. Kolberg brał w niej udział jako „akademik nadzwyczajny”, tj. członek nadzwyczajny Akademii Umiejętności (zob. list do Blizińskiego z 28 IX, tamże, s. 71–74 – tam Kolberg podaje błędnie datę swojego udziału w procesji: 13 IX). Kopernicki w swojej biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…., s. XI) zapisał: „[…] w latach 1883–1885 własnym kosztem zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z r. [1861 i 1863]” (tam błędnie: 1865). 1884 Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki; Procisne (Zduń)”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził również Czaszyn i Bukowsko. Bliższych informacji na temat tej podróży dostarczają listy z tego roku. Kolberg pisze 17 czerwca do Blizińskiego, że jest gotowy przyjechać latem do Bóbrki i po uzgodnieniu terminu zapada decyzja o wyjeździe z Krakowa 19 lipca i przybyciu do Ustrzyk 20 lipca (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 165–166 i 172). Przedtem Oskar spotyka się 11 lipca z Karoliną w Szczakowej, gdyż spotkanie w Modlnicy okazuje się tym razem niemożliwe (tamże, s. 170 i 174). Dokładnej daty dziennej wyjazdu w Sanockie nie znamy, nastąpił on prawdopodobnie około 20 lipca. Gdzie udał się Kolberg najpierw, nie wiadomo; z listu do Blizińskiego z 11 VIII wynika, że od 9 sierpnia przebywał w Procisnem u Zduniów, gdzie Bliziński przyjechał po niego 22 sierpnia (tamże, s. 184–185). Pobyt w Bóbrce w ostatniej dekadzie tego miesiąca potwierdza list do D. E. Friedleina z 26 VIII wysłany z Bóbrki (tamże, s. 187), gdzie przebywał Kolberg może także w pierwszej połowie września. Dalej udał się do Czaszyna (tamże, 192–193) i w domu właściciela majątku, Rafała Majora, spędził ponad tydzień. Z Czaszyna pojechał do Bukowska, a następnie 21 września wraz z Kraińskim, który czekał na niego 155 �w Ustrzykach, udał się do Leszczowatego, potem ponownie do Bóbr­ ki (tamże, s. 193–194). Powrót nastąpił 3 października, o czym donosi Blizińskiemu i Karolinie (tamże, s. 197 i 199). Jednocześnie w obu listach zawiadamia o swojej przeprowadzce z Modlnicy do Krakowa, a także o podjęciu tej decyzji po powrocie z podróży, w przykrych dla niego okolicznoś­ ciach, o jakich jednak bliżej nie wspomina. Krótkie informacje o letniej podróży w roku 1884 znajdujemy jeszcze w listach do Teobalda Klepaczewskiego z 18 X tego roku i do Bibianny Moraczewskiej z 2 IV 1885 r. (tamże, s. 202 i 234). Kopernicki potwierdza podróż w Sanockie i Przemyskie w roku 1884 (zob. informacja cytowana wyżej, rok 1883). 1885 Według itinerarium: „Do Leszczowatego [tu pierwotnie zapisał Kolberg jeszcze, a potem skreślił: „Procisne (Zdunia)”], Sanoczan (Jaruzelskich), Wzdowa (Ostaszewskich), Rymanowa (Potockiej”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził także Iwonicz. W tym roku badacz planował podróż na Śląsk Cieszyński od połowy lipca, dłuższy pobyt i badania na „szląskiej ziemi” oraz spotkanie w Wiśle z Bogumiłem Hoffem i jego żoną „u źródeł Wisły” (zob. listy do Hoffa z 9 IV i do Karoliny z 29 V, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236 i 263). Jeszcze 21 czerwca plan ten jest realny, tego dnia Kolberg donosi Blizińskiemu, że 15 lipca wybierze się do Cieszyna do posła Cinciały mieszkającego w Mistrzowicach, skąd ma zwiedzić Ustroń, źródła Wisły itd., a podróż potrwa dwa miesiące, do października (tamże, s. 268). Hoff w liście z 3 VII proponuje trasę podróży i obiecuje spotkanie w Ustroniu (tamże, s. 273– –274). Tymczasem 9 lipca Kolberg informuje go, że plan przyjazdu na Śląsk upada, ponieważ z powodu „interesu wydawnictwa” pojedzie do Przemyśla I Lwowa, gdzie liczy na pomoc „osób wpływowych” przy wydaniu materiałów ruskich i zakłada ewentualne zwiedzanie okolic Przemyśla i Sanoka, co może mu zabrać czas do października, zatem na okolice Wisły nie starczy mu sił i czasu (tamże, s. 276). Decydujący dla tej nagłej zmiany decyzji, był – jak się wydaje – fakt, że tego lata Bliziński pozostawał jeszcze w Bóbrce, którą zmuszony był sprzedać wobec kłopotów z utrzymaniem majątku 156 �i w rezultacie w niedługim czasie opuścić, by poszukać nowego lokum (zob. list Pelagii Bliżińskiej z 11 V 1885 r., tamże s. 249–251). Kolberg wybrał więc podróż do przyjaciela, a zarazem sprawdzoną stację badawczą i ostatnią szansę kontynuacji prac w Sanockiem i Przemyskiem w takich warunkach. W Bóbrce był Kolberg przed 25 lipca, do 28 lipca przebywał w Leszczowatem, potem przez około 10 dni we Wzdowie, skąd jeszcze 8 sierpnia pisał do Blizińskiego i skąd wyjechał 25 sierpnia, by udać się do Nowosielec i pociągiem do Sanoka, a następnie do Leszczowatego (zob. tamże, s. 277–279 oraz 282– 283). Dalszy przebieg podróży nie jest znany; wiadomo, że trwała cztery miesiące i że do Krakowa Kolberg wrócił na początku listopada. W liście do Teobalda Klepczewskiego pisze 10 listopada, że wrócił „przed kilku dniami z wycieczki kilkumiesięcznej […] po Galicji”, podobnie informuje tego samego dnia Sewewrynę Duchińską: „W tych dniach wróciłem z wycieczki w Sanockie i Jasielskie, gdzie przez całe lato w różnych domach wśród gór i dolin zbierałem potrzebne mi materiały”, wreszcie wiadomość o niedawnym powrocie z 4-miesięcznej podróży w Sanockiem posyła 12 listopada Karolinie (tamże, s. 289, 292 i 293). W innych źródłach brak wzmianki o pobycie Kolberga w Rymanowie wymienianym w itinerarium, a należącym do Anny z Działyńskich Potockiej, natomiast w jednym z listów (do Zofii Urbanowskiej z 9 XII), mówiąc o swojej podróży w Sanockie, dodaje, że był też „parę dni w Iwoniczu” (tamże, s. 304). W swoim studium biograficznym o Kolbergu Kopernicki także poświadcza pobyt Kolberga tego roku w Sanockiem i Przemyskiem (zob. notatka cytowana wyżej, rok 1883). 1886–1888 W itinerarium Kolberg wpisał te trzy daty roczne, mimo że w tych latach podróży nie odbywał. Wszystkie dostępne dokumenty potwierdzają, że wówczas nie opuszczał już Krakowa. W roku 1886 planował jeszcze wyjazd na Śląsk „w celach etnograficznych” (zob. listy do Ludwika Kuby, do Jadwigi Wernerowej, do Karoliny i do Józefa Blizińskiego, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 330, 347, 349, 358). Plan jednak nie został zrealizowany, o czym donosi Karolinie w marcu następnego roku 1887, 157 �tłumacząc to położeniem gospodarzy, którzy żyją z lokatorów (tamże, s. 420). W liście do Kuby z 13 VII pisze jednak o „niebytności 10-dniowej w Krakowie”, nie wyjaśniając jej powodu i czasu, które pozostają nieznane (tamże, s. 355). Jego ówczesną sytuację u samego schyłku życia ilustrują wybrane fragmenty listów. 18 marca 1888 roku Kolberg pisał do Karoliny: „Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej, że już i wiek mój na to nie pozwala) ani o jakichś wydatkach, które przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 502). A 29 stycznia 1889 roku przedstawiał swoją sytuację Jadwidze Wernerowej: „[…] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam”, co tłumaczy wiekiem, osłabionym wzrokiem, natłokiem i spowolnieniem prac oraz sytuacją mieszkaniową (tamże, s. 569). �Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga Prace wydane w latach 1835–1890, s. 161 – Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890, s. 183: – Kompozycje, s. 183 – Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem, s. 187 – Monografie regionalne i materiały do nich wydane w latach 1891–1907, s. 187 – Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne, s. 188 – Recenzje i odpowiedzi na recenzje, s. 190 – Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868, s. 190 – Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, s. 200: – Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga w latach 1857–1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne, s. 200 – Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych, s. 205 – Suplementy do tomów 1–36, s. 213 – Biografia Oskara Kolberga, s. 218 – Prace i utwory błędnie przypisywane Kolbergowi, s. 218 Prezentowana tu bibliografia ukazuje cały dorobek Oskara Kolberga udostępniony drukiem, rejestrując zarówno prace autorskie, jak i te, których był współautorem lub tłumaczem. Składa się z czterech zestawień: pierwsze zawiera ułożone chronologicznie zapisy prac Kolberga publikowanych przez niego w latach 1835–1890, poza artykułami pisanymi dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, drugie obejmuje jego prace i kompozycje, zwykle o nieustalonej dacie powstania, drukowane po raz pierwszy po roku 1890, trzecie to wykaz artykułów napisanych przez niego do Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i drukowanych tam w latach 1859–1868, ostatnie, czwarte jest spisem tomów Dzieł wszystkich Kolberga z pełnymi notami bibliograficznymi. Prace drukowane przez Kolberga zebrane w pierwszym zestawieniu ułożone są chronologicznie, niezależnie od tego, czy zamieścił je w czasopismach lub pracach zbiorowych (kompozycje1, artykuły, recenzje, wspomnienia, polemiki itp.), czy były drukami zwartymi, jak niektóre utwory muzyczne oraz Lud i Obrazy etnograficzne. Artykuły drukowane w kalendarzach umieszczono pod rokiem, na który były one datowane. W obrębie 11 Datę druku większości kompozycji O. Kolberga ustaliła Danuta Idaszak. 159 �roku publikacje są uszeregowane i oznaczone następująco: A. — kompozycje, B. — opracowania melodii ludowych na głos z towarzyszeniem fortepianu, C. — etnograficzno-folklorystyczne monografie regionalne (Lud i Obrazy etnograficzne), D. — studia, rozprawy, zbiory folklorystyczne, wspomnienia, biografie i inne artykuły, E. — recenzje i polemiki. Prace drukowane po raz pierwszy po roku 1890, tj. po śmierci Kolberga, oparte na jego rękopisach, podzielone są na takie same grupy, a w ich obrębie podane alfabetycznie według brzmienia tytułu. Artykuły napisane przez Kolberga dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda ułożone są chronologicznie według dat wydania jej kolejnych dwudziestu ośmiu tomów, a w ramach tomów alfabetycznie. Merytoryczny układ tych artykułów zaproponowany został przez Mieczysława Tomaszewskiego w opracowanych przez niego Pismach muzycznych Kolberga. Artykuły pisane dla Encyklopedii i w niej drukowane zebrane zostały osobno, ponieważ przemieszane z innymi publikacjami w spisie chronologicznym zdominowałoby bibliografię (haseł takich jest ponad tysiąc) i uczyniły ją nieczytelną przez nagromadzenie wyjaśnień drobnych czasem zagadnień czy terminów z zakresu muzyki i przemieszanie ich z innymi publikacjami. Noty recenzji utworów i publikacji Kolberga drukowanych w XIX-wiecznej prasie zostały zamieszczone bezpośrednio po recenzowanej kompozycji lub innej jego pracy. Uwzględniono także recenzje scenicznej wersji Króla pasterzy ponieważ dotyczą one przede wszystkim utworu, a nie jego wykonania. Wszystkie prace Kolberga wymienione w zamieszczonych tu spisach przedrukowane są w jego Dziełach wszystkich albo mają tam swe pierwodruki, dlatego ich noty opatrzone są odsyłaczami do odpowiedniego tomu tej serii wydawniczej (ze skrótem DWOK). Pełne zestawienie tomów opublikowanych w ramach Dzieł wszystkich Oskara Kolberga ułatwi orientację w tym bardzo bogatym i zróżnicowanym zbiorze, na który składają się przede wszystkim źródła muzykologiczne, folklorystyczne i etnograficzne. Na końcu w osobnym rozdziale podano noty kilku prac i utworów mylnie przypisywanych Kolbergowi w dotychczas wydanych bibliografiach i biografiach. Ich brak w bibliografii mógłby być odczytany jako błąd, przypadkowe opuszczenie, stąd ten wykaz poprawiający omyłki poprzednich bibliografów. 160 �Prace wydane w latach 1835–1890 1835 A. Six polonaises pour le pianoforte composées et dédiées à Monsieur Lois Oehmigke. Berlin [1835]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 63–68, s. 296–321. 1836 A. Valse pour le pianoforte composée et dédiée à S. Ece Monsieur Joseph de Kleniewski par… Warszawa [1836]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 69, s. 322–328. A. Talizman. Ballada. „Pamiętnik Muzyczny Warszawski” 1836, nr 6, dodatek nutowy s. 90–91, [autor tekstu nieznany]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 1, s. 3–6. 1841 A. Mazur ułożony na fortepian i ofiarowany Wnej Pannie Emilii Gronau przez… Warszawa [1841]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 43, s. 221–222. A. Dwa mazury na pianoforte ułożone przez… Warszawa [1841]. Pierwszy mazur przedrukowany w: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera…, zob. r. 1860. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44 i 45, s. 227–232. D. Melodie ludu słowiańskiego. „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502– 505. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 583–586, tekst nr 1031a. 1842 B. Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął... Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu. Z. 1, Poznań 1842. [Zbiór ukazał się w pięciu zeszytach w latach 1842–1845, ciąg dalszy drukowany był w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 1–349. 161 �Recenzje: [A. Woykowski], „Tygodnik Literacki” 1842, nr 14, s. 112; M. A. Szulc, „Tygodnik Literacki” 1842, nr 42, s. 335–336; [K. Libelt], „Dziennik Domowy” 1842, nr 21, s. 174; „Dziennik Domowy” 1843, nr 21, s. 166–167. Przedruk recenzji w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 267–277. D. Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”. „Tygodnik Literacki” 1842, nr 21, s. 168. Toż „Dziennik Domowy” 1842, nr 18, s. 150–151. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 574–575, tekst nr 1028a, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 270–271. E. Przypisek o „Piosnkach ludu wielkopolskiego”. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 3, s. 631. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 578–579, tekst nr 1029. E. Śpiewy kościelne dawnych kompozytorów polskich zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 501– –503, tekst nr 994. 1843 A. Kujawiak ułożony na piano forte przez… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37, s. 189–193. A. Kujawiak według znanego tematu gminnego na piano-forte ułożył… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 2 [zob. wyżej r. 1842]. D. Jeszcze słówko o abonamencie nut p. Sennewalda. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 421–422. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 594–505, tekst nr 995. D. Rękopism o muzyce z r. 1533. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 642. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 500–501, tekst nr 993. 1844 A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Kornelii Paszkowskiej ułożył na pianoforte… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1–10, s. 3–54. 162 �A. Mazur ułożony na piano-forte i ofiarowany W-nej Pannie Annie Czerniawskiej przez… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238–241. A. Six contredanses françaises pour le pianoforte composées et dédiées à Mademoiselle Mathilde de Gronau par… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 75, s. 365–376. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 3-4 [zob. wyżej r. 1842]. 1845 A. Kujawiaki w stylu gminnym na fortepian ofiarowane W. Pani Annie z Magnuszewskich Wójcickiej ułożył… Poszyt 2. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 11–20, s. 55–118. A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte... Poszyt 3. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 21–30, s. 119–165. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 184–186. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 713–716. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 5 [zob. wyżej r. 1842]. 1846 A. Fantaisie sur un thème polonaise pour le pianoforte composée et dédiée à M-lle Marie Rokossowska par… Warszawa [1846]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 77, s. 394–416. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 399–402. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 716–718. A. Dwie polki na fortepian ofiarowane Aleksandrynie Sikorskiej. Warszawa [prawdopodobnie r. 1846]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. VIII.] B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1842], druk w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1 i 2, nr 1-23, 26-36, 38-52, R. 14: 1847, T. 1-2, nr 2-4, 6-35, 37-42. B. O pieśniach litewskich. Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył... „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1–2, s. 93–107 i dodatek 163 �nutowy. Odbitka: Warszawa 1846, dedykowana Teodorze Bujwen1. Pieśni ponownie w: Pieśni ludu litewskiego. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 350– –372; pieśni także w: Litwa, DWOK T. 53. B. Pieśni czeskie i słowackie. „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy. Odbitka: Warszawa 1846. Przedruk w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy, Słowacja, DWOK T. 59/II, s. 49–75, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 373–401. 1847 A. Mazourkas pour le piano-forte dédiées à Mr Stanislas Czerniawski Père par… Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 47–56, s. 242–271. A. Deux valses pour le piano composées par… à Madame de Kleniewska née Cielecka. Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 70–71, s. 329–348. A. Deux études pour le piano-forte dédiées à M-elle Apollonie Janicka par… Warszawa [między r. 1840 a 1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, nr 81–82, s. 451–463. B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1846]. B. Pieśni ludu weselne. Z muzyką. „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188–206 i dodatek nutowy s. 1–4, oraz s. 649–661 i dodatek nutowy s. 1–6; T. 3, s. 582–595 i dodatek nutowy s. 1–4; T. 4, s. 625–639 i dodatek nutowy s. 1–4; 1848, T. 3, s. 615-632 i dodatek nutowy s. 1-6; 1849, T. 1, s. 605-623, T. 4, s. 383-403. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 442–674. 1 Zob. artykuł A. Čepaitiene Oskar Kolberg’s „Litwa”: ethnological concerns and historical value. W: Ja daję właśnie materiał..., O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 423. 164 �1848 A.Trois études pour le piano dédiées à Monsieur Fred. Chopin par… Warszawa [1848]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 78–80, s. 417–450. Recenzja: J.S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 719–724. A. Krakowiak. [Druku nie odnaleziono, informacja o kompozycji w recenzji J. Sikorskiego, „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Zob. też wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] Recenzja: J. S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, s. 719–724. B. Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne. W: Album literackie. Warszawa 1848, s. 331–350 i dodatek nutowy s. 1–14. Odbitka: Warszawa 1848. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 402–441. B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. 1849 B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. D. Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461, tekst nr 979. 1850 A. Sześć kujawiaków na fortepian przez… W[ielmoż]nej P[a]ni Teofili z Szossłandów Gregorowicz. Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37–42, s. 189–220. A. Dwa mazury na pianoforte ułożył… Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 57–58, s. 272–285. A. Kujawiaki na pianoforte ofiarowane W. Pani Zofii Rzechowskiej ułożył… Warszawa [między r. 1843 a 1850]. [Szósty kujawiak przedrukowany w: K. Czerniawski O tańcach narodowych…, zob. r. 1860.] Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 31–36, s. 166–188. 165 �1851 D. Wspomnienie o K. N. Wysockim. „Biblioteka Warszawska” 1851, T. 4, s. 573–574. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 477– –478, tekst nr 985. 1852 D. Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne. „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 374–373. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 479–480, tekst nr 986. 1853 A. Romans Rózi. W: Album wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki... Lipsk [18531]. [Tekst T. Lenartowicza]. [Fragment Króla pasterzy, zob. r. 1859.] Recenzja: S.K.J., „Dziennik Warszawski” 1854 nr 27. 1855 A. Pod twym okienkiem. W: Skarbiec salonowych śpiewów No 4. Warszawa 1855, s. 3, [tekst J. Heppena]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 2, s. 7–12. 1856 A. Grande marche pour piano par… à son ami Mr Constantin Wolicki. Warszawa [1856]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 76, s. 377–393. Recenzja: M. Karasowski, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 724–725. D. Prospekt na dzieło pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami i rycinami. „Gazeta Warszawska” 1856, nr 94. Toż: „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 7, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 2, s. 415 oraz osobny druk ulotny. Przedruk w: Pisma 1 Zachował się list Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki… z datą 6/18 grudnia 1853 r., z podziękowaniem dla Kolberga za użyczenie kompozycji, do listu dołączony był drukowany egzemplarz Albumu…, dlatego jako datę jego wydania przyjęto rok 1853. 166 �muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 577–578, tekst nr 1028b, oraz Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1, DWOK T. 70, s. 123–124. 1857 A. Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu… Pannie Karolinie Fryben. Warszawa 1857. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 3–5, s. 13 –27. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 659. C. Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał…, seria I. Warszawa 1857. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 1. Recenzje: M. Karasowski, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 55; J. Sikorski, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219 i 297; B., „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140; Gędźba [K. Estreicher], „Dziennik Literacki” 1857, nr 94– 96; „Gazeta Warszawska” 1857 nr 146; J. Kraszewski, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 206–207; „Przegląd Poznański” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 470–471; przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do T. 1, DWOK T. 70, s. 128–150; Ponadto: ₼, „Gazeta Warszawska” 1856, nr 206; W. [Wieczorkowski?], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 13; P. Dubrowskij, „Sowriemiennaja Letopis’ Russkago Wiestnika”, T. 9: 1857, s. 188–191; L. Siemieński, Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, Warszawa 1859, s. 279–283, w rozdziale X: Sztuka polska i sztuki piękne w Polsce: „Słownik malarzów” Rastawieckiego i „Pieśni ludu” Kolberga; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Sandomierskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1–3 Ludu. D. Pieśni ludu polskiego i litewskiego. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1857” Jana Jaworskiego, Warszawa [1856], s. 182–185. [Pieśni litewskie ponownie w: Pieśni ludu litewskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879, oraz w: Litwa, DWOK T. 53; melodie i przyśpiewki polskie ponownie w: Pieśni ludu polskiego, DWOK T. 1.] D. O muzyce w ziemi siedmiogrodzkiej. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 22, s. 173–176. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 351– –357, tekst nr 902. D. Korespondencja, Wiedeń, d. 11 września 1857. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206. Przedruk pt. Korespondencja z Wiednia, w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363, tekst nr 903. 167 �1858 D. Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”. ”Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 546–554, tekst nr 1022. 1859 A. Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach. Warszawa 1859–1860, z. 1–8 [wyciąg fortepianowy, libretto T. Lenartowicza1]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 379–487. Recenzja druku: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny 1860, nr 45, s. 730–731; ponadto recenzje po spektaklu w operze warszawskiej w 1859 r.: J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–83; M.K. [M. Karasowski], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, s. 3-4; A.R. [Aleksander Rożniecki], „Gazeta Codzienna” 1859, nr 84; przedruk recenzji w: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 660–665. A. Polka pour le piano par… à Mademoiselle Praxède Kosińska. Warszawa [1859]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 73, s. 360–362. D. Artykuły opublikowane w r. 1859 w tomie I Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 190–191. D. Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”... „Ruch Muzyczny” 1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 524 (w przypisie). 1860 A. Król pasterzy… [zob. r. 1859]. A. Deux mazurkas op. 9. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Impromptu. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Kujawiak (Obertas). W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 12–13. 1 Libretto wydane było osobno: T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego napisany w 1 akcie, muzyka O. Kolberga, Warszawa 1859. 168 �Pierwodruk w: Kujawiaki na pianoforte…, zob. r. 1850. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. A. Mazur. W: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera. Warszawa [1860], s. 40–41, nr 21. Pierwodruk w: O. Kolberg Dwa mazury na pianoforte…, zob. r. 1841. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44, s. 227–229. A. Valse op. 10. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 15. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 17. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Romans. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] B. Krakowiak ludowy z towarzyszeniem fortepianu... W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 8–11. Melodię wokalną Kolberg przedrukował w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 6, s. 381, nr 620, por. też Pieśni i melodie ludowe… cz. I, DWOK T. 67/I, s. 48–53, nr 24. D. Artykuły opublikowane w r. 1860 w tomach II–IV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 191–192. D. Słówko o tańcach ludowych przez… Krakowiak. Obertas. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1860” J. Jaworskiego, Warszawa [1859], s. 143–145. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 621–624, tekst nr 1049 i s. 629–632, tekst nr 1052. D. Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, szp. 193–196. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 563–567, tekst nr 1024; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. D. Śpiewak i śpiewaczka we Francji. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 28, s. 456– 459, nr 29, s. 470–473. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569–575, tekst nr 1027. 169 �1861 A. Grande valse brillante pour le piano par… à Mademoiselle Constance Markusfeld. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 72, s. 349–359. A. Krakowiak op. 10. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Mazur na fortepian przez… Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 59, s. 286–288. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 1. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1, s. 3–6, nr 4, s. 17–19, nr 6, s. 27–31 i nr 8, s. 39–40. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szp. 296–297. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 725. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 2. Warszawa [1861]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 3. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 7, s. 34–38, nr 10, s. 49–54 i nr 11, s. 55–59. D. Artykuły opublikowane w r. 1861 w tomach V–VIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 192–194. D. Elektryczność powietrzna1. „Przyjaciel Dzieci” 1861, nr 1–7, z dwoma ryc. W. Gersona w nr 1 i 3. E. Zbiór mazurów różnych autorów… „Ruch Muzyczny” 1861, nr 1, s. 1–9. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 660–666, tekst nr 1111. 1 W nr 3-7 i w spisie rzeczy tytuł Elektryczność powietrza. Artykuł anonimowy. Autorstwo Kolberga wskazuje jego notatka w spisie dochodów w roku 1862 (rkp. w Bibl. PAU-PAN, sygn. 3210, k. 7), tam pod datą 21 lipca zapisał: „od Münchhejmera (za elektryczność do Prz. Dzieci) 12 [rubli]”, „Przyjaciel Dzieci” był wydawany od r. 1861 przez Zygmunta Karola Münchheimera. 170 �1862 B. Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu zebrał i ułożył... Z. 1–4 Warszawa [1862]. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 675–700. D. Artykuły opublikowane w r. 1862 w tomach IX–XI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 194–195. D. Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 12, szp. 177–181 i nr 13, szp. 193–197. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 536–544, tekst nr 1021a. D. Korespondencja w sprawie „Agatki” J. D. Hollanda. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 50, szp. 798. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 504–505, tekst nr 996. 1863 D. Artykuły opublikowane w r. 1863 w tomach XII–XIV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 195–196. E. Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał Juliusz Roger doktor medycyny. Wrocław 1863. „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 579–583, tekst nr 1030. 1864 D. Artykuły opublikowane w r. 1864 w tomach XV–XVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 196–197. D. Rozwój pieśni w Czechach pod względem muzycznym. „Biblioteka Warszawska” 1864, T. 4, s. 295–301. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II. DWOK T. 62, s. 554–562, tekst nr 1023. E. Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego. Erfurt i Lipsk 1856, nakładem G. W. Körnera. „Zwiastun Ewangeliczny” 1864, nr 8, s. 125–127. Przedruk w: Miscellanea, DWOK T. 37 (tom w opracowaniu). 171 �1865 C. Sandomierskie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I, Warszawa 1865. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 2. Recenzje: J. Papłoński, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183; J. Sikorski, „Bluszcz” 1865, nr 5, s. 20; K. Wł. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 114–121; [K. Widman?], „Tygodnik Naukowy i Literacki” R. 1:1866, [nr nlb.], s. 19; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1 i 3 Ludu. D. Artykuły opublikowane w r. 1865 w tomach XIX–XXI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 197–198. D. Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty. „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 2, s. 306–308. Przedruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, nr 87, s. 102–106. D. Ignacy Feliks Dobrzyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 279, s. 29–30. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 480– 487, tekst nr 987. D. Wojciech Słoczyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 309, s. 87. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 487–489, tekst nr 988. D. Karol Mikuli. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 314, s. 133–134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 489–492, tekst nr 989. 1866 B. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw. Warszawa 1866 [opracowanie muzycznej strony zbioru wspólnie z Augustem Freye­ rem]. Recenzja: „Zwiastun Ewangeliczny” 1866, nr 12, s. 189–192. D. Artykuły opublikowane w r. 1866 w tomach XXII–XXIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 198–199. D. Śródpoście na Kujawach. „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 337, s. 115–116, z ryciną F. Kostrzewskiego. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3; rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 23. 172 �18671 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XVI, nr 431, s. 308. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 60, s. 289–290. C. Kujawy cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria III, Warszawa 1867. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 3. Recenzje: M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52, s. 418–419; K. Wł. Wójcicki, „Kłosy” 1867, T. V, nr 129, s. 321–322; E. Kierski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288; W. A. Maciejowski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 383–388; [J. Łepkowski], „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 35, s. 99; Z. Gloger, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 15–16, z dwiema rycinami według fotografii J. W. Majorkiewicza na s. 17; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i Sandomierskiego, tj. tomów 1 i 2 Ludu; K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Artykuły opublikowane w r. 1867 w tomach XXIV–XXVII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 199–200. D. Auber [Daniel Franciszek Esprit]. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” J. Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 18–21. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 156–163, tekst nr 707. D. Sitarze biłgorajscy. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” Jana Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 44–46, z rycinami A. Kozarskiego na s. 41. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Lubelskiem cz. I i II, DWOK T. 16–17. 1868 A. Polka na fortepian. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 102. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 74, s. 363–364. A. Do dziewczyny. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 24, s. 285–286, [tekst G. Zielińskiego]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 6, s. 27–32. D. Artykuły opublikowane w r. 1868 w tomie XXVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 200. 1 W spisie dochodów (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 16) zanotował Kolberg pod datą 23 stycznia 1868 r.: „Od Gregorowicza (za art. rolnicze) 10 [rubli]”. J. K. Gregorowicz od r. 1867 redagował „Przyjaciela Dzieci”, nie udało się jednak ustalić tytułów artykułów publikowanych tam w r. 1867, za które Kolberg otrzymał w styczniu 1868 r. honorarium. Być może jednym z nich był Zbiór siana drukowany anonimowo w nr 324 z roku 1867. 173 �D. Kujawiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1868” Jana Jaworskiego, Warszawa [1867], s. CXXXVIII–CXLI, z ryciną. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3, rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 1. D. August Freyer. „Kłosy” 1868, T. VII, nr 165, s. 101–102. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 494–497, tekst nr 991. E. O „Sonetach krymskich” Stanisława Moniuszki. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 101. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 505–510, tekst nr 997. E. Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange enthaltend masurische Sagen und Mährchen. Von Dr M. Toeppen, Gdańsk u Th. Bertlinga 1867. “Biblioteka Warszawska” 1868, T. 2, s. 330–332. Przedruk w: Studia rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 421–424. E. O koncercie Jana Kleczyńskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 50, s. 286. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 510–511, tekst nr 998. 1869 C. Kujawy cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IV, Warszawa 1867 [recte 1869]. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 4. Recenzja: K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Proszowiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1869” Jana Jaworskiego, Warszawa [1868], s. 118–119, z ryciną. Przedruk w „Ognisku Domowym” 1876, nr 29 (bez ryciny). Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18, ryc. zob. w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1869” Józefa Ungra, Warszawa [1868], s. 85–88. Tekst wykorzystał Kolberg w Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, s. 178–185. D. Karol hrabia Sołtyk. „Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV, nr 82, s. 43. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 492–494, tekst nr 990. E. Xopoimania [Choroimanija]. Historyczne poszukiwania o tańcach, tak starożytnych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych, 174 �we względzie symbolicznego znaczenia. Napisał Marian Gorżkowski. Warszawa 1869. „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 4, s. 483–488. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 599–606, tekst nr 1034. 1870 D. Włościanie w Wielkim Księstwie Poznańskiem (Ze stanowiska etnograficznego). „Opiekun Domowy” 1870, nr 1, s. 3–5, z ryc. Tekst wykorzystał Kolberg w W. Ks. Poznańskim cz. I, DWOK T. 9, trzy ryciny tamże, jedna w: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Wieś, chata i zagroda pod Krakowem. Wyjątek z dzieła drukującego się obecnie w Krakowie pod tyt. „Lud, jego zwyczaje, sposób życia, podania itp. przez… Seria V, Krakowskie”. „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, s. 391–393, z ryc. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5. D. Wiktor Każyński. „Kłosy” 1870, T. X, nr 252, s. 252 i 254. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 497–499, tekst nr 991a. D. Dopełnienie życiorysu śp. Wiktora Każyńskiego. „Kłosy” 1870, T. X, nr 256, s. 328. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 499, tekst nr 991b. D. Korale. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 119–125. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 615–622. D. Perły. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 125–129. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 601–614. E. Die Dreitägige Schlacht bei Warschau am 28., 29., und 30. Juli 1656… von August Riese, koniglich preuss. Oberst-Leutnant z.d. Breslau 1870. Z planem bitwy i 7 dodatkami obejmującymi kopie dokumentów. „Biblioteka Warszawska” 1870, T. 2, s. 305–306. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 428–430. 1871 C. Krakowskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria V. Kraków 1871. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 5. 175 �Recenzje: L.P. [L. Powidaj], „Przegląd Polski” 1871, T. 2, s. 334; „Dziennik Polski” 1871, nr 291; K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1872, T. III, s. 472–475; Z. Gloger, „Wieniec” 1872, R. 1, T. 1, nr 19; –c–y, „Mittheilungen der Geographischen Gesellachaft In Wien” B. XV: 1872, s. 174–183; Ze świata książkowego, „Czas” 1874, nr 30 – recenzja dotyczy I i II cz. Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Balet rumaków. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1871” Józefa Ungra, Warszawa [1870], s. 61–65. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 591–600. D. Krakowiacy. Etnografia słowiańska. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni i tańce. „Kłosy” 1871, T. XIII, nr 316, s. 42–44, nr 318, s. 71–73, z rycinami na s. 37, 40, 73, 77. Tekst i 6 rycin wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5, pozostałe ryc. zob. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił… „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133– 136, 176–179. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 26–258. E. Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii. „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 464–465. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. 1872 D. Figury przydrożne. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” Józefa Ungra na rok przestępny 1872, Warszawa [1871], s. 138–142 [z pięcioma drzeworytami]. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 337–341, ryc. tamże. D. Lud z okolic Poznania (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.). „Kłosy” 1872, T. XIV, nr 358, s. 323, z rycinami na s. 324 i nr 359, s. 335–338 z rycinami na s. 336. Tekst wykorzystał O. Kolberg w W. Ks. Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, dwie ryc. zob. tamże, jedna zob. W. Ks. Poznańskie cz. III, DWOK T. 11, jedna: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1871]. 176 �D. Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez… „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266– 285. Odbitka: Kraków 1872. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 259–306. 1873 C. Krakowskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VI. Kraków 1873. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 6. Odbitka s. 381–516 zob. Krakowiaki i mazurki… r. 1874. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. II, s. 168–171; Ze świata książkowego. „Czas” 1874, nr 30 i 33 – recenzja dotyczy cz. I i II Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. 1874 C. Krakowskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VII. Kraków 1874. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 7. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. III, s. 160–161; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91, recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Krakowiaki i mazurki z okolic Krakowa. Kraków 1874. Odbitka rozdziału „Tańce” z Krakowskiego cz. II, DWOK T. 6, s. 381–516 [z nową numeracją stron i melodii]. 1875 C. Krakowskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VIII. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 8. Recenzje: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1875, T. 1, s. 478–479; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. C. W. Ks. Poznańskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IX. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 9. Recenzje: I.K. [I. Kopernicki], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 91–94; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1876, T. 1, s. 151–153; [M. A. Szulc?], „Dziennik Poznański” 1875, nr 225. 177 �1876 A. Mazourkas et autres danses polonaises. Poznań [1876]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37 IB (s. 189–193), nr 43 III (s. 223–226), nr 62 (s. 294–295). Recenzja: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288. C. W. Ks. Poznańskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria X. Kraków 1876. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 10. Recenzje: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288; R. [K.W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 1, s. 310–311; W. [K.W. Wójcicki], „Kłosy” 1877, T. XXIV, nr 604, s. 64. D. Obecne stanowisko etnografii. „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 3–25. D. Proszowiacy. „Ognisko Domowe” 1876, nr 29, s. 355–356. Pierwodruk w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok 1869” J. Jaworskiego. [Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18.] D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. W: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, zeszyt I, Kraków 1876, s. 3–36. Toż w nieco odmiennej wersji redakcyjnej w: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, zob. r. 1877. 1877 C. W. Ks. Poznańskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XI. Kraków 1877. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 11. Recenzja: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1878, T. II, s. 158–160. D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego1. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I: 1877, s. 3–36. Nadbitka: Kraków 1877. Przedruk 1 Z nieznanych powodów w części nakładu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I zamieszczono wersję artykułu taką samą, jaka znalazła się rok wcześniej w Materiałach do słownika prowincjonalizmów polskich (zob. rok 1876 w tej bibliografii). W Studiach, rozprawach i artykułach Kolberga (T. 63 DWOK) zamieszczono tekst w redakcji przeznaczonej dla „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z r. 1877, według egzemplarza tego rocznika znajdującego się w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wersja z Materiałów do słownika prowincjonalizmów polskich znajduje się np. w prezentowanym w Internecie egzemplarzu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” ze zbiorów Biblioteki Śląskiej. 178 �w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 342–388. Toż w nieco innej wersji redakcyjnej w: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich…., zob. r. 1876. Recenzja: A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. III: 1879, s. 158–159. 1879 C. W. Ks. Poznańskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XII. Kraków 1879. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 12. D. Pieśni ludu litewskiego zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III: 1879, s. 167–230. Odbitka: Kraków 1879. Przedruk rozprawy wstępnej w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336, przedruk pieśni w: Litwa, DWOK T. 53. Recenzje: „Russkij Fiłołogiczeskij Wjestnik” 1880, nr 3, s. 147-150; A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. V: 1881, s. 118-119. 1880 A. Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par… à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel. Leipzig [1880]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238– –241. C. W. Ks. Poznańskie cz. V. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIII. Kraków 1880. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 13. Recenzja: J.I. Kraszewski, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 784. D. Józef Konopka. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792, s. 151, z portretem J. Konopki na s. 151. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 443–448. D. Z listu w sprawie pochodzenia Chopina. „Ruch Muzyczny” 1880, nr 17, s. 134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 476–477, tekst nr 984. D. Krakowiak. W: Ziarno. Wydawnictwo zbiorowe dla głodnych. Warszawa 1880, s. 52. Reprodukcja w: Korespondencja Oskara Kolberga, cz. II, DWOK T. 65, ryc. 15 po s. 544. E. Mapa geologiczna Wołynia Godfryda Ossowskiego. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 803, s. 327 i 330. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 425–427. 179 �1881 C. W. Ks. Poznańskie cz. VI. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIV. Kraków 1881. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 14. D. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte hrsg. von… Leipzig [1881]. Przedruk wstępu w j. niemieckim (z tłumaczeniem) w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 666–669, tekst nr 1112. 1882 C. W. Ks. Poznańskie cz. VII. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XV. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 15. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. I. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 29. Recenzja: Nejman C. [C. Neymann], „Kiewskaja Starina” 1884, T. VIII, s. 482–487, T. IX, s. 126–130 – recenzja dotyczy cz. I i II Pokucia, przekład w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 275–285. D. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VI: 1882, s. 86–158. Odbitka: Kraków 1882. Przedruk w: Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 1–150. D. Typy i wizerunki z Pokucia. „Tygodnik Powszechny” 1882, nr 31, s. 484–486 i 496, z rycinami T. Rybkowskiego. Ryciny zamieszczone następnie w: Pokucie cz. I, DWOK T. 29 oraz w: Ruś Karpacka cz. I, DWOK T. 54, ryciny 17 i 18. 1883 C. Lubelskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVI. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 16. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. II. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 30. Recenzja — zob. r. 1882, Pokucie cz. I. 1884 C. Lubelskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVII. Kraków 1884. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 17. D. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim [podał do druku…]. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114. 180 �1885 C. Kieleckie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVIII. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 18. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. 1 Mazowsze Polne cz. I. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 24. Recenzja: Wł. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282 – recenzja dotyczy tomów I i II Mazowsza. D. Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz). „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302. Odbitka: Kraków 1885. Przedruk w: Lubelskie. Suplement do tomów 16–17, DWOK T. 75, s. 216–219. D. Nieco o tańcach i instrumentach muzycznych ludu naszego. „Dodatek do «Lutni Polskiej»” R. 1: 1885, nr 7, s. 48–49, [przedruk fragmentów wstępu do Pieśni ludu polskiego z r. 1857, DWOK T. 1, s. VIII i IX]. D. Moniuszko. „Dodatek do Lutni Polskiej” R. 1: 1885, nr 13 i 14, z podpisem: Podług O. Kolberga, [przedruk hasła biograficznego z Encyklopedii powszechnej T. XVIII, s. 794-797, zob. w: Pisma muzyczne, DWOK T. 62, s. 434-439]. 1886 C. Kieleckie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIX. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 19. Recenzja T. 1–19 Ludu: H. Biegeleisen, „Biblioteka Warszawska” 1886, T. 4, s. 431–441 – recenzja dotyczy tomów 1-19 Ludu, cz. I i II Pokucia i cz. I Mazowsza, zob. też Odpowiedź Kolberga na tę recenzję, nota na s. 190. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. II Mazowsze Polne cz. 2. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 25. Recenzja – zob. r. 1885, Mazowsze cz. I. D. Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt. „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej?”. W: „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” T. 5: Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego imienia Jana Kochanowskiego, Kraków 1886, s. 162–164. Tekst opublikowany na podstawie stenogramu dyskusji; przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 416–418. 181 �1887 C. Radomskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XX. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 20. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. III Mazowsze Leśne. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 26. Recenzje: W. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 435–436; J. Karłowicz, „Wisła” T. II: 1888, s. 221–222. 1888 C. Radomskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXI. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 21. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. IV Mazowsze Stare (Mazury. Kurpie). Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 27. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. III. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 31. Recenzja: I. Franko, „Kwartalnik Historyczny” R. III: 1889, s. 740–741 (przedruk w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 286–288, zob. też odpowiedź O. Kolberga Krótka replika… w r. 1890); „Siewiernyj Wiestnik” 1889, nr 10. D. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XII: 1888, s. 235–251. Odbitka: Kraków 1888. Przedruk w: Podole, DWOK T. 47. 1889 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1889, T. XIII, nr 332, s. 303. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 61, s. 291–293. C. Łęczyckie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXII. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 22. Recenzje: R. Lubicz [H. Łopaciński], „Ateneum” 1890, T. II, s. 57–74; J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628–633. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. IV. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 32. Recenzja: „Russkaja Mysl” 1889, nr 10. D. Baśni z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200–207. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. 182 �Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628, recenzja dotyczy także artykułu Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, zamieszczonego w tym samym tomie ”Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”. D. Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 208–245. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. Recenzja – zob. wyżej Baśni z Polesia. 1890 C. Kaliskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXIII. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 23. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. V Mazowsze Stare (Mazury. Podlasie). Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 28. C. Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. I. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 33. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 109–112. E. Krótka replika, jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”, napisaną i podaną do „Kwartalnika” (III,7) przez p. I. F. [Iwana Frankę]. „Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 412–415. Zob. też Pokucie. Suplement do tomów 29–32, DWOK T. 81, s. 286–291. Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890 Kompozycje Alla Polacca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 110, s. 642–643. Co mi tam. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 12, s. 51–53. Do smutnego przyjaciela. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 25, s. 127–129. Dumka. Tekst T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 11, s. 47–50. 183 �Dumny kochanek. Tekst K. Zakrzewskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 9, s. 40–45. Fantaisie. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 114, s. 650–655. „Gdy na górach świta dzionek”. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne. DWOK T. 68, nr 8, s. 34–39. [Zob. też w T. 68 s. 149, komentarz rewizyjny do nr 5.] Grande sonate pour le pianoforte composée et dédiée à Mr C. F. Girschner par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 95, s. 502–545. „Hejże, hejże, bracia moi”. [Faksymile, autor tekstu nieznany; utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 30, s. 135. Hulanka. [Faksymile, tekst S. Witwickiego, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 33, s. 137. „I dlaczegoż myśli moje”. [Faksymile, autor tekstu nieznany, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 35, s. 140. Jaskółka. Tekst S. Duchińskiej-Pruszakowej. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 13, s. 53–66. Kochanka do gwiazdy. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 14, s. 67–74. Krakowiak. [Autor tekstu nieznany]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 10, s. 46–47. Król pasterzy. Opera sielska w jednym akcie. Partytura. Libretto T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 167–378. „Kukułeczko moja siwa”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 23, s. 107–108. Marcia. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 97, s. 576–581. Mazur na fortepian. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 84, s. 467–469. Mazurek do śpiewu. [Faksymile, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 37, s. 142. Mazurka. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 86, s. 472. Mazurka d’après un thème populaire. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 83, s. 464–466. 184 �Mazurka dont Mr Emile Czaykowski a inventé la pensée [!] par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 85, s. 470–471. Mazury. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 473–476 i nr 89, s. 489. Mazury. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 105, s. 633; nr 106, s. 634–635; nr 107, s. 636; nr 108, s. 637–639. „Niechże ja lepiej nie żyję...”. [Faksymile, tekst K. Brodzińskiego, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 27, s. 131–132. Nokturny. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 111, s. 644–645; nr 112, s. 646–647; nr 113, s. 648–649. Obertas. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 90, s. 490–492. On zginął [incipit: „Ogrody wonią, błyszczy kalina”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 15, s. 75–83. On zginął [incipit: „Choć wszystko z wiosną kwitnąć zaczyna”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 16, s. 84–90. Pielgrzymka do Częstochowy. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto O. Kolberga na podstawie obrazka dramatycznego S. Pruszakowej Pielgrzymka do Częstochowy. [Szkice wersji fortepianowej (faksymilia).] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 601–626. „Piszczałeczko jedyna”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 22, s. 105–106. Polonaise. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 640–641. Przyczyna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 91–93. Psalm 85. „Nakłoń ucha Twego, Panie…”. [Tekst w przekładzie F. Karpińskiego.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 108–126. Romanca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 115, s. 656. 185 �Scena w karczmie czyli Powrót Janka. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto J. K. Gregorowicza. Wersja fortepianowa. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 489–599. Szkic pieśni chóralnej. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 38, s. 143. Szkice pieśni. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 28, s. 133; nr 29, s. 134; nr 31, s. 136; nr 32, s. 136; nr 36, s. 141. „Ty, coś najczulszych starań […]”. [Faksymile, tekst prawdopodobnie Matuszewskiej, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 34, s. 138 Utwory bez tytułu. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 98, s. 582–588; nr 99, s. 589–598; nr 100, s. 599–560; nr 101, s. 607–612; nr 102, s. 613–619; nr 103, s. 620–624; nr 104; s. 625–629; Utwory bez tytułu. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 116, s. 657–658; nr 117, s. 659–661; nr 118, s. 662; nr 119, s. 663–664; nr 120, s. 665–666; nr 121, s. 667–672; nr 122. s. 673–675. [Utwór chóralny bez tekstu.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 26, s. 129–130. Walce. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 92, s. 497–498; nr 93, s. 499–500; nr 94, s. 501. Variations brillantes pour le Pianoforte sur une Menuetto oryginale dédiées à [nazwisko adresata zatarte]. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 96, s. 546–575. Westchnienie za rodzinną chatką. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 18, s. 94–98. Wiatrak. Perpetuum mobile d’après un motif des environs de Łowicz. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 91, s. 493–496. Wielki mazur fantastyczny. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 88, s. 476–488. Wiosna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 19, s. 98–100. Wyjazd. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 20, s. 101–103. 186 �Zakochana. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 21, s. 103–105. Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem [Obertasy, mazurki i krakowiaki.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 721–762, s. 197–268. Pieśni ludu polskiego cd.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 599–713, s. 5–163. [Pieśni ukraińskie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 714–717, s. 164–167. [Pieśni chorwackie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 718–721, s. 168–171. Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez... W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 763–834, s. 197–268. Monografie regionalne1 i materiały do nich wydane w latach 1891–1907 Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał dr I. Kopernicki. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 34. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 113–118. Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr Stanisław Zdziarski. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VII: 1904, s. 174–194. Odbitka: Kraków 1904. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Ruś Karpacka cz. II, DWOK T. 55.] Recenzja: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1905, T. LXIV. Przemyskie. Zarys etnograficzny. Kosztem Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. 1 Monografie regionalne i inne materiały etnograficzne i folklorystyczne wydane na podstawie rękopisów w serii Działa wszystkie O. Kolberga w latach 1961– 2024 (tomy 39–84 DWOK) zob. dalej w osobnym wykazie. 187 �Przedmowa I. Kopernickiego. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 35. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 352–357. Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał Seweryn Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VIII: 1906, s. 140–212. Odbitka: Kraków 1906. [Materiały te zostały opracowano na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Śląsk, DWOK T. 43.] Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Uporządkował i wydał S. Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. XI: 1910, s. 116–323. Odbitka: Kraków 1910. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Tarnowskie-Rzeszowskie, DWOK T. 48.] Recenzja: M. Treter, „Lud” T. XVI: 1910, s. 410-411. Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Kraków 1907. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 36. Recenzje: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1908, T. LXXXII, s. 228-233; E.E., „Etnograficzeskoje Obozrenije” 1909, nr. 4, s. 120-121. Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne Antoni Kolberg. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 440–448. Brazylia. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 466–470. Indianie amerykańscy. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 451–463. Juliusz Kolberg [wspólnie z bratem Wilhelmem]. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 433–439. Kozak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 617–618, tekst nr 1046. Krakowiak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 620–621, tekst nr 1048. Mejer Ignacy Antoni. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 428, tekst nr 949b. Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora 188 �Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay. Kraków 1900. [Kolberg opracował melodie 1–119, pozostałe I. Kopernicki i Z. Noskowski, melodie opracowane przez O. Kolberga przedrukowano w: Litwa, DWOK T. 53.] Notatki o Chopinie spisane przez… z opowiadania Wilhelma Kolberga. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461-462, tekst nr 980. Pierwodruk: K. Kobylańska Notatki Oskara Kolberga o Chopinie. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 388–389. O muzyce chińskiej. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 8–31, tekst nr 620. O początkach rozwoju muzyki. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 5–7, tekst nr 619. O rytmie i tempie tańców polskich i słowiańskich. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 610–614, tekst nr 1036. Philidor Danican. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 191–192, tekst nr 742. Stany Zjednoczone Rio de La Plata (Buenos Aires, Paraguaj, Uruguaj). W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 464–465. Śpiewy, muzyka i taniec ludów Oceanii. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 38–68, tekst nr 622. Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica”. W: Pis­ ma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 544–546, tekst nr 1021b. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego „Fryderyk Chopin. Życie – Listy – Dzieła”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 472–476, tekst nr 983. Pierwodruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 11, s. 738–743. Uwagi Oskara Kolberga odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne”, Poznań 1873. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 463–466, tekst nr 981. Pierwodruk: K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 386–388. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki Szulca o Chopinie. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 466–471, tekst nr 982. Pierwodruk: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 7, s. 724–729. 189 �Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 586–591, tekst nr 1031b; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 287–291. Recenzje i odpowiedzi na recenzje „Alojzy Kalauz wydał w Wiedniu w r. 1850 […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 591–593, tekst nr 1031c; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. „K. Katinelli na korzyść szpitala pożegawskiego […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593, tekst nr 1031d. Liszt o Cyganach i ich muzyce na Węgrzech. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 347–351, tekst nr 901. Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 391–415. O pieśniach ludowych węgierskich L. Koehlera. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 567–568, tekst nr 1025. O śpiewach i tańcach wołoskich J. A. Wachmanna. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569, tekst nr 1026. Taniec wołoski Romana Dymitra Tecli. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 669–671, tekst nr 1113. Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868 Po tytule tekstów podano ich numery w Pismach muzycznych, DWOK T. 61–62, w których przedrukowana jest ich większość, nieliczne nie związane z muzyką, zamieszczone w Studiach, rozprawach i artykułach, DWOK T. 63, mają podany numer tego tomu i stronę. T. 1 Warszawa 1859: Abel Karol Fryderyk 757; Acheron T. 63, s. 473; Achilles T. 63, s. 474; Adagio 160; Adam Adolf Karol 704; Adam de la 190 �Hale 705; Adesi 292; Ad libitum 595; Aelopantalion 395; Affettuoso 86; Aggiustamento 87; Agitato 88; Agnesi Maria Teresa 631; Agrell Jan 766; Agrykola Jan Fryderyk 772; Agrykola Marcin 860; Akcent muzyczny 66; Akcjakatura 603; Akolada 104; Akompaniament 204; Akord 37; Akordion 398; Akukryptofon 420; Alagrek 1057; Alard Jan Delfin 448; Albani Maciej 421; Albertini Joachim 632; Alboni Marietta 260; Albrechtsberger Jan Jerzy 861; Aleotti Rafael Argenta 633; Aleotti Vittoria 634; Alizard Adolf 284; Alla breve 61; Alla octavo 102; Alla polacca 89; Alla zoppa 63; Allegri Gregorio 635; Allegro 74; Allemanda 1058; Alt 213; Altówka 317; Amaduzzi Donat 636; Amfijon 624; A-moll 18; Amon Jan 773; Amorka 315; Amoroso 90; Anakruzys 64; Ancyz 1059; Andante 72; André Jan 774; André Jan Antoni 775; Anemokord 351; Anerio Jan Franciszek 637; Anfossi Pasquale 638; Angelika 326; Anglez 1060; Antyfona 176; Antystrofa 166; T. 2 Warszawa 1860: Aplikatura 578; A poco a poco 75; Apollo T. 63, s. 477; Apollonikon 393; Appogiato 575; Appoggiatura 602; Aranżować 205; Archilutnia 324; Arco 580; Aria 126; Arion 625; Ariosti Attilio 639; Arne Tomasz Augustyn 758; Arnould Zofia 224; Arpeggio 581; Arystoksenes 626; Ashley 568; Asioli Bonifacy 640; Astorga Emanuel d’ 641; Attaca 587; Aubada 140; Auber Daniel François 706; Autentyki 5; A vista 590; Bach (rodzina) 776; Bachus T. 63, s. 480; Bader Karol Adam 266; Baermann Henryk Józef 565; Baillot Piotr Maria Franciszek 449; Baini Giuseppe 692; Balcerek 293; Baleros 1061; Balfe Michał Wilhelm 759; Bałabajka 333; Banda 613; Bandera 334; Bandola 332; Banti [Brigitta Giorgi] 225; Barbiton 329; Barditus 1003; Bardon 328; Barkarola 1007; Baryton 216; Barzelletta 1008; Bas 45 i 217; Basetla 318; Wiolonczeliści [w Encyklopedii fragment hasła Basetla] 487; Basily Andrzej 642; Basily Franciszek 643; Basklarnet 372; Bassetorn 371; Basso continuo 48; Batta Aleksander 488; Battimento 606; Bazona 386; T. 3 Warszawa 1860: Beaumesnil Henrietta Adelajda Villard de 708; Becker Juliusz 862; Becker Karol Ferdynand 541; Beethoven Ludwik van 777; Bellini Vincenzo 644; Bemol 106; Benda Franciszek 440; Benedict Juliusz 760; Benevoli Horacy 645; Benkien Andrzej 905; Bennett Wiliam Sterndale 761; Berent Szymon 906; Bergamask[a] 1063; Bergameno Jan Chrzciciel 646; Berger Ludwik 778; Bergson 191 �Michał 907, Bériot Karol August de 450; Berlioz Hektor 709; Bernardini Marcelli 647; Berner Fryderyk Wilhelm 779; Bertin Ludwika Aniela 710; Bertini Henryk 503; Berton Henryk Franciszek 712, Bęben wielki 404; Bębenek 403; Biegnik 599; Bielawski Józef 451; Biernacki Nikodem 452; Billington Elżbieta 226; Bis 438; Bitwa 145; Blangini Józef Marek 648; Blaze Franciszek Henryk 745; Blondel v. Blondianus 713; Bobrowicz Jan Nepomucen 497; Boccherini Ludwik 649; Bohdanowicz Bazyli 442; Bohrer familia 441; Bohrer Zofia 504; Bolero 1063; T. 4 Warszawa 1860: Bosio Angiolina 227; Boucher Aleksander Jan 453; Boulanger Ernest 714; Boulanger Maria Julia Hallinger 228; Bournonville August 1098; Bourrée 1064; Braham Maurycy 267; Branchu Aleksandryna Karolina 229; Branle 1065; Bravo 437; Bravura 127; Breiting Herman 268; Brevis 109; Brzękadełka 411; Brzowska Jadwiga 909; Brzowski Józef 908; Bubastis T. 63, s. 484; Bucefał T. 63, s. 485; Buffo 192; Bugle 383; Bull Ole Bornemann 454; Buononcini Jan Chrzciciel 650; Burney Karol 762; Byczek 1037; Cabaletta 128; Cachucha 1066; Caffarelli 294; Ça ira! 1012; Calando 91; Caldara Antonio 651; Calvisius Sethus 863; Camargo 1099; Cancan 1067; Candeille Piotr Józef 715; Cantabile 92; Cantus firmus 56; Canzonetta 1009; Capriccio 138; Caraffa de Colobrano Michał Henryk 652; Carestini Jan 295; Carillon 417; Carissimi Jan Jakub 653; Carmagnole (la) 1013; Carnicer don Ramon 699; Castil-Blaze 746; Catalani Angelica 230; Catel Karol Szymon 716; Cavalieri Emilio del 654; Cavatina 129; T. 5 Warszawa 1861: Cenar, cynar 1038; Cerone Dominik Piotr 693; Cerrito Fanny 1100; Chaconne 1068; Champein Stanisław 717, Chandoszkin Jan 894; Charakter 84; Charakterystyczne tony 42; Charivari 142; Charpentier Marek Antoni 718; Chélard Andrzej Hipolit 719; Cheron Anna 231; Cheron Augustyn Atanazy 285; Cherubini Ludwik 655; Chiroplast 348; Chopin Fryderyk Franciszek 910; Choreografia 1110; Choron Aleksandr Stefan 747; Chotek Franciszek Ksawery 884; Chór 608; Chórał 122; Chór muzyczny 130; Chromatyczny 13; Ciało brzmienne 301; Cimarosa Dominik 656; Claboni Krzysztof 911; Clementi Muzio 505; Coda 169; Colasanti Wincenty 569; Corelli Arcangelo 455; Couperin Franciszek 720; Cramer Jan 192 �Chrzciciel 506; Crescendo 81; Crescentini Girolamo 296; Crotch William 542; Csárdás 1069; Csiko 1070; T. 6 Warszawa 1861: Cymbałki 340; Cymbały 408; Cytra 322; Czakan 355; Czerny Karol 507; Czeska muzyka 883; Da capo 588; Dalayrac Mikołaj 721; Dal segno 589; Damenizacja 223; Damoreau-Cinti Laura 232; Damse Józef 912; Danzi Franciszek 780; Daquin Ludwik Klaudiusz 543; Dauberval Jan 1101; David Felicjan 722; David Ferdynand 456; Davide Jakub 269; Decrescendo 82; Decyma 32; Dehn Sigfried Wilhelm 864; Della-Maria Dominik 723; Tom 7 Warszawa 1861: Després Josquin 752; Deszczyński Józef 913; Detonacja 572; Devienne Franciszek 724; Dezède albo Dezaides 725; Diafonia 53; Diapazon 29; Diapente 26; Diatonika 12; Dibdin Karol 763; Diezys 15; Diomedes Caton (zapewne Anonim) 912; Ditters von Dittersdorf Karol 781; Divertissement 190; Długoraj Wojciech 915; Do 11; Dobrski Julian 270; Dobrzyński Ignacy Feliks 916; Doche Józef Dionizy 726; Doche Piotr Aleksander 727; Döhler Teodor 508; Doles Jan Fryderyk 782; Dominanta 41; Domra 325; Donizetti Józef 657a; Donizetti Kajetan 657; Doppler Albert Franciszek 557; Doppler Karol 558; Dorn Henryk Ludwik 783; Dotzauer Justus Jan Fryderyk 489; Dotzauer Ludwik Karol 490; Drabant 1039; Drechsler Józef 784; Dreyschock Aleksander 509; Drieberg Fryderyk von 865; Drobny taniec 1040; Drouet Ludwik 559; Drumla 376; Du Caurroy Franciszek Eustachy 728; Duda 361; Dudy 367; Duet 149; Dulcken Ferdynand 510; Dulon Fryderyk Ludwik 560; Dumont Henryk 544; Duni Egidiusz Romuald 729; Duport Jan [Piotr] 491; Duprez Gilbert Ludwik 271; Duprez Karolina 233; Dur 16; Duranowski August Fryderyk 457; Durante Franciszek 658; Dussek Jan [Władysław] 511; Dwugłos 36; Dyskant 54; Dysonans 39; Dzioł 1041; Dzwon chiński 407; Ebell Henryk Karol 785; Eberl Antoni 786; Eberwein Karol 788; Eberwein Traugott Maksymilian 788; Tom 8 Warszawa 1861: Egzercycje 435; Ekspresja 85; Elsner Józef 917; Elssler Fanny i Teresa 1102; Enharmoniczny 14; Ensamble 148; Entraigues Antonina Cecylia Clavel 234; Eolska harfa 352; Epicedium 1001; Epod 167; Erard bracia 426; Erkel Franciszek 900; Etuda 137; Eufon 414; Eybler Józef von 789; Fagociści 567; Fagot 374; Falset 210; Falso bordone 55; Fandango 1071; Fandara 144; Fantazja 139; Farandole 193 �1072; Farinelli Karol 297; Fasch Karol Fryderyk 790; Federici Wincenty 659; Felsztyński Sebastian czyli Sebastian z Felsztyna 918; Feo Franciszek 660; Fermata 576; Fesca Fryderyk Ernest 791; Fétis Franciszek Józef 748; Fiasko 439; Field Jan 512; Fifr 364; Figuracja w muzyce 51; Figurał 123; Filipowicz Eliza Minelli 458; Finał 168; Finck Henryk 792; Fink Gottfryd Wilhelm 866; Fioravanti Walenty 661; Fiorillo Fryderyk 459; Fioritury 596; Fischer Józef 287; Fischer Ludwik 286; Fisharmonika 397; Fistula 356; Flażolet 357; Flecik 354; T. 9 Warszawa 1862: Fleciści [w Encyklopedii fragment hasła Flet] 556; Flet 353; Flotow Fryderyk von 793; Fodor-Mainvielle Josephine 235; Folie d’Espagne 1073; Fontana Julian 513; Forkel Jan Mikołaj 867; Förster Kasper 919; Forte 77; Fortepian 346; Fortepianiści 502; Francuska muzyka 703; Franko z Kolonii 868; Fränzl Ferdynand 460; Frescobaldi Hieronim 545; Freyer August 546; Freytag Adam 920; Freytag Maria 1103; Froberger Jan Jakub 547; Fuga 135; Fujara 360; Fulvio Antoni 921; Fundamentalny bas 46; Furioso 93; Furlanda 1074; Fürstenau Antoni Bernard 561; Fux Jan Józef 794; Fuza 110; Gabrieli Jan 663; Gabrieli Katarzyna 236; Gade Niels Wilhelm 767; Gaforus albo Gafurius Franchinus 694; Gajda 368; Galarda 1075; Galop 1076; Galuppi Baldassaro 664; Gama 6; Gamba 314; Garat Jan Piotr 282; Garcia Manuel 272; Gassmann Florian Leopold 885; Gawotta 1077; Gembicki Jakub 922; Geminiani Franciszek 461; Generałbas 47; Gerbert Marcin 869; Germania T. 63, s. 486; Gęśl 339; Giga 1078; Gitana 1079; Gitara 331; Gitarzyści 496; Giusto 94; T. 10 Warszawa 1862: Glinka Michał 895; Glissando 582; Gluck Krzysztof Willibald 795; Głos 208; God save The King 1017; Gołąbek Jakub 923; Gomis Józef Melchior 700; Gomółka Mikołaj 924; Gong 406; Gorączkiewicz Wincenty 548; Gorczycki Grzegorz 925; Gossec Franciszek Józef 730; Goudimel Klaudian 731; Gounod Karol Franciszek 732; Grajek 614; Grandioso 95; Granie w muzyce 577; Grassini Józefa 261; Graun Jan Bogumił 797; Graun Karol Henryk 796; Grave 71; Grazioso 96; Grecka mitologia T. 63, s. 491; Grecka muzyka i taniec 623; Greckie starożytności T. 63, s. 506; Gregoriański śpiew 171; Grétry Andrzej Ernest 733; Grisi Judyta 237; Grisi Julia 255; Grisi Teresa 1104; Groblicz Marcin 422; Grossmann Ludwik 926; Grund Fryderyk Wilhelm 798; Grupetto 607; Gryfy 579; Guarnieri Józef 194 �T. 11 T. 12 T. 13 T. 14 Antoni 423; Gudok 320; Guglielmi Piotr 665; Guglielmi Piotr Karol 666; Guhr Karol Wilhelm 799; Guimard Maria Magdalena 1105; Warszawa 1862: Gusli 338; Guzikow Józef 570; Gwido z Arezzo 695; Gyrowetz Adalbert 886; Habeneck Antoni Franciszek 462; Haitzinger Antoni 273; Hajduk 1042; Halévy Jakub Fromental 734; Hanak 1080; Händel Jerzy Fryderyk 800; Händl Jakub 893; Harfa 336; Harmonia 35; Harmoniczne tony 303; Harmoniki 413; Hartmann Jan Piotr 768; Häser August Frdynand 802; Häser Charlotta 238; Häser Christian 288; Hasse Faustyna 256; Hasse Jan Adolf 801; Hauptmann Maurycy 803; Hausmann Walenty 804; Hawkins Jan 764; Haydn Franciszek Józef 805; Haydn Michał 806; Hebenstreit Pantaleon 430; Heinichen Jan Dawid 870; Hejnał 1006; Heller Stefan 514; Henselt Adolf 515; Herman Adam 492; Hérold Ludwik Józef 735; Herz Henryk 516; Hesse Adolf Fryderyk 549; Hierochord 350; Hiller Ferdynand 807; Hiller Jan Adam 808; Himmel Fryderyk Henryk 809; Warszawa 1863: Hoffmann Ernest Teodor Amadeusz 871; Hoffmeister Franciszek Antoni 810; Holland Jan Dawid 927; Holzbauer Ignacy 811; Hołubiec 1043; Homilius Gotfryd August 812; Homofonia 58; Hopser 1081, Hora 1082; Horecki Feliks 498; Hornpipe 366; Huberty 240; Hummel Jan Nepomucen 517; Hurka Fryderyk Franciszek 887; Hymen 1000; Imitacja 50; Indie Wschodnie T. 63, s. 518; Indyjska muzyka 621, Indyjska sztuka T. 63, s. 547; Instrumenta 300; Instrumentacja 203; Instrumentalna muzyka 132; Intermezzo 189; Interwal 21; Intonacja 571; Intrada 158; Introdukcja 157; Isouard Mikołaj 736; Izaak Henryk 813; Jakubowski Samson 431; Warszawa 1863: Janczarska muzyka 615; Janiewicz Feliks 463; Jaroński Feliks 518; Jasiński Marceli 928; Jastrzębski Feliks 427; Jelski Michał 464; Jodłowanie 574; Jomelli Mikołaj 113; Kaczkowski Dominik 274; Kaczkowski Józef 465; Kadencja 44; Kadryl 1083; Kalafonia 311; Kalkbrenner Fryderyk Wilhelm Michał 519; Kalliwoda Jan Wacław 466; Kamerton 307; Kamieński Maciej 929; Kamiński N. 930; Kania Emanuel 520; Kanon 133; Kantata 131; Kantylena 1010; Kapela 616; Warszawa 1863: Kapreola 1084; Karasowski Maurycy 931; Karola 1085; Kasownik 107; Kastaniety 412; Kastraci 218; Katarynka 418; Kauer Ferdynand 814; Kaufmann Jan Gotfryd 432; Kawka 387; 195 �Każyński Maciej 275; Każyński Wiktor 932; Kątski (rodzina) 443; Keiser Reinhard 815; Kiesewetter Rafał Jerzy von 872; Kirnberger Jan Filip 873; Kittel Jan Christian 550; Klarneciści 564; Klarnet 370; Klawiatura 342; Klawicylinder 415; Klawicymbał 345; Klawikord 343; Klawikord oczny 399; Klawilam 396; Klawilira 349; Klawisz 341; Kleczyński Jan [skrzypek] 467; Kleczyński Jan [pianista] 521; Klein Bernhard 816; Klemczyński Julian 522; Klengel August Aleksander 551; Klonowski Teofil 933; Klucz w muzyce 103; Kobza 335; Kocipiński Antoni 934; T. 15 Warszawa 1864: Koloryt 202; Kołomyjka 1044; Komorowski Ignacy 935; Kompozycja 119; Kompozytor 118; Koncert 195; Konserwatorium 618; Konsonans 38; Kontrabas 319; Kontralt 214; Kontrapunkt 49; Kontredans 1086; Kopulacja 392; Korektura 313; Kornet 378; Kossowski Samuel 493; Kościelna muzyka 170; Kościelne tonacje 4; Kościelny śpiew 1019; Kotły 401; Kotylion 1087; Kozak 1045; Kozłowski Ignacy Platon 936; Kozłowski Józef 937; Kożeluch Jan Antoni 888; Kożeluch Leopold 889; Krakowiak 1047; T. 16 Warszawa 1864: Kratzer Franciszek Ksawery 938; Kratzer Kazimierz 939; Kratzer Paweł 941; Kratzer Walenty 940; Krebs Jan Baptysta 276; Krebs Jan Ludwik 552; Kreutzer Konradyn 817; Kreutzer Rudolf 468; Krogulski Józef 942; Krzywula 373; Krzyżanowski Ignacy 523; Krzyżyk 105; Księżyc turecki 410; Kücken Fryderyk Wilhelm 818; Kuhreihen 1004; Kunzen Fryderyk Ludwik 769; Kurant 1088; Kurdesz 1005; Kurpiński Karol 943; Kwarta 25; Kwartet 152; Kwinta 27; Kwintet 153; Kwintola 113; Lablache Ludwik 289; Lachner Franciszek 819; Lachner Ignacy 820; Lachner Wincenty 821; Lafont Karol Filip 469; Lamentacje 180; Lancier 1089; Ländler 1090; Lanner Józef Franciszek Karol 198; Largo 69; Lasso Orlando di 753; Le-Maistre Mateusz 754; Lento 70; Leo Leonard 668; Leonowicz Kornelia 241; Lessel Franciszek 944; Lesueur Jan Franciszek 737; Leśkiewicz Józefa 262; Leśniewska Ludwika 242; T. 17 Warszawa 1864: Libretto 194; Ligatura 115; Ligawka 385; Lind Jenny 243; Lindpaintner Piotr Józef von 822; Linos 627; Lipiński Karol 470; Lira 321; Liszt Franciszek 524; Litania 179; Litolf Henryk 765; Lobe Jan Christian 823; Logier Jan Bernard 525; Lortzing Albert Gustaw 824; Lotti Antoni 669; Lotto Izydor 471; Löwe Jan Karol 196 �Gotfryd 825; Lubomirski Kazimierz 945; Lubowski Józef 526; Lully Jan Chrzciciel 738; Lutnia 323; Lwow Aleksy 986; Łada Kazimierz 472; Łodwigowski E[dward] Stefan 946; Łomnica T. 63, s. 551; Maciejowski Stanisław 473; Madejski Marceli 947; Maestoso 97; Malibran Maria 263; Maltańscy kawalerowie [współautorem był K. W. Wójcicki] T. 63, s. 553; Mälzel Jan Nepomuk 433; Małgocki Franciszek Maciej 948; Mandolina 330; Mara Gertruda 257; Marcello Benedykt 670; Marchesi Ludwik 298; Marchettus 696; T. 18 Warszawa 1864: Marpurg Fryderyk Wilhelm 874; Marschner Henryk 826; Marseillaise, Marsylianka 1014; Marsz 201; Martin Aleksander 949a; Martin Wincenty 701; Martini Giambattista 697; Marx Adolf Bernard 875; Matelotta 365; Mattheson Jan 876; Mayer Karol 527a; Mayr Szymon 671; Mayseder Józef 474; Mazur 1050; Méhul Stefan Henryk 739; Meibom Marek 877; Melizmatyczny 597; Melodia 33; Melodion 394; Melodrama 188; Mendelssohn-Bartholdy Feliks 827; Mensuralny śpiew 87; Menuet 1091; Menzura 304; Mercadante Ksawery 672; Messa di voce 78; Methfessel Albert 828; Meyer Leopold de 527b; Meyerbeer Jakub 829; Mezza voce 79; Męskie chóry 609; Miklasiewicz Antonina 244; Mikuli Karol 950; Miltitz Karol Boromeusz 830; Miładowski Florian 951; Mingotti Regina 258; Minor czyli moll 17; Mioduszewski Michał Marcin 952; Mirecki Franciszek 953; Miserere 173; Moderato 73; Modulacja 43; Monczyński R[ajmund] 528; Mongołowie T. 63, s. 558; Moniuszko Stanisław 954; Monochord 305; Monodia 52; Monsigny Piotr Aleksander 740; Monteverde Klaudiusz 673; Montez Lola 1106; Morales Krzysztof de 702; Mordant czyli mordent 604; Moscheles Ignacy 529; Motetta 124; Mozart Jan Chryzostom Wolfgang Amadeusz 831; T. 19 Warszawa 1865: Msza 184; Müller Wacław 832; Multanka 363; Münchheimer Adam 955; Muris Jan de 749; Mutacja 211; Muzyczne uroczystości 617; Muzyczne znaki i skrócenia 117; Muzyka 1; Myśliweczek Józef 890; Nardini Piotr 475; Naumann Emil 833; Naumann Jan Amadeusz 834; Nenia 1002; Nestroy Jan 835; Neukomm Zygmunt 836; Neuma 100; Nicolai Otto 837; Nidecki Tomasz 956; Niderlandzka muzyka 751; Niedzielski Józef 476; Niemiecka muzyka 771; Nokturny 143; Nona 31; Nourrit Adolf 277; Noverre Jan Jerzy 1107; Nowakowski Józef 957; Nowiński Jan 530; Nuty 98; 197 �T. 20 T. 21 T. 22 T. 23 Obertas 1051; Obligato 594; Oboiści 563; Obój 369; Ockenheim Jan 755; Ofiklejda 381; Okrągły 1053; Okres muzyczny 34; Oktawa 30; Oktet 156; Onslow Jerzy 741; Opera 187; Warszawa 1865: Opus 120; Oratorium 186; Orda Napoleon 958; Orfeon 610; Organiści 540; Organy 388; Orkiestra 611; Orłowski Antoni 959; Pacchiarotti Gasparo 299; Pacelli Asprilio 960; Padwana 1092; Paer Ferdynand 674; Paganini Mikołaj 477; Paisiello Jan 675; Palestrina Jan Piotr Alojzy da 676; Partycja 207; Paryżanka 1015; Pasaże 598; Pasta Judyta 264; Pastorale 191; Patti Adelina 246; Patti Karolina 245; Pauza 116; Pedał 391; Pergolese Giambattista 677; Pianino 347; Piano 76; Piccini Mikołaj 678; Pieśni nabożne 1020; Pieśń ludu 999; Piszczałka 358; Piszczek 612; Pizzicato 584; Pleyel, czyli Pleyl Ignacy 743; Pokojowa muzyka 196; Warszawa 1865: Polka 1054; Polonez 1055; Polska muzyka 904, Polski lud T. 63, s. 566; Polskie tańce 1035; Poniatowski książę Józef 961; Porpora Mikołaj 679; Portamento di voce 573; Pozytyw 389; Pozytywka 419; Półnuta 111; Presto 75; Primadonna 193; Próba 436; Pryma 22; Przedtakt w muzyce 65; Psalmodia 172; Psalterium 337; Puzon 380; Quantz Jan Joachim 562; Rakoczego marsz 1018; Rallentando 68; Rameau Jan Filip 744; Warszawa 1866: Recitativo 125; Refrain 164; Regestra 209; Regestra u organów 390; Reichardt Jan Fryderyk 838; Reissiger Karol Bogumił 839; Rellstab Ludwik 878; Requiem 185; Resonans 302; Responsoria 178; Ricci Federico 680; Ricercare 134; Ries Ferdynad 840, Rigaudon 1093; Righini Wincenty 681; Rinck Jan Christian Henryk 553; Ripieno 593; Ritornella 165; Rivoli Ludwika 248; Rivoli Paulina 247; Rochlitz Fryderyk 879; Rode Piotr 478; Rolle Jan Henryk 841; Romberg Andrzej 444; Romberg Bernard 494; Rondeau 163; Rossini Joachim 682; Rożniecki Gabriel 962; Rubini Jan Chrzciciel 278; Rubinstein Antoni 897; Rulada 600; Rule Britannia 1016; Rytm 59; Rywacka Ludwika 249; Rzymskie starożytności T. 63, s. 572; Sacchini Antoni Maria 683; Salieri Antoni 684; Saltarello 1094; Salve Regina misericordiae 177; Sarabanda 1095; Sarti Józef 685; Warszawa 1866: Scacchi Marek 963; Scarlatti Aleksander 686; Scarlatti Dominik 687; Scherzo 161; Schicht Jan Gotfryd 842; Schilling Gustaw 880; Schneider Jan Boguchwał 554; Schneider Jan Chrystian 198 �Fryderyk 843; Schröder-Devrient Wilhelmina 250; Schryary 375; Schubert Franciszek 844; Schulz Jan Abraham Piotr 845; Schumann Klara 531; Schuman Robert 846; Schütz Henryk 847; Scudo Piotr 750; Sekstet 154; Sekstola 114; Sekunda 23; Septet 155; Septyma 28; Sequentia 181; Serenada 141, Serpent 382; Servais Adrian Franciszek 495; Serwaczyński Stanisław 479; Sessi 251; Seyfried Ignacy 848; Sikorski Józef 964; Silbermann Gotfryd 428; Sistrum 409; Skala 7; Skrzypce 316; Skrzypkowie 447; Słoczyński Wojciech 965; Smyczek 310; Sobolewski Edward 966; Sokołowski Marek 499; Solfeggio 222; Soliva Karol Evasio 967; Solmizacja 9; Solo 591; Sołtyk Franciszek 480; Sołtyk Karol 968; Sonata 146; Sontag Henrietta 252; Sopran 212; Sordynki 309; Sotto voce 80; Sowiński Wojciech 969; Spinet 344; Spohr Ludwik 849; Spontini Kasper 688; Stabat Mater 182; Staccato 585; Stadler Maksymilian 850; Stainer (Steiner) J[acob] 424; T. 24 Warszawa 1867: Stefani Jan 970; Stefani Józef 971; Steibelt Daniel 532; Stein Jan Andrzej 429; Stradella Aleksander 689; Stradivari Antoni 425; Strauss Jan 199; Strój w muzyce 306; Struny 308; Studziński Wincenty 445; Symfonia 147; Synkopé 62; Syrinks 362; System pięcioliniowy 101; Szałamaja 359; Szamotuł Wacław z 972; Szczepanowski Stanisław 500; Szczurowski Jan Nepomucen 290; Szletyński Szymon 481; Sztajer 1096; Szumka 1056; Szymanowska Maria 533; Śpiew 219; Śpiewu metody 220; Taborowski Stanisław 482; Tabulatura 99; Taglioni 1108; Takt 60; Tamberlick Henryk 279; Tamburini Antonio 283; Tamiris 628; Tam-tam 405; Taneczna muzyka 197; Taniec 1033; Taraban 402; T. 25 Warszawa 1867: Tartini Józef 483, Te Deum laudamus 174; Teichmann Antoni 973; Telemann Jarzy Filip 851; Tempo 67; Tenor 215; Teorba 327; Tercet 151; Tercja 24; Terpander 629; Tetrachord 8; Thalberg Zygmunt 534; Tinctor Jan 756; Tirady 601; Toccata 136; Tomaszek Wacław Jan Chrzciciel 891; Ton i tonacja 2; Tonalność 3; Tonika 40; Transkrypcja 206; Transpozycja 19; Trąba 379; Tremolo 583; Trio 150; Triola 112; Tropiański Konstanty 566; Troschel Wilhelm 291; Tryl 605; Tuba 384; Türk Daniel Gottlob 555; Tutti 592; Tympanum 400; Ulibiszew Aleksander 898; T. 26 Warszawa 1867: Una corda 586; Unisono 20; Ut, re, mi 10; Uwertura 159; Veni Creator 175; Veni, Sancte Spiritus 183; Verdi Józef 690; 199 �Vestris [rodzina] 1109; Viardot Paulina 259; Vieuxtemps Henryk 484; Villanella 1011; Viola 313; Viotti Jan Chrzciciel 485; Vogler Jerzy Józef 852; Wagner Joanna 265; Wagner Ryszard 853; Walc 1097; Waltornia 377; Wański Jan, Wański Roch i Wański Jan Nepomucen 446; Wariacje 162; Weber Bernard Anzelm 855; Weber Gottfryd 881; Weber Karol Maria 854; Weigl Józef 856; Wejnert Antoni 974a; Wernik Kazimierz 359; Weyse Christian Ernest 770; Wielhorski Józef 974a; Wielhorski Michał 899; Wielogłosowa muzyka 57; Wieniawski Henryk 486; Wieniawski Józef 536; T. 27 Warszawa 1867: Wild Franciszek 280; Winter Piotr 857; Winterfeld Karol Jerzy August 882; Wirtuoz 434; Wiślicki Władysław 537; Włoska muzyka 630; Wojskowa muzyka 200; Wokalizy 221; Wokalna muzyka 121; Wolff Edward 538; Wolfl Józef 539; Wolicki Konstanty 975; Wołków Anna 253; Wranitzki Karolina 254; Wranitzki Paweł 892; T. 28 Warszawa 1868: Wysocki Kasper Napoleon 976; Zając Stanisław 977; Zapolski Ignacy Downar 501; Zarlino Józef 698; Zegary grające 416; Zelter Karol Fryderyk 858; Zientarski Romuald 978; Zingarelli Mikołaj 691; Zobten T. 63, s. 587; Zumsteeg Jan Rudolf 859; Żyliński Faustyn 281. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga1 w latach 1857-1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne T. 1 – Pieśni ludu polskiego. Wstępy: J. Gajek, J. Krzyżanowski, M. Sobieski. Red. J. Gajek i M. Sobieski. Wrocław–Poznań 1961, ss. LVI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1857. 1 W ramach reedycji opublikowano w Dziełach wszystkich także cz. II Chełmskiego opracowaną przez I. Kopernickiego w 1891 r., Przemyskie dokończone przez I. Kopernickiego również w 1891 r. oraz Wołyń wydany przez J. Tretiaka w r. 1907 . 200 �Toż : Wydanie II Wstępy: J. Burszta oraz przedruk wstępów J. Gajka, J. Krzyżanowskiego i M. Sobieskiego z pierwszego wydania. Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. T. 2 – Sandomierskie. Wrocław–Poznań 1962, ss. 288, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1865. T. 3 – Kujawy cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. 352, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867. T. 4 – Kujawy cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867 [recte 1869]. T. 5 – Krakowskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. VIII i 380, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1871. T. 6 – Krakowskie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. V i 536, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1873. T. 7 – Krakowskie cz. III. Wrocław–Poznań 1962 , ss. XVIII i 350, rycina. Pierwodruk: Kraków 1874. T. 8 – Krakowskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIII i 366, rycina. Pierwodruk: Kraków 1875. 201 �T. 9 – W. Ks. Poznańskie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1875. T. 10 – W. Ks. Poznańskie1 cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 386, nuty. Pierwodruk: Kraków 1876. T. 11 – W. Ks. Poznańskie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 246, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1877. T. 12 – W. Ks. Poznańskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1963, ss. VIII i 334, nuty. Pierwodruk: Kraków 1879. T. 13 – W. Ks. Poznańskie cz. V. Wrocław–Poznań 1963, ss. XVI i 210, nuty. Pierwodruk: Kraków 1880. T. 14 – W. Ks. Poznańskie cz. VI. Wrocław–Poznań 1962, ss. VII i 392. Pierwodruk: Kraków 1881. T. 15 – W. Ks. Poznańskie cz. VII. Wrocław–Poznań 1962, ss. X i 324. Pierwodruk: Kraków 1882. T. 16 – Lubelskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. IV i 330, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1883. 1 Na karcie tytułowej Kolberg zamieścił notę: „ z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”, w trakcie przygotowywania wydanie fotooffsetowego nie odnaleziono egzemplarza tego tomu z ryciną. 202 �T. 17 – Lubelskie cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. VI i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1884. T. 18 – Kieleckie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 242, nuty. Pierwodruk: Kraków 1885. T. 19 – Kieleckie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 266, nuty. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 20 – Radomskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 312, nuty. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 21 – Radomskie cz. II. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 244, nuty. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 22 – Łęczyckie. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 280, nuty. Pierwodruk: Kraków 1889. T. 23 – Kaliskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 272, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 24 – Mazowsze cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss.VIII i 356, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1885. 203 �T. 25 – Mazowsze cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. VI i 304, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 26 – Mazowsze cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XIV i 369, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 27 – Mazowsze cz. IV. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 400, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 28 – Mazowsze cz. V. Wrocław–Poznań 1964, ss. X i 380, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 29 – Pokucie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIV i 360, nuty, ryciny. pierwodruk: Kraków 1882. T. 30 – Pokucie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. X i 300, nuty. Pierwodruk: Kraków 1883. T. 31 – Pokucie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 32 – Pokucie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XII i 328. Pierwodruk: Kraków 1889. 204 �T. 33 – Chełmskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 370, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 34 – Chełmskie cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał I. Kopernicki. Wstęp: dr I. K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XII i 266, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. T. 35 – Przemyskie. Zarys etnograficzny. Z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. Przedmowa wydawcy: Dr I.K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XX i 244, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. Tom 36 – Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Wstęp: J. Tretiak. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 450, nuty. Pierwodruk: Kraków 1907. Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych T. 37–38 – Miscellanea. Tomy w opracowaniu. T. 39 – Pomorze oraz Aleksandra Hilferdinga „Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza”. Z rękopisów opracowali J. Kądziołka i D. Pawlak. Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. Wstępy: J. Burszta, J. Kądziołka, D. Pawlak, M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. 205 �Wstęp pt. Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie J. Burszta. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1965, ss. XLII i 570, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 40 – Mazury Pruskie. Z rękopisów opracowali W. Ogrodziński i D. Pawlak. Wstępy: W. Ogrodziński i D. Pawlak. Red. D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1966, ss. XLVIII, 676, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 41– Mazowsze cz. VI. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Wstępy: J. Burszta, M. Tarko, A. Pawlak i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1969 , ss. LXVIII i 584, nuty, ryciny. T. 42 – Mazowsze cz. VII. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. 864, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 41-42, indeksy do T. 41 i 42. T. 43 – Śląsk. Z rękopisów opracowali J. Szajbel i B. Linette, Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa. Wstępy: M. Gładysz, J. Szajbel i B. Linette. Red. E. Krzyżaniak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXXIV i 180, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 206 �T. 44 – Góry i Podgórze cz. I. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Wstępy: Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. XL i 436, nuty, ryciny. T. 45 – Góry i Podgórze cz. II. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. 656, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 44–45, indeksy do T. 44 i 45. T. 46 – Kaliskie i Sieradzkie. Z rękopisów opracowali J. Lisakowski i W. Sobisiak. Wstępy: W. Sobisiak i J. Lisakowski. Red. D. Pawlak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1967, ss. XIX i 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 47 – Podole. Z rękopisów i druków zebrała i opracowała D. Pawlakowa. Redakcja tekstów gwarowych: W. Kuraszkiewicz. Wstępy: K. Wolski, D. Pawlakowa i W. Kuraszkiewicz. Wrocław–Poznań 1994, ss. XL i 300, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 48 – Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette. Wstępy: J. Burszta i B. Linette. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1967, ss. XXVII i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 207 �T. 49 – Sanockie-Krośnieńskie cz. I. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Wstępy: A. Kwilecki, B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1974, ss. LX i 552, nuty, ryciny. T. 50 – Sanockie-Krośnieńskie cz. II. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1972, ss. 446, nuty, ryciny. T. 51 – Sanockie-Krośnieńskie cz. III. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1973, ss. 488, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 49–51, indeksy do T. 49–51. T. 52 – Białoruś-Polesie. Z rękopisów opracowali S. Kasperczak i A. Pawlak. Wstępy: M. Olechnowicz, S. Kasperczak i A. Pawlak. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1968, ss. XLIII i 572, nuty, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, ryciny, indeksy. T. 53 – Litwa. Z rękopisów opracowali Cz. Kudzinowski, D. Pawlak. Wstępy: W. Armon, Cz. Kudzinowski i D. Pawlak. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1966, ss. XXVI i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 54 – Ruś Karpacka cz. I. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. 208 �Wstępy: O. Gajkowa, A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. LXXIV i 340, nuty, ryciny. T. 55 – Ruś Karpacka cz. II. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1971, ss. 568, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 54–55, indeksy do T. 54 i 55. T. 56 – Ruś Czerwona cz. I. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Wstępy: O. Gajkowa, W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1976, ss. LXXXIV i 448, nuty, ryciny. T. 57/1 – Ruś Czerwona cz. II/1. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1978, ss. 768, nuty, ryciny. T. 57/2 – Ruś Czerwona cz. II/2. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1979, ss. 769–1436 [668], nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 56–57, indeksy do T. 56 i 57. T. 58 – Materiały do etnografii Słowian wschodnich. Zebrane z rekopisów i źródeł drukowanych. Wstęp: A. Skrukwa. 209 �Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. Tom przygotowany do druku. T. 59/I – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. I: Łużyce. Z rękopisów opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Konsultacje językowe F. Michałk. Wstępy: A. Skrukwa, F. Michałk i B. Linette. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1985, ss. LII i 348, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/I, indeksy. T. 59/II – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy. Słowacja. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa, Opracowanie filologiczne pieśni A. Gawarecka. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, A. Gawarecka i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. LXXIII i 158, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/II, indeksy. T. 59/III – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna Południowa. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie filologiczne pieśni i przysłów M. Jakóbiec-Semkowowa. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, M. Jakóbiec-Semkowowa i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. CIV i 326, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/III, indeksy. T. 60 – Przysłowia. Z rękopisów opracował i zredagował S. Świrko. 210 �Wstęp S. Świrko. Wrocław-Poznań 1967, ss. XXIX i 628, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. Toż: Wydanie drugie, przejrzane i poprawione przez autora opracowania wydania pierwszego [S. Świrkę] oraz J. Bursztę i M. Tarkę. Uzupełnił odsyłaczami do Nowej księgi przysłów polskich S. Świrko. Wstęp: J. Burszta, S. Świrko. Warszawa 1977, ss. 636, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. T. 61 – Pisma muzyczne cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wydał i wstępem opatrzył M. Tomaszewski. Wstęp M. Tomaszewski. Przypisy opracowali D. Pawlak i M. Tomaszewski. Współpraca red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1975, ss. LIX i 404 , ryciny. T. 62 – Pisma muzyczne cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrał M. Tomaszewski. Tekst i przypisy opracowała D. Pawlak. Red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1981, ss. 810, nuty, ryciny, indeksy do T. 61 i 62. T. 63 – Studia, rozprawy i artykuły. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych opracowały E. Miller i A. Skrukwa. Wstępy: J. Burszta, M. Gruchmanowa i A. Posern-Zieliński. Red. E. Miller i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1971, ss. XLVIII i 672, nuty, ryciny, indeksy. 211 �T. 64 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (1837-1876) Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Wstęp M. Turczynowiczowa. Red. A. Skrukwa i E. Krzyżaniak. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXIX i 696, ryciny. T. 65 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (1877-1882)1. Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1966, ss. VI i 740, ryciny. T. 66 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (1883-1890). Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1969, ss. VI i 896, ryciny, indeksy do T. 64–66. T. 67/I – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I. Z druków i rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wstęp A. Pawlak. Wrocław–Poznań 1986, ss. XX i 702, nuty, ryciny. T. 67/II – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II. Z rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wrocław–Poznań 1989, ss. 336, nuty, ryciny, indeksy do cz. I i II. 1 Pierwodruk listów wymienionych przez O. Kolberga z J. Karłowiczem zob.: Z. Jabłoński Korespondencja Oskara Kolberga z Janem Karłowiczem z lat 1877–1890, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” R. 2: 1956, s. 287–311. 212 �T. 68 – Kompozycje wokalno-instrumentalne. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. H. Pawlak. Poznań 1990, ss. XL i 680, nuty, ryciny. T. 69 – Kompozycje fortepianowe. Z druków i rękopisów opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. D. Pawlakowa. Poznań 1995, ss. XXXII i 732, nuty, ryciny. Suplementy do tomów 1–36 T. 70 – Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: A. Skrukwa i M. Prochaska, oraz: E. Millerowa i D. Pawlakowa wstęp: Suplementy do monografii wydanych przez Oskara Kolberga. Poznań 2003, ss. LXII i 206, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 1 i 70, indeksy do T. 1 i 70. T. 71 – Sandomierskie. Suplement do tomu 2. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2001, ss. XXXIV i 222, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 2 i 71, indeksy do T. 2 i 71. T. 72/I – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. I: Chodzone, obertasy, kujawiaki, mazury. 213 �Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2009, ss. XXIV i 472, nuty, ryciny. T. 72/II – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2014, ss. C i 370, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 3–4 i 72/I–II, indeksy do T. 3–4 i 72/I–II. T. 73/I – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Wstępy: E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. CXV i 522, nuty, ryciny. T. 73/II – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 544, nuty, ryciny. T. 73/III – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. III. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 5–8 i 73/I–III, indeksy do T. 5–8 i 73/I–III. T . 74/I – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Nuty, ryciny. Tom przygotowany do druku. 214 �T . 74/II – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 9-15 i 74/I-II, indeksy do T. 9-15 i 74/I-II. Tom przygotowany do druku. T. 75 – Lubelskie. Suplement do tomów 16–17. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Wstępy: B. Linette, A. Skrukwa. Red. A. Skrukwa. Poznań 1998, ss. XLVIII i 368, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 16–17 i 75, indeksy do T. 16–17 i 75. T. 76 – Kieleckie. Suplement do tomów 18–19. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2011, ss. XXX i 694, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 18–19 i 76, indeksy do T. 18–19 i 76. T. 77/I – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2005, ss. LXII i 394, nuty, ryciny. T. 77/II – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2006, ss. 496, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 20–21 i 77/I–II, indeksy do T. 20–21 i 77/I–II. 215 �T. 78 – Łęczyckie. Suplement do tomu 22. Opracowanie tekstów: E. Antyborzec i I. Kotlarska. Opracowanie muzykologiczne: H. Pawlak i Ł. Smoluch. Wstępy: E. Antyborzec i Ł. Smoluch. Korekta zapisów muzycznych: S. Zielonka. Opracowanie bibliografii i indeksów: I. Chmielewska. Red. E. Antyborzec. Poznań 2016, ss. XLIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 22 i 78, indeksy do T. 22 i 78. T. 79 – Kaliskie. Suplement do tomu 23. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali I. Chmielewska i M. Prochaska, współpraca E. Antyborzec. Wstęp: E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska. Red. A. Skrukwa. Poznań 2016, ss. XXXIII i 284, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 23, 46 i 79, indeksy do T. 23, 46 i 79. T. 80/I – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. I. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstęp: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2020, ss. LXXXI i 291, nuty, ryciny. T. 80/II – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Poznań 2024, ss. 464, nuty. T. 80/III – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. III. Opracowanie bibliografii i indeksów Ewa Antyborzec i Iwona Chmielewska. Poznań 2024, ss. 181, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 24–28 i 80/I–III, indeksy do T. 24–28 i 80/I–III. 216 �T. 81 – Pokucie. Suplement do tomów 29–32. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne A. Kustra. Wstępy: A. Skrukwa i A. Kustra. Poznań 2008, ss. LXI i 378, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 29–32 i 81, indeksy do T. 29–32 i 81. T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne B. Linette. Wstępy: E. Millerowa i B. Linette. Poznań 2004, ss. LXXXVI i 410, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 33–34 i 82, indeksy do T. 33–34 i 82. Aneks do T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Wstęp: E. Millerowa. Poznań 2020, ss. XXXIV i 120, ryciny, indeks geograficzny do aneksu. T. 83/I – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: E. Millerowa i M. Prochaska. Poznań 2011, ss. C i 438, nuty, ryciny. T. 83/II – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Poznań 2011, ss. 552, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 35 i 83/I–II, indeksy do T. 35 i 83/I–II. T. 84 – Wołyń. Suplement do tomu 36. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. 217 �Opracowanie muzykologiczne A. Ruda. Wstępy: A. Skrukwa i A. Ruda. Poznań 2002, ss. LIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 36 i 84, indeksy do T. 36 i 84. Biografia Oskara Kolberga T. 85/I – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. I: Biografia. Autorki: E. Millerowa i A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. XII i 506, ryciny. T. 85/II – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. II: Studia monograficzne. Autorzy: E. Antyborzec, P. Dahlig, Z. Jasiewicz, E. Millerowa, D. Pawlakowa, M. Prochaska. Poznań 2024, ss. 624, ryciny, nuty. T. 85/III – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. III: Spuścizna rękopiśmienna. Kalendarium podróży. Bibliografia. Wykaz tek. Autorki: E. Millerowa, A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. 351, indeks osób i indeks geograficzny do cz. I–III tomu 85. Prace i utwory błędnie przypisywane Oskarowi Kolbergowi W bibliografiach etnograficznych i muzycznych oraz w biografiach Oskara Kolberga przypisywano mu kilka prac, których w tej bibliografii nie uwzględniono, ponieważ analizy tych utworów i tekstów oraz okoliczności ich powstania nie potwierdzają jego autorstwa: Fryderyk Chopin, anonimowy artykuł w „Gazecie Warszawskiej” 1849 nr 293, z dnia 5 i 6 listopada, według M. Tomaszewskiego autorem nie był O. Kolberg, ale prawdopodobnie J. Kenig (zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXVI– –XXVII; 218 �Janek spod Ojcowa, obrazek sceniczny napisany przez J. K. Gregorowicza z muzyką A. Tarnowskiego, mylnie identyfikowany z utworem Kolberga Scena w karczmie czyli Powrót Janka do którego libretto napisał również J. K. Gregorowicz, zob. w Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 100–103. List… „Wiek” 1877, nr 93, list ten wymienia w swej Bibliografii ludoznawstwa polskiego (Kraków 1914) F. Gawełek (poz. 7142), autorem był Wilhelm Kolberg, który polemizował tam z Aleksandrem Weinertem. Ułamek o muzyce wielkopolskiej, anonimowy artykuł w „Przyjacielu Ludu” R. 4:1837, T. 1, nr 23, s. 177–181, zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXIX; Ułan polski, pieśń zamieszczona przez J. Horoszkiewicza w tomie Echa minionych lat. Wiersze, pieśni z muzyką, marsze wojska polskiego z końca XVIII i początku XIX w. zebrał i wydał…, Lwów 1889, z. 1: Słowa s. 87, z. 2: Nuty s. 61, z notą Horoszkiewicza nad tekstem w z. 1: „Wasilewski. Słowa i muzyka od O. Kolberga”. Z listów wymienianych przez O. Kolberga z J. Horoszkiewiczem wynika, że Kolberg przesyłał Horoszkiewiczowi pieśni patriotyczne pochodzące z gromadzonych przez niego zbiorów rękopiśmiennych, ale nie były to jego kompozycje. Pieśń mylnie opublikowana w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68, s. 33–34) jako utwór Kolberga. ��Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, s. 225 – Teki założone przez O. Kolberga i wymieniane w jego spisach, s. 225 – Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 259 – Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, s. 270 – Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach, s. 282 – Biblioteka Jagiellońska, s. 282 – Biblioteka Narodowa, s. 282 – Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, s. 282 – Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, s. 283 – Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 284 – Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, s. 285 – Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, s. 285 Zachowaną spuściznę rękopiśmienną Oskara Kolberga podzielono tu na trzy części w zależności od miejsca, w którym przechowywane są obecnie jej najważniejsze zespoły. Pierwsza to rękopisy znajdujące się jako depozyt w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Stanowią one większość znanej dziś spuścizny Kolberga i zawierają przede wszystkim materiały powstałe w czasie prowadzonych przez niego w ciągu pięćdziesięciu lat prac badawczych i wydawniczych. Druga to rękopisy przechowywane w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie znajduje się kolejna znacząca część materiałów folklorystyczno-etnograficznych oraz korespondencja i dokumenty osobiste. Trzecia to mniejsze objętościowo rękopisy rozproszone w kilku innych zbiorach bibliotecznych i muzealnych: w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie i w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. 221 �Nie ujęto tu natomiast korespondencji1 rozproszonej w postaci pojedynczych listów lub niewielkich ich zespołów w wielu innych zbiorach archiwalnych i bibliotecznych, m.in. w Archiwum PAU i PAN w Krakowie oraz w Bibliotece Jagiellońskiej, Bibliotece Narodowej w Warszawie, Lwowskiej Narodowej Bibliotece Naukowej im. Wasyla Stefanyka we Lwowie i w bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Specjalnym zespołem etnograficznych materiałów Kolberga są założone przez niego teki regionalne i Miscellanea w większości przechowywane dziś w Archiwum Naukowym PTL. Przekazane tam zostały jako depozyt w roku 1953 przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W ich spisie podano numery tek, ich tytuły i sygnatury zespołów wewnątrz nich według inwentarza2 archiwum PTL, a tam dla tek o numerach 1–40 najczęściej użyto nazw i pierwotnych numerów zapisanych przez Kolberga na oryginalnych okładkach w znacznej części zachowanych do dziś, dlatego większość tytułów jest identyczna z odnotowanymi przez niego w spisie z r. 1886. W tej części wykazu zamieszczono także informacje o tekach zlikwidowanych w latach 1890–1961. W opisie utworzonych przez Kolberga tek regionalnych i Miscellanea najpierw przytoczono notatkę z jego własnoręcznego spisu z 10 stycznia 1886 r., ponieważ z zachowanych kilku takich dokumentów sporządzonych przez niego pod koniec życia ta wersja jest najpełniejsza3. Informacje o stanie tego zespołu rękopisów w r. 1890, po śmierci Kolberga, pochodzą z notatek Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich. Rękopis ten znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie 4 składa się z 29 kart i nosi tytuł nadany przez Seweryna Udzielę. Udziela jako sekretarz 1 Korespondencja O. Kolberga została wydana w tomach 64–66 jego Dzieł wszystkich, tam w metryce każdego listu podane jest miejsce przechowywania jego rękopisu i odpowiednia sygnatura archiwalna. 2 Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955), Wrocław 1955, „Archiwum Etnograficzne”, nr 11 3 Wykorzystany tu spis tek Kolberga znajduje się w tece Papiery osobiste w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76, ponadto zachowały się takie spisy z r. 1883 i z 1887 (tamże, k. 71–74 i 77– –80), oraz spis powstały około r. 1882 obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Nie wszystkie z nich są kompletne, np. dwa spisy z roku 1887 obejmują tylko teki regionalne, bez Miscellanea. Z wykazu sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r. przytaczano tu tylko informacje o przechowywanych w danej tece materiałach. Notatki o kosztach druku kolejno wydawanych przez Kolberga tomów i sposobie ich pokrycia zamieszczone są w pierwodruku tego wykazu w Korespondencji Oskara Kolberga cz. III (T. 66), aneks 12, s. 743-749. 4 W archiwum muzeum ma sygnaturę: II/155, nr inw. I/191/RKP. 222 �działu etnologicznego Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, później sekretarz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, opiekował się rękopisami Kolberga w latach 1903–1935. Wtedy większość notatek Kopernickiego wyjął z Kolbergowskich tek i zebrał razem, nadając im wymieniony wyżej tytuł. W tym opracowaniu uzupełniono je o zapiski Kopernickiego o takim samym charakterze pozostawione przez Udzielę w ich pierwotnym miejscu, tj. w tekach regionalnych i miscellanea. Notatki Kopernickiego w intencji autora nie miały być inwentarzem, ale wskazówkami co do dalszego postępowania z określonymi rękopisami. Przytoczono je jednak, ponieważ często są jedynym znanym źródłem informacji o stanie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga po jego śmierci, a przed rokiem 1961. Informują też, jakie działania podejmował Kopernicki, wykonawca testamentu Kolberga, upoważniony do swobodnego dysponowania tym zasobem, tj. wydania drukiem, zachowania, przekazania do innych zbiorów lub usunięcia materiałów według swego uznania. Inwentarz tek1 Kolberga sporządzony w roku 1934 w Komisji Etnograficznej PAU jest praktycznie powtórzeniem Kolbergowskiego wykazu z roku 1886, dlatego informacje tam odnotowane przytaczano tylko w nielicznych przypadkach. Podobnie jak w innych wcześniejszych wykazach nie podano w tym inwentarzu ilości kart w tekach2. Zawartość tek przechowywanych obecnie w Archiwum Naukowym PTL była prawdopodobnie już przez Kolberga, a w części później przez osoby przygotowujące je do druku, podzielona na „podteczki” liczące od jednej do kilkudziesięciu kart i ujęte w papierowe obwoluty. Każdy taki zespół otrzymał w Archiwum PTL osobną sygnaturę. 1 Rękopis Księgi inwentarzowej Komisji Etnograficznej PAU znajduje się w Archiwum PAU w Krakowie, sygn. PAU I –29 f, zbiorów Kolberga dotyczą k. 1-5. Rękopis ten należy do tej części dokumentów Komisji Etnograficznej PAU, która została zwrócona do Archiwum PAU przez krakowskie Muzeum Etnograficzne dopiero w 1986 r. 2 Numeracja stron lub kart była niekiedy zastosowana już przez Kolberga lub autora rękopisu – jego korespondenta, ale w większości została wprowadzona w XX wieku przez osoby zajmujące się przygotowaniem rękopisów Kolberga do druku w latach 1900-1914 oraz ich „porządkowaniem” lub archiwizacją w latach 1890–1961. Dziś numeracja kart w tekach jest niejednolita, czasem liczbowane są strony, czasem karty albo arkusze, czasem wspólny numer mają niewielkie kartki naklejone razem na większej, ale bywają one też liczbowane jako karty osobne, niekiedy nadawano kolejną liczbę kartom czystym, w innych wypadkach nie itp. W latach 1961–1968 w Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga wykonano szczegółową inwentaryzacje zawartości wszystkich tek. Z konieczności przyjęto wtedy istniejącą paginację rękopisów i stosowano ją później w całości Dzieł. 223 �Tytuły, sygnatury archiwalne1 i podstawowe dane o rękopisach Kolberga znajdujących się w innych zbiorach, poza Archiwum Naukowym PTL, podane są według inwentarzy ich dysponentów. Tylko niektóre zespoły rękopisów Kolberga znajdujące się w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, a wypożyczone w latach 1956–1959 przez Zarząd Główny PTL mają tytuły nadane w działającej tam wówczas Pracowni Kolbergowskiej. Rękopisy te wypożyczono przed ich skatalogowaniem i przyjęte wówczas dla nich nazwy stosowane były w tomach Dzieł wszystkich Kolberga wydawanych przed drukiem katalogów Biblioteki PAN oraz konsekwentnie także w tomach drukowanych następnie. Są one niekiedy odmienne od wprowadzonych w publikowanych później katalogach Biblioteki PAN. Tytuły przyjęte w katalogach, różne od używanych poprzednio w archiwum PTL, również podano w opisie teki. Opisy obecnej zawartości tek założonych przez Kolberga i innych zespołów jego rękopisów są z konieczności skrótowe i podają tylko ogólne informacje, których regionów lub jakich problemów dotyczą materiały opatrzone określoną sygnaturą archiwalną oraz w których tomach Dzieł wszystkich zostały zamieszczone2. Mają także w miarę możliwości wskazać, o ile zasób rękopisów i druków w danej tece uległ zmianie od czasów, gdy decydował o nich Kolberg, a później przez nieco ponad rok Kopernicki. 1 W trakcie edycji Dzieł wszystkich O. Kolberga trzy zespoły rękopisów miały zmieniane sygnatury: rękopis Przemyskiego znajdujący się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie ma obecnie sygnaturę 465, do roku 1972 odnotowany był w tych zbiorach jako TNW 150. W BN PAU i PAN w Krakowie w roku 1964 zamieniono sygnaturę zespołu 2183 na 2184 i odwrotnie – zespół o dotychczasowej sygnaturze 2184 otrzymał nową 2183. Był to zabieg mechaniczny, ponieważ w każdym z tych dwu zespołów znajdują się w zasadzie wszystkie należące do niego poprzednio dokumenty. Zmiana ta stała się bardzo kłopotliwa dla czytelników Dzieł Kolberga, a także dla ich edytorów, ponieważ odwołując się później w różnych tomach do kart zawartych w tych zbiorach wskazywali dla tych samych dokumentów odmienne niż dawniej sygnatury archiwalne, a wskazówki zawarte w niektórych tomach stały się mylące. Ponadto w BN PAU i PAN przed drukiem w 1973 r. katalogu rękopisów o sygnaturach 3194–3211 zmieniono kolejność kart w kilku tekach, a także przemieszczono niektóre karty między tekami, dotyczy to zespołów o sygnaturach od 3195 do 3207, dlatego numery kart podane w wykazach źródeł w tomach Dzieł wszystkich oddanych do druku przed tymi zmianami nie zawsze zgadzają się ze stanem obecnym. Tak postąpiono m.in. z materiałami z tek Wołyń o sygn. 3206 i 3207, skąd pochodzi wiele zapisów publikowanych w tomie Białoruś-Polesie (T. 52 Dzieł) wydanym w 1966 r. 2 W informacjach o tomach Dzieł wszystkich Kolberga, w których są opublikowane wymieniane w tym zestawieniu materiały, podano numer tomu bez skrótu DWOK, ponieważ skrót T. w tym spisie dotyczy tylko tomów Dzieł wszystkich Kolberga. 224 �Jednak lakoniczny charakter spisu Kolberga i notatek Kopernickiego uniemożliwia dokładne porównanie ówczesnej zawartości tek ze stanem dzisiejszym. Używane w tych opisach określenia „zapisy terenowe” lub „notatki terenowe” oznaczają zapisy prymarne wykonane przez Kolberga ze słuchu w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem lub wykonawcą. Osoby zainteresowane rękopisami dotyczącymi określonych regionów lub tematów znajdą odpowiednie informacje we wstępach do tomów 39–84 Dzieł wszystkich. Ponadto dane o rękopisach wykorzystanych w Dziełach wszystkich zestawiane są w tych tomach w osobnych wykazach źródeł lub podawane bezpośrednio w przypisach. W roku 2014, który został przez Sejm Rzeczypospolitej ogłoszony Rokiem Kolberga, większość rękopisów przechowywanych w Archiwum PTL i w Bibliotece Naukowej PAU i PAN została zdigitalizowana i jest dostępna pod adresem: http://www.wbc.poznan.pl/publication/427268. Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu Teki założone przez Kolberga i wymieniane w jego spisach Teka 1. Mazowsze. Warszawa, Łowicz, Czersk Sygn. Archiwum PTL: 1116–1122, łącznie kart 228. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Mazowsze polne (Warszawa, Czersk, Łowicz, Rawa), a krótki opis wskazuje na inną niż obecnie zawartość: „Monografia już ogłoszona drukiem, tak że tylko drobne notaty, kilka druków i wypisów pozostało. Wyszły: tom 1 i 2 (1885 i 1886)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały przysposobione prawdo[podob] nie na osobny tom, mający stanowić zakończenie całego szeregu Mazowsza. Zawiera: 1. Demonologia i 2. Leki i choroby (po największej części wycinki i wypisy z dzieł i pism rozmaitych, lecz także i spostrzeżenia własne lub przez kogoś innego zebrane. Należy rozsortować i uporządkować.) 3. Opowieści ludowe wszelkiego rodzaju (bardzo bogaty i ciekawy zbiór baśni oryginalnych, dobrze spisanych, niewiele wypisanych skądinąd). 4. Gry i zabawy (niewiele, lecz dobrze opisane i ciekawe). 5. Do gwary mazowieckiej (bardzo niewiele i niedojrzałe). Dodatek – wycinki z »Czasu« 225 �(o wierzeniach ludowych, ze świata roślinnego i zwierzęcego) i »Kłosów« (opis sobótki w okolicy Pilicy).” Obecnie w tece znajdują się materiały wskazane przez Kopernickiego. Rękopisy zawarte w tece były tylko w niewielkiej części wykorzystane przez Kolberga w Mazowszu cz. I–V (T. 24–28), pozostałe są wydane w cz. VI i VII Mazowsza (T. 41 i 42) i w suplemencie do tomów 24–28 (T. 80). Nieliczne zapisy z innych regionów, m.in. z Kujaw i z Lubelskiego, zamieszczone były przez Kolberga w odpowiednich monografiach w XIX w. (T. 3–4 i 16–17) lub wydane obecnie w suplementach do nich (T. 72/II i T. 75). Teka 2. Mazury podlaskie. Mińsk, Łuków, Radzyń, Siedlce Sygn. Archiwum PTL: 1223–1226, łącznie kart 48. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze podlaskie (Radzymin, Kałuszyn, Siedlce, Łuków), opis zawartości: „Obfite zbiory. Monografia tej części Mazowsza w pełni już do druku przygotowana jako tom 3” 1. W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki tej dotyczy tylko krótka notatka na marginesie informacji o tece 1: „Teka 2 całkiem wyczerpana”. Obecnie teka zawiera zapisy terenowe Kolberga i jego czystopisy związane ze wskazanym tytułem regionem Mazowsza, są to głównie pieśni i opisy wesel. Cztery karty (sygn. 1125, k. 1-4) są fragmentami czystopisu części III Mazowsza przeznaczonego dla drukarni, o czym świadczą notatki skierowane do zecera. Prawie wszystkie materiały zawarte w tej tece zostały wydane przez Kolberga w tomie Mazowsze cz. III (T. 26), a pozostała niewielka cześć później w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42). Nieliczne, tam niedrukowane, znajdują się w suplemencie do monografii Mazowsza (T. 80). Wiele ballad zamieścił Kolberg jeszcze przed wydaniem Mazowsza w tomie Pieśni ludu polskiego (T. 1). Na kartach zapisów terenowych zanotowane są także pojedyncze pieśni i melodie z innych regionów Mazowsza, oraz z Sandomierskiego, Lubelskiego i Radomskiego. Te ostatnie wydane zostały w suplementach do odpowiednich monografii (T. 71, 75 i 77). Teka 3. Teki nr 3 nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazury pruskie (Lec, Ełk, Osterode itd. ku Królewcu), opis zawartości: „Monografia w znacznej części gotowa do 1 Tom III Mazowsza wydał Kolberga w 1887 r. 226 �druku. Rękopis ks. Gizewiusza (aneks), materiały otrzymane od dra Kętrzyńskiego i inne źródła w odpisach i wycinkach”. Spis zawartości1 wykonany przez Kopernickiego w r. 1890 jest bardzo dokładny: „1) Wypisek ze Słow. geograf. o dzisiejszej prawowierności Mazurów (kilkanaście wierszy). Kilka wyrazów gwary miejscowej. No 40 »Kuriera Polskiego« z artykułem wstępnym o Mazowszu pruskim. Pieśń dożynkowa z Osterode (Kraplewo), bez melodii. Wypisek z »Bibl. Warsz.« 1848 (kilka pieśni weselnych z melod.). Notatka własna: n[umery] pieśni z Osterode podanych już w ser. pierwszej. Karłowicza [Dziesięć] pieśni mazurskich (odbitka ofiarowana mnie). Toeppen Aberglauben aus Masuren, wyd. 2, Gdańsk 1867. Prusko-polski kalendarz 1884 Osterode. Notatka bibliograficzna o dziele Brauna Bilder aus Masuren, Lyck 1888. Notatka z »Wędrowca« 1882 o Mazurach (nie etnograf.). Melodia piosnki od Serocka. Brulion sprawozdania o swej wycieczce do Prus i Poznania z dodaniem drobnych wypisów i notatek. Kilka n[umerów] »Gazety Leckiej« gotykiem drukowan. z r. 1875. Wypiski z Wójcickiego Stare gawędy o podaniach ludowych. Reise Karte der Prov. Preußen. [Dwie] książki drobne ludowe wydane w Hamburgu, jako wzór zepsute[go] języka i gotyckiego druku. Rozmaite notatki wypisane z »Wędrowca« o nazwach miejscowości itp. Wycinek drukowany felietonu »Dzien. Poznańsk.« z r. 1868 z art. Kętrzyńskiego O Mazurach. Powiastka dla ludu drukowana w Hamburgu nie gotykiem. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872. Wypisy rozmaite o Mazowszu pruskim z artykułów Kętrzyńskiego w »Tygodn. Ilustr.« z r. 1881 nr 298 – wiadomości ogólne. Brulion początku przedmowy do dzieła o Mazowszu pruskim z notatkami bibliograficznymi. Wszystko to zużytkowane do następnego działu materiałów przygotowywanych do druku. 2) Materiały przysposobione już przez O.K. [tu szczegółowy spis zawartości rękopisu wydanego w tomie 40 Dzieł wszystkich, s. 3–470]; 3) Zbiory rękopiśmienne: pieśni Kętrzyńskiego z których poprzedni dział wyrobiony i bruliony do tegoż.” W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU obok nazwy tej teki jest niedatowana notatka, że została ona wypożyczona Bibliotece PAU. Zawartość teki znajdującej się wówczas w zbiorach PAU została rozproszona we wrześniu 1939 r., po wkroczeniu Niemców do Krakowa 1 U góry pierwszej strony notatka Kopernickiego: „+ książki i brosz. drukowane” oraz Udzieli: „do tego jest rękopiśmienny zbiór pieśni Gizewiusza”. 227 �w uzasadnionej obawie przed zniszczeniem jej przez okupantów. Rękopis tomu Mazury pruskie schowano w Muzeum Przyrodniczym PAU bez karty tytułowej i wstępu Kolberga. Nie wszystkie wskazane przez Kopernickiego rękopisy i druki zostały odnalezione po wojnie, brak m.in. wstępu Kolberga do tomu Mazury, wielu notatek, brulionu sprawozdania z podróży, mapy itd. W zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie są obecnie następujące fragmenty dawnej teki mazurskiej: sygnatura 3208 – Kolbergowski rękopis tomu Mazury pruskie; sygn. 3891, 3892 i sygn. 2184 (dawniej 2183) k. 88–143 – pieśni w rękopisach W. Kętrzyńskiego i innych osób; sygn. 2559 II – rękopis Pieśni ludu znad górnej Drwęcy […] G. Gizewiusza. Teksty te zostały wykorzystane w T. 40 Mazury pruskie. W zbiorach BN PAU i PAN zachowały się także dwie „książki drobne ludowe wydane w Hamburgu”. Książka Aberglauben aus Masuren M. Toeppena z glosami Kolberga znajduje się od roku 1945 w rękach prywatnych. Teka 4. Łomża, Augustów, Tykocin, Bielsk Sygn. Archiwum PTL: 1127–1135, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze nadnarewskie (Łomża, Tykocin, Bielsk, Augustów, Suwałki), opis zawartości: „Pieśni, obrzędy, zwyczaje i varia. Notaty Osipowicza, Połujańskiego i innych. Publikacje Glogera. Wycinki i wypisy”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Wyczerpana zupełnie dla Mazowsza T. V. Pozostało nieco odpadków rozmaitych i szczegółów, które mogą być zużytkowane do czyjegoś opracowania o tejże okolicy. Same przez się zaś materiału żadnego nie stanowią”. Obecnie w tece znajdują się rękopisy A. Osipowicza i A. Połujańskiego wykorzystane przez Kolberga w cz. V Mazowsza (T. 28) oraz przez późniejszych wydawców w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42), ponadto nieliczne Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii opublikowane w cz. V Mazowsza oraz melodie taneczne z przyśpiewkami wydane w r. 1857 w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Nieliczne są zapisy terenowe z innych regionów, te zamieszczono w Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46) i w Łęczyckiem (T. 22 i 78). Nie ma dziś w tej tece ani w innym miejscu archiwum Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Z. Glogera. 228 �Teka 5. Płock, Dobrzyń, Pułtusk, Kurpie Sygn. Archiwum PTL: 1136–1140, łącznie kart 236. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze stare (Płock, Dobrzyń, Lipno, Mława, Pułtusk, Ostrołęka), opis zawartości: „Kurpie; znaczne do ich opisu materiały; notatki Jahołkowskiego i moje. […] Zaliczam tu i monografię Ziemi Dobrzyńskiej publikowaną już przez Akademię (mieści się w »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom VI”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni szlacheckich, miejskich i dworskich, nie uporządkowany, z melodiami; b) podobnyż zbiór tańców z przyśpiewkami (między nimi zamieszały się pieśni z melodiami); c) osobno niewielka ilość tańców z Płockiego; wszystko to po przejrzeniu przez muzyka i uporządkowaniu, gdy się sprawdzi z wydanymi już melodiami i tańcami, że jest coś nieznanego dotąd a godnego pamięci, może być wydane osobno jako dodatek do Mazowsza; d) nazwy wsi i rodowe z Płockiego i Kurpiów; e) wycinki i odpadki rozmaite w niewielkiej ilości.” Materiały znajdujące się obecnie w tej tece w większości dotyczą Mazowsza i zostały wydane przez Kolberga w cz. IV monografii tego regionu (T. 27) lub przez późniejszych wydawców w cz. VI i VII (T. 41–42) i w suplemencie do Mazowsza (T. 80). Wiele zapisów pieśni pochodzi z innych regionów, z Mazur, Radomskiego, Kaliskiego, Łęczyckiego, Lubelskiego, Chełmskiego, Pokucia, Podola oraz z Krakowskiego i Podhala, zostały one wydane przez Kolberga w odpowiednich tomach lub obecnie w suplementach do nich i w nowych monografiach. Zapisy, których pochodzenia regionalnego nie udało się ustalić, przeznaczono do tomu Miscellanea. Teka 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, [z późniejszym dopiskiem:] Łużyce Sygn. Archiwum PTL: 1141–1155, łącznie kart 231. W spisie Kolberga z r. 1886 jako zawartość tej teki wymienione są trzy zespoły o odrębnych tytułach: „[1] Prusy zachodnie: pieśni, wesela, zwyczaje itd. od Torunia, Gdańska, Malborka, Elbląga, z Warmii. Notatki i wypisy. [2] Kaszuby: rozprawa Hilferdinga (w tłumaczeniu z ros.), dodatki moje i innych, jak np. Cejnowy. Publikacje tegoż (aneks). Wycinki. [3] Połaby i Łużyce: rozmaite wyciągi i wypisy z dzieł.”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Prusy zachodnie, wypisy z rozmaitych dzieł i pism, przeważnie z »Przyjaciela Ludu«, liczne notatki bibliograficzne 229 �z cennymi wskazówkami przy opracowaniu tej części kraju. Dużo własnych spostrzeżeń i zapisków z Waplewa, Nawry i innych okolic w brulionach ołówkiem lub piórem. Wszystko to po przepisaniu na czysto i uporządkowaniu będzie uzupełnieniem bardzo ważnym teki 3-ciej i razem z tym złoży się na 2 tomy lub jeden ogromny; b) Kaszuby, połowę stanowi przełożona przez O.K. rozprawa Hilferdinga o Słowianach przybałtyckich, resztę stanowią wypiski, wyciągi, notatki i wskazówki z innych dzieł. Dopełnieniem tego są własne zapiski odnoszące się do Kętrz[yńskiego]1, zwyczajów i muzyki ludowej Kaszub; starczy na rozprawkę osobną do »Zb[ioru] Wiad[omości]«; c) Łużyce, notatki i wypisy przeważnie językowe (ze Schleichera), pieśni (z Haupta i Szmalera) i trochę własnych zapisków, przyda się komuś jako garstka materiałów dodatkowych.” Obecnie teka zawiera głównie zapisy terenowe Kolberga z Pomorza sporządzone w czasie podróży w r. 1875 oraz wypisy z literatury i tłumaczenia prac na temat tego regionu. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Cejnowy. Większość tekstów i melodii z tej teki, także Kolbergowski przekład rozprawy A. Hilferdinga i słownik gwarowy oparty na opracowaniach G. Pobłockiego, A. Hilferdinga i własnych zapisach Kolberga, została wydana w monografii Pomorze (T. 39). Ponadto w tece 6 przechowywana jest niewielka liczba zapisów terenowych pieśni i melodii z Mazowsza, Kujaw i Poznańskiego wydanych w suplementach do odpowiednich monografii (T. 41–42, 72, 74), oraz notatki i odpisy z literatury na temat Łużyczan. Te ostatnie, m.in. pieśni przepisane ze zbioru J. A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow (Grymi 1841–1843), razem z pieśniami z innych rękopisów opublikowano w T. 59/I Materiały do etnografii Słowian zachodnich. Łużyce. Pominięto natomiast w Dziełach wszystkich niewielkie objętościowo wyciągi słownikowe z pracy A. Schleichera Laut- und Formenlehre der Polabischen Sprache (St. Petersburg 1871). Teka 7. Kujawy, Gostynin, Łęczyca Sygn. Archiwum PTL: 1156–1158, łącznie kart 64. W spisie Kolberga z r. 1886 na zawartość teki składają się dwie części z odrębnymi tytułami: „Łęczyckie i Gostyńskie. Pieśni, wesela, varia. 1 Prawdopodobnie chodzi o pracę W. Kętrzyńskiego O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, Lwów 1882. 230 �Publikacje W. A. Maciejowskiego i notaty z Mazewa. Wyciągi i druki” oraz: „Kujawy. Odpadki od wydanej w r. 1867–1869 z własnych funduszów monografii w 2 tomach pt. Lud, seria 3 i 4.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 tytuł: Kujawy, Łęczyckie, Gostynin, zawartość: „Wszystko wyczerpane w serii III–IV Kujawy i XXII Łęczyckie. Zostały odpadki muzyczne; melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach”. Na obwolucie dla zespołu o sygn. 1156 (k. 43) notatka Kopernickiego zbliżona w treści do przytoczonej wyżej: „Melodie pieśni i tańców nie poprzekreślane p[rzez] O.K., prawdopodobnie nie były drukowane bądź z tej przyczyny, że podobne lub takie same pieśni podał już z innych okolic, bądź jako podrzędniejsze opuścił przez oszczędność przy wydawaniu Kujaw i Łęczyckiego. Znawca może tu znaleźć coś godnego uwagi, dlatego wszystko złożywszy razem, zachowuję do szczęśliwego użytku czyjegoś. K.” Obecnie teka zawiera zapisy z Kujaw i graniczących z nimi powiatów Mazowsza oraz z Łęczyckiego, w dużej części wydane przez Kolberga w cz. I i II Kujaw (T. 3–4), w Mazowszu (T. 24–26 i później w T. 41–42), w Łęczyckiem (T. 22) oraz w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Materiały niedrukowane przez Kolberga zamieszczone zostały w suplementach do tych monografii (T. 72, 78 i 80). Nie ma w tece publikacji W. A. Maciejowskiego wymienionych przez Kolberga, nie ma ich także w innych zespołach spuścizny Kolberga. Teka 8. Kalisz, Sieradz, Piotrków, Wieluń Sygn. Archiwum PTL: 1159–1165, łącznie kart 379. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kaliskie (Kalisz, Konin, Sieradz, Piotrków, Wieluń, Częstochowa), opis zawartości: „Wyciągi z akt, odpisy. Pieśni, tańce, bajki, zwyczaje, przysłowia, przesądy i varia. Monografia w połowie dokończona.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku w działach następujących: 1. Czary, przesądy, leki, wróżby, przepowiednie, a. – wypiski z notat Pstrokońskiego o b. woj. sieradzkim wyd. p[rzez] Szaniawskiego w »Bibl. Warsz.« 1851; b. – nieco własnych notat; c. – wypisy z innych pism i dzieł; d. – o jędzach w Polsce, o wiłach i zmorze (rękop[isy] po Kucharskim); e. – demonologia (o strachach 231 �itp.), własne notatki, wypisy i rękopisma po Kucharskim; 2. Opowieści. Przysłowia. Gry i zabawy. Bajek sporo zapisał sam, niektóre jednak bodaj czy nie wypisane bez wskazania miejsca, warto poszukać, czy nie były drukowane? Jedna, Meteor zbożowy, skrócone z drukowanej w »Zorzy« Grajnerta. Przysłów nie ma, gier 2 (wypisane z notat o woj. sieradzk.); 3. Pieśni, paczka spora z melodiami (przed oddaniem do druku przejrzeć należy i uporządkować); 4. Tańce, bez ładu zebrane wiele rzeczy rozmaitych, piosnki bez melodii, opis sobótki, pieśni weselne; 5. ditto – mnóstwo melodii po większej części z krótkimi śpiewkami, wiele jest z Kieleckiego i innych miejsc, lecz nie z Kaliskiego.” Obecnie zawartość teki stanowią głównie zapisy Kolberga z regionu wskazanego tytułem i skrótowo scharakteryzowane przez Kopernickiego. Są to przede wszystkim rękopisy przygotowywany przez Kolberga do wydania jako druga część Kaliskiego i opublikowane później w tomie Kaliskie i Sieradzkie (T. 46) i Kaliskie. Suplement od tomu 23 (T. 79). Ponadto znajdują się w tece 8 dość liczne zapisy pieśni z innych regionów wydane przez Kolberga w tomach: Sandomierskie, Kujawy, Poznańskie, Radomskie, Łęczyckie i Mazowsze (T. 2, 3–4, 9–13, 20–21, 22, 24–25), pozostałe spoza Kaliskiego opublikowano obecnie w suplementach do tych monografii (T. 71–74, 77–80). Teka 9. Poznańskie Sygn. Archiwum PTL: 1166–1169, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Poznańskie, opis zawartości: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie z pomocą Akademii 7 tomów dzieła Lud, seria IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV. Spis nazw. W »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom 1, umieszczono rzecz o gwarze wielkopolskiej”. W opisie Kopernickiego z r. 1890: „Doszczętnie wyczerpana. Zostawione tylko długie spisy nazw wsi, miejscowości i rodowe i na okaz 1 egz. zapisanego szematyzmu Tow. Przy[jaciół] Nauk dla wiadomości, jakie tam miał źródła etnograficzne O.K. przy opracowaniu Poznańskiego.” Obecny stan teki zgadza się z charakterystyką Kolberga i Kopernickiego. Rękopisy wykorzystane w monografii Wielkopolski usunął już prawdopodobnie Kolberg. Pozostawione w tece niedrukowane przez niego zapisy, m.in. oracje weselne, spisy nazwisk, wykorzystane zostały w suplemencie 232 �do Poznańskiego (T. 74). Zachowany w tece fragment ankiety Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk pt. Szematy W. Ks. Poznańskiego z r. 1858 wypełniony był w Nowym Mieście (wówczas pow. Pleszew). Wspomniana przez Kolberga Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, zamieszczona w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, przedrukowana jest w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63), s. 342–388. Teka 10. Śląsk Sygn. Archiwum PTL: 1170–1174, łącznie kart 92 oraz nadbitka artykułu S. Udzieli z 1906 r. licząca 74 strony. Tytuł Kolberga z r. 1886: Szląsk pruski i austriacki, opis zawartości: „Wypisy i notaty z pism różnych. Bajki (własnego zbioru) i trochę pieśni”. Opis Kopernickiego1 z r. 1890 zachowany w tece 10: „Z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie z ust ludu spisanych, nieco pieśni z melodyjami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do »Zbioru Wiadom.«). Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki.” Obecnie teka zawiera rękopisy Kolberga wydane w tomie Śląsk (T. 43), w tym zapisy terenowe bajek śląskich, oraz nadbitkę artykułu S. Udzieli, który w r. 1906 zamieścił znaczną część zawartości tej teki w artykule pt. Szląsk Górny w tomie VIII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Poza materiałami ze Śląska w tece znajdują się pojedyncze zapisy z Kaliskiego, Kieleckiego, Krakowskiego, Radomskiego i Mazowsza wydane w T. 5, 18, 21, 24, 27, 41 i 46. Teka 11. Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło, Spisz Sygn. Archiwum PTL: 1175–1177, łącznie kart 256. W spisie Kolberga z r. 1886 dwa tytuły i opis zawartości również podzielony na dwie części: „Górale tatrzańscy i nowotarscy. Wycinki i wypisy. Pieśni, tańce, muzyka, notaty bibliograficzne i varia” oraz „Spisz. Trochę pieśni, nut i notaty.” Opis Kopernickiego nie zachował się. Według Karola Hławiczki2, który oglądał tekę 11 w roku 1936, znajdował się w niej wtedy przygotowany przez Zdziarskiego w roku 1905 rękopis pt. Sąde[c]czyzna i Podhale, który obecnie przechowywany jest w Muzeum 1 2 Rkp. w tece 10 Śląsk, Arch. PTL sygn. 1170, k. 42. K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” 1936, nr 17 (164). 233 �Etnograficznym w Krakowie. Zdziarski, przygotowując materiały Kolberga do druku, uporządkował rękopisy zawarte w tece według swoich potrzeb, zmieniając układ nadany przez Kolberga, i włączył do swego rękopisu jedną kartę z Kolbergowskimi zapisami ośmiu melodii wyjętą z teki 11. Przechowywane w tece 11 zapisy zostały opublikowane w tomach Góry i Podgórze (T. 44 i 45), stanowiąc tam podstawowy zasób źródeł dotyczących Górali. Zamieszczono tam także melodie z karty znajdującej się obecnie w rękopisie Zdziarskiego w Muzeum Etnograficznym (nr inw. I/369/ Rkp MEK, k. 229). Zapisy folkloru słowackiego opublikowano w T. 59/II Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja. Nieliczne notatki i zapisy folkloru z innych regionów są zamieszczone w tomach: Krakowskie (T. 6 i 73), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), Pokucie (T. 29–30), Kieleckie (T. 76), Mazowsze (T. 24–25, 28, i 41–42) oraz przeznaczone do tomu Miscellanea. Teka 12. Podgórze, Myślenice, Wadowice Sygn. Archiwum PTL: 1178–1184, łącznie kart 109. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podgórze krakowskie po Myślenice (Mogilany, Kalwaria, Wadowice, Oświęcim), opis zawartości: „Monografia w pełni materiałów w większej części oryginalnych (z muzyką) przygotowana, czeka układu i wykończenia”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „A. Materiały własne (w zupełnym nieładzie). Spory zbiór rozmaitego rodzaju, przeważnie pieśni i muzyki, inne wszelkie szczegóły na niezliczonych świstkach. Materiał ciekawy, na monografię nie wystarczy, lecz dużo wiadomości dorywczych, a autentycznych, zasługuje na uporządkowanie i wydanie. B. Wypiski i wycinki z rozmaitych źródeł. Wskazówki do opracowania etnograficznego Podgórza. C. Rękopism – inwentarz gospodarski wsi Głogoczowa z r. 1815.” Obecnie teka zawiera materiały z terenu wskazanego tytułem, są to przeważnie czystopisy Kolberga, w części przygotowywane do monografii Podgórza. Ponadto znajdują się tam kopie rękopisów Kolberga wykonane przez W. Kosińskiego (teksty) i osoby nieznane (nuty oraz część tekstów). Kosiński przed rokiem 1914 przygotowywał do druku materiały Kolbergowskie z tej teki i jego rękopisy są śladem tej pracy. Zapisy przechowywane w tece 12 zostały częściowo opublikowane przez Kolberga w cz. I Krakowskiego (T. 5), a pozostałe wydano w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), w suplemencie do 234 �Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w Tarnowskiem–Rzeszowskiem (T. 48). Inwentarz Głogoczowa nie zachował się w spuściźnie Kolberga, jego notatki z tego dokumentu zamieszczono w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/I). Część rękopisów z teki 12 i ich kopii przeniesiona została przed rokiem 1953 do nowej teki 12a, zob. niżej. Teka 13. Kraków Sygn. Archiwum PTL: 1191–1194, łącznie kart 282. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kraków i okolica, opis zawartości: „Pieśni, podania, wycinki z gazet i wypisy, suplementa. Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach dzieła Lud, seria V, VI, VII i VIII, wydanego z pomocą Akademii w latach 1870–1875”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Odpadki, bardzo niewiele lub nic niewarte od rzeczy wydanych w Krakowskiem. Składają się w połowie z wycinków i wypisów najrozmaitszych z innych dzieł, a połowie z notatek własnych, przeważnie muzycznych”. Na obecną zawartość teki 13 składają się rękopisy i nieliczne wycinki i druki, przeważnie związane z regionem krakowskim i w większości opublikowane w T. 5. Przeważają rękopisy Kolberga – zapisy terenowe pieśni i melodii, a także czystopisy pieśni pochodzących z jego badań i ze źródeł drukowanych oraz notatki na tematy poruszane w monografiach regionalnych. Ponadto znajdują się tu rękopisy Antoniny Konopczanki: dwa zbiorki przyśpiewek, każdy liczący kilkadziesiąt tekstów, oraz dwa zeszyty ze zredagowanymi przez nią bajkami, podaniami i materiałami wierzeniowymi, te ostatnie rękopisy oparte są na jej bezpośrednich zapisach zawartych w tzw. raptularzu, przechowywanym dziś w tece 45 Miscellanea. W tece 13 znajduje się także obszerny zbiór przyśpiewek do krakowiaków z całej Polski, liczący ponad 2800 tekstów. Razem z podobnym zbiorem przyśpiewek do kujawiaków, oberków i mazurów z teki 16 stanowi on tekstowe uzupełnienie do przechowywanego dziś w tece 33 Miscellanea rękopisu kilku tysięcy melodii tanecznych. Wyraźnie wyodrębnionym zespołem są liczące 44 karty notatki pt. Nazwy rodowe mieszkańców miast i wsi (sygn. Arch. PTL 1194/3). Zapisane tam nazwiska pochodzą prawdopodobnie ze źródeł drukowanych (prasa, spisy klasyfikacyjne uczniów itp.), a zasięg geograficzny zbioru obejmuje Galicję zachodnią i znaczną część wschodniej. 235 �Niedrukowane przez Kolberga materiały znalazły się przede wszystkim w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w uzupełnieniach do innych monografii, tj. w tomach 71–72 i 74–80 Dzieł wszystkich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem. Teka 14. Kielce Sygn. Archiwum PTL: 1195–1203, łącznie kart 111. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kieleckie (Kielce, Stopnica, Miechów, Olkusz), opis zawartości: „Wycinki z gazet i wypisy. Wesela, notaty i druki. Monografia stanowiąca dopełnienie wiadomości podanych przez ks. Siarkowskiego do »Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej« (tomy 2, 3, 5 i 7). Wydana z pomocą Akademii w r. 1885–1886 jako Lud seria XVIII i XIX.” Opis Kopernickiego z r. 1890 zanotowany bezpośrednio po informacjach o tece 13: „Podobneż odpadki dwojakiego rodzaju: n[umer]a »Gazety Kieleckiej«, »Ogniska Domowego« itp. Wypisy i wycinki z rozmaitych pism. Materiały drobne, nie użyte do Kieleckiego, przeważnie muzyczne. Z obu tych tek [tj. 13 i 14] żadnej osobnej pracy, nawet drobnej, zlepić nie można, lecz jako materiały cząstkowe do czyjejś pracy dodatkowo przydać się mogą.” Obecnie w tece znajdują się przede wszystkim Kolbergowskie czystopisy pieśni i melodii (ponad 800), pochodzących z jego badań terenowych w Kieleckiem, ponadto Kolbergowskie zapisy bajek, zagadek i przysłów z Kieleckiego, rękopisy Władysława Siarkowskiego (przysłowia i Mapka etnograficzna okolicy kieleckiej) oraz opis zwyczajów sobótkowych zanotowany na prośbę W. Siarkowskiego przez jednego z alumnów seminarium duchownego z Kielc. Poza rękopisami w tece znajdują się liczne egzemplarze czasopism, w tym „Gazety Kieleckiej” z roku 1874 i „Ogniska Domowego” z roku 1876 z artykułami W. Siarkowskiego. Część materiałów z tej teki wykorzystał Kolberg w monografii Kieleckiego (T. 18–19), znaczna część opublikowana została w suplemencie do niej (T. 76), nieliczne zapisy pochodzące z innych regionów (Krakowskie, Przemyskie) zamieszczono w odpowiednich tomach zgodnie z ich pochodzeniem regionalnym (T. 73 i 83). 236 �Teka 15. Tarnów, Rzeszów Sygn. Archiwum PTL: 1204–1207, łącznie kart 208. Tytuł Kolberga z r. 1886: Tarnów. Rzeszów, opis zawartości: „Część Jasielskiego i Sandeckiego. Pieśni z nutą, trochę szczegółów z życia ludu i varia. Odpisy (np. o kuligu itd.)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni z melodiami z dodatkiem drobnych notatek etnograf. wszelkiego rodzaju na świstkach; b) wypisy z rozmaitych źródeł – niewiele; c) wycinki z gazet – kilku”. Obecnie w tece, zgodnie ze skrótowym wyliczeniem Kolberga i Kopernickiego, znajdują się rękopisy i wycinki z prasy w większości dotyczące regionu określonego tytułem, te wydane zostały w T. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Ponadto są tam także zapisy terenowe pieśni i melodii z Sanockiego, z Rusi Czerwonej, z Przemyskiego, Krakowskiego, Lubelskiego i Mazowsza zamieszczone w odpowiednich monografiach i suplementach (T. 49–50, 56–57, 73, 75, 80 i 83). W tece znajdują się również nieliczne kopie wykonane przez S. Udzielę, który znaczną część tekstów i melodii z tej teki wydał drukiem pt. Tarnów–Rzeszów w tomie XI „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” w r. 1910. Ponadto przechowywany jest tu obszerny rękopis nieznanego autora pt. Lud nasz, jego wiara, podania, zwyczaje etc. liczący 55 kart. Notatki w nim zawarte w większości zamieszczone zostały w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (T. 48). Teka 16. Radom, Opatów, Sandomierz Sygn. Archiwum PTL: 1208–1213, łącznie kart 148. Tytuł Kolberga z r. 1886: Sandomierskie (Radom, Końskie, Opoczno, Opatów, Sandomierz), opis zawartości: „Pieśni z nutą, wesela, zwyczaje, powieści, przesądy itp. Wypisy. Z części materiałów wydane zostało w r. 1865 z własnych funduszów dzieło Lud, seria II (Sandomierskie).” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Resztki od Radomskiego i Sandomierskiego, składają się z: a) materiały oryginalne (opis 1–2 wesel, dość sporo pieśni, tańce, po największej części przekreślone, więc już drukowane), rozmaite notatki drobne, b) wypisy i wycinki małej wagi i niewiele; c) trochę wycinków i n[umer]a gazet. Nb. korzyść taka jak z teki 14 (Kieleckie)”. Obecnie w tece znajdują się materiały opublikowane przez Kolberga w tomach Sandomierskie (T. 2) i Radomskie (T. 20–21). Są to zapisy 237 �terenowe pieśni, melodii i bajek, a także opisy wesel, ponadto pieśni zredagowane już do druku i duży zespół melodii tanecznych. Zapisy nie wydane przez Kolberga zostały zamieszczone głównie w suplemencie do Radomskiego (T. 77). W tece tej przechowywany jest także obszerny zespół tekstów przyśpiewek pt. Obertasy i mazurki, nie wymieniony przez Kolberga ani przez Kopernickiego. Jest on skorelowany z rękopisem melodii tanecznych znajdującym się w tece 33 Miscellanea. Na 24 kartach spisanych jest ponad 1800 przyśpiewek pochodzących w większości z badań terenowych Kolberga na terenie Królestwa Polskiego, tj. z Mazowsza, Lubelskiego, Radomskiego, Sandomierskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i Kujaw, nieliczne pochodzą z Wielkopolski (22 teksty). Znaczna część opublikowana jest przez Kolberga w różnych tomach, pozostałe zamieszczono razem z melodiami w odpowiednich monografiach lub w suplementach do nich (T. 71–80). Teka 17. Lublin, Biłgoraj Sygn. Archiwum PTL: 1214–1222, łącznie kart 106. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Lubelskie (Lublin, Lubartów, Krasnystaw, Zamość, Janów), opis zawartości: „Odpadki nieliczne od monografii, której dwa tomy wyszły z druku z pomocą Akademii w latach 1883 i 1884 jako Lud, seria XVI i XVII”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Same odpadki bez żadnej wartości, poprzekreślane przez samego O.K., więc albo drukowane w Lubelskiem, albo przez niegoż odrzucone”. Obecnie w tece 17 znajdują się rękopisy terenowe i czystopisy Kolberga związane z Lubelskiem, rękopisy W. Ciesielskiego i jego rysunki dotyczące również tego regionu oraz nieliczne zapisy folkloru pochodzące z Chełmskiego. Znaczną część materiałów z teki 17 wykorzystał Kolberg w monografii Lubelskie (T. 16–17), pozostałe są opublikowane w suplemencie do tej monografii (T. 75) i w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). W suplemencie do Lubelskiego zamieszczono także 26 rycin Ciesielskiego wraz z ich opisem autorskim i krytycznymi komentarzami Wilhelma Kolberga. W tece 17 przechowywane były również listy Ciesielskiego do Kolberga, w r. 1963 zostały one przekazane do Biblioteki PAN w Krakowie i tam włączone do teki z korespondencją Kolberga (sygn. 2185/1, k. 99–108). 238 �Teka 18. Ruś Czerwona, Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl Sygn. Archiwum PTL: 1223–1229, łącznie kart 93. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona I (Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (głównie z czasopisma ros[yjskiego] »Cztienia«). Pieśni, tańce, zwyczaje, wesela, przesądy, baśni itp., Łemki, Górale nadgraniczni (opis Torońskiego). Materiały w znacznej ilości do kilkotomowej monografii nagromadzone.” Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się, obecnej zawartości teki 18 dotyczyć mogą w części notatki Kopernickiego znajdujące się dziś w tece 38 i przytoczone tu jako opis rękopisów z teki 34 (zob. niżej). Część rękopisów znajdujących się pierwotnie w tece 18, a później w tece 34, obecnie przechowywana jest w tekach Podkarpacie ukraińskie (sygn. 3195–3201 w zbiorach BN PAU i PAN). Jan Biela opracowujący do druku zapisy z teki 18 w swoim wstępie 1 datowanym „Lwów, we wrześniu 1911” wymienia poza rękopisami Kolberga i innych osób także druk: „Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – [dopisek Kolberga]) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy.” Następnie Biela wymienia jeszcze: „Rękopis z r. 1745 obejmujący 17 kart in folio. Z tych trzy niezapisane, reszta zawiera Pretensje dóbr wsi Olszanicy i Serednicy na groncie spisane anno 1745, tudzież Kontrakt trzyletni browarni Olszanicy in a[nno] 1745”. Obecnie w tece 18 znajdują się pieśni z Krynicy w zapisach terenowych Kolberga, jego odpisy tekstów ze zbiorów: Ż. Paulego Pieśni ludu ruskiego w Galicji i J. F. Hołowackiego Narodnyja pieśni Galickoj i Ugorskoj Rusi („Cztienia” 1863–1867 i 1870), opis wesela z okolic Dubiecka w rkp. nieznanego autora, Ruskoje wesile J. Łozińskiego (Przemyśl 1835) w przekładzie Kolberga oraz nieco wycinków z prasy i notatek. Nie ma natomiast w spuś­c iźnie Kolberga wymienionych przez J. Bielę dokumentów z połowy XVIII wieku dotyczących Olszanicy i Serednicy (pow. Lesko) oraz drukowanego zbioru Kazki (Lwów 1861) Ihnatija z Nikołowicz (Karpińskiego). Wymieniony przez Kolberga „opis Torońskiego”, tj. odpis artykułu A.J. Torońskiego Rusiny–Lemki z Zorji 1 Rkp. wstępu J. Bieli znajduje się w tece 18a, sygn. Arch. PTL 1230, k. 1-3. 239 �halickiej, znajduje się w zbiorach BN PAU i PAN w tece o sygnaturze 3201 (zob. niżej). Przechowywane w tece 18. materiały opublikowane zostały w tomach: Góry i Podgórze (T. 44–45), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–50), Ruś Czerwona (T. 56) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) – tam przekład opisu wesela J. Łozińskiego. Zapisy w języku ukraińskim pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 19. Ruś Czerwona Sygn. Archiwum PTL: 1238–1244, łącznie kart 476. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona II (Lwów, Żółkiew, Bełz, Złoczów), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (z różnych pism lwowskich i »Cztienii« rosyjskich). Pieśni z nutą, tańce, zwyczaje. Materiał najobficiej z Złoczowskiego (mianowicie z Zadwórza, Jaryczewa, Oleska itd.) zebrany”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały ogólnie tyczące się R. Czerwonej, składają się: 1. z małej ilości oryginalnych, przeważnie pieśni, wartość niewielka, 2. wypisy z rozmaitych źródeł, przeważnie pieśni z Hołowackiego »Cztenija«; b) Ze Lwowa i okolic odrobina oryginalnych bardzo małej wartości, przeważnie piosnki z melodiami, trochę wypisów z rozm. miejsc, również niewiele warte; c) z p[owia]tu żółkiewskiego oryginalnych materiałów garstka, przeważnie piosnki z melodiami, moc pieśni wypisanych z Hołowackiego, Wacława z Oleska i Ż. Paulego; d) Z p[owia]tu złoczowskiego bardzo bogaty zbiór pieśni spisanych przez siebie we wsiach Zadwórze i Ubinie, z dodatkiem innych zapisków etnograficznych, wypisy pieśni z Hołowackiego, W. z Ol[eska] i Ż. Paulego.” Materiały z teki 19 przygotowywał do druku W. Grzegorzewicz w r. 1902 i wśród rękopisów Kolberga znajdują się liczne sporządzane przez niego kopie, opracowania tego jednak wtedy nie wydano. W nielicznych przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, tj. rękopisy Kolberga, kopie Grzegorzewicza traktowane były jako źródło w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich. Rękopisy w tece Grzegorzewicz ułożył według powiatów, posługując się notami lokalizacyjnymi Kolberga, a w obrębie materiałów z jednego powiatu rzeczowo zgodnie z planem tomów Ludu. 240 �Obecnie w tece znajdują się wskazane przez Kopernickiego rękopisy dotyczące Rusi Czerwonej, są to zapisy terenowe tekstów i melodii wykonane przez Kolberga przede wszystkim w Zadwórzu, Ubiniu i Lubszy, oraz odpisy ze zbiorów pieśni J. F. Hołowackiego i Ż. Paulego. Są też tam nieliczne notatki Kolberga z czasopism i innych publikacji na temat Rusi Czerwonej. Wszystkie materiały z tytułowego regionu zostały opublikowane w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57). Materiały z innych regionów zamieścił Kolberg w Chełmskiem (T. 34) oraz w Pokuciu (T. 30), pozostałe opublikowano w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51) i Rusi Karpackiej (T. 54–55), a pojedyncze zapisy z Wołynia w suplemencie do tego regionu (T. 84). Teka 20. Ruś Czerwona III, Stryj, Brzeżany, Stanisławów, Tarnopol, Czortków, Bukowina, Pokucie, Ruś Węgierska Sygn. Archiwum PTL: 1245–1257, łącznie kart 693. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona III (Stryj, Brzeżany, Podole galicyjskie), opis zawartości: „Wypisy i notaty. Pieśni z nutami, wesela, tańce (z Barysza, Buczacza). Bojki, ich zwyczaje. A nadto: część Bukowiny i Rusi węgierskiej (z »Cztieni«).” Na oryginalnej okładce teki nad tytułem zapisanym przez Kolberga dwie notatki dwu różnych nieznanych osób: „Kolberg” i „Grzegorzewicz”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Stryj (Bojki) – Orygin[alnych] mater[iałów] bardzo mało i niewielkiej wartości, wypisy, moc z Hołowackiego i innych; 2. Brzeżany – orygin[alnych] prawie nic, wypisy ciekawe; 3. Stanisławów – orygin[alne] materiały bardzo dobre (pieśni, wesele, rozmaite drobne wiadomości spisane w Baryszu), wypisów niewiele z Hołow[ackiego]; 4. Tarnopol – same wypisy! z Hołowack. [i z] »Zorzy« 1860 złą fonetyką; 5. Czortków – same wypisy, parę piosnek oryg[inalnych] licho zapisanych przez kogoś i przysłanych; 6. Bukowina – same wypisy z Hołow[ackiego], i tego bardzo niewiele, wycinki o rabinie sadogórskim; 7. Ruś Węgierska – same wypisy z Hołowackiego, do nich zamieszały się widocznie pieśni z Pokucia, poprzekreślane, więc zapewne już drukowane. Ergo: tylko materiały z Barysza utworzą całość dość pokaźną i cenną, jako cząstkowy materiał do artykułu w »Zbiorze Wiadom.« lub rozdziału w Materiałach drobniejszych O.K. osobno wydanych.” Obecnie w tece 20 znajdują się rękopisy terenowe Kolberga, głównie z Barysza, oraz jego odpisy z różnych druków, m.in. transkrypcja artykułu 241 �J. Łozińskiego Hałahiwki drukowanego w pracy zbiorowej Zorja halickaja jako album na hod 1860, większość stanowią odpisy pieśni ze zbiorów W. Zaleskiego, Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. W rękopisach terenowych Kolberga liczne są szkice zabudowań, sprzętów i ubiorów. Przeważającą część stanowią materiały dotyczące Rusi Czerwonej i Podola (T. 56–57 i T. 47), ale są także pochodzące z Wołynia (T. 36) i z Białorusi (T. 52). Znaczna część odpisów z drukowanych zbiorów pieśni nie ma not lokalizacyjnych, te zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Ponadto w tece 20 znajdują się rękopisy ze zbiorów A. Kucharskiego z zapisami pieśni słowackich opublikowane w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) oraz dotyczące Bojków, które zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54). Materiały z teki 20 przygotowywał do druku w latach 1901–1902 Wojciech Grzegorzewicz, jednak jego opracowania wówczas nie wydano. Podobnie jak w tece 19 również i w tej ułożył materiały według powiatów, których dotyczyły zawarte w tece rękopisy, a następnie rzeczowo. W tece 20 znajdują się wykonane przez niego liczne kopie rękopisów Kolberga. W niewielu przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, kopie Grzegorzewicza w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich traktowane były jako źródło. Teka 21/22. Pokucie Sygn. Archiwum PTL: 1258–1260, łącznie kart 175. W spisie Kolberga z r. 1886 były to dwie osobne teki z tytułami Pokucie I i Pokucie II. Opis zawartości pierwszej: „Notaty, wypisy i odpadki materiałów z Kołomyi, Horodenki, Czortowca, Jasienowa itd. użytych do monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883 pt. Pokucie tom 1 i 2.” Opis drugiej: „Wypisy i wycinki. Przesądy, czary, podania i kazki. Obejmuje wraz z tańcami obfity materiał do tomu 3 Pokucia1.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki są połączone i opisane jako jedna: „Same odpadki od Pokucia, zupełnie nie do użycia, chyba jako dodatkowy niby materiał do prac innych, np. kilka piosnek huculskich w rękopismie 1 W latach 1888 i 1889, już po sporządzeniu przytaczanego tu spisu, Kolberg wydał III i IV część Pokucia (T.31-32), 242 �nauczyciela z Ispasa; oryginal[ne:] a) rękopism z Ispasa, b) notatki i bruliony O.K. o wystawie kołomyjskiej, c) kilka piosnek i innych drobnych rzeczy, podobno zużytkowanych już w Pokuciu; wypisy, nic ważnego, ciekawy przekład z czeskiego Wagilewicza rozprawy o Bojkach i Hucułach i Biłousa z ruskiego o kupale.” Na obwolucie dodatkowa notatka Kopernickiego o rękopisie Jurczenki z Ispasa: „Miedzy nimi nie użyte pieśni huculskie z Kosmacza i Brustur”. Obecnie w tece znajdują się dwa rękopisy Bazylego Jurczeńki, nauczyciela z Ispasa, prezentowane na wystawie etnograficznej w Kołomyi i przekazane Kolbergowi przez jej komitet organizacyjny: obszerny rękopis Pieśni (62 karty) i początek rękopisu bajek. Zachowały się także wymienione przez Kopernickiego Kolbergowskie przekłady rozpraw J. Wagilewicza o Bojkach, o Hucułach i na temat wierzeń drukowane w „Časopisie Českého Museum” w latach 1838–1841 i przekład (w znacznej części transkrypcja) rozprawy o obchodach kupały wydanej we Lwowie w 1861 r. (prawdopodobnie autorstwa F. Biłousa). Ponadto w tece tej przechowywane są obszerne odpisy przyśpiewek ze zbiorów Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. Te materiały zostały wykorzystane przez Kolberga przede wszystkim w Pokuciu (T. 30–32), a w Dziełach wszystkich w tomach Podole (T. 47), Ruś Karpacka (T. 54– –55), Białoruś (T. 52), a także w suplementach do Pokucia (T. 81), Przemyskiego (T. 83) i Wołynia (T. 84). Teksty ukraińskie nie mające not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian Wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Z redagowaniem Pokucia związane są znajdujące się tu trzy listy pytań dotyczące różnych problemów etnograficznych, opublikowano je w aneksach w suplemencie do Pokucia (T. 81) jako przykłady metod pracy Kolberga. W tece 21/22 znajduje się też rękopis W. Dundera z pieśniami ukraińskimi i czeskimi, wydanymi odpowiednio do swego pochodzenia w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) i Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W r. 1904 pieśni z rkp. B. Jurczeńki pochodzące z Huculszczyzny, wydał S. Zdziarski pt. Pokucie w tomie VII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W Dziełach wszystkich teksty te zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54–55), podstawą druku były oryginalne zapisy Jurczeńki, a w części ich kopie sporządzone przez Kolberga, niekiedy z zapisanymi przez niego melodiami. 243 �Teka 23. Huculi Sygn. Archiwum PTL: 1261–1280, łącznie kart 356. Tytuł Kolberga z r. 1886: Pokucie III. Hucuły, opis zawartości: „Wycinki i odpisy (z Witwickiego, Wagilewicza, Ilkiewicza itd.) Kraj, pieśni, zwyczaje, skazki. Opryszki. Monografia znacznie już posunięta naprzód.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) luźne notatki i materiały własne na kartkach, ilość niewielka; b) luźne wypisy i wycinki, również niewiele; c) materiały uporządkowane i przygotowane do wydania, składają się po większej części z wyciągów i wypisów ze źródeł rozmaitych, obok tego jest sporo rzeczy oryginalnych przez O. Kolberga zapisanych w Żabiu i Kołomyi i nieco przysłanych mu przez osoby miejscowe.” Obecnie w tece znajdują się materiały Kolberga z Huculszczyzny, na które składają się jego zapisy terenowe, głównie z Żabiego, rękopisy kilku innych osób, oraz liczne wyciągi i wypisy z druków na temat grup etnicznych zasiedlających Karpaty. Kolberg wykorzystał tu prace wydawane w ciągu blisko stu lat – od opisu podróży B. Hacqueta z r. 1790 do zbioru pieśni z r. 1887. Przechowywane są w tej tece także niektóre rękopisy należące do dokumentacji Wystawy Etnograficznej zorganizowanej w Kołomyi w 1880 r. Do nich należy m.in. spis 54 okazów z Kosmacza, w którym poza nazwami przedmiotów podane są nazwiska wytwórców, ceny i nazwiska właścicieli. Kolberg planował wydanie zapisów z Huculszczyzny w ostatniej, piątej części Pokucia i w pewnej części notatki w tece 23. są uporządkowane według planu monografii regionalnej i opatrzone tytułami, np.: „Kraj”, „Lud” (tu m.in. „Chata”, „Rola”, „Pasterstwo”), „Zwyczaje przy uroczystościach”, „Boże Narodzenie”. Większość zgromadzonych materiałów została zamieszczona w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55), ponadto w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83). Kilka pieśni wydrukował Kolberg wcześniej w monografii Pokucia (T. 30 i 31). Teka 24. Podole Sygn. Archiwum PTL: 1281–1284, łącznie kart 75. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podole rosyjskie, opis zawartości: „Kilkadziesiąt pieśni z nutami. Wycinki, wypisy (z Rollego itd.) i wskazówki bibliograficzne.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zupełnie do niczego. Zawiera trochę wypisów i wycinków o Podolu i garstkę materiałów, tj. pieśni z melodiami i innych drobnych zapisków, które już użyte do artykułu drukowanego 244 �w »Zbiorze Wiadomości«, do nich należą i piosnki z Pobereża przez dra Szopowicza przysłane. W dodatku jest rękopism niewielki jakiejś rozprawki niby historycznej o Podolu przez Jaroszewicza. Można to oddać do Bibl. Jagiellońskiej.” Obecnie w tece znajdują się rękopisy pieśni (teksty i melodie) z Podola zapisane przez Kolberga ze słuchu i wydane przez niego w r. 1888 w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, jego notatki z publikacji oraz egzemplarze gazet z artykułami na temat regionu. Materiały te zamieszczono w tomie Podole (T. 47). Ponadto w tece przechowywany jest wspomniany przez Kopernickiego rękopis J. Jaroszewicza Pogląd etnograficzno-historyczny na Podole, pominięty w tomie 47 Dzieł, ponieważ nie ma wartości jako źródło etnograficzne lub historyczne. Rękopis Z. Moszyńskiej z pieśniami z Pobereża i jego kopia wykonana przez H. Szopowicza, wymienione przez Kopernickiego, zostały przeniesione do teki 25 Ukraina, ale nie wiadomo przez kogo i kiedy. Nieliczne zapisy pieśni z Mazowsza zamieścił Kolberg w monografii tego regionu (T. 28), pozostałe spoza Podola drukowane są w tomach Mazury pruskie (T. 40) i Mazowsze cz. VII (T. 42), a ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 25. Ukraina Sygn. Archiwum PTL: 1285-1289, łącznie kart 184. Tytuł Kolberga z r. 1886 także: Ukraina, opis zawartości: „Wypisy i notaty. Nieco pieśni z nutami. Drobiazgi. Rękopis po śp. Nowosielskim (Marcinkowskim) pozostały jako tom 3 jego Ukrainy (dwa pierwsze tomy wyszły z druku w Wilnie) obejmujący pieśni i opis wesela (aneks)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały oryginalne składają się jedynie ze zbioru melodyj i pieśni spisanych przez samego O.K. w Warszawie od służby dworskiej mieszkających tam panów ukraińskich. Przydadzą się jako uzupełnienie zbioru p. Zimmerowej w »Zbiorze Wiadom.«, albo do innej podobnej pracy; b) wypisy, wycinki i notatki z najrozmaitszych źródeł, ostatnie niezmiernie cenne dla każdego, kto pracuje nad etnografią Ukrainy. Nb. Te rzeczy warto wybrać i oddać do użytku p. Z. Wolskiego dla zamierzonej przez niego bibliografii etnograficznej polskiej.” Na obwolucie podteczki o sygn. 1285 notatki Kopernickiego: „Melodie i pieśni ukraińskie po największej części spisane przez samego O. K. 245 �w Warszawie od służby dworskiej panów ukraińskich tam mieszkających, np. podobno p. Tytusa Piotrowskiego z Rozalówki w pow. kijowskim (mylnie zaznaczono: w owruckiem gub. mińskiej!). Nieco piosenek przysłanych mu przez inne osoby. Nb. nie ma zeszytu spisanego przez p. Leokadię Kopernicką, bratową moją, który posłałem Kolb. z Kijowa w r. 1858 czy 59.” Obecnie w tece znajdują się materiały wymienione przez Kolberga oraz druk: Pieśni ludu ukraińskiego. Dumki na fortepian, w opracowaniu P. Leo­narda (Warszawa 1856), zawierający 35 utworów. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu A. Marcinkowskiego wymienionego wyżej w opisie zawartości tej teki. W roku 1883 obok informacji o rękopisie Marcinkowskiego Kolberg odnotował: „w ręku dra Kopernickiego” (notatka w spisie tek z 7 maja 1883, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), jednak w późniejszych spisach tek z lat 1886 i 1887 rękopis Marcinkowskiego jest wymieniany jako znajdujący się w tece 25. Ponieważ notatki Kopernickiego na temat zawartości teki 25 są niepełne, dotyczą tylko jej części, nie wiadomo czy rękopis ten znajdował się w tece w czasie, gdy opiekował się nią Kopernicki, czy został z teki wyjęty jeszcze przez Kolberga, czy później przez inne osoby. Brak również informacji o rękopisie L. Kopernickiej, wspomnianym przez I. Kopernickiego. Pieśni i melodie ukraińskie zapisane przez Kolberga zostały zamieszczone w kilku tomach: Wołyń (T. 36 i 84 ), Podole (T. 47), Białoruś-Polesie (T. 52) oraz Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Również w tych tomach zostały wydane nieliczne w tej tece odpisy pieśni ze zbiorów innych autorów (m.in. Mykoły Łysenki) i rękopisy innych osób, np. pieśni z Podola zapisane przez Z. Moszyńską. Teka 26 Zawartość dawnej teki nr 26 podzielona jest obecnie na dwie jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3206 i 3207). Tytuł Kolberga z r. 1886: Wołyń, opis zawartości: „Wycinki, wypisy i notaty. Wesela, pieśni, zwyczaje, tańce i muzyka od Kowla, Łucka, Żytomierza i Zwiahla”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka pieśni z melodiami spisanych przez samego O.K. w okolicach Kowla (najwięcej), Lubomli, Dubna i Żytomierza, miedzy nimi jest parę opisów wesel, tańce, trochę innych materiałów i notatek. Nb. można złożyć z tego cały tom niezbyt szczupły; 246 �b) Wypisy, wycinki i notatki z rozmaitych źródeł, stosunkowo do oryginalnych w liczbie niewielkiej; c) Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe i warte rychłego wydania w »Zbiorze Wiadom.«.” W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU odnotowano brak tej teki, być może była już wówczas przekazana do Biblioteki PAU. Zachowane rękopisy z dawnej teki 26 znajdują się obecnie w BN PAU i PAN w dwu zespołach wymienionych wyżej. Teka 27 Zawartość danej teki nr 27 podzielona jest obecnie na cztery jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3202–3205), zaś materiały ikonograficzne znajdują się w tece rycin w Archiwum PTL (teka 47, sygn. 1354/III). W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Ruś Chełmska i Podlaska, opis zawartości: „Wypisy i bibliografia. Materiały wzięte z Gołębiowskiego, Kunickiego itd. Inne zebrane i dostarczone na miejscu w obfitości wraz z notatami dotyczącymi języka. Monografia uporządkowana i przygotowana do druku”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Kupa odpadków wszelkich od tomu I-go [tj. Chełmskiego cz. I, T. 33], b) pieśni i tańce z grubsza uporządkowane, materiały na tom II, c) wierzenia, czary, wróżby, przysłowia, bajki, materiały na tom III.” Zachowane rękopisy z tej teki znajdują się w czterech zespołach wymienionych wyżej oraz w tece 47. Teka 28. Polesie Sygn. Archiwum PTL: 1290–1291, łącznie kart 97. Tytuł Kolberga z r. 1886: Polesie wołyńskie i Pińszczyzna, opis zawartości: „Wypisy różne (przeważnie z Zienkiewicza). Nieco oryginalnych pieśni i nut. Wycinki i wskazówki bibliograficzne”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) 3–4 melodie z Mozyrskiego i Owruckiego, które znalazłem zabłąkane w tece Wołynia i tu przełożyłem; 2) jakaś bajeczka o Żydzie (z Kobryńskiego) zapisana przez samego O.K. Resztą są to tylko wypisane z dzieła R. Zieńkiewicza (wszystkie podobno) pieśni zwyczajne i obrzędowe, bez żadnej melodii, w dodatku wypisy i notatki 247 �z rozmaitych źródeł. Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisana w Borowej w Pińszczyźnie. Nie wiadomo, czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zieńkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie »Zbioru Wiadomości« i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem. Ostatecznie w tej tece nic nie ma oprócz przepisanego Zieńkiewicza, i to podobno z błędami fonetycznymi.” Obecnie w tece znajdują się Kolbergowskie odpisy ze zbioru R. Zienkiewicza Piosenki gminne ludu pińskiego (Kowno 1851), nieliczne zapisy melodii wykonane przez Kolberga, odpisane przez niego fragmenty artykułów z prasy i noty bibliograficzne prac odnoszących się do Polesia. Materiały te zostały wydane w tomie Białoruś-Polesie (T. 52) razem z innymi związanymi z Białorusią, tylko dwie pieśni zamieszczono w suplemencie do Wołynia (T. 84). Teka 29. Białoruś, Grodno Sygn. Archiwum PTL: 1291–1297, łącznie kart 155. Tytuł Kolberga z r. 1886: Białoruś (Grodno, Mińsk, Witebsk), opis zawartości: „Zwyczaje, obrzędy, pieśni, notaty, wypisy (przeważnie z ros. Statisticzeskije opisanie guberni grodzieńskiej).” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Jest kilkadziesiąt melodyj pieśni z rozmaitych stron jako materiał oryginalny. Reszta same wypisy i notatki. NB. jedna kolęda łotewska, którą można będzie dołączyć do pracy p. Ulanowskiej.” Obecnie w tece przechowywane są rękopisy Kolberga dotyczące głównie Białorusi i Litwy, a nieliczne także Mazowsza i Radomskiego. M.in. znajduje się tu zeszyt z zapisami pieśni weselnych z Białorusi z okolic Witebska i z pieśniami z Radomskiego oraz z innych regionów (sygn. 1295). Są to prawdopodobnie najwcześniejsze Kolbergowskie zapisy folkloru. W tece są także noty bibliograficzne, wypisy i notatki z artykułów w czasopismach i z prac zwartych, m.in. z Ludu Gołębiowskiego i z publikacji E. Orzeszkowej oraz wycinki z gazet. Spośród nielicznych rękopisów innych osób wymienić trzeba obszerny artykuł F. Staszica Wycieczka nad brzegi Berezyny (drukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” w r. 1863). Rękopis Kolbergowskiego tłumaczenia fragmentów pracy P. Bobrowskiego Grodnenskaja gubernija …, wspomnianego przez Kolberga jako Statisticzeskije opisanie…, wydanej w Petersburgu w 1863 r., znajduje się obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183) w BN PAU i PAN. 248 �Opublikowany został w T. 52 Białoruś-Polesie z szerszym komentarzem Kolberga na temat rozważań Bobrowskiego o dialektach białoruskich. Nieliczne zapisy pieśni wydał Kolberg w Pieśniach ludu polskiego (T. 1) w 1857 r. Materiały zawarte w tece 29 zostały wykorzystane w T. 52 Białoruś-Polesie i w T. 53 Litwa oraz w suplemencie do Radomskiego (T. 77) i do Mazowsza (T. 80), zapisy pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczone są w tomie Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 30. Litwa Sygn. Archiwum PTL: 1298–1302, łącznie kart 312. Tytuł Kolberga z r. 1886: Litwa etnograficzna, opis zawartości: „Wycinki i odpisy. Bibliografia dotycząca Litwy i Żmudzi. Spis miejscowości. Zwyczaje, podania i legendy litewskie i żmudzkie. Trochę pieśni, przysłów i zagadek. Odpadki od artykułu Pieśni litewskie drukowanego [w r. 1879] w tomie 4 »Zbioru Wiadomości do Antropologii [Krajowej]«.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) Materiały oryginalne dostarczone przez rozmaite osoby, niewiele, lecz są rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zb. Wiad.«; 2) Rękopismy: a) Akielewicza Dajnes žamajtiu, odpis, nie wiadomo czy cały? b) Jaroszewicza Zarysy z czasów pogańskiej Litwy; c) O. Kolberga spis bibliograficzny dzieł itd. o Litwie jako uzupełnienie pracy Karłowicza; d) jakiś stary rękopis sądowy z Litwy z r. 1741 (oddałem do Bibl. Jagiell.); 3) Wypisy, notatki i wycinki z rozm[aitych] źródeł: a) o Litwinach z Augustowskiego i Pruskich; b) o Litwie naszej i Żmudzi.” Na obwolucie kart o sygn. 1298 notatka Kopernickiego taka sama jak wyżej w punkcie 1, z dopiskiem J. Karłowicza: „Trzeba bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.”. Obecnie w tece przechowywane są wymienione przez Kopernickiego materiały dotyczące Litwy, oprócz „starego rękopisu sądowego” z 1741 r. oddanego przez niego do Biblioteki Jagiellońskiej. M.in. są to rękopisy M. Akielewicza, J. Jaroszewicza i T. Narbutta, oraz bibliografia opracowana przez Kolberga. Wszystkie zapisy dotyczące Litwy są wydane w T. 53. Ponadto są w tej tece wycinki z prasy, m.in. z artykułem Kolberga Pieśni ludu polskiego i litewskiego zamieszczonym w „Kalendarzu” J. Jaworskiego na rok 1857 oraz pojedyncze zapisy z Krakowskiego i Mazowsza. Te ostatnie wydane w uzupełnieniach do odpowiednich monografii regionalnych (T. 73 i 80). 249 �Teka 31. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1303–1304, łącznie kart 62. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea I, opis zawartości: „Bibliografia. Notatki.” Na okładce teki tytuł ręką Kolberga „Miscellanea. Ukaz o włoś­ cianach”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „ 2 arkusze: Spis rzeczy z »Przyjaciela Ludu« od r. 1834–1849 jako materiał do literatury etnograficznej; 6 arkuszy i kilka kartek z podobnąż notatką z »Bibl. Warsz.«, »Tygodn. Ilustr.« i innych pism oraz o rozmaitych dziełach; na kartkach notatki bibliograficzne o muzyce w ogóln. i ludowej w szczególności; kopia podania do Akademii Umiejętności dn. 10 II 1873 o stałą subwencję na wydawnictwa po 1000 złr. na tom; wewnątrz rozmaite listy i dokumenty tyczące się prenumeraty na Lud wielkopolski i inne notatki i wiadomości. Druki rozmaite mogące przydać się Bibl. Jagielloń[skiej] i osobom prywatnym.” Ostatnie zdanie skreślone i zastąpione notatką: „Odniosłem do Bibl. Jagiell.”. Obecnie w tece tej przechowywane są noty bibliograficzne artykułów etnograficznych, folklorystycznych i krajoznawczych, a także rycin z wielu roczników prasy polskiej z XIX w. i z prac zwartych, m.in. kompletna kwerenda w tym zakresie całości „Przyjaciela Ludu” i wielu wczesnych roczników „Kłosów” i „Tygodnika Ilustrowanego” oraz zapisy bibliograficzne artykułów z innych czasopism polskich głównie z lat 1804–1865. Not bibliograficznych jest około 1800, są one zamieszczane w spisach „Literatura cytowana i odnotowana przez Kolberga” w tomach 39–84 Dzieł wszystkich, odpowiednio do regionu lub tematu publikacji, której dotyczą. Ponadto w tece 31 znajduje się kilka notatek o muzykach polskich i francuskich, spisy kompozytorów polskich – twórców mazurków (zamieszczone w cz. II Pism muzycznych) oraz zapiski na temat subskrypcji Poznańskiego. Nie ma natomiast wspomnianej przez Kopernickiego kopii pisma w sprawie dotacji na druk Ludu. Prawdopodobnie był to dokument znajdujący się teraz w zbiorach BN PAU I PAN, opublikowany z tą samą datą (10 II 1873) w Korespondencji … cz. I (T. 64). Nie ma też w tece druków, m.in. wymienionego przez Kolberga „Ukazu o włościanach”. Teka 32. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 2, opis zawartości: „Wycinki, odpisy i druki odnoszące się do Górali i Podgórza”. 250 �Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zawierała »Czasu« z r. 1873 nr 119, 121, 132, 134, 137, 139, 237 i 245, a w nich artykuły ekonomiczne o ludzie naszym i wiadomości o »Banasiu«, maniaku religijnym, który wystrzelił w Tarnowie do księdza przy ołtarzu. O tymże »Kraj« krakow[ski] z r. 1873 nr 119. Oprócz tego nr 97 »Czasu« z r. 1875 z artykułem wstępnym czysto ekonomicznej [treści]. Ponieważ tedy teka ta nie zawierała zgoła żadnych materiałów etnograficznych, więc wszystko z niej zostało wyrzucone, a teka ta ze spisu wykreślona.” W zachowanych materiałach Kolberga nie ma obecnie druków wymienionych przez Kopernickiego. Teka 33. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1305–1310, łącznie kart 178. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 3, opis zawartości: „Muzykalia, odpadki od serii I (Pieśni ludu polskiego). P[ieśni] żniwiarskie.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Muzykalia. Obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy dające wyobrażenie o tym w jaki sposób śp. Oskar Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu.” Obecna zawartość teki nie odpowiada notatce Kolberga, a opis Kopernickiego odnieść można raczej do rękopisów z obecnej teki 43 Mis­ cellanea, gdzie dziś znajdują się właśnie „bruliony najpierwotniejsze”, czyli zapisy terenowe Kolberga. W tece 33 przechowywane są teraz również muzykalia, ale są to dwa zespoły czystopisów zestawionych według dwu różnych zasad. Jeden, liczący 82 karty, zawiera ponad 3200 melodii. Sądzić można, że jest to rodzaj kartoteki, czy „magazynu” melodii tanecznych, do którego Kolberg wpisywał utwory zanotowane w terenie przed rokiem 1857 (zob. s. 98-100 w tym tomie). Drugi to karty, na których wpisywał warianty pieśni wybierane według wątków tekstowych, z melodiami i notami lokalizacyjnymi. Niektóre z nich mają opracowany akompaniament, co świadczy również o wczesnym okresie ich powstania. „Odpadki od serii I” wymienione przez Kolberga to tylko jedna karta z charakterystyką niektórych wątków balladowych, notatki te wykorzystano w przypisach źródłowych w tomie Pieśni ludu polskiego. Suplement do t. 1 (T. 80). 251 �Nie ma dziś w tece zespołu pieśni żniwiarskich wymienionego przez Kolberga, nie ma go również jako osobnego rękopisu lub zespołu rękopisów w innych tekach. Pieśni opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu zostały wydane w tomie 67 cz. I i II, pozostałe w odpowiednich monografiach regionalnych. Teka 34. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 4, opis zawartości: „Gry, zabawy, tańce”. We wcześniejszym spisie, wykonanym przez Kolberga w 1883 r. (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), teka 34 ma tytuł taki sam, ale inną zawartość: „Pieśni żniwiarskie (ogólnopolskie). Odpadki z Poznańskiego, spis nazw”. Obok widnieje notatka Kopernickiego: „Sam Kolberg wypróżnił, włożywszy natomiast materiały do Sanockiego”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały oryginalne: 1. Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów), materiały na tomik niewielki. 2. Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka), piękne materiały na duży tom lub 2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy się do mojej monografii o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.” Nieco odmienny spis zawartości teki 34 wykonany przez Kopernickiego zachował się w innej tece Micellanea (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335, k. 6), włożony do niej zapewne przypadkiem (w tym rkp. błędny numer teki: 31 zamiast 34). Kopernicki zapisał tam: „T. 3[4] Sanockie. Jeden egz. druk[u] Turowskiego Dodatek do zb. pieśni. Szkice ołówkiem ubiorów ze Szczandrówki koło Procisnego i rozmaite notatki. Szkice sprzętów i 2 chaty z Procisnego, piec. Ubiory z Procisnego. Wypisy z »Cztienii«, »Tygodn. Il.« i inne [z] druk[ów]. Melodie łemkowskie od Szlachtowy, własne czy wypisane? Wypisy z »Wędrowca« r. 1882 nr 12 i 14 pt. Lud u źródeł Sanu i Dniestru p. P. Wandę (pseud. Adnaw). 1 egzemplarz Kop[ernickiego] o Góralach ruskich. Na kartkach rozmaite notatki i melodie łemkowskie. Recenzja I. Franko o Kolbergu i moich Góralach. Melodie i pieśni z Wołtuszowy, Procisnego, Soliny, mnóstwo melodyj z Sanoczan od pn. Józefy Wunsch – pieśni polskie. Obrzędy, chrzciny i pogrzeb. Weselne – Leszcz[owate], Czaszyn, Procisne, Chrewt.” Przytoczonemu spisowi Kopernickiego odpowiada w znacznej części obecna zawartość zespołu rękopisów znajdujących się w zbiorach BN PAU 252 �i PAN pt.: Podkarpacie polskie, sygn. 3194, i Podkarpacie ukraińskie, sygn. 3195–3201 (zob. niżej). Nie ma jednak ani tam, ani w innych tekach wskazanych przez Kopernickiego druków: J. K. Turowskiego Dodatek do zbiorów pieśni... z r. 1846, Górali ruskich Kopernickiego i dwu recenzji I. Franki zamieszczonych w „Kwartalniku Historycznym” w 1889 r., natomiast rkp. Józefy Wunsch z Sanoczan jest obecnie w tece 35 Miscellanea. W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU zawartość teki 34 określona jest krótko: „Gry, zabawy i tańce”, tak jak w spisie Kolberga z 1886 r. Nota ta odnosi się do rękopisu przechowywanego teraz w tece Miscellanea, sygn. 2184, w zbiorach BN PAU i PAN. Jest to odpis dużych fragmentów opracowania Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów... (Warszawa 1831). Wymienione przez Kolberga spisy nazw miejscowości z Poznańskiego są obecnie w tece 9 Poznańskie. Rękopis pieśni żniwiarskich jako osobny zespół nie zachował się w archiwum Kolberga. Teka 35 Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1311–1316, łącznie kart 77. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 5, opis zawartości: „Rękopisy z druków starych. Wiersze różne.” W spisie tek z roku 1883 (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 74) wymieniona jest jeszcze „Gwara złodziejska”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Rozmaite utwory wierszokleckie osób znajomych (R. K[onopki]), n[umery] gazet z drobnymi wiadomościami, zapomniane bruliony własne, poprzekreślane. Wszystko bez żadnej wartości – wyrzucone.” Obecnie w tece tej znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: najliczniejsze to zapisy terenowe Kolberga, głównie z Pokucia, Krakowskiego, Lubelskiego i Poznańskiego, ponadto zaniechane redakcje wstępów do Pieśni ludu polskiego (1857) i do Pokucia cz. II (1883), zapisy przysłów nieznanego autora, druki związane z subskrypcją Poznańskiego, a także kartki z 26 przyśpiewkami ukraińskimi, bez not lokalizacyjnych, w obwolucie z wpisanym przez Kopernickiego tytułem Kryptadia. Być może są to w części rękopisy określone przez Kopernickiego jako „zapomniane bruliony własne”. Utworów R. Konopki i innych autorów nie ma dziś w tej tece. Również wymienionych w 1883 r. notatek o gwarze złodziejskiej nie ma dziś ani w tej tece, ani w innych. Zapisy folkloru znajdujące się w tece 35 253 �zostały opublikowane w odpowiednich monografiach regionalnych i suplementach do nich oraz w tomach Przysłowia (T. 60), pozbawione not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W zespole o sygn. 1311 znajdowało się 60 listów w obwolucie z notą: „Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”. W latach 1959–1961 dołączono do nich jeszcze 40 listów i innych dokumentów wyjętych z tek regionalnych przed rokiem 1962 w trakcie prac nad rękopisami w Pracowni Kolbergowskiej istniejącej wówczas przy Zarządzie Głównym PTL we Wrocławiu. Listy i dokumenty przekazano w sierpniu 1963 r. Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie, gdzie zostały włączone do Korespondencji (sygn. 2185) i Papierów osobistych (sygn. 2183). Teka 36. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1317–1325, łącznie kart 300. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 6, opis zawartości: „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka melodyj i pieśni patriotycznych z rozmaitych miejsc i czasów, b) tyleż pieśni towarzyskich i innych z melodiami. Jedne i drugie po największej części w brulionach i zupełnym nieładzie. Zostawione wszystko w takim stanie, jako materiał dla tego, kto się studiowaniem utworów tego rodzaju zająć zechce.” Obecnie w tece 36 znajduje się zbiór blisko tysiąca pieśni, głównie patriotycznych, historycznych i wojskowych, ale także o innej tematyce, wykonywanych przez mieszkańców miast i dworów. Wśród nich liczne są pieśni i melodie pochodzące z utworów scenicznych. Te ostatnie gromadził Kolberg jako dokumentację muzyki teatralnej, a po części także jako utwory popularne. Przechowywane w tej tece melodie i teksty to przede wszystkim zapisy ze słuchu wykonane przez Kolberga w czasie badań terenowych, dlatego często na tych samych kartach znajdują się także zapisy pieśni i melodii ludowych, m.in. z Lubelskiego, Krakowskiego, Radomskiego i z Wielkopolski. Pieśni patriotyczne miewają w rękopisach podane autorstwo melodii i tekstu, a niekiedy także datę powstania. Utworów tych Kolberg nie mógł drukować w wydawanych w Krakowie tomach Ludu, ponieważ cenzura rosyjska nie dopuściłaby wtedy do przewiezienia książek przez granicę do Królestwa Polskiego, gdzie miały licznych odbiorców. 254 �Jeżeli pieśni opatrzone były notami lokalizacyjnymi, zostały opublikowane w odpowiednich tomach regionalnych lub w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Zapisy pozbawione takiej informacji znajdą się w tomie Miscellanea. Notacje melodii do zapomnianych dziś i nigdy nie drukowanych utworów scenicznych mogą być materiałem przydatnym do badań nad XIX-wiecznym teatrem polskim, zwłaszcza z pierwszej połowy wieku. Teka 37. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1326–1332, łącznie kart 259. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 7, opis zawartości: „Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Rozmaite wypisy, wycinki i notatki o wierzeniach, czarach, gusłach itp. z całego świata. W tej liczbie jest spory i ciekawy rękopism rozprawy T. Klepaczewskiego Pogląd histor[yczny] na zabobony w Polsce. 2. Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych. Mogą się przydać Adalbergowi). 3. Trochę zagadek (wypisane, mogą się przydać Z. Wolskiemu). 4. Odpadki materiałów od Poznańskiego, już zużyte, [jeden] okaz schematyzmu Tow[arzystwa] Przyjaciół Nauk, z którego wiadom[ości] etnograficzne i topograficzne o Poznańskiem były przez O. K. czerpane.” Obecnie w tece 37 znajdują się notatki Kolberga z prasy i z druków zwartych dotyczące wierzeń, czarów, lecznictwa w dawnych wiekach itp., wymieniony przez Kopernickiego rękopis T. Klepaczewskiego (60 stron), niewielki rękopis E. Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce, liczne notatki Kolberga z Poznańskiego dotyczące przesądów, wierzeń i praktyk magicznych oraz jego rękopisy przysłów i zagadek z tego regionu. Wspomniany przez Kopernickiego fragment Szematów W. Ks. Poznańskiego — ankiety Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk — wypełniony był we Wronczynie. Ponadto znajdują się tu wycinki z prasy i druki, m.in. Powiastki i opowiadania majstra od „Przyjaciela Ludu” (z. 2: Chełmno 1865) wydane nakładem Ignacego Danielewskiego. Znaczną część materiałów wykorzystał Kolberg w tomach Poznańskiego (głównie w T. 9 i 15), a także w cz. II Mazowsza (T. 25), w Kieleckiem (T. 18), Radomskiem (T. 20-21), niedrukowane przez Kolberga zamieszczono 255 �w Litwie (T. 53), w cz. VII Mazowsza (T. 42), w Przysłowiach (T. 60) oraz w suplemencie do Poznańskiego (T. 74). Teka 38. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1333–1336, łącznie kart 141. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 8, opis zawartości: „Rozmaitości, teksta operetek i śpiewów.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Bardzo ciekawy rękopism z końca XVIII w., zawierający odpisy: a) o porwaniu króla przez konfederatów barskich, b) rozmaite dokumenta tyczące się 1-go rozbioru Polski. Mocno uszkodzony. 2. Gazety z r. 1855 i 1859 oraz rozmaite bruliony O. K. jako materiał o jego pierwszej działalności w badaniach muzyki ludowej i o nieświetnym wystąpieniu jako kompozytor z operetką Król pasterzy. Nb. bardzo ważny artykuł J. Gregorowicza w »Gazecie Codziennej« 1855 o muzyce ludowej i o Kolbergu jako nieznanym jeszcze badaczu tej muzyki”. Obecnie w tece znajdują się rękopisy terenowe Kolberga z Łęczyckiego, Kaliskiego i Kujaw (pieśni i melodie), czystopisy pieśni i melodii z tych regionów (zamieszczone w T. 22, 23 i 3-4 oraz w suplementach do Kujaw, Łęczyckiego i Kaliskiego), rękopis W. Siarkowskiego Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa (262 teksty pieśni i 22 bajki) wykorzystany w większości przez Kolberga w monografii Kieleckie (T. 18–19), a później w suplemencie do niej (T. 76). Są tam także notatki terenowe i wypisy z literatury dotyczące wierzeń i dialektów z Pokucia i Chełmskiego zamieszczone przez Kolberga w T. 31 i 33 lub wykorzystane w suplementach do tych tomów (T. 81 i 82) oraz przytaczane tu notatki Kopernickiego na temat niektórych materiałów w innych tekach (18, 34 i 40). Egzemplarze paru druków znajdujących się w tej tece nie są związane bezpośrednio z pracami nad Ludem. Część z nich znalazła się tam zapewne przypadkowo, np. fragmenty polemik posłów do austriackiej rady państwa na temat szkół wyznaniowych. Nie ma w tece rękopisów z XVIII wieku, przekazanych prawdopodobnie przez Kopernickiego Bibliotece Jagiellońskiej, nie ma też wymienionych przez Kolberga tekstów operetek i śpiewów – te zapewne przeniesione zostały przez niego, przynajmniej częściowo, do teki 36 Miscellanea. Wymienione przez Kopernickiego wycinki druków z lat 1855–1856 z recenzjami 256 �Króla pasterzy i z artykułem Gregorowicza w „Gazecie Codziennej” są obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183), w zbiorach BN PAU-PAN. Teka 38 zawierała także korespondencję związana z drukiem Ludu i rkp. Kolberga Opis biegu życia. Dokumenty te zostały wyjęte z teki 38 w latach 1959–1960 i przełożone najpierw do teki 35 Miscellanea, a w r. 1963 przekazane BN PAU i PAN i tam włączone do porządkowanej wówczas korespondencji Kolberga (sygn. 2185) i teki z jego dokumentami osobistymi (obecnie sygn. 2183, dawniej 2184). Materiały folklorystyczne zamieszczono w odpowiednich monografiach regionalnych lub w suplementach do nich. Teka 39. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1337–1344, łącznie kart 199. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 9, opis zawartości: „Łużyce, Słowaki, Czechy, Moskwa. Drobne varia”. Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się. Teka zawiera obecnie materiały bardzo zróżnicowane: bruliony artykułów Kolberga pisanych dla Encyklopedii Orgelbranda i do warszawskiej prasy muzycznej, przekłady i wypisy dotyczące muzyki węgierskiej i rumuńskiej, a także muzyki Azji południowo-wschodniej i Oceanii, zapisy folklory łużyckiego, czeskiego, słowackiego i południowo słowiańskiego, m.in. notatki A. Kucharskiego z badań prowadzonych w latach 1826–1829, rękopisy pieśni łużyckich nieznanych autorów, wczesne, bo sprzed r. 1830, pochodzące też ze zbiorów A. Kucharskiego, Kolbergowski przekład dużego fragmentu opracowania A. Smolerja o weselu łużyckim oraz zapisy pieśni czeskich i słowackich wędrownych rzemieślników sporządzone w Warszawie i wydane przez Kolberga w r. 1846. Ponadto znajdują się tutaj zapisy terenowe i czystopisy folkloru pochodzące z Mazowsza, Białorusi, Przemyskiego, Wołynia i Podkarpacia. Materiały te, zależnie od ich lokalizacji geograficznej i treści, opublikowane zostały w tomach Pisma muzyczne cz. I i II (T. 61–62), Studia, rozprawy i artykuły (T. 63), czeskie, słowackie, łużyckie, słoweńskie i chorwackie znalazły się tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. I–III). Pieśni i melodie pochodzące z terenów Polski, Białorusi i Ukrainy wykorzystane zostały w odpowiednich 257 �monografiach regionalnych lub w suplementach do nich oraz w tomie Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 40. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1345–1346, łącznie kart 42. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 10, opis zawartości: „Illyria, Dalmacja, Kroacja. Drobne varia.” Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się. Do obecnej zawartości teki 40 odnoszą się notatki Kopernickiego z r. 1890 o tece 42: „Teka 42. Ilyria, Dalmacja, Slawonia. 1. Melodie serbskie 232 n[umery], wypisane z dzieła Aloisa Kalauza, przy tym jest parę oryginalnych melodyj i pieśni słoweńskich przez kogoś ofiarowanych i ze 20 melodyj ołówkiem zapisanych prawdopodobnie przez samego O.K. 2. »Illustr. Extrabalatt« wiedeńsk. z r. 1875 – kilka n[umerów] z felietonami o Dalmacji z okazji podróży cesarskiej. 3. Siedem n[umerów] »Gazety Codziennej« z r. 1871/72 z felietonem O.K. z Dalmacji (podobno przeważnie wyciąg z podróży Hacqueta!). 4. Jakiś zapisek O. K. o Czyczach, Krażaucach i Piuczenach (skądś wypisane, przygotowane jako artykulik do jakiegoś pisma).” W innej tece (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335, k. 2) znajduje się notatka Kopernickiego odnosząca się do druków znajdujących się niegdyś w tece 40: „Muzyczne: Hašnik Dobrovoljke, Ljublana 1851; Dolinar Napevi za [Mnoge] svete pesmi, 2 zesz.; M. Vilharia Jamska Ivanka, Ljubl.; Slovenska gerlica, zesz. 1, 2, 4, Lubl.; Cvek Napevi za svete pesmi.” Obecnie w tece 40 mieszczą się zapisy terenowe melodii, m.in. słoweńskich i chorwackich wykonane przez Kolberga w roku 1857, opublikowane w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. III), sporządzony przez Kolberga odpis melodii ze zbioru A. Kalauza, dwie karty z zapisami pieśni nieznanych autorów, ulotny druczek zawierający pięć pieśni ze zbiorów W. Dundera oraz rękopis fragmentu artykułu Kolberga Obrazy Słowiańszczyzny południowej odnotowany przez Kopernickiego jako punkt 4: ”zapisek o Czyczach, Krażaucach i Piuczenach”. Przechowywane są tam także egz. „Gazety Polskiej” z 1871 r. (nr 2–7), w których drukowane były Obrazy Słowiańszczyzny południowej (w tych numerach cz. II artykułu pt. Dalmacja). Cały artykuł przedrukowany został w Studiach, rozprawach 258 �i artykułach (T. 63). Ponadto w tece kilka numerów gazety „Illustriertes Wiener Extrablatt” z 1875 r. (nr 91, 99, 103, 104, 109, 126, 129) z artykułami o Dalmacji. Wymienionych w osobnej notatce Kopernickiego czasopism i innych druków muzycznych, prawdopodobnie zakupionych przez Kolberga w Lublanie w 1857 r., w jego tekach teraz nie ma. Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Teka 12a. Podgórze Sygn. Archiwum PTL: 1185–1190, łącznie kart 155, numer i tytuł nadano prawdopodobnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie przed r. 1953. Teki tej nie odnotowano w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU w 1934 r., pojawia się ona z numerem 12a i tytułem Podgórze dopiero w roku 1953 w protokole przekazania rękopisów Kolberga jako depozytu do Archiwum PTL. Materiały znajdujące się w tece pochodzą w większości z tego samego regionu, co przechowywane w tece 12. Są to przede wszystkim opisy wesel, pieśni i melodie w czystopisach Kolberga oraz kopie znacznej ich części wykonane przez W. Kosińskiego (teksty), albo dla niego przez osoby nieznane (nuty). Znajduje się tu także rękopis pieśni i bajek zapisanych przez M. Szczurka, wydany w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/II). Niektóre teksty i melodie zamieścił już Kolberg w cz. I i II Krakowskiego (T. 5–6), pozostałe zostały obecnie opublikowane w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45) i w Tarnowskiem– Rzeszowskiem (T. 48). Podstawą druku były rękopisy Kolberga, w bardzo nielicznych przypadkach, jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga, posłużono się kopiami W. Kosińskiego. Tekę 12a utworzono prawdopodobnie dlatego, że materiały Kolberga i kopie Kosińskiego przestały się mieścić w tece 12 i jej zawartość podzielono na dwie części. 259 �Teka 18a. Ruś Czerwona Sygn. Archiwum PTL: 1230–1237, łącznie kart 296, numer i tytuł pojawiają się w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., tam: „18a. Ruś Czerwona I, przygotowane do druku przez J. Bielę”. Teka utworzona została dla pomieszczenia rękopisu Jana Bieli, który w r. 1911 opracował do druku materiały Kolbergowskie znajdujące się w tece 18. Na okładce tytuł: „18 teka Kolberga przygotowana do druku”. Teka zawiera wstęp J. Bieli z datą „Lwów, we wrześniu 1911” i jego kopie rękopisów z teki 18, niezależnie od lokalizacji zawartych tam zapisów pochodzących czasem z innych regionów. Kopie są uporządkowane w sposób zbliżony do układu przyjętego przez Kolberga w monografiach regionalnych. Opracowanie J. Bieli nie zostało wydane, nieliczne fragmenty były wykorzystane w trakcie przygotowywania do druku materiałów do tomów Ruś Czerwona (T. 56 i 57), jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga. Teka 41. Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych Sygn. Archiwum PTL: 1347, łącznie kart 135. Teki tej nie wymienia ani Kolberg w spisie tek z 1886 r., ani później Kopernicki. W inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r. rękopis ma numer 41 i tytuł: Pieśni ludowe religijne z uwagą „Przygotowane do druku”. Obecny tytuł nadany w Archiwum PTL. Na zawartość teki składa się rękopis Kolberga – zbiór pieśni religijnych (k. 1–131), sporządzony prawdopodobnie około roku 1888 w oparciu o śpiewniki M. M. Mioduszewskiego, m.in. na k. 125–131 „Pieśni cerkiewne w diecezji chełmskiej obrządku greckokatolickiego używane”, ponadto cztery karty z Kolbergowskimi zapisami terenowymi kolęd, pastorałek i pieśni religijnych z Ruszkowa na Kujawach, pochodzące z r. 1865 (k. 132–135). Nie wiadomo, czy te ostatnie, tj. zapisy ze słuchu zostały dołączone do odpisów ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego przez Kolberga, raczej sądzić można, że zostały one włożone tam później, przez kogoś kierującego się gatunkami i treścią pieśni, a nie ich pochodzeniem regionalnym. Kopernicki nie opisał rękopisu pieśni religijnych jako osobnej teki z numerem 41, na obwolucie jest tylko jego notatka: „Materiały p[rzys]posobione do jakiejś pracy osobnej o śpiewach religijnych ludowych”. W protokole potwierdzającym przyjęcie przez Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga w 1953 r. opis: „koperta z nutami i notatkami” również bez numeru teki. 260 �Pieśni przepisane ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego w większości opatrzone są przez Kolberga odsyłaczami do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych, w których wydrukował albo te same utwory, albo ich warianty. Niedrukowane zamieszczono w odpowiednich tomach regionalnych bądź w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga, m.in. w suplemencie do Kaliskiego (T. 79) i Chełmskiego (T. 82), o ile opatrzył je notami lokalizacyjnymi, pozostałe znajdą się w tomie Miscellanea. Kolędy i inne pieśni z Ruszkowa zapisane przez niego ze słuchu są opublikowane w suplemencie do Kujaw (T. 72/II). Teka 42. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1348–1351, łącznie kart 136. Teki o takim numerze nie ma w wykazie Kolberga z 1886 r. Notatki Kopernickiego odnoszące się do teki 42 charakteryzują materiały znajdujące się według wykazu Kolberga z 1886 r., a także obecnie, w tece 40 Miscellanea, dlatego przytoczono je wyżej w informacjach o tej tece. Czy tekę 42 utworzył jeszcze Kolberg, czy Kopernicki nie udało się ustalić. W inwentarzu sporządzonym w Komisji Etnograficznej PAU w 1934 r. teka 42 jest odnotowana z tytułem Miscellanea, tam jako zawartość podano tylko: „Pieśni”. Obecnie w tece 42 znajdują się wykonane przez Kolberga czystopisy i zapisy terenowe pieśni i melodii oraz kilka wycinków i druków nie związanych z jego pracami. Zapisy terenowe pochodzą z różnych regionów Królestwa Kongresowego; czystopisy przygotowywane były przez Kolberga do kilku publikacji: przechowywany jest tu m.in. rękopis pt. Zbiór mazurów i obertasów gminnych, obejmujący 72 melodie wokalne z akompaniamentem fortepianu; liczne są karty z czystopisami kilku wariantów danego wątku z różnych regionów, przygotowywanymi do druku w tomach planowanych jako następne po Pieśniach ludu polskiego z 1857 r., tj. w monograficznych zbiorach pieśni; ponadto znajduje się tu rękopis Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury obejmujący ponad 700 tańców składających się z dwu lub więcej melodii, przygotowywany jako trzecia część monografii Kujawy, na której druk zabrakło Kolbergowi pieniędzy. Został 1 Numeracja tek 40–44 była w archiwum PTL w latach 1953–1961 kilkakrotnie zmieniana, co uwidocznione jest także na obecnych okładkach teczek. W tym wykazie przyjęto kolejność zgodną z aktualnymi sygnaturami archiwalnymi. 261 �on opublikowany w suplemencie do Kujaw (T. 72 cz. I). Zbiór mazurów i ober­tasów gminnych opublikowano w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (T. 67/II). Pozostałe pieśni i melodie zależnie od ich lokalizacji opublikowane zostały w odpowiednich tomach regionalnych i w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Teka 43. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1352, łącznie kart 129. Teka nie wymieniona przez Kolberga, ani przez Kopernickiego. Numer i tytuł odnotowane dopiero w inwentarzu Komisji Etnograficznej z 1934 r., tam jako zawartość podano tylko: „Pieśni”. W protokole z r. 1953, potwierdzającym przyjęcie w depozyt przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga, teka ma nr 43, tytuł Miscellanea i opis: „Zawiera zbiór pieśni z nutami i bez oraz same nuty z różnych okolic Polski. Kart numerowanych 154”. Obecnie znajdują się w niej Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii z różnych regionów Polski, głównie z Królestwa Kongresowego, mniej liczne z Krakowskiego i Podhala. Zapisy pochodzą sprzed r. 1871, część z nich jest prawdopodobnie dokumentacją najwcześniejszych badań terenowych Kolberga. Rękopisów innych osób, najczęściej nieznanych, jest zaledwie kilka. Do zespołu tego odnosi się zapewne opis Kopernickiego określający pierwotną zawartość teki 33: „Muzykalia. Obertasy. Pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane”. Rękopisy przechowywane w tece 43 stanowią obecnie bezcenny materiał do analizy Kolbergowskich zapisów ze słuchu oraz do pracy nad suplementami i komentarzami źródłowymi do monografii wydanych przez Kolberga w XIX w. Numeracja kart: 1–100 i 126–154 wskazuje, że w tece brak 25 kart, które znajdowały się tam w r. 1953, a zaginęły przed r. 1962. Teka 44. Przysłowia. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1416, łącznie kart 305. Numer teki i tytuł nadane w Archiwum PTL. Rękopisy zakupione w r. 1959 przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie 1. Na pierwszej karcie każdego ręko1 Zakupiono wtedy trzynaście zespołów rękopisów, które podzielono miedzy trzy nowoutworzone teki Miscellanea, nadając im numery 44–46. 262 �pisu odbita owalna pieczęć z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. Najobszerniejszą część materiałów zawartych w tej tece stanowi rękopis Józefa Konopki Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał … (karty 51–290), przy czym znaczna liczba tych tekstów to wypisy z druków obcojęzycznych. Ponadto znajdują się tu także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), rękopisy innych zbieraczy przysłów: nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart), Andrzeja Jakubowskiego przysłane Kolbergowi z okolic Lwowa, niewielki rękopis M. Akielewicza z przysłowiami litewskimi oraz kilka rkp. nieznanych autorów. Kolberg po wydaniu Krakowskiego zamieszczał w monografiach nieliczne przysłowia specyficzne dla regionu, natomiast inne, zapisane przez siebie lub otrzymane od współpracowników przekazywał Konopce, który pracował nad wielkim zbiorem przysłów polskich. Obecna teka 44 jest świadectwem pracy Konopki, który nie zdołał jednak przygotować swego zbioru do druku. Z materiałów tych korzystał prawdopodobnie S. Adalberg, przygotowując Księgę przysłów polskich … (Warszawa 1889-1894; zob. S. Świrko, przedmowa w tomie Przysłowia, T. 60, s. XXVII). Teksty polskie zawarte w rękopisach różnych autorów, głównie J. Konopki, zostały wydane w T. 60 Przysłowia. Teksty ukraińskie, przeważnie przekazane Konopce przez Kolberga, zamieszczono w odpowiednich tomach regionalnych. Nieopublikowane pozostały przysłowia łacińskie i inne obcojęzyczne wypisane przez Konopkę z dostępnych mu źródeł drukowanych. Teka 45. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1417–1419, łącznie kart 213. Numer teki i tytuł nadane w Archiwum PTL. Materiały zakupione przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. Na zawartość teki składają się rękopisy bardzo zróżnicowane. Znajdują się tam duże fragmenty Kolbergowskiego czystopisu I i II części Krakowskiego (T. 5–6) oddane z drukarni, wśród nich karteczka z notatką „Do Pana Zecera” z uwagami o pierwszej korekcie tomu 5, oraz fragmenty korekty tego tomu (cz. I Krakowskiego). Karty te przemieszane są z nielicznymi rękopisami innych osób, również dotyczącymi kultury ludowej okolic 263 �Krakowa. Ponadto znajduje się tam fragment brulionu rozprawy Kolberga Rzecz o obchodach weselnych … (druk całości w T. 63 Studia, rozprawy i artykuły) oraz nieliczne zapisy Kolberga z Pokucia i z okolic Krakowa. Przechowywane są w tej tece także materiały przygotowane przez inne osoby: Raptularz Antoniny Konopczanki, czyli zapisane przez nią wywiady z mieszkańcami Modlnicy, rękopis liczący 23 karty i w całości wydany w suplemencie do Krakowskiego (T. 73, cz. III), rękopis nieznanego autora zawierający ponad 120 kolęd i pastorałek przepisanych ze zbioru M.M. Mioduszewskiego oraz rękopis Józefa Konopki z zapisami tekstów pieśni z okolic Czerska, pochodzący z roku 1841. Konopka uczestniczył wtedy w badaniach terenowych zorganizowanych przez Kolberga. Te ostatnie teksty opublikował Kolberg w monografii Mazowsza (T. 24 i 25). W tece znajduje się także kilka listów Kolberga do R. Konopki, J. Konopki i A. Męcińskiej (zostały wydane w Korespondencji… T. 64–66), wspomnienie poświęcone J. Konopce napisane przez Kolberga w 1880 r. i drukowane w „Kłosach”, drobne druki okolicznościowe skierowane do Kolberga (program koncertu, zaproszenie). Przechowywany jest tam także rkp. J. Konopki Imienie wsi Modlnica Wielka (kart 29). Część zawartości tej teki to dokumenty i inne rękopisy ściśle związane z pracami i twórczością Józefa Konopki bądź członków jego rodziny. Większość należy do materiałów stanowiących niegdyś własność Kolberga, zapewne pozostawionych przez niego w Modlnicy, gdy przeprowadzał się do Krakowa jesienią 1884 r. Całość, bardzo zróżnicowana rzeczowo i autorsko, sprawia wrażenie rękopisów przypadkowo zebranych w jeden zespół. Teka 46. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1359, łącznie kart 23. Numer i tytuł teki nadane w Archiwum PTL. Zespół rękopisów zakupiony przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna z napisem „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W tece znajdują się głównie Kolbergowskie materiały związane z wystawą etnograficzną w Kołomyi zorganizowaną w 1880 r. Są to bruliony pism kierowanych przez Kolberga lub komitet organizacyjny wystawy do współpracowników, wstępna wersja katalogu, jego przekład na język niemiecki wykonany przez nieznaną osobę oraz rkp. B. Jurczeńki ze spisem haftów 264 �prezentowanych na wystawie. Ponadto znajdują się tam: odezwa w sprawie subskrypcji Ludu, rękopis R. Konopki (wiersz jego autorstwa), rkp. E. Kierskiego z krytycznymi uwagami o pierwszej redakcji cz. I Poznańskiego i dwa druki – program koncertu na cześć Kolberga z r. 1889 i „bilet przedpłaty” na Poznańskie. Bruliony pism dotyczące wystawy etnograficznej w Kołomyi zostały opublikowane w tomie Ruś Karpacka cz. I (T. 54), spis haftów zamieścił Kolberg w cz. I Pokucia (T. 29), pozostałe materiały, poza rkp. Romana Konopki, wykorzystano w biografii O. Kolberga. Większość rękopisów i druków pochodzi ze zbiorów Kolberga, należały one prawdopodobnie do zespołu pozostawionego przez niego w Modlnicy jesienią 1884 r. gdy przeprowadzał się do Krakowa. Różnorodność materiałów wskazuje, że podobnie jak obecna teka 45 są to rękopisy i druki przypadkowo zebrane razem i ujęte wspólną okładką. Teka 47. Teka rycin Sygn. Archiwum PTL: 1353–1354/I–III, łącznie kart 189, tytuł i numer teki nadane w Archiwum PTL. W spisie z r. 1886 po wymienieniu tek o numerach 1–40 zanotował Kolberg: „A nadto: Zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp. przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach”. Ten zbiór rycin i jego spis sporządzony przez Kolberga nie zachowały się. Zespół materiałów ikonograficznych znajdujący się dziś w tece 47 nie jest kontynuacją Kolbergowskiej teki rycin z akwarelami i rysunkami ani jego albumu z fotografiami. Są to karty wyjęte z tek regionalnych w latach 1945–1961, zawierające wykonane przez Kolberga szkice terenowe, m.in. z Wielkopolski, szkice i rysunki nieznanych osób, fotografie i akwarele z różnych regionów, oraz próbne odbitki drzeworytów. Część rękopisów znajdujących się obecnie w tece 47 została przekazana Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w r. 1953 r. w osobnej kopercie, ale bez spisu zawartości. Były one wyjęte z tek regionalnych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie do sfotografowania przed przekazaniem rękopisów Kolberga do dyspozycji Komisji Organizacyjnej IHKM. Zbiór ten został uzupełniony rękopisami wyjmowanymi z Kolbergowskich tek w Pracowni 265 �Kolbergowskiej1 istniejącej przy Zarządzie Głównym PTL we Wrocławiu w latach 1959–1961. Przeprowadzony w Krakowie i we Wrocławiu wybór materiałów ikonograficznych nie był konsekwentny i wiele szkiców oraz fotografii pozostało w tekach regionalnych. Karty wyjmowane z tek w Pracowni Kolbergowskiej umieszczono w nowej okładce razem z przekazanymi w 1953 r. i tak utworzonemu zespołowi w Archiwum PTL przed r. 1961 nadano numer, tytuł i sygnaturę. We wrześniu 2013 r. dołączono do tego zbioru rysunki, szkice i fotografie (79 kart) pochodzące również z tek regionalnych, głównie z dawnej teki 27 Ruś Chełmska (54 karty), ale także z teki 6 Pomorze, odnalezione w r. 2013 w prywatnych materiałach po Józefie Gajku2. Były one wyjęte z tek regionalnych w latach 1959–1961, tj. w okresie gdy J. Gajek był redaktorem Dzieł Kolberga. Wszystkie akwarele, szkice i fotografie są reprodukowane w odpowiednich tomach regionalnych Dzieł wszystkich i w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga. Duży zespół rycin dotyczących Chełmskiego odnaleziony w r. 2013, już po opublikowaniu suplementu (T. 82) do monografii tego regionu, wydano jako osobny aneks (T. 82 aneks). Teka 48. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1355, łącznie kart 87, tytuł i numer teki nadano w Archiwum Naukowym PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie3. 1 Zob. I. Chruścielowa Sprawozdanie z działalności Komitetu Kolbergowskiego za rok 1959, „Lud” T. XLVI za rok 1960. Tam na s. 359-360: „Wysegregowano rysunki z całości materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikowi”. 2 W zespole materiałów przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego spadkobierców J. Gajka jako rękopisy należące do spuścizny O. Kolberga rozpoznał te ryciny w roku 2013 etnolog Filip Wróblewski. 3 Prawdopodobnie ten zespół i dwa następne (tj. teki 48, 50 i 51 o sygn. Arch. PTL 1355, 1357 i 1358) to część materiałów przywiezionych do Warszawy w 1953 r. z Muzeum Etnograficznego w Krakowie i przekazanych Komitetowi Organizacyjnemu IHKM, działającemu w Warszawie pod kierunkiem prof. Dynowskiego. Zapewne przez przypadek nie zostały one oddane bezpośrednio w 1953 r. do Archiwum PTL razem z innymi tekami Kolberga, a jako należące do jego spuścizny rękopiśmiennej rozpoznane zostały dopiero dziesięć lat później i przywiezione do Redakcji Dzieł Wszystkich Kolberga działającej w Poznaniu. Przekazana wówczas została także 266 �Teka zawiera zapisy terenowe i czystopisy Kolberga oraz nieliczne rękopisy innych osób, tworzące przypadkowy zbiór materiałów pochodzących ze spuścizny Kolberga. W większości są to teksty pieśni z melodiami z różnych regionów, publikowane w Krakowskiem (T. 5–6), Kieleckiem (T. 18–19), Mazowszu (T. 26), oraz w suplementach do tych monografii, a także w Górach i Podgórzu (T. 44–45), Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46), Rusi Czerwonej (T. 56) oraz przewidziane do druku w tomach Miscellanea. Teka 50. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1357, łącznie kart 487, tytuł i numer teki nadano w Archiwum PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Na zawartość tego zespołu składa się czterdzieści jeden składek z numeracją kart osobną dla każdej z nich i z różnymi materiałami. Największą grupę stanowią rękopisy Kolberga i pochodzące z jego zbiorów rękopisy współpracowników, m.in. Bazylego Jurczeńki z Ispasa na Pokuciu, Marii Hemplówny z Tarnowa w Chełmskiem oraz innych, nie zawsze znanych osób. Bardzo liczne są włożone obok oryginałów kopie wykonane przez W. Kosińskiego i sygnowane jego inicjałami. Kosiński przed r. 1914 opracowywał materiały Kolberga z teki 12, jednak przygotowany przez niego tom Podgórze zachodniej Galicji nie został oddany do druku. Znajdujące się dziś w tece 50 odpisy Kosińskiego były częścią tego tomu, uzupełniającą materiały zawarte dziś w tece 12a. Materiały znajdujące się w tece 50. są bardzo zróżnicowane, zarówno jeżeli chodzi o regiony, których dotyczą, jak i ich tematykę i autorstwo. Częściowo wynika to stąd, że Kolberg z oszczędności, zwłaszcza pod koniec życia, używał odwrotnych stron czystopisów tomów już wydanych do redagowania nowych opracowań i do takich należy znaczna część kart w tej tece. Część zapisów wydał Kolberg w Krakowskiem (T. 5–8), Poznańskiem (T. 10), Lubelskiem (T. 17), Kieleckiem (T. 18–19), Łęczyckiem koperta, która otrzymała nr 49 i sygn. 1356, zawiera ona rękopis, częściowo maszynopis, pracy H. Biegeleisena Obrzęd weselny ludu polskiego ma tle indoeuropejskiego rytuału wydanej pt. Wesele we Lwowie w 1928 r. 1 Zob. przypis poprzedni. 267 �(T. 22), Kaliskiem (T. 23) i Mazowszu (T. 25 i 27–28), niektóre zamieszczone zostały w Przemyskiem (T. 35) przez I. Kopernickiego, pozostałe wydano później w tomach Mazowsze (T. 42), Góry i Podgórze (T. 44–45), Kaliskie i Sieradzkie (T. 46), Podole (T. 47), Tarnowskie–Rzeszowskie (T. 48), Ruś Czerwona (T. 57/I), oraz w suplementach do wszystkich monografii drukowanych w XIX w. przez Kolberga (T. 71–84), a także w tomach z kompozycjami Kolberga (T. 68) i z jego korespondencją (T. 64–66). W tece tej znajduje się m.in. kopia poloneza Ges-dur F. Chopina (sygn. 1357/3, k. 1-2), mającego w tym rękopisie tytuł Les Adieux, wykonana na prośbę Kolberga prawdopodobnie przez Jana Kleczyńskiego. Ponadto są tu teksty Seweryny Pruszakowej do których Kolberg komponował pieśni, przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego w rękopisie Juliusza Kolberga, oraz piosenka litewska Wesele wilcze „dla zabawy chorego O.K.” przełożona przez Kopernickiego. Znaczna część rękopisów prawdopodobnie znajdowała się pierwotnie w różnych tekach regionalnych lub Miscellanea, ale nie wiadomo, kto i kiedy je wyjął i utworzył tak zróżnicowany zespół. Teka 51. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1358, łącznie kart 233, tytuł i numer teki nadano w Archiwum PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Na zawartość teki składają się dwa zespoły o całkowicie różnym charakterze. Pierwszy, obejmujący karty 1–40, to dwie redakcje tańców z Kujaw, przygotowywane przez Kolberga jako trzecia część monografii tego regionu. Każda z nich zawiera ponad 700 tańców składających się z dwu lub trzech melodii. Tańce te zostały wydane w tomie Kujawy. Suplement do t. 3–4 (T. 72/I) według najpełniejszej ich redakcji zachowanej w tece 42. Rękopisy z teki 50 były materiałem pomocniczym w tej edycji. Drugi zespół, obejmujący pozostałe karty, to rękopisy kompozycji Kolberga: jego utwory instrumentalne i wokalne, nie wszystkie ukończone, w tym fragmenty kompozycji scenicznych: Król pasterzy, Scena w karczmie i Pielgrzymka do Częstochowy. Większość znajdujących się w tece 1 Zob. przypis 3 na s. 266. 268 �utworów została wydana w tomach Kompozycje wokalno-instrumentalne (T. 68) i Kompozycje fortepianowe (T. 69). Utwory Kolberga w tej edycji publikowano według XIX-wiecznych pierwodruków, wtedy rękopisy były wykorzystane w komentarzach źródłowych, jednak dla znacznej części pieśni i innych utworów rękopisy były podstawą druku. Poza kompozycjami Kolberga w tece 51 znajduje się tekst libretta do Sceny w karczmie napisany zapewne przez Gregorowicza z poprawkami Kolberga i fragment libretta Pielgrzymki do Częstochowy napisanego przez Kolberga według tekstu Pruszakowej. Nieliczne są karty z innymi materiałami, czasem zapisanymi przez nieznanych autorów, m.in. są tam Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni z Morownicy (jedna karta), kilka pieśni rumuńskich przepisanych ze źródła drukowanego, pieśń węgierska, kopia rękopisu Pieśń rokoszan Zebrzydowskiego z 1606 r. oraz drukowana pieśń powstańcza z 1863 r.: Nasza tysiącletnia rocznica wydana w Lipsku u Breikopfa i Härtla. Materiały do biografii etnografów polskich Adama Fischera Obecnie sygn. Arch. PTL 99, dawniej 323. Tytuł nadany w Archiwum PTL. Poza maszynopisami biogramów autorstwa A. Fischera, m.in. O. Kolberga, w zespole tym znajdują się rękopisy z pieczęcią „Ze zbiorów śp. A. Fischera” pochodzące ze spuścizny Kolberga, wyjęte z jego tek 21/22 Pokucie i 23 Huculi. Są to trzy rękopisy Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie (kart 15), Przysłowia i gadki (1 karta) i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa (1 karta) oraz rękopis nieznanego autora ze wsi Żabie, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wierzeń, ubiorów, zwyczajów, wypasu owiec i bydła na połoninach itp. (9 kart). Na wszystkich rękopisach widać ślady pracy Kolberga, tj. jego drobne dopiski, poprawki i wyjaśnienia. Teksty z rkp. B. Jurczeńki opublikowane zostały w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55). Informacje zawarte w rkp. autora z Żabiego wykorzystał Kolberg wcześniej we własnych opracowaniach na te tematy zachowane w rękopisach. Te zapisy zostały zamieszczone w Rusi Karpackiej (T. 54). Nie udało się ustalić kiedy rękopisy przechowywane dziś w Archiwum Naukowym PTL w zespole „ze zbiorów śp. A. Fischera” zostały wyjęte przez tego etnografa z tek Kolberga. 269 �Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie1 Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii, sygn. BN PAU i PAN 716 (tom II zbioru autografów C. Walewskiego), karty 193-194. Rękopis recenzji drukowanej w „Bibliotece Warszawskiej” 1871, T. 3, s. 464–465, przedrukowanej w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, Dzieła wszystkie T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. Z Cyprianem Walewskim (1820–1873), bibliografem, bibliofilem i kolekcjonerem, spotykał się Kolberg w Warszawie przed swoim wyjazdem do Galicji w r. 1871. Walewski autograf dostał zapewne od autora. Rękopis melodii litewskich zebranych przez księdza Antoniego Juszkiewicza, przepisanych, transponowanych i opracowanych przez Oskara Kolberga, Izydora Kopernickiego, Jana Baudouin’a de Courtenay i Zygmunta Noskowskiego..., sygn. BN PAU i PAN 1438, karty 1–24. Kolberg wiosną 1889 r. na prośbę J. Karłowicza podjął się opracowania do druku melodii pieśni litewskich zanotowanych przez A. Juszkiewicza. Zdążył uporządkować rzeczowo zapisy, które były pierwotnie ułożone chronologicznie według daty ich pozyskania i zredagować 119 melodii z tego rękopisu, obejmującego około 2000 zapisów nutowych. Karty z melodiami zredagowanymi przez Kolberga są współoprawne z pozostałymi. Zbiór Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza … wydany został w Krakowie w r. 1900. 1 Wymienione niżej rękopisy odnotowane są w następujących katalogach rękopisów Biblioteki Naukowej PAU-PAN w Krakowie: J. Czubek Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie [sygn. 1-1588], Kraków 1906; Katalog rękopisów biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie: sygnatury 2149–2298, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Wrocław 1965; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 2299-2630, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie: sygnatury 2907–3606, opracowali J. Dużyk i B. Schnaydrowa pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1973; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sygnatury 3607–4003, opracowali B. Schnaydrowa i J. Staszel pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1976. 270 �Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 2183 (do roku 1965 sygn. 21841), kart 141. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Papiery osobiste Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Materiały zawarte w tym zespole podzielone są na trzy grupy: świadectwa (k. 1–63), dokumenty sporządzone przez Kolberga (k. 64–84) oraz rachunki i kwity (k. 85–141). Wśród świadectw znajdują się dokumenty osobiste: metryka, paszporty, zaświadczenia o pracy i dyplomy członkowskie różnych towarzystw. W dziale drugim są dokumenty, z których najbardziej istotne dla poznania biografii Kolberga to: itinerarium, czyli wykaz podróży z lat 1836–1885 sporządzony prawdopodobnie w roku 1889, szkic autobiografii pochodzący zapewne z tego samego roku, wykazy tek z rękopisami z roku 1886 i 1887, dwa egzemplarze konceptu testamentu (z r. 1883), przekazującego Akademii Umiejętności zebrane przez Kolberga materiały etnograficzne. Dział trzeci to pokwitowania i rachunki, a także rozliczenia i inne notatki finansowe Kolberga związane przede wszystkim z drukiem Ludu lub prac wcześniejszych. Znaczna część dokumentów zawartych w tym zbiorze została wykorzystana, odnotowana lub w całości opublikowana w Korespondencji … (T. 64–66), a także we wstępach do innych tomów Dzieł wszystkich O. Kolberga i w jego biografii (T. 85 cz. I–III). Miscellanea, sygn. BN PAU i PAN: 2184 (do r. 1965 sygn. 21832), kart 389. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Miscellanea z rękopisów Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Przechowywane obecnie w tej tece materiały są bardzo zróżnicowane, znajdują się w niej głównie rękopisy Kolberga, m.in.: zapisy folkloru z Kieleckiego, Mazowsza, Podola i innych regionów, fragmenty czystopisów jego różnych publikacji (m.in. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, Indianie amerykańscy, recenzja zbioru mazurów A. Kratzera), bruliony odpowiedzi na recenzję H. Biegeleisena, kilka stron odbitek korektorskich Pokucia cz. II, bruliony pism dotyczących wystawy etnograficznej w Moskwie w 1867 r., kompozycje Kolberga (pieśni i mazur), spisy odbiorców i subskrybentów Ludu, spisy osób z Mazur i z Pomorza, które Kolberg chciał polecić Sekcji Etnograficznej Akademii Umiejętności jako współpracowników, notatki do 1 W r. 1964 w Bibliotece PAN zespołowi rękopisów o sygnaturze 2183 nadano nową sygnaturę 2184 i odwrotnie. Zob. przypis 1 na s. 224. 2 Zob. przypis poprzedni. 271 �biografii kilku osób, m.in. Juliusza i Antoniego Kolbergów i Józefa Konopki, spisy rycin „typów ludowych” znajdujących się w Muzeum Ossolińskich we Lwowie i in. Dość liczne są rękopisy innych osób: pieśni z Mazur w zapisach Kossobudzkiego z Margrabowa, Mroczka, Burego z Jełgunia i W. Kętrzyńskiego, zapisy M. Hemplówny z Chełmskiego, formularz Szematu W. Ks. Poznańskiego wypełniony we Włoszakowicach. Osobną grupę stanowią druki: m.in. egzemplarze czasopism z recenzjami Króla pasterzy i z innymi artykułami o Kolbergu, statut Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, Instrukcja do badania właściwości ludowych Sekcji Etnologicznej akademickiej Komisji Antropologicznej (Kraków 1874). Teka liczy blisko 400 kart, jest więc bardzo obszerna i opis jej zawartości jest tu z konieczności skrótowy. Wskazuje jednak, że zebrano w niej rękopisy i druki różnych autorów, na różne tematy i związane z różnymi okresami działalności Kolberga. Jest to więc zbiór dokumentów raczej przypadkowy. Były one prawdopodobnie wyjmowane z różnych tek lub znalezione poza założonymi przez Kolberga tekami, a następnie złożone razem w jednym zespole archiwalnym, którego układ nie oddaje treści ani autorstwa znajdujących się tam materiałów. Korespondencja Oskara Kolberga, sygn. BN PAU i PAN: 2185, t. 1–4, łącznie kart 1400 (t. 1 – kart 301, t. 2 – kart 324, t. 3 – kart 377, t. 4 – kart 398). W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Zespół zawiera listy otrzymane przez Kolberga i bruliony listów pisanych przez niego, ponadto pokwitowania drukarni itp. dokumenty. W tekach 1–3 listy otrzymane przez Kolberga ułożone są alfabetycznie według nazwisk autorów i nazw instytucji, listy każdego autora ułożone chronologicznie. W tece 4 znajdują się bruliony listów Kolberga, również uporządkowane alfabetycznie według nazwisk i nazw adresatów, a w tych grupach chronologicznie. Zespół ten zawiera blisko 900 jednostek epistolograficznych, a także pokwitowania itp. Dwa listy zachowały się w kopiach I. Kopernickiego, który był zapewne zbieraczem autografów i otrzymał oryginały od Kolberga, sporządzając w zamian kopie. Większość listów dotyczy badań naukowych, spraw wydawniczych i podróży Kolberga. Do niektórych dołączone były notatki etnograficzne bądź zapisy folkloru na osobnych kartach, lub bezpośrednio w liście. Materiały te w znacznej części opublikował Kolberg w odpowiednich tomach Ludu, pozostałe są zamieszczone w nowych monografiach lub w tomach 272 �suplementowych. Wszystkie listy zostały wydane w tomach Korespondencja Oskara Kolberga cz. I–III (T. 64–66). G.G. [Gustaw Gizewiusz] Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840-go roku przez […]. Sygn. BN PAU i PAN 2559, stron 612. Do roku 1939 rękopis Gustawa Gizewiusza (1810-1848) znajdował się w tece 3 Mazury pruskie O. Kolberga. Manuskrypt swój G. Gizewiusz powierzył około roku 1844 K. W. Wójcickiemu, który przekazał go Kolbergowi1. Rękopis zawiera ponad 400 tekstów pieśni i do niektórych z nich melodie (32 zapisy nutowe). Część pieśni Kolberg zamieścił w tomie Pieśni ludu polskiego w 1857 r., większość w rękopisie monografii Mazury pruskie wydanej jako T. 40 Dzieł, pozostałe dołączone zostały do tej monografii w aneksie (s. 486-581 tomu 40)2. Podkarpacie polskie, sygn. BN PAU i PAN: 3194, kart 84. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Pogórza Karpackiego, z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Ten zespół rękopisów był prawdopodobnie przechowywany pierwotnie w tece 34. Miscellanea 4 — jego zawartość odpowiada punktowi pierwszemu opisu Kopernickiego odnoszącego się do teki 34: „Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów” (zob. wyżej informacje o tece 34). Obecnie w zbiorze o tej sygnaturze znajdują się głównie zapisy terenowe Kolberga z lat 1883–1885, tj. z jego ostatniego okresu badań, a dotyczą wszystkich aspektów kultury ludowej, zapisy Kolberga pochodzą w większości ze Wzdowa, Rymanowa, Iwonicza i Czaszyna. Tylko dwie karty to rękopisy innych osób. Ponadto znajdują się tu rysunki i akwarele. Prawie wszystkie materiały z tej teki wydane zostały w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51). Nieliczne pozostałe zamieszczone 1 W Katalogu rękopisów błędna informacja: „dar Gustawa Giżyckiego” (Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 2299-2630, oprac. Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967, s. 149). W zbiorach biblioteki PAU manuskrypt Gizewiusza znalazł się jako część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, który otrzymał go przed 1857 r. od K.W. Wójcickiego. Kolberg przechowywał ten rękopis w tece 3 Mazury pruskie. 2 Rękopis G. Gizewiusza został w całości wydany w Poznaniu w 2000 r. w opracowaniu Danuty Pawlak. 273 �są w suplemencie do Przemyskiego (T. 83), w Podolu (T. 47) i w Rusi Czerwonej (T. 56–57). Podkarpacie ukraińskie, sygn. BN PAU i PAN: 3195–3201, łącznie kart 436. W katalogu BN PAU i PAN zespoły rękopisów o sygn. 3195–3199 mają tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu Wschodniego, rękopisy o sygn. 3200 tytuł Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu Wschodniego (Bieszczady), rękopisy o sygn. 3201: Wypisy źródłowe, notaty i zapiski Oskara Kolberga dotyczące ludności ruskiej (Łemków) zamieszkującej Beskid Wschodni (Bieszczady). W katalogu zespoły te mają noty „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Obecnie siedem osobnych zespołów archiwalnych, stanowiących w roku 1886 część teki 18, a następnie teki 34 (zob. wyżej informacje o tej tece). Rękopisów tych dotyczy fragment wykonanego przez Kopernickiego opisu dawnej teki 34: „2. Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka). Piękne materiały na duży tom lub 2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy się do mojej monografii o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.” W zespołach tych przeważają zapisy Kolberga powstałe w czasie badań terenowych w latach 1883–1885. Większość wykonana została w Bóbrce, Leszczowatem, Solinie, Procisnem, Czaszynie, Wzdowie, Wołtuszowej, Rymanowie i w miejscowościach sąsiednich. Nieliczne są zapisy innych osób, wśród nich Pelagii i Józefa Blizińskich, przyjaciół Kolberga, do których należała do r. 1888 Bóbrka, oraz Aleksandry Zduniowej z Procisnego, gdzie Kolberg prowadził badania w r. 1884, a także dwu osób nieznanych. Podział materiału na odrębne zespoły o sygn. 3195–3200 oddaje w części Kolbergowski podział na „podteczki” w pierwotnej tece regionalnej, który odpowiadał zaplanowanemu porządkowi treści w monografii. Pomiędzy zapisami z Sanockiego, które są najliczniejsze, znajdują się także notatki terenowe z Przemyskiego oraz nieliczne zapisy z innych regionów, m.in. z Wielkopolski. Wszystkie materiały zostały wydane drukiem, większość w monografii Sanockie–Krośnieńskie (T. 49–51), pozostałe w odpowiednich tomach regionalnych, lub w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Obecna zawartość tych zespołów archiwalnych przedstawia się następująco: – sygn. 3195, kart 54. Znajdują się tu głównie rękopisy terenowe Kolberga dotyczące obrzędów i zwyczajów dorocznych, inne zagadnienia 274 �(obrzędy rodzinne, pieśni, wierzenia) pojawiają się wtedy, gdy w czasie wywiadów zapisane były na jednej karcie z informacjami o obrzędach dorocznych. Prawie wszystkie notatki w tej tece pochodzą z Sanockiego i zostały zamieszczone w monografii tego regionu (T. 49–51). Nieliczne pochodzą z Przemyskiego (rysunki pisanek z Iskani) oraz z okolic Stanisławowa, Bełza i innych miejscowości. Te zamieszczono w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) i w tomie Ruś Czerwona (T. 57/II). – sygn. 3196, kart 41. Przeważają w tym zespole zapisy pieśni powszechnych, niezwiązanych z obrzędami, w większości zapisane są z melodiami. Pochodzą z badań terenowych Kolberga w Bóbrce, Leszczowatem, Czaszynie, Ustrzykach, Myczkowcach, a także w Rymanowie i Klimkówce oraz w Sanoku. Zostały opublikowane w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), nieliczne pieśni z Przemyskiego zamieszczono w suplemencie do monografii tego regionu (T. 83). – sygn. 3197, kart 37. Znajdują się tu prawie wyłącznie rękopisy terenowe Kolberga z opisami obrzędów rodzinnych, głównie wesel, oraz niewielka ilość pieśni i melodii powszechnych, niezwiązanych z obrzędami. W większości zapisane były w Leszczowatem, Czaszynie, Bóbrce, Solinie i Chrewcie. Ponadto jest tu opis wesela w Tarnawie w rękopisie nieznanego autora. Wszystkie materiały zostały zamieszczone w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), tylko jedna melodia z Sambora została włączona do suplementu do Przemyskiego (T. 83). – sygn. 3198, kart 74. Zespół zawiera zanotowane przez Kolberga w terenie teksty bajek, legend, podań i anegdot, a także zagadki, innych zagadnień dotyczą nieliczne notatki. Najwięcej tekstów pochodzi z Bóbrki, Soliny i Leszczowatego. Wszystkie zostały opublikowane w cz. III monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 51). – sygn. 3199, kart 65. Zespół zawiera pochodzące z Sanockiego notatki terenowe na temat kultury materialnej oraz obrzędów i zwyczajów, a także pieśni, bajki i zapiski o wierzeniach. Na dwu kartach są zapisy pieśni i melodii ze Szlachtowej, a przypadkowo znajdują się w tece czystopisy pieśni z Wielkopolski, ponieważ ich odwrotnych, niezapisanych stron, użył Kolberg w czasie badań w Sanockiem. Na kilkunastu kartach znajdują się szkice sprzętów i chat, a także strojów weselnych i codziennych wykonane przez Kolberga oraz przez osoby nieznane. Zapisy z Poznańskiego i Kaliskiego opublikował Kolberg w cz. V Poznańskiego (T. 13) i w cz. I Kaliskiego (T. 23), pozostałe dotyczące tych regionów zamieszczono w suplementach 275 �(T. 74 i 79), ponad dwadzieścia pieśni i melodii instrumentalnych ze Szlachtowej opublikowano w monografii Góry i Podgórze (T. 44–45). Materiały z regionu Sanockiego, stanowiące większość w tece, zostały zamieszczone w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51). – sygn. 3200, kart 68. Większość zawartych w tym zespole notatek dotyczy wierzeń, wróżb, przesądów, medycyny ludowej itp., ponadto znajdują się tu opisy chat, sprzętów, strojów i ich szkice wykonane przez Kolberga i osoby nieznane. Przeważają rękopisy terenowe Kolberga, są tu także rękopisy Józefa i Pelagii Blizińskich oraz karty, na których do ich zapisów dodał Kolberg własne notatki. Zapisy pochodzą głównie z Bóbrki, poza tym z Czaszyna, Leszczowatego, Procisnego, Wzdowa, a pojedyncze z innych miejscowości regionu. Wszystkie zostały zamieszczone w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51). – sygn. 3201, kart 97. Znajdują się tu odpisy, wyciągi i notatki Kolberga z artykułów na temat kultury ludowej zamieszczanych w pracach zwartych bądź w prasie warszawskiej, krakowskiej, lwowskiej i wielkopolskiej z lat 1830–1886. M.in. jest tu transkrypcja obszernej rozprawy A. J. Torońskiego Rusiny-Lemki drukowanej w Zorii halickiej (Lwów [1859]), odpis artykułu Lud u źródeł Sanu i Dniestru zamieszczonego w „Wędrowcu” w 1882 r. pod pseudonimem Adnaw, oraz duża liczba tekstów pieśni odpisanych ze zbioru J. F. Hołowackiego Narodnyja piesni… (1863–1870). Materiały związane z regionem sanockim zostały opublikowane w tomach Sanockie– Krośnieńskie (T. 49–51). Znajdujące się tu także odpisy z prac dotyczących innych regionów zostały zamieszczone w suplemencie do Przemyskiego (T. 83), w Rusi Czerwonej (T. 56–57), Rusi Karpackiej (T. 54), słowackie w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja (T.59/II). Nieliczne pieśni ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Chełmskie, sygn. BN PAU i PAN: 3202–3205, łącznie kart 416, obecnie cztery osobne zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 27 Ruś chełmska i podlaska. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN dla rękopisów o sygn. 3202 tytuł: Materiały zebrane przez Oskara Kolberga dotyczące Chełmszczyzny oraz dawnych guberni lubelskiej i siedleckiej, dla rękopisów o sygnaturach 3203–3205 tytuły Chełmszczyzna. W katalogu zespoły te mają noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. 276 �Materiały z dawnej teki 27 w znacznej części wydane zostały drukiem przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie cz. I i II (T. 33–34), pozostałe w suplemencie do niej (T. 82 i Aneks do t. 82). Obecna zawartość i układ kart w tych czterech zespołach odbiega od stanu pozostawionego przez Kolberga, ponieważ zmienił je już Kopernicki, przygotowując do druku cz. II Chełmskiego w latach 1890–1891. Później, w latach 1959–1961 na polecenie J. Gajka wyjęto z nich karty ze szkicami oraz fotografie (zob. wyżej opis zawartości teki 47), a w r. 1972 w trakcie archiwalnych prac porządkowych w Bibliotece PAN usunięto z nich niektóre druki, m.in. odbitki dwu prac M. Hemplówny zawierających spisy roślin jawnokwiatowych („Pamiętnik Fizjograficzny” R. 5: 1885, s. 135–153 i 154– –159), przemieszczono też wtedy część kart między tymi zespołami, a w ich obrębie ułożono karty w innej kolejności. Dziś zawartość tych czterech zespołów przedstawia się następująco: – sygn. 3202, kart 210. Znajduje się tu niewielka liczba rękopisów Kolberga, większość to rękopisy Marii Hemplówny i innych osób, ponadto wycinki z prasy i inne druki oraz dwie mapy Juliusza Kolberga z jego Atlasu Królestwa Polskiego (wyd. 1825–1827) – województwo podlaskie i województwo lubelskie, z notatkami Oskara. Przeważająca część materiałów dotyczy Chełmskiego, nieliczne Lubelskiego. Wśród materiałów otrzymanych przez Kolberga od M. Hemplówny jest opracowany przez nią obszerny słownik gwarowy wraz z rozprawą o języku znanych autorce okolic Chełma. Ponadto przechowywany jest tam rękopis Pauliny Charłampowiczówny z notatkami etnograficznymi z okolic Puchaczowa i rękopis nieznanego księdza unickiego z Podlasia. Materiały te zostały wykorzystane przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie (T. 33–34), część wcześniej przez Kolberga w Lubelskiem (T. 16–17). Pozostałe zamieszczono w suplementach do tych tomów (T. 75 i 82). – sygn. 3203, kart 64. Znajduje się tu głównie dokumentacja folkloru muzycznego z Chełmskiego, a częściowo także z Lubelskiego, są to zapisy Kolberga, Marii Hemplówny i osób nieznanych. Ponadto jest tu zbiorek pieśni bez melodii spisanych w r. 1870 przez Andrzeja Wojtasa, służącego w Podhorcach. Materiały te wydane zostały zgodnie z odnotowanymi lokalizacjami w tomach Chełmskie (T. 33–34), Lubelskie (T.16–17) i w suplementach do nich (T. 75 i 82). – sygn. 3204, kart 51. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole to rękopisy Kolberga i M. Hemplówny dotyczące wierzeń, przesądów i praktyk 277 �leczniczych i magicznych oraz rękopisy Kopernickiego, który po śmierci Kolberga przygotowywał do druku drugą część Chełmskiego i przepisywał fragmenty pierwotnych notatek, aby nadać im porządek konieczny w publikacji. Materiały te wydane zostały w monografii Chełmskie cz. II (T. 34) i suplemencie do niej (T. 82). – sygn. 3205, kart 91. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole to w większości rękopisy M. Hemplówny, z zapisami na temat dialektu (przyczynki leksykalne) i świata wierzeń. Mniej liczne są rękopisy Kolberga dotyczące wierzeń i słownika. Tak jak w zespole o sygn. 3204, tak i tutaj znajdują się rękopisy Kopernickiego, tj. jego kopie zapisów Hemplówny i Kolberga, wykonane w trakcie przygotowywania materiałów z tej teczki do druku w cz. II Chełmskiego (t. 34). Teksty pominięte w tej edycji wydano w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). Wołyń, sygn. BN PAU i PAN: 3206 i 3207, łącznie kart 342, dziś dwa osobne zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 26 o takim samym tytule. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN obydwa zespoły mają również tytuł Wołyń i noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zawartość dawnej teki 26 i jej układ zostały zmienione przez J. Tretiaka w trakcie przygotowywania do druku tomu Wołyń (wyd. 1907), a następnie podczas porządkowania rękopisów przed drukiem katalogu przez Bibliotekę PAN. Obecnie przedstawia się ona następująco: – sygn. 3206, kart 193. Tu znajduje się część rękopisów terenowych Kolberga powstałych w czasie badań prowadzonych przez niego na Wołyniu w roku 1862. Są to pieśni, opisy wesel z tekstami pieśni i melodiami oraz sporządzone przez Kolberga czystopisy części tych materiałów. Ponadto jest tu obszerny rękopis pt. Ukraińskie śpiewy i tańce nieznanego autora, wykonany w okolicy Kowla (117 tekstów i 74 melodie). Poza rękopisami terenowymi znajdują się w tej tece notatki Kolberga z prasy i z prac zwartych na temat Polesia wołyńskiego i Wołynia oraz wycinki z prasy. Większość materiałów została wydana przez J. Tretiaka w r. 1907 w tomie Wołyń (T. 36), a pochodzące z tego regionu, ale nie uwzględnione przez niego wydano w suplemencie (T. 84). Część na podstawie czystopisów Kolberga zachowanych w innych tekach zamieszczona została w tomie Białoruś-Polesie (T. 52), a nieliczne zapisane w okolicy Kamieńca Podolskiego w tomie Podole (T. 47). Pieśni i inne materiały pozbawione not lokalizacyjnych, a zanotowane w języku ukraińskim, przeznaczono do 278 �tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). – sygn. 3207, kart 149. W tym zespole znajdują się pozostałe Kolbergowskie zapisy terenowe z Wołynia i ich czystopisy oraz nieliczne pochodzące z Podola i z Chełmskiego, ponadto kilka rękopisów o niewielkiej objętości nieznanych autorów z Wołynia. Większość materiałów z tej teki została wydana przez J. Tretiaka w r. 1907 w tomie Wołyń (T.36), niewydane przez niego zamieszczono w suplemencie do tego tomu (T. 84), pozostałe w Podolu (T. 47), w suplemencie do Chełmskiego (T. 82), a zapisy w języku ukraińskim bez not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W spuściźnie Kolberga nie ma obecnie rękopisu bajek Prusinowskiego wydanych w roku 1907 przez Tretiaka w T. 36 oraz wymienionych przez Kopernickiego w opisie teki wołyńskiej (zob. wyżej teka nr 26). Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN: 3208, kart 269. Fragment dawnej Kolbergowskiej teki 3 o takim samym tytule. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: O życiu i zwyczajach Mazurów pruskich, z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Jest to rękopis monografii regionu przygotowany do druku przez Kolberga w latach 1889–1890; do września 1939 roku znajdował się w tece 3 Mazury (zob. wyżej informacje o tej tece); na początku wojny został wyjęty z teki i zakonspirowany w muzeum przyrodniczym PAN. Odnaleziony i rozpoznany dopiero kilka lat po wojnie stał się podstawą tomu Mazury Pruskie, gdzie został opublikowany w całości (T. 40, s. 3–470). Rękopis pozbawiony jest karty tytułowej i kilkunastostronicowego wstępu Kolberga, zaginionych lub dla zabezpieczenia całego rękopisu zniszczonych na początku okupacji niemieckiej w roku 1939. Na odwrotach kart z tej teki znajdują się pojedyncze pieśni wydane wcześniej w Kujawach (T. 4), Krakowskiem (T. 6), Lubelskiem (T. 17), Łęczyckiem (T. 22), Radomskiem (T. 21) i w Mazowszu (T. 25, 27 i 28) ponieważ Kolberg, przygotowując do druku materiały z Mazur, posługiwał się niekiedy dla oszczędności ćwiartkami papieru użytymi pierwotnie do innych czystopisów i zapełnionymi tylko jednostronnie. 279 �Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3209, kart 21. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Fragment papierów osobistych Oskara Kolberga z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Jest to niewielki zbiór dokumentów pochodzących z różnych okresów życia Kolberga i mających zróżnicowany charakter: listy gratulacyjne związane z jubileuszem pięćdziesięciolecia jego pracy w r. 1889, dokumenty dotyczące międzynarodowych kontaktów etnografa, a także paru spraw rodzinnych. Jest to zbiór raczej przypadkowy, prawdopodobnie zgromadzono w nim dokumenty odnalezione lub rozpoznane już po zinwentaryzowaniu wcześniej wyodrębnionych zespołów papierów osobistych i korespondencji. Część dokumentów (listy) została opublikowana w Korespondencji… (T. 64–66), pozostałe wykorzystano w biografii Kolberga. Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3210, kart 24. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859-1869, z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zawartość teki stanowi zeszyt, w którym Kolberg w latach 1859–1869 notował swe wydatki i dochody. Między kartki zeszytu włożona jest luźna karteczka ze szczegółowymi notatkami Kolberga z podróży odbytych latem 1859 i 1860 r. Notatki zawarte w zeszycie są ważnym źródłem do poznania sytuacji materialnej Kolberga, informacje o honorariach pomagają ustalić, jakie teksty dawał do druku w tym okresie, a zapiski o wydatkach m.in. uściślają daty i miejsca badań terenowych z lat ujętych w zeszycie oraz podają koszty druku Sandomierskiego i Kujaw. Wszystkie są istotnym źródłem do biografii Kolberga, wykorzystywane też były przez autorów wstępów do monografii regionalnych i tomów suplementowych wydawanych na podstawie rękopisów. Listy różne, sygn. BN PAU i PAN: 3211, kart 11. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Listy różnych osób do różnych adresatów ze zbioru Oskara Kolberga z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zespół ten obejmuje pięć listów osób związanych z Kolbergiem (A. Bochdanowej, L. Jenikego, L. Oehmigke, F. Streita i J. Wernerowej), ale nie do niego kierowanych. Zawierają one m.in. przyczynkarskie informacje dotyczące wyrobów rzemiosła ludowego przysyłanych z Zadwórza przez 280 �A. Bochdanową na ręce Kolberga dla muzeum Akademii oraz planowanego druku rycin do Pokucia w Wiedniu. Część poświęcona jest sprawom rodzinnym. Potęgi nadprzyrodzone w wyobraźni Mazurów Pruskich. Studium mytologiczne według Toeppena skreślił O. Kolberg, sygn. BN PAU i PAN 3572, kart 19. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopis jest przekładem fragmentu pracy M. Toeppena Abergaluben aus Masuren… (Danzig 1867). Kolberg planował wydanie tego przekładu jako osobnego artykułu, tekst został ostatecznie w niewielkim stopniu przez niego przeredagowany i włączony do rękopisu monografii Mazury pruskie, stanowiąc jego osobny rozdział (w T. 40 s. 52–82). Na odwrocie końcowych kart czystopisy pięciu pieśni mazurskich wydanych również w T. 40. Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN 3891, kart 82. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł Mazurskie pieśni ludowe (Materiały zebrane przez Wojciecha Kętrzyńskiego i przekazane Oskarowi Kolbergowi), z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopisy te stanowiły część dawnej teki 3. Karty 1–65 to wykonane przez Wojciecha Kętrzyńskiego zapisy pieśni mazurskich pochodzące z Orłowa pod Lecem (tj. Giżyckiem) i ze Sztynortu pod Węgorzewem. Drugi zespół to 14 kart z przemowami weselnymi zapisanymi prawdopodobnie przez nieznanego z imienia p. Bercio. Ponadto jest tam karta z rękopisem nieznanego autora i bilet wizytowy W. Kętrzyńskiego, dołączony do rękopisów przysłanych przez niego Kolbergowi w r. 1890. Pieśni i mowy weselne zamieścił Kolberg w rękopisie swej monografii Mazur (T. 40). Notatka z biletu Kętrzyńskiego opublikowana jest w Korespondencji … cz. III (T. 66), s. 673. Mazury pruskie. Sygn. 3892, kart 9. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł Mazurskie pieśni ludowe zebrane przez Oskara Kolberga, z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopis stanowił dawniej część teki 3. Na zawartość składa się rkp. Jana Karola Sembrzyckiego (1856–1919) lub jego ojca, Karola, pt. Pieśni gminne z Mazur. Rękopis ten przekazał Kolbergowi prawdopodobnie W. Kętrzyński w roku 1890. Zapisanych jest tam dziesięć pieśni z melodiami i oracja 281 �weselna. Kolberg nie zdążył włączyć tego materiału do swej monografii poświęconej Mazurom, ponieważ zmarł krótko po otrzymaniu przesyłki. Pieśni i oracja zostały opublikowane w T. 40 Mazury pruskie. Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach Biblioteka Jagiellońska Rzecz o obchodach weselnych, sygn. 4497, zesz. 18, jest to druga część rękopisu rozprawy Kolberga Rzecz o obchodach weselnych …, tekst całości został opublikowany w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63) według pierwodruku zamieszczonego w „Na Dziś” w r. 1872. Zbiór autografów M. Ciechanowskiej, sygn. 7891, k. 107-108, tam m.in. rkp. Kolberga: czystopis dwu pieśni z Wołynia. Pieśni opublikowane w T. 36. Zbiór autografów Dynowskiej, sygn. 7892, k. 41, tam m.in. rkp. Kolberga: czystopis notatek i melodii z Wielkopolski; melodia opublikowana przez Kolberga w T. 13, pozostałe zapisy w suplemencie do Poznańskiego (T. 74). Biblioteka Narodowa Kopia testamentu Oskara Kolberga sporządzona przez I. Kopernickiego dla Karoliny Wąsowskiej, bratanicy Oskara. Zakład Rękopisów, sygn. BN II 6487. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie Przemyskie, sygn. 465 (dawniej TNW 150) – rękopis tomu Przemyskie (T. 35) redagowanego przez Kolberga w r. 1890 i dokończonego w r. 1891 przez Kopernickiego (wyd.: Kraków 1891). W Katalogu rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, opracowanym przez H. Kozerską i W. Stummer (Warszawa 1973, s. 177), opis następujący: „Przemyskie. Materiały do studium etnograficznego okolic Przemyśla oraz fragmenty dotyczące innych okolic, zebrane przez Oskara Kolberga. Kraj i lud, zwyczaje i obrzędy, pieśni i tańce (teksty i nuty), bajki i wierzenia, k. 1–352 […]. Ze zb. M. Federowskiego”. 282 �Jest to kompletny rękopis tomu 35 Przemyskie. Do sporządzenia rękopisu przeznaczonego dla drukarni wykorzystał Kolberg często karty służące pierwotnie do innych tomów, dlatego na odwrotach są fragmenty wcześniejszych czystopisów różnych monografii, m.in. Kujaw, Poznańskiego, Radomskiego, Mazowsza i Łęczyckiego. Wszystkie materiały z Przemyskiego zostały wydane drukiem w tomach Przemyskie (T. 35) oraz Przemyskie. Suplement do t. 35 (T. 83 cz. I i II). Poza rękopisem przygotowanym dla drukarni znajdują się w tej tece liczne zapisy terenowe Kolberga, głównie z Przemyskiego, ale także z miejscowości objętych innymi monografiami (m.in. z Leszczowatego). Zapisy pochodzące spoza Przemyskiego albo wydał Kolberg wcześniej w odpowiednich monografiach, albo wykorzystane zostały w suplementach do nich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem. Do zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego manuskrypt Przemyskiego przyjęty został razem z innymi archiwaliami Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i stanowi tam wieczysty depozyt. Pierwotnie miał sygnaturę TNW 150 i tak określano początkowo w Dziełach wszystkich Kolberga rękopisy z tej teki. Towarzystwo otrzymało Przemyskie razem ze zbiorami Michała Federowskiego po jego śmierci w r. 1923, ale nie udało się ustalić, kiedy i dlaczego Kolbergowski manuskrypt dostał się do rąk tego zasłużonego badacza folkloru białoruskiego i kolekcjonera dokumentów i rękopisów. Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego W zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego przechowywany jest duży zespół rękopisów kompozycji Kolberga, sygn. 1208, 12091-3, 1210, 1213–1216, 1218, 12191-3. Składają się nań utwory skończone i wydane drukiem przez kompozytora, a także utwory nie drukowane w XIX w., szkice i fragmenty kompozycji nieukończonych, rękopisy z okresu nauki w Warszawie i Berlinie (tzw. Zeszyty do studiów muzycznych) oraz kompozycje innych autorów. M.in. zachował się w tym zespole autograf partytury orkiestrowej Króla pasterzy z głosami solowymi i chórem. Rękopisy te i druki stanowią prawdopodobnie część materiałów pozostawionych w r. 1871 na przechowaniu w firmie Gebethnera lub u W. Wierzbowskiego przed przeprowadzką Kolberga z Warszawy do zaboru austriackiego. W. Wierzbowski w r. 1876 pytał o zgodę na przekazanie do zbiorów WTM zdeponowanych u niego nut i Kolberg zaaprobował tę decyzję. Część mogą stanowić nuty przekazane później przez I. Kopernickiego, wykonawcę 283 �testamentu Kolberga, który zamiar taki konsultował z J. Karłowiczem, nie wiadomo jednak, czy darowiznę tę zdążył zrealizować. Utwory Kolberga zachowane w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego wydane zostały w T. 68 Kompozycje wokalno-instrumentalne i w T. 69 Kompozycje fortepianowe. Muzeum Etnograficzne w Krakowie — Zespół rękopisów Kolberga i I. Kopernickiego (archiwum MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP), składają się nań: dwa bruliony listu Kolberga z 10 II 1883 r. do nieznanego adresata w sprawie subwencji na druk Ludu oraz fragmenty jego spisu tek pochodzące z okresu późniejszego (razem 4 karty), ponadto karty w obwolucie z tytułem: Kopernickiego charakterystyka tek Kolberga (29 kart). Te ostatnie to rękopisy I. Kopernickiego, który po śmierci Kolberga sporządził na osobnych kartkach krótki opis zawartości większości tek z uwagami o możliwości wykorzystania znajdujących się w nich rękopisów. Notatki Kopernickiego z tek Kolbergowskich wyjął S. Udziela, pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego. Zgromadził je razem zapewne w okresie, gdy rękopisy Kolberga znajdowały się pod jego opieką najpierw jako sekretarza Komisji Antropologicznej AU, później wiceprzewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, tj. przed rokiem 1935. Prawdopodobnie on też nadał notatkom Kopernickiego obecny tytuł i pod nim zapisał: „Wydać 1, 6, 12, 15, 34, 37, użyć 38”. Wymienione tu rękopisy Kolberga i Kopernickiego potraktowane zostały w zbiorach Muzeum Etnograficznego jako część spuścizny S. Udzieli. — Rkp. Kolberga: Spis akwarel ubiorów ludowych w Muzeum hr. Dzieduszyckich we Lwowie oraz sprawozdanie z podróży badawczej w roku 1876, ponadto uwagi na temat zbierania okazów etnograficznych (archiwum MEK, sygn. II/226, nr inw. I/3051/RKP), 4 karty. Obydwa pisma były skierowane przez Kolberga do Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności; w zbiorach Muzeum Etnograficznego znalazły się prawdopodobnie, podobnie jak wymienione wyżej, przed rokiem 1935, w czasie, gdy wiceprzewodniczącym Komisji Etnograficznej PAU był Seweryn Udziela, równocześnie dyrektor Muzeum. Tytuł rękopisu Kolberga nadany został w Muzeum Etnograficznym. — Rękopis Sąde[c]czyzna i Podhale, z rękopisów pozgonnych wydał dr St. Zdziarski, Kraków 1905 (archiwum MEK, nr inw. I/369/RKP), kart 284 �229. Rękopis przygotowany do druku przez S. Zdziarskiego na podstawie materiałów Kolberga z teki 11. W zespole tym, poza kopiami rękopisów wykonanymi przez Zdziarskiego, jest jedna karta z oryginalnymi zapisami nutowymi Kolberga wyjęta z teki 11 przez Zdziarskiego i włączona przez niego do własnego opracowania (tam k. 229). Opracowanie Zdziarskiego nie zostało wydane przez Komisję Antropologiczną AU, przed rokiem 1936 znajdowało się w tece 11 Kolberga, o czym wspomina K. Hławiczka1. Kopie Zdziarskiego nie były wykorzystane w druku w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), ponieważ poza wspomnianą wyżej kartą z melodiami tańców zachowały się oryginały Kolberga — czystopisy lub zapisy terenowe wszystkich materiałów przepisanych przez Zdziarskiego. Zapisy melodii tańców z karty włączonej przez Zdziarskiego do jego Sąde[c]czyzny i Podhala zostały wydane w cz. II Gór i Podgórza (T. 45) Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie Kolekcja 25 rysunków piórkiem barwionych akwarelami i akwarel, których autorem jest Wojciech Gerson, nr inwentarza MR 25–49. Akwarele i rysunki muzeum zakupiło krótko po wojnie od nieznanej dziś osoby. Jest to fragment kolekcji ikonograficznej Kolberga, prawdopodobnie część zbiorów pozostawionych przez niego w Modlnicy w r. 1884, po przeniesieniu się do Krakowa. Większość rycin została opublikowana przez Kolberga w tomach wydanych w latach 1857–1884: Pieśni ludu polskiego (T. 1), Sandomierskie (T. 2), Kujawy (T. 3–4), Krakowskie (T. 7), Lubelskie (T. 17) i Mazowsze (T. 24 i 26), pozostałe znalazły się w suplementach do tych monografii (T. 70, 72/II i 80). Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze W zbiorach Muzeum znajdują się obecnie następujące rękopisy Kolberga oraz dokumenty bezpośrednio z nim związane: – Rkp. Kolberga: dwie karty czystopisu części pierwszej Krakowskiego zawierające teksty i melodie drukowane przez niego w monografii tego regionu (T. 5), fragmenty korekty tego tomu oraz dwa listy Oskara Kolberga: do Romana Konopki i do Marii Eleonory Kolberg, córki Wilhelma, nr inw. MOK 2004/4-8 i 171. 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV ; 1936, nr 47 . 285 �– Materiały Marii Turczynowiczowej do Korespondencji Oskara Kolberga 1937–1976, nr inw. MOK/2004/I. W tym zbiorze: wykonane przez M. Turczynowiczową w latach 1937–1939 kopie listów kierowanych do Kolberga i brulionów jego listów. Oryginały w Bibliotece PAU miały sygn. 2030, zostały w r. 1937 wypożyczone do Biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i jesienią 1939 r. razem z wieloma innymi archiwaliami naukowymi Towarzystwa spalone przez Niemców. Ten zbiór korespondencji Kolberga składał się z 624 jednostek epistolograficznych. Na podstawie odpisów M. Turczynowiczowej opublikowano je razem z innymi w Korespondencji… (T. 64–66). W Bibliotece PAU w zespole o sygnaturze 2030 listy otrzymane przez Kolberga od jednej osoby i bruliony jego odpowiedzi do niej zebrane były razem i ułożone chronologicznie, a następnie całostki takie uporządkowano alfabetycznie według nazwisk lub nazw autorów i adresatów. Przeważająca część tych listów to korespondencja rodzinna. Turczynowiczowa starała się o maksymalną wierność kopii, zachowywała układ wierszy, skreślenia, poprawki, dopiski itd., a także błędy ortograficzne i składniowe. Kopie wykonane przez M. Turczynowiczową, staranne i dokładne, stanowią około dwu piątych znanej korespondencji Kolberga. W zespole tym znajdowały się także rachunki, spisy odbiorców Ludu, rozliczenia z księgarzami i drukarniami, a także inne dokumenty. Niektóre z nich zostały wydane jako aneksy w tomach korespondencji, pozostałe wykorzystano w biografii. Poza kopiami listów w materiałach Marii Turczynowiczowej znajdują się także wspomnienia o Oskarze Kolbergu: rękopisy wspomnień spisane w latach 1902-1903 przez Antoninę Konopczankę i w roku 1937 przez córki Józefa Konopki, Justynę Konopczankę (1862–1957) i Michalinę z Konopków Paszkiewiczową (ur. 1860) oraz maszynopisy wspomnień spisane w r. 1937 przez jego bratanice, Antoninę Brzozowską i Walentynę Szalitową, córki Antoniego Kolberga. Teksty te zostały opublikowane przez K. Markiewicz pt. Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu w: „Wieś Radomska” tom 11, Radom 2018, s. 89-120. Ponadto w zbiorach1 Muzeum znajdują się dokumenty i kopie dokumentów dotyczące rodziny Kolbergów, depozyt złożony w Muzeum przez potomków Antoniego Kolberga, brata Oskara. 1 Zob. też: K. Markiewicz Kolekcja kolbergowska muzeum biograficznego Oskara Kolberga w Przysusze, „Wieś Radomska” T. 9, Radom 2011, s. 127–135. �Indeks osób1 A.Bl. zob. Antoni Blank A.J.S. zob. Szabrański Antoni Józef A.K. 85/I – 479, 480 Abłamowicz Stanisław 85/I – 490, 492–494 Abramowicz Andrzej 85/I – 381–384 Abramowicz Ignacy 85/I – 146 Abramowicz Maciej 85/II – 269 Adalberg Samuel 85/II – 320, 328, 332, 333, 336, 337, 85/III – 14, 15, 59, 255, 263 Adamczyk Zdzisław Jerzy 85/I – 236 Adamowski Jan 85/II – 268, 270, 274, 351, 374, 378, 386, 598–600 Adler Guido 85/II – 9, 15, 45, 51 Adnaw zob. Wanda P. Akielewicz Mikołaj 85/I – 139, 85/II – 325, 342, 425, 430, 518, 85/III – 53, 249, 263 Alberti Domenico 85/II – 169, 171 Albiński Marcin 85/I – 196 Aleksander I, cesarz rosyjski 85/I – 19, 26, 37 Aleksander II, cesarz rosyjski 85/I – 110, 111, 141, 231, 404 Alth Alojzy 85/I – 274 Altmann Fryderyk Wilhelm 85/I – 154, 85/II – 60, 111, 112, 85/III – 171 Amiot Jean Joseph Marie 85/II – 46 Anczyc Władysław Ludwik 85/I – 243, 259, 85/II – 129, 352–356, 364, 369, 445 Andrzej św. 85/III – 90 Andrzejkowiczówna Ryta 85/I – 480 Annasz 85/II – 368 Antola 85/I – 256, 85/II – 448 Antoniewicz Karol 85/I – 206 Antyborzec Ewa 85/I – 59, 73, 102, 176, 185, 219, 279, 351, 408, 428, 445, 468, 469, 484, 497, 85/II – 126, 175, 248, 359, 365, 397, 401, 406, 482, 492, 516, 550, 573, 574, 598, 599, 85/III – 15, 39, 45, 75, 89, 113, 164, 213–216, 218 Arendt Jan 85/II – 457 Armon Witold 85/I – 390, 85/II – 559, 85/ III – 121, 208 Asnyk Adam 85/I – 388, 480, 481 Aszperger 85/I – 105 Atkinson Paul 85/II – 416 1 W indeksie nie ujęto osób, których nazwiska wymienione są w Bibliografii prac Oskara Kolberga w spisie artykułów pisanych przez niego dla Encyklopedii powszechnej Orgelbranda (w cz. III tomu 85, s. 190–200). Hasła te są przedrukowane w Pismach muzycznych (DWOK T. 61-62) i objęte indeksem zamieszczonym w T. 62 DWOK. Jeżeli w T. 85/I-III pojawiały się różne osoby mające takie samo nazwisko i imię, dodatkowo podawano informację o ich związku z innymi osobami wymienionymi w tym tomie, np. z Oskarem Kolbergiem lub Józefem Konopką. 287 �Auber François 85/II – 150, 151, 85/III – 173 August III, król polski 85/II – 352 B. 85/I –125, 85/III – 167 Babiór Walenty 85/II – 231 Bach Jan Sebastian 85/I – 79, 85/II – 140 Bachowie 85/II – 151 Bachórz Józef 85/I – 236, 85/II – 402 Badecki Karol 85/II – 362 Bagarówna Wilhelmina 85/II – 66 Baliński Karol 85/I – 183, 85/II – 201, 221, 290, 292 Baliński Michał 85/II – 577 Bałucki Michał 85/I – 479 Banaś Antoni 85/III – 251 Baraniecki Adrian 85/I – 243, 273, 362, 381, 382, 424, 452 Baranowski Jan 85/I – 112 Barącz Sadok 85/II – 290, 294, 325 Barbara św. 85/II – 391 Barcińska Izabela, z d. Chopin 85/I – 369, 372 Barciński Antoni 85/I – 369 Bargiel Woldemar 85/I – 370 Barnard Alan 85/II – 397, 595, 604 Bartmiński Jerzy 85/II – 194, 212, 223, 244, 268–270, 274, 278, 287, 323, 351, 378, 385, 386, 389 Bartók Béla 85/II – 59, 134 Bartoszewicz Adam 85/II – 319, 320, 328 Bartoszewicz Julian 85/I – 79 Barycz Henryk 85/I – 143 Basarab Michajło 85/II – 232 Bastian Adolf 85/II – 461, 558, 595, 607, 608 Batko Walerian 85/II – 53 Batory Stefan zob. Stefan Batory Baudouin de Courtenay Jan 85/I – 477, 478, 85/III – 189, 270 Bausinger Hermann 85/II – 572 Beethoven Ludwig van 85/I – 134, 250, 425, 85/II – 140, 151 Bellini Vincenzo 85/II – 150, 151, Bentkowski Władysław 85/I – 410 Bercio 85/III – 281 Berg Fiodor 85/I – 368 Berghaus Heinrich 85/I – 86 Bergson Henri 85/II – 139 Bergson Michał 85/I – 55, 56, 85/II – 139 Berling Th. 85/III – 174 Berlioz Hector 85/II – 151 Bernasikowa Maria 85/I – 249 Berwiński Ryszard 85/I – 62, 106, 125, 410, 85/II – 34, 194, 204, 205, 214, 231, 295, 400, 573, 605, 615, 619, 620 Białobrzeska Balbina 85/I – 245 Biegeleisen Henryk, H.B. 85/I – 10, 441, 447, 448, 450, 451, 472, 498, 85/II – 132, 222, 261, 273, 309, 532, 533, 562, 565, 584, 609, 614, 615, 621, 85/III – 55, 58, 181, 190, 267, 271 Biela Jan 85/III – 29, 35, 89, 90, 92, 239, 260 Bielawski Ludwik 85/I – 14, 77, 85, 337, 357, 85/II – 11, 34, 57, 65, 67, 114, 133–136, 209, 370, 570, 85/III – 59, 73 Bieliński Józef 85/I – 17, 23, 26, 29, 36, 37 Bielowski August 85/I – 112, 140, 179, 180, 204, 221, 222, 259, 295, 319, 85/ II – 409, 444, 476, 480, 485, 491, 497, 506, 512, 519, 562, 570, 598, 606, 85/ III – 64, 133 Biełous Teodor, Biłous Fiodor 85/I – 155, 85/III – 243 Bieńkowski Wiesław 85/I – 252, 256, 263, 264, 267, 270, 272, 309, 317, 325, 336, 456, 458, 502, 85/II – 418, 545, 85/III – 15, 36, 143, 144 Biernacka Maria 85/II – 41, 447 Biernacka Róża 85/I – 345 Biernat z Lublina 85/II – 319 Biesiadecki Alfred 85/I – 272 288 �Biesiekierscy z Bodzanowa 85/II – 216, 437, 85/III – 122, 123, 128, 129 Biesiekierscy z Płowców 85/III – 123, 128, 129 Biesiekierska Aniela 85/II – 130, 234, 246 Biesiekierska Klotylda 85/II – 130 Biesiekierski Adolf 85/I – 154, 85/III – 129 Biesiekierski Marian 85/II – 234, 246 Bilica Krzysztof 85/I – 53, 85/II – 145 Biłous Fiodor zob. Biełous Teodor Bismarck Otto von 85/I – 339 Blank Antoni, A. Bl. 85/I – 19, 24, 29, 37 Blaschka Jan 85/I – 492 Blaznik Jožef 85/I – 135,136 Bleiwais Janez 85/I – 136 Blizińscy 85/I – 432, 437, 456, 495, 85/II – 217, 85/III – 154 Blizińska Pelagia 85/I – 422, 425, 429, 490, 493, 85/II – 232, 436, 507, 508, 85/III – 89, 157, 274 276 Bliziński Józef 85/I – 9, 181, 182, 193, 196–198, 203, 217, 293, 315, 421–425, 431–433, 436–439, 444, 445, 460, 461, 465, 493, 85/II – 101, 131, 228, 232, 240, 242, 243, 409, 425, 436, 437, 442, 508, 534, 552, 561, 569, 582, 597, 598, 85/III – 34, 123, 130, 131, 133, 154– 157, 274, 276 Blumengartner 85/I – 141 Błachnio Jan Ryszard 85/I – 57 Błachowski Aleksander 85/II – 13, 455, 551 Błotnicki Tadeusz 85/I – 502 Bobrowski Paweł 85/II – 569, 618, 85/III – 248, 249 Bobrzyński Michał 85/I – 242, 465 Bochdan Hipolit 85/I – 153, 221, 245, 251, 319, 85/II – 507, 85/III – 124, 133 Bochdanowa Amelia, z d. Konopka 85/I – 221, 245, 251, 85/II – 507, 555, 85/ III – 280, 281 Bochdanowie 85/I – 153, 251, 319, 380, 85/II – 217, 85/III – 125,148, 152 Bogdany-Popielowa Wanda 85/I – 28, 85/ II – 137, 155 Bogusławski Wojciech 85/I – 6, 118, 129, 85/II – 151, 152, 267, 363 Bohomolec Franciszek 85/II – 221, 449 Bohrer Sophie 85/II – 31 Boieldieu François-Adrien 85/II – 139– –150 Bojanowski Edmund 85/II – 521 Bokszczanin Maria 85/I – 137 Boniecka Barbara 85/II – 323 Bopp Franz 85/II – 559, 607 Borkowski Józef Dunin 85/II – 607 Bournouf Eugène 85/II – 559, 607 Boy-Żeleński Tadeusz 85/I – 456, 457 Braga Teófilo 85/I – 474, 85/II – 566 Brahms Johannes 85/I – 370 Brandt Józef 85/I – 347, 386, 85/III – 150 Braun Hermann Adalbert 85/I – 332, 333, 85/II – 408, 85/III – 144, 227 Brencz Andrzej 85/II – 419 Breton de la Martinière Jean Baptiste 85/I – 289 Brodowski Antoni 85/I – 24, 37 Brodziński Kazimierz 85/I – 24, 25, 31, 32, 35, 163, 85/II – 11, 123, 163, 164, 182, 183, 188, 267, 561, 85/III – 56, 185, 268 Brückner Aleksander 85/II – 348, 85/III – 179 Brykowski Ryszard 85/I – 396 Brzoska Gustaw Otto 85/I – 331, 336 Brzozowska Antonina zob. Kolberg Antonina Brzozowska-Komorowska Teresa 85/II – 204, 374 Brzozowski Karol 85/I – 80, 83 Brzozowy Stanisław 85/II – 28 Budzyk Hanna 85/II – 372 Budzyk Kazimierz 85/I –238, 85/II – 372 Bujak Jan 85/II – 555 289 �Bujwen Teodora 85/III – 164 Bukowski Andrzej 85/I – 326. 329 Buliński Tarzycjusz 85/II – 400, 401, 410, 563 Burdziej Bogdan 85/I – 80, 85/II – 153 Burszta Józef 85/I – 326, 343, 357, 85/II – 100, 126, 397, 400, 419, 491, 522, 524, 525, 534, 536, 573, 576, 590, 85/III – 43, 47– 50, 66, 67, 69, 71, 91, 101, 201, 205–207, 211 Burszta Wojciech 85/II – 537 Bury 85/III – 272 Bylicki Franciszek 85/I – 480 Bystroń Jan 85/III – 21, 22 Bystroń Jan Stanisław 85/II – 65, 281, 320, 334, 335, 349, 438, 439, 85/III – 37 Caban Wiesław 85/I – 236 Cejnowa Florian, Ceynowa 85/I – 326– 328, 336, 356, 85/II – 308, 320, 370, 85/III – 142, 143, 229, 230 Ceklarz Katarzyna 85/II – 618 Čepaitienė Auksuolė 85/III – 164 Cerkowniak Iwanna 85/II – 537 Cervantes Saavedra Miguel de 85/I – 59 Chałubiński Tutus 85/I – 429 Charłampowiczówna Paulina 85/II – 504, 85/III – 277 Chechlińska Zofia 85/I – 52, 103, 85/II – 150 Cherubini Luigi 85/II – 140, 149, 151 Chęciński Jan 85/I – 197 Chętnik Adam 85/II – 67 Chłędowski Kazimierz 85/I – 251 Chmara-Żaczykiewicz Barbara 85/II – 154, 155 Chmielewska Iwona 85/I– 73, 497, 85/II – 482, 85/III – 214–216 Chmielowski Piotr 85/I – 9, 421, 429–431, 500, 85/II – 38, 187, 489, 490, 534, 570, 85/III – 181 Chochorowski Jan 85/I – 267, 272 Chociszewski Józef, Tworzymir 85/II – 260, 319, 333 Chodakowski Zorian Dołęga, pseud. Adama Czarnockiego 85/I – 60, 61, 71, 85/II – 399, 400, 404, 478, 561, 563, 589, 607 Chodźko Aleksander 85/II – 267 Chojnowski Zbigniew 85/I – 331 Chomętowski Władysław 85/II – 352 Chopin Fryderyk Franciszek, Szopen 85/I – 5, 8, 17, 24, 27, 30, 31, 33, 34, 37, 38, 44, 46, 49, 53, 55, 67, 74, 77, 78, 94, 96, 97, 201, 202, 209, 250, 312, 313, 327, 363–376, 386, 404, 406, 407, 432, 436, 453, 455, 457, 458, 480, 481, 85/II – 13, 14, 19-33, 56, 65, 89, 114, 136, 138, 140, 143, 145, 147, 170–172, 176, 182, 183, 85/III – 18, 34, 94, 109, 150, 165, 179, 189, 218, 268 Chopin Izabela zob. Barcińska Izabela Chopin Ludwika zob. Jędrzejewiczowa Ludwika Chopin Mikołaj 85/I – 24, 30, 374, 386, 85/II – 22, 32, 182, 85/III – 150 Chopinowie 85/I – 21, 24, 29, 31, 38 Chota Józef 85/II – 231 Chruścielowa Irena 85/III – 266 Chrzanowski Wojciech 85/I – 384 Chwalba Andrzej 85/I – 239 Chybiński Adolf 85/I – 103, 85/II – 11, 65–67, 70, 71, 134, 456, 85/III – 35, 36, 58–60 Cichocki Józef 85/I – 53, 69, 85/II – 14, 85/III – 162 Ciechanowska M. 85/III – 34, 92, 282 Ciechanowski Stanisław 85/III – 34 Ciesielski Władysław 85/I – 182, 85/II – 240, 243, 324, 327, 328, 425, 464, 465, 474, 475, 85/III –77, 84, 238 Cieszkowski Zygmunt 85/I – 452, 453, 458, 478 Cimarosa Domenico 85/I – 33, 85/II – 140 290 �Cinciała Jerzy 85/III – 156 Ciszewski Stanisław 85/I – 497, 85/II – 535 Clementi Muzio 85/II – 169 Clifford James 85/II – 563 Cludius Fryderyk 85/II – 408 Cludius Karol 85/I – 333–335, 85/II – 408, 409, 520 Colberg zob. też Kolberg Colberg Charlotta Dorothea, z d. Fuchs 85/I – 17 Colberg Christian Heinrich Julius zob. Kolberg Juliusz Colberg Julius Daniel Friedrich 85/I – 17 Colberg Krzysztof Juliusz zob. Kolberg Juliusz Comber John 85/II – 57, 64 Čubinskij P. zob. Czubiński Paweł Cvek Leopold 85/III – 258 Cycero 85/II – 575 Cyniawska Hania 85/II – 129, 85/II – 233 Czacki Tadeusz 85/I – 171, 85/II – 297, 432 Czajewski Wiktor 85/II – 494, 497, 616 Czajka 85/II – 314 Czajkowa, Czajina 85/II – 314 Czajkowscy 85/III – 110 Czajkowski 85/III – 127, 128 Czajkowski Jerzy 85/II – 366 Czarkowska Melania 85/II – 235, 499 Czarkowski Ludwik 85/II – 235 Czarlińscy 85/I – 326, 332, 339, 85/II – 217, 407, 85/III – 142, 143 Czarlińska Bronisława 85/I – 326 Czarlińska Hortensja 85/I – 326 Czarliński Emil 85/I – 326 Czarliński Leon 85/I – 326, 338–341, 415 Czarneccy 85/I – 326, 85/II – 415, 85/III –143 Czarnecki Stanisław 85/I – 377, 411, 413, 414, 415, 85/II – 453, 573, 591, 85/III – 146 Czarnocki Adam zob. Chodakowski Zorian Dołęga Czartecka Anna 85/II – 130 Czartoryscy 85/I – 458 Czartoryska Izabela z Działyńskich 85/I – 326 Czartoryska Marcelina 85/I – 436, 455, 457, 458, 85/II – 32 Czartoryski Aleksander 85/I – 457 Czartoryski August 85/I – 245 Czartoryski Władysław 85/I – 384 Czaykowski Emil 85/III – 185 Czech Józef 85/I – 58 Czechowicz Józef 85/II – 315 Czekanowska Anna 85/II – 47 Czekanowski Jan 85/II -– 48 Czepulis-Rastenis Ryszarda 85/I – 140 Czermak 85/II – 488 Czerniawska Anna 85/I – 406, 85/III – 163 Czerniawski Karol 85/I – 32, 85/II – 123, 85/III – 165, 168,169 Czerniawski Stanisław 85/III – 164 Czerwińska 85/III – 114 Czerwiński Ignacy Lubicz zob. Lubicz-Czerwiński Ignacy Czubek Jan 85/III – 18, 270 Czubiński Paweł, Čubinskij 85/II – 558 Czuprun Tymko, Czuprun Tomasz 85/II – 57, 125, 130, 232, 422 Czyżykowska Bożena 85/II – 66 Dadak-Kozicka J. Katarzyna 85/I – 357, 85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73 Dahlig Ewa 85/III – 75 Dahlig Piotr 85/I – 143, 160, 85/II – 9, 10, 11, 21, 28, 45, 53, 57, 64, 67, 72, 126, 85/III – 218 Dalayrac Nicolas Marie 85/II – 139 Damrosz Jerzy 85/II – 536 Damse Józef 85/I – 118, 85/II – 93, 150 Danielewski Ignacy 85/II – 253, 613, 85/ III – 255 Darowski Aleksander Weryha 85/II – 319, 320 291 �Daszkiewicz[owie] 85/III – 110 Dawid Wincenty 85/I – 285 Dawidowicz Iwona 85/II – 498 Daziaro Franciszek 85/I – 120 Dąbczańska-Budzynowska Helena 85/I – 324, 85/III – 141 Dąbrowska Grażyna 85/II – 66 Deike Karol 85/I – 429, 85/II – 492 Delaveaux Ludwik 85/II – 519 Demartin Adam 85/I – 379, 427, 85/III – 208, 209 Dembińscy 85/I – 20, 21 Dembiński Ignacy 85/I – 20, 21 Dembowski Edward, E.-D- 85/I – 52, 62, 410, 85/II – 205 Demski Dagnosław 85/II – 574 Deotyma zob. Łuszczewska Jadwiga Derlicki Jarosław 85/II – 574 Dernałowicz Maria 85/I – 47 Desmaisons Émile 85/I – 120 Dębicka Stanisława 85/I – 21, 29, 43, 380, 85/II – 28 Dębicki Michał Władysław 85/II – 620 Dixon Hepworth William 85/II – 559 Dlabacz Bohumir Jan 85/II – 18 Długosz Jan 85/I – 395, 398, 399, 453 Dobrowolscy 85/I – 165, 85/II – 415, 85/ III – 125 Dobrowolski Kazimierz 85/II – 400 Dobrski Konrad 85/I – 429, 462, 469, 477, 85/II – 493, 506 Dobrzycki Henryk 85/I – 436 Dobrzyńska Tekla 85/I – 81, 82 Dobrzyńska-Rybicka Ludwika 85/I – 81 Dobrzyński Ignacy Feliks 85/I – 38, 44, 48, 53, 54, 63, 209, 404, 481, 85/II – 75, 77, 137–141, 151, 173, 183, 184, 85/III – 172 Dohnal Wojciech 85/III – 67 Dolinar Luka 85/III – 258 Doliniańscy 85/III – 126 Dolińscy 85/III – 126 Dolińska Magdalena 85/II – 553 Domański Wojciech 85/I – 357, 359, 360, 361, 363, 85/II – 34, 209, 231, 570, 572, 580 Donimirscy 85/I – 328–330, 332, 85/II – 217, 85/III – 142, 144 Donimirski Edward 85/I – 327 Donimirski Jan 85/I – 330 Donimirski Teodor 85/I – 330 Donizetti Gaetano 85/II – 150, 151 Dr I.K. zob. Kopernicki Izydor Drabecka Maria 85/II – 66 Drescke 85/I – 17 Dubrowski Piotr 85/III – 167 Duchińscy 85/I – 386, 85/III – 149 Duchińska Seweryna, Pruszakowa Seweryna 85/I – 54, 59, 78, 79, 98, 148, 149, 382, 384–386, 417, 418, 439, 85/II – 145, 163–165, 406, 472, 596, 619, 85/ III – 149, 157, 184,185, 268, 269 Duchiński Franciszek 85/I – 382, 383, 385, 386, 85/II – 596, 619 Dudała Tomasz 85/II – 234, 422 Dudzik Wojciech 85/II – 361, 362, 364, 366, 367 Dunder Wacław 85/II – 131, 85/III – 243, 258 Dunicz Jan Józef 85/II – 66 Dürer Albrecht 85/I – 329 Durkheim Émile 85/II – 35 Dürr-Durski Jan 85/II – 349, 350 Dutkiewicz Juliusz 85/III – 97 Dużyk Jan 85/III – 270 Dybiec Julian 85/I – 260 Dybowski Benedykt 85/I – 442, 85/II – 336, 85/III – 12 Dybowski Władysław 85/II – 339 Dygdała Jerzy 85/I – 327 Dylecki Mikołaj 85/II – 26 Dymczyk Sławomir 85/II – 416 Dynowska 85/III – 34, 282 Dynowski Witold 85/III –51, 266 Dziadek Magdalena 85/I – 453, 454, 458 292 �Działyński Jan 85/I – 384, 85/II – 453 Działyński Tytus 85/I – 112, 438 Dzieduszycki Włodzimierz 85/I – 10, 276, 382, 384, 395, 401, 402, 452, 464, 476, 489, 490, 500, 85/II – 506, 508, 554, 85/III – 151, 152 Dziewanowscy 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Dziewanowski Dominik 85/II – 406 Dziewulska Joanna M. 85/I – 281 Dziębowska Elżbieta 85/I – 52, 77, 85/II – 133, 154, 155 Dzwonkowski Adam 85/II – 165, 185 E.E. 85/III –188 Edison Thomas Alva 85/II – 54 Ehrenberg Gustaw 85/II – 255 Ehrenberg Józef Kazimierz 85/I – 495 Eigeldinger Jean-Jacques 85/II – 29 Ekier Jan 85/I – 368, 376 Eljasz-Radzikowski Walery 85/I – 251 Elkan Leopold 85/I – 323 Elkanowa Eleonora, z d. Milieska 85/I – 323, 85/III – 141 Ellis Aleksander John 85/II – 51 Elsner Józef 85/I – 25, 38, 39, 118, 209, 404, 85/I – 19, 75, 93, 137–142, 147, 150–152, 165, 183, 85/III – 109 Emilia św. 85/I – 43 Engel Izak 85/I – 129 Engelke 85/I – 25 Engelking Anna 85/II – 378, 383, 386, 387, 516 Engeström Wawrzyniec Benzeistjerna 85/ II – 456 Erben Karel Jaromir 85/II – 134 Erck Ludwig Christian 85/II – 134 Essipow zob. Jessipowa Anna Estreicher Karol, pseud.: Gędźba 85/I – 123, 128, 136, 238, 243, 257, 258, 260, 262, 263, 267, 306, 85/II – 352, 356, 426, 85/III – 58, 106, 138,167 Estreicher Stanisław, pseud.: Jan Krupski 85/I – 240, 306, 307, 85/II – 349, 352, 354–356 Ezop 85/II – 338 F.L.J. zob. Jaskólski Feliks Fajans Maksymilian 85/I – 158, 85/II – 430 Faleńska Maria 85/I – 238 Faleński Felicjan 85/I – 238, 85/III – 106,138 Federowski Michał 85/II – 400, 85/III – 88, 282, 283 Feicht Hieronim 85/I – 365, 85/II – 20, 85/III – 189 Feldmanowski Hieronim 85/I – 205, 85/ III – 167, 172, 173 Feliński Alojzy 85/I – 162 Fétis François Joseph 85/II – 18 Fiedler Robert 85/II – 91, 197 Fijałek Józef 85/I – 323, 85/III – 141 Fijałkowski Antoni 85/I – 162 Filip Mariusz 85/II – 523 Filipow 85/II – 155 Filipowski Marcin 85/II – 373 Fink Gotfried Wilhelm 85/I – 160, 161, 85/II – 19, 46 Fischer Adam 85/II – 349, 351, 360, 362, 367–369, 85/III – 30, 31, 35, 42,93, 269 Fischer S. 85/II – 509, 85/III – 20, 188, 205 Florian św. 85/I –241 Florkiewicz Julian 85/I – 377 Folfasiński Sławomir 85/II – 342 Fontana Julian 85/I – 367, 370, 371 Forkel Johann Nicolaus 85/II – 18, 19 Fraenkel Antoni Edward 85/I – 74 Fraenkel Samuel 85/I – 20, 21, 34, 37, 38, 74, 75, 85/II – 183 Franchomme Auguste 85/I – 370 Franciszek Józef, cesarz Austrii 85/I – 240, 401, 402 293 �Franko Iwan 85/I – 10, 476, 486–488, 85/ II – 130, 488, 532, 605, 621, 85/III – 182, 183, 252, 253 Frankowska Maria 85/II – 41 Frankowski Eugeniusz 85/II – 400 Fredro Aleksander 85/I – 263, 335, 85/II – 319, 332 Fredro Andrzej Maksymilian 85/II – 319, 332 Freyer August 85/I – 207, 323, 85/III – 172, 174 Friedlein Daniel 85/I – 458, 85/III – 136, 155 Friedlein Józef 85/I – 266, 309, 345–347, 410, 458, 460, 479, 501, 85/II – 25, 85/III – 136, 137, 141 Fryben 85/I – 105 Fryben Karolina 85/I – 103, 105, 85/III – 167 Frybes Stanisław 85/I – 137 Gabryś Anna 85/I – 453, 454, 456–458, 482 Gabryś Jerzy 85/I – 456, 492–494, 503 Gacka 85/I – 256, 85/II – 448 Gacki Józef 85/II – 473, 474 Gadomski Henryk 85/II – 65 Gajek Józef 85/I – 120, 85/II – 559, 583, 591, 607, 85/III – 30, 37, 53, 57, 59–61, 66, 69, 97, 200, 201, 266, 277 Gajewska Łucja, z d. Działowska 85/I – 327 Gajewski Józef 85/I – 327 Gajkowa Olga 85/I – 379, 380, 85/II – 513–515, 85/III – 30, 51, 209 Gall Anonim 85/II – 314 Gallasch Karolina Matylda zob. Kolberg Karolina, żona Antoniego Gallasch Julia Wanda zob. Illukiewicz Julia Gałęzowski Antoni 85/II – 492 Gansiniec Ryszard 85/II – 369, 381 Garsztecki Ludwik, Garstecki Ludwik 85/I – 492 Gasiński Wincenty 85/II – 470 Gawarecka Anna 85/III – 210 Gawarecki Wincenty Hipolit 85/II – 497 Gawełek Franciszek 85/I – 269, 85/III – 219 Gebethner Gustaw Adolf 85/I – 183, 207, 239, 371, 391, 419, 458, 479, 85/II – 30, 31, 85/III – 9, 10, 283 Gerber Ernst Ludwig 85/II – 18 German Ludomił 85/I – 455 Gerson Wojciech 85/I – 58, 59, 120, 121, 151, 158, 185, 193, 200, 201, 215, 304, 419, 475, 85/II – 430, 442, 482, 494, 495, 581, 623, 85/III – 56, 63, 97, 98, 170, 285 Gerss Marcin zob. Giersz Marcin Gerstfeldt E. 85/I – 75 Gervais P. 85/I – 23 Gędźba zob. Estreicher Karol Giersz Marcin, Gerss Marcin 85/I – 331– 333, 336, 85/II – 408, 549, 85/III – 144 Giesbrecht Heinrich Ludwig T. 85/II – 144 Gille Dawid 85/I – 18 Gingrich Andre 85/II – 595 Girschner Karl Friedrich 85/I – 38, 85/II – 75, 137–139, 141, 165, 170, 85/III – 109, 184 Gizewiusz Gustaw, Gisevius Gustaw, Giżycki Gustaw, G.G. 85/I – 116, 117, 331, 333–335, 343, 85/II – 91, 92, 130, 131, 197, 239, 251, 408, 409, 520, 85/ III – 48, 227, 228, 273 Giżycki Reinhold 85/I – 332, 333, 85/II – 408, 85/III – 144 Giżyńska 85/II – 233 Glapa Adam 85/II – 430, 455, Gliniański J. 85/II – 327 Glińscy 85/III – 122 Gliński Antoni Józef 85/I – 123, 183, 85/II 294 �– 201, 202, 221, 289–291, 294, 85/III – 123 Glinski Mateusz 85/III – 42 Gloger Zygmunt, pseud.: Pruski, Z.Gl. 85/I – 205, 228, 251, 253, 284, 290, 291, 293, 295, 306, 403, 418, 424, 440, 460, 85/ II – 35, 40, 63, 97, 129, 210, 260, 261, 339, 340, 362, 400, 444, 498, 548, 557, 559, 560, 591, 594, 602, 611, 618, 619, 85/III – 8, 153, 173, 176, 177, 228 Gluck Christoph Willibald 85/II – 151, 160, 163 Glücksbergowie 85/I – 142 Glunek Mateusz 85/II – 129, 421 Gluziński Józef 85/II – 320, 324, 352, 388, 465 Gładysz Mieczysław 85/II – 521, 85/III – 133, 206 Głodziński Tadeusz 85/II – 66 Głogowski Jerzy I85/II – 13, 551 Głogowski Tomasz 85/I – 28, 85/II – 75, 137 Godebski Cyprian 85/I – 383 Godlewski Grzegorz 85/II – 363 Goetel Walery 85/II – 550 Gołębiowski Łukasz 85/I –269, 85/II – 13, 19, 123, 124, 222, 352, 357, 441, 443, 447, 466, 492, 558, 607, 617, 85/III – 247, 248, 253 Gomółka Mikołaj 85/I – 69, 404, 85/II – 13 Gomulicki Juliusz Wiktor 85/I – 46, 56, 57, 78, 85/II – 165 Gorczakow Michaił 85/I – 162 Gorczycki Grzegorz Gerwazy 85/I – 69, 404, 85/II – 14, Gorowscy zob. Gurowscy Gorżkowski Marian 85/III – 175 Goszczyński Seweryn 85/II – 400, 402, 519 Goszczyński Wawrzyniec 85/I – 21 Gounod Charles François 85/II – 151 Górnicki Łukasz 85/II – 221, 319 Górski Ludwik 85/II – 417, 494 Górski Ryszard 85/I – 13, 63, 95, 253, 279, 85/II – 77, 189, 448, 85/III – 54, 61 Górski Stefan 85/I – 235 Grabowska Maria 85/I – 48 Grabowski Ambroży 85/I – 268, 85/II – 319, 322 Grajnert Józef 85/I – 280, 281, 497, 85/II – 295, 482, 495, 85/III – 232 Grajnert Ludwika 85/II – 495 Gralewski Mateusz 85/II – 476, 478 Graszkowski 85/I – 198, 85/II – 232, 423 Graun Carl Heinrich 85/II – 140, 151 Gregorowicz Jan 85/I – 395 Gregorowicz Jan Kanty 85/I – 100–104, 186, 212, 85/II – 123, 161, 260, 429, 430, 472, 85/III – 117, 134, 173, 186, 219, 256, 257, 269 Gregorowiczowa Teofila, z d. Szossłand 85/I – 103, 85/III – 165 Gregorowiczowie 85/II – 429, 85/III – 127, 128 Greim Michał 85/I – 281, 282 Grimm Jacob 85/II – 449, 460, 461, 558, 559, 607 Grochowski Piotr 85/II – 212, 269, 274, 279, 280, 282–284, 301, 377 Grodecka Zofia 85/II – 454, 455, Gronau Emilia zob. Kolberg Emilia Gronau Matylda zob. Kollatorowczowa Matylda Grottger Artur 85/I – 251 Groza Aleksander 85/II – 95 Grozdew-Kołacińska Weronika 85/II – 136 Gruca Anna 85/I – 256, 267, 270, 317, 456, 458 Gruchmanowa Monika 85/I – 218, 349, 350, 85/II – 248, 85/III – 23, 70, 205, 206, 211 Gruda O. 85/III – 95 Grüson J.P. 85/I – 26 295 �Gruszecki Artur 85/I – 473 Grzegorz św. 85/II – 369, 447 Grzegorzewicz Wojciech 85/III – 23, 24, 29, 35, 89, 90, 240, 241, 242 Grzybek D. 85/II – 26 Grzybowska Romania, z d. Konopka 85/II – 555 Grzymała Wojciech 85/II – 27 Gumplowicz Ludwik 85/I – 259, 475, 85/II – 418, 85/III – 146, 148 Gumplowicz Maksymilian 85/I – 475 Gurowscy, Gorowscy 85/I – 73, 85/III – 114 Gustawicz Bronisław 85/I – 249, 281, 282, 286, 447, 85/II – 339, 342, 348, 520, 547 H. B. zob. Biegeleisen Henryk Habsburgowie 85/II – 11 Hacquet Baltazar 85/I – 289, 85/III – 244, 258 Haendel Georg Friedrich 85/II – 151 Hajówna Lutosława 85/III – 50 Halévy Jacques François 85/I – 330, 85/II – 150, 151 Halka 85/I – 426, 85/II – 232 Hammard August Friedrich Efraim 85/II – 572 Hammersley Martyn 85/II – 416 Hann Christopher. 85/II – 595 Hanusch Ignaz Johann, Hanusz Ignacy Jan 85/II – 449, 460, 607, 609 Haraczycha Jewdokia 85/II – 232 Hašnik Josef 85/III – 258 Hass Ludwik 85/I – 25, 37 Hasse Johann Adolf 85/II – 139, 151 Haupt Leopold 85/I –187, 356, 85/II – 430, 85/III – 230 Haydn Joseph 85/I – 250, 85/II – 140, 151 Hegel Georg Wilhelm Friedrich 85/II – 19 Helman Zofia 85/I – 376 Hempel Aleksander 85/I – 222, 85/III – 130 Hempel Maria, żona Aleksandra 85/I – 222 Hemplowie 85/I – 222, 223, 85/II – 217, 238, 403, 501, 503, 85/III –130, 132, 134–136 Hemplówna Maria 85/I – 222–224, 323, 496, 497, 85/II – 131, 220, 238, 240, 241, 243, 246, 306, 325, 341, 342, 425, 465, 495, 501–505, 574, 85/III – 57, 92, 137, 140, 267, 272, 277, 278 Hemplówna Marianna Rozalia 85/II – 495 Hennel Cyprian 85/II – 429, 472 Hennel Maria 85/II – 429, 472 Heppen Juliusz 85/I – 103, 85/II – 145, 85/III – 166, 185 Herbart Johann Friedrich 85/II – 34 Herder Johann Gotfried 85/I – 25, 85/II – 10, 19, 40, 561, 572 Hernas Czesław 85/I – 45, 85/II – 194, 211, 212, 348, 351, 362, 374 Herod 85/II – 61, 351–353, 355–357, 359, 360 Herold Louis Joseph 85/II – 140, 150, 151 Herrmann Anton 85/II – 548 Hertz Henri 85/II – 140 Hilferding Aleksander 85/I – 191, 192, 194, 342, 350, 402, 403, 85/II – 308, 370, 382, 523, 543, 560, 85/III – 129, 205, 229, 230 Hirszel Henryk 85/II – 165 Hławiczka Karol 85/II – 133, 85/III – 26, 36, 37, 39–43, 88, 93, 233, 286 Hnatiuk Wołodymyr 85/III – 187, 188 Hock 85/I – 480 Hoesick Ferdynand 85/I – 454, 455, 456 Hoff Bogumił 85/I – 222, 225– 228, 320, 322, 338, 339, 403, 412, 413, 437, 460– 462, 85/II – 405, 409, 410, 446, 452, 521, 522, 564, 581, 582, 85/III – 63, 131, 135–137, 139, 140, 154, 156, 202 296 �Hoffmann Ernst Theodor Amadeus 85/II – 293 Hoffmann Leopold 85/II – 139 Hoffmanowa Klementyna z Tańskich 85/ II – 27, 617 Hofmann T. 85/II – 60 Holewiński Józef 85/I – 436 Holland Johann David 85/I –161, 85/III – 171 Hołowacki Jakow F. 85/I – 155, 85/III – 239–243, 276 Homolaczowie 85/I – 131, 85/III – 119 Hornbostel Erich Moritz von 85/II – 42, 51 Horoszkiewicz Julian 85/II – 254, 85/III – 94, 219 Hrabalová Olga 85/II – 11 Hrycaniuk Ilka 85/II – 129/130, 422 Hrycaniukowa, Ilczycha 85/II – 129, 422, 423 Hulewicz Jan 85/I – 260 Hultkrantz Åke 85/II – 604 Hummel Johann Nepomuk 85/II – 138, 170 Hüttner Karol 85/I – 63 Hyłko Jan 85/I – 298, 85/II – 353, 355, 356, 85/III – 77 Hynek Wojciech 85/II – 234, 422 Idaszak Danuta 85/I – 68, 100, 105, 146, 148, 364, 85/II – 33, 143, 145, 146, 149, 155, 156,163, 165, 85/III – 68, 159, 163, 165, 168–170, 213 Ihnatij z Nikołowicz zob. Karpinski Ignatij Ilczycha zob. Hrycaniukowa Ilkiewicz Hryhoryj 85/III – 244 Illukiewicz Julia Wanda, z d. Gallasch 85/I – 43, 194, 195, 314, 379, 85/III – 130 Illukiewicz Karolina, Lola 85/I – 314, 379 Illukiewicz Seweryn 85/I – 195, 85/III – 128, 130 Illukiewicz Władysław 85/I – 314 Iwantyczycha 85/II – 129 Izopolski Erazm 85/II – 295 J.K. zob. Konopka Józef Jabłkowski Józef 85/I – 73, 85/III – 114 Jabłonowski Władysław 85/I – 247 Jabłoński Zbigniew 85/III – 38, 47, 212, 270, 273 Jacher-Tyszkowa Aleksandra 85/I – 122, 85/III – 50 Jachimecki Zdzisław 85/III – 34, 42 Jachowicz Stanisław 85/II – 328 Jackowski Jacek P. 85/II – 39 Jadwiga św. 85/I – 241, 301 Jagič Vatroslav 85/II – 548 Jagiełło Jadwiga 85/II – 197, 201, 282 Jahołkowski 85/II – 359, 496, 85/III –229 Jakowicki Ludwik 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 144 Jakóbiec-Semkowowa Milica 85/I – 134, 85/III – 210 Jakubowski Andrzej 85/II – 326–328, 336, 337, 85/III – 53, 263 Jakubowski Faustyn 85/I – 451 Jakuszewscy 85/III – 115,116 Jamek Jakub 85/I – 480 Jan św. 85/I –38, 85/II – 330, 435, 447, 468, 487, 611 Jan Kanty św. 85/I – 241 Jan III Sobieski, król polski 84/I – 9, 155, 421, 424, 85/II – 280, 357, 85/III – 154, 155 Jan z Wychylówki 85/II – 261 Janecki Tomasz 85/I – 480 Janicka Apolonia 85/III – 164 Janion Maria 85/I – 47 Jankowski Edmund 85/I – 137 Japola Józef 85/II – 244 Jarocki Feliks 85/I – 24, 33 Jaroszewicz Józef 85/III – 245, 249 Jaruzelscy 85/II – 217, 234, 85/III – 156 297 �Jaruzelska Helena, z d. Kraińska 85/I – 438, 439, 85/II – 130, 234, 507 Jaruzelski Józef 85/I – 438, 439, 85/II – 234, 507 Jasieńscy zob. też Jasińscy Jasieńscy 85/II – 229 Jasieńska M., M.J. 85/II – 229 Jasiewicz Zbigniew 85/I – 86, 171, 357, 85/II – 401, 520, 539, 542, 546, 572, 574-576, 618, 619, 85/III – 29, 35, 43, 207, 218, Jasińscy, Jasieńscy 85/I – 433, 437, 444, 445, 461, 466, 476 Jasińska 85/I – 437 Jasińska Danuta 85/II – 170 Jasińska Maria Eleonora zob. Kolberg Maria Eleonora Jasińska-Zawadzka J. 85/II – 100 Jasiński Jakub 85/I – 66 Jaskólski Feliks, F.L.J. 85/I – 80, 98, 85/ II – 153, 443 Jastrzębowski Szczęsny 85/II – 352 Jastrzębska Malwina 85/I – 254 Jaśkowski Jan Nepomucen 85/I – 429 Jaworska Elżbieta 85/I – 58, 115, 116, 244, 245, 252, 272, 278, 283, 287, 467, 85/II – 77, 197, 201, 275, 282, 535 Jaworski Jan 85/I – 118, 158, 202–204, 211, 212, 216, 225, 238, 290, 312, 85/II – 320, 328, 463, 467, 623, 85/III – 9, 87, 167, 169, 173, 174, 178, 249 Jedlicki Jerzy 85/I – 36, 111, 112 Jenike Emil (Emilian) 85/I –39, 56, 58, 59, 85/II – 14, 98, 404, 85/III – 111, 166 Jenike Ludwik 85/I – 41, 134, 403, 404, 420, 85/II – 234, 85/III – 34, 109, 111, 140, 280 Jenike Tekla 85II – 234 Jessipowa Anna, Essipow 85/II – 32 Jędrzejewiczowa Ludwika, z d. Chopin 85/I – 368 Jones William 85/II – 559, 607 Jost Henryk 85/I – 245 Józef z Arymantei 85/II – 347, 348 Jucewicz Ludwik Adam 85/II – 320 Judasz 85/II – 367–369 Jurasz Stanisław 85/II – 232 Jurczeńko Bazyli 85/I – 486, 85/II – 219, 232, 233, 240, 305, 487, 85/III – 24, 25, 30, 83, 93, 243, 264, 267, 269 Jurkowski Henryk 85/II – 349, 352 Juszkiewicz Antoni 85/I – 10, 391, 477, 478, 85/III – 18, 188, 270 Juszkiewicz Jan 85/I – 391, 392, 398, 477 Juzwienko Wiktoria A. 85/II – 583 K.S. zob. Słotwiński Konstanty K.Wł. W. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław Kabzińska Iwona 85/II – 574 Kaczmarczyk Piotr 85/II – 234 Kadłubek Wincenty 85/II – 314 Kadłubiec Karol Daniel 85/II – 315 Kairski Mariusz 85/II – 400, 401, 410, 563 Kajfasz 85/II – 368 Kalauz Alojzy 85/I – 137, 138, 85/III – 190, 258 Kalicki W. 85/III – 46 Kalinka Walerian 85/I – 242, 417 Kalisiewicz Dariusz 85/I – 458 Kalkbrenner Friedrich Wilhelm 85/II – 170 Kamieński Jan Nepomucen 85/II – 355 Kamieński Ludwik zob. Kamiński Lud­ wik Kamieński Łucjan 85/II – 41, 47, 51, 53, 54, 56, 59, 65, 66, 71 Kamieński Maciej 85/I – 404, 85/II – 147, 151 Kaminski Ferdynand Jacob 85/I – 330, 85/III – 144 Kamińska Józefa 85/I – 23 Kamiński Antoni 85/I – 23 Kamiński Józef 85/I – 23 298 �Kamiński Ludwik, Kamieński Ludwik 85/II – 402, 519 Kamiński Mścisław 85/I – 205, 85/II – 97, 85/III – 173 Kamiński Włodzimierz 85/II – 52 Kamionka-Straszakowa Janina 85/II – 401, 402 Kamoccy 85/III – 122 Kamocki Janusz 85/III – 49 91 Kandulski Witold 85/II – 66 Kantor 85/III – 42 Kańczak Piotr 85/II – 475 Kapełuś Helena 85/I – 32, 48, 58, 61, 63, 171, 245, 253, 272, 474, 85/II – 77, 188, 204, 269, 338, 349, 383, 388, 448, 535, 85/III – 54 Kapełuś Magdalena 85/II – 269 Karadżić Vuk 85/I – 137, 85/II – 11, 269, 559 Karasowski Maurycy 85/I – 8, 24, 33, 55, 79, 104, 123, 144, 145, 147, 148, 363, 364, 373, 374, 407, 458, 85/II – 21, 23, 24, 28, 30, 33, 94, 157, 159, 170, 85/III – 34, 109, 166, 167, 168, 189 Karaś Halina 85/I – 351, 353 Karczmarczyk Piotr 85/II – 422 Karłowicz Jan 85/I – 286, 349, 354, 391, 392, 442, 466, 467, 474, 477–479, 483, 484, 496–501, 85/II – 80, 180, 250, 301, 302, 336, 479, 498, 518, 532, 548, 566, 607, 611, 85/III – 11–14, 18, 19, 21, 149, 182, 183, 187, 188, 212, 227, 249, 270 , 284 Karol Ludwik Habsburg, arcyksiążę 85/I – 402 Karp Maurycy Franciszek 85/I – 418 Karpinski Ignatij, pseud.: Ihnatij z Nikołowicz 85/III – 92, 239 Karpiński Franciszek 85/I – 55, 207, 300, 85/II – 148, 183, 267, 85/III – 185 Karst A. 85/I – 121 Karśniccy 85/I – 73, 85/III – 114 Kasjan Jan Mirosław 85/II – 338, 342, 344, 346 Kasperczak Stanisław 85/II – 569, 85/III – 208 Kasprowicz Jan 85/II – 297 Katarzyna św. 85/II – 447 Katinelli Karlo 85/III – 190 Kaufman Józef 85/I – 366, 375, 85/II – 30 Kawa 85/II – 423 Każyński Wiktor 85/III – 175 Kądziołka Jerzy 85/III – 205 Keller Szczepan 85/I – 337 Kempny Marian 85/II – 563 Kenig Józef 85/III –218 Kętrzyński Wojciech 85/I – 112, 259, 319, 343, 85/II – 220, 239, 251, 408, 521, 85/III – 48, 227, 228, 230, 272, 281 Kielisiński Kajetan Wawrzyniec (Wincenty) 85/II – 13, 551 Kieniewicz Stefan 85/I – 239 Kierski Emil 85/I – 205, 214, 219, 220, 320, 411, 412, 85/II – 450, 451, 460, 605, 85/III –55, 83, 173, 255, 265 Kiesewetter Raphael Georg von 85/II – 18 Kirkor Adam Honory 85/I – 243, 260, 266, 267, 270, 271, 273, 274, 344, 397, 398, 442, 85/II – 336, 484, 548, 554, 605, 607, 85/III – 12 Kitowicz Jędrzej 85/II – 350, 352, 85/III –70 Kiwerscy 85/III – 113 Kleczyńska 85/II – 234, 85/III – 154 Kleczyńska Kazimiera 85/II – 130 Kleczyński Jan 85/I – 370, 371, 374, 375, 403, 407, 466, 85/II – 30, 234, 85/III – 174, 268, Kleniewska, z d. Cielecka 85/III – 164 Kleniewski Józef 85/III – 161 Klepaczewski Teobald 85/I – 405, 411, 85/II – 239, 305, 460, 461, 520, 605, 620, 85/III – 83, 156, 157, 255 Kloczkowski Jan 85/II – 365, 366, 474 299 �Kloka Jan 85/I – 337 Klonowic Sebastian 85/II – 221, 363 Klonowski Teofil 85/II – 232 Kluczeńko 85/II – 552 Klukowski Ignacy 85/II – 165 Kluska Wojciech 85/II – 129 Kłak Tadeusz 85/II – 268 Kmieć 85/II – 423 Knapski Grzegorz, Knapius, Cnapius 85/II – 319, 322, 332 Kniaźnin Franciszek Dionizy 85/I – 300, 85/II– 267 Kob Gustaw 85/I – 334 Kobierska-Maciuszko Ewa 85/II – 148 Kobylańska Krystyna 85/I – 365, 366, 370, 85/II – 20, 85/III – 189 Koch Heinrich Christoph 85/II – 18 Kochanowski Jan 85/I – 421, 430, 449, 453, 85/II – 221, 267, 319, 332, 338, 85/III –70, 181 Kochowski Wespazjan 85/II – 221, 319, 363, 85/III – 70 Kociński 85/II – 457 Koehler Louis 85/III – 190 Kokular Aleksander 85/I – 37 Kolberg zob. też Colberg Kolberg Antoni Karol, brat Oskara 85/I – 8, 9, 21, 28, 34, 37, 38, 43, 44, 58, 59, 84, 98, 120, 141, 294, 310, 311, 313, 314, 316, 376, 388, 395, 404, 418–420, 431, 436, 458, 493, 85/II – 28, 98, 404, 85/III – 9, 10, 40, 46, 151, 188, 272, 286 Kolberg Antonina, Brzozowska Antonina 85/I – 294, 315, 316, 379, 479, 501, 85/ III – 286 Kolberg Bronisław 85/I – 316 Kolberg Eleonora, z d. Marconi 85/I – 98, 294, 314 Kolberg Emilia, z d. Gronau 85/I – 42, 85/ II – 472, 85/III – 161 Kolberg Gustaw Albert 85/I – 23 Kolberg Jadwiga Karolina zob. Wernerowa Jadwiga Kolberg Julia, siostra Oskara 85/I – 20, 21 Kolberg Julia, córka Antoniego 85/I – 314 Kolberg Juliusz, Kolberg Krzysztof Juliusz Henryk, Colberg Christian Heinrich Julius, ojciec Oskara 85/I – 17–29, 32–37, 41, 42, 85/II – 42, 183, 428, 561, 610, 85/III – 10, 56, 188, 268, 272, 277 Kolberg Juliusz Adolf Aleksander, brat Oskara 85/I – 23, 28, 34, 37, 42, 43, 194 Kolberg Karolina Fryderyka, z d. Mercoeur, matka Oskara 85/I – 18–23, 27, 37, 43, 73, 85/II – 467, 85/III – 9, 116 Kolberg Karolina, Gallasch Karolina Matylda, Wąsowska Karolina, żona Antoniego Kolberga 85/I – 7-9, 43, 238, 249, 263, 288, 294, 307, 309–311, 313–317, 319, 324, 372, 376, 379, 380, 385, 386, 388, 389, 400, 404, 418–421, 424, 431, 433–436, 444, 452, 458, 459, 473, 479, 493, 85/II – 44, 473, 474, 85/ III – 8, 10, 137, 138, 147–149, 151, 152, 154–158, 282 Kolberg Maria Eleonora, Jasińska Maria, córka Wilhelma 85/I – 316, 85/III – 147, 285 Kolberg Maria Elżbieta, Królikiewiczowa Maria, córka Antoniego 85/I – 316 Kolberg Stanisław 85/I – 316 Kolberg Walentyna, Szalitowa Walentyna 85/I – 21, 315, 316, 379, 380, 501, 85/III – 286 Kolberg Wilhelm 85/I – 7, 19, 20, 21, 27, 28, 30, 34, 36, 37, 39- 42, 74-76, 138, 140, 141, 191, 195, 208, 238, 252, 263, 288, 289, 294, 295, 307, 309–314, 316, 319, 320, 323, 324, 331, 335, 341, 365, 366, 370, 372, 373, 375, 379, 380, 85/ II – 12, 20, 22, 23, 43, 138, 183, 254, 300 �255, 406, 472, 85/III – 9, 10, 46, 77, 110, 124, 138–142, 145, 188, 189, 219, 238, 285 Kolbergowie 85/I – 17, 20, 21, 27–29, 42, 43, 44, 54, 73, 419, 85/II – 20, 29, 85/III – 46, 286 Kolbuszewski Jacek 85/II – 403 Kollatorowicz Franciszek 85/II – 472 Kollatorowiczowa Matylda, z d. Gronau 85/II – 472, 85/III – 163 Kollatorowiczowie 85/II – 472, 85/III – 117 Kołessa Filaret 85/II – 38 Kołłątaj Hugo 85/I – 45, 171, 205, 85/II – 10, 40, 182, 205, 431, 432-436, 533, 561 Kołodziejczyk Edmund 85/I – 194 Komeccy 85/II – 437, 85/III – 122, 128, 129 Komecka Ludwika zob. Kretkowska Ludwika Komecki Ludwik 85/I – 201, 85/II – 425, 442, 85/III – 123, 130 Komierowscy 85/II – 493, 85/III – 132 Komorowski Ignacy 85/I – 58, 60, 209, 85/II – 98, 404 Konieczko Wincenty, pseud.: Puchała 85/I – 247, 254 Konopczanka Antonina zob. Konopka Antonina, siostra Józefa Konopczanka Józefa zob. Konopka Józefa Konopczanka Justyna zob. Konopka Justyna Konopczanka Michalina zob. Paszkiewiczowa Michalina Konopczanki, córki Józefa 85/I – 245, 247, 251, 254, 85/II – 100, 417, 85/III – 40 Konopka Adam 85/III – 40 Konopka Amelia zob. Bochdanowa Amelia Konopka Antonina, z d. Podlewska, matka Józefa 85/I – 70, 245, 248 Konopka Antonina, Konopczanka Antonina, siostra Józefa 85/I – 7, 58, 70, 238, 244–250, 252–256, 297, 298, 301, 304, 305, 315, 380, 399, 400–402, 432– 434, 459, 466, 85/II – 99, 220, 234, 236, 237, 240–243, 247, 252, 255, 303, 304, 316, 340, 342, 384, 394, 417, 425, 446, 448, 449, 461, 85/III – 54, 138, 152, 235, 264, 286 Konopka Balbina, z d. Białobrzeska 85/I – 245 Konopka Franciszek Ksawery 85/I – 244, 245. 252, 380, 456, 459, 478–480, 493, 494 Konopka Józef, J.K. 85/I – 5, 7, 41, 57, 58, 60, 62, 63, 70, 71, 88, 130, 131, 229, 238, 244–246, 249, 250, 252, 254, 255, 297, 380, 386, 399, 400, 432, 459, 476, 493, 85/II – 12, 77, 79, 80, 91, 98, 102, 173, 185, 190, 197, 221, 222, 246, 326–328, 336, 352–354, 364, 369, 371, 372, 380, 381, 402, 404, 407, 445, 448, 85/III – 9, 10, 14, 40, 46, 53, 54, 85, 111, 112, 124, 126 134, 149, 152, 161, 179, 263, 264, 272, 286 Konopka Józef, wnuk Józefa 85/III – 40, 46 Konopka Józefa, Konopczanka Józefa 85/I – 256, 386, 85/III – 149 Konopka Julia zob. Załęska Julia Konopka Julian 85/I – 7, 238, 244–247, 250, 254, 315, 380, 400, 423, 432, 85/III – 154, 264 Konopka Justyna, Konopczanka Justyna 85/I – 245, 247, 249, 250, 251, 253– 256, 479, 85/III – 286 Konopka Marek 85/I – 245 Konopka Maria 85/III – 40 Konopka Michalina zob. Paszkiewiczowa Michalina Konopka Michał, syn Franciszka Ksawerego 85/I – 380 Konopka Michał, syn Wojciecha 85/I – 245, 252, 459 301 �Konopka Roman 85/I – 7, 244–248, 250, 252, 254, 328, 330, 332, 335, 344, 423, 434, 85/III – 54, 144, 145, 253, 264, 265, 285 Konopka Seweryna 85/I – 250 Konopka Stanisław 85/I – 245, 246 Konopka Stefania 85/I – 245, 246, 250, 459, 476, 477 Konopka Tadeusz, ojciec Józefa 85/I – 70, 245, 248 Konopka Tadeusz, syn Józefa 85/I – 248, 254, 290, 304, 456, 459, 466, 478, 492, 493, 85/II – 326, 327, 336, 371, 623, 85/III – 10, 14, 54, 97 Konopka Teresa, z d. Skotnicka 85/I – 245 Konopka Wojciech Józef 85/I –245 Konopka Zofia, z d. Kraińska 85/I – 245, 251 Konopka-Unrug Anna 85/III – 46 Konopkowie 85/I – 71, 153, 244, 245, 247, 248, 250–252, 256, 290, 298, 305, 309, 310, 313, 389, 394, 400, 419, 423, 425, 434, 452, 459, 465, 466, 476, 480, 495, 85/II – 217, 328, 371, 414, 507, 545, 85/III – 10, 11, 39, 40, 46, 53, 54, 57, 97, 119, 135, 137, 140, 154, 263, 264 Konstanty Romanow, wielki książę rosyjski 85/I – 22 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 85/II – 400, 401, 447 Koperniccy 85/I – 456 Kopernicka Leokadia 85/III – 246 Kopernicki Izydor, Dr I. K. 85/I – 7, 10, 13, 61, 71, 102, 136, 163, 167, 184, 223, 224, 243, 251, 254, 259, 260, 266, 267, 270, 272–274, 277–281, 283, 286, 287, 309, 310, 324, 336, 346, 347, 358, 381, 382, 384, 388, 396, 397, 399, 407, 408, 423, 440, 442, 443, 446, 447, 452, 466, 467, 476–479, 482–484, 489, 491–501, 85/II – 100, 101, 138, 235, 242, 300, 306, 325, 328, 336, 337, 339–342, 344, 390, 404, 405, 407, 411, 416, 417, 420, 424, 446, 453, 483, 489, 499, 500, 503, 505–507, 509, 510, 545–548, 555, 556, 558, 563, 573, 574, 581, 596, 619, 620, 622, 85/III – 7, 8, 10–19, 21, 27, 29, 33, 39, 42, 44, 48, 51, 62, 63, 74, 80, 82, 84, 87–89, 91, 92, 96,104–106, 112–118, 120–128, 130, 132, 134, 136–139, 143, 145, 147, 148, 151, 153, 155–137, 177, 187–189, 200, 205, 222–229, 231–262, 268, 270, 272–274, 277–279, 282–284 Kopernik Mikołaj 85/I – 112, 262, 315, 383 Korbasiński Roman 85/II – 425, 496, 528 Korbut Gabriel 85/III – 59 Korczyński Edward 85/I – 494 Körner G.W. 85/II – 60, 85/III – 171 Korotyński Władysław 85/I – 479, 498 Korytko Emil 85/I – 6, 10, 129, 135, 136, 443, 461, 475, 85/II – 325, 85/III – 10 Korzec 85/II – 423 Kosińscy 85/III – 121 Kosińska Prakseda 85/III – 168 Kosiński Władysław 85/I – 281, 282, 284, 286, 447, 85/II – 304, 339, 342, 448, 547, 85/III – 29, 30, 35, 55, 89, 234, 259, 267 Kossak Jerzy 85/I – 482 Kossak Juliusz 85/I – 10, 179, 243, 267, 276, 378, 476, 479, 481, 482 Kossak Magdalena 85/I – 482 Kossak Maria 85/I – 482 Kossak Wojciech 85/I – 482 Kossobudzki 85/III – 272 Kostaśka Elżbieta 85/II – 236, 448 Kostecki Janusz 85/I – 342, 469, 470, 85/ II – 493, 85/III –77 Kostrzewski Franciszek 85/I – 193, 197, 85/III – 172 Kościuszko Tadeusz 85/II – 24 Kotlarska Izabela 85/II – 249, 85/III – 216 Kowalczykowa Alina 85/I – 236, 85/II – 402 302 �Kowalski Feliks 85/II – 365, 474 Kowalski Piotr 85/II – 194 Kozarski Adolf 85/II – 463, 85/III – 173 Kozerska Helena 85/III – 282 Kozień Mikołaj 85/I – 480 Kozietulski Czesław 85/III – 49, 50 Kozłowscy 85/II – 407, 85/III – 128 Kozłowski Kornel 85/I – 178, 179, 280, 85/II – 102, 405, 414, 492, 85/III – 129 Koźlik 85/I – 217, 218, 85/II – 219, 307, 423 Koźmian Józefa, żona Henryka 85/I – 195 Koźmian Henryk 85/I – 195 Koźmian Stanisław 85/I – 242, 263 Koźmianowie 85/I – 195, 85/III – 121, 129 Koźmianówna Józefa 85/I – 195, 85/II – 240, 243, 425, 463, 465, 85/III – 129 Kożuchowski 85/I – 73, 85/III – 114 Kraińscy 85/I – 153, 154, 423, 432, 438, 85/II – 217, 85/III – 124, 154 Kraińska Helena zob. Jaruzelska Helena Kraińska Katarzyna 85/I – 422, 85/II – 507 Kraińska Zofia zob. Konopka Zofia Kraiński Edmund 85/I – 154, 422, 423, 431, 434, 439, 489, 85/II – 507, 85/III – 125, 155 Kraiński Maurycy 85/I – 251 Kraiński Władysław 85/I – 251 Krall Antoni 85/I –141 Krasicki Ignacy 85/II – 332 Krasiński Adam Stanisław 85/I – 481 Krasiński Władysław 85/III – 76 Kraszewski Józef Ignacy 85/I – 8, 108, 123, 124, 128, 150, 167, 241, 263, 329, 376, 388–390, 399, 403, 445, 85/II – 94, 95, 99, 195, 202, 203, 205, 289, 295, 319, 409, 411, 426, 427, 528, 568, 612, 85/III – 167, 179 Kratzer Andrzej 85/III – 161, 169, 271 Krauss Fryderyk Salomon 85/I – 10, 134, 441–443, 460, 475, 481, 85/II – 525, 527, 541, 548, 574, 85/III –119 Krček Franciszek 85/I – 472, 473 Kremer Aleksander 85/I – 266 Kremer Józef 85/I – 267 Kretkowska Ludwika, z d. Komecka 85/I – 20 1, 85/II – 442 Kreutz Karolina de 85/I – 39, 85/III – 110 Krogulski Józef 85/I – 69 Królikiewiczowa Maria Elżbieta zob. Kolberg Maria Elżbieta Królikowski Józef Franciszek 85/I – 63, 67, 109 Kruszyńscy 85/I – 327 Kryński Antoni Adam 85/I – 354, 391 Krzeczunowicz Kornel 85/I – 319 Krzemiński Stanisław 85/I – 232 Krzeptowski Jan zob. Sabała Krzywicki Ludwik 85/I – 498, 85/II – 533, 534 Krzyżaniak Elżbieta zob. Millerowa Elżbieta Krzyżanowski Julian 85/I – 32, 48, 116, 125, 137, 171, 183, 253, 272, 279, 85/II –204, 222, 223, 251, 262–264, 268, 269, 279, 286, 287, 291, 294, 297, 299, 311, 316, 323, 328, 329, 330, 332–338, 344, 348, 349, 360, 362, 374, 383, 385, 386, 448, 535, 583, 590, 599, 600, 609, 85/ III – 54, 59, 61, 67, 101, 200, 201 Krzyżanowski Stanisław Andrzej 85/I – 479 Kuba Ludwik 85/I – 10, 441, 443–445, 467, 475, 478, 481, 85/II – 412, 548, 85/III – 157, 158 Kubaczek 85/II – 242, 342 Kubala Tomasz 85/II – 234, 422 Kucharska Józefa 85/I – 87 Kucharski Andrzej 85/I – 85–87, 357, 85/ II – 457, 458, 481, 526, 85/III – 231, 232, 242, 257 Kucz Karol 85/I – 99, 102, 212, 85/II – 154, 160 303 �Kuczyński Stefan Ludwik 85/I – 273, 424 Kudzinowski Czesław 85/III – 208 Kufel Józef 85/I – 480 Kuhn Adalbert (błędnie Kuin) 85/II – 559, 607 Kujon 85/II – 423 Kujot Stanisław 85/I – 328, 336 Kulczycka-Saloni Janina 85/I – 234, 235 Kunicki Leon 85/II – 228, 229, 85/III – 247 Kunz Thomas Anton 85/II – 11 Kuraszkiewicz Władysław 85/I – 427, 85/III – 70, 207, 209 Kurek Antoni 85/II – 236 Kurek Kazimierz (Kaźmirz) 85/II – 129, 422 Kurpiński Karol 85/I – 53, 209, 404, 85/II – 10, 19, 24, 31, 39–41, 140, 147, 150– 153, 160, Kurschat Friedrich 85/I – 330, 336, 85/III – 144 Kustra Anna, z d. Ruda Anna 85/I – 165, 85/III – 217, 218 Kutrzeba Stanisław 85/I – 260, 85/III – 35, 43 Kutrzeba-Pojnarowa Anna, Kutrzebianka Anna 85/II – 400, 447, 85/III – 50 Kuźmicz Bolesław 85/III – 53 Kvitka Klyment 85/II – 45 Kwilecki Andrzej 85/II – 512, 513, 85/III – 208 Kwilecki Mieczysław 85/I – 340 L.P. zob. Powidaj Ludwik L.S.K. 85/I –227 Labuda Gerard 85/III – 101 Lambert Karol 85/I – 162 Lange Roderyk 85/II – 66 Langiewicz Marian 85/I – 247 Lassen Christian 85/II – 559, 607 Leciejewski Jan 85/I – 349, 350 Leitgeber Mieczysław Antoni 85/I – 368, 369 Lelewel Adam Prot 85/I – 163, 85/II – 417, 493, 85/III – 125 Lelewel Jan Paweł 85/I – 163 Lelewel Joachim 85/I – 163, 85/II – 493, 606 Lenartowicz Teofil 85/I – 58–60, 72, 73, 80, 98–100, 122, 123, 146, 480, 85/II – 92, 98, 117, 118, 145, 153, 154, 159, 212, 213, 402–404, 541, 542, 587, 621, 85/III – 85, 113, 166, 168, 183, 184 Leonard P. 85/III –246 Lesień-Płachecka Krystyna 85/I – 357, 85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73 Lesser Aleksander 85/I – 56, 193 Leszczyński Stanisław 85/II – 23 Leśmian Bolesław 85/II – 297 Leśniewski 85/II – 327, 328, 85/III – 53, 263 Leśniewski Paweł Eustachy 85/II – 327 Leśniowski Józef 85/II – 234 Lewański Jan 85/II – 362, 372 Lewestam Fryderyk Henryk, F.H.L. 85/I – 19, 143, 144, 172, 85/II – 542 Lewinówna Zofia 85/I –78, 85/II – 165 Lewińscy 85/III – 115, 116 Libelt Karol 85/I – 62, 67, 94, 214, 215, 219, 220, 226, 321, 410, 411, 85/II – 88, 89, 186, 216, 417, 451, 599, 85/III – 131, 132, 162 Libeltowie 85/II – 415 Libera Anna 85/II – 355, 356 Libera Zbigniew 85/II – 400, 581 Ligęza Józef 85/II – 65 Linde Samuel Bogumił 85/I – 24, 27, 31, 85, 112, 196, 304, 353, 368, 434, 85/II – 25, 205, 319, 332, 349, 588 Linette Bogusław 85/I – 155, 379, 497, 85/ II – 71, 131, 132, 135, 85/III – 206– 210, 215, 217 Lipiński Jan Józef 85/I – 9, 63, 88, 91, 109, 421, 435, 85/II – 77, 79, 91, 140, 141, 173, 185, 197, 199, 221, 222, 85/III – 180 304 �Lipiński Karol 85/I – 62, 109, 85/II – 12, 77, 80, 91, 173, 186 Lipiński Tymoteusz 85/II – 319, 322, 328 Lisakowski Jarosław 85/III – 207 Lisowska Agnieszka 85/II – 150 Lissa Zofia 85/III – 49, 53 Liszt Ferenc 85/I – 370, 85/II –31, 32, 85/III – 190 Loeffler Leopold 85/I – 344 Loewe Carl I85/II – 144, 146 Lompa Józef 85/II – 91, 197, 295, 297, 320, 521 Lorek Gottlieb Leberecht 85/I – 343, 85/II – 523 Lubicz R. zob. Łopaciński H. Lubicz-Czerwiński Ignacy 85/I – 178, 85/II – 514, 563, Lubomirski Jerzy 85/I – 216, 221, 222, 227, 228, 85/II – 565, 85/III – 133 Lubomirski Jan Tadeusz 85/II – 465 Ludwik XIV, król Francji 85/I – 18 Lully Jean Baptiste 85/II – 151 Lutosławski Wincenty 85/I – 475 Łamański Władymir 85/I – 192, 85/II – 543 Łapiński Aleksander 85/III – 124 Łazarz św. 85/II – 259 Łazuk Mieczysław 85/II – 212 Łepkowski Józef 85/I – 216, 251, 257, 260, 263, 265, 267, 268, 270, 271, 273, 399, 453, 502, 85/II – 320, 441, 442, 447, 545, 553, 85/III – 134, 173 Łobaczewska Stefania 85/III – 42 Łokietek zob. Władysław Łokietek, król polski Łopaciński Hieronim, Lubicz R. 85/I – 498, 85/II – 348, 479, 532, 85/III – 35, 182 Łoś Jan 85/III – 22, 23 Łowmiański Henryk 85/II – 606 Łoziński Józef 85/II – 560, 85/III – 29, 239, 240, 242 Ługowska Jolanta 85/II – 311 Łukaszewicz Józef 85/I – 322, 412, 85/II – 415, 452, 460, 85/III – 139 Łukaszewicz Seweryna 85/I – 322 Łukaniuk Bohdan 85/II – 39 Łuszczewska Jadwiga, pseud.: Deotyma 85/I – 56 Łuszczewska Nina 85/I – 56 Łuszczewski Jan Paweł 85/I – 19 Łuszczewski Wacław 85/I – 56 Łuszczkiewicz Władysław85/I – 216, 257, 263, 266, 267, 273 Łysakowski Franciszek 85/I – 492 Łysenko Mykoła 85/III – 246 Łyskowski Ignacy 85/I – 356, 357, 85/II – 320 M.A.S. zob. Szulc Marceli Antoni M.J. zob. Jasieńska M. Machalska Karolina Barbara 85/I – 20 Machalska Tekla 85/I – 20 Machalski Józef 85/I – 20 Maciej z Warszawy 85/I – 69 Maciews’kyj I. 85/II - 57 Maciejewski Marian 85/I – 47 Maciejowscy 85/I – 85, 86, 85/II – 413, 478 , 85/III – 122 Maciejowski Kazimierz 85/II – 413, 476 Maciejowski Wacław Aleksander 85/I – 31, 85, 86, 195, 85/II – 205, 295, 391, 413, 476, 477, 478, 606, 607, 85/III – 173, 231 Maciszewski Maurycy, Mac. 85/I – 250 Magnuszewski Dominik 85/I – 56 Maine Henry Summer 85/II – 559 Maj Jan 85/II – 432, 436 Majer Józef 85/I – 216, 217, 257, 260–262, 264, 267, 272–274, 277, 283, 287, 308, 377, 424, 435, 441, 446, 452, 453, 456, 464, 466, 467, 478, 479, 494, 85/II – 471, 481, 483, 489, 545, 546, 555, 571 Majer Karolina, z d. Friedlein 85/I – 453 305 �Majeranowski Konstanty, pseud.: Pielgrzym z Tenczyna, Rzesiński J.K. 85/I – 269, 85/II – 253, 260, 261, 447 Majewski Józef 85/I – 50 Major Rafał 85/III – 155, Majorkiewicz Jan 85/II – 205 Majorkiewicz Wolf Majer 85/I –200, 205, 85/II – 442, 85/III – 173 Makart Hans 85/I – 344 Maleski 85/I – 335 Malinowski Bronisław 85/II – 400, 410 Malinowski Lucjan 85/I – 286, 351, 447, 467, 85/II – 248, 547, 85/III – 22 Malinowski Tadeusz 85/I – 270, 271 Mälzl Johann Nepomuk 85/II – 78 Małecka 85/II – 516 Małecki Antoni 85/I – 387 Manhardt Wilhelm 85/II – 559 Mania Grzegorz 85/I – 453 Marcin św. 85/II – 330, 336 Marcin z Kłecka 85/II – 449 Marcin z Urzędowa 85/II – 449 Marcinkowski Antoni, pseud.: Nowosielski Antoni 85/I – 178, 179, 85/II – 221, 295, 339, 431, 558, 607, 85/III – 92, 245, 246 Marciszewicz Feliks 85/I – 462 Marconi Eleonora, zob. Kolberg Eleonora Marconi Henryk 85/I – 76 Marconi Karol 85/I – 58, 59, 98, 120, 420, 85/II – 98, 404 Marconi Leonard 85/I – 372 Marconi Władysław 85/I – 120 Marczewska Maria 85/II – 475 Marczewska Marzena 85/II – 386, 390, 391 Marczuk Dmytro 85/II – 130, 85/II – 231, 422 Marek św. 85/II – 481 Markiewicz Katarzyna 85/I – 17, 20, 21, 23, 25–27, 38, 43, 44, 84, 120, 245, 247, 249, 251, 254, 255, 312, 344, 419, 481, 85/II – 20, 100, 417, 85/III – 46, 286 Markusfeld Konstancja 85/III – 170 Marschner Heinrich August 85/II – 151 Marszałkiewicz Felicjan 85/II – 365 Martuszewska Anna 85/I – 236 Maryna 85/I – 256, 85/II – 448 Marysia 85/I – 425, 85/II – 232 Masłowski Leon 85/I – 328, 336 Maślanka Julian 85/I – 47, 96, 85/II – 499 Maślonka Jan 85/I – 198, 85/II – 129 Matejko Jan 85/I – 329, 424, 458, 479 Matejko Franciszek 85/III – 134 Matuszewscy z Jasienicy 85/II – 493 Matuszewscy z Mąkolina 85/I – 105, 85/ III – 118, 120 Matuszewska 85/I – 105, 85/III – 186 Matuszewska Anna 85/I – 236 Matuszewski Michał 85/I – 24 Matuszewski 85/I – 105 Matuszewski z Jasienicy 85/III – 125 Matuszewski z Makolina 85/III –128 Maury Alfred 85/I – 271, 272 Mauss Marcel 85/II – 387 Mayr Simon Johann 85/II – 139 Mazurkiewicz-Szczyszek Anna 85/II – 573, 574 Mazzini Giuseppe 85/I – 220 Mączka Tomasz 85/I – 456, 493 Mączyński Józef 85/I – 268, 85/II – 445 Mąkowski 85/III – 123 Mecherzyński Karol 85/I – 262, 263, 269 Medyński Napoleon 85/II – 607 Mejer Ignacy Antoni 85/III – 188 Mela, Melusia zob. Męcińska Antonina Mendelssohn-Bartholdy Feliks Jakob 85/I – 250, 85/II – 144, 151 Mercoeur Gotfryd 85/I – 18 Mercoeur Henrietta, z d. von Arnim 85/I –18, 20, 21 Merriam Alan P. 85/II – 49, 55 Merzbach Ludwik 85/I – 228, 319, 320, 322, 412, 85/II – 452, 85/III – 139 Meyerbeer Giacomo 85/II – 150, 151 306 �Męcińska Antonina, Mela, Melusia 85/I – 70, 248, 250, 255, 344, 380, 394, 85/II – 77, 85/III – 11, 264 Męciński Antoni 85/I – 70, 344 Mianecki Adrian 85/II – 269 Mianowski Józef 85/I – 428 Miaskowski Kasper 85/II – 221, 363 Michałk Frido 85/I – 356, 85/III – 210 Michałowscy 85/III – 110 Michałowska Helena 85/I – 54 Michałowska Teresa 85/II – 362 Michałowski Kornel 85/I – 100-102 Michelet Jules 85/II – 559 Micińska Magdalena 85/I – 237, 239 Mickiewicz Adam 85/I – 447, 85/II – 182, 188, 267, 319 Mickiewicz Władysław 85/I – 383 Mieczkowscy 85/III – 142, 143 Mieczkowska Olimpia 85/I –327 Mieczkowski Leopold 85/I – 327 Mielżyńscy 85/I – 321 Mielżyński Józef 85/I – 321, 340 Mielżyński Seweryn 85/I – 220, 321, 410, 412, 85/II – 415 Mierczyński Stanisław 85/II – 65, 67 Miernik Grzegorz 85/I – 236 Mierzyński Antoni Julian 85/I – 398, 85/ II – 607 Mikołaj św. 85/II – 447 Mikołaj I, cesarz rosyjski 85/I – 35, 110 Mikucki Stanisław 85/II – 205 Mikuli Karol 85/II – 32, 85/III – 172 Mikulski Tadeusz 85/I – 238 Millerowa Elżbieta, Miller Elzbieta, Krzyżaniak Elżbieta 85/I – 45, 85, 86, 134–138, 223, 245, 251, 253, 257, 269, 295, 296, 298, 423, 443, 497, 498, 85/ II –131, 179, 225, 236-238, 247, 253, 254, 269, 303, 306, 325, 403, 448, 450, 452, 467, 502, 508, 514, 519, 521, 574, 589, 85/III – 15, 29, 54, 57, 58, 68, 73, 79, 80, 88, 206, 207, 210–214, 217, 218 Milutin Nikołaj 85/I –170 Minter Karol 85/I – 317, 319, 85/III – 138 Minter Zofia 85/I – 317 Mioduchowska Aurelia 85/I – 85, 337, 85/II – 370 Mioduszewski Michał Marcin 85/I – 206, 258, 85/II – 61, 175, 221, 229, 230, 334. 350, 352, 481, 85/III – 260, 261, 264 Mirecki Franciszek 85/I – 137 Młoccy 85/II – 493, 85/III – 134 Młocka 85/I – 218, 85/II – 219, 423 Młocki Alfred 85/I – 221, 258 Moniuszko Stanisław 85/I – 5, 38, 50, 59, 74. 80, 133, 146, 209, 315, 404, 456, 480, 481, 85/II – 9, 136, 151, 152, 155– 157, 159, 85/III – 174, 181 Moraczewska Bibianna 85/I – 81, 321, 339, 346, 380, 401, 405, 409–411, 414– –417, 435, 85/II – 219, 420, 450, 460, 556, 570, 85/III – 133, 148, 153, 156 Moraczewski Jędrzej 85/I – 62, 81, 409, 85/II – 480 Morawska Katarzyna 85/I – 103 Morawski Franciszek 85/II – 613 Morawski Szczęsny 85/II – 617 Mordasiewicz Kazimierz 85/I – 44, 436 Moroński 85/I – 63 Morsztyn Hieronim 85/II – 221 Morsztyn Jan Andrzej 85/II – 338, 363 Morzyccy 85/III –128, 130 Morzycki Antoni 85/I – 203, 85/II – 437, 85/III – 129 Moszyńska Józefa 85/II – 227, 339 Moszyńska Zofia 85/II – 131, 132, 85/III – 245, 246 Moszyński Kazimierz 85/II – 390, 400, 85/ III – 37 Moszyński Piotr 85/II – 227 Mozart Wolfgang Amadeus – 85/I – 134, 250, 85/I – 140, 150, 151, 157, 159, 160, 163 Mroczek 85/III – 272 307 �Mross Henryk 85/I – 328 Mrzygłodowicz Krzysztof 85/II – 368 Müller Friedrich 85/I – 358, 361, 85/II – 33/34, 424, 449, 560, 565–567, 576, 596, 613 Müncheimer Zygmunt Karol 85/III – 170 Müncheimer Adam 85/I – 403–405 Muszkalska Bożena 85/I – 441, 85/II – 41, 54 Mychalczuk Konstantyn 85/I – 427 Mysłakowski Piotr 85/II – 22 Nadolski Bogusław 85/II – 374 Nagel Josph 85/II – 139 Nalepa Marek 85/II – 612 Napoleon Bonaparte, cesarz Francuzów 85/I – 19, 22, 85/II – 10 Narbutt Teodor 85/III – 249 Naruszewicz Adam 85/II – 606 Naumann B. 85/II – 559 Nawrocka-Wysocka Arleta 85/I – 207, 85/I – 60, 148, 150 Nawrocki Iwan 85/I – 495 Nawrocki Witold 85/II – 268 Nazina Inna 85/II – 57 Negrey Maciej 85/I – 455 Nehring Władysław 85/I – 214, 85/II – 451, 85/III – 19 Neron 85/I – 389 Nesselmann Georg Heinrich Ferdinand 85/I – 392, 85/II – 227, 228, 276, 85/III – 10 Neymann Cesław, Nejman Cesław 85/I – 9, 166, 421, 426– 428, 85/II – 274, 276, 281, 488, 532, 558, 561, 621, 622, 85/III – 180 Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława 85/II – 194, 378, 383, 386, 389 Niedżwiedzki Władysław 85/I – 354, 391 Niegolewscy 85/I – 326, 339, 415, 85/II – 216, 415, 418, 85/III – 135, 143 Niegolewska Wanda, z d. Kwilecka 85/I – 321, 322, 326, 338, 339, 377, 411, 85/II – 452, 590, 85/III – 143 Niegolewski Władysław 85/I – 225, 321, 339, 411, 85/II – 417, 452 Niemcewicz Julian Ursyn 85/II – 27, 612 Niewiarowski Aleksander 85/I – 57 Niezabitowski Kajetan 85/I – 83, 85/II – 80 Nikityszyn Iwan 85/II – 232, 305, 487 Nikodem 85/II – 348 Nitsch Kazimierz 85/I – 349–351, 85/II – 248 Norwid Cyprian 85/I – 46, 51, 60, 72, 85/II – 319, 405, 85/III – 85, 113 Norwid Ludwik 85/I – 58, 60, 72, 85/II – 118, 404, 405, 85/III – 85, 113 Norwid Ludwika, z d. Zdzieborska 85/II – 406 Norwid Paulina zob. Suska Paulina Norwidowie 85/II – 92, 118, 216, 405, 406, 85/III – 85 Noskowski Zygmunt 85/I – 403, 478, 85/ III – 189, 270 Nowaczyński Adolf 85/II – 28 Nowak Tomasz 85/II – 66, 124 Nowak-Romanowicz Anna 85/I – 25 Nowicka Ewa 85/II – 563 Nowosielski Antoni zob. Marcinkowski Antoni Nowosielski Skowyrka Franek 85/II – 421 Nycz Ryszard 85/I – 234 Odrowąż Jacek św. 85/I –241 Oehmigke Ludwig 85/I – 26, 41, 85/III – 161, 280 Ograbiszewski Ignacy 85/I – 328, 336 Ogrodziński Władysław 85/I – 330, 332, 333, 336, 343, 85/II – 239, 252, 408, 520, 521, 85/III – 47, 48, 206 Okólska Amelia 85/II – 130 Olechnowicz Mścisław 85/II – 517, 518, 569, 85/III – 208 Olejniczka Zofia 85/II – 129, 85/II – 232, 422 308 �Oleksińscy 85/II – 493 Oleksiński 85/III – 125 Oleksiński Kazimierz 85/III – 125 Olędzki Stanisław 85/II – 67 Olszewski Łukasz 85/I –269 Ong Walter Jackson 85/II – 244 Onslow George 85/I – 33 Optołowicz Janusz 85/II – 517 Oracki Tadeusz 85/I –331, 332, 343 Orgelbrand Samuel 85/I – 6, 19, 25, 28, 83, 102, 112, 129, 141–144, 172, 174, 190, 208, 210, 257, 259, 289, 311, 85/ II – 14, 15, 21, 50, 64, 127, 151, 152, 157, 162, 169, 352, 406, 436, 437, 542, 558, 559, 596, 85/III – 68,159, 160, 168–173, 190, 257 Orman-Michta Elżbieta 85/I – 329 Orzeszkowa Eliza 85/III –248 Osipowicz Aleksander 85/I – 174, 182, 85/II – 425, 427, 498, 499 (tu błędnie Ostapowicz), 543, 85/III – 12, 132, 228 Ossoliński Maksymilian 85/II – 137 Ossowski Juliusz Jan 85/I – 343 Ossowski Gotfryd 85/I – 424, 85/III – 150, 179 Ostapowicz zob. Osipowicz Ostaszewscy 85/I – 438, 85/III – 156 Ostaszewska Emma, z d. Załuska 85/I – 438, 439 Ostaszewski Teofil 85/I - 438, 439 Osten-Saken Fiodor 85/I – 191, 85/II – 543 Otto Leopold 85/I – 154, 162, 207, 322, 85/II – 521, 85/III – 139, 140 Otwinowska Barbara 85/II – 362 Ozarko Łeś (Oleś) 85/II – 232 Paczkowski Szymon 85/II – 72 Paderewski Ignacy 85/I – 456 Paer Ferdinando 85/II – 140, 150 Paganini Nicolo 85/II – 140 Pałubicki Konrad 85/II – 66 Pamuła Kazimierz 85/I – 125 Pannonius Janos zob. Schuster Johann Papłoński Jan 85/I – 187, 205, 85/II – 607, 85/III – 172 Paprocka Wanda 85/II – 41 Paprocki Bogusław 85/I – 22 Paradowska Maria 85/II – 454 Parylak Piotr 85/I – 284 Paskiewicz Iwan 85/I – 35, 39 Paszkiewiczowa Michalina, z d. Konopka 85/I – 245, 250, 380, 85/III – 286 Paszkowska Kornelia 85/I – 55, 85/III – 162 Paszkowski Józef 85/I – 55, 85/II – 24 Pauli Żegota 85/I – 62, 63, 91, 131, 132, 258, 259, 85/II – 12, 77, 91, 174, 184, 189–192, 197, 221, 228, 265, 269, 336, 85/III – 29, 161, 239–243 Pavković Nicola 85/II – 525, 526 Paweł św. 85/II – 347 Pawlak Aleksander 85/I – 62, 93, 85/II – 36, 86, 90, 126, 174, 186, 85/III – 99, 206, 208, 212, Pawlak Hanna 85/I – 469, 85/II –131, 85/III – 213–216 Pawlakowa Danuta, Pawlak Danuta 85/I – 77, 89, 96, 116, 155, 195, 197, 202, 337, 485, 85/II – 91, 125, 126, 130–132, 186, 197, 239, 426, 520, 623, 85/III – 61, 70, 79, 87, 205–208, 210–214, 218, 273 Pawlicki Piotr Paweł 85/I – 76 Pawlikowski Mieczysław 85/I – 479 Pedroso Zofimo Consigleri 85/II – 548, 608 Pelczar Józef Stanisław 85/I – 458, 481 Pełka Hermann 85/I – 330, 331, 85/III – 144 Perczyńska Nina 85/I – 192 Perthy J.A.Maximilian 85/I – 358, 359, 85/II – 33, 560, 567, 596, 613 Peschel Oskar 85/I – 358, 359, 85/II – 560, 562, 595 309 �Petrow Aleksander 85/I – 420, 440, 85/ II – 339, 340, 535 Philidor Danican rodzina 85/III – 95, 189 Piasna-Kudyńska Ewa 85/I – 426, 85/II – 488 Piątkowskia Ignacja 85/I – 497, 85/II – 482, 617, 618 Pielgrzym z Tenczyna zob. Majeranowski Konstanty Pietraszek Edward 85/III – 49, 50 Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga zob. Sobieska Jadwiga Pigoń Stanisław 85/I – 238 Pilat Roman 85/I – 393, 394 Piłat 85/II – 347, 348, 368 Piłsudski Bronisław 85/II – 400 Piotr św. 85/II – 347 Piotrowscy 85/III – 121 Piotrowski Tytus 85/II – 563, 85/III – 246 Piwarski Jan Feliks 85/II– 24 Plebański Józef 85/I – 448, 85/II – 621 Pleus-Turczynowiczowa Maria zob. Turczynowiczowa Maria Plichta, Plichcina 85/I – 198, 85/II – 232,423 Pług Adam 85/II – 103 Pobłocki Gustaw 85/I – 327, 336, 337, 342, 85/III – 143, 230 Pobłocki Juliusz 85/I – 327, 337, 342 Podlewska Antonina zob. Konopka Antonina, matka Józefa Podlewski Władysław 85/I – 419 Podlipniak Piotr 85/II – 57 Pokropek Marian 85/II – 612 Pokutyński Filip 85/I – 267 Pol Wincenty 85/I – 173, 221, 243, 258, 300, 357, 85/II – 267, 319, 328, 400, 402, 513, 515, 516, 519, 548, 553, 558, 561, 611, 85/III – 111 Polak Walenty 85/II – 129 Polanowski Stanisław 85/I – 465, 85/II – 563, 569 Poliński Aleksander 85/I – 103, 85/II – 19 Polkowski Ignacy 85/I – 266 Pollak Roman 85/II – 350 Połujański Aleksander 85/II – 497, 609, 85/III – 228 Poniatowska Irena 85/II – 72 Poniatowski Józef 85/I – 19 Poniatowski Stanisław August zob. Stanisław August Poniatowski Popławski Emil 85/II – 323, 337 Posern-Zieliński Aleksander 85/I – 171, 210, 85/II – 560, 581, 85/III – 101, 211 Potoccy 85/I – 457 Potocka Anna, z d. Działyńska 85/I – 438, 439, 85/III – 156, 157 Potocka Róża 85/III – 76 Potocka Zofia, z d. Branicka 85/I – 457 Potocki Alfred 85/I – 405 Potocki Artur 85/I – 451, 457 Potocki Stanisław Kostka 85/I – 22 Potocki Stanisław Wojciech Antoni 85/I – 438 Potocki Wacław 85/II –319, 338, 363 Powidaj Ludwik, L.P. 85/III – 176 Poźniak Włodzimierz 85/I – 456, 85/II – 67 Prawdzic Marcin 85/II – 328, 85/III – 53 Preissner Alojzy 85/III – 270, 273 Prochaska Maciej 85/I – 56, 62, 73, 102, 146, 155, 497, 498, 85/II – 33, 93, 137, 183, 482, 85/III – 213, 216–218 Prusinowski Jan 85/I – 166, 167, 85/II – 306, 308, 415, 509, 85/III – 27, 33, 92, 247, 279 Pruski zob. Gloger Zygmunt Prussak Maria 85/I – 234, 236 Pruszak Jan Konstanty 85/II – 406 Pruszak Tomasz 85/I – 79, 85/II – 406, 472 Pruszakowa Amalia 85/I – 152, 85/II – 406, 472, 85/III – 121 Pruszakowa Seweryna zob. Duchińska Seweryna Przerembski Zbigiew J. 85/II – 126, 127 310 �Przesławska Helena 85/III – 51 Przeździeccy 85/I – 452 Przeździecka Elżbieta, z d. Plater-Zyberk 85/I – 453 Przeździecki Aleksander 85/I – 238, 271, 85/II – 572, 576, 577, 585, 589, 592 Przeździecki Konstanty 85/I – 453 Przybylski Tadeusz 85/I – 53 Przybysławscy 85/I – 377, 380, 400, 401, 486, 85/II – 217, 85/III – 148, 152 Przybysławska Helena, z d. Wessel 85/I – 380, 406, 85/III – 179 Przybysławski Władysław 85/I – 274, 281, 282, 377, 379–381, 395–397, 399401, 407, 486, 85/II – 407, 420, 423, 425, 484, 486–488, 514, 528, 554, 555, 582, 600, 85/III – 146, 147, 151, 152 Przystański Stanisław 85/I – 311, 85/II – 465 Pstrokoński Antoni 85/II – 482, 85/III – 231 Pstruśka Katarzyna 85/II – 448 Puchała zob. Konieczko Wincenty Puffke Emma z Kurowskich 85/II – 253, 513 Purchla Jacek 85/I – 240, 241 Puszkin Aleksander 85/II – 291, 294 Quattrini Giovanni Lodovico (Jan Ludwik) 85/I – 146, 85/II – 155, 156 R. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław Radońscy 85/II – 415, 85/III – 131, 132 Radońska Aniela 85/I – 82, 215, 412, 85/ II – 415, 451 Radoński Hipolit 85/I – 82, 215, 85/II – 451 Radwański J. 85/II – 322, 333 Radzikowski Walery Eliasz 85/II – 505 Radziwiłł Maciej 85/I – 161 Rak Maciej 85/I – 351, 484, 85/II – 248 Rakowiecki Ignacy 85/II – 589, 607 Rastawiecki Edward 85/I – 321, 85/III – 167 Raszewski Zbigniew 85/II – 349, 350, 351 Rataj Andrzej 85/I – 503, 85/III – 39, 44, 49, Ratajczakowa Dobrochna 85/II – 349 Rautenstrauch Józef 85/I – 37, 39 Rąbca Franciszek 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 144, 145 Rebczyński Władysław 85/I – 463 Rederowa Danuta 85/I – 260, 85/III – 47 Reinecke Carl Heinrich Carsten 85/I – 370 Reinfuss Roman 85/III – 49 Rej Mikołaj 85/II – 221, 319, 332 Remus Karol 85/I – 331, 332, 333, 336, 85/II – 408, 85/III – 144 Retzius Anders Adolf 85/II – 596 Reyzner Karol 85/II – 78 Rękas Joanna 85/II – 385, 387 Rhesa Ludwig Jedemin 85/I – 84 Richter Jean Paul 85/I – 25 Riedmüller Józef 85/I – 132, 85/II – 235 Rieger Adam 85/III – 74, 75 Riese August 85/III – 175 Righini Vincenzo 85/II – 140 Rode Jacques Pierre Joseph 85/II – 140 Roemer Fryderyk Adolf 85/I – 25 Rogala Jacek 85/II – 236 Rogalska-Windakiewicz Helena 85/II – 64, 65 Rogawski Karol 85/I – 271, 452 Roger Juliusz 85/I – 167, 168, 85/II – 24, 85/III – 171 Rokossowska Maria 85/III – 163 Rola zob. Skotnicki M. Rolle Józef Apolinary 85/III – 244 Romankówna Mieczysława 85/I – 79 Romański Artur 85/I – 102 Rossini Gioacchino Antonio 85/I – 30, 85/II – 140,150, 151, 161 Rostafiński Józef 85/I – 453, 494, 495, 85/II – 501, 85/III – 28 311 �Rousseau Jean Jacques 85/I – 417, 85/II – 18 Rowicka Małgorzata 85/I – 342, 469, 470, 85/II – 493, 85/III – 77 Różański Piotr 85/I – 453 Różnicki Aleksander (Rożniecki) 85/I – 147. 85/II – 157, 159, 85/III – 168 Rubens Peter Paul 85/I – 329 Ruda Anna, zob. Kustra Anna Rudnicka Jadwiga 85/I – 238 Rudorff Ernst 85/I – 370 Rudziński Witold 85/I – 80, 133, 134, 85/II – 156 Rungenhagen Carl Friedrich 85/I – 38, 56, 85/II – 75, 137–139, 141, 85/III – 109 Ruszel Krzysztof 85/III – 56 Rutkowski Walery 85/I – 329 Rybkowska Karolina 85/I – 344 Rybkowski Tadeusz 85/I – 251, 254, 344, 345, 407, 85/II – 551, 85/III – 97, 180 Rychling-Bartoszewski Wincenty 85/I – 459 Rychły Maciej 85/II – 53 Rychter, Richter 85/III – 115 Rychterowie 85/III – 115 Rynarzewsk[…] 85/II – 423 Rysiński Salomon 85/II – 319, 322, 332 Ryszkiewicz Andrzej 85/I – 59 Rzechowscy 85/I –72, 85/III – 113 Rzechowska Zofia 85/I – 72, 85/III – 165 Rzepecki Ludwik 85/I – 327, 336 Rzewuski Lesław 85/I – 247 Rzewuski Walery 85/I – 247, 253, 254, 304, 85/II – 581, 85/III – 97, 137 S.K.J. 85/III – 166 Sabała, właśc. Jan Krzeptowski 85/II – 43 Sabała Jan, syn 85/II – 21 Sadowski Jan Nepomucen 85/I – 243, 260, 266, 267, 270, 273, 275–277, 281, 283, 303, 336, 355, 402, 452, 85/II – 545–547, 553 Šafárik Pavel Josef, Szafarzyk Paweł Josef 85/II – 513, 561, 622 Sakowicz Kasjan 85/II – 373 Salis-Seewis Johann Gaudenz von 85/I – 22 Salomea św. 85/I – 241 Samujłło Julian 85/I – 246 Sandmann Jan Nepomucen zob. Zandman Jan Nepomucen Sarana Gopala 85/II – 604 Sardou Victorien 85/I – 335 Sarnowska-Temeriusz Elżbieta 85/II – 362 Sawczynski Jakob 85/III – 92, 239 Sawicka Aleksandra 85/I – 185, 468, 85/III – 213, 215 Scheffler 85/II – 60 Schilling Gustav Friedrich 85/I – 18 Schleicher August 85/III – 10, 230 Schnaydrowa Bogumiła 85/I – 270, 85/III – 270, 273 Schneider Antoni 85/ii – 617 Schubert Franz Peter 85/I – 134, 85/II – 11, 151 Schumann Robert 85/II – 151 Schuster Johann, pseud.: Janus Panno­ nius 85/I – 289 Schwartz 85/I – 25 Sczanieccy 85/I – 327, 332, 85/III – 142,143 Sczaniecka Bogusława, z d. Kruszyńska 85/I – 327 Sczaniecki Michał 85/I – 327 Segalewicz Paulina 85/III – 61 Sembrzycki Jan Karol 85/III – 281 Sembrzycki Karol 85/I – 343, 85/III – 281 Semeniuk Kośt’ 85/II – 385 Semkowicz Władysław 85/III – 37 Sennewald Gustaw 85/II – 165, 85/III – 162 Seredyński Władysław 85/I –266, 267 312 �Serhiniuk Fedor 85/II – 232 Seweryn Tadeusz 85/III – 35, 36, 38, 39, 41, 43, 45, 47–52, 254 Siarkowski Władysław 85/I – 279–282, 338, 345, 346, 377, 435, 437, 439, 440, 446, 447, 85/II – 131, 220, 234, 239, 241, 243, 259. 260, 284, 306, 310, 327, 328, 336, 337, 339, 340, 348, 418, 422, 468–470, 504, 535, 547, 549, 573, 611, 85/III – 14, 84, 146, 236, 256 Siemiaszkowa Wanda 85/I – 480 Siemieński Lucjan, pseud.: Gerwazy 85/I – 125, 126, 132, 257, 263, 410, 85/II – 201, 221, 290, 292–294, 328, 411, 520, 85/III – 106, 120, 167 Siemionow Piotr P. 85/I – 397 Siemiradzki Henryk 85/I – 388, 389, Sienkiewicz Henryk 85/I – 384 Sienkiewicz Jan Karol 85/II – 607 Sierakowscy z Turyczan 85/I – 165, 85/ II – 415, 85/III – 125 Sierakowscy z Waplewa 85/I – 328–330, 332, 85/III – 142, 144 Sierakowska Maria 85/I – 328, 329 Sierakowski Adam 85/I – 329 Sierakowski Alfons 85/I – 329 Sierakowski Antoni 85/I – 329 Sieroszewski Wacław 85/II – 27 Sikora Kazimierz 85/II – 374, 375, 378 Sikorska Aleksandryna 85/III – 163 Sikorski Józef, J.S. 85/I – 47, 48, 54, 68, 77, 78, 80, 99, 103, 104, 118, 119, 126–128, 147, 151, 160, 161, 187, 189, 190, 211, 289, 375, 394, 434, 473, 85/II – 30, 35, 39, 52, 82, 94, 95, 154-156, 159, 160, 176, 426, 556, 85/III – 163, 165,167, 168, 170, 172 Simonides Dorota 85/II – 181, 194 Skarbek Stanisław 85/I – 395 Skarga Barbara 85/II – 583 Skarga Piotr 85/II – 221 Skierkowski Władysław 85/II – 56, 65 Skimborowicz Hipolit 85/I – 52, 54, 79 Skimborowiczowa Anna 85/I – 54 , 79, 81 Skimborowiczowie 85/I – 81 Skirczuk Jura 85/I – 285 Skobel Fryderyk 85/I – 284, 354, 85/III – 136 Skoczkowa Jadwiga Kazimierzowa 85/II – 236, 237, 384, 448, 449 Skoczylas-Stawska Honorata 85/I – 351 Skorecki Stanisław 85/II – 373 Skorochód-Majewski Walenty 85/II – 607 Skotnicki Antoni 85/II – 425 Skotnicki M., pseud.: Rola 85/I – 182, 85/ II – 425, 495, 496 Skowron Zbigniew 85/I – 376 Skrukwa Agata 85/I – 14, 45, 59, 86, 165, 195, 209, 245, 253, 257, 269, 279, 282, 295, 296, 298, 356, 379, 395, 396, 400, 486, 502, 85/II – 28, 29, 60, 88, 132, 154, 183, 196, 198, 224, 236, 247, 252– –254, 269, 280, 281, 303, 305, 306, 410, 415, 426, 431, 436, 441, 450, 462, 486, 515, 544, 550, 563, 581, 598, 599, 610, 85/III – 11, 17, 18, 24, 45, 48, 56, 67, 68, 91–93, 206–218 Skrzynecki Jan Zygmunt 85/I – 34 Skulina Tadeusz 85/I – 423, 427, 440, 85/II – 248, 307, 308, 310, 513, 85/III – 208 Sławińska-Dahlig Ewa 85/I – 366, 375, 376, 85/II – 20 Słoczyński Wojciech 85/III – 172 Słotwiński Konstanty, K.S. 85/II – 187 Słowacki Juliusz 85/I – 51, 116, 455, 85/II – 32, 319 Smoleński Władysław 85/I – 10, 236, 237, 461, 470–472, 85/II – 490–492, 532, 609, 85/III – 181, 182 Smoleŕ Jan Arnošt, Szmaler 85/I – 187, 356, 85/II – 134, 430, 431, 526, 85/III – 230, 257 Smolikowski Jan 85/I – 140 Smolka Stanisław 85/I – 260 313 �Smoluch Łukasz 85/I – 101, 485, 85/III – 75, 216 Sobczyk Urszula 85/II – 181 Sobierajski Zenon 85/II – 419 Sobieska Jadwiga, Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga 85/II – 56, 67, 70, 114, 124 Sobieski Jan zob. Jan III Sobieski Sobieski Marian 85/I – 76, 77, 94, 95, 85/II – 56, 67, 70, 114, 124, 125, 133–135, 85/III – 49, 70, 200, 201 Sobieszczański Franciszek 85/I – 271, 85/ II – 352, 357, 438 Sobisiak Walerian 85/III – 95, 207 Sobotka Primus 85/II – 548 Sofokles 85/II – 338 Sokołowscy 85/II – 437, 85/III – 128,129, 131 Sokołowska 85/II – 423 Sokołowski Michał 85/I – 198, 85/II – 232, 324, 423, 442, 85/III – 130, 131 Sołtan Adam Lew 85/I – 328, 329, 85/II – 415 Sołtan Michał 85/I – 164, 166, 266, 328, 329, 85/II – 415 Sołtanowie 85/I – 165, 329, 85/III – 125 Sołtyk Karol 85/II – 31, 85/III – 174 Sowińska Katarzyna 85/I – 40, 55, 162, 85/II – 24 Sowiński Wojciech (Adalbert) 85/I – 209, 85/II – 174 Sowiński Józef 85/I – 40, 162 Spencer Jonathan 85/II – 397, 604 Spiess Franciszek 85/II – 165 Spiss Anna 85/II – 618 Spohr Louis 85/II –151 Spontini Gaspare Luigi 85/II – 140 Stachiewicz Piotr 85/I – 500 Stachowska Krystyna 85/I – 260 Stanisław św. 85/I – 241 Stanisław August Poniatowski, król polski 85/I – 161 Starzewski Maciej 85/I – 417 Staszczak Zofia 85/II – 375, 397, 85/III – 52, 222 Staszeczek Walkosz Jan 85/II – 233 Staszel Jan 85/III – 270 Staszic F. 85/III – 248 Staszic Stanisław 85/I – 22, 85/II –183, 550, 610 Stawiski Edmund 85/II – 465 Stefan Batory, król polski 85/II – 254 Stefani Jan 85/I – 6, 118, 129, 144, 145, 174, 404, 85/II – 9, 93, 94, 147, 151– –153, 159, 160, 363, 85/III – 168 Stefani Józef 85/II – 93 Stelmachowska Bożena 85/II – 400 Stęszewski Jan 85/II – 38, 41, 57,67 Stocking George W. 85/II – 582 Stoiński Stefan Maria 85/II – 65, 67 Stojowscy 85/I – 456 Stojowska Maria 85/I – 456 Stojowski Alfred 85/I – 456 Stojowski Zygmunt 85/I – 455, 456 Stokowska Magdalena 85/I – 80, 85/II – 156 Stomma Ludwik 85/II – 535 Stradecki J. 85/III – 58 Strauss Johann 85/I – 134 Strąbski Stanisław Jan 85/II – 327 Streitt Franciszek 85/III – 280 Strój Jan 85/II – 470 Strumiłło Tadeusz 85/I – 53, 54, 133 , 85/ II – 115, 519 Struve Henryk 85/I – 464 Strzelichowski Piotr 85/I – 245 Strzyżewska Zofia 85/I – 36 Studziński Wincenty W. 85/II – 31 Stummer Wanda 85/III – 282 Suchodolski Bogdan 85/I – 142 Sulima Roch 85/II – 194 Sulimierski Filip 85/II – 571 Sulzer Johann Georg 85/II – 18 Surowiecki Wawrzyniec 85/II – 589 Suscy 85/I – 72, 85/II – 405, 85/III – 113 314 �Sušil František 85/II – 134á Suska Paulina, z d. Norwid 85/I – 72, 73, 85/II – 405, 406, 85/III – 85, 163 Suski Jan 85/I – 73, 85/II – 405, 406 Sydow Bronisław Edward 85/II – 89 Syrokomla Władysław, pseud. Ludwika Kondratowicza 85/II – 267 Szabrański Antoni Józef, A.J.S. 85/I – 48, 50, 52, 85/II – 76, 153, 185, 526 Szacki Jerzy 85/II – 586, 587 Szafarzyk Paweł Józef zob. Šafárik Pavel Josef Szajbel Jan 85/III – 206 Szajnocha Karol 85/I – 142, 143, 190, 85/ II – 607 Szalitowa Walentyna zob. Kolberg Walentyna Szaniawski Józef 85/II – 482, 483, 85/III – 231 Szaszkewycz Markijan 85/I – 155 Szawłowscy 85/I – 319, 377, 85/II – 217, 514, 85/III – 131, 145, 148 Szawłowska Eleonora 85/I – 319 Szawłowska Róża 85/I – 319 Szawłowski Stanisław 85/I – 319, 379 Szawłowski Tytus 85/I –319, 85/III – 147, 148 Szczepan św. 85/II – 335, 359, 379 Szczurek Michał 85/I – 298, 85/II – 240, 304, 85/III – 259 Szembek Józef Maciej 85/II – 227 Szembekówna Zofia 85/III – 42 Szlachtowski Feliks 85/I – 226, 451, 481, 494 Szombathy Joseph 85/II – 548 Szop Mikołaj 85/II – 23 Szopen zob. Chopin Szopowicz Henryk 85/II – 131, 132, 227, 85/III – 126, 137, 245 Szopski F. 85/II – 509, 85/III – 20, 188, 205 Szostek Teresa 85/II – 367 Szremowicz Władysław 85/I – 329 Szuchewycz Wołodymyr 85/II – 537 Szujski Józef 85/I – 242, 257, 260, 261, 273, 274, 399, 495 Szulc Ewa Z. 85/II – 612 Szulc Kazimierz 85/I – 326, 85/II – 461, 608, 609, 85/III – 143, Szulc Marceli Antoni, M.A.S. 85/I – 8, 30, 67, 94, 201, 202, 319, 339, 346, 363– 375, 407, 414–418, 457, 458, 85/II – 21–28, 32, 33, 40, 78, 85/III – 34, 112, 150, 153, 162, 177, 178, 189 Szultka Zygmunt 85/I – 192 Szweykowski Wojciech Anzelm 85/I – 29 Szweykowski Zygmunt 85/III – 212 Szyjkowski Marian 85/II – 363 Szymanowski Wacław 85/I – 57, 85/II – 352, 478 Szymański Sebastian 85/II – 595 Szymor Piotr 85/II – 410 Szyndler Bartłomiej 85/I – 236 Ślaski Ludwik 85/I – 327 Śmiechowski Kajetan 85/I – 166, 85/II – 431, 543, 544, 571, 590, 85/III –128 Śmietański Emil Władysław 85/II – 31, 32 Śniadeccy 85/I – 383 Świeżawski Ernest 85/II - 606 Święch Jan 85/II – 618 Świrko Stanisław 85/I – 248, 85/II – 328, 336, 85/III – 14, 15, 53, 54, 210, 211, 263 T. S…ki 85/I – 121 Tacina Jan 85/II – 60 Tacyt 85/II – 606 Talko-Hryncewicz Julian 85/II – 400 Tarko Medard 85/I – 251, 379, 85/III – 67, 69, 206, 208, 209, 211 Tarnowscy 85/I – 452, 453 Tarnowska Róża Maria 85/I – 453 Tarnowski Adam 85/I – 101, 102, 118, 85/II – 93, 85/III – 219 315 �Tarnowski Stanisław 85/I – 242, 263, 329, 453, 458, 479, 494 Tausig Karol 85/II – 31 Taylor Archer 85/II – 342 Teclu Dymitr 85/III – 190 Tegnerowicz Joanna. 85/II – 595 Teichmann Anna 85/I – 444 Teichmann Ludwik 85/I – 273, 274, 283 Temme Jodocus Donatus Hubertus 85/I – 336 Terlecka Małgorzata 85/I – 171 Tetmajer Józef Przerwa 85/II – 267 Tettau Wilhelm Johann Albert von 85/I – 336 Tetzner Georg 85/I – 33 Thiele Just Matijas 85/II – 559 Thomas Charles Louis 85/I – 134 Thoms William 85/II – 180 Thompson Stith 85/II – 344 Toeppen Max Pollux 85/I – 211, 270, 343, 85/II – 521, 559, 560, 85/III – 174, 227, 228, 281 Tokarev Sergej A. 85/II – 569 Tokarska-Bakir Joanna 85/II – 573, 584, 595 Toman Lovro 85/I – 137 Tomaszewski Adam 85/I – 349, 350 Tomaszewski Mieczysław 85/I – 33, 67, 143, 145, 160, 175, 209, 210, 365, 366, 375, 376 , 85/II – 9, 13, 15, 16, 18, 19, 20, 52, 89, 145, 176, 85/III – 65, 68, 160, 211, 218, 219 Tomaszewski Wojciech 85/I – 28, 85/II – 137 Tomicki Symforion 85/II – 616 Topolski Jerzy 85/II – 610 Toroński A.J. 85/II – 513, 85/III – 239, 276 Trawińska Maria 85/II – 491, 518 Treder Jerzy 85/I –192, 85/II – 370 Treter Mieczysław 85/III – 28, 188 Tretiak Józef 85/I – 165, 167, 85/II – 131, 306, 308, 509–511, 85/III – 20, 26, 27, 32, 33, 63, 92, 188, 200, 205, 278, 279 Trębska Małgorzata 85/II – 373 Turczynowicz Roman 85/I – 133 Turczynowicz Wiesława 85/III – 45, Turczynowiczowa Maria, Pleus-Turczy­ no­wiczowa Maria 85/I – 33, 220, 371, 85/II – 66, 453, 454, 456, 85/III – 11, 39, 40, 43, 45–47, 51, 65, 128, 132, 212, 286 Turkawski Marceli Antoni 85/I – 396 Turowski Kazimierz Józef 85/I – 112, 85/ II – 131, 85/III – 92, 252, 253 Tuwim Julian 85/III – 58 Twardowski Kasper 85/I – 449, 85/II – 221 Tworzymir zob. Chociszewski J. Tycjan 85/I – 329 Tyllner Lubomir 85/II – 11 Tylor Edward Burnett 85/I – 274 Tyszkiewicz Eustachy 85/II – 607 Tyszyński Aleksander 85/II – 607 Udziela Seweryn 85/I – 218, 483, 484, 85/ II – 339, 522, 524, 535, 85/III – 11, 12, 20–23, 25, 28, 32, 35, 36, 38, 42-45, 48, 50, 63, 91, 188, 222, 223, 227, 233, 237, 284 Ulanowska Stefania 85/II – 297, 593, 85/ III – 248 Ulanowski Bolesław 85/III – 34 Umiński Piotr 85/I – 266, 267, 273, 452, 85/II – 548 Unger Józef 85/I – 211, 212, 290, 85/II – 320, 446, 85/III – 174, 175, 176 Urbanowska Zofia 85/I – 438, 85/II – 235, 251, 85/III – 157 Urbańczyk Stanisław 85/I – 354 Urszula św. 85/II –346, 347 Varfolomeyeva Tamara 85/II – 64 Verdi Giuseppe 85/II – 151 316 �Vermeulen Hendrik Frederik 85/II – 546 Vetter 85/I – 28, 85/II – 75, 137, 526 Vetterl Karel 85/II – 11 Vetulani Armand 85/I – 59 Vilhar Miroslav 85/III – 258 Voget Fred W. 85/II – 577 Volčić Jakob 85/II – 326 Voss Johann Heinrich 85/II – 144 W… 85/II – 365 W. [Wieczorkowski ?] 85/III – 167 Wach Karol W. 85/I – 38 Wachmann Johann Andreas 85/III – 190 Wacław z Oleska zob. Zaleski Wacław Wacław z Szamotuł 85/I – 404 Wagner Richard 85/II – 151 Wahylewycz Iwan Dalibor, Wagilewicz Iwan 85/I – 155, 85/III – 243, 244 Waitz Theodor 85/II – 568 Wajgel Leopold 85/I – 395 Walewski Cyprian 85/I – 161, 85/III – 93, 270 Walicki Andrzej 85/II – 575, 590 Waliński Michał 85/II – 194, 268 Walkowa 85/II – 129 Walter-Mazur Magalena 85/II – 57 Wanda P., pseud.: Adnaw 85/III –252, 276 Wander Karl Freiedrich Wilhelm 85/II – 336 Wasilewski Edmund 85/II – 145, 355, 85/III – 111, 219 Wasiuta Sebastian 85/II – 323 Wasylewski Stanisław 85/II– 287 Waszczyńska Katarzyna 85/II – 598 Waszkiel Marek 85/II – 349, 351 Wawrzek Zuzanna, Zuska 85/I – 21, 85/II – 28, 29, 55, 56 Wawrzyniec św. 85/II – 447 Wąsowska Elżbieta 85/II - 140 Wąsowska Karolina zob. Kolberg Karolina, żona Antoniego Wąsowski Antoni 85/I – 435, 85/III – 9, Weber Carl Maria von 85/I – 29, 85/II – 140, 144, 146, 150, 151 Wegner Leon 85/I – 214, 85/II – 446, 451, 85/III – 133 Weinert Aleksander 85/III – 219 Werner Emil 85/I – 316, 382, 385 Wernerowa Jadwiga Karolina, z d. Kolberg 85/I – 7. 307, 316, 317, 380, 382, 386, 388, 418, 419, 434, 436, 444, 452, 462, 465, 466, 476, 85/II – 612, 85/III – 148–151, 157, 158, 280 Wernerowie 85/I – 317 Wernik Kazimierz 85/II – 32 Wessel Helena zob. Przybysławska Helena Wessel Kazimierz 85/I – 380 Wesslowie 85/I – 380, 85/III – 114 Węsierski Albin 85/I – 335, 336 Widman Karol 85/III – 172 Wieczorkiewicz Anna 85/II – 374 Wieczorkowski zob. W. Wielopolski Aleksander 85/I – 142, 323 Wieniawski Józef 85/I – 404, 85/II – 31 Wierzbicki Daniel 85/II – 330 Wierzbicki Ludwik 85/I – 463, 464 Wierzbowska Michalina 85/III – 148 Wierzbowski Ryszard 85/II – 349, 352 Wierzbowski Teodor 85/I – 85 Wierzbowski Władysław 85/I – 87, 346, 85/II – 102, 405, 85/III – 9, 13, 120, 283 Wierzchosławski Szczepan 85/I – 327 Wildt Juliusz 85/II – 322, Wilk Bernadeta 85/I – 241 Wilkońscy 85/I – 78, 79, 82 Wilkońska Paulina 85/I – 54, 78, 79, 82, 97, 215, 225, 85/II – 165, 415, 451, 85/ III – 133, 136 Wilkoński August 85/I – 54, 78, 82, 83 Wiluń 85/II – 423 Windakiewicz Stanisław 85/II – 349, 350, 360, 362, 363, 367–369, 372 317 �Winiarz Adam 85/I – 27 Winterfeld Carl Georg August von 85/ II – 18 Wisłocki Teofil 85/I – 358 Wisłocki Władysław 85/I – 283 Wiszniewski Michał 85/II – 352, Wiślicki Władysław 85/I – 403, 483 Witkowska Alina 85/I – 32 Witold, w. książe litewski 85/I – 83 Witwicki Sofron 85/I – 281, 282, 285, 379, 387, 85/II – 217, 486, 85/III – 30, 93, 145, 244, 269 Witwicki Stefan 85/I – 109, 85/II – 27, 33, 145, 148, 85/III – 111, 183-186 Władysław Łokietek, król polski 85/II – 93, 140, 150 Wodzicki Ludwik 85/I – 242 Wodzińscy 85/II – 437 Wodziński Antoni (Wodzyński) 85/I – 202, 85/II – 24, 437, 85/III – 123 Wojciech św. 85/I – 249, 85/II – 62, 336, 481 Wojciechowski Ryszard 85/I – 32, 48, 61, 171, 183, 85/II – 77, 188, 292, 294, 404 Wojciechowski Tytus 85/I – 30, 373, 85/II – 32 Wojtas Andrzej 85/II – 240, 85/III – 277 Wojtkiewicz Iwona 85/II – 498 Wolff Maurycy 85/I – 9, 10, 395, 397, 398, 85/II – 255 Wolff Robert 85/I – 183, 207, 367, 371, 445, 458, 469, 85/II – 30, 31, 85/III – 9, 10 Wolicki Konstanty 85/I – 104, 85/III – 166 Wolniewiczowie 85/II – 415 Wolniewicz Włodzimierz 85/I – 220, 221, 321, 412, 85/II – 451, 569, 587, 598, 85/III – 134 Wolski Krzysztof 85/III – 207 Wolski Włodzimierz 85/I – 59 Wolski Zygmunt 85/III – 245, 255 Woronicz Jan 85/II –27 Wosiński Antoni 85/II – 373 Woykowska Julia 85/I – 62 Woykowski Antoni 85/I – 41, 49, 50, 62, 64–66, 85/II – 237, 569, 85/III – 111– –113, 162 Woźniak Anna 85/II – 574 Wójciccy 85/I – 79, 100 Wójcicka Anna, z d. Magnuszewska 85/I – 56, 85/III – 163 Wójcicka Marta 85/II – 311, 315, 332, 344 Wójcicki Kazimierz Władysław, K.W.Wł., R. 85/I – 34, 35, 44, 46, 48, 50– 52, 56, 58, 61– 63, 83, 88, 90, 91, 114, 116, 118, 120, 121, 150, 157, 158, 172, 183, 187, 188, 190, 204-206, 208, 280, 85/II – 12, 13, 75, 77, 79, 80, 91, 92, 94, 128, 173, 184, 187–190, 197, 201, 202, 221, 222, 239, 289-295, 297, 319, 320, 322, 328, 346, 352, 402, 478, 497, 520, 550, 605, 617, 85/III – 134, 161, 167, 172–174, 176–178, 227, 273 Wójcik-Keuprulian Bronisława 85/II – 65 Wrocławski Krzysztof 85/II – 323 Wrońska Jolanta 85/II – 542 Wróblewska Violetta 85/II – 212, 269, 297, 301, 344 Wróblewska-Straus Hanna 85/I – 27, 44, 312, 376, 85/II – 20 Wróblewski Filip 85/III – 57, 266 Wrześniowski August 85/I – 501 Wrzosek Adam 85/I – 442, 85/III – 12 Wunsch Józefa 85/II – 234, 85/III – 252, 253 Wybicka Honorata 85/I – 327 Wybicki January 85/I – 327 Wybicki Józef 85/II – 255 Wysocki Kasper Napoleon 85/II – 14, 85/ III – 166 Wyzga Tadeusz 85/I – 480 Young Michael W. 85/II – 410 318 �Z.C. 85/I – 389 Zabłocki Franciszek 85/II – 332 Zacharkiewiczowa 85/II – 550 Zadembski H. 85/II – 484 Zadurska Olga 85/II – 294 Zagórski Zygmunt 85/III – 205, Zakrzewska 85/I – 146 Zakrzewski Adam 85/II – 438, 476, 497, 611 Zakrzewski Bogdan 85/II – 521 Zakrzewski Konstanty 85/II – 145, 85/ III – 184 Zakrzewski Walenty 85/I – 58, 59, 85/II – 98, 404, 85/III – 111 Zaleski Józef Bohdan 85/I – 103–105, 85/ II – 145, 267, 85/III –167, 183, 184, 186, 187 Zaleski Wacław, pseud.: Wacław z Oleska 85/I – 44, 62, 91, 109, 85/II – 12, 40, 75–77, 91, 173, 184, 186, 187, 190, 197, 221, 222, 265, 269, 85/III – 161, 240, 242 Zalewski Kazimierz 85/I – 198 Zaliwski Józef 85/I – 35, 104 Załęscy 85/I – 153, 251, 432, 85/II – 217, 507, 85/III – 124, 154 Załęska Julia, z d. Konopka 85/I – 245, 251, 423, 85/II – 507 Załęski Gabriel 85/I – 245, 251, 423, 85/II –507, 85/III – 125 Zandman Jan Nepomucen, Sandmann Jan Nepomucen 85/I – 69 Zaplatalski Józef 85/I – 345, 347 Zarzycki Aleksander 85/II – 31 Zatorski Franciszek 85/I – 83, 85/II – 80 Zawadzki Władysław 85/I – 179, 396 Zawiliński Roman 85/I – 75, 474, 85/II – 21, 533, 546, 547, 85/III – 18, 20–24, 34,35, 37, 38, 40, 44 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 85/II – 419, 420, 517, Zawisza Jan 85/I – 383 Ząbkowic Stanisław 85/II – 449 Zbiegniewska Izabela 85/I –79 Zborowski Juliusz 85/III – 35, 36 Zbyr Irina 85/II – 537 Zdancewicz Tadeusz 85/II – 248, 307, 85/III – 206 Zduniowa Aleksandra 85/I – 432, 85/II – 32, 85/III – 274 Zduniowie 85/I – 432, 85/III – 155 Zduń 85/III –155, 156 Zdziarski Stanisław 85/III – 20, 24–26, 29, 35, 42, 63, 89, 93, 187, 233, 234, 243, 284, 285 Zebrzydowski Mikołaj 85/III – 269 Zejszner Ludwik 85/I – 82, 83, 132, 243, 258, 85/II – 91, 174, 197, 221 Ziejka Franciszek 85/I – 241 Zieleniewski Michał 85/II – 449 Zieleziński Adam 85/II – 366 Zielińscy 85/II – 406, 85/III – 118 Zieliński Gustaw 85/II – 145, 406, 85/III – 119, 173 Zieliński Jan 85/I – 337 Zielonka Stefania 85/III – 75, 216 Zienkiewicz Romuald 85/III – 16, 247, 248 Ziętkiewicz Ludwik 85/II – 470, 586 Zimmerowa Natalia 85/III – 245 Živanović D. 85/I – 137 Zmorski Roman, Zamarski R., R.Z. 85/I – 57, 62, 80, 81, 192, 410, 85/II – 201, 221, 290, 293, 294, 402, 403 Zobela 85/I – 25 Zuska zob. Wawrzek Zuzanna Zyblikiewicz Mikołaj 85/I – 388 Zygmunt 85/II – 423 Żabczyc Jan 85/II – 334 Żebrawski Teofil 85/I – 259, 267, 273 Żeleńscy 85/I – 454, 455 Żeleńska Wanda 85/I – 454–456, 493 Żeleński Tadeusz zob. Boy–Żeleński Tadeusz 319 �Żeleński Władysław 85/I – 11, 388, 453– 456, 458, 459, 478, 480, 481, 495, 502 Żmichowska Narcyza 85/I – 79, 81, 410 Żukowski Wasilij 85/II – 291, 294 Żupański Jan Konstanty 85/I – 49, 62, 64–66, 88, 94, 204, 214, 215, 226, 227, 85/II – 36, 174, 176, 185, 190, 490, 545, 85/III – 99, 112, 131, 132 Żurkowscy 85/I – 73, 85/III – 113 Żurkowski Julian 85/I – 23, 73 Żydowski Jan Andrzej 85/II – 322 Żyliński Faustyn 85/I – 99, 100, 105, 85/II – 154, 155, 160 �Indeks geograficzny1 Aachen, Niemcy 85/III – 150 Akwizgran, Aix-la-Chapel, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149 Aleksandrów Kujawski, pow. Nieszawa 85/III – 131 Aleksota, pow. Mariampol 85/I – 83 Algier, Algieria 85/II – 150 Ameryka 85/I – 210, 85/II – 560, 595, 596, 604, 608 Anglia 85/I – 22, 111 Auerstedt, Niemcy 85/I – 19 augustowska gubernia 85/II – 497, 85/III – 121 Augustowski Kanał 85/I – 42 Augustowskie 85/I – 390, 85/II – 234, 405, 498, 499, 85/III – 12, 120, 121, 136, 249 augustowskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Augustów, miasto powiatowe 85/I – 151, 297, 85/II – 497, 519, 85/III – 120, 228 Augustów, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/ II – 472 85/III – 122 Austria 85/I – 19, 22, 42, 75, 76, 134, 193, 239, 242, 334, 460, 500, 85/II – 33 Austro-Węgry 85/I – 134, 138, 192, 194, 213, 240 Azja 85/I – 160, 192, 85/II – 52, 85/III – 257 Babia Góra, góra 85/I – 145, 250, 301 Babilon, staroż. Babilonia 85/I – 271, 85/II – 608 babimostski powiat (dziś babimojski) 85/II – 451 Bachorza, obszar 85/I – 80, 99, 85/II – 153, 443 Baku, Rosja (dziś Azerbejdżan) 85/II – 604 Baligród, pow. Lesko 85/III – 252, 274 Bałtyckie Morze, Baltijskoje Morie 85/I – 192, 342, 392, 85/II – 308, 523, 560, 85/III – 205 Banat, kraina 85/II – 526 Baranów Sandomierski, pow. Tarnobrzeg 85/II – 29 Bardiów, Słowacja 85/I – 153, 85/III – 124 Barysz, pow. Buczacz 85/I – 319, 377–380, 85/II – 217, 514, 85/III – 131, 132, 138, 145–148, 241 Baszowice, pow. Opatów 85/II – 472, 85/ III – 115, 117 Bawaria 85/I – 168 Bazylea, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 148–150 Bąkowiec, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/II – 98, 472, 85/III – 121, 122 Belgia 85/I – 75, 85/III – 150 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 85/I–85/III. Brzmienie nazw i ich przynależność administracyjną podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I–XV Warszawa 1880–1902. 321 �Bełz, pow. Sokal 85/II – 507, 85/III – 240, 275 Berezyna, dopływ Dniepru 85/I – 43 Berlin, Niemcy 85/I – 17, 18, 23, 33, 38, 41–43, 56, 59, 70, 75, 98, 106, 386, 445, 85/II – 12, 44, 75, 137, 138, 140–142, 144, 165, 170, 183, 568, 85/III – 109, 111, 112, 148–150, 283 Berno, Bern, Szwajcaria 85/I – 358, 85/ III – 148 Besarabia, kraina historyczna 85/I – 281 Beskid Wschodni, pasmo górskie 85/III – 274 Beskidy, Beskid, góry 85/I – 180, 85/III – 30, 43, 127 Bezek, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 501, 85/III – 121, 122 Będzin 85/II – 467, 85/III – 115, 116 bialski powiat 85/II – 499, 500 Bialskie 85/II – 500 Biała, miasto powiatowe (dziś Biała Podlaska) 85/II – 462 Białoruś, Ruś Biała, Belarus 85/I – 164, 166, 489, 85/II – 57, 103, 218, 234, 307, 308, 325, 358, 400, 516–518, 539, 569, 618, 85/III – 71, 182, 183, 208, 224, 242, 243, 246, 248, 249, 257, 278 Biały Dunajec, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/III – 119 Białystok, miasto powiatowe 85/II – 346, 85/III – 66, 110 Bibice, pow. Kraków 85/II – 381 Bielany, pow. Kraków 85/I – 250, 424 Bielsk, miasto powiatowe (dziś Bielsk Podlaski) 85/II – 346, 498, 85/III – 228 Bierzanów, pow. Wieliczka (dziś Bieżanów, część Krakowa) 85/I – 480, 85/II – 64 Bieszczady, góry 85/III – 274 Bilcza, pow. Sandomierz 85/I – 100, 85/II – 429, 430, 472, 85/III – 117 Bilcze, pow. Dubno 85/I – 164–166, 329, 85/II – 415, 85/III – 125 Bilin, pow. Kowel 85/III – 109 Biłgoraj, miasto powiatowe 85/I – 193, 85/II – 463, 85/III – 238 Birma 85/II – 607 Bliski Wschód 85/II – 68 Błonia, część Krakowa 85/I – 424, 462 Boberka zob. Bóbrka bocheński powiat 85/I – 297 Bochnia, miasto powiatowe 85/III – 127 Bodzanowo, pow. Nieszawa 85/I – 152, 154, 195, 85/II – 98, 216, 413, 414, 425, 436, 437, 443, 85/III – 84, 122, 123, 128, 129 Bodzanów, pow. Płock 85/II – 603 Bogumin = Bohumin, niem. Oderberg, Czechy 85/I – 320, 85/III – 139 Bogusławice, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 201, 85/II – 98, 99, 413, 414, 425, 437, 441–443, 85/III – 122, 123, 128–130 Bojanowo, Stare Bojanowo, pow. Krobia 85/I – 326, 85/II – 452, 85/III – 134, 135, 143 Boka Kotorska, zatoka 85/II – 525–526 Bokujm, Bokujmy pow. Dubno 85/I – 165 Bolonia, Włochy 85/I – 43 Bołszowce, pow. Rohatyń 85/I – 318, 319, 85/III – 138 Bonn, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149, 150 Borowa, pow. Pińsk 85/III – 16, 248 borszczowski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Borszczów, miasto powiatowe 85/III – 126 Bortatycze, pow. Zamość 85/III – 82 Borysów, miasto powiatowe 85/I – 43 Borysów, pow. kobryński 85/I – 43 Boyowa, wyspa 85/II – 410 Bóbrka, Bóbrka Górna, Bóbrka Nowa, Damazówka, pow. Lesko 85/I – 421– 423, 425, 431, 432, 437, 438, 456, 85/II 322 �– 217, 232, 307, 436, 507, 508, 513, 85/ III – 154–157, 252, 274–276 Brańsk, pow. Bielsk 85/II – 499 Brustury, pow. Kossów 85/III – 243 Brazylia 85/III – 188 Brąchnówko, pow. Toruń 85/I – 326, 85/ II – 407, 85/III – 142, 143 Brdów, pow. Koło 85/II – 438, 439 Brenna, pow. Skoczów 85/II – 522 Breslau zob. Wrocław Britannia = Brytania 85/III – 198 Brodnica, miasto powiatowe 85/I – 328 Brodnica, pow. Śrem 85/II – 305 Brodzkie 85/II – 514 Bronowice, pow. Kraków 85/II – 353 Brudzew, pow. Koło 85/I – 73, 85/III – 114 Brudzewice, pow. Opoczno 85/II – 475 Bruksela, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148– 150 Bruss, pow. Włodawa (dziś Stary Brus) 85/II – 229 Brusy, pow. Chojnice 85/I – 328 Brzeźno, pow. Lipno 85/II – 226 Brzeżany, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 241 Brzeżańskie 85/II – 232, 506, 514 Brzozie Polskie, pow. Brodnica (dziś Brzozie) 85/I – 328 brzozowski powiat 85/I – 438, 85/II – 512 Brzozów, miasto powiatowe 85/I – 438, 85/II – 513 Brzuchania, pow. Miechów 85/II – 470 Buchwałd, pow. Sztum (dziś Bukowo) 85/I – 329, 330, 85/III – 142, 144 buczacki powiat 85/I – 319 Buczacz, miasto powiatowe 85/I – 378, 379, 85/II – 514, 551, 85/III – 131, 145, 146, 147, 241 Buenos Aires, Argentyna 85/III – 189 Bug, dopływ Narwi 85/I – 51, 61, 62, 165, 193, 471, 85/II – 12, 77, 173, 184, 188, 190, 228, 229, 278, 339, 490, 500, 611 Bukareszt, Rumunia 85/I – 273 Bukowiec, pow. Świecie 85/I – 327, 336, 356, 85/III – 142, 143 Bukowina, kraina 85/I – 276, 377, 378, 85/II – 418, 515, 573, 85/III – 131, 145–147, 241 Bukowo zob. Buchwałd bukowski powiat 85/I – 339, 85/II – 451 Bukowskie 85/II – 124 Bukowsko, pow. Sanok 85/I – 432, 85/ III – 155 Bułgaria 85/I – 460 Busko, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II – 467, 85/III – 117, 118 bydgoska regencja 85/II – 437 bydgoski powiat 85/II – 451 Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II – 440 Cecenowo, pow. Słupsk 85/I – 343 Cesarstwo Rosyjskie zob. Rosja Charków, Ukraina 85/I – 36 Charzowice, pow. Pińczów 85/II – 467 Cheb, Czechy 85/III – 109 Chełm, miasto powiatowe 85/I – 496, 85/II – 220, 229, 238, 246, 462, 465, 501, 85/III – 130, 132, 135, 277 chełmińska ziemia 85/I – 327, 328, 85/II – 522 chełmiński powiat 85/II – 377 Chełmno, niem. Culm, miasto powiatowe 85/I – 327, 336, 85/III – 142–144 chełmski powiat 85/I – 222, 85/II – 425, 463, 495, 500 Chełmskie 85/I – 223, 224, 476, 484, 490, 493, 495–498, 500, 501, 85/II – 68, 69, 131, 132, 217, 220, 228, 229, 238, 240–243, 246, 248, 255, 267, 268, 285, 300, 306, 313, 325, 340–342, 344, 345, 358, 377, 386, 389–391, 403, 462, 465, 479, 483, 491, 500–506, 530, 559, 574, 579, 580, 593, 594, 613, 85/III – 8, 15, 57, 63, 92, 101, 121, 122, 130, 132, 323 �134–137, 183, 187, 200, 205, 217, 229, 238, 240, 241, 247, 256, 261, 266, 267, 272, 276–279 Chełmszczyzna 85/I – 497, 85/II – 306, 321, 325, 85/III – 276 Chełmża, pow. Toruń 85/I – 326, 85/II – 407, 85/III – 143 Chiny 85/II – 608 Chmielnik, pow. Stopnica 85/II – 429, 467–469, 85/III – 115, 117 Choceń, pow. Włocławek 85/II – 436 Chochołów, pow. Kutno 85/I – 119, 85/II – 79, 101, 190 chodzieski powiat 85/II – 451 Chojno, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 98, 463, 501, 85/III – 121, 122 Chojno, pow. Szamotuły 85/II – 458 Chorwacja, Kroacja 85/I – 86, 129, 134, 136, 289, 85/II – 524, 525, 85/III – 120, 258 Chrewt, pow. Lesko 85/III – 252, 275 Chrobacja, terytorium historyczne 85/II – 579, 610 chrzanowski powiat 85/I – 297, 85/II – 444 Cielce, pow. Turek 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Ciepielewo (bł. Czepielew), pow. Maków 85/I – 72, 85/II – 104, ryc. po s. 136, 85/III – 113, 114 Cieszyn, miasto powiatowe 85/I – 227, 318, 320, 322, 437, 495, 85/II – 521, 85/III – 139, 140, 156 Cieszyński Śląsk zob. Śląsk Cieszyński Cyców, pow. Chełm 85/II – 242, 504 Cygowska Wola, pow. Radzymin (dziś Wola Cygowska) 85/I – 163, 85/II – 417, 493, 85/III – 125 Cygów, pow. Radzymin 85/III – 125 Czaplin, pow. Grójec 85/I – 179, 85/II – 102, 407, 414, 492, 85/III – 128, 129 Czarna, dopływ Wisły 85/III – 117 Czarna Góra, Czarnohora, Czarnogóra, góra 85/I – 377, 378, 85/III – 145–147 czarnkowski powiat 85/II – 451 Czarnohora zob. Czarna Góra Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ 85/II – 129 Czaszyn, pow. Sanok 85/I – 432, 85/II – 307, 513, 85/III – 155, 252, 273–276 Czechy 85/I – 33, 70, 83, 85, 86, 194, 85/ II – 134, 524, 526, 85/III – 109, 111, 164, 171, 210, 234, 242, 243, 257, 276 Czempin = Czempiń, pow. Kościan 85/II – 305 Czepielew zob. Ciepielewo Czeremosz, dopływ Prutu 85/I – 463 Czerniaków, pow. Warszawa 85/I – 44, 120, 121, 85/II – 75, 79, 98, 184, 85/III – 110 Czernichów, pow. Kraków 85/I – 246 Czerniowce, Bukowina 85/I – 378, 486, 85/II – 233, 305, 552, 85/III – 145, 147 Czersk, pow. Grójec 85/I – 57–60, 70, 71, 179, 85/II – 79, 98, 102, 402, 404, 405, 407, 492, 85/III – 54, 111, 128, 129, 225, 264 czerska ziemia 85/II – 102 Czerskie 85/II – 368 Czerwińsk, pow. Płońsk 85/III – 114 Czerwony Klasztor, Spisz 85/I – 132, 85/II – 235 Czeszewo, pow. Wągrowiec 85/I – 215, 220, 226, 412, 85/II – 216, 305, 415, 417, 451, 85/III – 131, 132 Częstochowa, miasto powiatowe 85/I – 82, 148, 149, 497, 85/II – 162, 163, 368, 467, 481, 482, 85/III – 116, 185, 231, 268, 269 Czorsztyn, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/II – 348, 519, 85/III – 100, 119 Czortków, miasto powiatowe 85/III – 241 Czortowiec, pow. Horodenka 85/I – 281, 377–381, 388, 395, 397, 399–401, 406, 482, 486, 85/II – 217, 232, 305, 324 �341, 346, 407, 419, 420, 422, 425, 486, 85/III – 145–148, 151, 152, 242 Ćmielów, pow. Opatów 85/II – 226 Dalmacja, Dalmatier 85/I – 289, 85/III – 258, 259 Dalmatyńskie wybrzeże 85/III – 119 Damazówka zob. Bóbrka Dania 85/I – 334 Dąbrowa = Dąbrowa Górnicza, pow. Będzin 85/III – 116 Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360 Denków, pow. Opatów 85/II – 226 Dębica, pow. Ropczyce 85/III – 127 Dębicz, pow. Środa 85/I – 215, 220, 320, 321, 412, 85/II – 305, 415, 421, 451, 452, 453, 454, 85/III – 132, 134, 139 Dłutów, pow. Łask 85/III – 122 Dniestr, rzeka 85/I – 380, 85/II – 231, 341, 422, 485, 85/III – 252, 274, 276 Dobieszewko, pow. Szubin 85/II – 442 Dobromil, miasto powiatowe 85/I – 245, 251 dobromilski powiat 85/II – 507 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 85/II – 88, 85/III – 229 dobrzyńska ziemia 85/I – 395, 421, 85/ II – 33, 235, 339, 406, 491, 500, 535, 85/III – 117, 119, 180, 229 Dolny Śląsk zob. Śląsk Dolny Drezno, Niemcy 85/I – 33, 79, 81, 85, 120, 373, 85/II – 30, 85/III – 56, 63, 109, 118 Drobin, pow. Płock 85/III – 128 drohicka ziemia 85/II – 499 Drohiczyn, pow. Sokołów 85/II – 499, 500 Drohobycz, miasto powiatowe 85/III – 29 Drwęca, dopływ Wisły 85/I – 116, 85/II – 91, 92, 130, 197, 239, 408, 520, 85/III – 228, 273 Dubiecko, pow. Przemyśl 85/III – 126, 127, 239 Dubno, miasto powiatowe 85/III – 246 Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 85/II – 359 Dukla, pow. Krosno 85/II – 233 Dunaj, rzeka 85/I – 42, 85/II – 346 Dunajec, dopływ Wisły 85/II – 235 Durąg, pow. Ostróda 85/I – 333 Dwikozy, pow. Sandomierz 85/II – 475 Dyminy, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Dynów, pow. Brzozów 85/III – 252, 273 Działoszyce, pow. Pińczów 85/I – 193 Działyń, pow. Lipno 85/I – 421, 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Dzików, pow. Tarnobrzeg 85/I – 119, 85/ II – 429, 430 Dzwola, pow. Biłgoraj 85/II – 463 Egipt 85/II – 608 Eisenach, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149 Elbląg, miasto powiatowe 85/I – 330, 85/III – 142, 144, 229 Ełk, miasto powiatowe 85/I – 331, 332, 336, 85/II – 376, 408, 85/III – 142, 144, 226 Emaus, biblijne 85/II – 376 Ems, Niemcy 85/I – 130, 85/III – 119, 120 Estonia 85/I – 192 Europa, Europe 85/I – 51, 52, 62, 75, 137, 232, 262, 382, 460, 85/II – 10, 12, 14, 22,27, 32, 42, 52, 57, 64, 72, 136, 181, 182, 237, 286, 315, 316, 361, 362, 414, 556, 558, 559, 565, 581, 594, 601, 605 Europa środkowo-wschodnia 85/II –13 Europa zachodnia 85/II – 181 Finlandia 85/I – 192 Florencja, Włochy 85/I – 43 Fordon, pow. Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II – 440 325 �Francja 85/I – 19, 22, 111, 334, 384, 460, 85/III – 169 Frankfurt, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148–150 Galicja 85/I – 63, 91, 105, 106, 112, 123, 131, 132, 153–155, 157, 164, 168, 193, 194, 196, 208, 212–214, 221, 231, 238– 244, 246, 249, 277, 286, 287, 296, 313, 332, 337, 345, 382, 384, 401, 405, 415, 438, 457, 463, 465, 85/II – 9, 12, 77, 103, 174, 184, 185, 189, 190, 192, 197, 218, 219, 402, 403, 415, 427, 465, 514, 540, 545, 550, 85/III – 20, 72, 86, 107, 116, 124, 126, 131–133, 141, 157, 235, 239, 270 Galicja Wschodnia 85/I – 297, 318, 377, 379, 380, 441, 461, 464, 85/II – 414, 505, 85/III – 23, 24, 29, 124, 125, 127, 138, 145, 148 Galicja Zachodnia 85/III – 29, 55, 267 Gałęzowska Wola zob. Wola Gałęzowska Gałęzów, pow. Lublin 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 414, 418, 425, 463, 465, 85/III – 121, 122, 128, 129 Ganges, rzeka 85/II – 607, 609 Garwolin, miasto powiatowe 85/III – 113, 126 garwoliński powiat 85/II – 407 Gąbin, pow. Gostynin 85/II – 479 Gąsawa, pow. Szubin 85/II – 442 Gąsienicowe Stawy, grupa jezior w Tatrach 85/I – 131, 133 Gdańsk 85/I – 192, 327, 328, 85/II – 523, 85/III – 142, 144, 174, 229 Gdańskie Pomorze zob. Pomorze Gdańskie Germania 85/III – 194 Giewont, Gewont, szczyt 85/I – 131, 85/III – 119 Giżycko zob. Lec Gleichenberg, Austria 85/I – 500 Głogoczów, pow. Myślenice 85/I – 246, 85/II – 445, 85/III – 234 Głuchy = Laskowo Głuche, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin (dziś Głuchy) 85/I – 60, 72, 73, 119, 85/II – 405, 406, 494, 85/III – 113 Głuszyn, pow. Nieszawa 85/I – 195, 19885/II – 232, 324, 384, 414, 423, 437, 442, 443, 85/III – 128–131 Głuszyna, pow. Poznań 85/II – 454 Gniew, pow. Kwidzyń 85/I – 328 Gniezno, miasto powiatowe 85/I – 411, 85/II – 314, 442 gnieźnieński powiat 85/I – 335, 85/II – 451, 457 Gnieźnieńskie 85/II – 480 gnieźnieńskie województwo 85/II – 480 Golejewko, pow. Krobia 85/II – 276 Gołańcz, pow. Wągrowiec 85/II – 305, 442 Gołębiów, pow. Radom 85/II – 472, 85/III – 118 Gończyce, pow. Garwolin 85/II – 407, 494, 495, 85/III – 113 Gopło, jezioro 85/II – 437 Gorlice, miasto powiatowe 85/I – 484, 85/II – 513 gorlicki powiat 85/I – 484 Gorzków, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Gostynin, miasto powiatowe 85/II – 93, 479, 85/III – 114, 230, 231 Gostynińskie 85/II – 478, 479 Gostyń, pow. Krobia 85/II – 88 gostyńska (gostynińska) ziemia 85/I – 484, 85/II – 476 Gostyńskie 85/III – 230 Górczyn, pow. Poznań 85/II – 454, 455 Górka Miejska, Miejska Górka, pow. Krobia 85/I – 349 Górny Śląsk zob. Śląsk Górny Góry Wysokie, pow. Sandomierz 85/II – 429, 472, 85/III – 117 326 �Grabownica, pow. Brzozów 85/I – 439 Granica (na gruntach wsi Maczki), pow. Będzin 85/I – 76, 313, 314, 85/III – 135 Grecja 85/I – 161, 85/II – 608 Grodno, Litwa 85/III – 248 grodzieńska gubernia 85/II – 618, 85/III – 248 Grodzieńszczyzna 85/II – 518 Grodzisk [Mazowiecki], pow. Błonie 85/I – 76, 85/III – 122, 123 Gródek, miasto powiatowe 85/III – 126, 127 grójecki powiat 85/II – 414 Grudziądz, miasto powiatowe 85/II – 624, ryc. po s. 624, 85/III – 57 grybowski powiat 85/I – 484 Grzechynia = Grzechinia, pow. Myślenice 85/II – 129 Hala Królowa, Hala Królowej, Królewska Hala, Tatry 85/I – 133, 85/II – 113 halicka ziemia 85/II – 485 Hamburg, Niemcy 85/III – 227 Hamry zob. Kuźnice Harasymów, pow. Horodenka 85/II – 130, 422 Harklowa, pow. Nowy Targ 85/II – 424 Hiszpania 85/I – 474 Holandia 85/I – 75 Homel, miasto powiatowe 85/III – 109, 110 Horodenka, miasto powiatowe 85/I – 400, 85/II – 129, 305, 419, 486, 487, 85/III – 151, 152, 242 horodeński powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Horodło, pow. Hrubieszów 85/II – 229 Horodnica, pow. Horodenka 85/I – 380, 486, 85/II – 232, 305, 341 Hradiszcz = Hradište, Słowacja 85/I – 85 hrubieszowski powiat 85/II – 500 Hrubieszowskie 85/II – 500 Hrubieszów, miasto powiatowe 85/I – 193, 194, 85/II – 465, 500 Huculszczyzna 85/I – 281, 379, 395, 401, 85/II – 67, 485, 514, 515, 537, 85/III – 25, 30, 63, 83, 145, 243, 244 Iberyjski Półwysep 85/II – 400 Iliria, Illyria, starożytna kraina 85/I – 289 85/III – 119, 258 Ilża, miasto powiatowe 85/II – 430 Indie 85/II – 607 Indie Wschodnie 85/III – 195 Inowrocław, miasto powiatowe 85/II – 442 inowrocławski powiat 85/I – 196, 85/II – 437, 438, 451 Isaków, pow. Horodenka 85/II – 422 Iskań, pow. Dobromil 85/I – 153, 245, 251, 423, 432, 85/II – 217, 507, 508, 509, 85/III – 124–127, 154, 155, 275 Ispas, pow. Kołomyja 85/I – 486, 85/II – 130, 232, 233, 240, 305, 346, 385, 85/III – 25, 243, 267 Istebna, pow. Jabłonków 85/II – 522 Iwno, pow. Środa 85/II – 454 Iwonicz, pow. Krosno 85/I – 438, 85/II – 348, 85/III – 156, 157, 252, 273 Jadów, pow. Radzymin 85/I – 72, 85/II – 493– 495, 85/III – 113, 125 Jankowice, pow. Sandomierz 85/II – 475 Janowiec, pow. Kozienice 85/II – 381 Janów = Janów nad Krzywką, pow. Konstantynów (dziś Janów Lubelski) 85/III – 238 Jańsbork, niem. Johannisburg, miasto powiatowe (dziś Pisz) 85/III – 112 Jańskie Łaźnie, niem. Johannisbad (bł. Johannisburg), Czechy 85/I – 70 Japonia 85/I – 212 Jarochów, pow. Łęczyca 85/II – 407 Jaryczew = Jaryczów, pow. Lwów 85/III – 240 Jasielskie 85/III – 157, 237 327 �Jasienica, pow. Radzymin 85/I – 105, 163, 85/II – 493, 495, 85/III – 125 Jasienów Polny, pow. Horodenka 85/I – 400, 486, 85/II – 125, 130, 231, 232, 419, 486, 85/III – 151, 152, 242 Jasło, miasto powiatowe 85/II – 350, 507, 513, 85/III – 29, 35, 126, 127, 233, 239 Jasna Góra, klasztor 85/I – 241 Jaślików, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Jawcze, pow. Rohatyn 85/II – 232 Jedlińsk, pow. Radom 85/II – 365, 366, 474 Jedlnia, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/II – 369, 472, 474, 85/III – 121, 122 Jelenia Góra daw. Jeleniagóra, miasto powiatowe 85/III – 60 Jełgawa zob. Mitawa Jełguń, pow. Olsztyn 85/III – 272 Jena, Niemcy 85/I – 19 Jerozolima, Palestyna 85/I – 241, 85/II – 367, 368 Jeruty, Małe Jeruty, pow. Szczytno 85/II – 376 Jeżyce, daw. Jerzyce, pow. Poznań (dziś Jeżyce, część Poznania) 85/II – 454, 455 jędrzejowski powiat 85/II – 348, 468 Johannisbad zob. Jańskie Łaźnie Johannisburg zob. Jańsborg Jordanowo, pow. Myślenice 85/II – 363, 382 Kac, Kac Wielki, niem. Katz, pow. Wejherowo (dziś Wielki Kack, część Gdyni) 85/I – 324, 328, 85/II – 524, 85/III – 144 kaliska gubernia 85/II – 480 kaliski obwód 85/II – 480 Kaliskie 85/I – 59, 73, 86, 87, 89, 90, 107, 157, 160, 280, 281, 475, 484, 490, 491, 495, 497, 500, 85/II – 52, 53, 68, 82, 83, 86, 163, 190, 192, 259, 260, 267, 307, 308, 324, 325, 330, 331, 335, 336, 358, 365, 368, 377, 379, 381, 393, 394, 458, 461, 471, 476, 480–483, 506, 530, 597, 618, 85/III – 16, 41, 71, 84, 86–89, 95, 113, 114, 122, 130, 183, 203, 207, 216, 228, 229, 231– 233, 238, 256, 261, 267, 268, 275, kaliskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 480 Kalisz 85/II – 458, 481, 85/III – 231 Kalwaria = Kalwaria Zebrzydowska, pow. Wadowice 85/I – 250, 85/III – 234 Kalwaria = Kalwarya, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 85/III – 226 Kambodża, niem. Kambodja 85/II – 461, 558, 607, 608 Kamieniec Podolski 85/I – 281, 85/II – 280, 516, 85/III – 32 Kamionka Wielka, pow. Kołomyja 85/II – 346 Karelia 85/II – 11 Karkonosze, Krkonosze, góry 85/II – 607, 85/III – 112 Karlsbad = Karlowe Wary, Czechy 85/ III – 109 Karpaty, pasmo górskie 85/I – 133, 154, 221, 248, 278, 377, 85/II – 513, 515, 550, 558, 607, 609, 85/III – 146, 244 Karpaty wschodnie, góry 85/II – 515 kartuski powiat 85/II – 523 Karyntia 85/III – 176, 270 Kaszuby 85/I – 85, 324, 327, 328, 332, 337, 85/II – 65, 66, 308, 320, 370, 382, 523, 55285/III – 41, 59, 142, 144, 229, 230 Kaukaz, pasmo górskie 85/I – 192 Kazań, Rosja 85/I – 391 Kazimierz, część Krakowa 85/III – 48 Kcynia, pow. Szubin 85/II – 442 328 �Kichary, pow. Sandomierz 85/II – 429 Kielce 85/I – 141, 279, 446, 85/II – 220, 310, 468, 469, 504, 85/III – 14, 52, 84, 106, 112, 118, 236 Kielecczyzna 85/I – 279, 85/II – 306, 400 kielecka gubernia 85/I – 279, 297, 445, 85/II – 339, 466, 468, 469 kielecki powiat 85/II – 468 Kieleckie 85/I – 107, 157, 181, 211, 279, 280, 421, 435, 437, 439, 441, 445, 446, 448, 85/II – 120–122, 131, 220, 234, 239, 241, 243, 259–261, 284, 300, 306, 310, 315, 325, 327, 346, 358, 368, 377, 385, 391, 394, 422, 438, 461, 466–468, 470, 471, 479, 530, 611, 612, 85/III – 72, 84, 115–118, 174, 178, 181, 203, 215, 232–234, 236–238, 255, 256, 267, 271 Kiernozia, pow. Gostynin 85/II – 421 Kije, pow. Pińczów 85/II – 234, 254, 422 kijowski powiat 85/II – 563, 85/III – 246 Kijów, Ukraina 85/I – 36, 169, 85/II – 488, 85/III – 32, 246 Kiszkowo, pow. Gniezno 85/II – 372 Kleparz, przedmieście Krakowa 85/I – 472 Klimkówka, pow. Sanok 85/I – 439, 85/III – 275 Klimontów, pow. Sandomierz 85/II – 429 Kluczów, pow. Kołomyja 85/II – 341 Kłodawa, pow. Koło 85/I – 152, pow. Koło 85/II – 477, 85/III – 123 Kłonowo, pow. Nieszawa 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III – 122, 123 Kobaki, pow. Kossów 85/II – 555 kobryński powiat 85/I – 43 Kobylany, pow. Kraków 85/II – 331 Kodeń, pow. Biała 85/II – 229, 391, 504, 85/III – 136 Kolonia, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148– –150 Kołbiel, pow. Mińsk 85/III – 125, 126 Kołobrzeg, Pomorze 85/I – 416 Kołomyja, miasto powiatowe 85/I – 378, 395, 396, 400, 401, 402, 405, 407, 443, 475, 482, 486, 85/II – 124, 232, 233, 305, 325, 341, 419, 422, 484, 555, 556, 600, 601, 85/III – 25, 55, 97, 145, 147, 151–153, 242–244, 264, 265 kołomyjski cyrkuł 85/II – 485 kołomyjski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Kołomyjskie 85/II – 555 konecki powiat 85/I – 21 Kongresówka zob. Królestwo Polskie Konin, miasto powiatowe 85/I – 497, 85/II – 481, 85/III – 231 koniński obwód 85/II – 480 Konojad, pow. Kościan 85/I – 326, 85/II – 453, 454, 85/III – 142 Końskie, miasto powiatowe 85/III – 237 Kopiec Kościuszki, wzniesienie 85/I – 250 Kopiec Krakusa, wzniesienie 85/I – 250 Kornicz, pow. Kołomyja 85/I – 400, 85/II – 130, 419, 486, 85/III – 151, 152 Korona zob. Polska Koropiec, pow. Tłumacz 85/II – 231, 422 Korszów, pow. Kołomyja 85/II –346 Kosino, pow. Płock 85/II – 233, 85/III – 128 Kosmacz, pow. Kossów 85/III – 25, 243, 244 kossowski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Kossów, miasto powiatowe 85/I – 378, 85/II – 341, 85/III – 147 Kostomłoty, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Kostrzyn, pow. Środa 85/II – 391 Koszyce, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III – 115 Kościan, miasto powiatowe 85/II – 231, 305 kościański powiat 85/I – 321, 326, 339, 85/II – 451–453, 457 Kościańskie 85/I – 320, 85/II – 124 329 �Kościelec, pow. Koło 85/II – 442 Kościeliska Dolina 85/I – 131, 85/III – 119 kościerzyński powiat 85/II – 523 Kowal, powiat Włocławek 85/II – 441, 443 Kowalewo, pow. Toruń (dziś Kowalewo Pomorskie) 85/I – 119, 85/II – 53 Kowel, miasto powiatowe 85/I – 167, 85/III – 76, 126, 246, 278 kowelski powiat 85/I – 166 Kowieńszczyzna 85/II – 518 Kowno 85/III – 121 Kozienice, miasto powiatowe 85/I – 152, 85/II – 98, 369, 381, 472, 85/III – 115, 117, 118, 121, 122 Kozienicka Puszcza 85/II – 150 Kórnik = Kurnik, pow. Śrem (dziś Kórnik) 85/I – 384, 438, 85/II – 451, 453, 85/III – 134, 135 Kraj Przywiślański zob. Królestwo Polskie Krajna, region 85/II – 451 krakowski powiat 85/I – 296, 297, 85/II – 444 Krakowskie 85/I – 32, 45, 59, 63, 83, 106, 107, 157, 159, 177, 179, 180, 182, 183, 196, 216, 222, 227–229, 241, 245, 247, 249, 252–254, 256–259, 264, 268–272, 288, 290, 293, 295–309, 312, 318, 324, 338, 341, 342, 345, 353, 408, 409, 445, 457, 463, 85/II – 58, 68, 80, 97, 100, 106, 118, 123, 129, 190, 194, 214, 217, 220, 232, 236, 240–243, 246, 247, 252– –254, 256, 259, 265, 267, 268, 272, 273, 276, 280, 282, 284, 286–288, 300, 303, 304, 310, 313, 315–318, 320, 322–324, 328–336, 339, 340, 342–345, 347, 353– 355, 358, 363–365, 367–372, 376, 377, 380–382, 384, 385, 389, 393, 394, 422, 444–451, 460, 461, 473, 479, 500, 524, 529–532, 544, 564, 572, 573, 579, 580, 584, 587, 591, 594, 607, 608, 610, 615, 620, 85/III – 17, 54, 56, 72, 75–77, 82, 84, 88, 89, 113, 118, 125, 134–137, 142, 169, 175–177, 201, 214, 229, 233–237, 249, 253, 254, 259, 262– 264, 267, 279, 285 Krakowskie Podgórze zob. Podgórze Krakowskie Krakowskie Wielkie Księstwo 85/I – 296, 85/II – 444 krakowskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 466 Kraków 85/I – 42, 51, 58, 70, 81–83, 88, 107, 130–132, 136, 137, 139, 142, 153, 208, 214–216, 218, 221, 222, 224–229, 231, 238–249, 251–254, 256–260, 262–264, 268–270, 272, 273, 276, 281, 284, 287, 288, 290, 293, 295–297, 299, 300, 303, 306, 307, 309–313, 316–320, 323–325, 329, 331, 336, 338, 341, 342, 344–347, 349, 351, 352, 362–365, 372, 374, 377, 380, 382, 386, 388, 389, 393, 398–401, 417, 421–425, 430–436, 439, 441, 442, 444, 451–455, 456, 457, 459, 460, 462, 463, 466, 473, 475, 476, 478––482, 484, 489, 492–495, 499, 500, 502, 503, 505, 85/II – 10, 30, 61, 76, 91, 100, 142, 175, 190, 217, 218, 228, 236, 237, 240, 242, 253, 254, 308, 314, 319, 324, 333, 342, 350, 352–357, 368, 369, 373, 380, 381, 420, 428, 444–447, 466, 473, 475, 487, 508, 515, 533, 545, 547–549, 551–553, 557, 565, 580, 585, 591, 617, 618, 623, ryc. po s. 624, 85/III – 9–15, 18, 25, 27, 31–33, 36, 38, 39, 41, 42, 44, 46–51, 55– 57, 62, 63, 65, 77, 81, 85, 91, 93, 97, 98, 100, 106, 107, 112, 116, 119, 120, 124– 127, 131, 133–139, 141, 142, 143, 145, 146, 148–150, 152–158, 175, 177, 178, 212, 221–224, 227, 228, 234, 235, 238, 254, 259, 264–266, 270, 273, 284, 285 Kralovyhrad, Krolodwór = Hradec Králové, Czechy 85/I – 84, 85/III – 109 330 �Kraplewo, pow. Ostróda 85/I – 116, 119, 333, 334, 85/II – 92, 408, 520, 85/III – 227 kraplewska parafia, obszar 85/I – 116, 85/II – 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273 Krasice, pow. Częstochowa 85/III – 113 Krasne, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Krasnystaw, miasto powiatowe 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 121, 181, 238 Kraszew, pow. Radzymin (dziś Kraszewo) 85/I – 217, 85/II – 493, 85/III – 132 Kresy Wschodnie 85/I – 154, 277, 351, 463, 85/II – 218, 286 Krępak zob. Tatry Kroacja zob. Chorwacja krobski powiat 85/II – 276, 451, 453 Krolodwór zob. Kralovyhrad Kromnów, pow. Sochaczew 85/III – 114 Krosno, miasto powiatowe 85/II – 307, 513 Krośnieńskie 85/I – 154, 423, 427, 439, 440, 85/II – 234, 248, 288, 307, 308, 310, 325, 340, 358, 377, 379, 392–394, 512, 513, 85/III – 16, 43, 44, 71, 90, 91, 208, 234, 240, 241, 273–276 Krośniewice, pow. Kutno 85/I – 152, 85/III – 122, 123 krotoszyński powiat 85/I – 322, 85/II – 451, 452 Królestwo Polskie, Królestwo, Królestwo Kongresowe, Kongresówka, Kraj Przywiślański 85/I – 17, 22, 26, 27, 34–37, 39, 41–43, 50, 51, 54, 60, 61, 64, 67, 81, 82, 88, 92, 94, 95, 104, 107, 109–111, 115, 119, 130, 140, 141, 153, 157, 162– 164, 168–170, 173, 190, 192, 193, 203, 213, 225, 227, 231, 232, 234, 236, 237, 239, 241, 243, 249, 250, 262, 296, 297, 317, 318, 341, 368, 395, 397, 398, 409, 415, 416, 419, 458, 468, 469, 85/II – 14, 103, 218, 242, 253, 254, 347, 401, 403, 414, 427, 428, 437, 461, 465, 476, 489, 527, 548, 571, 85/III –75, 84, 86, 99, 100, 107, 108, 116, 118, 125, 238, 254, 261, 262, 277 Królewiec 85/I – 325, 328, 330, 331, 336, 85/II – 418, 85/III – 142–144, 226 Królowa zob. Hala Królowa Kruszwica, pow. Inowrocław 85/II – 438, 442 Krynica, pow. Nowy Sącz 85/I – 168, 85/II – 129, 519, 85/III – 119, 126, 127, 239 Krysiaki, pow. Ostrołęka 85/II – 359 Krywań, szczyt w Tatrach 85/I – 131 Krzemieniec, miasto powiatowe 85/I – 36 Krzeszowice, pow. Chrzanów 85/I – 457, 85/III – 76 Krzywice, pow. Chełm 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Księstwo Meklemburskie zob. Meklemburskie Księstwo Księstwo Warszawskie zob. Warszawskie Księstwo kujawski powiat zob. włocławski powiat Kujawskie 85/II – 442 kujawsko-pomorskie województwo 85/II – 524 Kujawy 85/I – 32, 59, 72, 77, 121, 151, 152, 154, 159, 177, 180, 182, 183, 185, 195–208, 211, 213, 217–219, 225, 226, 295, 298, 303, 353, 384, 408, 409, 421, 423, 485, 85/II – 46, 54, 55, 56, 59, 68, 86, 88, 93, 96–98, 101, 108, 109, 114– –118, 124, 125, 129–132, 135, 216, 217, 228, 232, 234, 240, 246, 252, 260, 288, 289, 294, 296, 298, 300, 302, 303, 310, 313, 316–318, 323, 324, 329, 330, 334, 335, 339, 343, 345, 358, 375, 376, 384, 389, 392, 393, 394, 413, 414, 423, 425, 430, 436–445, 451, 458, 477, 479, 508, 529–531, 544, 578–580, 592, 599, 604, 85/III – 9, 16, 17, 28, 55, 56, 59, 72, 331 �75, 82–84, 87, 89, 121–124, 127–131, 167, 168, 172–174, 201, 213, 214, 226, 230–232, 238, 256, 260– 262, 268, 279, 280, 283, 285 Kujawy pruskie 85/II – 440 Kuligów, pow. Radzymin 85/II – 190 Kunów, pow. Opatów 85/II – 475 Kurlandia 85/I – 39 Kurów, pow. Puławy 85/I – 42, 152, 85/II – 463, 85/III – 122 Kurpie 85/I – 469, 85/II – 51, 56, 65, 67, 88, 115, 335, 364, 490, 494, 496, 497, 85/III – 113, 114, 182, 229 Kurpiowska Puszcza zob. Puszcza Zielona Kutno, miasto powiatowe 85/I – 256, 85/II – 190, 479, 85/III – 114 kutnowski powiat 85/II – 101, 403 Kuty, pow. Kossów 85/II – 341, 555 Kuźnice = Kuźnice Zakopiańskie, Hamry, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/II – 235, 251, 85/III – 100 Lajbach zob. Lublana Lanckorona, pow. Wadowice 85/I – 250 Landek, Landeck, pow. Bystrzyca Kłodzka (dziś Lądek Zdrój) 85/I – 70, 85/III – 112 Laskowo-Głuchy zob. Głuchy Latowicz, Latowicze, pow. Mińsk (Mazowiecki) 85/I – 163, 85/II – 493, 85/III – 125, 126 Lądek Zdrój zob. Landek Lec, miasto powiatowe (dziś Giżycko) 85/I – 331, 332, 336, 85/II – 376, 408, 85/III – 142, 144, 226, 281 Lechia, kraina historyczna 85/II – 610 Lechówek, pow. Opatów 85/I – 119 Lednicka wyspa zob. Ostrów Lednicki leski powiat = liski powiat 85/I – 422, 432, 85/II – 512 Lesko, miasto powiatowe 85/II – 513, 85/III – 239 Leszczowate, pow. Lesko 85/I – 153–155, 422, 423, 431, 432, 438, 439, 85/II – 129, 130, 217, 234, 421, 507, 513, 85/III – 124–126, 154–157, 252, 274–276, 283 Leszno, miasto powiatowe 85/I – 64, 85/II – 231, 253, 305, 326 Leżajsk, pow. Łańcut 85/II – 219, 429 Limanowa, miasto powiatowe 85/II – 379 Lipno, miasto powiatowe 85/III – 229 Lipnowskie 85/III – 52 Lipsk, Niemcy 85/I – 55, 70, 289, 358, 371, 386, 395, 85/III – 111, 148–150, 269 Liszki, pow. Kraków 85/II – 100 Litwa, Wielkie Księstwo Litewskie 85/I – 36, 43, 157, 164, 390, 391, 415, 441, 463, 478, 480, 85/II – 68, 115, 307, 319, 320, 340, 342, 427, 491, 518, 539, 559, 595, 608, 618, 85/III – 12, 71, 120, 121, 164, 167, 179, 189, 208, 248, 249, 256 Lizbona, Portugalia 85/I – 475 Liège, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148, 149, 150 Londyn, Anglia 85/II – 568 Lubartów, miasto powiatowe 85/III – 82, 238 lubelska gubernia 85/I – 428, 85/II – 462, 500, 504, 85/III – 276 lubelska ziemia 85/II – 306 lubelski powiat 85/II – 414, 425 Lubelskie 85/I – 72, 152, 180, 182, 183, 211, 380, 417, 421, 426, 428, 440, 468, 85/II – 29, 53, 98, 190, 240, 273, 300, 306, 323, 324, 330, 331, 333, 334, 336, 340, 344, 347, 351, 358, 363, 386, 388, 392–394, 413, 438, 461–465, 471, 479, 500, 501, 517, 530, 85/III – 17, 56, 59, 77, 82–84, 114, 115, 121, 122, 173, 180, 181, 202, 203, 215, 226, 229, 237, 238, 253, 254, 267, 277, 279, 285 lubelskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 465 332 �Lubelszczyzna 85/I – 440, 85/II – 51, 53, 320, 340, 464, 465 Lubieszów, pow. Pińsk 85/I – 489 Lublana, Ljubljana, Lajbach, Słowenia 85/I – 85, 129, 130, 131, 134–1389, 248, 258, 443, 475, 85/II – 326, 525, 85/III – 10, 119, 259 Lublin 85/I – 79, 152, 167, 191, 194, 195, 223, 85/II – 98, 463, 85/III – 82, 84, 121, 122, 125, 126, 128–130, 134, 238 Lubomla = Luboml, pow. Włodzimierz 85/III – 246 Lubostroń, pow. Szubin 85/II – 124 Lubsza, pow. Rohatyn 85/III – 241 Lucerna, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 149, 150 Ludźmierz, daw. Ludźmirz, pow. Nowy Targ 85/II – 424 lwowski obwód 85/II – 507 Lwowskie 85/II – 217, 506, 513 Lwów 85/I – 112, 135, 142, 153, 155, 161, 164, 165, 168, 193, 208, 214, 215, 217, 218, 221, 224, 227, 241–243, 245, 249, 251, 259, 276, 317, 318, 343, 346, 376–378, 380, 381, 384, 388, 399, 405, 418, 437, 463–465, 480, 489, 492, 497, 85/II – 10, 39, 44, 66, 80, 190, 308, 326, 327, 505–507, 514, 537, 544, 548, 551, 554, 557, 85/III – 15, 23, 29–32, 53, 55, 64, 93, 98, 124–127, 131–133, 136, 138, 145–148, 151, 152, 154, 156, 187, 222, 239, 240, 243, 260, 263, 267, 272, 284 Łagów, pow. Opatów 85/I – 119 Łańcut, miasto powiatowe 85/III – 127 Łapsz = Łapsze Niżne, Łapsze Wyżne, Magura Spiska 85/II – 348 Łaskarzew, pow. Garwolin 85/III – 113 Łaszewo, bł. Łukowo, pow. Świecie 85/I – 327, 85/II – 376, 85/III – 142, 143 Łazienkowski Park, park 85/II – 21 Łącko, pow. Nowy Sącz 85/II – 379 Łążyń, pow. Lipno 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Łęczyca, miasto powiatowe 85/II – 88, 93, 477, 85/III – 83, 230 łęczycka ziemia 85/I – 484, 85/II – 476 łęczycki powiat 85/II – 407, 413 Łęczyckie 85/I – 89, 152, 195, 202, 476, 484, 485, 85/II – 58, 82, 86, 88, 125, 192, 325, 335, 337, 377, 391, 413, 471, 476–470, 530, 593, 611, 85/III – 17, 83, 84, 86, 87, 89, 106, 116, 122, 124, 127, 128, 182, 203, 216, 228–232, 256, 267, 279, 283 łęczyckie województwo 85/II – 476, 479, 480 Łomnica, dopływ Dniestru 85/I – 178, 85/II – 514 Łomnica, szczyt w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 197 Łomża, miasto powiatowe 85/I – 40, 153, 297, 85/II – 104, ryc. po s. 136, 234, 358, 623, 85/III – 120, 228 łomżyńska ziemia 85/I – 244 Łomżyńskie 85/III – 136 Łotwa 85/I – 39, 42, 85/II – 617, 85/III – 110 Łowicz, miasto powiatowe 85/I – 76, 152, 85/II – 79, 190, 494, 85/III – 114, 122, 123, 186, 225 Łódź, miasto powiatowe 85/I – 109, 416 Łubnice, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/III – 118 Łuck, miasto powiatowe 85/I – 165, 85/III – 92, 126, 246 Łukawa = Opatówka, dopływ Wisły 85/III – 117 Łukawa, pow. Sandomierz 85/II – 475 łukowski powiat 85/I – 87 Łuków, miasto powiatowe 85/II – 495, 85/III – 130, 132, 134, 226 Łużyce 85/I – 86, 87, 355–357, 85/II – 134, 431, 524, 526, 85/III – 41, 210, 229, 230, 257 333 �Łużyce Dolne 85/I – 356 Łużyce Górne 85/I – 356 Łysa Góra, góra 85/II – 335, 474 Łyskornia, pow. Wieluń 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Łysomice, pow. Toruń 85/I – 326, 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Machory, pow. Opoczno 85/I – 21 Maczki, wieś obok stacji Granica, pow. Będzin (dziś stacja Sosnowiec-Maczki) 85/I – 76, 313 Majdan Stuleński, pow. Włodawa 85/II – 228, 229 Malbork, miasto powiatowe 85/I – 328, 330, 85/III – 142, 144, 229 Malborskie 85/I – 325, 329, 85/III – 142 Małe Jeruty zob. Jeruty Małogoszcz, pow. Jędrzejów 85/II – 468 Małopolska 85/I – 87, 129, 244, 296, 484, 85/II – 80, 390, 480, 85/III – 84 Małopolskie 85/II – 29 Maniowy, pow. Nowy Targ 85/II – 424 Margrabowo, miasto powiatowe (dziś Olecko) 85/II – 376, 85/III – 272 Mariampol, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 mariampolski powiat 85/I – 193 Mariampolskie 85/III – 53 Marienbad = Mariańskie Łaźnie, Czechy 85/I – 33, 70, 84, 273, 85/III – 109, 111, 112 Marymont, pow. Warszawa 85/I – 23 Masłów, pow. Kielce 85/II – 310, 339, 469 Masuren zob. Mazury Pruskie Matijowce = Matyjowce, pow. Kołomyja 85/II – 486 Mazew, pow. Łęczyca 85/I – 152, 153, 195, 85/II – 391,407, 413, 414, 476, 477, 478, 85/III – 83, 106, 116, 122, 123, 231 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie Mazowieckie 85/II – 80 mazowieckie województwo 85/I – 26, 85/ II – 428 Mazowsze, Mazury 85/I – 18, 41, 57, 58, 60, 69, 71, 87, 89, 90, 107, 120, 122, 157, 197, 215, 227, 256, 297, 300, 310, 407, 408, 420, 421, 428, 429, 432, 435, 439, 441, 445, 447, 450, 461, 462, 467, 469–471, 475, 477, 483–485, 490, 491, 495, 496, 500, 85/II – 58, 67–69, 71, 82, 83, 93, 104, 107, 119, 123, 128, 129, 135, 184, 190, 192, 201, 216, 217, 219, 225, 226, 228, 233, 234, 235, 238, 248, 249, 255, 261, 267, 268, 273, 286–288, 300, 306, 307, 316–318, 324, 325, 331, 334–336, 339, 340, 346, 357–360, 364, 365, 367–369, 371, 375–377, 382, 393, 402, 404–406, 412, 419, 421, 423, 425, 461, 476, 479, 483, 484, 489–494, 496– –501, 506, 521, 528, 530, 532, 549, 557, 565, 576, 577, 587, 588, 592, 593, 597, 599, 603–606, 609, 611–617, 619, 85/ III – 15, 43, 49, 50, 55, 56, 71, 84, 86, 89, 111, 113–115, 117, 132, 180–183, 203, 204, 206, 216, 225, 226, 228–234, 237, 238, 245, 248, 249, 255–257, 264, 267, 268, 271, 279, 283, 285 Mazowsze Czerskie 85/I – 178, 85/II – 102, 368, 492, 85/III – 129 Mazowsze leśne (podlaskie) 85/I – 469, 471, 472, 85/II – 490, 491, 493, 495, 496, 85/III – 89, 182 Mazowsze Nadnarewskie 85/III – 228 Mazowsze Podlaskie, Mazury Podlaskie 85/III – 226 Mazowsze polne 85/I – 469, 471, 472, 473, 485, 85/II – 490, 491, 492, 85/III – 181, 225 Mazowsze Pruskie zob. Mazury Pruskie Mazowsze stare 85/I – 469, 471, 85/II – 490, 491, 518, 85/III – 182, 183, 229 Mazowsze warszawskie 85/II – 490 Mazury Podlaskie 85/II – 428, 85/III – 89 334 �Mazury Pruskie, Mazowsze pruskie, Mazury, Masuren 85/I – 116, 211, 270, 272, 325, 330–338, 342–344, 357, 376, 414, 471, 472, 475, 491, 85/II – 91, 92, 130, 217, 220, 239, 251, 252, 285, 307, 375, 376, 377, 381, 408, 418, 490, 520, 521, 521, 559, 85/III – 12, 15, 31, 36, 37, 39, 41–43, 47, 48, 58, 59, 65, 69–71, 86–88, 112, 143, 144, 174, 206, 226– 229, 245, 271–273, 279, 281, 282 Mąkolin, pow. Płock 85/I – 105, 85/III – 118–121, 128, 130 Meklemburgia 85/I – 17 Meklemburskie Księstwo 85/I – 17 michałowska ziemia 85/I – 324, 331, 85/II – 522 miechowski obwód 85/II – 611 miechowski powiat 85/I – 297 Miechowskie 85/I – 445, 85/II – 466 Miechów, miasto powiatowe 85/II – 467, 470, 85/III – 82, 115, 236 Miedniewice, pow. Błonie 85/II – 93 Miejsce, pow. Krosno 85/III – 126, 127 Miejska Górka zob. Górka Miejska Mielec, miasto powiatowe 85/II – 360 Mielżyn, pow. Gniezno 85/II – 457 Mielżynek, pow. Gniezno 85/II – 375 Mierzęcice, pow. Będzin 85/II – 467 międzychodzki powiat 85/II – 451 międzyrzecki powiat 85/II – 451 Międzyrzeckie 85/II – 124 Międzyrzecz, miasto powiatowe 85/II – 53 Miłosław, pow. Września 85/I – 284, 320, 321, 352, 412, 85/II – 415, 451, 452, 85/III – 132, 139 Mińsk, Białoruś 85/III – 109, 110, 248 Mińsk, miasto powiatowe (dziś Mińsk Mazowiecki) 85/II – 382, 604, 85/III – 226 mińska gubernia 85/II – 339, 85/III – 246 miński obwód 85/I – 43 miński powiat 85/I – 163, 85/II – 412, 85/III – 125, 126 Mistrzowice, pow. Cieszyn 85/III – 156 Mitawa, Łotwa (dziś Jełgawa) 85/I – 39, 85/III – 109, 110 Mława, miasto powiatowe 85/II – 286, 85/III – 229 Mnichów zob. Monachium Moabit, część Berlina, Niemcy 85/I – 106, 445 Modlin, pow. Płońsk 85/III – 127 Modlnica = Modlnica Wielka, pow. Kraków 85/I – 58, 70, 71, 88, 130, 131, 141, 229, 238, 239, 244–257, 288, 290, 296–298, 300, 301, 305, 307, 309, 315, 317, 324, 335, 338, 343–345, 347, 376, 377, 379, 380, 385, 388, 389, 393, 397, 400, 405, 418, 421, 423, 431–434, 436, 452, 459, 465, 479, 494, 495, 505, 517, 85/II – 99, 100, 102, 190, 217, 218, 220, 234, 236, 242, 252, 256, 303, 316, 328, 353, 364, 372, 381, 384, 394, 414, 417, 425, 445, 446, 448, 449, 545, 85/III –10, 11, 39, 40, 46, 47, 53–57, 88, 97, 98, 107, 112, 116, 119, 120, 125–127, 134, 137–139, 144, 145, 147–149, 151, 154–156, 264, 265, 285, 286 Modlniczka = Modlnica Mała, pow. Kraków 85/I – 249, 85/II – 256, 381 Mogilany, pow. Wieliczka 85/I – 88, 130, 229, 238, 239, 244–248, 251, 253–256, 297, 298, 319, 386, 399, 432, 459, 476, 85/II – 102, 129, 217, 240, 246, 336, 371, 424, 445, 446, 467, 623, ryc. po s. 624, 85/III – 14, 46, 54, 97, 100, 112, 119, 120, 124–127, 134, 136–138, 149, 234 mogilnicki powiat 85/II – 451 Mogilno, miasto powiatowe 85/II – 442 Mogiła, pow. Kraków 85/I – 250 Moguncja, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148–150 Mokry Las = Mokrylas, pow. Ostrów, właśc. Ostrowie (dziś Ostrów Mazo335 �wiecka) 85/I – 72, 122, 85/II – 118, 226, 85/III – 85, 113 Monachium, Münich, Niemcy 85/I – 385, 386, 85/III – 148–150 Monasterzyska, pow. Buczacz 85/II – 551 Morawy, Moravy 85/I – 85, 85/II – 11, 134 Morownica, pow. Kościan 85/I – 225, 226, 320–322, 326, 332, 335, 339, 341, 344, 411, 85/II – 216, 231, 305, 415, 417, 418, 452–454, 85/III – 132, 134, 135, 139, 142, 143, 145, 269 Morskie Oko, jezioro w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 119 Mosina, pow. Śrem 85/II – 331 Moskwa, Rosja 85/I – 141, 169, 192–194, 341, 85/II – 253, 255, 85/III – 257, 271 Moszczanka, pow. Puławy 85/I – 182, 85/ II – 425, 496 Mościska, daw. Mostycze, miasto powiatowe 85/III – 127 Mozyrskie 85/III – 247 Mszczonów, pow. Błonie 85/II – 382 Murań, szczyt w Tatrach 85/I – 131 Mużaków, niem. Bad Muskau, Łużyce, Niemcy 85/I – 28 Myczkowce, pow. Lesko 85/III – 275 Mystki, pow. Środa 85/II – 457 Myszyn, pow. Kołomyja 85/II – 341 Myślenice, miasto powiatowe 85/I – 245, 85/II – 80, 85/III – 234 Nieborów, pow. Łowicz 85/I – 43 Niegów, pow. Radzymin 85/I – 119 Niemcy 85/I – 17, 25, 128, 130, 359, 85/II – 34, 134, 455, 85/III – 120, 150 Nieszawa, miasto powiatowe 85/I – 18, 85/II – 33 nieszawski powiat 85/I – 196, 85/III – 131 Nieśwież, pow. Słuck 85/I – 161, 85/III – 32 Ninino, pow. Oborniki 85/II – 457 Niniwa, staroż. Asyria, część Mezopotamii 85/I – 272, 85/II – 608 Niżniów, pow. Tłumacz 85/II – 551 Noteć, dopływ Warty 85/II – 437, 451 Nowa Wieś = Nowawieś, pow. Kraków 85/II – 364 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Krasnystaw 85/II – 340 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów 85/I – 440 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów 85/III – 181 Nowe Miasto = Nowemiasto nad Drwęcą, pow. Lubawa 85/I – 337 Nowe Miasto, pow. Pleszew 85/II – 457, 85/III – 233 Nowosielce, pow. Łańcut 85/III – 157 Nowy Jork, Stany Zjednoczone 85/I – 455 Nowy Sącz 85/III – 35, 126, 127, 233 Nowy Targ 85/III – 35, 233 Nadbuże, obszar 85/II – 228 naddniestrzańska okolica 85/III – 146 Naddniestrze 85/II – 485 Nadprucie, obszar nad Prutem 85/II – 485 Nadrenia –Palatynat 85/I – 130 Nancy, Francja 85/I – 374, 385, 386, 85/III – 149, 150 Narew, dopływ Wisły 85/I – 193, 85/II – 339, 429, 85/III – 124 Nawra, pow. Toruń 85/I – 327, 85/III – 142, 143, 230 Obertyn, pow. Horodenka 85/I – 378, 85/ II – 341, 85/III – 147 Objezierze, pow. Oborniki 85/II – 470, 586 obornicki powiat 85/II – 451 Obory, pow. Warszawa 85/I – 120 Obryte = Obrytte, pow. Pultusk 85/II – 496 Oceania 85/I – 210, 85/III – 189, 257 Ochudne, pow. Pułtusk 85/II – 496 Oderberg zob. Bogumin Odessa 85/I – 87 336 �odolanowski powiat 85/II – 451 Odolanów, miasto powiatowe 85/I – 154, 85/II – 111 Odra, rzeka 85/II – 606 Ogrodzieniec, pow. Olkusz 85/II – 467, 85/III – 115 Ojców, pow. Olkusz 85/I – 100–102, 103, 107, 446, 85/II – 467, 85/III – 72, 116, 118, 219 Okno, pow. Horodenka 85/I – 400, 85/III – 151, 152 Oksywie, pow. Wejherowo 85/I – 328, 85/III – 142, 144 Olcza, pow. Nowy Targ 85/I – 133 Olecko zob. Margrabowo Oleksianka, pow. Mińsk 85/I – 163, 85/II – 412, 421, 493, 495, 85/III – 125, 126 Olesko, pow. Złoczów 85/I – 168, 85/III – 126, 127, 240 Oleśnica, miasto powiatowe 85/I – 26 Oliwa, pow. Gdańsk 85/I – 328, 85/III – 142, 144 olkuska wyżyna 85/I – 249, 250 olkuski obwód 85/II – 611 olkuski powiat 85/I – 297, 85/II – 535 Olkuskie 85/I – 445, 85/II – 466, 85/III – 116 Olkusz, miasto powiatowe 85/I – 446, 85/II – 381, 466, 467, 85/III – 72, 115, 116, 236 Olszanica, pow. Lesko 85/III – 239 Olsztyn, miasto powiatowe 85/II – 520 Olsztynek, pow. Ostróda 85/II – 376 Ołomuniec, Czechy 85/I – 273, 85/II – 432 Omsk, Rosja 85/I – 104 Opatkowice, pow. Wieliczka 85/II – 623, ryc. po s. 624 opatowski powiat 85/II – 475 Opatowskie 85/I – 182, 468, 85/II – 464, 471 Opatów, miasto powiatowe 85/I – 182, 85/II – 28, 85/III – 81, 99, 237 Opawa, Czechy 85/I – 70, 85/III – 112 Opoczno, miasto powiatowe 85/II – 190, 85/III – 237 opoczyński powiat 85/I – 19, 20, 87, 89 Opoczyńskie 85/I – 468, 85/II – 471, 475 Opole, miasto powiatowe 85/I – 218, 85/II – 308 Opolszczyzna 85/II – 606 Oporowo, pow. Szubin 85/II – 124 Orchówka, pow. Włodawa 45/II – 131 Orłowo, pow. Lec 85/III – 281 Orońsk = Orońsko, pow. Radom 85/I – 152, 85/II – 406, 472, 85/III – 121, 122 Osiny, pow. Puławy 85/II – 462, 463, 85/III – 114 Osowo, pow. Oborniki 85/II – 314 Osterode zob. Ostróda ostrołęcki powiat 85/II – 405 Ostrołęckie 85/II – 603 Ostrołęka, miasto powiatowe 85/I – 151, 85/II – 190, 85/III – 113, 120, 229 Ostrowie, Ostrowo, miasto powiatowe (dziś Ostrów Mazowiecka) 85/II – 226, 85/III – 85 ostrowiecki powiat 85/II – 425 Ostrowo = Ostrowiec, pow. Opatów (dziś Ostrowiec Świętokrzyski) 85/II – 226 Ostrowo zob. Ostrowie Ostrowo zob. Ostrówek Ostrożeń , pow. Garwolin 85/II – 407, 494 Ostróda, Ostród, niem. Osterode, miasto powiatowe 85/I – 119, 331, 334–336, 85/II – 92, 408, 520, 85/III – 142, 145, 226, 227 ostródzka parafia, obszar 85/I – 116, 85/II – 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273 Ostrów Lednicki, Lednicka wyspa, wyspa na jeziorze Lednica 85/I – 335, 336 Ostrów Mazowiecka zob. Ostrowie Ostrów, Ostrowo, pow. Odolanów, (dziś Ostrów Wielkopolsk) 85/I – 331 Ostrówek, bł. Ostrowo, pow. Wieluń 85/I – 225, 85/III – 133, 136 337 �ostrzeszowski powiat 85/II – 451 Ostrzeszowskie 85/II – 393 Oświęcim 85/III – 134, 135, 234 Otmianowo, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III – 122, 123 owrucki powiat 85/III – 246 Owruckie 85/III – 247 Ożarów, pow. Opatów 85/II – 226, 429, 475 Pakosław, pow. Krobia 85/I – 326, 411, 413, 85/II – 276, 305, 415, 418, 453, 454, 85/III – 142, 143 Pakość, pow. Mogilno 85/II – 442 Pałuki, region 85/I – 215, 85/II – 44, 216, 451 Paprocice, pow. Opatów 85/I – 119 Paraguaj = Paragwaj 85/III – 189 Parcice, pow. Wieluń 85/II – ryc. po s. 136, 623 Parczew, pow. Włodawa 85/II – 242, 391 chełm Parysów, pow. Garwolin 85/I – 163, 85/II – 493, 85/III – 125, 126 Paryż, Paris, Francja 85/I – 31, 34, 38, 43, 44, 46, 56, 59, 60, 67, 81, 96, 98, 110, 141, 158, 246, 273, 289, 366, 374, 376, 381–387, 417, 436, 455, 457, 85/II – 183, 556, 568, 85/III – 141, 148–150 Pekin, Chiny 85/II – 46 Pelplin, Peplin, pow. Starogard 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 142, 144 Persja, staroż. 85/II – 607 Petersburg, Rosja 85/I – 36, 54, 59, 141, 169, 190, 234, 235, 397, 403, 404, 85/II – 568 Pękosławice, pow. Opatów 85/II – 425, 464, 474, 475 Piadyki, pow. Kołomyja 85/I – 400, 443, 475, 85/II – 325, 419, 486, 85/III – 151, 152 Piaseczno, pow. Warszawa 85/I – 58, 120, 85/II – 404, 85/III – 54 Piaski, pow. Lublin 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 84, 121, 122 Piastów, pow. Radom 85/II – 474 Piaszczyce, pow. Radomsk 85/II – 327 Pieniny, Pioniny, góry 85/I – 130, 132, 85/II – 54, 411, 85/III – 106, 120, 126, 127 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 85/I – 446 Pięciu Stawów Dolina 85/I – 131, 85/III – 119 Pilaszkowice, bł. Piłaszkowice, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Pilica, dopływ Wisły 85/III – 115 Pilica, pow. Grójec 85/III – 115, 116, 226 Pilica, pow. Olkusz 85/II – 467 Pilzno, Czechy 85/III – 109 Piłaszkowice zob. Pilaszkowice Pińczów, miasto powiatowe 85/I – 279, 446, 85/II – 260, 422, 469, 85/III – 256 Pińsk, Polesie (Białoruś) 85/I – 489 Pińszczyzna 85/III – 16, 247, 248 Piołunowo, pow. Nieszawa 85/I – 32, 85/II – 130, 234, 246 piotrkowska ziemia 85/II – 480 piotrkowski obwód 85/II – 480 Piotrków, miasto powiatowe (dziś Piotrków Trybunalski) 85/II – 481, 85/III – 122, 231 Piszczac, pow. Biała 85/II – 504 Pleszew, miasto powiatowe 85/III – 233 pleszewski powiat 85/II – 451, 457 Płochocin, pow. Błonie 85/III – 115 Płock 85/II – 88, 490, 603, 85/III – 127, 128, 229 płocka gubernia 85/I – , 151151 płocki powiat 85/I – 105, 85/III – 121, 128 Płockie 85/III – 118, 119, 121, 127, 128, 229 płockie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Płońsk, miasto powiatowe 85/II – 219 338 �Płowce, pow. Nieszawa 85/I – 154, 85/II – 98, 130, 414, 437, 85/III – 122, 123, 128, 129 Pniewo, pow. Pułtusk 85/II – 496 Pobereże, obszar 85/III – 245 Pobikry, pow. Siemiatycze 85/II – 235, 499 Podbeskidzie 85/II – 382 Podgórze (w Galicji zachodniej) 85/I – 133, 351, 466, 85/II – 108, 115, 233, 234, 235, 248, 307, 340, 344, 363, 365, 369, 376, 380, 382, 519, 520, 617, 85/III – 26, 29, 35, 43, 55, 71, 84, 113, 154, 207, 234, 240, 250, 259, 267, 268, 273, 274, 276, 285 Podgórze Beskidowe 85/III – 113 Podgórze Krakowskie, Podgórze, region 85/I – 183, 85/II – 471, 519, 85/III – 30, 36, 37, 234 Podgórze polskie 85/III – 273 Podgórze ruskie 85/III – 252 Podgórze, pow. Wieliczka 85/II – 353, 445 Podhale 85/I – 83, 85, 132, 133, 85/II – 65, 67, 128,402, 403, 414, 85/III – 25, 26, 35, 36, 42, 50, 93, 100, 113, 124, 229, 233, 262, 284, 285 Podhorce, pow. Tomaszów (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240, 85/III – 277 Podiebrady, niem. Podiebrad, Czechy 85/I – 84, 85/II – 81, 85/III – 109 Podkarpacie 85/I – 164, 85/III – 29, 257 Podkarpacie polskie 85/III – 253, 273 Podkarpacie ukraińskie 85/III – 239, 253, 274 Podlasie 85/I – 469, 471, 85/II – 126, 235, 339, 425, 490, 491, 496–498, 500, 501, 619, 85/III – 59, 118, 134, 136, 183, 277 Podlaskie 85/III – 135 podlaskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Podole 85/I – 164, 165, 281, 282, 396, 397, 468, 85/II – 66, 103, 131, 218, 227, 248, 418, 516, 517, 85/III – 64, 71, 146, 151, 182, 207, 229, 242–246, 268, 271, 278, 279 Podole galicyjskie 85/I – 180, 266, 376, 377, 380, 463, 85/II – 507, 516, 85/III – 131, 145, 147, 148, 153, 241 Podole rosyjskie 85/I – 165, 180, 282, 461, 467, 470, 85/II – 516, 85/III – 182, 244 Podole zachodnie 85/II – 295 Podskalany, pow. Kraków 85/I – 246 Pogórze Karpackie 85/III – 273 Pogórze, obszar 85/II – 342 Pokucie 85/I – 155, 164, 166, 179, 254, 266, 276, 281, 282, 284, 285, 310, 338, 344, 346, 376–380, 386–388, 395, 396, 399– –402, 405–408, 417, 418, 421, 426, 427, 429, 441, 447, 461, 467, 4767, 484–488, 496, 85/II – 57, 68, 100, 103, 124–126, 128–131, 217, 218, 231–233, 240, 248, 268, 272, 274, 281, 288, 300– –302, 305, 313, 315, 318, 321, 325, 339–342, 346, 385, 386, 389, 393, 402, 407, 418–420, 422, 425, 461, 476, 483–489, 508, 512, 514, 515, 519, 528, 530, 537, 544, 551, 556, 573, 579, 593, 605, 610, 617, 619, 621, 622, 85/III – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 59, 82, 83, 138, 145–148, 151–154, 180– –183, 187, 204, 217, 229, 234, 241–244, 253, 256, 264, 265, 267, 269, 271, 281 Polesie 85/I – 166, 476, 489, 85/II – 234, 307, 308, 325, 358, 400, 516–518, 569, 618, 85/III – 71, 76, 182, 183, 208, 224, 246–249, 278 Polesie pińskie 85/III – 64 Polesie wołyńskie 85/III – 64, 247 Polska, Rzeczpospolita, Polska Korona, Poloniae, Pologne, RP 85/I – 13, 14, 17, 22, 29, 42, 45, 50, 52, 64, 65, 69, 86, 88, 103, 11, 112, 114, 115, 118, 137, 142, 145, 156, 163, 164, 171, 173, 174, 179, 339 �180, 187, 191, 212, 214, 232, 235–237, 239, 241, 242, 245, 248, 257, 260–262, 268, 271, 276–278, 290, 291, 293, 306, 307, 335, 345, 351, 355, 376, 381, 382, 384, 392, 398, 399, 411, 413, 416–418, 424, 430, 442, 457, 463, 480, 482, 502, 85/II – 7, 9, 10, 12, 13, 26, 34, 35, 38, 39, 41, 43, 53, 54, 57, 65, 70, 95, 96, 101, 135, 152, 175, 180, 181, 186, 190, 191, 195, 201, 208, 210, 212, 215, 218, 223, 224, 236, 239, 244, 248, 254, 260, 263, 272, 280–282, 286, 287, 290, 305–307, 313–315, 319, 325, 319, 330, 331, 347, 349, 350, 354, 357, 360–363, 365–369, 372, 399, 400, 425, 432, 436–439, 441, 444, 455, 460, 480, 485, 493, 501, 512, 515, 517, 520, 524, 526, 527, 535, 536, 551, 555, 556, 559, 564, 569, 571, 573– –576, 579, 580, 593, 594, 598, 602, 603, 606, 612, 616, 618, 619, 85/III – 42, 46, 59, 68, 70, 77, 79, 83, 105, 108, 167, 177, 181, 225, 231, 235, 255–257, 262 Polskie Brzozie zob. Brzozie Polskie Połaby, region 85/III – 41, 229 pomorska ziemia 85/II – 522 Pomorze, Pomerania 85/I – 18, 156, 192, 325–330, 332, 336–340, 342, 343, 356, 357, 376, 402, 414, 416, 85/II – 217, 307, 308, 358, 370, 375, 376, 377, 419, 438, 522, 523, 524, 560, 85/III – 31, 43, 57, 58, 67, 69–71, 143, 205, 230, 266, 271 Pomorze Bałtyckie 85/I – 392 Pomorze Gdańskie 85/I – 326, 85/III – 143 Pomorze Nadwiślańskie 85/I – 329 Poronin, pow. Nowy Targ 85/II – 235, 251 Portugalia 85/I – 475 Porządzie, pow. Pułtusk 85/II – 425, 496 Posłowice, pow. Kielce 85/II – 310 Potok, pow. Stopnica 85/III – 117 Powiśle, obszar 85/I – 325, 342, 357, 85/ II – 29, 522, 85/III – 143 Powsin, pow. Warszawa 85/II – 421 Poznań 85/I – 41, 49, 62, 64, 80, 81, 83, 88, 94, 95, 101, 102, 103, 116, 142, 171, 172, 173, 205, 208, 211, 214, 215, 217– 219, 221, 224, 227, 228, 319–322, 326, 328, 331, 332, 335, 337, 339, 340, 343, 352, 364, 368, 369, 386, 409–411, 413, 435, 479, 85/II – 10, 36, 66, 77, 100, 126, 174, 185, 190, 197, 199, 204, 368, 451–456, 458–460, 490, 548, 551, 574, 580, 608, 616, 620, 85/III – 19, 38, 40, 49, 51, 55, 66, 68, 83, 86, 98–100, 111, 112, 131–136, 138–140, 142–145, 149, 150, 174, 176, 227, 266–268, 273 poznański powiat 85/II – 451 Poznańskie Wielkie Księstwo, Poznańskie, Prowincja Poznańska 85/I – 26, 50, 51, 81, 82, 88, 105, 125, 160, 180, 202, 211, 212, 214, 215, 216, 219, 220, 225–227, 239, 300, 318–320, 324, 326, 332, 336, 338, 339, 342, 347, 348, 352, 355, 356, 376, 377, 390, 395, 398, 405, 408, 409, 411–416, 418, 433, 435, 469, 85/II – 68, 69, 119, 124, 125, 231–233, 236, 239, 253, 259, 260, 264–268, 270, 276, 284, 286, 288, 300, 304, 305, 310, 313, 314, 316, 318, 324, 326, 331, 333– –336, 340, 345, 358, 368, 369, 375–377, 385, 386, 389, 392–394, 410, 415, 418, 421, 428, 431, 437, 450, 452–458, 460, 461, 465, 479, 480, 500, 529, 530, 532, 542, 543, 549, 552, 571, 572, 575, 579, 580, 582, 586, 592, 594, 605, 607, 608, 610, 613, 616, 617, 620, 85/III – 14, 17, 45, 55, 63, 72, 75, 82, 83, 87, 89, 112, 130–136, 138–140, 142, 143, 145, 146, 167, 174–180, 202, 214, 215, 230, 232, 233, 250, 252, 253, 255, 256, 265, 267, 272, 275, 282, 283 poznańskie województwo 85/II – 480 Praga, Czechy 85/I – 33, 70, 85, 85/III – 109, 111, 112 340 �Praga, część Warszawy 85/I – 58, 85/II – 98 Pregoła, Pregla, rzeka 85/I – 330 Preussen zob. Prusy Prędocinek, pow. Radom 85/II – 421 Primorie, pol. Przymorze, region 85/I – 134, 85/II – 525, 85/III – 119 Procisne, pow. Lesko 85/I – 432, 85/II – 513, 85/III – 155, 156, 252, 274, 276 Proszowice, pow. Miechów 85/II – 467 Prowincja Poznańska zob. Poznańskie Prusy 85/I – 18, 19, 22, 75, 82, 194, 196, 214, 227, 228, 239, 249, 85/II – 414, 437, 85/III – 227 Prusy polskie 85/I – 357 Prusy Południowe, Südpreuβen 85/I – 18 Prusy Wschodnie 85/I – 318, 324, 325, 331, 332, 326, 343, 85/II – 92, 418, 452, 85/III – 142, 145, 230 Prusy Zachodnie 85/I – 318, 324–326, 329–331, 85/II – 320, 418, 452, 471, 549, 85/III – 41, 142, 143, 145, 229 Pruszków, pow. Warszawa 85/III – 46, 115 Prut, dopływ Dunaju 85/II – 486 Przasnyskie 85/II – 603 Przeczyce, pow. Będzin 85/II – 52 Przedecz, pow. Włocławek 85/II – 438, 439 Przemęt, pow. Babimost 85/II – 231 przemyski powiat 85/I – 438, 85/II – 507 Przemyskie 85/I – 13, 61, 102, 155, 224, 421–423, 426, 431, 439, 476, 490, 491, 495, 497, 498, 500, 501, 85/II – 101, 138, 217, 233– 235, 248, 268, 306, 310, 325, 392, 393, 398, 404, 506–510, 512, 513, 530, 531, 560, 85/III – 8, 15, 18, 19, 29, 41, 62, 63, 87–89, 101, 105, 127, 155–157, 187, 200, 205, 217, 224, 236, 237, 240, 243, 244, 257, 268, 274–276, 282, 283 Przemyśl, miasto powiatowe 85/I – 251, 422, 437, 489, 497, 85/II – 507, 508, 85/III – 29, 127, 140, 154, 156, 239, 282 Przeworsk, pow. Łańcut 85/III – 127 Przysucha, pow. Opoczno 85/I – 17, 19– 23, 25, 33, 73, 89, 90, 344, 500, 505, 506, 85/II – 20, 79, 190, 85/III – 40, 86, 113, 128, 132, 221, 285, 286 Puchaczów, pow. Chełm 85/II – 242 Puck, miasto powiatowe 85/I – 324, 328, 85/III – 142, 144 Puławy, urzęd. Nowa Aleksandria, miasto powiatowe 85/I – 152, 85/II – 462, 463, 85/III – 114, 121, 122 Pułtusk, miasto powiatowe 85/II – 88, 104, 490, ryc. po s. 136, 623, 85/III – 124, 229 Pułtuskie 85/II – 603 Puszcza Kozienicka zob. Kozienicka Puszcza Puszcza Zielona, Puszcza Kurpiowska 85/ II – 65, 497 Rabka, pow. Myślenice 85/I – 273, 85/II – 339, 520 Racławice, pow. Miechów 85/I – 341, 85/II – 254 Radecznica, pow. Zamość 85/II – 465 Radom 85/I – 32, 90, 152, 227, 435, 436, 85/II – 79, 190, 365, 421–473, 85/III – 81, 99, 117, 118, 121, 122, 237 Radomsk, miasto powiatowe (dziś Radomsko) 85/I – 280, 85/II – 327, 482 radomska gubernia 85/I – 107 radomska gubernia 85/II – 406, 428, 471, 85/III – 114, 117 Radomskie 85/I – 32, 89, 90, 107, 152, 272, 461, 467, 468, 470, 85/II – 69, 82, 98, 104, 192, 226, 285, 286, 300, 306, 318, 335, 358, 364, 365, 368, 369, 376, 381, 406, 413, 421, 429, 430, 438, 461, 471–475, 501, 530, 572, 564, 572, 584, 604, 85/III – 72, 84, 87, 99, 114, 118, 341 �121, 122, 124, 182, 203, 215, 226, 229, 232, 233, 237, 238, 248, 249, 254, 255, 279, 283 Radomszczyzna 85/II – 474 Radoszki, pow. Sandomierz 85/II – 475 Radymno, pow. Jarosław 85/III – 127 radziejowski powiat 85/I – 196 Radziejów, pow. Nieszawa 85/II – 438 Radzymin, miasto powiatowe 85/I – 163, 217, 218, 85/II – 219, 307, 405, 423, 493– 495, 85/III – 132, 133, 226 Radzyń, miasto powiatowe 85/II – 391, 85/III – 226 Radzyńskie 85/II – 500 Rajgród, pow. Szczuczyn 85/II – 344 Rakoszyn, pow. Jędrzejów 85/II – 348 Rakowa, pow. Sambor 85/II – 509 Rapperswil, Rapperswyl, Szwajcaria 85/I – 383, 38585/III – 149, 150 Rasztowska Wola, pow. Radzymin (dziś Wola Rasztowska) 85/I – 217, 218, 85/II – 219, 307, 423, 493, 494, 521, 85/III – 132–135 Raszyn, pow. Warszawa 85/I – 121 Rataje, pow. Poznań 85/II – 454 Rawa, miasto powiatowe (dziś Rawa Mazowiecka) 85/III – 225 Rawicz, miasto powiatowe 85/I – 326, 85/ II – 276, 305, 418, 85/III – 143 Rdzuchów, pow. Opoczno 85/I – 89, 90 Redecz, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 414, 437, 85/III – 122, 123 Reinertz = Reinerz (dziś Duszniki Zdrój) 85/I – 366 Rembów, pow. Pińczów 85/II – 234, 422 Ren, rzeka 85/I – 386, 85/III – 149 Rigi, szczyt, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 149 Rogoźno, pow. Oborniki 85/II – 442 Rohatyn, miasto powiatowe 85/II – 232 rohatyński powiat 85/I – 319 Ropczyce Ropczyce, miasto powiatowe 85/II – 339, 535, 85/III – 127 Rosja, Rossija, Cesarstwo Rosyjskie, Wielkorosja 85/I – 19, 22, 35–37, 39, 50, 81, 109–111, 119, 163, 170, 190, 193, 231, 232, 236, 239, 322, 341, 398, 395, 397, 460, 85/II – 255, 575, 622 Rozalówka = Rozaliówka, pow. Wasylków 85/I – 165, 85/II – 563, 85/III – 246 Roztoki Dolina, dolina w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 119 Rożan, pow. Maków 85/I – 72, 85/II – 226, 85/III – 113 Ruda Guzowska, pow. Błonie 85/III – 114, 115 Rudlice, pow. Wieluń 85/III – 113 Rusocice, pow. Kalisz 85/III – 113 Ruszkowo, pow. Nieszawa 85/I – 195, 199, 203, 206, 85/II – 414, 437, 440, 441, 443, 85/III – 128, 129, 130, 260, 261 Ruś 85/I – 50, 51, 61, 62, 157, 183, 222, 271, 290, 291, 418, 427, 437, 441, 442, 463, 464, 85/II – 12, 35, 77, 126, 128, 173, 184, 188, 201, 210, 225, 229, 294, 296, 427, 444, 489, 556, 559, 560, 569, 573, 593, 618, 622, 85/III – 177, 239 Ruś Biała zob. Białoruś Ruś Chełmska 85/I – 492, 85/II – 500, 85/III – 44, 48, 247, 266, 276 Ruś Czarna 85/II – 518 Ruś Czerwona 85/I – 155, 179, 183, 251, 266, 379, 427, 489, 498, 85/II – 71, 232, 248, 308, 325, 340, 379, 506, 507, 512–515, 551, 617, 85/III – 23, 24, 29, 41, 71, 91, 92, 209, 237, 239–242, 244, 260, 267, 268, 274–276 Ruś Halicka 85/I – 464 Ruś Karpacka 85/I – 155, 379, 401, 426, 427, 85/II – 128, 248, 305, 325, 340, 485, 512, 514–516, 576, 601, 607, 615, 617, 85/III – 20, 31, 71, 180, 187, 208, 209, 241–244, 265, 269, 276 342 �Ruś Litewska 85/II – 518 . Ruś Podlaska 85/II – 462, 500, 85/III – 48, 247, 276 Ruś Pokucia 85/II – 487 Ruś Węgierska 85/III – 241 Ryga, Łotwa 85/III – 109, 110 Ryki, pow. Garwolin 85/I – 42, 85/II – 496 Rymanów, pow. Sanok 85/I – 438, 439, 85/II – 513, 85/III – 156, 157, 252, 273–275 Rytwiany, pow. Sandomierz 85/II – 429, 85/III – 117 Rząska, pow. Kraków 85/II – 331 Rzeczpospolita Krakowska 85/I – 245 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 85/III – 115, 116 Rzeszowskie 85/II – 69, 219, 225, 307, 325, 340, 358, 360, 365, 390, 393, 394, 524, 85/III – 21, 71, 188, 207, 235, 237, 259, 268 Rzeszów, miasto powiatowe 85/I – 120, 484, 85/II –67, 428, 524, 85/III – 21, 28, 32, 56, 57, 63, 98, 127, 188, 221, 237, 285 Rzętków = Rzędków, pow. Łęczyca 85/ II – 477 Rzym, Włochy 85/I – 43, 59, 72, 84, 98, 122, 241 Saatz = Žatec, Czechy 85/III – 109 Salzburg, Austria 85/III – 150 Sambor, miasto powiatowe 85/I – 168, 85/II – 507, 85/III – 29, 126, 127, 239, 275 Samborskie 85/II – 506, 85/III – 92, 239 Samostrzałów, pow. Pińczów 85/II – 234, 422 San, dopływ Wisły 85/I – 422, 85/II – 516, 85/III – 252, 274, 276 sandecki obwód 85/II – 235 Sandeckie 85/III – 36, 237 Sandomiersczyzna 85/III – 43 sandomierski powiat 85/I – 100, 85/II – 428 Sandomierskie 85/I – 21, 49, 59, 149, 152, 156, 158–161, 163, 165, 167, 173, 175, 180, 185–192, 201, 203, 205, 295, 353, 384, 408, 416, 468, 85/II – 28, 29, 35, 45, 46, 48, 49, 51– 56, 59, 68, 96, 98, 107, 108, 110, 123, 128, 129, 175, 177, 190, 195, 206–208, 226, 261, 265, 266, 287, 288, 334, 375, 398, 399, 413, 427– –431, 441, 451, 468, 471, 472, 501, 529, 531, 543, 544, 576, 578, 584, 586, 588, 590, 592, 594, 603, 609, 85/III – 9, 32, 56, 72, 81, 117, 167, 172, 173, 201, 213, 226, 232, 237, 238, 280, 285 sandomierskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 471 Sandomierz, miasto powiatowe 85/I – 90, 157, 452, 493, 494, 85/II – 48, 207, 427, 429, 85/III – 81, 99, 117, 123, 237 sanocka ziemia 85/II – 513 sanocki powiat 85/I – 432, 85/II – 512 Sanockie 85/I – 154, 168, 421–423, 426, 427, 431, 434, 437–440, 85/II – 112, 217, 232, 234, 240, 248, 288, 307, 308, 310, 317, 325, 340, 358, 377, 379, 392– –394, 419, 421, 436, 506–508, 512, 513, 85/III – 10, 16, 43, 44, 48, 71, 90, 91, 125, 127, 154–157, 208, 234, 237, 240, 241, 252, 273–276 Sanoczany, pow. Przemyśl 85/I – 438, 439, 85/II – 217, 234, 507, 509, 85/III – 156, 252, 253 Sanok, miasto powiatowe 85/I – 112, 421, 437, 438, 85/II – 307, 507, 513,85/III – 29, 92, 156, 157, 239, 275 Sardynia 85/I – 111 Sawin, pow. Chełm 85/I – 496, 85/II – 238, 501, 503, 505 Sądecczyzna 85/II – 365, 85/III – 25, 26, 29, 42, 50, 93, 233, 284, 285 Sądeckie 85/II – 365 343 �Sądowa Wisznia, pow. Mościska 85/III – 127 Sejny, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 Serednica, pow. Lesko 85/II – 513, 85/III – 239 Serock, pow. Pułtusk 85/II – 190, 85/III – 227 Sewastopol (dziś de iure Ukraina) 85/I – 111 Sędziejowice, pow. Stopnica 85/II – 467 Sędzin, pow. Nieszawa 85/III – 131, 133 Sędziszów, pow. Ropczyce 85/III – 127 Siam zob. Syjam Sichów, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II – 467, 85/III – 118 Sieciechów, pow. Kozienice 85/II – 473 Siedlce, miasto powiatowe 85/III – 136, 226 siedlecka gubernia 85/II – 504, 85/III – 276 Siedliszcze, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 501, 85/III – 121, 122 Siekierczyn, Siekierzyn, pow. Horodenka 85/II – 130, 231, 422 Siekierki (Małe i Wielkie), pow. Środa 85/I – 82, 215, 412, 85/II – 415, 421, 451, 453–455, 85/III – 131, 132 Siekierzyn, zob. Siekierczyn Siemiatycze, pow. Bielsk 85/II – 235, 499 Siennica, pow. Mińsk 85/II – 382 Sieradz 85/II – 481, 85/III – 231 sieradzka ziemia 85/II – 482, 618 sieradzki obwód 85/II – 480 Sieradzkie 85/I – 497, 85/II – 307, 308, 325, 379, 381, 393, 394, 458, 480, 482, 483, 85/III – 95, 207, 228, 232, 267, 268 sieradzkie województwo 85/II – 480, 482, 85/III – 231, 232 Sierakówek, pow. Gostynin 85/II – 479, 85/III – 114 Siewierz, pow. Będzin 85/II – 467, 85/III – 115 Siklawa, wodospad w Tatrach 85/I – 131 Simno, pow. Kalwaria 85/III – 121 Skalbmierz = Skalmierz, Szkalmierz, pow. Pińczów (dziś Skalbmierz) 85/I – 193, 446, 85/II – 467, 85/III – 115 Skała, pow. Olkusz 85/II – 254, 467, 85/III – 115 Skaryszew (daw. Skaryszów), pow. Radom 85/II – 472, 85/III – 117 Skawina, pow. Wieliczka 85/II – 353 Skierniewice, miasto powiatowe 85/I – 76, 85/III – 123 Skrzynno, pow. Opoczno 85/I – 89 Skrzyńsko, pow. Opoczno 85/I – 89 Skulsk, pow. Słupca 85/II – 482 Slawonia zob. Słowenia Sławkowów, pow. Olkusz 85/II – 535 Słowacja 85/I – 83, 85, 86, 194, 85/II – 524, 526, 85/III – 124, 164, 210, 234, 242, 243, 276 Słowenia, Slawonia 85/I – 86, 129, 134, 135, 136, 138, 289, 85/II – 524, 525, 85/III – 258 Słowiańszczyzna 85/I – 48, 49, 143, 150, 494, 85/II – 36, 37, 40, 186, 188, 189, 325, 524, 525, 543, 559, 589, 613 Słowiańszczyzna południowa 85/I – 86, 136, 138, 288, 442, 443, 85/II – 321, 325, 326, 338, 525, 589, 85/III – 89, 169, 176, 190, 210, 258 Słowiańszczyzna wschodnia 85/II – 618 Słowiańszczyzna zachodnia 85/II – 526 Słupca, miasto powiatowe 85/I – 497 Słupia Nadbrzeżna, pow. Opatów 85/II – 502, 85/III – 92 Słupia Nowa, pow. Opatów 85/II – 472, 473 Służew, pow. Warszawa 85/II – 24 Służewo, pow. Nieszawa 85/II – 98, 414, 437, 85/III – 122, 123 Smogorzewo, bł. Smagurzewo pow. Szubin 85/II – 124 Sobieska Wola, pow. Krasnystaw 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 344 �Sobków, pow. Jędrzejów 85/II – 468, 469 Sobótka, pow. Opatów 85/II – 475 Sokołów Podlaski, Sokołów, miasto powiatowe 85/II – 494, 495 Sokół, pow. Garwolin 85/II – 407 Sokółka, pow. Sejny 85/II – 346 Solec, pow. Stopnica 85/I – 18, 107, 85/II – 467, 85/III – 117, 118 Solina, pow. Lesko 85/II – 232, 513, 85/III – 252, 274, 275 Sompolno, pow. Koło 85/II – 438, 439 Sopot, niem. Zoppot, pow. Wejherowo 85/I – 328, 331, 336, 85/II – 523, 85/III – 142, 144 Sosnowiec-Maczki, zob. Maczki Sójki, pow. Kutno 85/III – 114 Spisz, region 85/I – 83, 85/III – 26, 31, 35, 36, 233 Spławie, pow. Poznań 85/II – 454 Stambuł, Turcja 85/II – 140 stanisławowski cyrkuł 85/II – 485 stanisławowski obwód 85/II – 514 Stanisławów, miasto powiatowe 85/I – 378, 85/II – 514, 551, 85/III – 145, 147, 241, 275 Stany Zjednoczone, USA 85/II – 38, 85/ III – 46 Stany Zjednoczone Rio de La Plata = Zjednoczone Prowincje La Platy 85/III – 189 Stare Bojanowo zob. Bojanowo Staszów, pow. Sandomierz 85/II – 429, 85/III – 117, 123, 124 Stawiszyn, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III – 114 Stawy Gąsienicowe, Tatry 85/II – 113, 85/III – 119 Sterdyń, pow. Sokołów 85/II – 417, 494, 495, 85/III – 118 Stęszew, pow. Poznań 85/II – 616 Stężyca, pow. Garwoli 85/II – 496 Stopnica, miasto powiatowe 85/II – 467, 85/III – 115, 117, 118, 236 stopnicki powiat 85/III – 118 Stopnickie 85/I – 445, 85/II – 466, 611 Strachówka, pow. Radzymin 85/II – 405 Strasburg, Francja 85/I – 385, 85/III – 149, 150 Strelitz, Niemcy (dziś Neustrelitz) 85/I – 17 Stryj, dopływ Dniestru 85/I – 178, 85/II – 514 Stryj, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/ III – 241 Stryjskie 85/II – 485, 506, 514 Strzelbiska ? 85/II – 232 Strzelno, miasto powiatowe 85/II – 442 Stulno, pow. Włodawa 85/II – 228, 229 Sudety, pasmo górskie 85/III – 112 Südpreuβen zob. Prusy Południowe Suków, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Sulmierzyce, pow. Odolanów 85/II – 457 Sumatra 85/II – 607 suwalska gubernia 85/III – 121 Suwalszczyzna 85/II – 102 Suwałki, miasto powiatowe 85/I – 151, 182, 85/II – 425, 497, 498, 85/III – 120, 228 Syberia, Sybir 85/I – 51, 104, 111, 169, 231, 85/II – 227, 85/III – 95 Syjam, niem. Siam (dziś Tajlandia) 85/II – 461, 558 Szafarnia, pow. Ostrołęka 85/II – 406 Szaflary, pow. Nowy Targ 85/I – 133 Szamocin, pow. Chodzież 85/II – 608 szamotulski powiat 85/II – 451, 458 Szamotuły, miasto powiatowe 85/II – 314, 331, Szczakowa, pow. Chrzanów 85/III – 155 Szczawnica, pow. Nowy Targ 85/I – 107, 130, 133, 168, 85/II – 235, 368, 519, 85/III – 100, 119, 126 Szczytno, miasto powiatowe 85/II – 376 Szewna, pow. Opatów 85/II – 226 Szkalmierz zob. Skalmierz 345 �Szkocja 85/II – 604 Szlachtowa, pow. Nowy Targ 85/II – 235 85/III – 252, 275, 276 Szląsk zob. Śląsk Szląsk zob. Śląsk szląska ziemia zob. śląska ziemia Szmigiel, Śmigiel, pow. Kościan (dziś Śmigiel) 85/I – 326, 85/II – 231, 418, 452, 85/III – 143 Szołdry, pow. Śrem 85/I – 225 sztumski powiat 85/I – 329, 330 Sztynort, pow. Węgobork 85/III – 281 szubiński powiat 85/II – 124, 451 Szwajcaria 85/II – 604 Szyce, Szyce Duchowne, pow. Olkusz 85/I – 249, 85/II – 467, 85/III – 116 Szydłowiec, pow. Końskie 85/II – 226, 430 Szydłów, pow. Stopnica 85/II – 467, 85/III – 115 Ścianka, pow. Buczacz 85/II – 231, 422 Śląsk, Szląsk 85/I – 156, 167, 218, 278, 296, 444, 85/II – 65, 217, 219, 225, 307, 320, 345, 408, 409, 423, 467, 471, 480, 521, 522, 580, 604, 85/III – 19, 20, 22, 23, 58, 63, 113, 133, 156, 157, 188, 206, 233 Śląsk austriacki 85/I – 180, 445, 85/III – 64, 233 Śląsk Cieszyński 85/I – 437, 445, 85/II – 85/II 522, 85/III – 156 Śląsk Dolny 85/II – 91, 522 Śląsk Górny, Górny Szląsk, Oberschleisien 85/I – 167, 218, 239, 484, 85/II – 24, 522, 85/III – 19, 20, 21, 22, 23, 32, 71, 171, 188, 233 Śląsk pruski, Szląsk pruski 85/I – 180, 85/II – 409, 85/III – 64, 233 śląska ziemia 85/III – 156 Ślesin, pow. Konin 85/II – 481, 85/III – 95 Śmigiel zob. Szmigiel śniatyński powiat 85/I – 396 średzki powiat 85/I – 82, 215, 220, 321, 85/II – 415, 451, 457 śremski powiat 85/II – 451 Środa, miasto powiatowe (dziś Środa Wielkopolska) 85/II – 305, 85/III – 134 Świecie, miasto powiatowe 85/I – 327, 356, 85/III – 142 Świerze, bł. Świerzów Świerże, Świerże Górne, daw. Świerzów, pow. Kozienice 85/I – 153, 85/II – 472, 85/III – 122 Święty Krzyż, część Słupi Nowej z Łysą Górą 85/II – 472, 85/III – 115 Targoszyce, pow. Krotoszyn 85/I – 320, 322, 412, 85/II – 415, 452, 454, 85/III – 139 Tarłów, pow. Iłża 85/II – 475 Tarnawa, pow. Krasnystaw 85/I – 182, 85/II – 464, 85/III – 275 Tarnobrzeg, miasto powiatowe 85/II – 429 tarnobrzeski powiat 85/I – 245 Tarnogóra, pow. Krasnystaw 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Tarnopol, miasto powiatowe 85/II – 551, 85/III – 241 Tarnowo zob. Tarnów, pow. Chełm Tarnowska Wólka = Tarnowska Wola, pow. Chełm 85/II – 503 Tarnowskie 85/II – 69, 219, 307, 325, 340, 358, 360, 365, 390, 393, 394, 524, 85/III – 21, 71, 188, 207, 235, 237, 259, 268 Tarnów, miasto powiatowe 85/I – 32, 484, 85/II – 80, 342, 428, 524, 85/III –20, 21, 28, 32, 63, 127, 188, 237, 251 Tarnów, Tarnowo, pow. Chełm 85/I – 222–224, 485, 496, 85/II – 80, 131, 217, 220, 238, 246, 425, 428, 465, 495, 501–503, 524, 85/III – 130, 132, 134, 135, 137, 267 346 �Tatry, lud. Krępak, pasmo górskie 85/I – 83, 129–133, 153, 180, 248–250, 429, 85/II – 113, 126, 411, 446, 519, 607, 85/III – 82, 100, 106, 119, 120, 124, 126, 127 Tczew, miasto powiatowe 85/I – 328 Telkwice, pow. Sztum 85/I – 329, 330, 85/ II – 217, 85/III – 142, 144 Teplice, Czechy 85/III – 109 Teresin, pow. Lublin 85/II – 502, 85/III – 92 Terespol, pow. Biała, 85/II – 391, 504 Terespol, pow. Świecie 85/I – 327, 336, 85/III – 142–144 Tobolsk, Rosja 85/I – 104 Tomaszowice, pow. Kraków 85/I – 246, 247, 250, 296, 297, 434, 85/II – 129, 236, 256, 381, 422, 445, 446 Tomaszów, miasto powiatowe (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240 Toruń, miasto powiatowe 85/I – 18, 326, 327, 331, 335, 356, 38385/II – 66, 440, 523, 624, ryc. po s. 624, 85/III – 59, 142, 143, 145, 229 toruńska ziemia 85/II – 522 toruński powiat 85/II – 377 Trenczyn, Słowacja 85/I – 85, 250, 85/ II – 356 Tretki, pow. Kutno 85/II – 190, 403, 85/ III – 110, 111, 114 Triest, Włochy 85/I – 129, 130, 134, 258, 85/II – 525, 526, 85/III – 119, 120 Trocadero, Paryż 85/III – 150 Trzebcz, pow. Chełmno 85/I – 327, 85/ III – 143 Trzebinia, pow. Chrzanów 85/II – 381 Trzemeszno, pow. Mogilno 85/I – 328, 85/II – 442 Tucholszczyzna 85/I – 327, 85/II – 522, 85/III – 142, 143 Tuchowicz, pow. Łuków 85/II – 495, 85/III – 130, 132, 134 Tuliczów, pow. Kowel 85/I – 165, 166, 85/II – 415, 85/III – 125 Turcja 85/I – 111, 460 Turobin, pow. Krasnystaw 85/II – 333 Turyczany, pow. Włodzimierz 85/II – 415, 85/III – 125 Turzno, pow. Toruń 85/I – 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 85/I – 228, 85/II – 498, 619, 85/III – 228 Tylice, pow. Toruń 85/I – 326, 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Tylża, miasto powiatowe, Litwa 85/I – 19 Tyniec, pow. Wieliczka 85/I – 250, 424, 425 Ubinie, pow. Kamionka (Bużanska = Strumiłowa) 85/II – 379, 85/III – 240, 241 Uhnin, pow. Włodawa 85/II – 229 Ukraina, Ukraine 85/I – 164, 179, 397, 444, 85/II – 10, 102, 103, 124, 218, 281, 431, 489, 539, 85/III – 25, 70, 86, 92, 245, 257 Ukraina zachodnia 85/II – 13, 455, 551 Uniż, pow. Buczacz 85/I – 281 Urszulin, pow. Lublin 85/I – 223 Uruguaj =Urugwaj 85/III – 189 USA zob. Stany Zjednoczone Ustroń, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/III – 156 Ustrzyki = Ustrzyki Dolne, pow. Lesko 85/I – 422, 432, 85/II – 513, 85/III – 154–156, 252, 274, 275 Uście, pow. Olhopol 85/II – 131 Varsovie zob. Warszawa Vietmannsdorf, Niemcy (dziś część mias­ ta Templin) 85/I – 17 Wadowice, miasto powiatowe 85/I – 281, 85/III – 234 Wagram, Austria 85/I – 19 Walichnowy, pow. Wieluń 85/II – 623, ryc. po s. 624 Waplewo, pow. Sztum 85/I – 329, 330, 85/III – 142, 144, 230 347 �Warbende, Niemcy 85/I – 17 Warmia 85/I – 324, 331, 332, 343, 85/III – 58, 59, 229 Warszawa Warszawa, Varsovie, Warschau 85/I – 14, 17–23, 25, 27, 28, 33–36, 38–44, 47, 48, 51–55, 57–62, 64, 69, 72–84, 86, 87, 97, 99–102, 104, 105, 107, 109–114, 117, 118, 120, 124, 126, 130, 132 –134, 137, 138, 141, 142, 148, 149, 152, 154, 158, 161–168, 172, 182, 184, 190–199, 202, 203, 207, 213–215, 217, 218, 222–224, 228, 229, 231, 233–239, 244, 250, 252, 253, 257–259, 288, 293, 297, 309–317, 322, 323, 341, 354, 356, 358, 365, 371, 372, 374, 375, 382, 383, 386, 389, 392, 398, 403, 405, 409, 419–421, 423, 428, 429, 434, 436, 452, 462, 470, 471, 474, 479, 480, 492, 494, 500, 501, 85/II – 10, 12, 20, 21, 23, 24, 26, 29, 30, 56, 75, 76, 79, 80, 81, 98, 102, 103, 137, 138, 140, 141, 142, 143, 148, 150, 153, 154, 155, 161, 162, 165, 183, 185, 188, 190, 193, 196, 199, 205, 216, 218, 229, 234, 254, 307, 324, 327, 352, 357, 399– 402, 406, 407, 413–415, 426, 429, 439, 442, 445, 450, 473, 474, 476, 480, 483, 489, 490, 492, 527, 540, 549, 563, 571, 588, 610, 85/III – 9–11, 40, 46, 51, 53–56, 63, 65, 77, 84, 86, 98, 105, 107, 109–113, 115, 118, 120, 122–126, 130, 131, 133, 136–139, 141, 147, 153, 175, 221, 222, 224, 225, 245, 246, 257, 262–264, 266– –268, 270, 282, 283 Warszawskie 85/I – 32, 171, 85/II – 357 Warszawskie Księstwo, Wielkie Księstwo Warszawskie, Księstwo 85/I – 19, 22, 27 Warta, dopływ Odry 85/I – 497 wasilkowski powiat 85/I – 165 Waśniów, pow. Opatów 85/II – 475 Waterloo, Belgia 85/I – 22 Wawel, wzgórze 85/I – 241, 242, 250, 259, 424, 453, 85/II – 447, 85/III – 47, 124 wągrowiecki powiat 85/II – 415, 451 Wąsew = Wąsewo, pow. Ostrów Mazowiecka 85/II – 226 Weimar, Niemcy 85/III – 150 Wejherowo, miasto powiatowe 85/I – 324, 328, 336, 85/III – 142, 144 Wenecja, Włochy 85/I – 129, 130, 134, 85/II – 525, 85/III – 119, 120 Wersal, Francja 85/III – 150 Węgorzewo = Węgobork, miasto powiatowe 85/I – 333, 334, 85/III – 281 Węgry 85/I – 153, 240, 85/III – 83, 124, 125, 190 Wiedeń, Austria 85/I – 76, 85, 129–131, 134, 137, 141, 142, 154, 212, 246, 258, 263, 309, 318, 323, 324, 344, 359, 381, 385, 407, 421, 424, 442, 453, 457, 465, 85/II – 11, 15, 28, 30, 128, 280, 357, 411, 525, 548, 556, 576, 85/III – 119, 120, 140, 141, 148–150, 155, 167, 190, 281 Wieleń, pow. Czarnków 85/I – 225, 85/III – 133–136 wielicki powiat 85/I – 250, 297, 85/II – 445 Wieliczka, miasto powiatowe 85/I – 296, 85/II – 353 Wielka Brytania 85/II – 577 Wielki Kac [Kack] zob. Kac Wielkie Księstwo Krakowskie zob. Krakowskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litwa Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Warszawskie zob. Warszawskie Księstwo Wielkopolska 85/I – 62, 81, 106, 109, 112, 156, 157, 180, 196, 202, 214, 215, 219, 220, 224–227, 278, 284, 318, 320, 332, 325, 326, 331, 335, 338–340, 348 �348–350, 352, 353, 355–357, 387, 390, 395, 408––413, 412–414, 417, 463, 466, 85/II – 44, 51, 54, 67, 80, 126, 163, 190, 216, 217, 266, 273, 288, 304, 319, 333, 341, 375, 376, 392, 405, 409, 415, 418, 419, 421, 427, 438, 450–453, 458, 459, 480, 490, 520, 529, 579, 580, 610, 620, 621, 85/III – 17, 34, 46, 83, 84, 134, 136, 140, 232, 238, 254, 265, 274, 275, 282 Wielkopolska południowa 85/I – 326 Wielkorosja zob. Rosja Wielobycz, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Wieluń, miasto powiatowe 85/I – 280, 85/II – 451, 481, 85/III – 231 wieluńska ziemia 85/II – 480 wieluński obwód 85/II – 480 Wiesbaden, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149, 150 Więcławice, pow. Włocławek (dziś Więsławice)85/II – 414, 441 Wilanów = Willanów, pow. Warszawa 85/I – 44, 48, 57, 478, 85/II – 75, 76, 98, 184, 190, 402, 85/III – 110, 122, 129 Wilczyce, pow. Sandomierz 85/II – 475 Wileńszczyzna 85/II – 518 Wilno, Litwa 85/I – 36, 51, 80, 133, 142, 390, 85/II – 26, 431, 568, 85/III – 109, 110, 245 Windawa, Łotwa 85/III – 109, 110 Wisła, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/II – 522, 85/III – 156 Wisła, rzeka 85/I – 18, 139, 196, 249, 250, 296, 424, 85/II – 437, 445, 490, 516, 606, 612, 85/III – 58, 118, 122, 156 Wiślica, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III – 115, 117 Witebsk (dziś Białoruś) 85/III – 248 Włochy 85/I – 43, 75, 81, 98, 174, 213, 239, 85/II – 150 Włocławek, miasto powiatowe 85/II – 442, 552, 85/III – 129 włocławski powiat 85/I – 196, 85/II – 437, 438 Włodawa, miasto powiatowe 85/II – 131, 229, 85/III – 136 włodawski powiat 85/II – 500 Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360 Włoszakowice, pow. Wschowa 85/II – 456, 457, 85/III – 272 Wojciechowice, pow. Opatów 85/II – 226 Wola Cygowska zob. Cygowska Wola Wola Cygowska zob. Cygowska Wola Wola Gałęzowska, pow. Lublin 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Wola Justowska, pow. Kraków 85/I – 457 Wola Rasztowska zob. Rasztowska Wola Wola Sobieska zob. Sobieska Wola Wola, przedmieście Warszawy 85/I – 34, 40, 162 Woldegk, Niemcy 85/I – 17, 23 Wolsztyn, pow. Babimost 85/II – 126 Wołtuszowa, pow. Sanok 85/III – 252, 274 Wołyń 85/I – 149, 163–167, 218, 329, 397, 85/II – 39, 103, 131, 132, 218, 227, 248, 306, 308, 340, 414, 415, 509, 510, 563, 572, 85/III – 20, 26–28, 32–34, 39, 44, 48, 63, 76, 86, 90, 91, 92, 101, 125, 126, 179, 188, 200, 205, 217, 224, 241–243, 246–248, 257, 278, 279, 282 Wołyń zachodni 85/III – 64 wołyńska gubernia 85/III – 125 Wołyńskie Polesie zob. Polesie wołyńskie Worskła, dopływ Dniepru 85/I – 83 Wólka Tarnowska zob. Tarnowska Wólka (Wola) Wrocław, niem. Breslau 85/I – 33, 70, 356, 386, 444, 85/II – 138, 153, 372, 409, 85/III – 30, 38, 53, 57, 61, 66, 68, 349 �97, 109, 112, 148, 149, 171, 175, 221, 222, 225, 254, 266 Wronczyn, pow. Kościan 85/II – 457, 616, 85/III – 255 wrzesiński powiat 85/I – 321, 85/II – 451 Wschowa, miasto powiatowe 85/II – 231 wschowska ziemia 85/II – 480 wschowski powiat 85/I – 339, 85/II – 451, 457 Wyrzysk, miasto powiatowe 85/II – 608 wyrzyski powiat 85/II – 451 Wysoce, pow. Ostrołęka (dziś Wysocze) 85/I – 72, 85/II – 92, 118, 216, 226, 229, 405, 85/III – 85, 113 Wysoce = Wysock, pow. Włodzimierz 85/I – 165, 85/III – 125 Wysokie Mazowieckie, miasto powiatowe 85/II – 360 Wyszatyce, pow. Przemyśl 85/I – 251, 85/II – 392, 509 wyszkowski powiat 85/I – 60, 85/II – 425 Wyszków, pow. Pułtusk 85/I – 72, 119, 85/II – 405, 493, 496 Wyszków 85/III – 113 Wzdów, pow. Brzozów 85/I – 438, 439, 85/II – 307, 379, 507, 513, 85/III – 156, 157, 252, 273, 274, 276 Zabłudów, pow. Białystok 85/I – 38 zadniestrska okolica = Zadniestrze 85/I – 178, 85/II – 514 Zadwórze, pow. Przemyślany 85/I – 153, 155, 221, 245, 251, 319, 380, 85/II – 217, 308, 507, 514, 85/III – 124–126, 132, 133, 147, 148, 152, 240, 241, 280 Zagórze, pow. Chrzanów 85/I – 249, 85/ II – 339, 469 Zagrzeb, Chorwacja 85/I – 129, 134, 137, 248, 258, 85/II – 525, 85/III – 119 Zakopane, pow. Nowy Targ 85/I – 107, 130, 131, 133, 248, 46, 85/II – 129, 130, 234, 235, 251, 85/III – 100, 119, 120, 154 Zakrzewko, pow. Toruń 85/I – 326, 338, 339, 85/II – 217, 623, 624, ryc. po s. 624, 85/III – 142, 143 Zakrzewo, pow. Gniezno 85/I – 335 Zaleszany, pow. Tarnobrzeg 85/I – 245, 252 zaleszczycki powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Zambrów, pow. Łomża 85/II – 234 zamojski powiat 85/I – 182 Zamość, miasto powiatowe 85/I – 81, 82, 85/II – 465, 85/III – 82, 238 Zawiercie, pow. Będzin 85/II – 52 Zawiśle, obszar 85/II – 261 Zawoja, pow. Myślenice 85/II – 129 Ząbkowice, pow. Będzin 85/II – 467, 85/III – 116 Zbąszyń, pow. Międzyrzecz 85/II – 126 Zbereże, błędnie Zbercz, pow. Włodawa 85/II – 228 Zbiersk, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Zdziechowice, pow. Środa 85/II – 457 Zegrze, pow. Pułtusk 85/II – 429 Zegrzynek, pow. Pułtusk 85/III – 124 Zgorzelec = Zgorzelice, miasto powiatowe 85/I – 85 Zielonki, pow. Kraków 85/II – 381 ziemia dobrzyńska zob. dobrzyńska ziemia Złaków, Złaków Kościelny, pow. Łowicz 85/II – 79, 421 złoczowski powiat 85/III – 240 Złoczowskie 85/II – 506, 514, 85/III – 240 Złoczów, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 240 Złotopolice, pow. Płońsk 85/II – 219, 85/III – 127, 128 Zopot zob. Sopot Zurych, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 148–150 Zwiahel, pow. Borszczów 85/III – 246 Związek Radziecki, ZSRR 85/III – 58 350 �Zwierzyniec, pow. Kraków 85/II – 369 Zwierzyniec, pow. Zamość 85/I – 182, 85/II – 464 Zyrzyn zob. Żyrzyn Źrenica, pow. Środa 85/I – 321 Żabie, pow. Kossów 85/I – 281, 285, 378, 379, 387, 395, 85/II – 217, 305, 419, 486, 85/III – 145, 147, 148, 244, 269 Żbików, pow. Warszawa 85/I – 98 Żmudź 85/II – 518, 85/III – 249 Żnin, miasto powiatowe 85/II – 442 Żółkiew, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 240 Żółkiewka, pow. Krasnystaw 85/I – 182, 85/II – 464, 465 Żółkiewskie 85/II – 506, 514 Żuków, pow. Horodenka 85/II – 129, 422 Żuławy 85/II – 522 Żychlin, pow. Kutno 85/I – 118, pow. Kutno 85/II – 79, 190 Żyrzyn 85/II – 462, 463 Żyrzyn, Zyrzyn, pow. Puławy 85/I – 380, Zyrzyn 85/III – 114 Żytomierz, miasto powiatowe 85/I – 124, 165–167, 85/II – 67, 95, 415, 509, 85/III – 27, 92, 125, 126, 246 Żywiec, miasto powiatowe 85/II – 368 Żywieckie 85/II – 67 �ISBN 978-83-95-9125-9-7 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Dzieła wszystkie Subject The topic of the resource etnografia ; kultura tradycyjna ; folklor ; Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolberg, Oskar (1916-1890) Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OSKAR KOLBERG. CZŁOWIEK I DZIEŁO ��OSKAR KOLBERG DZIEŁA WSZYSTKIE �O S K A R K O L B E DZIEŁA WSZYSTKIE TOM 85/III INSTYTUT im. OSKARA KOLBERGA Pozna ń R G �Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa OSKAR KOLBERG CZŁOWIEK I DZIEŁO Część III SPUŚCIZNA RĘKOPIŚMIENNA. KALENDARIUM PODRÓŻY. BIBLIOGRAFIA Poznań 2024 �Copyright © by: Instytut im. Oskara Kolberga & authors Poznań 2024 Rada Naukowa Aleksander Posern-Zieliński – przewodniczący Jan Adamowski, Ewa Antyborzec, Piotr Dahlig, Zbigniew Jasiewicz, Jolanta Ługowska, Teresa Smolińska, Katarzyna Smyk, Violetta Wróblewska Recenzenci dr hab. Anna Engelking, prof. IS PAN dr Katarzyna Ceklarz Skład i łamanie Jacek Grześkowiak Wydano ze środków Ministra Edukacji i Nauki ISBN 978-83-95-9125-9-7 Druk i oprawa Zakład Poligraficzny Moś & Łuczka �Spis treści Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny s. 7 Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga s. 103 Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga s. 159 Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów s. 221 Indeks osób s. 287 Indeks geograficzny s. 321 ��Agata Skrukwa Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga. Jej dzieje, edycje i stan obecny Testament Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego, s. 8 – Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914, s. 18 – Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939, s. 35 – Stan archiwum Kolberga po roku 1939, s. 45 – Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga, s. 58 – Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, s. 80 Rękopisy Oskara Kolberga opublikowane w monografiach wydanych w ramach Dzieł wszystkich oraz wcześniej w drukowanych przez niego w XIX wieku tomach Ludu i Obrazów etnograficznych są charakteryzowane we wstępach do tomów, w których je wykorzystano (T. 39–69) oraz w suplementach (T. 70–84). Tu, w tomie zamykającym Dzieła wszystkie i prezentującym dokonania Kolberga, należy te szczegółowe charakterystyki zrekapitulować i uzupełnić, wskazując czytelnikom uwarunkowania, które miały decydujące znaczenie dla obecnego stanu źródeł zgromadzonych przez Kolberga i ich wydania w Dziełach wszystkich. Opisać zatem trzeba działania zmierzające do udostępnienia jego spuścizny w latach 1890–1961 i wydarzenia, które miały wpływ na stan rękopisów, oraz scharakteryzować obecny zasób archiwum Kolberga mający zasadnicze znaczenie dla ostatecznego kształtu Dzieł wszystkich. Zebrane niżej informacje dotyczące tych zagadnień są wynikiem analizy dokumentacji zawartej przede wszystkim w wydawnictwach Polskiej Akademii Umiejętności, Polskiej Akademii Nauk, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga oraz w niedrukowanych archiwaliach tych instytucji. Dokumentacja ta pozwoliła w pewnej mierze zapoznać się z ponad stuletnimi dziejami spuścizny Kolberga, historią opracowywania jej do druku i stosowanymi w tym czasie zasadami wydawania źródeł zgromadzonych przez tego muzyka, folklorystę i etnografa. Wskazała też, jakim zmianom 7 �podlegało jego archiwum. Prezentowane opracowanie to w dużym stopniu także wynik wielostronnej i wieloletniej analizy rękopisów Kolberga wykonanej przez zespół pracujący od 1963 r. nad ich inwentaryzacją oraz nad przygotowaniem do druku kolejnych tomów jego Dzieł wszystkich. Testament Oskara Kolberga i wiążące się z nim działania Izydora Kopernickiego Ostatnie lata życia Oskara Kolberga wypełniała coraz bardziej dojmująca troska o opublikowanie dokumentacji kultury ludowej zgromadzonej przez niego w ciągu wieloletnich badań. Już w 1882 r. w liście do Zygmunta Glogera pisał: Materiał tak liczny, który w ciągu lat tylu zdobyłem, wymaga bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać. Co będę mógł za życia mego odrobić, to odrobię, resztę szpargałów pozostawię Akad[emii] Um[iejętności], wierząc, że zużytkować go naukowo potrafi.1 Przygotowywał wtedy do druku rocznie dwa, a nawet trzy tomy Ludu i Obrazów etnograficznych, przeprowadzał ich korekty, ciągle zabiegał o pieniądze na druk i porządkował swe materiały, jednak był w pełni świadomy, że sam nie zdąży już wydać planowanych tomów. W czerwcu 1890 r. miał jeszcze w ręku pierwszą część Chełmskiego i korekty dwu początkowych arkuszy Przemyskiego, ale obie te monografie dokończył już kto inny. W testamencie sporządzonym 3 czerwca 1890 r. przekazał w ręce Izydora Kopernickiego wszystkie uprawnienia do dysponowania zgromadzonymi zbiorami etnograficznymi: Książki, rękopisma w tekach, rysunki, nuty itp. materiały oddaję do dyspozycji memu przyjacielowi, dr Izydorowi Kopernickiemu. Odda on Akademii, co za stosowne uzna. Co do wydawnictwa pod swoją opieką i kierunkiem porozumie się z Akademią Umiejętności i z Kasą Mianowskiego, a nikt dr. Izydora Kopernickiego pod tym względem krępować ani kontrolować nie ma prawa2. 1 Brulion listu do Z. Glogera z 10 IX 1882 r., Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (DWOK T. 65), s. 694. 2 Odpis testamentu ręką I. Kopernickiego z notą: „Dla W. Pani Kar. Wąsowskiej z oryginału najwierniej przepisane przez dr I. Kopern.” Odpis ten znajduje się w Bibliotece Narodowej 8 �Dokładnego stanu spuścizny wymienionej w tej części testamentu nie znamy, jednak w świetle dostępnych dziś źródeł możemy mieć pewność, że była ona do pewnego stopnia rozproszona już za życia Kolberga, a potem ulegała dalszym podziałom. W roku 1871 Kolberg, zachęcony obietnicą dotacji ze strony Towarzystwa Naukowego Krakowskiego i zaproszony przez Józefa Konopkę, przeniósł się z Warszawy w okolice Krakowa. Wyjeżdżając, zabrał – jak sądzić można – wszystkie materiały zgromadzone do Ludu, zabrał też zapewne książki potrzebne do dalszej pracy oraz druki i rękopisy wybranych własnych kompozycji i utwory innych muzyków. Ale w Warszawie, poza jego fortepianem, zostały inne nuty i książki oraz większość egzemplarzy wydanych czterech tomów Ludu. Książki i nuty przechowywane były w firmie wydawniczej Gebethner i Wolff, nuty także u jednego z przyjaciół, Władysława Wierzbowskiego1 , a w drukarni J. Jaworskiego pozostały tomy Ludu wydawane nakładem autora w latach 1857– –1869, tj. Pieśni ludu polskiego, Sandomierskie i Kujawy. Pieczę nad majątkiem pozostawionym w Warszawie sprawował Wilhelm, starszy brat Oskara. W roku 1877, po śmierci Wilhelma, Oskar pisał do Gustawa Gebethnera: Co do papierów, nut i książek moich pozostawionych u Panów przy moim odjeździe z Warszawy, to istotnie postanowienia jeszcze żadnego względem nich dotąd powziąć nie mogłem2. U Gustawa Gebethnera, księgarza i wydawcy, znajdowały się wtedy także egzemplarze trzech monografii odzyskane z drukarni Jaworskiego przez Wilhelma. Te tomy Oskar sprowadzał do Krakowa w miarę (sygn. II 6487), przytoczony jest w cz. I tomu Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło (DWOK T. 85/I) s. 493-494. Karolina Wąsowska była wychowanicą Karoliny Kolberg, matki Oskara i żoną jego młodszego brata, Antoniego. Kilka lat po śmierci Antoniego Kolberga wyszła za mąż za Antoniego Wąsowskiego. 1 W. Wierzbowski w liście z 1 IV 1876 r. pisał: „Wyjeżdżając z Warszawy, Kochany Oskarze, zostawiłeś u mnie paczkę różnych nut, miedzy którymi są i tańce, i kościelne melodie. Są to rzeczy, z których zdaje mi się nie zamierzasz korzystać, czybyś więc nie zgodził się, aby te nuty przesłać do biblioteki Towarzystwa Muzycznego, lub też wskaż, jaki by z nich użytek zrobić”, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 589. 2 Brulion listu do Gebethnera i Wolffa z 19 VIII 1877 r., Korespondencja... cz. II (DWOK T. 65), s. 58. 9 �potrzeby, ale nie podjął decyzji co do innych książek i nut pozostawionych w Warszawie. Jak wynika z późniejszej korespondencji z rodziną oraz z firmą Gebethner i Wolff, a także z testamentu, swój księgozbiór zamierzał oddać Bibliotece Jagiellońskiej. Dziś w tej bibliotece znajdują się egzemplarze różnych książek z wyraźnymi śladami pracy Kolberga, pochodzące niewątpliwie z jego podręcznego zbioru, ale nie zawsze wiadomo, czy są to jego bezpośrednie dary, czy też druki przekazane przez Kopernickiego, wykonawcę testamentu 1. O pozostawionych u Gebetnera książkach i nutach brak informacji. Nie wiadomo też, jakie dokumenty osobiste pozostały w Warszawie, ponieważ archiwum rodzinne złożone w Bibliotece Krasińskich przez potomków profesora Juliusza Kolberga, tj. przez rodziny Wilhelma i Antoniego, dwu braci Oskara, spłonęło w czasie niszczenia Warszawy przez Niemców po upadku powstania jesienią 1944 r. Następna przeprowadzka Kolberga – z Modlnicy do Krakowa, nie była tak dokładnie zaplanowana jak wyjazd z Warszawy do Modlnicy. W październiku 1884 r. pisał do Karoliny Kolberg, bratowej, po przyjeździe z kilkumiesięcznych badań terenowych w Sanockiem: […] do Modlnicy na to tylko wróciłem, ażeby stamtąd zabrać wszystkie moje manatki i rekwizyta i z nimi podążyć do miasta2. Nie mógł wtedy, czy nie chciał zabrać całości swych materiałów i część z nich pozostała w Modlnicy. Nie zabrał ich także później, a po śmierci Kolberga rodzina Konopków, choć jej członkowie znali postanowienia testamentu3, nie przekazała posiadanych materiałów ani w ręce Kopernickiego bezpośrednio po śmierci etnografa, ani później do zbiorów 1 Niektóre z nich mają w XIX-wiecznym katalogu adnotację „od Kopernickiego” lub „darem dra I. Kopernickiego”, jest to m.in. egzemplarz Littauische Volkslieder G. H. Nesselmanna (Berlin 1853), z widocznymi jeszcze ołówkowymi notatkami wykonanymi charakterystycznym pismem Kolberga, a także A. Schleichera Litauische Märchen, Sprichworte, Rätsel und Lieder (Weimar 1857). Część posiadanych druków Kolberg sam ofiarował Bibliotece Jagiellońskiej, np. pięć tomików zbioru słoweńskich pieśni Emila Korytki, które nabył w Lublanie w 1857 r., a także kupione tam wtedy dwa kalendarze: „Koledarček Slovenski za navadno leto 1855” i następne wydanie tegoż na rok 1856, obydwa z jego glosami. 2 Brulion listu O. Kolberga do Karoliny Kolberg z 17 X 1884 r., Korespondencja... cz. III (DWOK T. 66), s. 200. 3 Tadeusz Konopka (1844–1903), syn Józefa, przyjaciela O. Kolberga, był jednym ze świadków spisania i odczytania testamentu etnografa. 10 �Akademii Umiejętności. Maria Turczynowiczowa, muzykolożka, która w latach 1937–1939 miała zamiar przygotować do druku korespondencję Kolberga i gromadziła potrzebną dokumentację, pisała, że w Modlnicy w okresie jej poszukiwań znajdowały się należące niegdyś do Kolberga rysunki, fotografie, notatki, listy i nuty1. Nie precyzowała dokładniej, czy te ostatnie to kompozycje Kolberga, czy jego zapisy folkloru muzycznego, jednak późniejsze informacje wskazują, że były to materiały nie tylko folklorystyczne, a wśród nut znajdowały się rękopisy i druki kompozycji Kolberga. W Modlnicy pozostały prawdopodobnie także nuty wielu utworów różnych autorów, które grywał tam Kolberg sam lub na cztery ręce z Antoniną Męcińską. Tak więc w chwili śmierci Kolberga jego zbiory były już rozproszone. W Warszawie nie pozostały zapewne żadne rękopisy związane z badaniami etnograficznymi. Sądzić też można, że zasadnicza część materiałów źródłowych do wydanych i niewydanych monografii, tzw. teki2 Kolberga, bezpośrednio po jego śmierci znajdowała się u Kopernickiego, u którego etnograf mieszkał w ostatnich miesiącach życia. Ale niewątpliwie ich część pozostała we dworze Konopków w Modlnicy, a wśród nich były ryciny, akwarele i fotografie gromadzone przez Kolberga jako źródła etnograficzne w specjalnym albumie i w osobnej tece. Wykonawca naukowej części testamentu, Izydor Kopernicki, już w czerwcu 1890 r. zajął się Kolbergowskimi tekami z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi i sporządził cenne notatki3 o ich zawartości oraz o pochodzeniu i przeznaczeniu niektórych rękopisów. Sam pisał do Jana Karłowicza kilka dni po śmierci przyjaciela: 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Ruch Muzyczny” 1948, nr 10, s. 13, zob. też jej wstęp do cz. I Korespondencji… (DWOK T. 64, s. VII), taki stan rzeczy opisywała również w ustnych relacjach. 2 Teki Kolberga i inne zespoły jego rękopisów są zestawione w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 3 Większość notatek Kopernickiego znajduje się dziś w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w zbiorach Seweryna Udzieli, tylko część zachowała się w tekach, których dotyczą. W Muzeum mają nadany przez Udzielę tytuł: Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (Arch. MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP). Notatki te mają tak duże znaczenie, ponie­waż w stosunku do niektórych rękopisów są jedynymi informacjami z XIX w.; wykorzystywano je przy opracowywaniu tomów Dzieł wszystkich Kolberga, a przytoczono także w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 11 �Od czterech dni pogrążony jestem w przeglądaniu i porządkowaniu spuścizny po śp. Kolbergu. Od 6 z rana do zmroku przesiaduję nad tym w jego pokoiku1. Informacje odnoszące się do całej teki notował Kopernicki na osobnych kartkach, czasem zapiski dotyczące tylko niektórych rękopisów zamieszczał bezpośrednio na obejmującej je obwolucie lub na pierwszej ich karcie. Z niektórych takich notatek wynika, że Kopernicki przemieszczał rękopisy miedzy tekami. Np. na pierwszej karcie rękopisu Augustowskie. Ubiory włościan2, z notatką Kolberga na marginesie „Litwa”, zanotował „Przeniesione z teki 4”. Dziś dysponujemy notatkami Kopernickiego dotyczącymi większości tek3, ale brak ich dla niektórych zespołów istniejących w okresie, gdy opiekował się on rękopisami Kolberga. Sądzić można, że albo nie objął nimi całej spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, albo część kart zaginęła. Notatki Kopernickiego na temat rękopisów składają się na jedyny inwentarz Kolbergowskiego archiwum informujący o jego stanie w roku 1890. Jest on jednak niekompletny i w odniesieniu do większości tek ograniczony do kilku zaledwie krótkich zdań. Nieco wcześniejsze dane o ilości tek z rękopisami, ich tytuły, a także zawartość, choć tę ostatnią też bardzo ogólnie, znamy z kilku wykazów4 z lat 1883–1887. Sporządzał je Kolberg dla Akademii Umiejętności oraz dla innych instytucji, do których zwracał się z petycjami o finansowanie badań i druku Ludu, a także dołączał do brulionów testamentu, przekazując zebrane przez siebie materiały Akademii Umiejętności. Jednak dziś trudno porównać obecny stan spuścizny etnografa z przedstawionym przez niego i przez Kopernickiego z powodu lakoniczności wykazów obydwu autorów. Charakteryzowali oni w kilku słowach tylko większe zespoły notatek, ale nie podawali liczby kart ani choćby przybliżonej objętości zapisów. Jedynie spis zawartości nieistniejącej dziś teki 3 Mazury pruskie wykonany przez Kopernickiego jest tak szczegółowy, że 1 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza, Adama Honoriusza Kirkora i Benedykta Dybowskiego, wydał i wstępem opatrzył A. Wrzosek, „Przegląd Antropologiczny” T. XXVI: 1960, s. 90, list z 10 VI 1890 r. 2 Rkp. prawdopodobnie Aleksandra Osipowicza, dziś w Arch. PTL, teka 30 Litwa, sygn. 1198, k. 42. 3 W zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie zachowały się notatki Kopernickiego dotyczące tek: 1-9, 12-17 i 19-38. 4 Zachowały się wykazy z r. 1883, 1886 i 1887 (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 71–80), spis z 10 stycznia 1886 r. został opublikowany w aneksach do Korespondencji... cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 743-749. 12 �pozwala odtworzyć jej pierwotną zawartość i ustalić, jakie materiały z niej zaginęły. Notatki Kopernickiego nie dotyczą korespondencji i innych dokumentów osobistych Kolberga ani jego kompozycji. Z korespondencji Kopernickiego wynika, że niektóre swe decyzje co do rękopisów Kolberga konsultował z Karłowiczem, który na miejscu w Krakowie zapoznał się z częścią przynajmniej tek Kolberga. W grudniu 1890 r. Kopernicki pisał do niego: […] nie odmów przyrzeczonej interwencji swej w Szan. Towarzystwie Muzycznym Warszawskim, co do znanych Panu rękopisów muzycznych śp. O. Kolberga. Czy przyjmą je do swoich archiwów, czy nie? A w razie odmowy proszę o radę, co mam z tym zrobić1. Zatem znajdujące się w spuściźnie Kolberga rękopisy kompozycji Kopernicki zamierzał wtedy przesłać do zbiorów Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego i prosił Karłowicza o wywiedzenie się, czy Towarzystwo przyjmie ten dar. Nie wiadomo jednak, czy zdążył doprowadzić ten zamiar do końca. Obecnie biblioteka Towarzystwa nie ma informacji o pochodzeniu przechowywanych tam utworów Kolberga i daty ich otrzymania, mógł jednak przekazać je około roku 1876 Wierzbowski, o czym już tu wspomniano. Druga część znanych dziś rękopisów Kolbergowskich kompozycji, licząca ponad 200 kart, znajduje się w jednej z tek w archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale nie wiadomo, czy jest to całość muzykaliów pozostałych po jego śmierci w Krakowie w r. 1890. Karłowicz, do którego w przytoczonym fragmencie listu zwraca się Kopernicki, mógł zapoznać się w końcu roku 1890 nie tylko z rękopisami kompozycji Kolberga, ale prawdopodobnie przeglądał także inne interesujące go materiały. Można tak przypuszczać, ponieważ na obwolucie jednego z rękopisów z teki 30. Litwa obok notatki Kopernickiego: „Nie wiele, ale rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zbioru Wiadomości«” widnieje notatka Karłowicza sygnowana jego inicjałami: „Trzeba bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.” 2. Prawdopodobnie w roku 1890 lub 1891, tj. w okresie gdy rękopisami Kolberga opiekował się Kopernicki, z materiałów znajdujących się 1 2 1298. I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza ..., s. 91, list z 14 grudnia 1890 r. Notatki Kopernickiego i Karłowicza na obwolucie rękopisów w Arch. PTL, teka 30, sygn. 13 �w spuściźnie etnografa korzystał Samuel Adalberg, przygotowując Księgę przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich1. W spisie wykorzystanych prac wymienia on tomy Ludu i Obrazów etnograficznych Kolberga, a także rękopis W. Siarkowskiego2 znajdujący się i wówczas, i dziś w jednej z Kolbergowskich tek, nie notuje tam jednak innych rękopisów autora Ludu ani ogromnego zbioru Konopki liczącego ponad 12 tysięcy tekstów. Uwagę Adalberga na rękopisy Kolberga, a także na obfity zbiór Józefa Konopki3 skierował za pośrednictwem Karłowicza właśnie Kopernicki jeszcze za życia etnografa. W marcu 1888 r. pisał do Karłowicza: Choć nieproszony, mam sobie za obowiązek za pośrednictwem Szanownego Pana zawiadomić p. Adalberga, że olbrzymi zbiór przysłów polskich istnieje tu o 2 mile od Krakowa, u p. Tadeusza Konopki, właściciela Mogilan4. Kopernicki wymienia też autora Księgi przysłów w opisie jednej z Kolbergowskich tek Miscellanea: „Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych, mogą się przydać Adalbergowi” 5. W dokumentach dotyczących Kolberga i jego spuścizny zachowały się tylko te wzmianki o Adalbergu. Nie ulega jednak wątpliwości, że sięgał on do części przynajmniej materiałów znajdujących się w tekach autora Ludu, m.in. do wymienionego wyżej rękopisu Siarkowskiego. Wobec zniszczenia w czasie wojny archiwum Adalberga, głównie analiza zasobu tekstów w jego Księdze przysłów potwierdza dziś, że korzystał on w jakimś stopniu ze zbiorów Kolberga i Konopki. Pisze o tym Stanisław Świrko we wstępie do Kolbergowskiego tomu Przysłowia: Dowodem ostatnim, materiałowym i chyba najważniejszym, jest wreszcie wielokrotne cytowanie przez Adalberga, bez podania źródeł, przysłów rzadkich, a występujących w zbiorach rękopiśmiennych Kolberga i Konopki. Wgląd Adalberga w rękopisy obu zbieraczy musiał być jednak pobieżny, gdyż nie wszystkie 1 S. Adalberg Księga przysłów, przypowieści i wyrażeń przysłowiowych polskich, Warszawa 1889–1894. 2 W. Siarkowski Przysłowia i zdania z okolic Kielc, rkp. w Arch. PTL, teka 14, sygn. 1200, k. 1–6. 3 Zbiór przysłów J. Konopki mieści się dziś w tece 44 Przysłowia, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. 4 I. Kopernicki Listy do Jana Karłowicza..., s. 69, list z 27 III 1888 r. 5 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich…, k. 27. Notatki te dotyczą zawartości teki 37. Miscellanea. 14 �przysłowia nowe lub ciekawe warianty zostały z nich wyłowione. Być może Adalberg czynił to już w trakcie druku Księgi i tylko niektóre, najciekawsze materiały mógł do niej włączyć1. Kopernicki przeżył Kolberga zaledwie o nieco ponad rok i w tym czasie, kosztem własnych badań i wielkiego wysiłku, zdążył zakończyć prace nad dwoma wspomnianymi już tomami: Przemyskiem i częścią II Chełmskiego2. We wstępie dołączonym do Przemyskiego zamieścił życiorys autora oraz cenne wiadomości o jego badaniach terenowych, bowiem podał tam nie tylko roczne daty pobytu Kolberga w różnych regionach, ale także opisał jego sposób przeprowadzania wywiadów z informatorami, czego bywał naocznym świadkiem, i scharakteryzował stosunek Kolberga do wykonawców folkloru. Obydwie monografie zawierały jednak tylko część ze zgromadzonej przez Kolberga dokumentacji kultury ludowej tych regionów, bowiem Kopernicki musiał, podobnie jak Kolberg, w wydawanych przez siebie tomach, przeprowadzić pewną selekcję materiałów do Chełmskiego, a objętość Przemyskiego ograniczona była do dwudziestu arkuszy druku przez finansujące ten tom Muzeum Przemysłowe im. Dzieduszyckich we Lwowie3. Monografie wydawane przez Kolberga dzięki dotacji Akademii Umiejętności lub finansowane z innych źródeł, obejmujące region porównywalny obszarem, zwykle miewały nie jeden, a dwa lub więcej tomów i to o nieco większej objętości. Z relacji4 Kopernickiego wiadomo, że w ostatnich dniach życia Kolberg przekazał mu wskazówki dotyczące materiałów do kilku tomów: drugiej części Chełmskiego, Przemyskiego, części VI i VII Mazowsza5 oraz 1 S. Świrko wstęp w: O. Kolberg Przysłowia (DWOK T. 60), s. XXVIII. 2 O udziale I. Kopernickiego w opracowaniu tych dwu monografii zob. E. Millerowa „Chełm- skie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34 (DWOK T. 82), s. XXXVII i nast., oraz tejże „Przemyskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Przemyskie. Suplement do tomu 35 (DWOK T. 83/I), s. XXXVI i nast. 3 Materiały źródłowe zebrane przez Kolberga w Przemyskiem, pominięte z konieczności w edycji monografii tego regionu z 1891 r. finansowanej przez Muzeum Dzieduszyckich, wydano w 2012 r. w suplemencie (DWOK T. 83), zajęły tam blisko 50 arkuszy druku. W. Bieńkowski w artykule Oskar Kolberg a Akademia Umiejętności w Krakowie („Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” T. 1: 1999, s. 15 i 19) mylnie podaje, że druk Przemyskiego w 1891 r. opłaciła Akademia. 4 I. Kopernicki Śmierć Oskara Kolberga, „Wisła” T. 4: 1890, s. 510. 5 Miały to być tomy zawierające monografię Mazury pruskie oraz zapisy mazowieckich bajek i wierzeń. Zob. E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28 (DWOK T. 80/1), m.in. s. XXXVI, LXXIV–LXXVII. 15 �drugiej części Kaliskiego. Kopernicki zamierzał wydać ponadto rękopisy opublikowane później w Dziełach wszystkich w tomach Sanockie-Krośnieńskie. Niektóre zespoły materiałów uznał za zbyt szczupłe i niekompletne, aby „złożyć tom osobny” i zamierzał wydrukować je w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, roczniku Akademii, albo w oddzielnym tomie gromadzącym dokumentację Kolbergowską z różnych regionów. Niektóre, jako cząstkowe tylko lub bardzo szczupłe, chciał włączyć do prac innych autorów. Część wreszcie uznał za nieprzydatne do jakichkolwiek publikacji i albo je usunął, albo zostawił w tece jako świadectwo pracy Kolberga. Np. o zawartości jednej z tek pisał: Muzykalia, obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni, w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy, dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu1. W testamencie Kolberg przekazał swemu przyjacielowi i zarazem wykonawcy ostatniej woli nieograniczone prawo dysponowania pozostawionymi materiałami etnograficzno-folklorystycznymi. Jeżeli chodzi o rękopisy wykorzystane w Ludzie i Obrazach etnograficznych, „nieograniczone prawo” oznaczało także możliwość usunięcia ich, czyli praktycznie zniszczenia. Stąd o niektórych tekach lub zespołach rękopisów Kopernicki pisał np.: Teka 28 [...] Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisanych w Borowej, w Pińszczyźnie, nie wiadomo czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zienkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie „Zbioru Wiadomości” i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem2. Uwagę „poprzekreślane, więc wydane” zauważamy kilkakrotnie, np. w notatkach o tekach 16, 17, 20 i 35. Niektóre z tak charakteryzowanych zespołów Kopernicki usunął bezpowrotnie. Potrzebę zachowania innych rękopisów, określał też często według tego kryterium, np. o części zawartości teki 7. Kujawy pisał: 1 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich..., k. 24, prawdopodobnie notatka ta dotyczy rękopisów znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea, o czym niżej. 2 Tamże, k. 19. 16 �Wszystko wyczerpane w serii III–IV (Kujawy) i XXII (Łęczyckie). Zostały odpadki muzyczne: melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach1. Dziś wiemy, że Kolberg swe zapisy terenowe przygotowywał do druku i przepisywał czasem nawet kilkakrotnie, ponieważ służyły mu one do różnie sprofilowanych publikacji, które wydawał od roku 1842. Przekreślenie w notatkach terenowych skośną kreską całej pieśni lub melodii na ogół wskazuje, że sporządził czystopis tego utworu, selekcjonując materiały do planowanego, lecz nie zawsze ostatecznie oddanego do druku tomu. Dokładniejsze analizy w trakcie inwentaryzacji rękopisów potwierdziły, że nie wszystkie skreślone zapisy były opublikowane. Pamiętać musimy, że Kopernicki miał prawo usunąć wybrane materiały, ale wartość oryginalnych rękopisów Kolberga, zwłaszcza jego bezpośrednich zapisów ze słuchu, nawet jeżeli były wydane w Ludzie, oceniamy obecnie inaczej niż wykonawca testamentu, a także sam ich autor w ostatnim okresie życia. Pewną część swych rękopisów usunął bowiem już wcześniej Kolberg, co kilkakrotnie odnotował w wykazie tek z 1886 r. O zapisach z Poznańskiego pisał np.: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie[…]”, o zapisach z Krakowskiego: „Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach […]”, podobne informacje podał przy spisie zawartości teki 7. Kujawy, 17. Lubelskie i 21. Pokucie 2. Korespondencja Kolberga według testamentu miała być oddana Bibliotece Jagiellońskiej. Składały się nią listy otrzymane od rodziny, przyjaciół, współpracowników, wydawców i uczonych oraz bruliony listów pisanych przez niego. Dziś wiemy o dwu jej zespołach. Jeden zawierający przede wszystkim listy związane z badaniami Kolberga i jego publikacjami to blisko 900 listów i brulionów znajdujących się w Bibliotece Naukowej PAU i PAN3. W drugim, mniejszym, znajdującym się już przed rokiem 1936 1 Tamże, k. 5. Zob. sporządzony przez Kolberga Wykaz tek rękopiśmiennych z datą 10 stycznia 1886 r. w: Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 744–746, oraz opis zawartości odpowiednich zespołów rękopiśmiennych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 3 W zbiorach BN PAU i PAN mają one sygnaturę 2185, t. 1-4. Wymieniony dalej drugi zespół listów przechowywany przed rokiem 1936 w bibliotece PAU miał sygn. 2030. 2 17 �w zbiorach Biblioteki PAU przechowywane były głównie listy do i od rodziny. Nie udało się ustalić, czy na dwa odrębne zespoły korespondencję podzielił jeszcze Kolberg, czy też zrobił to Kopernicki w trakcie przeglądania rękopisów pozostawionych przez przyjaciela. Najbardziej prawdopodobne jest, że dokonał tego dopiero Roman Zawiliński, który w lutym 1914 r. na uroczystym posiedzeniu Komisji Antropologicznej zobowiązany został do napisania biografii Kolberga. Z późniejszych informacji wynika, że wypożyczył wtedy dokumenty osobiste Kolberga przechowywane w sali Komisji Antropologicznej Akademii, w tym potrzebną mu część korespondencji. Interesowały go prawdopodobnie głównie listy dotyczące kontaktów Kolberga ze światem nauki, więc jeżeli korespondencja nie była podzielona wcześniej, on właśnie mógł przeprowadzić tę selekcję, zabierając część listów i pozostawiając w zbiorach Komisji inne, w większości poruszające sprawy ściślej prywatne. Prace nad edycją rękopisów Kolberga w latach 1891–1914 Teki Kolberga po śmierci Kopernickiego we wrześniu 1891 r. zostały przekazane Akademii do dyspozycji Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU. Nie były one włączone do zbiorów biblioteki Akademii 1. W gmachu Akademii przy ul. Sławkowskiej znalazła się wtedy także korespondencja Kolberga oraz jego dokumenty osobiste. Księgozbiór zdążył przynajmniej w części przekazać Bibliotece Jagiellońskiej jeszcze Kopernicki, podobnie jak niektóre wyselekcjonowane rękopisy2, które uznał za cenne, ale nieprzydatne do dalszych tomów Ludu. Po śmierci wykonawcy testamentu prace nad przygotowaniem do druku spuścizny Kolberga zostały na około dziewięć lat zarzucone. J. Karłowicz po wydaniu Przemyskiego zadał retoryczne pytanie: 1 Potwierdza to późniejsza dokumentacja: Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie wydany przez J. Czubka w 1906 r. nie wymienia tek Kolberga, jego nazwisko widnieje tam dwukrotnie w związku z innymi materiałami: w informacji o rękopisie pieśni litewskich zebranych przez J. Juszkiewicza (sygn. 1438), ponieważ Kolberg przygotował do druku część melodii z tego rkp., oraz jako darczyńcy autografu F. Chopina: Wariacje E-dur na temat piosenki „Steh’ auf, steh’ auf, o du Schweitzer Bub” (sygn. 1439). 2 Zob. np. spis zawartości teki 24, 30 i 38 w notatkach Kopernickiego przytoczonych w: A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 18 �Kto i kiedy dostarczy nam reszty spuścizny po Kolbergu? Przyjazną rękę Kopernickiego niestety śmierć już ubezwładniła1. Na przerwanie prac nad rękopisami Kolberga złożyło się wiele przyczyn. Jednym z powodów było to, że wśród niedrukowanych rękopisów przeważały pieśni i melodie, a Sekcja Etnologiczna Komisji Antropologicznej AU otrzymywała tak wiele materiałów pieśniowych, że zdominowałyby one przeznaczony dla niej dział rocznika „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” i jego kontynuacji – „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Już znacznie wcześniej zarząd Sekcji starał się ograniczyć zarówno napływ, jak i druk pieśni, ponieważ zapisywane były najczęściej bez melodii, a przysyłane bez krytycznego opracowania stawały się gąszczem nieuporządkowanych materiałów trudnym do wykorzystania w dalszych pracach naukowych. Ponadto zredagowanie do druku zapisów Kolberga wymagało specjalistycznych umiejętności, takich jakie miał ich autor – wykształcony muzyk, a w kręgu Sekcji Etnologicznej brakowało ludzi o takim przygotowaniu. Niewątpliwie zabrakło też osoby tak zdeterminowanej jak Izydor Kopernicki, który przekonany o znaczeniu materiałów przyjaciela, skłonny był odłożyć własne prace, aby przygotować do druku kolejny tom Ludu. Spuścizna Kolberga została na około dziesięć lat zapomniana. Jedynie w roku 1897 jego materiałami śląskimi zainteresował się Władysław Nehring, historyk literatury i językoznawca, wówczas profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, a także członek krakowskiej Akademii Umiejętności. Kolberga poznał prawdopodobnie jeszcze w roku 1865, gdy autor Ludu starał się o pomoc materialną na druk swoich prac w Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk, Nehring był wtedy jeszcze profesorem gimnazjum Św. Marii Magdaleny w Poznaniu. W 1897 r. Nehring wypożyczył tekę Kolberga z rękopisami dotyczącymi Śląska i zdał sprawę z jej zawartości w artykule zamieszczonym w „Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde”. Szczególną uwagę poświęcił tekstom bajek śląskich zapisanych przez Kolberga w roku 1868, podając treść kilku z nich2. 1 Tak J. Karłowicz zakończył recenzję Przemyskiego w „Kwartalniku Historycznym” T. VI: 1892, s. 357. 2 W. Nehring Zweiter Bericht über Aberglauben, Sagen und Märchen in Oberschlesien, “Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft für Volkskunde” 1897, H. IV, No 4, s. 75–87, część pierwsza artykułu tamże H. III, No 1. 19 �Starania o wydanie spuścizny Kolberga zostały wznowione dopiero dzięki inicjatywie Romana Zawilińskiego, sekretarza Komisji Antropologicznej w latach 1891-1903. Zawiliński 30 października 1900 r. na posiedzeniu Komisji poinformował zebranych, że po śmierci Kolberga pozostało do opublikowania 21 tek materiałów o różnej objętości i postulował: Chodzi tu o to, aby opracować wszystko i w krótkim czasie wydać; uczynić to można przy współpracownictwie członków Komisji krajowych, którym po porozumieniu się należy przesłać rękopisy z instrukcją, celem jednolitości w opracowaniu. Ponieważ się znaleźli ochotnicy, należy rzecz bezzwłocznie rozpocząć 1. Wniosek Zawilińskiego Komisja uchwaliła. Trzy lata później w sprawozdaniu z posiedzenia odbytego dnia 31 marca 1903 r. czytamy: Sekretarz p. Zawiliński zdał następnie sprawę z dalszych przygotowań do wydania materiałów etnograficznych po Kolbergu i wyjaśnił stronę finansową tego wydawnictwa. Po ożywionej dyskusji, która rozwinęła się nad sposobem dalszego wydania tych materiałów przyjęto za zasadę, aby materiały będące wycinkami z rzadkich czasopism i dzienników drukować, natomiast wyjątki z dzieł tylko zacytować2. W latach 1902–1912 podjęto prace nad kilkoma zespołami rękopisów i starania Zawilińskiego i innych członków Komisji doprowadziły do opu­ blikowania czterech pozycji: uzupełnień do Pokucia3 przygotowanych przez Stanisława Zdziarskiego w 1904 r., Szląska Górnego4 przez Sewe­ryna Udzielę w 1906 r., Wołynia5 przez Józefa Tretiaka w 1907 r. i Tarnowa– 1 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. VII. Określenie „członków krajowych” wskazywało na współpracowników Komisji mieszkających w Galicji. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, MAAE T. VII: 1904, s. VIII. „Zacytować” – tu w znaczeniu: zamieścić jako notę bibliograficzną. 3 O. Kolberg Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr S. Zdziarski, MAAE T. VII: 1904, s. 174–194. Teksty i melodie tam zamieszczone zostały na podstawie zachowanych rękopisów opracowane na nowo i w ramach Dzieł wszystkich wydane w tomie Ruś Karpacka (DWOK T. 54–55). 4 O. Kolberg Szląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga z papierów pośmiertnych wydał S. Udziela, MAAE T. VIII: 1906, s. 140–212 i odbitka: Kraków 1906. Rękopisy wykorzystane przez Udzielę zostały opracowane na nowo i wydane razem z innymi dotyczącymi Śląska w tomie Śląsk (DWOK T. 43). 5 O. Kolberg Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak, Kraków 1907; wydanie Tretiaka w Dziełach wszystkich przedrukowano w serii fotooffsetowej jako tom 36. 20 �–Rzeszowa1 w 1910 r. również przez Udzielę. Kilka innych opracowań, w różnym stopniu zaawansowanych, drukiem się nie ukazało, głównie z powodu braku pieniędzy. Pewne znaczenie dla prac nad rękopisami Kolberga miała dyskusja wokół zasad drukowania folkloru tocząca się w latach 1888-1900 w Komisji Antropologiczno-Archeologicznej, do której należała Sekcja Etnologiczna. Językoznawcy postulowali zapisywanie w terenie i wydawanie tekstów ludowych w pisowni fonetycznej (zwanej wówczas także pisownią organiczną). Etnografowie byli przeciwni takiej metodzie notowania i publikowania bajek i pieśni2. W czasie posiedzenia 19 grudnia 1900 r. R. Zawiliński dramatycznie pytał: Dialektologia zażądała od etnografii materiału i zaprzągłszy ją do swego pługa, poganiała nią do ostateczności. Powstało hasło przeciwne dawnemu zwyczajowi: pisać wszystko jak najwierniej, a że do tej wierności nie wystarczał zasób grafiki języka literackiego, potworzono nowe znaki i znaczki, ciągle nowe i ciągle inne, a zawsze jeszcze niewystarczające. Nad rozwojem naszej etnografii zaciążyła klątwa, podana w służbę językoznawcom zaledwie dycha. Czyśmy nie zaszli za daleko?3 Na tym posiedzeniu uchwalono, że teksty ludowe Komisja drukować będzie w swoich wydawnictwach „wiernie podług opowiadania ludu, ale środkami graficznymi języka literackiego, z dodaniem do abecadła st.pol. á, é”4. Już w marcu w r. 1902 Zawiliński zawiadomił Komisję, że Śląsk Górny opracowany przez Jana Bystronia jest gotowy5, jednak do wydania tej pozycji nie doszło. Bystroń, członek utworzonej w 1895 r. komisji Akademii do uporządkowania metod zapisu tekstów ludowych, był zwolennikiem 1 O. Kolberg Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Zebrał, uporządkował i wydał S. Udziela, MAAE T. XI: 1910, s. 116–323 i odbitka: Kraków 1910. Materiały z tego regionu, także te opublikowane przez S. Udzielę, zostały opracowane na nowo i wydane w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (DWOK T. 48). 2 Sprzeciw wobec stosowania pisowni fonetycznej dla druku folkloru już w r. 1888 wyrażał Kopernicki, zob. jego Listy do Jana Karłowcza..., list z 15 I 1888 r., s. 65–66. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w r. 1900, MAAE T. V: 1901, s. IX. Tamże. 5 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. 4 21 �notacji fonetycznej. Na jego wniosek komisja postanowiła w 1898 r. wydać bajki śląskie Lucjana Malinowskiego w pisowni stosowanej w pracach dialektologicznych. Zapisane one były tą metodą przez autora, językoznawcę, już w czasie badań terenowych. Teksty bajek śląskich Kolberga, najcenniejszą część przygotowywanej publikacji, poddał Bystroń transkrypcji wbrew uchwale Komisji z 1900 r. i chciał je w takiej postaci oddać do druku. Jego rękopis Kolbergowskiej bajki Jak to syn rzeźnicki został królem w notacji fonetycznej zachował się w tece śląskiej1 wraz z notatką sporządzoną prawdopodobnie przez Jana Łosia, kwestionującą celowość takiego opracowania: Teksty zebrane przez Kolberga drukujemy tak, jak przez niego zostały zapisane, z zachowaniem wszystkich właściwości jego ortografii. Pisownia ta nie zawsze jest konsekwentna; do sprawdzenia jednak, o ile ona odpowiada istotnemu wymawianiu ludowemu, należałoby tekst zapisany sprawdzić w tych samych okolicach Szląska, które badał Kolberg. Bez tego każdy językoznawca z równą łatwością poprawi to, co mu się wyda błędnym, jak by to zrobił redaktor, wydający pracę Kolberga. Lepiej ściśle wydać tekst tak, jak został zapisany, aniżeli narażać się na niebezpieczeństwo zepsucia go przez poprawki, które choćby z pozoru najracjonalniejsze, mogłyby nie zgadzać się z faktycznym wymawianiem ludu szląskiego2. Bajki śląskie Malinowskiego zapisane były przez językoznawcę w pisowni fonetycznej i taką postać otrzymały w druku, natomiast śląskie bajki Kolberga, zapisane jego własną metodą w znacznej mierze oddającą wymowę narratora, zanotowane były w roku 1868, ponad trzydzieści lat przed próbą ich transkrypcji. Weryfikacja ich brzmienia u informatora Kolberga była nie tylko niemożliwa, ale z racji upływu czasu także pozbawiona sensu. Prawdopodobnie opinia Łosia i głos Zawilińskiego, przeciwnika stosowania zapisu fonetycznego w publikowaniu materiałów folklorystycznych, zaważyły na tym, że opracowania Bystronia nie oddano do druku. 1 Rękopis J. Bystronia w Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 27, oryginał Kolberga tamże, k. 25; tekst tej bajki opublikowany jest według zapisu Kolberga w tomie Śląsk (DWOK T. 43), s. 109–119. 2 Notatka zachowana w tece Śląsk (Arch. PTL, teka 10, sygn. 1170, k. 1) nie ma daty i nie jest podpisana, pod tekstem inną ręką (prawdopodobnie przez S. Udzielę) dopisane „prof. dr Jan Łoś”. Tekst ten Udziela przytoczył w całości (bez podania autora) w swoim krótkim wstępie do Szląska Górnego, zamieszczonym w T. VIII MAAE w r. 1906, s. 140. Tam w końcowym zdaniu błędnie „fonetycznym” zamiast „faktycznym” jak w oryginale notatki. 22 �Kolbergowski Śląsk przygotował do wydania cztery lata później Seweryn Udziela, od roku 1903 redaktor „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W tym roczniku Komisji Antropologicznej Udziela w roku 1906 oddał do druku 13 bajek, 21 pieśni, garść notatek słownikowych, noty bibliograficzne różnych publikacji dotyczących regionu, kilka wypisów z prasy z połowy XIX w. oraz szkic stroju „wieśniaka ze Szląska Górnego” 1. Nie wprowadził pisowni fonetycznej, ale nie odwzorował też w tekstach bajek pisowni Kolberga2, przyjętej przez tego muzyka o znakomitym słuchu i równie znakomitej umiejętności notowania odcieni wymowy narratora. Kolberg używał zapisu piętrowego, więc trzeba by było w drukarni sporządzać odlewy wielu nowych, specjalnych czcionek, co by znacznie utrudniło składanie i spowodowało wyraźny wzrost kosztów druku. Monika Gruchmanowa, która przygotowała bajki śląskie do druku w Dziełach wszystkich, nie zgadzała się z powtórzoną przez Udzielę za Łosiem opinią o niekonsekwencji zapisów Kolberga: „Sądzę, że to informator miał już rozchwiany system gwarowy, zaś Kolberg po prostu zapisów nie ujednolicał”3. Analizując notację bajek śląskich Kolberga, M. Gruchmanowa podsumowała swe rozważania następująco: Kolberg nie tylko dostrzegał gwarowe niuanse fonetyczne, lecz potrafił je także oddać właściwym zapisem (piętrowym), jakim posługuje się współczesna dialektologia przy szczegółowych opracowaniach systemów fonetyczno-fonologicznych4. Jeszcze przed wydaniem Śląska Górnego, na początku roku 1902 był gotowy do druku tom zatytułowany Galicja Wschodnia5. Na podstawie rękopisów z teki 19. Ruś Czerwona II i 20. Ruś Czerwona III przygotował go Wojciech Grzegorzewicz, filolog, od r. 1897 nauczyciel gimnazjum we Lwowie. Grzegorzewicz pisał do Zawilińskiego, że rękopisy przeczytał, 1 Wszystkie zgromadzone przez Kolberga materiały ze Śląska, także nieliczne znajdujące się w innych tekach i pominięte przez Udzielę, zostały wydane w T. 43 Dzieł wszystkich. 2 Zob. M. Gruchmanowa Oskar Kolberg jako gwaroznawca, w: Oskar Kolberg 1814–1890, Kraków 1998, seria „W Służbie Nauki” nr 1, s. 27–34, tam o zapisach bajek śląskich s. 31–33. 3 Tamże, s. 31. 4 Tamże, s. 33. 5 Mówił o tym R. Zawiliński na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 20 marca 1902 r., zob. Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, MAAE T. VI: 1903, s. XII. Nie był to nowy rękopis, ale znajdujące się dziś w tekach 19 i 20 uporządkowane geograficznie i następnie tematycznie rękopisy Kolberga, a w części ich kopie. 23 �miejsca trudniejsze do odczytania przepisał, zawartość tek ułożył według powiatów, a w obrębie materiałów z jednego powiatu zgodnie z porządkiem, jaki „zaprowadził sam Kolberg w [...] dziele Lud”1. Informował wtedy o ukończeniu pracy nad tomem pierwszym, wkrótce też miał odesłać drugi. Śladem pracy Grzegorzewicza są liczne kopie sporządzone przez niego i umieszczone bezpośrednio obok oryginałów Kolberga w tekach 19 i 20, a także wprowadzony – również przez niego – nowy układ materiałów, zapewne odmienny od pozostawionego przez Kolberga. Na posiedzeniu Komisji 20 marca 1902 r., na którym Zawiliński przedstawił stan prac nad materiałami Kolberga, postanowiono „zwrócić się do Wydziału III z prośbą, aby wyznaczył stosowną kwotę na wydawnictwo dawniej przerwane”2. Galicja Wschodnia miała być wydana w dwu tomach, na co potrzebne było „około 6 200 koron”. W protokole dodano zastrzeżenie, że koszt ten ma być pokryty „z dochodów nadzwyczajnych, o ile zdoła je Komisja uzyskać”3. Jednak potrzebnej dotacji Komisja nie otrzymała i opracowanie Grzegorzewicza nie zostało wydane. W trakcie przygotowywania do druku w ramach Dzieł wszystkich monografii Ruś Czerwona (tomy 56-57 DWOK) porównano kopie Grzegorzewicza z oryginałami i stwierdzono, że jego odpisy tekstów i nut są dokładne. Dlatego wydawcy postanowili wykorzystać je w kilku przypadkach, gdy były jedynymi śladami dokumentacji Kolberga, tj. gdy oryginały zaginęły. W 1904 roku w „Materiałach Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” Stanisław Zdziarski zamieścił część niedrukowanych tekstów z teki 21/22 jako uzupełnienie do Pokucia, monografii wydanej przez Kolberga w latach 1882–1889. Wybrał do publikacji m.in. niedrukowane przez Kolberga teksty z rękopisu Bazylego Jurczeńki4. Mimo wcześniejszej uchwały komisji zapisy te Zdziarski dał do druku w transkrypcji fonetycznej. 1 List W. Grzegorzewicza do R. Zawilińskiego z 5 II 1902 r., rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2185, t. 3, k. 338. 2 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w latach 1901/1902, Protokół z posiedzenia 20 III 1902 r., MAAE T. VI: 1903, s. XII. 3 Sprawozdanie z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1903 i 1904, Protokół z posiedzenia 20 XI 1903 r., MAAE T. VII: 1904, s. IX. Tam tytuł tomu przygotowanego przez W. Grzegorzewicza: Ruś Czerwona. 4 O udziale B. Jurczeńki w gromadzeniu materiałów do monografii Pokucia zob. A. Skrukwa „Pokucie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pokucie. Suplement do tomów 29–32 (DWOK T. 81), s. XXX–XXXIII. Tam też charakterystyka rękopisów Jurczeńki i innych materiałów wybranych do druku przez Zdziarskiego. 24 �Jurczeńko sporządził swoje rękopisy alfabetem łacińskim jako eksponat na wystawę etnograficzną w Kołomyi, która odbyła się we wrześniu 1880 r.; był wtedy młodym nauczycielem w Ispasie. Jego manuskrypt to 62 karty zawierające 74 pieśni i 189 przyśpiewek, wszystkie z notami lokalizacyjnymi, ale bez melodii. Znaczną część materiału z tego rękopisu Kolberg zamieścił w Pokuciu, uzupełniając tam niekiedy zapis nutowy1, część pominął, przede wszystkim dlatego że nie pochodziły z „dolnego Pokucia”, które było przedmiotem monografii. Zapisy z Huculszczyzny (m.in. z Kosmacza) Kolberg zamierzał wydać w osobnej monografii poświęconej „górnemu Pokuciu”, czyli Huculszczyźnie i wybór tych właśnie opublikował Zdziarski2. Porównał on dokładnie zawartość rękopisu Jurczeńki z monografią Kolberga i teksty już drukowane opatrzył w rękopisie odsyłaczami do Pokucia, sygnując te notatki swoim podpisem. W krótkim wstępie zaznaczył, że rękopis pieśni pochodzi z roku 1880, nie podał jednak nazwiska autora3 i nie poinformował, że sam dokonał transkrypcji oryginalnych zapisów. Celowość takiego potraktowania ukraińskich tekstów Jurczeńki po dwudziestu czterech latach od daty ich powstania jest tym bardziej wątpliwa, że już notacja autora zapisu była uproszczona. Zatem autorytet Zdziarskiego, filologa i folklorysty, mógł sugerować, że rękopisy Jurczeńki sporządzone były od początku metodą fonetyczną i zamieszczone w takiej postaci w druku oddają wymowę mieszkańców „górnego” Pokucia około roku 1880. Na początku roku 1905 Zdziarski zakończył również prace nad dwuczęściowym tomem Sąde[c]czyzna i Podhale4 zawierającym materiały z teki 11. Górale. Zawartość rękopisu pierwszego tomu z tytułem Sąde[c] 1 Kolberg był w 1880 r. kuratorem naukowym wystawy etnograficznej w Kołomyi, znał Jurczeńkę i jego rękopisy eksponowane na tej wystawie, ponadto w okresie organizacji wystawy przebywał od połowy czerwca do połowy listopada na Pokuciu i odwiedził tam wiele miejscowości. Mógł wtedy usłyszeć i zanotować melodie do tekstów znajdujących się w rękopisie Jurczeńki. 2 Materiały dotyczące „górnego Pokucia” zawarte były głównie w tece 23, zatytułowanej Huculi, natomiast w tece 21/22 Pokucie znajdowały się tylko te z huculskich, które na jednej karcie lub w jednym zespole przemieszane były z pochodzącymi z „dolnego Pokucia” lub z innych regionów Ukrainy. 3 S. Zdziarski mógł nie dotrzeć do wskazówek na temat autorstwa tego rękopisu znajdujących się m.in. w notatkach Kopernickiego i w korespondencji Kolberga, nie podał jednak informacji, że autorem opracowywanego rękopisu nie był Kolberg, ale inna osoba. 4 Rękopis S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale znajdował się do roku 1936 w Kolbergowskiej tece 11 Górale, został z niej wyjęty prawdopodobnie jeszcze przez S. Udzielę, obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie (sygn. archiwum MEK I/369/ RKP). 25 �czyzna to pieśni, a w większości tylko ich teksty, do drugiego, pt. Podhale, Zdziarski znalazł w tece materiały także do kilku innych rozdziałów, choć i tu przeważają pieśni. W krótkim wstępie zwrócił uwagę na ograniczony zakres rzeczowy zawartych w tece zapisów, podkreślił bogactwo melodii z Podhala i na końcu zauważył: Co się tyczy strony czysto wydawniczej, nie mam nic do dodania, gdyż stosując się do uchwały Komisji Antropologicznej, przyjąłem układ rzeczy taki, jakim posługiwał się śp. Kolberg1. Do druku przeznaczył jednak tylko część materiałów znajdujących się w tece i odnoszących się do regionów podanych w tytule. Dla swoich potrzeb rękopisy w Kolbergowskiej tece ułożył w trzech działach: materiały oryginalne (tj. notatki z badań Kolberga), materiały wypisane i – na końcu – dotyczące Spiszu. Karol Hławiczka, kompozytor, pedagog, historyk muzyki, który w 1936 r. zapoznał się z tekami Kolberga, pisał, że przygotowany przez Zdziarskiego rękopis monografii, przechowywany wówczas w tece 11, zawiera m.in. 689 pieśni, w tym 363 z melodiami, i dodał: Tom Sądecczyzna i Podhale jest zbiorem tak cennych materiałów, że można wyrazić tylko zdziwienie, iż możliwy jest fakt zapomnienia co najmniej przez 30 lat gotowego do druku manuskryptu2. Opracowany przez historyka literatury Józefa Tretiaka i wydany w 1907 r. Wołyń3 jest najobszerniejszym spośród tytułów opublikowanych w latach 1890–1914 na podstawie materiałów Kolbergowskich. Wydawca dał mu podtytuł Obrzędy, melodie, pieśni, a z teki wołyńskiej 1 S. Zdziarski Sąde[c]czyzna i Podhale... , k. 1 nlb. Zdziarski do swego opracowania włączył jedną kartę z czystopisami ośmiu melodii tańców wyjętą z manuskryptów Kolberga z teki 11, pozostałe karty w jego rękopisie są kopiami. Materiały ujęte w opracowaniu Zdziarskiego zostały razem z innymi zapisami z tych regionów opublikowane w tomach Góry i Podgórze (DWOK T. 44-45) na podstawie oryginałów Kolberga. Z pracy Zdziarskiego wykorzystano tylko oryginalny rękopis wyjęty przez niego z teki 11 (w tomie Góry i Podgórze cz II, DWOK T. 45, melodie nr 1937, 1955, 1956, 1996, 1997, 2036, 2079 i 2122). 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV : 1936, nr 47. 3 Edycja Tretiaka została bez zmian i uzupełnień włączona do Dzieł wszystkich Kolberga jako ostatni tom z serii wydawanych techniką fotooffsetową (DWOK T. 36), niedrukowane tam materiały wołyńskie z tek Kolberga i przypisy źródłowe do wydania Tretiaka zamieszczone są w: O. Kolberg Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84). 26 �wybrał do druku opisy wesel z trzech miejscowości, 148 pieśni obrzędowych, głównie weselnych, 484 pieśni innych i 25 tekstów prozatorskich. Jako zasadę przyjął publikowanie tylko materiałów zebranych przez Kolberga w terenie, a pomijanie wszystkich odpisów i wyciągów z druków. Porównanie obecnej zawartości teki wołyńskiej1 z edycją Tretiaka pozwala stwierdzić, że kryteria jego wyboru nie są czytelne, nie uwzględnił bowiem wielu zapisów z badań terenowych Kolberga, choć nie są one wariantami tekstów przez niego opublikowanych. Niemniej udostępnił do dalszych badań duży, bo liczący ponad 630 utworów zbiór pieśni, w większości z melodiami, zanotowanych przez Kolberga głównie w ciągu sierpnia i września 1862 roku, oraz znacznie wcześniejsze zapisy prozy Jana Prusinowskiego2. J. Tretiak, podobnie jak inni współcześni mu wydawcy materiałów Kolberga, nie odtworzył w druku pisowni badacza. We wstępie zaznaczył: Co się tyczy gwarowych właściwości pod względem wymowy pewnych głosek (w szczególności samogłosek), to i te właściwości widocznie starał się Kolberg uwzględniać, ale bardzo często, jak to widać z jego brulionów, wahał się między użyciem takiej lub innej litery. Już z tego tylko powodu ubieganie się o zupełną ścisłość dialektologiczną przy wydaniu niniejszego zbioru jego pieśni uważałem za rzecz niewłaściwą, bo niepodobną w danych warunkach do osiągnięcia. […] Trzeba więc było zrezygnować z tego, aby zbiór niniejszy mógł być materiałem dialektologicznym, za jaki np. może być uważane Pokucie, owoc ostatnich lat pracy Kolberga i dlatego sądziłem, że wypada mi w pewnej mierze ujednostajnić pisownię, albo raczej wymowę3. Brulionami nazywa Tretiak zapisy prymarne, wykonane ze słuchu w czasie badań terenowych, a zastosowana w nich notacja nie ukazuje wahania Kolberga co do „użycia takiej lub innej litery”, ale jest udaną próbą odtworzenia głosek pośrednich przez zapis piętrowy. Taką metodę zapisu 1 Teka ta miała w spisach Kolberga numer 26. Dziś są to dwa zespoły rękopisów opatrzone w BN PAU i PAN w Krakowie sygnaturami 3206 i 3207. 2 Tretiak nie wiedział, kto zapisał zamieszczone w Wołyniu bajki, podpis autora uznał za nieczytelny. Na podstawie notatki Kopernickiego i listów Kolberga, do których Tretiak zapewne nie mógł wtedy dotrzeć, wiemy dziś, że teksty te zapisał około roku 1835 Jan Prusinowski (1818–1882), wówczas student, później adwokat z zawodu, a literat z zamiłowania, mieszkający w Żytomierzu. Rękopis Prusinowskiego zaginął. 3 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X–XI. 27 �stosował Kolberg także później, m.in. w czasie badań terenowych na Kujawach w 1865 r. i w trakcie wywiadów ze Ślązakami w 1868 r. Po wydaniu Wołynia na trzy lata zamarły prace nad rękopisami Kolberga. Jedynie w r. 1909 odnotowano, że na posiedzeniu Komisji Antropologicznej 16 grudnia „prof. Rostafiński wyraził życzenie, aby Komisja zajęła się sporządzeniem i wydaniem indeksu do dzieł Kolberga”1. Propozycji tej jednak nie podjęto. W roku 1910 Seweryn Udziela ponownie zajął się spuścizną Kolberga i opublikował materiały z teki 15 Tarnów–Rzeszów. Tak jak inni ówcześni edytorzy rękopisów Kolberga do wydania przeznaczył tylko zapisy z tej teki, choć zapisy pochodzące z opracowywanego przez niego regionu znajdowały się także w innych zespołach. Wybrane materiały w druku ułożył według porządku stosowanego przez Kolberga w tomach Ludu, nadał również rękopisom nowy układ według kolejności tekstów i melodii przyjętej w edycji. Recenzent, Mieczysław Treter, pisząc o tej publikacji, podkreślił zasługi wydawcy: Na gorące uznanie jednak zasługuje sumienna praca wydawnicza Seweryna Udzieli, który sam będąc jednym z najwybitniejszych polskich etnologów, skąpy czas swój poświęca na rzecz tak żmudną, niewdzięczną, zamiast obracać go na własne prace krytyczne, które przecież o tyle więcej zadowolenia przynoszą2. Dodać tu trzeba, że członkowie Sekcji Etnologicznej zarabiali na życie najczęściej jako nauczyciele, zaś Udziela był w tym okresie inspektorem szkolnym. Dlatego własnym badaniom i opracowywaniu ich wyników nie mogli poświęcić wiele czasu – na przygotowanie do druku zbiorów Kolberga oddawali skąpe godziny kosztem własnych badań naukowych lub wypoczynku, a za prace na rzecz Akademii nad edycją Kolbergowskich rękopisów nie otrzymywali honorariów. Tarnów-Rzeszów opracowany przez Udzielę był ostatnim zbiorem materiałów Kolberga opublikowanym przed pierwszą wojną światową. Nie oddano bowiem do druku, poza wcześniej opracowanymi przez 1 Sprawozdania z posiedzeń Komisji odbytych w roku 1908 i 1909. Protokół z posiedzenia 16 XII 1909 r., MAAE T. XI: 1910, s. XIII. Józef Rostafiński (1850–1928), botanik, był członkiem czynnym Akademii od 1887 r. 2 Recenzja M. Tretera była zamieszczona w czasopiśmie „Lud. Kwartalnik Etnograficzny”, R. 16: 1910, s. 410-411. 28 �W. Grzegorzewicza Galicją wschodnią i przez S. Zdziarskiego Sąde[c]czyzną..., także przygotowanych przez Jana Bielę w 1911 r. Materiałów etnograficznych z Podkarpacia1 i nieco późniejszego Podgórza zachodniej Galicji Władysława Kosińskiego. Jan Biela2, filolog, pedagog, zajął się rękopisami znajdującymi się wówczas w tece 18. Ruś Czerwona I. Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl. Starannie przepisał notatki Kolberga, opatrując je własnym wstępem datowanym „Lwów, we wrześniu 1911”. Przepisując materiały Kolberga, zgodnie z instrukcją Komisji opuścił niektóre teksty zaczerpnięte z druków i parę innych, nie mających not lokalizacyjnych, bądź treścią wykraczających jego zdaniem poza Kolbergowski Lud. Porównał materiały przejęte ze zbiorów poprzedników z ich podstawą, m.in. z Pieśniami ludu ruskiego Ż. Paulego i Ruskim weselem J. Łozińskiego, a we wstępie scharakteryzował odpisy Kolberga z tych źródeł3. Redagując materiały, zachował pisownię oryginałów, a przepisane teksty uporządkował według planu, jaki w monografiach stosował Kolberg. Z zapisów dotyczących okolic Przemyśla wybrał do druku pominięte w tomie przygotowywanym w r. 1890 przez Kolberga, a ukończonym przez Kopernickiego. Tekturową teczkę, do której włożył swój rękopis, opatrzył tytułem: „18. teka Kolberga przygotowana do druku, J. Biela”. Przygotował więc do wydania rękopisy z określonej teki, nie materiały do planowanej przez Kolberga monografii regionalnej. Rękopis ten, wzorowo wręcz kaligrafowany, nie doczekał się druku. W roku 1912 miał też być gotowy obszerny tom Podgórze zachodniej Galicji4 przygotowywany przez Władysława Kosińskiego, wówczas emerytowanego nauczyciela gimnazjum. Kosiński, badający wcześniej gwary 1 Taki tytuł opracowania J. Bieli podany był w protokole z posiedzenia Komisji dnia 21 XII 1911 r., zob. MAAE T. XII: 1912, s. XVIII. Niewątpliwie chodziło o zachowany do dziś rękopis J. Bieli znajdujący się obecnie w tece 18a. Rękopis nie ma tytułu, swój wstęp Biela zatytułował Materiały etnograficzne zebrał Oskar Kolberg, wydał Jan Biela. 2 W spisie członków przybranych Komisji Antropologicznej przy nazwisku J. Bieli do roku 1910 jest nota „Drohobycz” (np. MAAE T. V: 1901, s. XI), był tam wtedy zapewne nauczycielem – tekturowa teczka, w której umieścił swój rękopis Rusi Czerwonej, ma nadruk „Szkoła przygotowawcza uzup. w Drohobyczu. Ćwiczenia polskie i rysunkowe”. Później J. Biela był nauczycielem w liceum we Lwowie. 3 O Kolbergowskich odpisach z pracy Ż. Paulego i tłumaczeniu J. Łozińskiego zob. też E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. LXVI–LXXIV. 4 Zob. Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Góry i Podgórze cz. I (DWOK T. 44), s. XXVI. 29 �i folklor mieszkańców Beskidów, wybrał do opracowania do druku tekę 12. Podgórze krakowskie i sporządził kopie większości zapisów terenowych i innych notatek Kolberga tam przechowywanych. Tytuły i własne notatki na obwolutach do rękopisów Kolberga wpisywał notacją stenograficzną. Kopie Kosińskiego, przemieszane z oryginałami Kolberga znajdują się dziś w tece 12a Podgórze utworzonej specjalnie dla tych materiałów oraz w zespole rękopisów nazwanych później teką 50. Miscellanea. Po porównaniu kopii z zapisami Kolberga można było stwierdzić, że odpisy Kosińskiego są dokładne, dlatego użyto ich kilkakrotnie w edycji Dzieł wszystkich, jeżeli oryginały Kolberga zaginęły1. Jednak opracowanie Kosińskiego nie zostało ukończone, na co wskazuje dzisiejszy stan jego kopii. Również w protokołach z posiedzeń Komisji Antropologicznej przed wybuchem wojny nie ma o nim wzmianki. Prawdopodobnie w tym okresie, tj. przed rokiem 1914, niekiedy sięgano do spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, traktując zawarte tam rękopisy jako materiały przydatne do własnych prac. Korzystał z tej możliwości Adam Fischer, etnograf zainteresowany kulturą ludową Rusinów. W jego materiałach wśród jego własnych maszynopisów znajduje się ponad trzydzieści kart pochodzących niewątpliwie z archiwum Kolberga2. Są to trzy rękopisy wspominanego tu już Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie, Przysłowia i gadki i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa, oraz rękopis nieznanego autora, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wypasu bydła przez Hucułów. Pierwotnie znajdowały się one na pewno w zbiorach Kolberga, widać na nich ślady jego pracy w postaci drobnych dopisków, poprawek i wyjaśnień słownikowych, jednak jako materiały z Huculszczyzny teksty te nie weszły do czterotomowego Pokucia. Zostały opublikowane dopiero w Dziełach wszystkich w monografii Ruś Karpacka razem z innymi 1 Kosiński kilkakrotnie wyciął z manuskryptu Kolberga fragment z zapisem nutowym lub rysunek i przykleił go nad swoja kopią tekstu pieśni czy opisu. Pozostałe fragmenty oryginalnego rękopisu Kolberga zaginęły. Zob. np. w tece 12a, sygn. 1185, k. 9–10, 19, 24–27 oraz ryc. w T. 73/I, na której przedstawiony jest rysunek czepca wycięty z oryginalnej karty, naklejony na nowej kartce przez Kosińskiego i przez niego podpisany. 2 Rękopisy A. Fischera przechowywane są obecnie w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, wywiezione zostały ze Lwowa razem z dokumentacją Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przez Olgę i Józefa Gajków w 1945 r., bezpośrednio po wojnie. Karty pochodzące ze spuś­cizny Kolberga, a znajdujące się obecnie w zespole „Ze zbiorów śp. A. Fischera” mają w Archiwum PTL sygn. 99 (dawniej 323). 30 �zgromadzonymi przez Kolberga na temat Hucułów i Bojków 1. Fischer zainteresował się rękopisami Kolberga, przygotowując w 1914 r. rocznicowy artykuł2 o nim zamieszczony w „Ziemi”; m.in. pisał tam, że spuścizna autora Ludu zawiera materiały na co najmniej trzydzieści następnych tomów. Wśród regionów, których monografie można opracować na podstawie zachowanych rękopisów, wymienia np. Mazury pruskie, Pomorze i Spisz. Nie zachowały się jednak dokumenty pozwalające ustalić datę wypożyczenia wymienionych wyżej rękopisów wyjętych przez niego z tek Kolbergowskich. Można tylko stwierdzić, że mieszkający i pracujący we Lwowie Adam Fischer, wypożyczył interesujące go manuskrypty, ale nie zwrócił ich do przechowywanej w Krakowie spuścizny Kolberga. Wydawcy rękopisów Kolberga w latach 1902–1914 spośród jego tek wybierali do opracowania tę, która miała zawierać materiały z regionu nie objętego jeszcze tomami Ludu, kierowali się przy tym nazwą regionu w tytule. Jednak w archiwum Kolberga wielokrotnie nie tylko w jednej tece, ale i na jednej karcie zauważamy melodie i teksty pochodzące z różnych regionów. Dotyczy to między innymi czystopisów redagowanych do publikacji podobnych do Pieśni ludu weselnych z lat 1847–1849 i Pieśni ludu polskiego z roku 1857, tj. do monograficznych zbiorów pieśni. Wtedy na jednej karcie zapisane są pochodzące z różnych regionów warianty wątku tekstowego z melodiami i notami o ich lokalizacji. Również w zapisach terenowych na jednej karcie wielokrotnie notował Kolberg utwory wykonane przez kilku instrumentalistów czy śpiewaków, pochodzących z różnych miejscowości. Karty takie znajdują się dziś w jednej z tek regionalnych, choć nie wszystkie zapisane na nich utwory pochodzą z tego właśnie regionu. Ówcześni edytorzy kierowali się tylko tytułem, choć do wybranego regionu odnoszą się także zapisy zawarte w kilku lub kilkunastu innych tekach. Nie zawsze zdawali sobie z tego sprawę, nie mieli też wówczas „klucza”, aby dotrzeć do rękopisów znajdujących się poza teką, która ich zainteresowała. Część takich problemów rozwiązałyby indeksy geograficzne do wszystkich tek, choć nie byłyby one wystarczające, ponieważ część rękopisów Kolberga nie miała odnotowanej lokalizacji. Jak 1 Zob. m.in. w: O. Kolberg Ruś Karpacka cz. I (DWOK T. 54), tam s. 172–175 – pytania i odpowiedzi na temat wypasu na połoninach, tamże cz. II (DWOK T. 55) s. 446–447 – przysłowia, s. 449–450 – przekleństwa, natomiast liczne pieśni rozproszone są w różnych rozdziałach obu części tomu Ruś Karpacka. 2 A. Fischer Oskar Kolberg, „Ziemia” R. V: 1914, nr 8, s. 113-115 i nr 9, s. 129-132. 31 �pokazały wyniki prac prowadzonych wiele lat później, w czasie redagowania Dzieł wszystkich, dopiero wielostronne analizy rękopisów i publikacji autora Ludu pozwoliły zadowalająco uściślić pochodzenie regionalne większości znajdujących się w spuściźnie Kolberga zapisów pozbawionych not lokalizacyjnych. Niektórzy z ówczesnych wydawców materiałów Kolberga pomijali też fakt, że w każdej z wybranych tek są mniej lub bardziej liczne materiały dotyczące innych regionów i publikowali je także, mimo oznaczonej proweniencji, wskazującej, że powinny być zamieszczone w innej monografii. Udziela, przygotowując Śląsk Górny, wziął pod uwagę tylko materiały śląskie, natomiast w przygotowanym przez niego Tarnowie-Rzeszowie znalazły się, nieliczne wprawdzie, pieśni ze Lwowa, z Krakowa czy z Sandomierskiego. Tretiak, redagując Wołyń, zauważał, że „nie wszędzie wreszcie oznaczoną była miejscowość lub okolica, gdzie pieśń zapisano”1, ale selekcjonując pieśni do druku nie kierował się czytelnym kryterium, jakim mogła być ich lokalizacja (tj. nota o miejscu zapisu) lub jej brak. W swej edycji zamieścił pieśni pozbawione w rękopisie lokalizacji (możliwej jednak często do odtworzenia np. przez porównanie zapisów terenowych i czystopisów, gdzie była ona odnotowana), ale także pieśni z notami „od Kamieńca Podolskiego”, „od Kijowa”, „od Nieświeża”, czyli z okolic i miejscowości spoza Wołynia2. Opracowując do druku wybrane materiały, ówcześni wydawcy spuścizny Kolberga starali się ułożyć je według planu przyjętego w Ludzie, uwzględniali na ogół noty lokalizacyjne i zwykle także odsyłacze do wariantów wpisane w czystopisach, ale tylko niekiedy informowali o autorze rękopisu, chociaż nie zawsze był nim Kolberg. Wydawali we własnym wyborze rękopisy znajdujące się w danym zespole archiwalnym, a nie zapisy do planowanej przez Kolberga monografii, ponieważ nie orientowali się w charakterze jego spuścizny. Chodzi tu m.in. o nawarstwienie się w niej wersji pochodzących z różnych etapów dokumentowania i redagowania wyników badań terenowych przechowywanych w różnych tekach, a przygotowywanych do różnych 1 J. Tretiak Od wydawcy, w: O. Kolberg Wołyń (DWOK T. 36), s. X. W opracowaniach obu autorów, tj. w Wołyniu Tretiaka i Tarnowie-Rzeszowie Udzieli niektóre pieśni pochodzące z innych regionów bywają wariantami tekstów zanotowanych w regionie tytułowym, czasem w czystopisach zapisane są one przez Kolberga na tej samej karcie, na której znajduje się wariant właściwy dla opracowywanego regionu. Nie dotyczy to jednak większości pieśni z notami lokalizacyjnymi spoza regionu tytułowego opublikowanych przez Tretiaka i Udzielę. 2 32 �planowanych i nie zawsze wydanych publikacji oraz o wspomniane już częste notowanie przez Kolberga na jednej karcie folkloru z różnych regionów. Po śmierci Kopernickiego, znającego plany i warsztat edytorski Kolberga, zabrakło osoby, która chciałaby zapoznać się z całością pozostawionych przez niego materiałów oraz z ich zróżnicowanym profilem źródłowym i mogła dzięki temu koordynować prace wydawnicze. Jak już tu wspominano, wydawcy z lat 1902–1912 „porządkowali” zawartość wybranych tek. Zmieniali wtedy układ rękopisów nadany przez Kolberga, zacierając stan pierwotny, a nie dysponujemy dziś żadnym dokumentem pozwalającym odtworzyć dokładniej zawartość tek z okresu poprzedzającego ich działania. Dotyczy to zarówno liczby kart, jak i ich kolejności w zbiorze. To ostatnie mogło mieć jednak znaczenie dla interpretacji zapisanych tekstów, do czego trzeba będzie jeszcze wrócić1. Niektórzy edytorzy notowali swe uwagi bezpośrednio na kartach z zapisami Kolberga lub jego współpracowników, nie zawsze sygnując swoje dopiski. Dotyczą one najczęściej klasyfikacji pieśni lub innych tekstów, zauważyć też można wskazówki wydawcy tekstów dla współpracownika opracowującego melodie. Niekiedy posuwali się do działań jeszcze bardziej radykalnych, wyjmując oryginalny rękopis z teki lub wycinając jego fragment i włączając go do swojego manuskryptu. Stwierdzić też trzeba, że w każdej tece, której zawartość była wówczas opracowywana, brakuje obecnie kilku lub kilkunastu pojedynczych kart, a czasem nawet większych zespołów. O ich zniknięciu świadczy istnienie kopii sporządzonych w trakcie przygotowywania materiałów Kolberga do druku, a także zamieszczenie w wydanym drukiem opracowaniu tekstów i melodii, których dziś nie znajdujemy2 w spuściźnie Kolberga. Zaginął np. „Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe […]”3. O bajkach tych wspomniano już charakteryzując Wołyń przygotowany do druku przez Tretiaka. Czasem rękopisy Kolberga nieznaną dziś drogą dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów. Np. w takich zbiorach 1 Zob. informacje o układzie zawartości dawnej teki 34, s. 90–91. Informacje o takich faktach są zamieszczane w monografiach i innych tomach wydawanych na podstawie rękopisów (T. 39–63 DWOK) i w przypisach źródłowych w tomach suplementowych (T. 70–84 DWOK). 3 Notatka I. Kopernickiego dotycząca dawnej teki 26 Wołyń, obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zob. przypis 3 na s. 11. 2 33 �przechowywanych dziś w Bibliotece Jagiellońskiej znalazły się dwie karty z pieśniami z Wołynia oraz karta z pieśniami z Wielkopolski1. Po roku 1910 nie ukazały się drukiem nowe opracowania rękopisów Kolberga. Problem edycji jego zbiorów na forum Akademii wrócił dopiero na początku roku 1914, gdy Komisja Antropologiczna postanowiła uczcić stulecie urodzin etnografa. Na zorganizowanym 24 lutego uroczystym posiedzeniu komisji R. Zawiliński przedstawił fragment przygotowywanej przez siebie biografii Kolberga. W sprawozdaniu z posiedzenia czytamy: Po odczycie rozwinęła się ożywiona dyskusja, podczas której obecni członkowie Komisji przypominali z własnego życia stosunki z Kolbergiem, który był też członkiem Komisji Antropologicznej. Sekretarz generalny Akademii postawił wniosek, aby uprosić p. Romana Zawilińskiego, by opracował całą monografię O. Kolberga, którą Akademia Umiejętności wyda własnym nakładem. Wniosek uchwalono. Prof. Ciechanowski wniósł, by wydać muzykę O. Kolberga, a do opracowania i przygotowania tego wydawnictwa uproszono prof. Z. Jachimeckiego2. Zawiliński wypożyczył wtedy ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga potrzebne mu dokumenty i listy, o czym już wyżej wspomniano, jednak do wydania biografii jego autorstwa3, ani „muzyki O. Kolberga”, czyli kompozycji, ani nowych monografii regionalnych nie doszło. Wybuch wojny w sierpniu 1914 roku praktycznie przerwał działalność Komisji Antropologicznej na ponad cztery lata. 1 Zbiór autografów Ciechanowskiej, sygn. Biblioteki Jagiellońskiej 7891, k. 107 i 108, oraz zbiór autografów Dynowskiej, tamże, sygn. 7892, k. 41. 2 Sprawozdania z posiedzeń Komisji Antropologicznej jakie odbyły się w latach 1914– –1919, Protokół z posiedzenia 24 II 1914 roku, MAAE T. XIV: 1919, s. VIII. Sekretarzem generalnym Akademii był wówczas Bolesław Ulanowski, prawnik i historyk prawa. Wymieniony w sprawozdaniu Stanisław Ciechanowski był lekarzem anatomopatologiem, a Zdzisław Jachimecki, któremu powierzono wydanie twórczości muzycznej Kolberga – kompozytorem i historykiem muzyki. 3 R. Zawiliński opublikował kilka rocznicowych artykułów w prasie krakowskiej i warszawskiej: Skarby Oskara Kolberga (W setną rocznicę jego urodzin), „Świat” 1914, nr 10; Pamięci Kolberga w setną rocznicę jego urodzin (1814–1914), „Czas” 1914, nr 54; Kolberg a Jenike, „Tygodnik Ilustrowany” 1914, nr 9; Kolberg a Bliziński, „Nowa Reforma” 1914, nr 50. W dwu ostatnich artykułach opierał się na listach pisanych do Kolberga i brulionach jego odpowiedzi znajdujących się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, wydanych w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). Ponadto w „Nowej Reformie” Zawiliński opublikował w r. 1926 (nr 272 i 273) artykuł pt. Kolberg a Chopin, oparty na korespondencji Kolberga z M. A. Szulcem i M. Karasowskim znajdującej się obecnie w zbiorach BN PAU i PAN, a wydanej także w Korespondencji… (DWOK T. 64–66). 34 �Działania Komisji Etnograficznej PAU do roku 1939 W okresie międzywojennym nie podjęto opracowania żadnej spośród planowanych przez Kolberga monografii, nie wydano tomów przygotowanych przed wybuchem wojny przez Zdziarskiego, Bielę i Grzegorzewicza, nie próbowano też dokończyć pracy Kosińskiego. Przez kilkanaście lat o tym, że teki z rękopisami Kolberga znajdują się w siedzibie Akademii Umiejętności wiedzieli prawdopodobnie tylko Seweryn Udziela, wówczas zastępca przewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, a później Tadeusz Seweryn, od r. 1929 zastępca jej sekretarza, a w latach 1935–1952 sekretarz. On właśnie starał się zainteresować władze Akademii opublikowaniem materiałów Kolberga. W maju 1931 r. Stanisław Kutrzeba, wówczas sekretarz generalny PAU pisał do Udzieli: „Dr Seweryn dał mi wykaz rkp. Kolb[ergowskich…]. Podaje, że do druku nadaje się 128 arkuszy, w tym wymienia tekę Górale tatrzańscy i beskidowi”1. Działania Seweryna nie odnosiły jednak wtedy skutku. Treść testamentu Kolberga i fakt zdeponowania tek z jego rękopisami w Akademii były całkowicie nieznane innym członkom Komisji Etnograficznej i zaskoczeniem dla nich stało się odnalezienie tych rękopisów właśnie w jej pomieszczeniach. Odkrycia tego dokonano, gdy w 1933 r. zwrócone zostały materiały Kolberga wypożyczone przed pierwszą wojną światową przez R. Zawilińskiego, a równocześnie S. Udziela na posiedzeniu komisji podniósł sprawę druku niewydanych dotąd rękopisów autora Ludu. Tym dwu wydarzeniom związanym ze sobą trzeba tu poświęcić nieco więcej miejsca. Na początku roku 1933 dwaj badacze kultury ludowej Podhala, Juliusz Zborowski i Adolf Chybiński, poszukiwali zapisów Kolberga z tego regionu i zwrócili się w tej sprawie do Udzieli. Kierowali się informacjami zaczerpniętymi z artykułów Łopacińskiego i Fischera2, w których wymienione są m.in. teki o tytułach Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Z nieznanych powodów Udziela nie udostępnił wtedy teki 11 Górale, natomiast 1 Przytoczono za: Z. Jasiewicz „Góry i Podgórze” Oskara Kolberga (DWOK T. 44), s. XXVI. Teka 11 w spisach Kolberga miała osobne tytuły dla dwu odrębnych części: Górale tatrzańscy i nowotarscy oraz Spisz. Na zachowanej do dziś okładce teki widnieje tytuł: Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło. Spisz. 2 H. Łopaciński Oskar Kolberg, w: Album biograficzne zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX, T. 1 Warszawa 1901, s. 480; A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. 35 �wypożyczył Chybińskiemu tekę 12 Podgórze krakowskie, co doprowadziło do nieporozumień. Zborowski, mylnie poinformowany przez Udzielę, że tek o wymienionych przez niego tytułach w spuściźnie Kolberga nie ma, zamieścił w roczniku „Wierchy” list pt. Rzekome teki Oskara Kolberga o Podhalu i Spiszu.1 Zawartą w tytule tezę odwołał cztery lata później oraz ponownie w „Ludzie” w roku 1946. Prawdopodobnie zainteresowanie Chybińskiego i Zborowskiego przypomniało Udzieli o istnieniu niedrukowanych rękopisów, ponieważ 12 maja 1933 r. na posiedzeniu Komisji Etnograficznej poruszył on „sprawę dalszego druku prac O. Kolberga”2. Z protokołu z następnego posiedzenia, odbytego dnia 19 marca 1934 roku wynika, że rękopisy Kolberga, o których wydaniu Udziela mówił poprzednio, to właśnie teka 12 Podgórze, którą tymczasem udostępnił już Chybińskiemu. Reakcja członków Komisji była jednoznaczna, w protokole zanotowano: Komisja uchwaliła prosić p. Udzielę, by zwrócił się do prof. Chybińskiego z zapytaniem, czy wspomniane rękopisy bezwarunkowo do druku przygotuje i w razie odpowiedzi przeczącej, by rękopisy od niego wycofał, zwracając je Komisji3. Brak dziś informacji, czy Chybiński zamierzał opracować do druku4 część zapisów Kolberga, czy też zainteresowany muzyką góralską chciał 1 J. Zborowski Legendy i błędy w dawniejszych i nowszych wydawnictwach o góralszczyźnie, „Wierchy” T. XI: 1933, s. 249, list Zborowskiego do redakcji „Wierchów” ma datę „maj 1933”. Odwołanie zamieszczone było w „Wierchach” T. XV: 1937, s. 253, oraz w „Ludzie” T. XXXVI za lata 1939-1945, s. 402-403. 2 Protokół 15. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 12 V 1933 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 20. 3 Protokół 16. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 19 III 1934 r., Archiwum PAU, sygn. PAU I – 29, k. 23. 4 Wprawdzie W. Bieńkowski, pisząc o działalności Komisji Etnograficznej w latach 19331937, dodaje m.in.: „Prócz tego część tek Kolberga (Sandeckie, Od Wisły po Górali beskidowych) przygotował do druku Adolf Chybiński, a Mazury pruskie – Karol Hławiczka” (zob. W. Bieńkowski Etnografia, w: Polska Akademia Umiejętności 1872-1954, Wrocław 1974, s. 145), nie podał jednak źródeł, które potwierdzałyby istnienie opracowania Chybińskiego, jego tytuł albo obecne miejsce przechowywania. Tak samo Bieńkowski informował później w r. 1996, m.in. w artykule: Działalność Tadeusza Seweryna w Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1924-1952 („XIII Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie” 1996, s. 37). Bieńkowski powoływał się w swych artykułach na protokóły z 15 i 16 posiedzenia Komisji Etnograficznej PAU (sygn. PAU I – 29, k. 20 i 23), w których jest tylko przytoczona wyżej informacja o wypożyczeniu Chybińskiemu w roku 1933 teki 12 Podgórze. Chybiński 36 �jedynie zapoznać się z jej stosunkowo wczesnymi zapisami wykonanymi przez Kolberga. Data zwrotu wypożyczonych przez niego rękopisów z teki 12. Podgórze nie jest znana, wiadomo tylko, że znalazły się ponownie w zbiorach Komisji przed rokiem 19391. Zainteresowanie się w tym czasie rękopisami Kolberga przez Komisję Etnograficzną PAU było spowodowane także zwrotem jego dokumentów osobistych przez spadkobierców R. Zawilińskiego. Jak już tu wspomniano, został on w roku 1914 zobowiązany do napisania biografii autora Ludu i wypożyczył jego papiery osobiste i korespondencję. W aktach Komisji szukano rewersu Zawilińskiego potwierdzającego przynależność tych dokumentów do zbiorów PAU, ale pisma takiego nie odnaleziono, odkryto natomiast istnienie rękopisów Kolberga, przekazanych Akademii testamentem etnografa. W protokole Komisji Etnograficznej PAU odnotowano 19 marca 1934 r.: Prof. Semkowicz 2 w r. 1933 zawiadomił sekr[etarza] 3, że w posiadaniu rodziny śp. R. Zawilińskiego znajduje się teka z dokumentami osobistymi po O. Kolbergu. Zachodziła wątpliwość, czyją ta teka jest własnością. Sekretarz poszukiwał odpowiednich śladów co do ewentualnego wypożyczenia itp. w dawnych protokółach. Przy tej sposobności stwierdził, o czym ani jemu, ani jego poprzednikowi, prof. Bystroniowi4 nie było wiadome, że w posiadaniu Komisji znajduje się szafa nr [tu w oryginale brak liczby] w pokoju 22. W szafie tej obok klisz itp. przedmiotów znajdują się teki po O. Kolbergu. Inwentarza brak. Śladów wypożyczenia teki z dokumentami osobistymi śp. R. Zawilińskiemu nie odnaleziono. Wobec tego poprzestano na zeznaniu piśmiennym dyr. interesował się muzyką góralską, ale nie ma w jego dorobku śladów opracowania do druku rękopisów Kolberga. Podobnie Hławiczka nie przygotował do druku ani Mazur pruskich, ani innych materiałów Kolberga. W latach 1936-1937 Mazury pruskie, rękopis tomu pozostawionego przez Kolberga w postaci praktycznie gotowej do wydania, Hławiczka przepisał, ale nie wiadomo, czy zamierzał to opracowanie wydać. Gajek w roku 1957 korespondował z nim na temat druku tej kopii, zanim dowiedział się o odnalezieniu oryginału Kolberga w stopniowo porządkowanych po wojnie zbiorach krakowskiej Biblioteki PAU. 1 W inwentarzu z 1934 r. (o którym nieco dalej) obok nazwy teki 12 notatka: „Teki 12 brak”, ale obok inną ręką dopisano „jest”, notatki te nie są datowane. 2Władysław Semkowicz, prawnik, historyk i geograf, członek Polskiej Akademii Umiejętności, był od 1926 r. członkiem Komisji Etnograficznej PAU, a w latach 1935–1937 jej przewodniczącym. 3 Sekretarzem Komisji w tym czasie (do 1 IX 1935 r.) był Kazimierz Moszyński. 4 Jan Stanisław Bystroń był sekretarzem Komisji Etnograficznej PAU w latach 1926–1932. 37 �S. Udzieli, któremu również i spadkobiercy śp. Zawilińskiego zaufali (odpis zeznania w załączeniu)1. Komisja Etnograficzna uchwaliła na posiedzeniu 19 marca 1934 r., że odzyskane papiery osobiste etnografa należy przekazać do Biblioteki PAU. Wśród zwróconych wtedy przez rodzinę R. Zawilińskiego materiałów, poza dokumentami (m.in. świadectwa pracy i paszporty) była także znaczna część korespondencji Kolberga – blisko 900 listów skierowanych do niego i bruliony jego listów, a prawdopodobnie także inne rękopisy złożone później w tece Miscellanea2. Korespondencja podzielona była wcześniej – jak już wspomniano – na dwie części, prawdopodobnie właśnie przez Zawilińskiego. Rękopisy Kolberga oraz dokumenty oddane przez rodzinę Zawilińskiego w 1934 r. zostały wpisane do inwentarza biblioteki PAU z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Zbiór listów przekazany w 1934 r. bibliotece PAU został znacznie wzbogacony trzydzieści lat później. W sierpniu 1963 r. dołączono do niego sto listów, brulionów i ich fragmentów. Znajdowały się one w tece 35 Miscellanea, gdzie sześćdziesiąt z nich miało obwolutę z notatką: „Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”, czterdzieści następnych włożono do teki 35 w latach 1959–1961 w czasie prac nad rękopisami Kolberga w Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Redakcja Dzieł Wszystkich Kolberga, działająca w Poznaniu, listy te na prośbę Zbigniewa Jabłońskiego, dyrektora Biblioteki PAN w Krakowie, przekazała tej bibliotece w sierpniu 1963 r. przed ostatecznym skatalogowaniem i oprawieniem korespondencji znajdującej się już w jej zbiorach3. W marcu 1934 r., po nieoczekiwanym odnalezieniu tek Kolberga, na posiedzeniu Komisji Etnograficznej postanowiono sporządzić inwentarz rękopisów znajdujących się w archiwum komisji i wystąpić do zarządu 1 Protokół 18. posiedzenia Komisji Etnograficznej w dniu 23 stycznia 1936 r., w Archiwum PAU, sygn. PAU I-29, k. 26. W aktach Komisji znajduje się wspomniane w protokóle oświadczenie S. Udzieli z 12 lipca 1933 r. potwierdzające, że rękopisy znajdujące się u rodziny Zawilińskiego są częścią spuścizny Kolberga należącej do Akademii oraz że kilkakrotnie upominał się on u Zawilińskiego o ich zwrot. 2 Korespondencja podzielona na cztery woluminy otrzymała w Bibliotece PAU sygnaturę 2185, t. 1-4, dokumenty osobiste Kolberga miały pierwotnie sygnaturę 2184 (obecnie 2183), a pozostałym rękopisom nadano tytuł Miscellanea i sygnaturę 2183 (obecnie 2184). 3 Przekazane wówczas rękopisy zostały włączone do zespołu o sygn. BN PAU i PAN 2185, t. 1-4. 38 �Akademii o specjalny zasiłek na ten cel. W aktach Komisji istnieje niedatowany, wykonany prawdopodobnie wtedy wykaz1 rękopisów znajdujących się w jej posiadaniu, w którym na pierwszym miejscu wpisano 41 tek z manuskryptami Kolberga2. Powstały wtedy inwentarz nie był jednak spisywany po dokładnym zapoznaniu się z zawartością tek odkrytych w jednej z akademickich szaf. Jest on praktycznie powtórzeniem wykazu3 sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r., znajdującego się wówczas (a także obecnie) wśród papierów osobistych, a drobne różnice miedzy inwentarzem a spisem Kolberga wynikają z nielicznych prób dostosowania tekstu z roku 1886 do stanu o pół wieku późniejszego. Zbiegiem okoliczności w roku 1936 dwie wspomniane już tu osoby – Maria Turczynowiczowa i Karol Hławiczka – niezależnie od siebie poszukiwały Kolbergianów. Turczynowiczowa interesowała się przede wszystkim korespondencją Kolberga, którą miała zamiar opracować do druku, i starała się dotrzeć także do innych dokumentów, aby zebrać materiały do planowanej biografii. Poszukiwała ich w Modlnicy u Konopków i w Krakowie, w Komisji Etnograficznej PAU. W maju 1936 r. skontaktowała się z Sewerynem, sekretarzem Komisji, i otrzymała od niego spis, który – jak stwierdza – wykonany był w 1886 r. przez Kolberga, „a prof. Seweryn uzupełnił go swymi uwagami”4. Spis ten znamy z jej artykułu drukowanego w roku 1948, nie jest to jednak wierny odpis wykazu tek Kolberga z 10 stycznia 1886 r. ani żadnego z kilku sporządzonych później, ale wyciąg z inwentarza Komisji Etnograficznej z dodatkowymi uwagami Seweryna. 1 Inwentarz ten jest obecnie w aktach Komisji Etnograficznej PAU, sygn. PAU I – 29f, rękopisów Kolberga dotyczą k. 1–5 (rękopis) i k. 7-8 (maszynopis, nieco późniejszy, być może już powojenny). Znajdował się on w dokumentach Akademii Umiejętności złożonych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako depozyt, a zwróconych Akademii dopiero w roku 1986, zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie, w: Ja daję właśnie materiał… O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznice Jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 486. 2 W inwentarzu wymieniono teki o numerach 1 do 25, 27 do 31 oraz 33 do 43. Odnotowano tam wypożyczenie teki 3 Mazury do biblioteki PAU oraz istnienie nowych tek 41-43, pominięto tekę 32, którą zlikwidował Kopernicki, nie wpisano także teki 26 z materiałami z Wołynia – nie wiadomo, gdzie się ona wówczas znajdowała. 3 Oryginał tego spisu tek (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76) opublikowany jest w aneksach do korespondencji Kolberga, zob. Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 743– –749. Próby przystosowania tekstu Kolbergowskiego wykazu do sytuacji o wiele lat późniejszej są w inwentarzu nieliczne i niekonsekwentne. 4 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 12–13. 39 �Poszukując korespondencji Kolberga, Turczynowiczowa zwróciła się także do rodziny Konopków. We wstępie do części I Korespondencji… Kolberga, wydanej w 1965 r., o jego materiałach znajdujących się przed rokiem 1939 w posiadaniu Konopków pisała: Z informacji córki ostatniego właściciela Modlnicy, Marii, dowiedziałam się, że ojciec jej, Adam Konopka, w latach trzydziestych materiały Kolbergowskie uporządkował i zinwentaryzował. Oprócz Kolbergianów modlnickich w rękach Konopków znajdowała się jeszcze jedna ich grupa. Józef Konopka z Warszawy, wnuk i imiennik autora Pieśni ludu krakowskiego, posiadał listy, nuty, notatki Kolberga, wypełniające, jak doniósł w swym liście z 25 III 1937 r., dużą skrzynię1. Autorka przytoczonych słów nie zdążyła przed wojną zapoznać się z tą częścią spuścizny Kolberga, którą mieli Konopkowie w Modlnicy i w Warszawie. Jak już wspomniano, dotarła tylko do korespondencji Kolberga przechowywanej w bibliotece PAU, na którą składały się 624 listy, dotyczące przede wszystkim spraw rodzinnych. Kto i kiedy przekazał je do zbiorów biblioteki, nie udało się ustalić, można jedynie przypuszczać, że zostały one przyjęte do Biblioteki PAU nieco wcześniej niż zespół listów zwróconych przez spadkobierców Zawilińskiego2. W 1936 r. ten mniejszy objętościowo zbiór listów wypożyczono do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie w latach 1936–1939 Turczynowiczowa mogła wykonywać ich kopie3. Wspomnianego już tu obszerniejszego zespołu listów, dotyczących głównie badań i prac edytorskich Kolberga, wtedy M. Turczynowiczowej nie udostępniono. Być może nie był on jeszcze włączony do katalogu biblioteki. Drugą znaną nam osobą poszukującą Kolbergianów w tym okresie był Karol Hławiczka, który kompletował Lud potrzebny mu do pracy nad 1 M. Turczynowiczowa Przedmowa, w: Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. VII. Miały sygnaturę 2030, czyli nieco wcześniejszą od listów przekazanych w roku 1934 mających sygn. 2185. 3 M. Turczynowiczowa mieszkała wówczas w Poznaniu i na jej prośbę ten zespół listów (sygn. Bibl. PAU 2030) został wówczas przesłany do Poznania do biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Tam sporządziła ona przed rokiem 1939 kopie wszystkich listów i innych dokumentów znajdujących się w zespole wypożyczonym z biblioteki PAU; kopie te znajdują się obecnie w Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze. M. Turczynowiczową z rodziną wysiedlili Niemcy z Poznania późną jesienią 1939 r., przedtem kopie Kolbergowskiej korespondencji oraz oryginały wspomnień Konopczanek i córek Antoniego Kolberga pozostawiła u dozorcy domu, w którym mieszkała. Otrzymała je nienaruszone po powrocie w 1945 r. 2 40 �polską muzyką ludową. Mając część pierwszą Kaliskiego, starał się kupić w antykwariatach część drugą tej monografii z nadzieją, że będą tam melodie tańców, które go szczególnie interesowały. Dopiero z przedmowy Kopernickiego zamieszczonej w Przemyskiem dowiedział się, że część druga Kaliskiego pozostała w rękopisie. Rękopisów Kolberga szukał m.in. w Bibliotece Akademii Umiejętności, w Muzeum Etnograficznym i w Komisji Językowej Akademii. O odnalezieniu ich Hławiczka pisał w 1936 r.: […] dotarłem w końcu do osoby kompetentnej, zasłużonego etnografa, dr. Tadeusza Seweryna, który potrafił mi udzielić wyczerpujących informacji co do spuścizny Kolbergowskiej. Przejrzałem więc niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu i same teczki znajdujące się w salach Komisji Etnograficznej A.U. Dłuższe studium tych teczek podczas następnego pobytu w Krakowie pozwoliło mi zdać sobie sprawę z olbrzymiej ilości materiałów etnograficznych, częściowo przygotowanych do druku, częściowo wymagających jeszcze uporządkowania, a dotychczas nie wydanych1. W dalszym ciągu przytaczanego wyżej obszernego artykułu o Kolbergowskich rękopisach Hławiczka pisał m.in.: […] olbrzymia ilość materiałów pośmiertnych Kolberga (zaznaczmy to zaraz z góry – niezwykle cennych) od czasu śmierci Kolberga w roku 1890 czeka na wydawcę. Pewna część tych materiałów została co prawda opublikowana, nie są to jednak materiały najwartościowsze. […] Ponieważ materiały pozostawione przez Kolberga przedstawiają, jak to już zaznaczyłem, wartość niezwykłą (niektóre zapiski sięgają roku 1843) i zasługują na to, by je jak najszybciej wydano, chciałbym przedstawić zawartość choćby kilku teczek i podkreślić ich znaczenie. Zaznaczam przy tym, że jako muzyk interesowałem się przede wszystkim tym działem, który Kolbergowi szczególnie był bliski i z tego punktu widzenia głównie będę przedstawiał spuściznę Kolberga2. Hławiczka scharakteryzował w tym artykule zawartość teki 3. Mazury pruskie, opisał tekę 8, zawierającą rękopisy do drugiej części Kaliskiego, oraz teki 11. Górale i 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, Łużyce, a krótko omówił także materiały do Rusi Czerwonej z tek 18., 18a., 19. i 20. 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, tu i w cytacie następnym wyróżnienia fragmentów tekstu pochodzą od autora przytaczanego artykułu. 2 Tamże, s. 3. 41 �Zafascynowany zawartością zapomnianych rękopisów Kolberga zwrócił szczególną uwagę na znaczenie zapisów folkloru z Mazur, podlegających stałemu naciskowi germanizacyjnemu i konsekwentnie badanych przez uczonych niemieckich. Sporządził też wtedy odpis gotowej już do druku monografii tego regionu opracowanej przez Kolberga w roku 1889 i znajdującej się w tece nr 3. Sporo uwagi poświęcił materiałom z Podhala i odnotował wspomniany już rękopis tomu Sąde[c]czyzna i Podhale, przygotowany do druku w 1905 r. przez S. Zdziarskiego, a znajdujący się wtedy w tece 11. Następnie Hławiczka przytoczył też stwierdzenia A. Fischera z roku 1914, że Kolberg „[…] pozostawił w rękopisie w swych słynnych tekach na drugie trzydzieści tomów materiału”1. Dlatego ze zdziwieniem cytuje nieuzasadnione opinie późniejsze (opatrując niektóre sformułowania wykrzyknikami): […] urobiło się przekonanie, że wszystko, co Kolberg zebrał, zostało bądź to przez niego, bądź to przez jego następców wydane. Dr Zdz. Jachimecki2 pisze w wydawnictwie zbiorowym Polska, jej dzieje i kultura na s. 670: „Po śmierci Kolberga w r. 1890 doprowadzili jego dzieło do końca (!), wydając zebrane przez twórcę Ludu materiały, dr I. Kopernicki i S. Udziela”. Podobnie pisze dr St. Łobaczewska3 w artykule Muzykologia polska w wydawnictwie Muzyka polska, Warszawa 1927: „Pośmiertne materiały po Kolbergu zostały wydane przez Polską Akademię Um. w Krakowie oraz uzupełnione melodiami z ziem poznańskich przez Kantora (?!) i Szembekównę”4. W swym artykule Hławiczka pominął ciąg dalszy wypowiedzi S. Łobaczewskiej: Poza tym posiadamy jeszcze zbiory tekstów i melodyj ludowych w tekach rękopiśmiennych Muzeum Etnograficznego w Krakowie; niestety ta praca zbieracka została przerwana z wybuchem wojny […]5. 1 Zob. A. Fischer Oskar Kolberg…, s. 130. Z. Jachimecki Muzyka polska, w: Polska, jej dzieje i kultura, Warszawa 1932, s. 670. 3 S. Łobaczewska Muzykologia polska, w: Muzyka polska, Warszawa 1927, monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego wydana jako zeszyty 7-9 miesięcznika „Muzyka” R. 4: 1927, s. 150. 4 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3, przypis. 5 S. Łobaczewska Muzykologia polska…, s. 150. 2 42 �Hławiczka pisał o dorobku Kolberga z wielkim szacunkiem, stwierdzał, że potrzeba wydania go w całości nie ulega żadnym wątpliwościom, ale nie ukrywał, że jego notacje melodii i tekstów nie spełniają wszystkich wymogów dokumentacji źródłowej obowiązujących w XX w. Mocno jednak podkreślał, że znaczenie tej dokumentacji jest bezsporne i potrzeba wydania jej w całości nie ulega żadnym wątpliwościom: Mimo to materiały zebrane przez Kolberga przedstawiają wartość bezcenną, ponieważ niczym nie dadzą się zastąpić i sięgają czasów, kiedy kultura ludowa była mniej narażona na unifikujący wpływ komunikacji i radia1. Z przytoczonych wyżej wypowiedzi wynika, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego niewydane drukiem rękopisy Kolberga były właściwie zapomniane, być może dlatego, że w kilku publikacjach bezzasadnie uznano je za opublikowane w całości lub godne wydania tylko w niewielkiej części. Nawet władze Akademii nie zawsze były informowane o rzeczywistej wartości spuścizny rękopiśmiennej Kolberga. Kutrzeba, odpowiadając prawdopodobnie na nalegania Seweryna, pisał do niego w maju 1937 r.: Był u mnie p. insp. Udziela, który mnie jednak poinformował, że warte są druku tylko materiały tyczące się Sandomierszczyzny i Beskidu2. Opinia Udzieli była całkowicie błędna, o czym świadczą wydane w ramach Dzieł wszystkich nowe monografie, na przykład Pomorze, Mazury pruskie, trzyczęściowe Sanockie-Krośnieńskie, czy zbiór bajek i wierzeń uzupełniający wydaną przez Kolberga monografię Mazowsza (DWOK T. 42) albo zapisy melodii góralskich wydane w tomach Góry i Podgórze. Teki Kolberga nie objęte katalogami Biblioteki PAU „zniknęły” z pola widzenia osób z zewnątrz, niezwiązanych bezpośrednio z Komisją Etnograficzną PAU i nie wykazujących dostatecznej determinacji (jak Hławiczka i Turczynowiczowa), aby do nich dotrzeć. Wspomniany przez Hławiczkę „niedawno sporządzony katalog zawartości teczek pozostałych po Kolbergu”, tj. inwentarz zbiorów Komisji Etnograficznej, z którego korzystał on w roku 1936, był prawdopodobnie dostępny tylko dla osób zgłaszających się bezpośrednio do przewodniczącego lub sekretarza Komisji Etnograficznej. Szukał tego katalogu Józef Burszta po objęciu w roku 1961 redakcji 1 2 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 4. List S. Kutrzeby przytoczono tu za: Z. Jasiewicz Góry i Podgórze Oskara Kolberga…, s. 3. 43 �Dzieł wszystkich Kolberga, jednak w zbiorach Akademii nie udało się wówczas trafić na jego ślad. Znacznie później okazało się, że inwentarz rękopisów będących w posiadaniu Komisji Etnograficznej, zawierający spis tek z rękopisami Kolberga, zdeponowany był wtedy w krakowskim Muzeum Etnograficznym razem z wieloma innymi dokumentami Komisji Etnograficznej PAU, wówczas niezinwentaryzowanymi. Andrzej Rataj w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie pisze: A o bogactwie zbiorów Muzeum może także świadczyć fakt, że w roku 1986 na prośbę reaktywowanej Polskiej Akademii Umiejętności, popartej zresztą przez władze Polskiej Akademii Nauk, Muzeum przekazało tam część swoich zbiorów zakwalifikowanych wcześniej jako „depozyt Polskiej Akademii Umiejętności”, aczkolwiek brak w Muzeum dokumentacji dotyczącej zdeponowania tych zbiorów przez Akademię 1. Rataj dodaje, że wśród zwróconych dokumentów była m.in. wspominana tu już Księga inwentarzowa Komisji Etnograficznej PAU, która rozpoczyna się spisem tek Kolberga. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga do roku 1939 była w gestii Akademii, najpierw Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej, później Komisji Etnograficznej powołanej w r. 1926. W roku 1939 była już podzielona: korespondencja i inne dokumenty osobiste oraz część tek regionalnych (26 Wołyń, 27 Ruś Chełmska i 34 zawierająca rękopisy wydane później jako Sanockie-Krośnieńskie) a także jedna teka Miscellanea znajdowały się w zbiorach Biblioteki PAU. Pozostałe teki regionalne i miscellanea oraz znaczna część kompozycji przechowywane były w sali Komisji Etnograficznej. Przez cały ten okres, od śmierci Kopernickiego w r. 1891 do wybuchu wojny w 1939 r., o rękopisach Kolberga i udostępnianiu ich badaczom decydowali w zasadzie sekretarze tych komisji, przy czym udokumentowane są działania w tym zakresie trzech osób. W latach 1891–1903, po śmierci Kopernickiego, sekretarzem Komisji był Roman Zawiliński, którego starania o opublikowanie dorobku Kolberga już tu przedstawiono. Następnie do roku 1925 funkcję tę pełnił Seweryn Udziela, wówczas także organizator i pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a po utworzeniu Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności zastępca jej przewodniczącego w latach 1 Zob. A. Rataj Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 486. 44 �1926–1937. Od r. 1935 do końca działalności Komisji w r. 1952 sekretarzem był Tadeusz Seweryn, kustosz, a po śmierci Udzieli także dyrektor krakowskiego Muzeum Etnograficznego. Z racji łączenia dwu funkcji przez Udzielę, później także przez Seweryna, informacje o losach spuścizny rękopiśmiennej Kolberga splatają się z historią zbiorów krakowskiego Muzeum Etnograficznego i w jego archiwum znajdują się do dziś niektóre dokumenty dotyczące tek Kolberga oraz rękopisy z nich wyjęte1. Stan archiwum Kolberga po roku 1939 Po zakończeniu drugiej wojny światowej okazało się, że część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga została bezpowrotnie zniszczona, część zaginęła i rozpoznana została dopiero po latach, część zaś – i to jak sądzić można najważniejsza i największa – ocalała, więc choć podzielona i przechowywana w różnych miejscach, mogła być później podstawą edycji nowych monografii, kontynuacji Kolbergowskiego Ludu. Dramatyczne niekiedy losy rękopisów Kolberga w latach 1939–1945 znane są tylko częściowo. Już jesienią 1939 r. Niemcy na dziedzińcu siedziby Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk spalili wiele dokumentów ze zbiorów PTPN, m.in. trzy teki z listami Kolberga wypożyczone z Biblioteki PAU2. Niemcy zniszczyli wtedy także odpowiedzi na ankietę Towarzystwa, tzw. Szematy […] do opisu statystycznego W. Ks. Poznańskiego3. Ankiety rozsyłane były od r. 1858 do wielu miejscowości w Wielkopolsce, zawierały 22 pytania w trzech działach: topograficznym, etnograficznym i historiograficznym. W dziale etnograficznym pytano m.in. o ubiór, zwyczaje, przebieg obrzędów, oracje towarzyszące zaręczynom i weselom, a także o umiejętność czytania i pisania mieszkańców danej wsi. W ciągu paru lat Towarzystwo otrzymało z powrotem ogółem 570 ankiet wypełnionych zwykle przez miejscowych księży i właścicieli majątków. Dosyć często w ankietach 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Według ustnych informacji Marii Turczynowiczowej świadkiem spalenia tych i innych rękopisów ze zbiorów PTPN była Wiesława Turczynowicz, pracująca wówczas w Bibliotece PTPN. Obserwowała ona zza zasłony okna działania Niemców na dziedzińcu PTPN i relację swą przekazała Marii Turczynowiczowej. M. Turczynowiczowa częściowo wykorzystała te informacje we wstępie do Korespondencji Oskara Kolberga (DWOK T. 64). 3 Zob. E. Antyborzec Dzieje „Szematów”, czyli ankiet Towarzystwa Przyjaciół Nauk Poznańskiego, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 1: 2017 (Szreniawa 2017), s. 97–105. 2 45 �wpisane były odpowiedzi na pytania w dziale etnograficznym i po zapoznaniu się z nimi w roku 1868 Kolberg wypożyczył 31 ankiet lub ich fragmenty. Jednak po wykorzystaniu w monografii Wielkopolski informacji zapisanych w Szematach… nie zwrócił wszystkich do zbiorów Towarzystwa. Dlatego zbiegiem okoliczności jedynymi ocalałymi oryginalnymi dokumentami tej wielkiej akcji są zachowane w archiwum Kolberga dwa fragmenty i jeden cały egzemplarz Szematów. W Warszawie w roku 1944, w czasie niszczenia miasta przez Niemców po powstaniu, w mieszkaniach potomków braci Oskara, Wilhelma i Antoniego, spłonęły dokumenty rodzinne, portrety malowane przez Antoniego, muzykalia i listy, w tym także portret Oskara1 i jego kompozycje. W tym czasie również zostały zniszczone albo rozgrabione Kolbergiana przywiezione do Warszawy przez Józefa Konopkę2, wnuka XIX-wiecznego właściciela Mogilan, zawierające m.in. – o ile wiadomo – ważną część kolekcji ikonograficznej autora Ludu. Na pewno spłonęły dokumenty złożone przez rodzinę Kolbergów w Bibliotece Krasińskich, wśród nich listy pisane przez Oskara do rodziny; ich treść zapewne pomogłaby wyjaśnić przyczyny niektórych podejmowanych przez niego decyzji. Spalona mogła też zostać część spuścizny Kolberga pozostawiona przez niego we dworze Konopków. Według ustnej relacji Marii Turczynowiczowej, która po powstaniu dotarła z rodziną do Modlnicy, archiwum Konopków na początku wojny zostało zamurowane w korytarzu piwnicznym, a nową ściankę osłonięto drewnem opałowym. Biwakujący w ogrodzie żołnierze Armii Czerwonej po zużyciu drewna dotarli do świeżego muru i zburzyli go, a nie znalazłszy niczego cennego, do palenia ognisk użyli odkrytych tam papierów. M. Turczynowiczowa w r. 1948 pisała: „[…] w Modlnicy 1 Zob. K. Markiewicz Antoni Kolberg (1815–1882). Warszawski malarz portretów, obrazów religijnych, scen rodzajowych. Katalog wystawy, Przysucha 2006, s. 61 i 63. 2 W roku 2004 rodzina Józefa Konopki odzyskała obraz Madonny z XV-wiecznego tryptyku pozostawiony w 1944 r. w mieszkaniu w Warszawie. Odnaleziono go w Stanach Zjednoczonych, a po powrocie obrazu do Polski rodzina Konopków złożyła go jako depozyt w Muzeum Narodowym w Krakowie. Z tej okazji, po rozmowie z Anną Konopką-Unrug, córką Józefa, autor artykułu w „Gazecie Wyborczej” pisał: „Podczas ewakuacji po powstaniu nietknięte mieszkanie zamknięto na klucz. Wszyscy domownicy zostali wywiezieni przez Niemców do obozu w Pruszkowie. Po wojnie matka Anny Konopki-Unrug zastała mieszkanie całkowicie rozgrabione” (W. Kalicki Jest Madonna! „Gazeta Wyborcza” z 10 grudnia 2004 r., s. 17). Przypuszczać więc można, że również zbiór rycin Kolberga mógł zostać wtedy zagrabiony i być może ocalał. 46 �przepadła skrzynia, w której z wielką czcią i pietyzmem zebrane były listy, fotografie itp., należące ongiś do Kolberga”1. Jak się później okazało, niektóre znajdujące się w Modlnicy materiały Kolberga lub rękopisy związane z jego pracami jednak wtedy ocalały. Ocalała także największa i niezwykle ważna część archiwum Kolberga – jego teki z materiałami etnograficzno-folklorystycznymi znajdujące się przed wybuchem wojny w sali Komisji Etnograficznej PAU i w Bibliotece PAU. Trudno jednak dziś ustalić, w jakim stopniu ich zawartość pozostała nienaruszona. Zbiory Polskiej Akademii Umiejętności zostały na polecenie Niemców przetransportowane na początku 1940 r. do nowego, jeszcze pustego gmachu Biblioteki Jagiellońskiej, gdzie znalazły się również zbiory Muzeum Etnograficznego usunięte z Wawelu. Część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, na pewno teka 3. Mazury pruskie, pozostała jednak w Akademii przy ul. Sławkowskiej. Seweryn w rozmowie telefonicznej2 z Bursztą mówił, że po wkroczeniu Niemców teki Kolberga były w Akademii i chowano je „za szafami wraz z tablicami owadów […]. Po wyzwoleniu [przeniesiono] teki do muzeum na Karmelicką 70 – tam wszystkie te, co [były] w AU”. Również Władysław Ogrodziński, pracownik Akademii Umiejętności przed wojną, pisał, że rękopis Mazury pruskie i część pozostałej zawartości teki o tym tytule „zakonspirowana została w czasie okupacji hitlerowskiej w Muzeum Przyrodniczym PAU”3. Bezpośrednio po wyzwoleniu budynek Akademii Umiejętności był częściowo zajęty przez Uniwersytet Jagielloński i dopiero od połowy roku 1948, po opróżnieniu pomieszczeń i pozyskaniu niezbędnych sprzętów zbiory Biblioteki PAU stopniowo wracały z nowej Biblioteki Jagiellońskiej do swego macierzystego gmachu i tam były katalogowane i inwentaryzowane4. Spuścizna rękopiśmienna Kolberga – jak wspominano już wcześniej – była wtedy podzielona: kilka tek znajdowało się w Bibliotece PAU, większość do września 1939 r. przechowywana była również w gmachu 1 M. Pleuss-Turczynowiczowa Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 13. Dalej przytoczono fragmenty odręcznej notatki sporządzonej przez J. Bursztę w trakcie tej rozmowy w r. 1964, notatka w aktach Instytutu im. O. Kolberga. 3 W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazury pruskie (DWOK T. 40), s. XVIII. Władysław Ogrodziński w latach 1935–1939 studiował prawo na Uniwersytecie Jagiellońskim i równocześnie pracował w Bibliotece PAU. 4 Zob. D. Rederowa, Z. Jabłoński Zarys dziejów Biblioteki PAN w Krakowie w latach 1856–1956. „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 1: 1955 (Wrocław 1957), s. 40–43. 2 47 �PAU, ale należała razem z rękopisami innych autorów do Komisji Etnograficznej. W okresie porządkowania i katalogowania zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1948–1957 teki 26. Wołyń, 27. Ruś Chełmska i Podlaska oraz 34. Sanockie były już w posiadaniu Biblioteki PAU, gdzie podzielono je na mniejsze jednostki i każdą z nich opatrzono sygnaturami tej biblioteki. W publikowanych drukiem katalogach zbiorów rękopisów Biblioteki Naukowej PAU i PAN mają one notę „dar Komisji Etnograficznej PAU”. Także zachowane, choć rozproszone fragmenty teki 3. Mazury Pruskie po wojnie wpisano do inwentarza tej biblioteki i każdemu nadano odrębną sygnaturę1. Znajdujący się pierwotnie w tej tece ukończony przez Kolberga rękopis monografii Mazury pruskie przez dziesięć lat uchodził za zaginiony, a ponieważ pozbawiony był karty tytułowej i wstępu Kolberga, rozpoznany został dopiero w roku 1955 w trakcie katalogowania zbiorów w Bibliotece PAN2. Związek innych fragmentów dawnej teki Mazury pruskie ze spuścizną Kolberga został na wiele lat zatarty. Dotyczy to m.in. rękopisów Gustawa Gizewiusza, Wojciecha Kętrzyńskiego i innych osób, a także map i druków wymienionych w notatce Kopernickiego z roku 1890. Jednak większość spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, tj. teki regionalne i miscellanea o numerach 1–2, 4–25, 28–31, 33, 35–42, razem z innymi rękopisami należącymi do Komisji Etnograficznej, bezpośrednio po wojnie trafiła – jak wynika z cytowanej tu już notatki Burszty – do tymczasowej siedziby Muzeum Etnograficznego przy ul. Karmelickiej. Stało się tak dlatego, że opiekunem ich był Seweryn, wówczas sekretarz Komisji Etnograficznej a równocześnie dyrektor Muzeum Etnograficznego, odpowiedzialny za zbiory tych dwu instytucji, a budynek PAU był wówczas jeszcze niedostępny. Potem przez jakiś czas manuskrypty Kolberga razem ze zbiorami muzealnymi znajdowały się w dawnych koszarach wojskowych przy ul. Warszawskiej. W połowie roku 1948 Muzeum Etnograficzne otrzymało jako stałą siedzibę dawny ratusz dzielnicy Kazimierz przy placu Wolnica i tam stopniowo przenoszono jego zbiory, 1 Zawartość dawnej teki 3. Mazury pruskie została wyjątkowo dokładnie podana w notatkach Kopernickiego z roku 1890, zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/ III). Notatki Kopernickiego nie były znane redakcji Dzieł Kolberga w czasie przygotowywania do druku tomu Mazury pruskie. Znajdowały się wtedy w nieskatalogowanej jeszcze spuściźnie S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 2 Zob. W. Ogrodziński „Mazury pruskie” Oskara Kolberga…, s. XVIII. 48 �a z nimi także teki Kolberga. Pozostawały one jednak własnością Komisji Etnograficznej PAU 1. Dla późniejszych wydawców przydatne byłyby informacje o stanie tek Kolberga i o podejmowanych wobec nich działaniach nazywanych „porządkowaniem rękopisów” w latach 1945–1961, ale informacji na ten temat jest niewiele i są one czasem sprzeczne. Wiadomo, że w krótkim okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się razem z biurem, biblioteką i archiwum Muzeum Etnograficznego w jego prowizorycznej siedzibie przy ul. Karmelickiej, zgodę i pieniądze na uporządkowanie ich otrzymał z Ministerstwa Kultury i Sztuki muzyk, pedagog i kompozytor, Czesław Kozietulski2. Przeglądał on część Kolbergowskiego archiwum i szczegółowo spisał zawartość teki 1 Mazowsze. Po powrocie Seweryna3 do obowiązków sekretarza Ko1 Dokładne poznanie wszystkich wydarzeń wpływających na spuściznę Kolberga od września 1939 r. do marca 1953 r. jest dziś praktycznie niemożliwe. Andrzej Rataj, pracownik krakowskiego Muzeum Etnograficznego, w artykule Kolbergowskie ślady w Muzeum Etnograficznym…, s. 483, pisze: „Losy tek Kolbergowskich jak widać ciągle wiązały się z Muzeum, ale od okresu okupacji niemieckiej do dziś pozostają nieco tajemnicze”. Istotnie, „nieco tajemnicze”, bo nie w pełni udokumentowane są działania dotyczące rękopisów Kolberga w okresie od początku wojny w roku 1939 do momentu wpisania większości z nich w roku 1953 do inwentarza Archiwum PTL. 2 W lutym 1964 r. Janusz Kamocki na prośbę Burszty rozmawiał z Kozietulskim na temat jego udziału w pracy nad rękopisami Kolberga bezpośrednio po wojnie. Odpowiedni fragment listu J. Kamockiego brzmi: „Teki, o których mowa znajdowały się w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej 24 (obecnie Politechnika, przed wojną żandarmeria). Prof. Seweryn przewoził je do prof. Reinfussa (wtedy jeszcze doktora) na Karmelicką 70, a dopiero stamtąd brał Kozietulski do opracowywania. Opracował szczegółowo 1-ą tekę – spis zawartości włożył do teki, a odpis wysłał do prof. Zofii Lissy. Następnie teki zostały zwrócone do P.A.U., gdzie mógłby opracowywać je tylko przed południem, wobec czego musiał zaprzestać tej pracy” (list w archiwum Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu). Marian Sobieski, który przed r. 1964 rozmawiał z Kozietulskim, poinformował Bursztę, że według Kozietulskiego teki Kolberga odnalezione zostały po wojnie w styczniu 1945 r. w piwnicach koszar przy ul. Warszawskiej (notatki J. Burszty w archiwum Instytutu). Być może wersja o odnalezieniu rękopisów Kolberga w tych koszarach utrwaliła się w pamięci Kozietulskiego i przekazana została przez niego innym osobom, ponieważ do tego budynku przeniesiono czasowo zbiory Muzeum, wśród nich także rękopisy Kolberga, ale działo się to prawdopodobnie w r. 1946, nie bezpośrednio w styczniu 1945 r. Zob. E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910– –1948), „Lud” T. LXXVI za r. 1993, s. 86–87. Z innej notatki zachowanej w archiwum Instytutu im. O. Kolberga wynika, że w jednej z rozmów telefonicznych na podstawie relacji Kozietulskiego poinformowano Bursztę o odnalezieniu (po wyzwoleniu Krakowa) „tek Kolberga na kupie w śniegu na dziedzińcu 20 pułku”. Potwierdzenia tego faktu u innych osób później nie uzyskano. 3 T. Seweryn, zaangażowany głęboko w działalność konspiracyjną, już na początku okupacji niemieckiej przekazał sprawy muzeum ówczesnemu kustoszowi, Romanowi Reinfussowi, 49 �misji Etnograficznej PAU i dyrektora Muzeum Etnograficznego, Kozietulski nie pracował już nad zbiorami Kolberga. W sprawozdaniu Komisji Etnograficznej Akademii Umiejętności z lat 1947–1948 czytamy: W okresie sprawozdawczym odszukano zaginione materiały rękopiśmienne po Kolbergu i zinwentaryzowano je szczegółowo. Dotychczas nie odnaleziono tek zawierających materiały z Podhala i Sądecczyzny. Inwentaryzację spuścizny rękopiśmiennej po O. Kolbergu przeprowadził prof. Cz. Kozietulski w bibliotece Państwowego Muzeum Etnograficznego w Krakowie, gdzie wszystkie odnalezione teki zostały tymczasowo zdeponowane1. Dodać trzeba, że zwrot „zinwentaryzowano je szczegółowo” w tym sprawozdaniu dotyczy tylko teki 1. Mazowsze, to jest niewielkiej cząstki archiwum Kolberga. Kozietulski na oryginalnych kartach z tej teki zanotował nadane przez siebie tytuły zapisanym na nich tekstom lub streścił je oraz podał ich źródła, jeżeli zaznaczone były w rękopisie przez Kolberga, sporządził też spis zawartości teki powtarzający te notatki. W roku następnym w sprawozdaniu Komisji Etnograficznej jest tylko krótka informacja: „Dr Anna Kutrzebianka i Lutosława Hajówna inwentaryzowały materiały rękopiśmienne po O. Kolbergu”2. Inwentarzy tych oraz spisu wykonanego przez Kozietulskiego szukał Burszta po objęciu w październiku 1961 r. stanowiska redaktora Dzieł wszystkich Kolberga, ale mimo starań nie udało się ich wtedy uzyskać3. który na polecenie władz konspiracyjnych pracował w czasie wojny w muzeum jako dozorca, a według E. Pietraszka „techniczna pomoc konserwatorska”. Po wyzwoleniu Krakowa Seweryn został aresztowany w kwietniu 1945 r. przez UB, zwolniono go z więzienia po kilku miesiącach i wtedy wrócił do organizowania Muzeum Etnograficznego i Komisji Etnograficznej PAU. Zob. A. Jacher-Tyszkowa Tadeusz Seweryn (1894-1975), w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, T. 1, Kraków 2002, s. 266–271, oraz E. Pietraszek Muzeum Etnograficzne w Krakowie…, s. 86. 1 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1947 do czerwca 1948, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności” lata 1947/1952, Kraków 1953, s. 5–6. 2 Sprawozdanie z czynności i wydawnictw Polskiej Akademii Umiejętności od lipca 1948 do czerwca 1949, tamże s. 72. Być może wynikiem pracy A. Kutrzebianki i L. Hajówny jest wspomniany już maszynopis, kopia sporządzonego odręcznie w 1934 r. inwentarza tek Kolberga i innych rękopisów znajdujących się w zbiorach Komisji Etnograficznej PAU (zob. przypis 1 na s. 39). 3 Instytut im. Oskara Kolberga dostał dopiero w 2014 r. kopię spisu zawartości teki 1. Mazowsze wykonanego przez Cz. Kozietulskiego, stało się to tak późno, ponieważ znajdował się on w nieskatalogowanych poprzednio zbiorach Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. 50 �W 1951 r. powołano Polską Akademię Nauk z siedzibą w Warszawie, która decyzją rządu przejęła majątek Polskiej Akademii Umiejętności. Krótko potem została zlikwidowana Komisja Etnograficzna PAU. Na początku roku 1953 według protokołu z 31 marca teki Kolberga zostały przez Tadeusza Seweryna, dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie, „w którym znajdowały się one jako depozyt PAU” przekazane Witoldowi Dynowskiemu, stałemu przedstawicielowi „Komisji Etnograficznej przy Komisji Organizacyjnej Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN” 1 . Krótko potem, 2 maja 1953 r., ten największy zachowany zespół rękopisów Kolberga został za zgodą Ministerstwa Kultury i Sztuki przekazany przez Komisję Organizacyjną IHKM PAN jako depozyt do Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mającego wówczas siedzibę w Poznaniu2. W Archiwum Naukowym PTL znalazły się te teki, które od wielu lat znajdowały się pod bezpośrednią opieką Komisji Etnograficznej PAU, a po wojnie przechowywane były razem ze zbiorami Muzeum Etnograficznego, to jest teki regionalne o numerach 1–2, 4–25 i 28–30, teki miscellanea nr 31, 33, 35–40 oraz utworzone po roku 1890, po śmierci Kolberga, teki 12a, 18a, 41–42 i 43. W protokole nie wymieniono teki 32 zlikwidowanej przez Kopernickiego oraz tek o numerach 26, 27, 34, a także listów i dokumentów osobistych. Znalazły się one wcześniej, część już przed wojną, inne prawdopodobnie po wojnie, ale przed rokiem 1953, w Bibliotece PAU. Nie wymieniono też teki 3, jej rozproszona zawartość, jak już wspominano, znajdowała się również w zbiorach Biblioteki PAU. Protokół przekazania tek Kolberga z Muzeum Etnograficznego w Krakowie przedstawicielowi Komisji Organizacyjnej IHKM w Warszawie z 31 marca 1953 r. jest bardziej szczegółowy niż sporządzane przed tą datą wykazy autora Ludu i będący ich powtórzeniem inwentarz Komisji Etnograficznej z roku 1934. Zawartość każdej teki podzielona jest na „podteczki”; podział ten być może w części dokonany był już przez Kolberga, ale sądzić można, że w większości raczej przez osoby przygotowujące do druku którąś z tek przed pierwszą wojną światową, albo podejmujące próby „porządkowania” rękopisów. Dla części podteczek starano się w protokole 1 Protokół w aktach Muzeum Etnograficznego w Krakowie, tu przytoczono fragmenty według kopii znajdującej się w aktach Instytutu im. O. Kolberga w Poznaniu. 2 Kopia protokołu i spisu rękopisów w aktach Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. W imieniu Towarzystwa teki przyjęła Olga Gajkowa, a spis otrzymanych rękopisów sporządziły M. Turczynowiczowa i H. Przesławska w Poznaniu 26 czerwca 1953 r. 51 �podać ich objętość (np. „kart 7”, „kartek 5”, „arkuszy 17”, „stron 21”, „stron 105”, „13 notatek”), a treść zawartych w nich rękopisów charakteryzowano różnie, niekiedy bardziej szczegółowo, niekiedy ogólnie (np.: „Przysłowia z okolic Kielc, kartek 6 + 2”, „Nazwy wsi w Lipnowskiem i rodowe Kurpiów, 10 kartek”, „Pieśni ludowe z nutami i bez (kartek 111)”, „Pieśni ukraińskie”, „Nuty, 2 karty”, „Notatki muzyczne”, „Piosenki rozmaite”). W Archiwum PTL sporządzono ogólny inwentarz depozytu, przy czym zachowano numerację tek, a także ich tytuły nadane przez Kolberga, jeśli istniały jeszcze pierwotne okładki, na których on sam je wpisał1. Zachowano także podział na podteczki. Wtedy też zostały one ujęte w papierowe obwoluty, zwykle z tytułami lub krótkimi określeniami ich zawartości zanotowanymi wcześniej przez różnych autorów, albo wprowadzonymi dopiero wówczas. W archiwum PTL każdy z tych zespołów otrzymał odrębną sygnaturę, a zawartym w nich kartom nadano paginację. Poprzednio dotyczyło to tylko części rękopisów – całostki wyraźnie jednorodne miewały karty numerowane wcześniej przez Kolberga lub przez autora przysyłającego swoje zapiski do użytku w Ludzie, a niekiedy także przez późniejszych wydawców. Podział na podteczki, a także paginacja kart – jak ocenić dziś można – były czasem przypadkowe, ponieważ przeprowadzono je bez wnikliwej analizy związków miedzy poszczególnymi rękopisami, a czasem nawet wbrew ich widocznej korelacji. Razem z tekami przekazano wtedy do archiwum PTL kopertę z rycinami. Nie towarzyszyła jej dokładna informacja o pochodzeniu znajdujących się tam obiektów, jedynie z nielicznych notatek dołączonych do niektórych kart wnioskować można było, że wyjęto je z tek Kolberga w Muzeum Etnograficznym w ramach prowadzonej pod kierunkiem Seweryna kwerendy pod kątem ikonografii etnograficznej. Koperta zawierała ryciny wykonane różnymi technikami, a także fotografie i odbitki drzeworytów. Później, w latach 1954–1961, w Archiwum PTL dołączono do nich inne wyjmowane z tek materiały ikonograficzne i utworzono z nich tekę rycin2, nadając jej nr 47. 1 Inwentarz opracowała do druku Zofia Staszczak, informacje o każdej tece obejmują jej nazwę, sygnatury poszczególnych podteczek oraz bardzo krótką charakterystykę zawartości, zob.: Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 1945–1955, Wrocław 1955, w serii „Archiwum Etnograficzne” nr 11, tam pozycje 426–465, s. 11–15. 2 W sprawozdaniu Komitetu Kolbergowskiego, istniejącego wówczas przy Zarządzie Głównym PTL, z działalności za rok 1959 odnotowano: „Wysegregowano rysunki z całości 52 �W 1959 r. archiwum PTL, przeniesione tymczasem do Wrocławia, wzbogaciło się o nowe manuskrypty Kolberga i dokumenty z nim związane. W kwietniu tego roku Towarzystwo kupiło w warszawskim antykwariacie trzynaście rękopisów1, z których każdy miał na pierwszej karcie owalną pieczęć „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W Archiwum PTL zakupione materiały podzielono na trzy części, jedna otrzymała tytuł Przysłowia i numer teki 44, a dwie tytuły Miscellanea i numery tek 45–46. Zakupione wtedy rękopisy w części były fragmentami archiwum Konopków, w części były to materiały pozostawionych przez Kolberga w roku 1884 w Modlnicy. Podział ich na trzy zespoły nie zawsze był konsekwentny. W nowej tece 44 znalazły się rękopiśmienne zbiory przysłów kilku autorów, spośród których największy jest rękopis Józefa Konopki2 (ponad 200 kart), wynik wieloletniej kwerendy literatury przedmiotu dokonanej przez tego badacza. Umieszczony został tam także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), obszerny, liczący ponad 1000 tekstów rękopis nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart) oraz o wiele szczuplejsze zbiory innych osób – Andrzeja Jakubowskiego, notującego przysłowia w okolicy Lwowa, nieznanego bliżej Marcina Prawdzica, a także niewielki rękopis pt. Niektóre przysłowia litewskie z notą Kolberga o autorze: „Akielewicz z Mariampolskiego”. Kilka kart to rękopisy przysłów innych nieznanych osób. Cała zawartość obecnej teki 44 należała do Józefa materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikom”. Rysunki i inne materiały ikonograficzne na polecenie ówczesnego redaktora Dzieł Kolberga, J. Gajka, wyjmowano z tek także później, do roku 1961, w trakcie sporządzania odręcznych kopii rękopisów i większość z nich włączono do utworzonej wtedy teki rycin o numerze 47 (zob. Sprawozdanie z działalności ..., „Lud” T. XLVI za rok 1960, s. 539–540). 1 Antykwariusz, do którego trafiły te rękopisy, zawiadomił o możliwości ich zakupu Zofię Lissę, wówczas kierowniczkę Zakładu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego. Ona z kolei poinformowała o nich Zarząd Główny PTL, dodając w liście 18 sierpnia 1954 r., że rękopisy należą do Archiwum Konopków i są sprzedawane przez osobę prywatną z Warszawy (list Z. Lissy w Archiwum PTL). Na polecenie Zarządu Głównego PTL archiwalia te zakupił Bolesław Kuźmicz, protokół ich przekazania znajduje się w archiwum PTL we Wrocławiu. Podział zakupionych materiałów na trzy teki dokonany został w archiwum PTL we Wrocławiu i był kilkakrotnie zmieniany w latach 1959-1961, o czym świadczą notatki Gajka w jego rękopisie pt. Zarządzenia w pracowni Kolbergowskiej w roku 1961 (rkp. w Archiwum PTL). 2 Rękopis Konopki ma tytuł: Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał i z przysłowiami w językach słowiańskich i innych europejskich toż samo znaczenia mających zestawił…, dziś w tece 44, sygn. Arch. PTL 1416, k. 59–270. Wszystkie przysłowia polskie z rkp. J. Konopki oraz innych osób przechowywane w tej tece (razem 8287 tekstów) wydane zostały w T. 60 DWOK, zob. tam wstęp S. Świrki s. XIII i XVII–XX. 53 �Konopki, a później do jego syna Tadeusza. Dotyczy to także rękopisów Kolberga i niektórych innych autorów, ponieważ Kolberg po zapoznaniu się z planami Konopki co do wydania pełnego zbioru przysłów polskich, zrezygnował z drukowania większości tych tekstów w Ludzie i oddał mu posiadane zapisy, a później przekazywał otrzymane rękopisy innych osób. W tece 45. Miscellanea znajdują się w części rękopisy stanowiące dawniej również własność Konopków Do najciekawszych należy tzw. Raptularz Konopczanki1, tj. wykonane przez Antoninę Konopczankę zapisy ze słuchu bajek i informacji o wierzeniach. Autor Ludu nie otrzymał tego prymarnego rękopisu, ale sporządzone przez Konopczankę czystopisy, które stały się jednym ze źródeł do Krakowskiego. Do archiwaliów Konopków należało także kilka znajdujących się w tej tece listów Kolberga do Romana i Józefa Konopków, kopia biogramu Józefa napisanego przez Kolberga dla „Kłosów” po śmierci przyjaciela w 1880 r. oraz rękopis utworu Józefa Konopki zatytułowanego Imienie wsi Modlnicy Wielkiej… , który jest wierszowaną historią rodzinnej wsi autora2. Natomiast ze zbiorów Kolberga pochodzą znajdujące się dziś w tece 45 obszerne fragmenty (ponad 80 kart) Kolbergowskiego rękopisu części pierwszej i drugiej Krakowskiego. Mają one wpisany nieznaną ręką tytuł: „Oskar Kolberg Ułomki z rękopismu Lud »Krakowskie«”. Kilkakrotnie zauważyć tam można wskazówki dla drukarza, informujące, w którym miejscu mają być włamane drzeworyty. Rękopis ten wrócił do autora po wydrukowaniu tomu, podobnie jak znajdujące się tam trzy arkusze korekty tegoż tomu. Do zbiorów Kolberga należał też rękopis Józefa Konopki Pieśni ludu z okolic Czerska, Piaseczna. Powstał on w roku 1841, podczas wspólnej z Kolbergiem i dwoma innymi osobami czterodniowej pieszej wycieczki z Warszawy do Czerska, w czasie której Kolberg zapisywał melodie, a Konopka teksty. Pieśni z tego rękopisu opublikował Kolberg w części II monografii 1 Tak nazwany został rękopis A. Konopczanki zawierający zapisane przez nią wywiady, głównie z mieszkańcami Modlnicy. Zob. H. Kapełuś Modlnicki raptularz Antoniny Konopczanki, w: W świecie pieśni i bajki. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1969, s. 179–195, oraz E. Millerowa Niezwykły dokument zachowany w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga, „Wieś Radomska” T. 9: 2011, s. 233–245. W całości Raptularz został opublikowany w tomie: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 (DWOK T. 73, cz. III, s. 5–105). 2 J.K. [Józef Konopka] Imienie wsi Modlnicy Wielkiej na pamiątkę dla rodziny opowiedział rymem… , z datą: „1874 w Mogilanach”, rkp. w Arch. PTL w tece 45, sygn. 1419, k. 1–28, z dopiskiem Tadeusza Konopki na k. 29. 54 �Mazowsza. Scharakteryzowane tu krótko materiały należały do rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r. Niewielka objętościowo teka 46. Miscellanea zawiera materiały w całości należące dawniej do Kolberga, pozostawione przez niego w Modlnicy w 1884 r., podobnie jak znajdujące się w tece 45. Są to głównie pisma związane z organizacją wystawy etnograficznej w Kołomyi w 1880, której Kolberg był kuratorem naukowym: bruliony listów do kilku osób przypominające o terminie przysłania zgłoszonych okazów, brulion katalogu zgromadzonych na wystawie przedmiotów oraz kopia artykułu z „Gazety Narodowej” poświęconego również wystawie. Ponadto znajdują się w tej tece – prawdopodobnie przypadkiem – także uwagi Emila Kierskiego dotyczące wstępnej redakcji monografii Poznańskiego, której część pierwsza miała być drukowana w Poznaniu w roku 1870. Kolejne zespoły rękopisów pochodzących ze spuścizny Kolberga Archiwum PTL otrzymało w roku 1963. W Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie odnaleziono i przekazano działającej już wtedy w Poznaniu redakcji Dzieł Kolberga cztery paczki, z których trzy1 zawierały rękopisy autora Ludu oraz innych osób bezpośrednio związane z pracami nad tą serią wydawniczą. Były to zapewne fragmenty zespołu rękopisów przesłanego Komisji Organizacyjnej IHKM w 1953 r. w Warszawie przez dyrektora Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Jak już tu wspomniano, przekazane wówczas rękopisy zostały z Warszawy oddane do Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, ale widocznie część przypadkiem została w Warszawie. Odnalezione w 1963 r. fragmenty spuścizny Kolberga otrzymały w Archiwum PTL tytuły Miscellanea i kolejne numery 48, 50 i 51. W trzech przekazanych wówczas zespołach znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: liczne rękopisy kompozycji Kolberga, w tym fragmenty jego utworów scenicznych i libretta do nich, dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych, każda obejmująca zapisy ponad 700 tańców, które Kolberg chciał wydać jako część trzecią monografii Kujawy, duża liczba rękopisów Kolberga z dawnej teki 12 wraz z kopiami W. Kosińskiego redagującego przed rokiem 1914 tom, któremu nadał tytuł Podgórze zachodniej Galicji, Kolbergowskie zapisy pieśni 1 Czwarta paczka zawierała rękopis (w części maszynopis) pracy H. Biegeleisena Obchód weselny ludu polskiego na tle indoeuropejskiego rytuału, wydanej pt. Wesele w 1929 r. we Lwowie. Rękopis ten otrzymał numer 49, choć nie jest to „teka Kolbergowska”. 55 �i melodii tanecznych z różnych regionów, a także inne drobne rękopisy, m.in. przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego pióra Juliusza Kolberga, ojca Oskara. Te trzy nowe zespoły rękopisów zawierają materiały wyjęte z różnych tek prawdopodobnie w r. 1953. Być może wydzielone zostały w Muzeum Etnograficznym w trakcie pakowania rękopisów Kolberga przed przewiezieniem ich do Warszawy. Takie wrażenie z racji swego formatu i objętości sprawia np. zawartość obecnej teki 51, na którą składają się muzykalia o różnym charakterze (kompozycje Kolberga1 i dwie redakcje kujawskich melodii tanecznych), ale o takim samym formacie i zewnętrznie podobne. W czasie przekazywania tek Kolberga do Archiwum PTL w 1953 r. zapomniano o tych czterech paczkach; rozpoznane zostały dopiero po dziesięciu latach i wtedy połączono je z podstawowym zespołem rękopisów autora Ludu. Do opisanego wyżej korpusu materiałów w latach następnych dołączone zostały jedynie dwa zespoły rycin, które – choć niewielkie – są cenną dokumentacją etnograficzną i wzbogacają wiedzę o ikonograficznych zbiorach Kolberga. Pierwszy z nich to część dawnej kolekcji Kolberga zakupiona krótko po wojnie przez Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie od nieznanej dziś osoby, a jako materiały związane z Ludem rozpoznana nieco później2. Jest to zbiór 25 akwarel, rysunków i szkiców Wojciecha Gersona potrzebnych autorowi do ilustrowania Ludu. Część z nich to akwarele, według których wykonywano w Dreźnie w firmie JHG Rau & Sohn litografie do Pieśni ludu polskiego, Sandomierskiego, Kujaw, Krakowskiego i Lubelskiego. Akwarele te odsyłano Kolbergowi z Drezna razem z litografiami gotowymi do wklejenia do drukowanej książki. Wskazane tu tomy wydał Kolberg przed przeniesieniem się z Modlnicy do Krakowa jesienią 1884 r. Również znajdującą się w tym zbiorze akwarelę Gersona przygotowaną do Mazowsza (wydanego w 1885 r.) odesłano Kolbergowi z Drezna do Modlnicy jeszcze w lipcu 1884 r. Ponieważ 1 Wcześniej, w r. 1883. stanowiły być może zawartość jednej z tek Miscellanea, określonej tam: „Prywatne (teksta oper itd.)”, taka notatka widnieje przy tytule teki 40 w spisie dołączonym do konceptu ostatniej woli z 7 maja 1883 r. (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN 2183, k. 72), w późniejszym spisie z roku 1886 nie ma już tego podtytułu. 2 Zob. K. Ruszel Rysunki Wojciecha Gersona polskich strojów ludowych w zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie, „Polska Sztuka Ludowa” R. XXXIII: 1979, nr 3, s. 161–170. Zob. też A. Skrukwa Ikonografia w pracach Oskara Kolberga, w: Ja daję właśnie materiał... s. 171–172. 56 �rysunki, szkice i akwarele ze zbioru znajdującego się obecnie w muzeum w Rzeszowie były w posiadaniu Kolberga przed końcem lata 1884 r., sądzić można, że ryciny te są fragmentem materiałów pozostawionych przez niego w Modlnicy u Konopków, gdy przeprowadzał się do Krakowa w październiku 1884 r. Drugi zespół stanowią ryciny odnalezione stosunkowo niedawno w papierach przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego bezpośrednich spadkobierców Józefa Gajka. Gajek, który w latach 1959–1961 był redaktorem Dzieł Kolberga, o czym będzie mowa dalej, polecił osobom przepisującym rękopisy w archiwum Towarzystwa we Wrocławiu, aby wyjmowały z tek Kolberga wszystkie znajdujące się w nich rysunki i przekazywały takie karty bezpośrednio jemu. Większość z nich włączono do utworzonej krótko przedtem Teki rycin noszącej w archiwum PTL numer 47. Jednak część wyjmowanych z tek rysunków, szkiców i fotografii pozostała w prywatnych papierach Gajka razem z niektórymi dokumentami Towarzystwa. Zostały one zwrócone do Archiwum Naukowego PTL1 w roku 2013 po ponad pięćdziesięciu latach od czasu ich zabrania ze spuścizny Kolberga. Wśród nich znajdują się 63 rysunki i fotografie z dawnej teki Chełmskie, w znacznej części autorstwa Marii Hemplówny, oraz pięć z teki 6. Pomorze2. Ryciny z Chełmskiego3, odkryte kilka lat po wydaniu suplementu do monografii tego regionu, tj. tomu 82. Dzieł, zostały opublikowane w aneksie do tego suplementu w roku 2020. Ryciny wyjęte przez Gajka z teki 6 otrzymał Kolberg prawdopodobnie w czasie badań terenowych prowadzonych przez niego na Pomorzu w roku 1875. Znajduje się wśród nich niewielki szkic nieznanego autora podpisany przez Kolberga „Baba” z notą lokalizacyjną „Grudziądz” również wpisaną przez niego. Babą nazywany był ostatni snop zwożony z pola po zakończeniu grabienia zboża, był on znacznie większy od poprzednich i bywał ubierany i przyozdabiany4. Rysunek dokumentuje istnienie tego zwyczaju około roku 1875 także w okolicy Grudziądza. Obok 1 Pochodzące z tek Kolberga ryciny znajdujące się w papierach po J. Gajku zwróconych do Archiwum PTL przez krewnego jego spadkobierców, zidentyfikował w 2013 r. etnolog Filip Wróblewski. 2 Ryciny pochodzące z teki 6. Pomorze zostały zamieszczone w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 3 O autorstwie tych rycin i ich znaczeniu dla całości monografii Chełmskiego zob. wstęp E. Millerowej w: O. Kolberg Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Aneks do T. 82 (DWOK T. 82 aneks), s. V i nast. 4 Zob. Słownik gwar polskich T. 1, Wrocław 1980, hasło „baba 13”. 57 �rycin jest wśród odzyskanych w 2013 r. fragmentów spuścizny Kolberga także rękopis odpowiedzi na recenzję Biegeleisena 1, wykazujący drobne różnice redakcyjne w stosunku do wersji znanej poprzednio. Prace nad wydaniem Dzieł wszystkich Kolberga Już bezpośrednio po wyzwoleniu w 1945 r. badacze kultury ludowej różnych specjalności upomnieli się o druk zbiorów Kolberga. Chodziło przy tym nie tylko o dokumentację pozostającą od ponad pięćdziesięciu lat w rękopisach, ale także o reedycję Ludu i Obrazów etnograficznych. Zniszczenie i rozgrabienie w czasie wojny wielu bibliotek naukowych, także prywatnych, przymusowe pozostawienie znacznej części zbiorów bibliotecznych i innych na terenach przyłączonych do ZSRR, organizacja nowych ośrodków naukowych na Śląsku, Pomorzu, Warmii i Mazurach, powodowały potrzebę wznowień lub nowych opracowań wielu dzieł literackich i edycji źródłowych. O udostępnienie Ludu Kolberga i pełne wydanie zgromadzonych przez niego materiałów zabiegali przede wszystkim etnografowie, folkloryści, etnomuzykolodzy i literaci2. A. Chybiński pisał w 1947 r.: Należy przede wszystkim raz nareszcie postawić jasno i zdecydowanie sprawę wydania rękopiśmiennych tek O. Kolberga, mającą już swą dość osobliwą i niezbyt pochlebną dla Kolbergowskiego „kultu” historię. […] Nie jest do pomyślenia, aby jakiekolwiek państwo nie wydało dotychczas zbiorów rękopiśmiennych swego folkloru muzycznego, gdyby ich twórcą był folklorysta wielkości O. Kol1 Recenzja Biegeleisena dotyczyła 22. tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych przed rokiem 1886, opublikowana była w „Bibliotece Warszawskiej” w r. 1886, T. 4, s. 431–441. Zob. E. Millerowa Krakowskie lata Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 448–452. Tekst odpowiedzi Kolberga, niedrukowanej w XIX w., w redakcji zachowany w BN PAU i PAN (sygn. 2183, k. 12–18) opublikowano w tomie: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 391–411. 2 Trudności w dotarciu do Kolbergowskiego Ludu odnotował także znany bibliofil, Julian Tuwim: „Na co mam przysiąc, Piękna, że z żalu umieram? Że mi się na Twój widok serce w pieśń rozdzwania? Na komplety Kolberga, »Wisły«, Estreichera! Na dziadowskich kantyczek groszowe wydania!” (J. Tuwim Zakochany bibliofil. Ballada tragiczna, w: tegoż Dzieła T. 3, oprac. J. Stradecki, Warszawa 1958, s. 314.) 58 �berga. Paradoksalny jest fakt, że istnieje wydany kilkutomowy zbiór muzyki ludowej Pokucia, a więc ostatecznie nie rdzennie polskiej ziemi, opracowany przez Kolberga, a równocześnie jego zbiory z niektórych ziem polskich czekają dziesiątki lat na wydanie, co tak utrudnia lub wręcz uniemożliwia pracę naukową nad całością polskiej muzyki ludowej1. Starania o druk zgromadzonych przez Kolberga źródeł długo nie przynosiły rezultatów. Z początku zresztą nie było jednomyślności co do kształtu przyszłej edycji. W roku 1949 J. Gajek, charakteryzując w czasie walnego zgromadzenia zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, mówił: Od kilku zresztą lat powtarza się w różnych środowiskach etnograficznych myśl reedycji dzieł Kolberga. Reedycja w dosłownym znaczeniu nie wydaje mi się słuszna – należałoby raczej pomyśleć wpierw o przeprowadzeniu zdjęcia etnograficznego na całym obszarze Polski, a następnie, uwzględniając dzieło Kolberga i późniejszy dorobek etnografii polskiej – o opracowaniu poszczególnych monografii2. Byłoby to wydawnictwo o charakterze podobnym do Nowego Adalberga lub Nowego Korbuta3, w których pierwotna autorska formuła jest znacznie poszerzona i wypełniana w większości nowym materiałem lub notami bibliograficznymi nowych opracowań. O ile postępowanie takie było uzasadnione w wypadku zbioru przysłów pochodzących z różnych publikacji i rękopisów czy bibliografii historyczno-literackiej, to nie mogło dotyczyć dziewiętnastowiecznych źródeł dla folklorystyki, etnomuzykologii i etnografii. Proponowanej wówczas postaci przyszłych Dzieł Kolberga sprzeciwiło 1 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej, w: tegoż O polskiej muzyce ludowej. Wybór prac etnograficznych, przygotował do druku L. Bielawski, Kraków 1961, s. 82–83; pierwodruk: „Polska Sztuka Ludowa” 1947, nr 1–2, oraz 1948 nr 1. Chybiński pisał tamże [s. 84]: „Komplet Ludu Kolberga należy już obecnie niemal do »białych kruków«”. 2 J. Gajek Zadania Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie najbliższego 6-cio lecia. (Przemówienie wygłoszone na XXIV Walnym Zgromadzeniu PTL w Toruniu w 1949 r.) „Lud” T. XXXIX za lata 1948-1951, s. 607. 3 Nowym Adalbergiem nazywane jest czterotomowa Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich opracowana przez zespół redakcyjny pod kierunkiem J. Krzyżanowskiego, T. 1–4, Warszawa 1969-1978; Nowy Korbut to dziewiętnastotomowa obecnie Bibliografia literatury polskiej „Nowy Korbut” wydawana od 1963 r. przez Instytut Badań Literackich PAN; Nowym Kolbergiem nazywana jest seria Polska Pieśń i Muzyka Ludowa. Źródła i Materiały, wydawana przez Instytut Sztuki PAN, ukazały się już tomy poświęcone Kujawom, Kaszubom, Warmii i Mazurom, Lubelskiemu oraz Podlasiu. 59 �się wielu obecnych na tym spotkaniu etnografów i folklorystów. Głosy podobne do przytoczonego postulatu J. Gajka, pojawiały się prawdopodobnie wcześniej, dlatego A. Chybiński już w 1947 r. pisał: Niekiedy można się również spotkać z inną jeszcze sugestią: aby „nowe wydanie” dzieła Kolberga „uzupełnić” nowymi materiałami zebranymi już po Kolbergu w nowszych, a nawet najnowszych czasach, a równocześnie „usunąć” z dzieła Kolberga te jego „teoretyczne” wywody, które nie wytrzymują krytyki w świetle wyników nowoczesnej etnografii muzycznej wraz z całą jej problematyką. Jednakże system i metody Kolbergowskie są tak jednolite, a materiały jego tak dalece „historyczne”, że „klasyczność” publikacji Kolberga wymaga zachowania pierwotnej postaci. […] Magnum opus O. Kolberga może mieścić w sobie tylko to, co zebrał sam Kolberg. Nie jest to wymaganie wynikające z pietyzmu wobec jego pracy. Jeśli już chodzi o „teoretyczne” wywody Kolberga w zakresie etnografii, względnie nawet etnologii muzycznej, to i one pozostać musiałyby w pierwotnej postaci, jako ważny bardzo rozdział w historii polskich badań w tych zakresach. Są one integralną częścią Kolbergowskiego dzieła. Bezcelowe z naukowego punktu widzenia byłoby jakiekolwiek „uzupełnianie”, „ulepszanie” monumentalnej publikacji Oskara Kolberga, ponieważ w pracy naukowej nie można by żadną miarą pominąć pierwotnej jej postaci1. Projekt fotooffsetowego wydania tomów Kolberga drukowanych w XIX w. został przegłosowany jednomyślnie na walnym zgromadzeniu PTL w 1953 r. Ważnym wydarzeniem dla dalszych starań o edycję spuścizny Kolberga stała się sesja naukowa poświęcona dorobkowi etnografa, zorganizowana przez Zarząd Główny Towarzystwa w 1954 r. w Jeleniej Górze. Jej pokłosiem była uchwała o wydaniu przez Towarzystwo Dzieł wszystkich Oskara Kolberga (przewidywano wówczas, że Dzieła wszystkie obejmą czterdzieści cztery tomy) oraz tom „Ludu”, rocznika PTL, zawierający wygłoszone podczas sesji referaty2. Opublikowane tam artykuły były w tym okresie najpełniejszą prezentacją stanu wiedzy o badaniach i dorobku Kolberga na podstawie dostępnych wówczas jego publikacji, głównie Ludu i Obrazów etnograficznych. Wysiłki naukowców działających w Towarzystwie na rzecz pełnej edycji Kolbergowskich materiałów odniosły sukces dopiero w okresie przygotowań do obchodów 1000-lecia państwa polskiego. W kwietniu 1959 r. 1 2 A. Chybiński O potrzebach polskiej etnografii muzycznej… , s. 84–85. Jest to tom 42 „Ludu” wydany w roku 1956. 60 �Towarzystwo wystąpiło z wnioskiem o włączenie dzieł Kolberga do programu obchodów Millenium jako wydawnictwa pomnikowego. Wniosek ten poparła Polska Akademia Nauk oraz sejmowa Komisja Nauki i Oświaty1, a następnie zatwierdziła Rada Ministrów, przyznając kwotę 8 milionów złotych na opracowanie i druk dzieł w latach 1959–1966. Rada Państwa uchwałą2 z dnia 13 lipca 1960 r. uznała wydanie Dzieł wszystkich Oskara Kolberga za jeden z pomników tysiąclecia i zatwierdziła finansowanie ich edycji ze środków przeznaczonych na uczczenie tej rocznicy3. Do koordynowania prac edytorskich Towarzystwo powołało Komitet Kolbergowski pełniący rolę rady naukowej z przewodniczącym Julianem Krzyżanowskim na czele, a przy Zarządzie Głównym we Wrocławiu powstała Pracownia Kolbergowska zajmująca się pracami przygotowawczymi. Już od września 1959 r. wykonywano w Pracowni Kolbergowskiej odręczne odpisy materiałów znajdujących się w spuściźnie rękopiśmiennej Kolberga oraz sporządzano kartkowy indeks incipitów tekstów pieśni opublikowanych w Ludzie i w Obrazach etnograficznych. Redaktorem naczelnym Dzieł został Józef Gajek, prezes Towarzystwa w latach 1953–1956, a następnie jego sekretarz generalny do roku 1961. Świadkowie starań Gajka o edycję Dzieł Kolberga 1 Sejmowa Komisja Nauki i Oświaty zwróciła się 21 X 1959 r. do Prezesa Rady Ministrów o polecenie umieszczenia i wyodrębnienia w budżecie PAN odpowiedniej kwoty na koszt druku tomów Dzieł Kolberga na rok 1960 oraz o „polecenie, by Ministerstwo Kultury i Sztuki zarezerwowało niezbędną moc produkcyjną drukarń (na około 200 arkuszy) i odpowiednie zaopatrzenie w papier” (odpis tego pisma w aktach PTL, podkreślenia autorki 2 Na uchwałę tę (nr 45/60) powoływali się wszyscy zainteresowani podjęciem i kontynuowaniem edycji dzieł Kolberga, nie udało się jednak odszukać jej w oficjalnych wydawnictwach sejmowych i rządowych. W aktach ZG PTL jest jej odpis, którego zgodność z oryginałem potwierdzona jest podpisem Pauliny Segalewicz, wicedyrektorki Biura Prawnego Kancelarii Rady Państwa i pieczęcią Komitetu Obchodów Tysiąclecia Państwa Polskiego. 3 Organizatorzy obchodów tysiąclecia uzależnili wyrażenie zgody na finansowanie druku Dzieł wszystkich Kolberga ze swoich funduszy od zebrania zgłoszeń 1200 subskrybentów. Ten warunek udało się spełnić szybko, ponieważ inspektoraty szkolne poleciły podjęcie subskrypcji szkołom, a Zjednoczone Stronnictwo Ludowe przez swoje lokalne struktury nakazało subskrypcję Gminnym Spółdzielniom Samopomoc Chłopska. Wpłata na rzecz subskrypcji była w finansowej działalności tych spółdzielni kwotą niewiele znaczącą, a otrzymywane później książki przekazywały one lokalnym lub szkolnym bibliotekom. Gminne Spółdzielnie stanowiły około 10% subskrybentów, a większość to były szkoły, biblioteki (m.in. powiatowe), instytucje naukowe i odbiorcy prywatni. Na początku subskrybentów było 1642, ale stopniowo ich liczba z wielu różnych przyczyn malała. Zob. też D. Pawlak Odbiorcy dzieł Oskara Kolberga, w: Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, pod red. R. Górskiego i J. Krzyżanowskiego, Wrocław 1972, s. 307–320. 61 �podkreślają jego energię i wieloletni wysiłek włożony w uzyskanie zgody i środków finansowych na realizację tego zadania. Komitet Kolbergowski przewidywał wtedy reedycję fotooffsetową tomów Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w XIX w., edycję nowych monografii etnograficzno-folklorystycznych na podstawie zachowanych rękopisów oraz wydanie drukiem korespondencji Kolberga, jego kompozycji, pism muzycznych i biografii. Niezależnie od ilości przyznanych pieniędzy wydanie Dzieł wszystkich Kolberga w przewidzianym okresie, tj. do końca 1966 r., było niemożliwe. Dlatego władze Wydziału Nauk Społecznych PAN, któremu podlegało Towarzystwo Ludoznawcze, początkowo nie zgadzały się na podjęcie przez nie tak wielkich zobowiązań, przewidując słusznie, że po zakończeniu obchodów tysiąclecia zostaną obciążone dalszym finansowaniem prac nad tym wydawnictwem. Nieco wcześniej, przed ogłoszeniem uchwały Rady Państwa, mając już zapewnienie dotacji z funduszu obchodów tysiąclecia, zarząd Towarzystwa rozpoczął wielokierunkowe działania przygotowujące edycję Dzieł Kolberga. Pierwszoplanowe było zgromadzenie informacji o wszystkich istniejących rękopisach Kolberga i innych materiałach z nim związanych. Archiwum PTL posiadało jako depozyt już od roku 1953 większość tzw. tek Kolberga., tj. jego zachowanych rękopisów. Wypożyczono też wtedy pozostałe teki regionalne oraz korespondencję i papiery osobiste przechowywane w Bibliotece PAN w Krakowie. W poszukiwaniu rękopisów Kolberga zwrócono się do innych bibliotek naukowych, ponadto we wszystkich czasopismach poświęconych życiu umysłowemu, kulturze i literaturze zamieszczono apel do szerszej publiczności o informacje na ten temat. Działania te przyniosły tylko ograniczoną ilość liczących się odkryć. Napłynęły wiadomości o pewnej liczbie oryginałów listów Kolberga, jego kompozycjach i brulionach artykułów drukowanych w XIX w. Do większych objętościowo zespołów materiałów znajdujących się poza Archiwum PTL i Biblioteką PAN, o których uzyskano wtedy informacje, należy rękopis Przemyskiego, monografii, którą przygotowywał Kolberg w ostatnich miesiącach życia i dokończył Izydor Kopernicki. Jest on przechowywany w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego jako depozyt Warszawskiego Towarzystwa Naukowego. Ponadto potwierdzono istnienie rękopisów wielu kompozycji Kolberga w bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego. Zaznaczyć jednak trzeba, że w okresie tych poszukiwań jeszcze nie wszystkie zasoby bibliotek, muzeów i archiwów były zinwentaryzowane i niektóre 62 �cenne materiały Kolbergowskie, takie jak np. wspomniany już tu zespół rycin znajdujący się w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie czy rękopis Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie odnajdywano lub rozpoznawano także znacznie później. Po podjęciu decyzji o fotooffsetowym wydaniu Ludu najpilniejszym zadaniem było wyszukanie i zakupienie wydanych w XIX w. egzemplarzy w nienagannym stanie i z wszystkimi ilustracjami, niezbędnych do wykonania klisz, podstawy druku fotooffsetowego1. Nie było to łatwe, zwłaszcza jeżeli chodzi o ryciny. Tomy Ludu pojawiały się wprawdzie w handlu antykwarycznym, ale najczęściej pozbawiono je litografii, które bywały wyrywane z książek i po oprawieniu sprzedawane jako dekoracyjne obrazki. Barwne litografie zamieszczane w wielu tomach Ludu, wykonywane najczęściej według akwarel Gersona, Kolberg zamawiał w renomowanej firmie w Dreźnie; nie tylko stanowiły one znakomitą dokumentacją etnograficzną, ale miały także dużą wartość artystyczną. Natomiast egzemplarze tomów ilustrowanych czarno-białymi drzeworytami miewały ryciny ręcznie kolorowane, jeżeli były przeznaczone przez Kolberga dla prenumeratorów lub odbiorców płacących wyższą cenę. Odnalezienie nielicznych egzemplarzy z barwnymi ilustracjami wymagało kwerend w wielu zbiorach, także prywatnych, i nie do końca się powiodło2. Plan wydawniczy Dzieł wszystkich Kolberga przyjęty przez Komitet Kolbergowski w roku 1959 obejmował początkowo 59 tomów. Lud liczył 23 tomy, Obrazy etnograficzne 9 tomów, poza tymi seriami wydał Kolberg pierwszą część Chełmskiego, a Kopernicki drugą część tej monografii i Przemyskie. Stanowiło to 35 tomów przeznaczonych do wydania fotooffsetowego. Pierwotnie chciano do nich dołączyć także Śląsk i Tarnów-Rzeszów opracowane przez S. Udzielę, fragmenty materiałów z Huculszczyzny wydane przez S. Zdziarskiego i Wołyń J. Tretiaka, ale ostatecznie w tej części Dzieł pozostał tylko Wołyń jako tom 36. Pozostałe 23 tomy były przeznaczone na nowe monografie, pisma muzyczne, studia i rozprawy, 1 Fotooffsetowa część Dzieł wszystkich, tj. reedycja Ludu i Obrazów etnograficznych, drukowana była za pośrednictwem Polskiego Wydawnictwa Muzycznego w Krakowie i Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w Warszawie. Niezbędny retusz wszystkich tomów wykonywany był w odpowiedniej pracowni Polskiego Wydawnictwa Muzycznego. 2 Nie odnaleziono wtedy egzemplarza tomu W. Ks. Poznańskie cz. II (DWOK T. 10) z ryciną, choć na karcie tytułowej pierwodruku Kolberg dał notę: „Z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”. 63 �kompozycje, korespondencję oraz biografię Kolberga. Według sporządzonych wtedy planów każdy tom wydawany fotooffsetowo miał być opatrzony wstępami etnografa, muzykologa, folklorysty i dialektologa, komentarzami dotyczącymi tekstów i melodii, bibliografią, indeksami oraz nowym materiałem ikonograficznym pochodzącym spoza spuścizny Kolberga1. W tomach tych miały też być opublikowane znajdujące się w rękopisach niewydane dotąd materiały odnoszące się do regionu przedstawionego w XIX-wiecznej monografii, czyli suplementy. Osobnym problemem było utworzenie listy ineditów, tj. nowych tomów publikowanych na podstawie rękopisów. Wiadomo było od początku, że posłużenie się wykazem tytułów proponowanych przez Kolberga w roku 1869 w liście2 do Augusta Bielowskiego, wówczas dyrektora Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, dziewięćdziesiąt lat później jest niemożliwe. Nie wszystkie regiony udało się Kolbergowi przebadać; nie starczyłoby na przykład jego materiałów na planowane dwa osobne tomy poświęcone Podolu, czy na cztery tomy Śląska pruskiego i Śląska austriackiego. W niektórych wypadkach wyznaczone przez Kolberga regiony w mniejszym lub większym stopniu pokrywały się (np. Polesie pińskie i wołyńskie oraz Wołyń zachodni). Największą pomocą w ustaleniu tytułów ineditów byłoby na tym etapie dokładne rozpoznanie regionalnej przynależności wszystkich tekstów i melodii oraz notatek zawartych w tekach z rękopisami i porównanie ich z tomami Ludu. Przyniosłoby to podstawowe informacje służące do ustalenia zasobu źródeł niepublikowanych przez Kolberga. Niestety w trybie działań przyjętym w latach 1959-1961 nie było przewidziane równoległe analizowanie całości spuścizny rękopiśmiennej i drukowanej Kolberga, co okazać się miało wkrótce zasadniczym błędem, a wynikało m.in. z nieznajomości warsztatu autora Ludu jako badacza terenowego i wydawcy, a także ze zbyt krótkiej perspektywy czasowej przewidzianej na wydanie całości Dzieł wszystkich. Duże problemy stwarzały nowej edycji także warunki stawiane wówczas planom wydawniczym, ograniczające ostatecznie na początku roku 1961 Dzieła wszystkie Kolberga do sześćdziesięciu sześciu tomów. Aby 1 Przewidywano zamieszczenie fotografii i rysunków wykonanych współcześnie, ale prezentujących obiekty pochodzące z czasów badań Kolberga oraz reprodukowanie obrazów i rycin malarzy XIX-wiecznych przedstawiających polską wieś i życie chłopów. 2 Brulion listu do A. Bielowskiego z 15 III 1869, Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 301–305. 64 �wydać wtedy książkę naukową, należało mieć nie tylko zgodę cenzury i na jej treść, i na wysokość planowanego nakładu, ale także przydział papieru1 zależny od decyzji odpowiedniej jednostki w Ministerstwie Kultury i umowę z koncesjonowanym wydawnictwem, które miało dostęp do również koncesjonowanych drukarni. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze nawiązało współpracę z dwoma wydawnictwami: Polskim Wydawnictwem Muzycznym w Krakowie i Ludową Spółdzielnią Wydawniczą w Warszawie. Wydawnictwo krakowskie było oczywistym wyborem ze względu na konieczność składania w ineditach dużej ilości nut, ponadto już wcześniej jego dyrekcja planowała reedycję Ludu Kolberga, a w roku 1957 zgłosiła chęć współpracy tym zakresie z Towarzystwem Ludoznawczym. Mieczysław Tomaszewski, redaktor naczelny PWM od r. 1954, później dyrektor tego wydawnictwa, wiedział, jak ważny dla dalszego rozwoju badań etnomuzykologicznych jest dostęp do źródeł zgromadzonych przez Kolberga. Udział Ludowej Spółdzielni Wydawniczej w druku tej serii, zawierającej dokumentację XIX-wiecznej kultury ludowej, wiązał się po części z rolą Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego (do którego należała wówczas LSW) w uzyskaniu zgody władz na druk Dzieł wszystkich. W połowie roku 1961 w druku był tom pierwszy Dzieł Kolberga: fotooffsetowa reedycja Pieśni ludu polskiego z 1857 r., kilka tomów następnych przekazanych było do retuszowania2 w PWM w Krakowie, ale nie przygotowano do nich jeszcze planowanych uzupełnień z rękopisów ani komentarzy, indeksów itp., a nawet nie ustalono autorów większości tych opracowań. Natomiast spośród przewidzianych ineditów jako możliwe w najbliższych latach rysowało się jedynie wydanie korespondencji i Mazur pruskich. Korespondencja była wtedy jedynym zespołem materiałów formalnie łatwych do wydzielenia z całości spuścizny Kolberga, wiadomo też było, że nad jej przygotowaniem do druku pracuje od dawna M. Turczynowiczowa. Tom Mazury pruskie istniał w postaci opracowanego przez Kolberga rękopisu, który – jak się wtedy wydawało – zawiera całość zbiorów Kolberga z tego regionu. Niewłaściwe planowanie i ogromne opóźnienie prac nad Dziełami Kolberga były między innymi przyczyną, dla której na walnym zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we wrześniu 1 Zob. przypis 1 na s. 61. Przed sporządzeniem klisz do druku fotooffsetowego retuszowano egzemplarz tomu: poprawiano niewyraźne czy odwrócone czcionki oraz błędy wskazane przez Kolberga w erracie, o ile wprowadzenie erraty możliwe było w obrębie jednego wiersza lub jednego taktu w nutach. 2 65 �1961 r. przyjęto rezygnację Józefa Gajka ze wszystkich pełnionych wówczas przez niego funkcji. Redaktorem Dzieł wszystkich został wtedy Józef Burszta, a redakcję przeniesiono z Wrocławia do Poznania1. Formalnie stało się to w październiku 1961 r., ale praktycznie przekazanie nowemu redaktorowi uprawnień i dokumentacji trwało rok. Józef Burszta, po wstępnym zapoznaniu się ze stanem prac wydawniczych i będącym wówczas w drukarni pierwszym tomem Dzieł wszystkich Kolberga postanowił zmienić część przyjętych zasad. Konieczne dla każdej monografii regionalnej charakterystyki zebranych przez Kolberga źródeł, materiały uzupełniające (suplementy) pochodzące z rękopisów, komentarze źródłowe do tekstów i melodii zamieszczonych w danej monografii, zestawienia bibliograficzne, a także indeksy, nowy redaktor postanowił publikować w zeszytach odrębnych dla każdego regionu. Zeszyty te razem złożyłyby się na tomy 37-38, następujące bezpośrednio po części reedycyjnej Dzieł. Przyczyn tej decyzji było kilka, m.in. stan prac nad planowanymi opracowaniami, które w większości nie były jeszcze w ogóle podjęte przez autorów2, a przede wszystkim bardzo ograniczona wówczas orientacja w zawartości zachowanych rękopisów Kolberga. Do Pieśni ludu polskiego, pierwszego tomu Dzieł, który był antologią polskich ballad ludowych i tańców, nie przewidywano suplementów, były one jednak konieczne dla innych wznawianych tomów zawierających materiały regionalne, a opracowanie ich bez pełnego rozpoznania spuścizny rękopiśmiennej Kolberga było niemożliwe. Również niemożliwe było przygotowanie komentarzy źródłowych do melodii i tekstów wydanych przez autora Ludu w XIX w. bez wskazania i scharakteryzowania ich zapisów zachowanych w spuściźnie rękopiśmiennej. Przedwczesne byłoby nawet zestawienie literatury wykorzystanej przez Kolberga w danej monografii bez wyłonienia wszystkich odnoszących się do niej materiałów zawartych w tekach. Pewne znaczenie miało także znaczne opóźnienie w przekazywaniu obiecanych tomów subskrybentom 3. 1 Zob. Sprawozdanie z XXXVI Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Białymstoku w dniach 15. i 16. IX 1961 r., „Lud” T. XLVII za rok 1961, s. 628. 2 Jedynie wstępy do Pieśni ludu polskiego (T. 1 DWOK) były już przygotowane przez autorów, ale do tomów następnych nie było jeszcze podobnych opracowań. 3 Przedpłaty subskrybentów osiągnęły wtedy ponad milion złotych, zawarta z nimi umowa przewidywała przekazanie im w roku 1961 sześciu tomów, a całości dzieł Kolberga do roku 1966. 66 �Koncepcja ta, tj. oddzielenie komentarzy, suplementów i innych uzupełnień od fotooffsetowo drukowanych tomów, została w listopadzie 1961 r. zaakceptowana przez Komitet Redakcyjny działający pod kierunkiem Juliana Krzyżanowskiego i przez Wydział Nauk Społecznych PAN, sprawujący opiekę naukową nad edycją Dzieł wszystkich Kolberga. Druk 36 tomów techniką fotooffsetową, więc nie wymagający prac autorskich i redakcyjnych, udostępniał etnografom, folklorystom, muzykologom i regionalistom dużą część potrzebnych im źródeł, a wydawcy dawał nieco czasu potrzebnego na opracowanie do druku tomów opartych na zachowanych rękopisach. Ponadto pozwalało to stosunkowo szybko spełnić choć w części zobowiązania wobec subskrybentów, którym Towarzystwo w roku 1960, ogłaszając przedpłaty, obiecało dostarczenie całości Dzieł Kolberga w ciągu pięciu lat. Do najpilniejszych zadań nowego redaktora należało skompletowanie zespołu stałych pracowników redakcji, zorganizowanie warsztatu edytorskiego, zweryfikowanie dotychczasowego planu tytułowego i szybkie podjęcie prac nad tomami edycyjnymi Dzieł Kolberga, tj. nad tomami opracowywanymi na podstawie rękopisów1. W ciągu dwu początkowych lat w redakcji zatrudnione zostały, poza sekretarzem redakcji, trzy redaktorki, z których dwie były polonistkami, a tylko jedna muzykolożką. Przez kilkanaście lat następnych nie udało się powiększyć tego zespołu z powodu narzucanych przez władze ograniczeń w tworzeniu nowych etatów i braku pieniędzy na zatrudnienie nowych osób. Powracające co jakiś czas rządowe nakazy tzw. „kompresji etatów”, a przede wszystkim stałe ograniczanie funduszy na wydanie Dzieł Kolberga uniemożliwiały zaangażowanie kolejnych pracowników, a ze względu na specyfikę Kolbergowskich źródeł, w których tak wiele miejsca zajmuje muzyka, konieczne było od początku przede wszystkim zatrudnienie jeszcze co najmniej jednego muzykologa, a także poszerzenie zespołu o innych specjalistów. 1 Zob. J. Burszta „Dzieła wszystkie” Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania, „Literatura Ludowa” R. VIII: 1964, nr 4–6, s. 34–47; J. Burszta i M. Tarko Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, „Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału I PAN” 1964, z. 4, s. 45–56; J. Burszta Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie, w: O. Kolberg Pomorze (DWOK T. 39), s. V–XIX; tegoż Oskara Kolberga opus magnum, „Nowe Książki” 1980, nr 12, s. 1–6. Zob. też A. Skrukwa Dzieje edycji „Dzieł wszystkich” O. Kolberga, „Twórczość Ludowa” R. V: 1990, nr 4/17, s. 17–21, oraz tejże Profesor Józef Burszta – redaktor „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga, w: Od etnografii wsi do antropologii współczesności, pod red. W. Dohnala, Poznań 2014, s. 303-314. 67 �Redakcja Dzieł wszystkich Kolberga w Poznaniu dopiero we wrześniu 1962 r. otrzymała uprawnienia zapewniające jej w ramach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego konieczny zakres samodzielności. Wówczas przekazano też do Poznania rękopisy z Pracowni Kolbergowskiej we Wrocławiu. Upłynęły wtedy już ponad dwa lata z sześciu przewidzianych przez uchwałę z 1960 r., a ten ogromny zespół rękopisów – jak się wówczas okazało – nadal pozostawał praktycznie nierozpoznany. Dlatego bez względu na czasochłonność tego zadania konieczne było wykonanie szczegółowej i dokładnej inwentaryzacji całości Kolbergowskiego archiwum. Przed podjęciem jakichkolwiek prac edytorskich trzeba było ustalić, które zapisy opublikowane już były w XIX w. przez autora Ludu, a które należy wydać obecnie, oraz jakich regionów dotyczą materiały dotąd nie drukowane. Ponadto ze względu na charakter spuścizny rękopiśmiennej Kolberga wyjaśnienia wymagały nie tylko relacje miedzy zachowanymi rękopisami a drukowanymi tomami Ludu i Obrazów etnograficznych, ale także wzajemne zależności miedzy tekstami i melodiami znajdującymi się w rękopisach (zapisy ze słuchu, tzw. terenowe, oraz ich kopie, tj. czystopisy zredagowane do różnych publikacji), do czego trzeba będzie tu jeszcze wrócić. Wyłonienie materiałów do tomów o profilu rzeczowym, takich jak Pisma muzyczne, Kompozycje oraz Studia, rozprawy i artykuły, wymagało, poza rozpoznaniem rękopisów, także kwerend1 w prasie i innych publikacjach XIX-wiecznych oraz w zbiorach bibliotek i archiwów, ponieważ bibliografie etnograficzne, muzyczne i historyczno-literackie zawierały noty tylko cząstki drukowanych prac i utworów Kolberga. Ministerstwo Kultury przed przekazaniem następnych rat dotacji wymagało podania planu tytułowego Dzieł wszystkich, dlatego zanim można było podjąć rzeczywistą inwentaryzację, konieczne było szybkie, ale z konieczności dosyć ogólne rozpoznanie rękopiśmiennej i drukowanej spuścizny Kolberga. W połowie roku 1964 zapoznanie się z rękopisami, 1 Kwerendy niezbędne do ustalenia wykazu publikacji Kolberga przeznaczonych do Pism muzycznych (DWOK T. 61-62), m.in. w całości Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i „Ruchu Muzycznego”, wykonał wydawca tych tomów, Mieczysław Tomaszewski. Poszuki­ wania kompozycji Kolberga w zbiorach różnych instytucji w Polsce i poza krajem przeprowadziła Danuta Idaszak, która także przygotowała je do druku (DWOK T. 68 i 69). Kwerendy w XIX wiecznej prasie polskiej i innych wydawnictwach w poszukiwaniu tekstów Kolberga zamieszczonych później w tomie Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63) przeprowadziły Elżbieta Millerowa i Agata Skrukwa. 68 �trzeba podkreślić że jeszcze bardzo ogólne, pozwoliło ustalić ten plan Dzieł wszystkich Kolberga na 70 tomów1. Na poszerzenie liczby tomów z przewidzianych poprzednio 66 oraz na nowe tytuły i inne zmiany planów wyraził zgodę Komitet Redakcyjny oraz władze PAN. Już to wstępne zapoznanie się z rękopisami Kolberga w latach 1963 i 1964 wskazało, że spośród materiałów dotąd niepublikowanych najłatwiejsze do wyodrębnienia są zapisy dotyczące Pomorza i Mazur. Decyzja o przygotowaniu do druku monografii tych regionów przed wykonaniem inwentaryzacji całości rękopisów była trudna i nieco ryzykowna, ale jak się później okazało niezbędna, ponieważ po zakończeniu obchodów Millenium dalsze finansowanie edycji Dzieł wszystkich Kolberga i przydział papieru na druk były bardzo niepewne. Przez cały czas trwania „realnego socjalizmu” papier drukarski był towarem deficytowym. Już w roku 1964, gdy dobiegało końca wydawanie części fotooffsetowej Dzieł, delegacja Komitetu Redakcyjnego starająca się w Ministerstwie Kultury o przydział papieru na tomy następne, usłyszała od ówczesnej dyrektorki departamentu książki: „Przecież macie już swojego Kolberga, czego więcej chcecie”. Dlatego Burszta, redaktor Dzieł wszystkich, postanowił możliwie szybko, jeszcze przed zakończeniem finansowania obchodów Millenium, wydać dwie monografie: Pomorze i Mazury pruskie (tomy 39 i 40) jako początek serii ineditów oraz w tym samym czasie oddać do druku Korespondencję Oskara Kolberga (tomy 64–66). Uważał, że nieodzowne jest stworzenie faktów dokonanych w postaci druku tych tomów, aby wypełnienie luki między nimi było niepodważalną koniecznością. Dodać tu trzeba, że do monografii Pomorza i Mazur w latach następnych nie odkryto w zbiorach Kolberga materiałów innych poza pierwotnie wskazanymi2, nie odnaleziono także nowych tekstów do Korespondencji3. Natomiast przygotowanie do druku listów pisanych przez Kolberga i przez niego otrzymanych przed zinwentaryzowaniem i dokładnym poznaniem całości jego spuścizny rękopiśmiennej, 1 Plan wydawniczy z 1964 przedstawiony jest m.in. w artykule J. Burszty i M. Tarki Wydanie „Dzieł wszystkich” Oskara Kolberga…, s. 52-53. Wykaz wydanych tomów Dzieł wszystkich znajduje się w Bibliografii prac Oskara Kolberga w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Jedynie w roku 2013 wśród kilkudziesięciu rycin wyjętych z tek Kolberga w okresie, gdy redaktorem Dzieł był Gajek, tj. przed rokiem 1962, odnaleziono pięć rysunków otrzymanych przez Kolberga w czasie badań na Pomorzu w 1875 r., zob. s. 57. 3 Korespondencja Oskara Kolberga została wydana jako tomy 64-66 Dzieł wszystkich w latach 1965-1969. 69 �choć przyniosło poprawnie wydane teksty, uniemożliwiło opracowanie zadowalającego komentarza do tej korespondencji1. W trakcie redagowania Pomorza i Mazur pruskich zostały ustalone i spisane w odpowiednich instrukcjach ogólne zasady opracowania nowych monografii2. Po analizach treści tomów wydanych przez Kolberga przyjęty został ramowy porządek rzeczowy dla nowych monografii regionalnych, wzorowany na stosowanym przez autora Ludu. Powstały też specjalistyczne instrukcje dotyczące m.in. zasad odczytywania melodii w zapisach terenowych, systematyki pieśni, porządkowania w druku melodii tańców3, zakresu modernizacji pisowni oraz transkrypcji tekstów gwarowych4. Instrukcje dotyczące języka musiały uwzględnić jego znaczne zróżnicowanie ponieważ w spuściźnie Kolberga, poza polszczyzną potoczną, np. w spisanych przez niego relacjach o obrzędach czy w opisach strojów, znajdujemy zapisy literatury ludowej z różnych regionów, przede wszystkim Polski i Ukrainy, tj. język artystyczny folkloru polskiego i ukraińskiego, przykłady potocznej mowy ludowych informatorów polskich i ukraińskich oraz polski język literacki z różnych epok, np. w przytaczanych fragmentach dawnych dzieł, m.in. kronik, utworów Jana Kochanowskiego, Wespazjana Kochowskiego, Jędrzeja Kitowicza, renesansowych zielników, fragmentów literatury sowizdrzalskiej czy prac XVIII i XIX-wiecznych historyków i historyków literatury. Dla notowanych przez Kolberga (lub jego współpracowników) informacji pochodzących z wywiadów i obserwacji, m.in. opisów z zakresu kultury materialnej, notatek na temat przebiegu obrzędów, wierzeń, praktyk leczniczych itp. w zakresie modernizacji języka i interpunkcji przyjęto zasady edytorskie stosowane przy wydawaniu XIX-wiecznych źródeł literackich i historycznych. Osobne instrukcje dotyczyły zapisów tekstów folkloru, aby 1 M.in. nie można było wskazać miejsca druku materiałów etnograficznych dołączonych przez autora listu, ponieważ odpowiednie tomy nie były jeszcze opracowane, nie zawsze też można było powiązać treść listu z notatkami zawartymi w innych rękopisach. 2 Zasady opracowania nowych tomów przedstawił ogólnie J. Burszta m.in. we wstępie do tomu Pomorze (DWOK T. 39), s. V-XIX. On też był autorem instrukcji ramowej i niektórych szczegółowych. 3 Instrukcje związane z przygotowaniem do druku zapisów nutowych Kolberga i ich porządkowaniem w nowych tomach przygotowali Marian Sobieski i Danuta Pawlakowa. 4 Instrukcję taką dla tekstów polskich opracowała Monika Gruchmanowa, dla ukraińskich Władysław Kuraszkiewicz. W rękopisach znajdują się również teksty w innych językach słowiańskich oraz litewskie, których opracowanie wymagało każdorazowo konsultacji ze specjalistami. 70 �prawidłowo oddać w druku notację Kolberga. Specjalnego potraktowania wymagały też liczne przykłady wyrażeń i zwrotów gwarowych zestawiane w osobnych słownikach lub wplatane w opis, ponieważ dokumentowały one stan gwar danego regionu w okresie prowadzonych przez Kolberga badań, a dla niektórych dialektów bywały dokumentacją najwcześniejszą. Konstruując plan wydawniczy w 1964 r. na podstawie wstępnego rozpoznania rękopisów, postanowiono wydać jedenaście nowych monografii, tj. wspomniane już tu Pomorze i Mazury pruskie oraz Śląsk, Góry i Podgórze, Podole, Tarnowskie–Rzeszowskie, Sanockie–Krośnieńskie, Białoruś–Polesie, Litwa, Ruś Karpacka i Ruś Czerwona. Planowano ponadto wydanie trzech tomów uzupełniających monografie, których druk rozpoczął Kolberg: Mazowsze cz. VI i VII i Kaliskie cz. II. Pozostałe materiały etnograficzne i folklorystyczne miały się znaleźć w suplementach do Ludu i Obrazów etnograficznych oraz w tomach Przysłowia, Materiały do etnografii Słowian i Miscellanea. Ponadto zaplanowano osobne tomy na opracowania melodii ludowych, kompozycje Kolberga, jego pisma muzyczne, studia rozprawy i artykuły oraz korespondencję. Dla przygotowania tych 34 tomów oraz planowanych zeszytów przeznaczonych na uzupełnienia dla tomów 1–36 i komentarze do nich konieczna była – jak już tu stwierdzano – inwentaryzacja wszystkich rękopisów, tj. szczegółowe rozpoznanie zawartości całej zachowanej spuścizny Kolberga. W trakcie inwentaryzacji dla każdej teki lub innego zespołu rękopisów mającego własną sygnaturą archiwalną założono odrębną „księgę inwentarzową” i notowano w niej wszystkie zapisy znajdujące się na kolejnych kartach w danej tece, niezależnie od ich autorstwa, treści, formy, postaci czy gatunku folkloru. Notowano więc incipity wszystkich pełnych i fragmentarycznych utworów, wszystkich opisów, notatek i not bibliograficznych, wykonanych zarówno przez Kolberga, jak i jego współpracowników, znanych z nazwiska bądź nieznanych, a także kolejny numer melodii służący do identyfikacji zapisów nutowych bez tekstu. Zapisów takich na niektórych kartach jest nawet ponad pięćdziesiąt na jednej stronie, ponieważ Kolberg w czasie badań terenowych notował melodie często in continuo, po kilka na jednej pięciolinii. Równocześnie sprawdzano, czy były one zamieszczone w którymś z tomów Ludu i po ustaleniu miejsca druku, wpisywano informacje o tym w inwentarzu, a w roboczym egzemplarzu tomu na odpowiedniej stronie notowano dane o rękopisie. Dla zapisów niedrukowanych przez Kolberga wpisywano w inwentarzu na podstawie proweniencji 71 �geograficznej informację o regionie, którego dotyczą. Przedtem po analizie tomów wydanych przez Kolberga i innych jego wypowiedzi uściślono zasięgi poszczególnych monografii składających się na Lud i Obrazy etnograficzne, nanosząc je na mapę z zaznaczonymi granicami administracyjnymi obowiązującymi w XIX w. Granice terytoriów objętych monografiami najczęściej nie były przez Kolberga dokładnie precyzowane, w znacznej też mierze zależały od obowiązujących w jego czasach podziałów politycznych i administracyjnych, co dotyczy zwłaszcza granic zaborów. Ściślejsze wyznaczenie zasięgów regionów etnograficznych było też niemożliwe przed zbadaniem ich kultury ludowej, a publikacje Kolberga bywały w tym zakresie pionierskie. On sam dla określenia terytorium objętego monografią z konieczności posługiwał się często terminem „powiat”, a jego monografie obejmowały najpierw jedną taką jednostkę administracyjną lub dwie (jak Sandomierskie i Kujawy), później kilka lub kilkanaście (jak Poznańskie czy Radomskie). Zresztą dość często wydając kolejny tom, „wkraczał” na teren monografii sąsiedniego regionu, np. zapisy folkloru z Sandomierskiego wydał już w 1865 r. w osobnej monografii, w drugim tomie Ludu, a późniejsze materiały uzupełniające z tego regionu zamieścił w wydanym w latach 1887–1888 Radomskiem. Przyczyną bywało nie tylko pozyskanie materiałów uzupełniających, ale także sztuczność granic politycznych, m.in. dzielących Kujawy granicą prusko-rosyjską, a Krakowskie między zabór rosyjski i austriacką Galicję. Np. część zapisanych przez siebie pieśni reprezentujących folklor krakowski z okolic Olkusza, Ojcowa i paru innych miejscowości leżących w zaborze rosyjskim, opublikował Kolberg w monografii Krakowskie, a wiele lat później inne pieśni i melodie z tych miejscowości w Kieleckiem. Jednak w trakcie ustalania przeznaczenia niedrukowanych dotąd materiałów trzeba było rozstrzygać takie problemy jednoznacznie, kierując się wynikami wspomnianych analiz i ustaleń. Inwentaryzacja rękopisów była bardzo czasochłonna między innymi dlatego, że znaczna część zawartości tek to pieśni, często z melodiami, oraz melodie tańców i melodie wokalne bez tekstów. W sumie w charakteryzowanym tu archiwum znajduje się nieco ponad 25 000 melodii w różnym stadium opracowania, a tekstów pieśni i przyśpiewek jest znacznie więcej1. Są to zapisy Kolberga ze słuchu i kopie znacznej ich części przygotowywane przez 1 Np. w dwu rękopisach z przyśpiewkami (bez melodii), które będą scharakteryzowane nieco dalej, jest około 5000 jedno- i dwuzwrotkowych tekstów. 72 �niego do różnie sprofilowanych, ale nie zawsze wydanych publikacji, a także pewna liczba kopii sporządzanych przez późniejszych wydawców w latach 1900–1914. Jednak te kolejno powstające „warstwy”, tj. prymarne rękopisy Kolberga i późniejsze ich wersje redakcyjne nie przetrwały w całości, a zachowane ich fragmenty przechowywane są dziś w różnych tekach niezależnie od pochodzenia regionalnego, o czym już tu wspominano. Melodii i tekstów pieśni zapisanych na kartach z odnotowaną lokalizacją1 szukano w trakcie inwentaryzacji w monografii określonej przez tę notę. Zwykle trzeba było starannie przeglądać cały tom, aby upewnić się, czy dany utwór był drukowany, czy jednak nie, bowiem w rękopisach znaczna część pieśni i melodii nie ma adnotacji dotyczącej ich funkcji. Jednak nawet jeżeli w rękopisie melodia miała np. notę „weselna” lub „dożynkowa”, to nie zawsze można było być pewnym, że w druku znalazła się w rozdziale określonym taką notatką. Jak sam Kolberg pisał, melodie służyły do różnych tekstów i wykonywane były w różnych sytuacjach, a teksty – zwłaszcza przyśpiewki – podkładano pod różne melodie. Dlatego dopiero dokładne przejrzenie całej monografii dawało pewność, że analizowana pieśń czy melodia nie była rzeczywiście przez Kolberga opublikowana. Znacznie więcej pracy wymagało ustalenie przynależności regionalnej pieśni i melodii oraz miejsca ich druku, jeżeli na karcie nie było noty lokalizacyjnej, a w wypadku tych utworów zdarzało się to stosunkowo częściej niż w rękopisach pozostałych gatunków folkloru czy w notatkach etnograficznych. Dotyczyło to także zapisów terenowych. Uszkodzenia narożnika2, na którym była wpisana nota lokalizacyjna, albo zatarcie jej, co zdarzało się po latach w wypadku notatek ołówkowych, utrudniało odczytanie lub próby rekonstrukcji tych not, tj. odtworzenia pochodzenia regionalnego utworów znajdujących się na karcie. Podobne problemy stwarzały przypadkowe podziały kart czy arkuszy dokonywane przez wydawców 1 Problemy związane z interpretacją not lokalizacyjnych w rękopisach Kolberga szerzej omawia E. Milller w artykule Kolbergowskie metody zbierania i wydawania tekstów ludowych w świetle rękopisów, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii kultury, red. L. Bielawski, J.K. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Warszawa 1995, zob. tam zwłaszcza s. 17–26. Zob. też: E. Millerowa Literatura ludowa w zbiorach Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II (DWOK T. 85/II). 2 Jedną z przyczyn takich uszkodzeń było to, że tekturowe teczki używane przez Kolberga do przechowywania rękopisów mają zwykle wymiary 34,3 × 22,5 cm albo nieco mniejsze, a np. używany przez niego papier nutowy ma wymiary 35 × 27,2 cm, dlatego jego brzegi wystawały poza okładkę teki i z czasem ulegały uszkodzeniom. W Archiwum PTL w roku 1953 umieszczono rękopisy razem z oryginalnymi tekami w nowych odpowiednio większych okładkach. 73 �materiałów Kolberga i osoby „porządkujące” rękopisy po śmierci Kopernickiego, tj. po roku 1891. Ponieważ notę lokalizacyjną zapisywał Kolberg często tylko u góry pierwszej strony złożonego na pół arkusza1, tworzącego dwie połączone karty, po rozdzieleniu takich połówek na osobne karty, do czego dochodziło po wielokrotnym ich rozkładaniu, druga pozbawiona była lokalizacji. W sumie kart, dla których lokalizację regionalną trzeba było odtwarzać, było wiele. Dla odszukania miejsca druku pieśni i melodii zanotowanych na takich kartach lub właściwego przypisania ich do którejś z planowanych nowych monografii regionalnych trzeba było często przeprowadzać szersze analizy i poszukiwania w wielu tomach, a także w innych zespołach rękopisów. Przy ustalaniu miejsca druku tekstów pieśni możliwe było w pewnym stopniu wykorzystanie indeksów incipitów sporządzonych do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych. Jednak Kolberg w wielu monografiach łączył przyśpiewki w kilkuzwrotkowe „aglomeraty” (tak sam nazywał takie zestawienia tekstów zamieszczone pod jedną melodią), czasem nawet kilkunastozwrotkowe, a w pierwotnym indeksie incipitów ujęta była tylko ich pierwsza zwrotka. Dopiero wykonany w latach 1965–1966 indeks incipitów zwrotek obejmujący wszystkie tomy serii fotooffsetowej i część wydanych już tomów edycyjnych ułatwiał wyszukiwanie tekstów przyśpiewek. Indeks incipitów tekstów pieśni i przyśpiewek był jednak narzędziem tyko pomocniczym. Redagowanie przez Kolberga do druku melodii wiązało się często z powstawaniem drobnych odmianek w incipitach (np. obecność albo brak interiekcji oj, da, da dana, ej itp.), nieistotnych dla identyfikacji tekstu pieśni, ale wpływających na miejsce jej incipitu w alfabetycznie szeregowanym indeksie. Te drobne różnice między zapisanym ze słuchu tekstem, a ostateczną jego postacią w drukowanym tomie, utrudniały odszukanie tekstu przy pomocy indeksu incipitów. Próby skonstruowania indeksów zapisów nutowych dla tomów Kolberga nastąpiły już po zinwentaryzowaniu znacznej części jego tek i również nie zawsze były pomocą wystarczającą w wyszukiwaniu w druku melodii znajdujących się w rękopisach2. Obecnie funkcjonuje Elektroniczny Indeks 1 Tak zapisane są noty lokalizacyjne np. w większości rękopisów terenowych pochodzących prawdopodobnie z lat 1839–1870, znajdujących się dziś w tece 43 Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1352, np. k. 34-62, 70-71). 2 Już w 1955 r. Adam Rieger pisał: „Indeks melodyczny do zbiorów Kolberga z przytoczeniem początkowych fragmentów melodii pozwoliłby w pełni wyzyskać trudno dostępny materiał muzyczny z prac Kolberga i ułatwiłby konieczną konfrontację z obecnie zbieranymi 74 �Folkloru Muzycznego (EIFM) Instytutu im. Oskara Kolberga1 , który pozwala przeszukiwać incipity melodii i tekstów zapisanych pod nimi i kieruje do miejsca druku w Dziełach wszystkich Kolberga. Pozostałe gatunki folkloru i notatki dotyczące języka, zwyczajów, wierzeń czy kultury materialnej nasuwały zwykle nieco mniej problemów w trakcie ustalania miejsca ich druku w Ludzie, choć i one zamieszczane były przez Kolberga nie tylko w osobnych, wyłącznie im poświęconych rozdziałach. Np. informacje o wierzeniach i podania wierzeniowe ilustrowały czasem materiały na temat budowy chaty czy prac polowych. Podobnie przysłowia wykorzystywał Kolberg m.in. do charakteryzowania w rozdziale „Lud” stosunku miejscowej ludności do bliższych i dalszych sąsiadów i innych grup etnicznych. Natomiast słownictwo gwarowe znajduje się praktycznie w każdym rozdziale – nazwy narzędzi, naczyń, części stroju, czynności podawał Kolberg w tym miejscu tekstu, w którym jest o nich mowa. Czynił tak nawet w początkowych monografiach (Kujawy, Krakowskie i Poznańskie), mimo że liczne przykłady miejscowego dialektu podawał tam w osobnych rozdziałach i zestawieniach słownikowych2. Wyjaśnienia przynależności regionalnej wymagały też często rękopisy innych osób, które przekazały Kolbergowi swe zbiorki pieśni lub notatki, zwłaszcza jeżeli w korespondencji nie zachowały się ślady ich wzajemnych kontaktów, a rękopis był pozbawiony noty lokalizacyjnej i podpisu autora. Ustalenia wymagało wtedy nie tylko miejsce sporządzenia zapisów, ale i ich autorstwo. Jak wspominano już w biografii Kolberga, jego współpracownicy starali się przekazywać swe notatki osobiście lub przez okazje, aby uniknąć dosyć wygórowanych opłat pocztowych, a przede wszystkim kontroli poczty stosowanej w zaborze rosyjskim nie tylko na granicy, ale także wewnątrz Królestwa. Nie wszyscy z nich podawali miejsce zanotowania melodiami”, A. Rieger Zagadnienia leksykalnego indeksowania melodii ludowych, „Lud” T. XLII za rok 1955, s. 554–606. Zob. też E. Dahlig Z zagadnień komputerowej archiwizacji i analizy melodii ludowych, „Muzyka” R. XLIV: 1999, nr 2, s. 101–113; E. Antyborzec i Ł. Smoluch Kolberg multimedialny. Między technologią a prawdą etnograficzną, „Lud” T. 98: 2014, s. 109–112; E. Antyborzec, S. Zielonka Cyfrowy świat Kolberga, „Dziedzictwo Kulturowe Wsi” T. 4 za rok 2020, s. 11–21. 1 Dostępny jest na stronie: www.oskarkolberg.pl, zakładka Archiwum/Indeksy. 2 Dialektom wielkopolskim poświęcił nie rozdział w monografii, a osobną pracę Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego (ZWAK T. I: 1877, s. 3-36), przedruk w tomie Studia, rozprawy i artykuły (T. 63 DWOK), s. 342–388. 75 �przysyłanych materiałów, mimo że Kolberg przypominał o tym, prosząc o zapisanie i dostarczenie potrzebnych mu informacji lub dziękując za otrzymane teksty. Nie wszyscy też podpisywali się, zwłaszcza gdy była to kartka z pojedynczym tekstem pieśni. Niekiedy Kolberg sam na rękopisach swych korespondentów odnotował nazwisko osoby, która je przysłała, a czasem notatki włączone były bezpośrednio do listu, co wskazywało i autora, i miejsce zapisu oraz graniczną datę powstania rękopisu. W szczególnych sytuacjach pochodzenie regionalne zapisu można było ustalić przy pomocy kopii sporządzonych przez Kolberga. Np. porównanie pieśni znajdujących się w ofiarowanym Kolbergowi w 1862 r. rękopisie pt. Ukraińskie śpiewy i tańce1 z wykonanymi przez niego kopiami tych tekstów i melodii, mającymi notę „od Kowla” lub „z Polesia (od Kowla)”, pozwoliło uściślić pochodzenie tego zbioru obejmującego ponad 100 tekstów i 74 melodie, którego autor nie odnotował lokalizacji geograficznej. Nazwisko autora (autorki?) tego obszernego rękopisu pozostało jednak nieznane. Na nieco inną sytuację wskazuje związek kilku zapisów nutowych Kolberga ze zbiorkiem pieśni zanotowanych bez melodii przez nieznanego autora w niewielkim zeszyciku2. W jednym z rękopisów Kolberga znajduje się sześć początkowych tekstów z tego zbiorku w tej samej kolejności, są tam opatrzone melodiami i notą „Krzeszowice”. Sądzić można, że Kolberg po otrzymaniu zeszytu skłonił autora do zaśpiewania zapisanych tam pieśni, a nota „Krzeszowice” nad każdą z melodii wskazuje lokalizację tych i innych pieśni ze zbiorku tekstów3. Takie możliwości porównania pozbawionego lokalizacji rękopisu anonimowego autora z zapisem lub kopią Kolberga nie są jednak zbyt liczne. 1 Rękopis Ukraińskich śpiewów i tańców znajduje się w tece z materiałami z Wołynia (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 170-186), dokładniej został scharakteryzowany we wstępie do tomu Wołyń. Suplement do tomu 36 (DWOK T. 84), zob. tam s. XXXI-XXXII. Większość Kolbergowskich kopii pieśni z tego zbioru przechowywana jest w tece 28. Polesie (Arch. PTL) oraz w zbiorach o sygnaturach 3206 i 3207 Wołyń (BN PAU i PAN). 2 Rkp. nieznanego autora w Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1325, k. 39–79. 3 Zob. np. pieśni 873, 879, 886, 891, 896, 909 oraz 912 w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement do tomów 5–8 cz. II (DWOK T. 73/II). Dodatkową przesłanką było opatrzenie przez autora rękopisu tekstu jednej z pieśni notą „Krakowiak z dn. 21/6 z r. 1868”, tj. datą ślubu Róży Potockiej z Władysławem Krasińskim, który odbył się w Krzeszowicach. Melodię tej pieśni z pierwszą zwrotką tekstu (z notą „włościanie krzeszowieccy w dn. 21/6 1868”) zamieścił Kolberg w Krakowskiem cz. II (DWOK T. 6), s. 276, nr 495, pełny tekst znajduje się w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. III (DWOK T. 73/III), s. 223. 76 �Wyniki inwentaryzacji wskazały, w których tekach znajdują się materiały do planowanych nowych monografii, a okazało się także, że dla większości regionów objętych monografiami wydanymi przez Kolberga istnieją w rękopisach obfite i cenne materiały, które z różnych powodów nie zostały przez niego opublikowane w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Najbardziej oczywiste są przyczyny pomijania przez Kolberga tekstów patriotycznych, zwłaszcza pieśni i podań związanych z historią Polski, ponieważ na druk ich w tomach wydawanych w Warszawie nie dawała zgody cenzura rosyjska, a zamieszczenie takich utworów w późniejszych tomach drukowanych w Krakowie zamykało książce drogę do odbiorców w zaborze rosyjskim1 – na granicy rosyjskiej cenzurowane były wszystkie przewożone lub przesyłane druki i rękopisy. W innych przypadkach wynikało to stąd, że część zapisów uzyskał już po wydaniu odpowiedniej monografii, np. tekst szopki2 Jana Hyłki, murarza krakowskiego, otrzymał Kolberg w roku 1887, wiele lat po wydaniu Krakowskiego. Niektóre inne materiały, np. rysunki3 zabudowań z Lubelskiego wykonane przez Ciesielskiego były nieudolne i wymagały poprawek z udziałem dobrego rysownika, na co Kolberg widocznie nie mógł się zdecydować. Część wreszcie została pominięta przez Kolberga, gdyż ograniczony objętością książki selekcjonował zebrane materiały, kierując się ich reprezentatywnością dla kultury ludowej regionu, a w wypadku utworów wiejskich instrumentalistów, śpiewaków i narratorów – jak można dziś sądzić – także wartością artystyczną. Teksty, melodie i opisy pominięte przez autora Ludu, niezależnie od powodów tej selekcji, podczas inwentaryzacji przeznaczane były do druku w suplemencie do danej monografii, a zapisy nierozpoznane co do przynależności regionalnej miały być zamieszczone w tomie Miscellanea, ponieważ od początku prac nad spuścizną Kolberga przyjęto, że opublikowane powinny być wszystkie zgromadzone przez niego źródła. W trakcie inwentaryzacji zidentyfikowano też wiele rękopisów, które były podstawą druku melodii i tekstów zamieszczonych przez Kolberga 1 Zob. J. Kostecki, M. Rowicka Granice wolności słowa w zaborze rosyjskim w latach 1865–1904. Wykaz publikacji polskojęzycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carska cenzurę zagraniczną, T. 1-3, Warszawa 2006. Tam wymieniono wszystkie prace Kolberga wydane w Krakowie, a zakazane w Warszawie w całości lub w części. 2 Tekst opublikowany w: O. Kolberg Krakowskie. Suplement… cz. I (DWOK T. 73/I), s. 23–38. 3 Zob. w O. Kolberg Lubelskie. Suplement do tomów 16–17 (DWOK T. 75), ryc. 11–25 oraz uwagi Wilhelma Kolberga o rysunkach Ciesielskiego tamże, s. 360–362. 77 �w Ludzie i Obrazach etnograficznych, czyli istotnym materiałem do komentarzy źródłowych dotyczących zapisów opublikowanych w XIX w. Komentarze te są ważną częścią suplementów uzupełniających monografie wydane przez Kolberga, tj. tomów 70-84 Dzieł wszystkich. W roku 1963 zaplanowano dla nich zaledwie dwa tomy, czego przyczyną była nie tylko wspomniana już ograniczona wówczas liczba tomów dzieł Kolberga, ale także nieznajomość niezinwentaryzowanych jeszcze rękopisów. Pełne rozpoznanie zawartości tek Kolberga oraz zmiany w statusie redakcji i polityce wydawniczej spowodowały wiele lat później decyzję o przeznaczeniu w Dziełach wszystkich osobnej serii dla uzupełnień oraz komentarzy i zamieszczenie ich w tomach 70–84, odrębnych dla każdej z piętnastu monografii wydanych techniką fotooffsetową. Przewidziano, że znajdą się tam materiały dotyczące danego regionu odnalezione w rękopisach i dotąd niedrukowane (tj. suplementy), komentarze źródłowe do tekstów i melodii opublikowanych przez Kolberga oraz charakterystyka jego pracy nad monografią i zgromadzonych do niej materiałów, wykaz cytowanej i odnotowanej w niej literatury a także indeksy obejmujące całość materiałów z danego regionu, tj. tomy wydane w XIX w. i tom suplementowy. Komentarze miały za zadanie wskazanie wykorzystanych przez Kolberga źródeł, bardzo zróżnicowanych autorsko i formalnie. Są to przede wszystkim rękopisy pochodzące z jego własnych badań, zachowane w wersji prymarnej, powstającej w czasie bezpośredniego kontaktu z wykonawcami i informatorami. Nie przetrwały one wprawdzie w całości, ale w różnym stopniu dla różnych regionów, jednak nawet w takim stanie pozwalają formułować wnioski na temat badań terenowych Kolberga w danym regionie i metod jego pracy. W komentarzach wykorzystano także sporządzane przez Kolberga kopie własnych zapisów, pochodzące dosyć często jeszcze z okresu przed podjęciem edytorskiego programu Ludu. Czasem są one jedynym świadectwem potwierdzającym pochodzenia melodii czy tekstu z badań Kolberga. Zachowane rękopisy innych autorów wskazują, że część z nich powstała na prośbę Kolberga, a część to zbiorki pieśni lub notatki etnograficzne spisane dla własnych potrzeb i przekazane mu przez osoby nie zawsze dziś znane. Zgodnie z wolą autorów Kolberg w druku często nie informował o autorskim pochodzeniu uzyskanych od nich materiałów. Gdy zachowały się ich rękopisy, możemy dziś część takich danych uzupełnić. Przypisy źródłowe do monografii wydanych przez Kolberga dotyczą także wykorzystanych przez niego publikacji. Literatura cytowa78 �na lub przywoływana w monografiach jest bardzo zróżnicowana – od współczesnych mu zbiorów pieśni, podań i bajek, prac historyków i ludoznawców, artykułów etnograficznych i krajoznawczych ogłaszanych w prasie itd., do dawnych kronik i tekstów literackich, a także druków straganowych, np. przyśpiewek i pieśni dziadowskich oraz funkcjonujących jako popularne piosenki fragmentów oper i wodewilów. Wobec częstego w tomach wydanych przez Kolberga podawania odsyłaczy do literatury przedmiotu w postaci niepełnej, a czasem nawet ich braku, wszystkie wskazówki bibliograficzne trzeba było weryfikować, aby w przypisach źródłowych znalazły się pełne adresy bibliograficzne prac cytowanych lub odnotowanych w danej monografii. Czasem w ustaleniu lub uściśleniu not bibliograficznych cytatów, wyciągów i odesłań znajdujących się w Ludzie pomagają zachowane rękopisy. Poza identyfikacją źródeł komentarze zawierają informacje o sposobie ich wykorzystania przez Kolberga oraz o istotnych różnicach między zachowanymi rękopisami lub oryginałami cytowanych prac a tekstami i melodiami zamieszczonymi w monografiach wydanych. Chodzi tu m.in. o teksty pieśni, które w druku bywają skrócone i zamiast kolejnych zwrotek mają odsyłacz do bliskiego wariantu, a także o teksty w druku zniekształcone. Najbardziej wyrazistymi przykładami przywracania w komentarzach pierwotnego brzmienia tekstu zapisanego w terenie są podania i pieśni wzmiankujące o wydarzeniach z historii Polski i odwołujące się do uczuć patriotycznych. Kolberg zwykle rezygnował z publikowania takich tekstów, ale czasem, aby jednak zamieścić ich melodię w monografii, stosował „retusz”, zamieniając w druku np. Rosjan na Francuzów. Podobne praktyki dotyczyły tekstów obscenicznych, w których Kolberg wyrazy niecenzuralne również w druku kamuflował. Koncepcja i zasady opracowania suplementów i komentarzy przedstawione1 zostały we wstępie do pierwszego ich tomu wydanego w 2003 r., odnoszącego się do Pieśni ludu polskiego z 1857 r. 1 Zob. E. Millerowa i D. Pawlakowa „Suplementy” do monografii wydanych przez Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1 (DWOK T. 70), s. V–XVIII. Zob. też E. Miller Suplementy do monografii regionalnych Kolberga. Koncepcja i funkcja tej serii w edycji „Dzieł wszystkich”, w: Ja daję właśnie materiał..., s. 505–527. 79 �Ogólna charakterystyka obecnego stanu spuścizny rękopiśmiennej Kolberga Jak zaznaczono na początku, większość rękopisów została scharakteryzowana we wstępach towarzyszących tomom Dzieł wszystkich Kolberga. Tu natomiast można przedstawić jedynie ogólnie obecny stan jego archiwum, a także opisać te manuskrypty, które z racji swego charakteru nie były przedmiotem analiz w dotychczasowych opracowaniach. Już przeglądając wszystkie rękopisy w trakcie wstępnego rozpoznania, można było dość szybko zauważyć, że Kolberg, orientujący się doskonale w zawartości swoich zbiorów, nie pozostawił spisanych wskazówek dotyczących chronologii i przeznaczenia posiadanych materiałów i ich związku z kolejnymi podróżami badawczymi. O stanie swoich zbiorów informował tylko bardzo ogólnie we wspominanych już tu spisach tek sporządzanych pod koniec życia, a jedynym pozostawionym przez niego wykazem podróży, w większości poświęcanych na badania terenowe, jest itinerarium1. Zawiera ono jednak tylko roczne daty wyjazdów oraz nazwy odwiedzanych miejscowości i regionów, czasem także nazwiska goszczących go osób, a w konfrontacji z innymi źródłami stwierdzić można, że nie jest to wykaz kompletny. Itinerarium spisane zostało pod koniec życia Kolberga, prawdopodobnie na prośbę Kopernickiego, w okresie przygotowań do obchodów jubileuszu pięćdziesięciolecia pracy autora Ludu. Jednak bardzo trudno połączyć podane tam roczne daty pobytu w różnych miejscowościach z zachowanymi zapisami folkloru i notatkami etnograficznymi. Nieco dokładniejsze informacje na temat podróży przynoszą zapiski w notatniku zawierającym spisy dochodów i wydatków2, ale dotyczą one jedynie lat 1859–1869 i tylko w niewielkim stopniu pozwalają powiązać materiały znajdujące się w tekach regionalnych z konkretną podróżą. Dokumentację wyników badań terenowych ograniczał Kolberg do odnotowania lokalizacji geograficznej zapisu, a w wypadku pieśni i melodii także informacji o ich związku z obrzędami, jeżeli taki zachodził. W całej zachowanej spuściźnie nie znajdujemy wykazów zapisanych 1 Itinerarium zamieszczone zostało jako aneks w Korespondencji… cz. III (DWOK T. 66), s. 704–707. Prawdopodobnie sporządzone zostało dla Kopernickiego jako materiał do rocznicowego artykułu zamieszczonego w „Nowej Reformie” w r. 1889, nr 107–109. Zob. też E. Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga, w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. III (DWOK T. 85/III). 2 Rkp. Kolberga w zbiorach BN PAU i PAN, sygn. 3210. 80 �w terenie źródeł ani osobnych wskazówek dotyczących planowanego wykorzystania posiadanych materiałów. Wiadomości na te tematy przekazane w sporządzanych przez Kolberga spisach tek są bardzo skrótowe, a innymi nie dysponujemy. Jedynie rękopis melodii przechowywany dziś w tece 33. Miscellanea i powiązane z nim rękopisy przyśpiewek z teki 13. Kraków i 16. Radom, Opatów, Sandomierz zdają się wskazywać na tworzenie przez Kolberga katalogu melodii, do czego wrócimy nieco dalej. Z nielicznych świadectw wynika, że sam zdawał sobie sprawę z trudności, jakie może mieć wydawca jego spuścizny. Już w roku 1873 pisał o niej: […] życzyć by wypadało, aby jeszcze zanim do druku oddana zostanie, została opracowana przeze mnie, świadomego znaczenia wszelkich szczegółów1. Poznanie całości stworzonego przez Kolberga archiwum pozwoliło w pewnym stopniu odkryć specyfikę warsztatu terenowego i edytorskiego autora Ludu, a przede wszystkim właściwą mu wielowarstwowość łatwą do zauważenia nawet przy jego pobieżnym oglądzie: zachowane rękopisy reprezentują różne etapy prac badawczych i redakcyjnych. Z wypowiedzi i drukowanego dorobku Kolberga wiadomo, że ostateczny program badań etnograficznych ukształtował on w latach 1864–1865, a wynikiem była seria etnograficzno-folklorystycznych monografii regionalnych wydawanych jako Lud i Obrazy etnograficzne. Początkowo, od pierwszych badań w roku 1839, swe zapisy melodii uważał za materiał do badania „charakteru muzyki” ludowej, a równocześnie publikował pieśni ludowe z akompaniamentem fortepianu, aby spopularyzować je jako muzykę narodową. Następnie planował dokumentację folkloru poprzez monograficzne zbiory różnych gatunków pieśni, czego wynikiem są pieśni weselne drukowane w „Bibliotece Warszawskiej” w latach 1847–1849, a przede wszystkim cenny zbiór ballad, tj. Pieśni ludu polskiego z 1857 r. Kolejny plan, dotyczący również folkloru, przewidywał wydawanie zbiorów pieśni regionalnych na tle opisu zwyczajów i obrzędów, którym towarzyszą – taką zawartość miał mieć pierwotnie tom Sandomierskie oddany do druku w r. 1862. Ostateczny program edytorski, polegający na wydawaniu regionalnych monografii etnograficzno-folklorystycznych, przedstawił Kolberg publicznie w lutym 1865 r. w Liście otwartym do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej” i zawarł 1 Brulion listu do nieznanego adresata z datą „Kraków, 10 lutego 1873”, Korespondencja... cz. I (DWOK T. 64), s. 442, tekst napisany nieznaną ręką i podpisany przez Kolberga. 81 �go w tytule: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Do tych kolejnych wydawnictw służyły mu gromadzone podczas badań w terenie od roku 1839 melodie i teksty i część z nich, zwłaszcza ta najdawniejsza, była kilkakrotnie przepisywana i opracowywana. Żadna z tych „warstw”, tj. prymarne zapisy terenowe, następne ich wersje redakcyjne ani rękopisy ostatecznie oddane do drukarni, nie przetrwała do naszych czasów w całości, nienaruszona i zebrana w jednym miejscu. Wprost przeciwnie – jak już tu wspominano – rękopisy bywały usuwane i przemieszczane między tekami przez Kolberga, następnie przez Kopernickiego, upoważnionego do takich działań, a potem przez osoby, które sięgały do spuścizny Kolberga, aby jej wybrane cząstki przygotować do druku lub wykorzystać we własnych pracach. Duży wpływ na obecną zawartość tek Kolberga i utworzenie nowych zespołów, a zubożenie dawniej istniejących, miały nie do końca wyjaśnione losy rękopisów w czasie wojny i w ciągu kilku lat bezpośrednio po niej. Część zapisów prymarnych, tj. powstających w czasie bezpośredniego kontaktu Kolberga z wykonawcami folkloru lub informatorami, usunął on sam po wydaniu monografii, w której zostały wykorzystane. Stało się tak z rękopisami użytymi w tomach wydanych przed rokiem 1883, w Kujawach, Poznańskiem i Lubelskiem, a po części także w Krakowskiem i Pokuciu. W spisie tek z roku 1883, najwcześniejszym z zachowanych, notatka „odpadki od […]” widnieje przy tytułach tek nr 7, 9, 13 i 17, w których przechowywał rękopisy do wymienionych monografii. Częściowo opróżnione zostały także dawne teki nr 21. Pokucie I i 22. Pokucie II, z których większość materiałów po wydaniu czterotomowej monografii została usunięta, a pozostawione karty połączono później w jedną tekę. Sądzić więc można, że Kolberg starannie przechowywał notatki terenowe i czystopisy powstające na ich podstawie do chwili wydania danej monografii, później usuwał część z nich, uznając, że w przyszłości nie będą już potrzebne. Niektóre zapisy dotyczące tych regionów ocalały, ponieważ z powodu tematyki lub lokalizacji zawartych tam zapisów pojedyncze karty lub całostki z zapisami prymarnymi po wydrukowaniu monografii bywały przez niego przenoszone z tek regionalnych do innych. Np. złożony na pół arkusz z zapisanymi ze słuchu pieśniami i melodiami wykonanymi w większości w Lubelskiem1 1 Chodzi tu o kartę (Arch. PTL, teka 36. Miscellanea, sygn. 1320, k. 51) z zapisami terenowymi pieśni z notami lokalizacyjnymi: Zamość, Bortatycze, Lublin, Lubartów, Tatary, Miechów, 82 �znajduje się obecnie w tece 36. Miscellanea, której zawartość Kolberg w swoim spisie określił jako „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Na karcie tej zapisanych jest blisko sto pieśni, z których tylko 28 zamieścił Kolberg w tomach Lubelskiego. Pozostałe, m.in. patriotyczne, wśród nich mało znaną pieśń związaną z Wiosną Ludów na Węgrzech, opublikowano dopiero w uzupełnieniach do Kolbergowskiej monografii1. Podobnie niektóre ze źródeł do Poznańskiego, jako nie w pełni wykorzystane, przeniósł Kolberg do teki 37. Miscellanea mającej podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania. Mieszczą się tam teraz, obok zapisów z innych regionów, także własne notatki Kolberga na temat wierzeń w Poznańskiem i dwa teksty innych autorów: obszerna praca Teobalda Klepaczewskiego Pogląd historyczny na zabobony w Polsce, zawierająca głównie materiały z Poznania, i niewielki rękopis Emila Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce2. Z tych samych powodów pozostał w tece 21/22. Pokucie rękopis3 Bazylego Jurczeńki, ponieważ nie został wykorzystany w całości. Poza pieśniami z Pokucia „dolnego” zawiera teksty z Huculszczyzny, którą Kolberg zamierzał objąć osobną monografią. Nie zawsze oczywiste jest, dlaczego i przez kogo rękopis został przeniesiony do innej teki, nie znamy np. przyczyny, dla której kilkadziesiąt kart z zapisami terenowymi z Mazewa (Łęczyckie) znajduje się obecnie w tece 38. Miscellanea, a kilka kart z takimi zapisami z Wielkopolski umieszczonych jest w tece 35. Miscellanea. Najczęściej nie wiemy też, jaki był udział późniejszych wydawców w przemieszczaniu rękopisów miedzy tekami. Dodać trzeba, że przemieszczane były nie tylko całe rękopisy i pojedyncze karty, ale także fragmenty kart. W trakcie opracowywania tomów suplementowych zauważyć było można, że czasem wycięty fragment znajduje się w innej tece 4 niż „macierzysta” karta. W takich sytuacjach w większości wypadków również nie można dziś Firlej, zob. w: O. Kolberg Lubelskie. Suplement… (DWOK T. 75), m.in. pieśni nr 119–121 i 139– –141. 1 Tamże, pieśń nr 141, s. 103. 2 Rkp. T. Klepaczewskiego znajduje się w tece 37. Miscellanea (Arch. PTL, teka 37, sygn. 1327, strony 1–59), rkp. E. Kierskiego tamże (sygn. 1328, k. 111–112). Obydwa opracowania są często cytowane przez Kolberga w cz. VII Poznańskiego (DWOK T. 15). 3 Rkp. B. Jurczeńki znajduje się w Arch. PTL, teka 21/22, sygn. 1258, k. 13–75. 4 Np. z karty z zapisami terenowymi z Jarochowa (wówczas pow. Łęczyca) znajdującej się dziś w tece 7. Kujawy (sygn. Arch. PTL 1157, k. 5a) wycięta jest prawa górna ćwiartka, która przeniesiona została do jednej z tek Miscellanea (teka 38, sygn. Arch. PTL 1134, k. 29); 83 �jednoznacznie stwierdzić, czy podziałów tych dokonał już Kolberg, czy też późniejsi użytkownicy jego rękopisów. Niektóre pojedyncze zapisy ze słuchu zachowały się w swych macierzystych zbiorach zapewne dlatego, że zawierają, poza wydanymi drukiem, także zapisy tekstów i melodii nieopublikowanych w monografii, np. w tece 7. Kujawy niektóre bajki i kilka kart z pieśniami z Bodzanowa na Kujawach czy w tece 17. Lublin karta z trzema bajkami zapisanymi na lubelskim przedmieściu Piaski. W tece tej znajdują się też niewykorzystane w tomach Lubelskiego wspomniane już rysunki Ciesielskiego i innych autorów. W tece 14. Kielce pozostały nie w pełni wykorzystane rękopisy ks. Władysława Siarkowskiego. Podobnie w innych tekach regionalnych zachowały się rękopisy z melodiami i tekstami pominięte w druku przez Kolberga, a dziś zamieszczane w tomach suplementowych. Największym zachowanym zbiorem zapisów terenowych są rękopisy przechowywane obecnie w tece 43. Miscellanea1. Samych melodii teka ta zawiera nieco ponad cztery tysiące, a są to w przeważającej większości Kolbergowskie prymarne zapisy ze słuchu. Niegdyś znajdowały się one prawdopodobnie w tece 33. Miscellanea – o nich Kopernicki napisał, że zostawia je jako „okazy dające wyobrażenie o tym, w jaki sposób śp. O. Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu”2. W większości zapisy te wykonane były w różnych regionach Królestwa Polskiego, głównie na Mazowszu, ale także w Kaliskiem, Kieleckiem, Radomskiem i Łęczyckiem oraz na Kujawach, ­niewielką część stanowią zapisy z Małopolski wydane w Krakowskiem i w tomach Góry i Podgórze, a kilka zaledwie pochodzi z Wielkopolski. Rękopisy te pochodzą w całości sprzed roku 1871, tj. z okresu gdy Kolberg mieszkał i pracował w Warszawie3, a badania terenowe prowadził przede wszystkim w zaborze rosyjskim. W sumie jest tam 129 kart zawierających pieśni z melodiami lub bez nich oraz melodie instrumentalne i wokalne bez tekstów. Wśród nich jest kilka kart papieru nutowego, na których Kolberg zapisał od trzydziestu do ponad pięćdziesięciu melodii na jednej stronie. Poza rękopisami Kolberga znajduje się w tej tece zaledwie kilka kart z tekstami pieśni zanotowanymi przez inne osoby, między 1 Teka ta zawiera obecnie ogółem 129 kart numerowanych 1–100 i 126–154, karty 101–125 zaginęły przed wrześniem 1962 r. 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 24. 3 Świadczą o tym m.in. noty lokalizacyjne wskazujące miejscowości, w których Kolberg bywał tylko w tym okresie. 84 �innymi dwie z dopisaną przez Kolberga lokalizacją: „Wysoce” i „Mokrylas”1. W miejscowościach tych był w roku 1843 w towarzystwie Teofila Lenartowicza, którego list z 1857 r., napisany po otrzymaniu Pieśni ludu polskiego potwierdza, że poeta i przyszły etnograf razem odwiedzili tamtejszy dworek Norwidów: […] zdawało mi się, że jeszcze chodzimy razem po Wysoce[m] i Mokrym Lesie, Ty za nutami, a ja za słowami, i że wieczorem, jak wówczas, porządkujemy nasze zbiory w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida2. Z badań w Wysocem nie zachowały się zapisy melodii wykonane przez Kolberga ze słuchu, a jedynie teksty pieśni pióra nieznanego autora, prawdopodobnie Lenartowicza. Ekspertyza grafologiczna nie potwierdziła jego autorstwa ani też mu nie zaprzeczyła3. Drugą osobą, której rękopis z tekstami znajduje się w tej tece jest Józef Konopka. Jego zapisy4 noszą datę 21 sierpnia 1857 r. i są wynikiem wspólnych badań prowadzonych w okolicy Krakowa podczas pobytu Kolberga u Konopki. Nie wiadomo, kiedy rękopisy krótko tu scharakteryzowane wyjęto z teki 33. i włożono do osobnej okładki, nadając jej kolejny numer 43 i tytuł Miscellanea. Teka ta nie była odnotowana w wykazach Kolberga, wymieniona jest dopiero w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU wykonanym w roku 1934 jako „43. Miscellanea. Pieśni”. Przechowywany w niej zespół stanowi bezcenny materiał do badań nad folklorem, zwłaszcza muzycznym, jako bezpośrednia dokumentacja wykonań ludowych instrumentalistów i śpiewaków z lat 1839–1871. Zawarte tam zapisy w trakcie edycji Dzieł wszystkich zamieszczane były w odpowiednich tomach suplementów bądź służyły jako materiał do komentarzy źródłowych dotyczących pieśni i melodii publikowanych przez Kolberga w Ludzie i Obrazach etnograficznych. Podobnie jak zapisy prymarne, także czystopisy, tj. teksty i melodie zredagowane na podstawie zapisów terenowych, nie zachowały się w całości. Pojedyncze ich karty znajdują się dziś w prawie każdej tece, nie zawsze 1 Są to karty 36-37 w Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, być może jest to rękopis Lenartowicza. List T. Lenartowicza z 25 marca 1857 r., Korespondencja… cz. I (DWOK T. 64), s. 66; w Wysocem (wówczas pow. Ostrów Mazowiecka) Kolberg i Lenartowicz byli gośćmi Pauliny Suskiej i Ludwika Norwida, siostry i brata Cypriana. 3 Ekspertyzę wykonano w r. 1968 na zlecenie Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga. 4 Rkp. J. Konopki z datą 21 sierpnia 1857 r. znajduje się w Arch. PTL, teka 43. Miscellanea, sygn. 1352, k. 133–134. 2 85 �umieszczone tam zgodnie z jej tytułem. Często są to pieśni i melodie przygotowywane do publikacji przewidzianych jako kontynuacja zbiorów wydawanych w latach 1842–1849 lub do planowanych tomów monograficznych, takich jak zbiór ballad w Pieśniach ludu polskiego z 1857 r. Zachowały się więc redakcyjne wersje pieśni z melodiami z akompaniamentem fortepianu1, a także późniejsze rękopisy zawierające na jednej karcie pieśni z różnych regionów, będące wariantami tego samego wątku lub zebrane razem ze względu na temat czy sytuację wykonawczą2. Te ostatnie są fragmentami przygotowywanych, ale nie ukończonych monograficznych zbiorów pieśni, których publikowania Kolberg zaniechał. Zachowały się także czystopisy materiałów do tomów nie zawsze przez niego dokończonych w postaci pełnej monografii. Np. wśród zapisów z Wołynia pochodzących z badań w 1862 r. znajduje się wiele czystopisów pieśni oraz opisy wesel zredagowane na podstawie notatek terenowych. Jednak krótko po podróży na Wołyń Kolberg ogłosił program Ludu, a z tego regionu Ukrainy nie miał wszystkich materiałów potrzebnych do monografii, brakowało mu m.in. zapisów dotyczących kultury materialnej i wierzeń. Dlatego zapewne dokończenie prac nad Wołyniem odłożył, a po powstaniu styczniowym, a tym bardziej po zamieszkaniu3 w Galicji nie mógł już powtórzyć badań w tym regionie i uzupełnić zbiorów. Jedynym zachowanym w całości rękopisem tomu Ludu, który Kolberg uważał za gotowy, choć sam nie zdążył oddać go do drukarni, są Mazury pruskie4. Dziś jest on pozbawiony karty tytułowej i wstępu, ale poza tym zawiera całość monografii. Rękopis ten został wydany w tomie 40 Dzieł 1 Zostały one wydane w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (DWOK T. 67), tam nr 599-834. 2 Np. zapisane na jednej karcie trzy kołysanki z melodiami i melodia z notą „usypiająca” w tece 42. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1349, k. 6) z lokalizacjami: „Przysucha”, „od Poznania” i „od Warszawy”; piętnaście wariantów z melodiami pieśni rekruckiej „Oj, wyjechał Jasieńko…” z całego Królestwa Polskiego tamże (k. 21–22), cztery warianty z melodiami pieśni „Z tamtej strony jeziora stoi lipka zielona” w tece 33. Miscellanea (sygn. Arch. PTL 1308/I, k. 12) zapisane w Łeczyckiem, na Mazowszu i w Kaliskiem lub dziewięć wariantów tejże pieśni z melodiami zapisanych w różnych regionach Królestwa Polskiego (tamże k. 16–17). 3 Kolberg przeniósł się w roku 1871 do Galicji, tj. do zaboru austriackiego, a ponieważ nie przedłużył ważności rosyjskiego paszportu, po upływie sześciu miesięcy stał się emigrantem i miałby duże kłopoty i koszty związane z uzyskaniem nowego paszportu. Zresztą można wątpić, czy po powstaniu styczniowym polski etnograf uzyskałby paszport umożliwiający podróż po Wołyniu. 4 Rękopis ten znajduje się w BN PAU i PAN, sygn. 3208. 86 �wszystkich, a w aneksach do niego zamieszczono pieśni i inne materiały z Mazur pochodzące z odnalezionych fragmentów dawnej teki nr 3. W spisie tek w 1886 r. przy tytule Mazury Kolberg zapisał: „Monografia w znacznej części gotowa do druku”, Kopernicki cztery lata później w informacjach o tej tece opisał część jej zawartości jako „Materiały przysposobione już przez O.K.”. Rękopis Mazur pruskich sporządził Kolberg na ćwiartkach arkuszy i zwykle zapełniał obydwie strony karty, czasem tylko wykorzystywał niezapisane odwrotne strony niepotrzebnych już fragmentów innych własnych czystopisów, np. monografii Radomskiego. Staranne pismo, stosunkowo niewielka liczba poprawek w tekście i w numeracji pieśni, wpisanie odsyłaczy do źródeł, a także odsyłaczy do wariantów w tomach poprzednio wydanych wskazuje, że Mazury pruskie były przygotowane w stosunkowo dobrych warunkach, wprawdzie w pośpiechu, który towarzyszył wszystkim pracom Kolberga, zwłaszcza w ostatnich latach życia, ale nie tak gorączkowym, jak w czasie opracowywania Przemyskiego. Zachował się także rękopis przygotowywanej przez Kolberga trzeciej części Kujaw, to jest zbiór tańców z tego regionu. Dysponujemy dziś trzema kolejnymi wersjami1 tego planowanego tomu, z których każda obejmuje ponad 700 tańców składających się z jednej, dwu lub trzech części: chodzony, czyli polski, odsibka, czyli kujawiak właściwy i ksebka, tj. mazur lub obertas. Ta planowana trzecia część Kujaw pozostała w rękopisie z braku pieniędzy na druk. Kolberg zalegał Jaworskiemu z zapłatą za wydanie drugiej części Kujaw w 1869 r. Jedynie fragmenty zbioru kujawiaków opublikował później w monografii Łęczyckiego jako osobny rozdział, a nieliczne melodie zamieścił rozproszone w Poznańskiem. Fakt istnienia trzech kolejnych rękopiśmiennych redakcji zbioru tańców z Kujaw świadczy o przywiązywaniu przez autora Ludu dużej wagi do tych utworów i determinacji w próbach ich opublikowania. Druga część Kaliskiego, oceniana przez autora jako „monografia w połowie dokończona”, a przez Kopernickiego jako zawierająca: „materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku […]”2, nie została 1 Zbiór tańców kujawskich wydany został w tomie Kujawy. Suplement do tomów 3 i 4 cz. I (DWOK T. 72/I), zob. tam wstęp D. Pawlakowej. Rękopis, który był podstawą druku znajduje się w Arch. PTL w tece 42. Miscellanea (sygn. 1350, k. 139-184), a dwie inne jego redakcje tamże w tece 51. Miscellanea (sygn. 1358, k. 1-40). 2 Rkp. Kopernickiego charakterystyka tek…, k. 5. 87 �przez Kolberga opracowana do końca. Przeznaczone do tego tomu melodie tańców są w większości zredagowane, ponumerowane oraz opatrzone notami lokalizacyjnymi i odsyłaczami do utworów zamieszczonych w tomach wydanych wcześniej. Jednak redakcja tych materiałów wymagała jeszcze dalszej pracy, m.in. dlatego że numeracja melodii jest niekonsekwentna, melodie powtarzają się, a te same teksty przyśpiewek wpisywane są pod różnymi melodiami. Jeszcze Hławiczka o zbiorze melodii tańców w tece 8 pisał: „Materiały te rzeczywiście są uporządkowane i ponumerowane przez Kolberga, wymagają jednak jeszcze pewnych – niewielkich zresztą – uzupełnień”1. Niestety obecny stan tego rękopisu, głównie powtórzenia wielu materiałów i wyraźne braki kart, uniemożliwił rekonstrukcję Kolbergowskiej wersji tej części tomu. Ponadto nie zostały przygotowane przez Kolberga pozostałe rozdziały monografii: bajki i inne utwory prozą oraz wierzenia. W przeciwieństwie do Mazur pruskich drugą część Kaliskiego opracowano w ramach Dzieł wszystkich na nowo. Rękopisów służących bezpośrednio do druku Kolberg nie przechowywał po ukazaniu się monografii i sądzić można, że znane dziś takie manuskrypty zachowały się przypadkiem. Są to wspominane już tutaj dość obszerne fragmenty rękopisu pierwszej i drugiej części Krakowskiego znajdujące się wśród rękopisów pozostawionych przez Kolberga w Modlnicy w 1884 r., przechowywane dziś w tece 45. Miscellanea oraz prawie kompletny rękopis tomu Przemyskie2. Redakcję tej monografii rozpoczął Kolberg w ostatnich miesiącach życia, a zakończył ją Kopernicki w roku 1891. Autograf tomu po wydrukowaniu, razem z pozostałymi materiałami z Przemyskiego (a także z innych regionów), nieznaną dziś drogą dostał się do rąk Michała Federowskiego, etnografa, folklorysty i kolekcjonera dokumentów. Zbiory swe Federowski testamentem przekazał Towarzystwu Naukowemu Warszawskiemu, a archiwum TNW, razem z Przemyskiem Kolberga, trafiło po roku 1945 jako wieczysty depozyt do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Rękopis Przemyskiego jest jednak w znacznej mierze rezultatem pracy Kopernickiego, nosi też jej liczne ślady3. Rękopis ten oraz inne źródła wskazują, że mocno już schorowany Kolberg skupił się przede wszystkim na opracowaniu zapisów nutowych, w przepisywaniu 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga…, s. 3. Zob. E. Millerowa „Przemyskie” Oskara Kolberga… (DWOK T. 83/I), s. XLVII–LII. 3 Zob. tamże, s. XXXV–XXXVI. 2 88 �tekstów pieśni pomagała mu Pelagia Blizińska, żona przyjaciela, a inne notatki redagował do druku Kopernicki. Kolberg i Blizińska często używali czystych stron mających na odwrocie zapisy do monografii już wydrukowanych, m.in. Poznańskiego, Łęczyckiego, Mazowsza i Kujaw, a że Kopernicki włączał do przygotowywanego rękopisu oryginały notatek Kolberga o różnym formacie, manuskrypt Przemyskiego stanowi dziś po części swoistą wyklejankę. Do nielicznych przykładów czystopisów przygotowanych przez Kolberga do druku i do dziś zachowanych należą też niewielkie fragmenty Mazowsza Leśnego (DWOK T. 26) znajdujące się w tece 2. Mazury podlaskie1, oraz Obrazów Słowiańszczyzny południowej, obszernego studium drukowanego w latach 1871–1872 w „Gazecie Polskiej”2. W kilku tekach znajdujemy kopie zapisów Kolberga wykonane przez późniejszych wydawców, którzy w latach 1900–1914 przygotowywali do druku nowe tomy z polecenia Komisji Antropologicznej AU. Wspominano już tu o kopiach wykonanych przez J. Bielę, W. Grzegorzewicza, S. Zdziarskiego i W. Kosińskiego. Redagując odpowiednie monografie, porównywano te kopie z oryginałami Kolberga, a ponieważ stwierdzano, że zarówno teksty, jak i nuty zostały przepisane dokładnie, użyto ich w nielicznych wypadkach jako podstawy druku lub materiału do komentarzy źródłowych, gdy oryginały Kolberga zaginęły. Wspomnieć tu jeszcze można o odnalezieniu wśród rękopisów odbitek korektorskich z poprawkami Kolberga. Jest ich niewiele: w trzech zachowanych arkuszach drukowanej w roku 1871 pierwszej części Krakowskiego zauważyć można tylko oczywiste poprawki błędów literowych w tekstach i nieliczne w zapisach nutowych, korygujące ten sam typ błędów. Kilka kartek korekty Kaliskiego, wydanego w 1890 r., wskazuje, że jeszcze w trakcie druku wprowadzał w tym tomie3, poza poprawkami także szersze uzupełnienia. 1 Zob. E. Antyborzec Mazowsze Oskara Kolberga w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24-28, DWOK T. 80/I, s. XXXVIII. 2 Czystopis ten znajduje się w tece 40. Miscellanea (Arch. PTL, sygn. 1345, k. 13-16), tam skierowane do drukarza notatki dotyczące stopnia pisma. Przedruk całego artykułu w: O. Kolberg Studia, rozprawy i artykuły (DWOK T. 63), s. 26-258. 3 Korekty trzech arkuszy Krakowskiego cz. I znajdują się w tece 45. (sygn. Arch. PTL 1418/ II, k. 36–40)), korekty Kaliskiego w tece 8 (sygn. 1160, k. 365-347), zob. też ryc. 8 przed s. 143 w tomie Kaliskie. Suplement do tomu 23 (DWOK T. 79). 89 �Nie zachowały się żadne wypowiedzi Kolberga na temat stosowanego przez niego systemu w układzie rękopisów w tekach regionalnych. Nie wiemy, jaki porządek nadawał swoim zbiorom folklorystyczno-etnograficznym; zapewne zmieniał się on w ciągu lat, zwłaszcza z powodu podejmowania nowych planów wydawniczych i narastania ilości zapisów po każdym sezonie badań terenowych. Porządek ten został w większości zatarty przez późniejszych wydawców i archiwistów. J. Biela i W. Grzegorzewicz w opracowywanych przez siebie tekach gromadzili razem karty z materiałami z danej miejscowości czy powiatu, a te układali alfabetycznie. Podobnie około roku 1972 postąpili archiwiści z rękopisami Kolberga pochodzącymi z trzech ostatnich lat jego badań terenowych. Przechowywane były one niegdyś w tece 34., a opublikowane zostały w tomach Sanockie-Krośnieńskie w latach 1972-1974. Rękopisy te pierwotnie były podzielone rzeczowo na osiem „podteczek”, dziś stanowiących odrębne jednostki archiwalne1. Każda z nich zawierała zapisy określonych gatunków folkloru lub notatki na jeden z głównych tematów monografii. Np. zapisy dotyczące obrzędów dorocznych z pieśniami i melodiami znajdowały się w osobnej podteczce, a wewnątrz niej ułożone były chronologicznie od Adwentu do kończącego rok obrzędowy dnia św. Andrzeja. Zebrane w innej składce materiały na temat obrzędów rodzinnych podzielone były również rzeczowo (chrzciny, wesele i pogrzeb) niezależnie od miejscowości, w której zostały sporządzone w czasie badań. Widać więc, że dla Kolberga w ostatnim okresie życia – zapisy z Sanockiego wykonane były w przeważającej większości w latach 1883-1885 – nadrzędne było wydzielenie w osobnej tece materiałów do 1 Materiały z dawnej teki 34. (dziś w BN PAU i PAN objęte sygnaturami 3194–3201) nie były porządkowane przez późniejszych wydawców i dysponentów spuścizny Kolberga do roku 1972. Układ ich został zmieniony w Bibliotece PAN dopiero w trakcie redagowania odpowiedniego tomu inwentarza rękopisów drukowanego w r. 1973. Wtedy w każdej pierwotnej „podteczce” ułożono zapisy według not lokalizacyjnych, tj. nazw miejscowości, w których zostały wykonane, lub której dotyczyły, a następnie alfabetycznie według tych nazw geograficznych. Zatarło to związek niektórych pieśni z obrzędem, o ile ich przynależność do niego nie była wprost zapisana na karcie. Ponieważ inwentaryzację tych rękopisów wykonano w redakcji Dzieł Kolberga przed zmianą układu, można było odtworzyć pierwotną kolejność kart nadaną przez Kolberga i powiązać wszystkie teksty z ich miejscem w roku obrzędowym. Przed drukiem inwentarza w Bibliotece PAN przemieszczono także niektóre karty między dawnymi zespołami, np. cztery karty znajdujące się w zespole o sygnaturze 3200 przeniesiono do zespołu o sygnaturze 3194. Przemieszczono też karty z zapisami z Wołynia w obrębie dawnej teki 26, stanowiącej dziś dwa zespoły o sygnaturach BN PAU i PAN 3206 i 3207 i zmieniono ich kolejność w każdym z nich. 90 �regionu, w tym wypadku obejmującego Sanockie i Krośnieńskie, a dopiero wewnątrz teki przyjęcie porządku rzeczowego podobnego do kolejności problemów w monografii. Być może układ rzeczowy miały także rękopisy przechowywane np. w tekach zatytułowanych Ruś Czerwona, ale został on całkowicie zatarty przez późniejszych wydawców. Rzeczowego układu nie mógł Kolberg stosować dla wszystkich materiałów, ponieważ często, nawet już po podjęciu prac nad monografiami regionalnymi notował na jednej karcie opisy, teksty i melodie przeznaczone później do różnych rozdziałów tomu, a nawet do różnych monografii. Wynikało to zapewne – jak już wspominano – z repertuaru informatora, z którym miał do czynienia, a po części także z konieczności oszczędzania papieru zabranego na parotygodniowy wyjazd. Dokumentację kultury ludowej zebraną w ciągu pięćdziesięciu lat badań pozostawił Kolberg w trzydziestu tekach regionalnych i w niektórych z dziesięciu tek zatytułowanych Miscellanea. Dziś dysponujemy blisko siedemdziesięcioma odrębnymi jednostkami archiwalnymi, w części tylko odpowiadającymi dawnym tekom1 i już to świadczy, że w stanie źródeł zgromadzonych przez Kolberga zaszły zmiany. Zachowane spisy Kolberga pochodzące z lat 1883–1887 obejmują 40 tek z bardzo ogólnymi uwagami o ich zawartości. Jak już tu wspominano, w roku 1965 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie w papierach S. Udzieli odnaleziono notatki Kopernickiego na temat zawartości niektórych z nich2. Notatki te są również skrótowe, ale w połączeniu z zapiskami w innych dokumentach pozwalają stwierdzić, że po śmierci Kolberga z jego archiwum zaginęło co najmniej kilka obszerniejszych rękopisów oraz druków z jego glosami. Ustalenia te dotyczyć mogą tylko większych całostek wymienionych w spisach Kolberga lub Kopernickiego, albo zamieszczonych w tomach wydanych i opracowanych już po śmierci Kolberga w latach 1902-1914. Między innymi z dawnej teki 26 Wołyń zaginął zeszyt z tekstami 25 bajek i innych tekstów 1 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). Wykorzystując spis Kolberga z 1886 r. i późniejsze notatki Kopernickiego, wskazano tam ogólnie jakie zmiany zaszły w zawartości poszczególnych tek i w skrócie opisano obecną zawartość każdej z nich. 2 Większość notatek Kopernickiego wyjął z tek Kolberga Udziela i opatrzył tytułem Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich (zob. przyp. 3 na s. 11); w zbiorach S. Udzieli w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wówczas nieskatalogowanych, odszukał je w roku 1965 Kamocki, który na prośbę Burszty przeprowadził kwerendę w papierach pozostawionych przez Udzielę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Wszystkie notatki Kopernickiego przytoczone są w Wykazie tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III). 91 �prozą spisanych około roku 1835 przez Jana Prusinowskiego1, wręczony Kolbergowi przez autora w 1862 r. w Żytomierzu. Z teki tej zaginął także Kolbergowski zapis terenowy wesela z okolic Łucka2, który zachował się tylko w czystopisie. W tece 25. Ukraina znajdował się rękopis Antoniego Marcinkowskiego zawierający pieśni i opis wesela przeznaczone przez tego autora do druku jako trzecia część jego Ludu ukraińskiego3. W tece 18 brakuje drukowanego zbioru bajek z glosami Kolberga, o którym J. Biela w roku 1911 pisał: Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – dopisek Kolberga) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy4. Z teki 34. zaginął wydany przez J.K. Turowskiego Dodatek do zbiorów pieśni ludu polskiego i ruskiego (Lwów 1846) zawierający teksty zapisane w okolicy Sanoka. Z teki Chełmskie usunięte zostały odbitki prac Marii Hemplówny5 ofiarowane Kolbergowi przez autorkę. 1 Rękopis Prusinowskiego miał jeszcze w ręku J. Tretiak, opublikował zawarte tam teksty w Wołyniu w 1907 r. (zob. O. Kolberg Wołyń, T. 36 DWOK, s. 412-450), ponadto z teki tej zaginęło także kilka rękopisów pojedynczych pieśni wydanych przez Tretiaka, dwa z nich znajdują się dziś w zbiorze autografów M. Ciechanowskiej (zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… DWOK T. 85/III, s 282). 2 O ile udało się ustalić, Kolberg nie usuwał zapisów terenowych przed wydaniem drukiem monografii, do której służyły, więc rękopis ten zaginął raczej po jego śmierci, tj. po roku 1890. Opis wesela z Łucka zachował się tylko w czystopisie (BN PAU i PAN, sygn. 3206, k. 60–61), opublikował go J. Tretiak (T. 36, s. 51–58). 3 Rękopis ten wymienia Kolberg w koncepcie ostatniej woli z 7 maja 1883 r., tam dodał o nim notatkę „w ręku dra Kopernickiego” (rkp. O. Kolberga, BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72). W spisach tek z lat 1886 i 1887 (rkp. tamże, k. 76 i 80) wymienia również rękopis Marcinkowskiego, ale bez uwagi o przekazaniu go Kopernickiemu. Rękopis Marcinkowskiego jako znajdujący się w tece 25 wymieniony jest także w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., ale inwentarz ten – jeżeli chodzi o rękopisy Kolberga – jest dosyć mechanicznie sporządzoną kopią własnoręcznego spisu etnografa z 1886 r., wiec nie jest miarodajny. Dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu Marcinkowskiego nie ma. 4 Wstęp J. Bieli do rękopisu Rusi Czerwonej, rkp. w Arch. PTL, teka 18a, sygn. 1230, k. 1. 5 Były to dwa artykuły: M. Hempel Spis roślin jawnokwiatowych dziko rosnących w Słupi Nadbrzeżnej, zebranych przez…, „Pamiętnik Fizjograficzny” T. 5: 1885, s. 135–153, oraz tejże Spis rzadszych roślin jawnokwiatowych rosnących w Teresinie, zebranych przez…, tamże, s. 154–159. 92 �Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu pieśni żniwiarskich odnotowanego przez niego w spisach z lat 1883 i 1886 jako część teki 31, przeniesiona później do teki 33. Nie wiadomo nawet, czy był to tylko zespół luźnych zapisów, czy materiał już uporządkowany, np. według wariantów tekstowych lub geograficznie. Nie ma też w spuściźnie Kolberga notatek o gwarze złodziejskiej wymienionych przez niego w spisie tek z roku 1883. Poza tekami Kolberga przechowywany jest obecnie rękopis Zdziarskiego Sąde[c]czyzna i Podhale, opracowany na podstawie rękopisów z teki 11 Górale. Wyjęty z tej teki znalazł się po roku 1936 w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie1. Tamże jest teraz przechowywany brulion spisu rycin strojów ludowych wykonany przez Kolberga w Muzeum Dzieduszyckich we Lwowie dla Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej AU obejmujący 127 obiektów. Poza tekami Kolberga znajdują się też wspomniane już tutaj rękopisy otrzymane przez Kolberga od Bazylego Jurczeńki i Sofrona Witwickiego, a wypożyczone przez Adama Fischera2 i razem z innymi materiałami tego etnografa przechowywane dziś w Archiwum PTL. Z teki 43 zaginęły przed rokiem 1962 karty 101-125 zawierające zapisy terenowe Kolberga. Czasem jego rękopisy dostawały się do popularnych w XIX w. kolekcji autografów3, przy czym nie wiemy, czy działo się to zawsze za wiedzą i zgodą autora lub późniejszych dysponentów jego spuścizny. Jedynie Cyprian Walewski, zaprzyjaźniony z Kolbergiem bibliograf i bibliofil, rękopis jednej z jego recenzji do swej kolekcji dostał zapewne od autora4. Ze spuścizny rękopiśmiennej Kolberga zaginęły nie tylko materiały folklorystyczne i etnograficzne. Zaginęły lub zostały rozproszone druki i rękopisy utworów wielu polskich kompozytorów z końca XVIII w. i pierwszej połowy wieku XIX. Kolberg gromadził utwory kompozytorów współczesnych sobie i nieco wcześniejszych, a jego zbiór tańców był zapewne reprezentatywny dla polskiej twórczości w tym zakresie z pierwszej połowy XIX w. W roku 1881 wydał w firmie Breitkopfa i Härtla pięćdziesiąt utworów polskich kompozytorów z lat 1790–1850 pt. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte. Publikacja ta była pomyślana jako przegląd tego specyficznie polskiego gatunku ukazujący jego historyczny rozwój w latach 1 Rękopis ten znajdował się w tece 11 jeszcze w roku 1936, wspomina go K. Hławiczka, zob. s. 42. 2 Zob. s. 30. 3 Zob. A. Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga… (DWOK T. 85/III), s. 282. 4 Zob. tamże, s. 270. 93 �1790-1850. Planował też wydanie podobnie pomyślanego zbioru polonezów. W roku 1884 pisał do Juliana Horoszkiewicza, zbieracza i wydawcy polskich pieśni wojskowych i patriotycznych: Polonezów dawnych z akompan[iamentem] fortepianu przez różnych napisanych autorów i anonimów posiadam kilkadziesiąt i zbieram ich więcej, by je kiedyś sam publikować, jakem to już zrobił z mazurami […]1. Obecnie w zachowanej spuściźnie Kolberga nie ma druków ani rękopisów mazurków i polonezów polskich kompozytorów, które wydał lub zamierzał wydać jako antologie ukazujące stan tych gatunków przed pojawieniem się kompozycji Chopina. Teki regionalne i miscellanea o numerach od 1 do 40 powstały za życia Kolberga i przynajmniej w części z nich obecna zawartość bliska jest pozostawionej przez autora. W każdej z tek regionalnych (tj. 1–30) znajdują się materiały z tytułowego regionu, choć obok nich są tam także zapisy pochodzące z innych terenów. W pewnej mierze spowodowane jest to metodą zapisywania folkloru przez Kolberga. Wiele kart z zapisami melodii i pieśni, zwłaszcza pochodzącymi z badań prowadzonych przed podjęciem programu Ludu, zawiera utwory notowane w kilku miejscowościach leżących czasem w różnych regionach. Mogło to wynikać – jak już wspomniano – z konieczności oszczędzania papieru zabranego na wycieczkę przebiegającą przez kilka miejscowości albo z nawiązywania w jednym miejscu kontaktów z wykonawcami pochodzącymi z różnych okolic. Niektóre zachowane zapisy prymarne wskazują, że zwłaszcza podczas badań prowadzonych w początkowych latach Kolberg notował repertuar spotykanych muzyków kolejno na jednej karcie. Karty takie zapisane obustronnie zawierają niekiedy ponad sto melodii, a nowa nota lokalizacyjna nad którąś z kolejnych wskazuje, że zmienił się instrumentalista albo śpiewak. Również część tek Miscellanea2 utworzonych przez Kolberga i zachowanych do dziś zawiera rękopisy o treści określonej ich podtytułem, choć 1 Brulion listu do J. Horoszkiewicza z 29 III 1884 r., Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), s. 137. 2 Pierwotnie tek Miscellanea było 10, obecnie spośród utworzonych przez Kolberga istnieją teki Miscellanea o numerach 31, 33, 35–40, jednak ich zawartość nie zawsze odpowiada pozostawionej przez Kolberga. W brulionie spisu z roku 1883, dołączonym do konceptu testamentu (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k.74), odnotowane są także teki o numerach 41 i 42, ale opis 94 �w każdej zauważymy także karty włożone tam raczej przypadkowo1. Dosyć jednolity charakter mają manuskrypty z teki 31. Miscellanea z podtytułem Bibliografia, notatki, które w większości powstały zapewne krótko po opracowaniu programu Ludu, tj. około roku 1865. Są to wyniki dokładnych i systematycznych kwerend całych roczników czasopism, np. na k. 1–4 zestawione są wszystkie przydatne dla etnografa artykuły z leszczyńskiego „Przyjaciela Ludu”, wydawanego w latach 1834–1849, na kartach następnych znajdują się podobne spisy zawartości roczników wileńskiego „Athenaeum” z lat 1841–1851, poznańskiego „Tygodnika Literackiego” z lat 1842–1844 czy znacznie wcześniejszego „Dziennika Wileńskiego” z lat 1806–1830. Spisy te obejmują zawartość kilkunastu czasopism polskich, głównie wydawanych w pierwszej połowie wieku XIX. Na wielu innych kartach zanotowane są informacje o drukowanych w różnych czasopismach artykułach związanych z określonym regionem lub tematem, tj. zestawione rzeczowo, a nie według źródeł. Razem spisane są np. noty artykułów o ludach azjatyckich zamieszkujących Syberię, a także noty zbiorów bajek ludowych wydanych w języku niemieckim w latach 1836–1869. Notatki z systematycznych kwerend2 dotyczą w większości publikacji sprzed roku 1865, rzadko odnotowane są artykuły z późniejszych roczników „Kłosów” czy „Tygodnika Ilustrowanego”. W sumie jest tam ponad 1800 not bibliograficznych, głównie artykułów z czasopism i prac zbiorowych, rzadziej prac zwartych, na temat folkloru i innych dziedzin kultury ludowej, a także zawierających opisy podróży, informacje o zabytkach, ryciny strojów ludowych, podania i legendy związane z różnymi miejscowościami. Sądzić więc zawartości tek Miscellanea 39–42 i ich numeracja są poprawiana i teki 41 i 42 zostały tam ostatecznie skreślone. 1 Np. w tece 31. po arkuszach z notami bibliograficznymi znajduje się czystopis artykułu o rodzinie muzyków francuskich Philidor Danican przeznaczony do Encyklopedii powszechnej, ale tam niedrukowany, zob. w Pismach muzycznych (DWOK T. 62), s. 191–192, 2 W trakcie poszukiwań bibliograficznych Kolberg korzystał z czasopism, których część znajduje się obecnie w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Na paru egzemplarzach gazet warszawskich i innych czasopism w tej bibliotece zobaczyć można charakterystyczne zakreślenia ołówkiem, takie same, jakie zauważamy w drukach pochodzących z podręcznej biblioteki Kolberga lub na fragmentach czasopism przechowywanych w tekach z jego rękopisami. Widoczne są one w egzemplarzach w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej na marginesach artykułów cytowanych lub odnotowanych w Ludzie. Niekiedy są to nawet notatki, np. obok artykułu O. Grudy Ślesin w „Dzienniku Warszawskim” 1851, nr 70, 71, 73–75. Te ostatnie zauważył W. Sobisiak, wydawca materiałów Kolberga z Kaliskiego, zob. O. Kolberg Kaliskie i Sieradzkie (DWOK T. 46), przypis we wstępie W. Sobisiaka na s. XII. 95 �można, że bezpośrednio po opracowaniu programu Ludu i ogłoszeniu Listu otwartego w 1865 r. podjął Kolberg poszukiwania literatury na temat kultury ludowej i wtedy powstała większość notatek mieszczących się w tece 31. Miscellanea. Później w kolejnych tomach zamieszczał wyciągi, streszczenia i cytaty z artykułów odnotowanych w tym zespole. Materiały w większości jednorodne treściowo zawierają także trzy wspominane tu już teki Miscellanea: teka 33 z dłuższym podtytułem Muzykalia, odpadki od serii I („Pieśni ludu polskiego”); P[ieśni] żniwiarskie, teka 36. z podtytułem Pieśni patriotyczne i szlacheckie i 37. mająca podtytuł Czary. Wierzenia. Przysłowia, zdania. Do charakterystyki rękopisów z teki 33. trzeba będzie tu jeszcze wrócić, natomiast w dwu pozostałych tekach (tj. 36. i 37.) przechowywane są rękopisy umieszczone tam przez Kolberga i odpowiadające w dużej mierze tytułowi. Podobnie w tekach 39. i 40. znajdują się nadal materiały dotyczące folkloru Łużyczan i innych narodów Słowian zachodnich i południowych a po części także wschodnich. Natomiast rękopisy znajdujące się obecnie w dwu innych tekach Miscellanea nie mają wiele wspólnego z wcześniejszą zawartością, tj. manuskryptami dawniej złożonymi tam przez Kolberga. Przeciwnie – układem i treścią sprawiają wrażenie materiałów zebranych razem raczej przypadkowo. Dotyczy to teki 35., której pierwotną zawartość usunął Kopernicki, a także teki 38., której skład najpierw zmienił Kolberg, a później prawdopodobnie osoby „porządkujące” jego spuściznę. Obydwie zawierają dziś materiały etnograficzne i folklorystyczne z różnych regionów, w większości w rękopisach Kolberga, a zebranie ich razem nie jest uzasadnione ani treścią zapisów, ani ich charakterem czy lokalizacją geograficzną. Dziełem późniejszych wydawców, archiwistów i innych osób odpowiedzialnych za spuściznę etnografa jest utworzenie tek o numerach 41–51. Powody wydzielenia znajdujących się w nich obecnie rękopisów nie zawsze są znane. Teka 41. to rękopis Kolberga, który odnotowany jest z tym numerem i z tytułem Pieśni ludowe religijne w inwentarzu Komisji Etnograficznej w 1934 r., gdzie opatrzony jest notatką „przygotowane do druku”. We wcześniejszych spisach Kolberga i innych dokumentach nie ma wzmianek o istnieniu takiej pracy autora Ludu. Przekazana była w osobnej kopercie w roku 1953 do Archiwum PTL i tam została zapisana jako teka 41 Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych. Również teki Miscellanea o numerach 42 i 43 są wymienione po raz pierwszy dopiero w inwentarzu z roku 1934, z nich teka 42 jest dosyć przypadkowym zbiorem rękopisów o różnym 96 �charakterze, a zawartość teki 43 i znajdujące się w niej rękopisy z badań terenowych już tu wspominano. Obydwie powstały prawdopodobnie przed rokiem 1914, tj. w okresie, gdy teki Kolberga znajdowały się już pod opieka Komisji Antropologicznej i korzystały z nich osoby przygotowujące wybrane rękopisy do druku lub szukające materiałów do własnych prac. Odmienne jest pochodzenie trzech następnych tek o numerach 44–46. Rękopisy tam zawarte mają pieczęcie „Archiwum familii Nowina Konopków” i pochodzą ze zbiorów niegdyś przechowywanych w Modlnicy lub w Mogilanach. Jak podano wyżej, zostały one nabyte przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w jednym z antykwariatów warszawskich w roku 1959. Część z nich to fragmenty rękopisów Kolberga pozostawionych przez niego w Modlnicy w 1884 r., ale znaczna część zakupionych manuskryptów nie należała do Kolberga, a do Konopków. Z trzynastu pozyskanych wtedy odrębnych rękopisów w archiwum PTL we Wrocławiu utworzono trzy nowe teki, kierując się ich treścią, a po części autorstwem i nadano im kolejne numery i tytuły: tece 44 tytuł Przysłowia a następnym 45 i 46 – Miscellanea. Również teka 47 została utworzona w archiwum PTL we Wrocławiu z rycin otrzymanych w roku 1953 z krakowskiego Muzeum Etnograficznego w osobnej kopercie, poza tekami, oraz wyjętych z tek później, w latach 1956–1961 w Pracowni Kolbergowskiej działającej przy Zarządzie Głównym PTL. Dołączono do nich w 2013 r. wspominane już tutaj ryciny odnalezione w papierach J. Gajka. Razem ze szkicami, rysunkami oraz fotografiami zachowanymi w tekach regionalnych stanowią one ważną dokumentację uzupełniającą opisy strojów, chat, naczyń itd., i są publikowane w nowych monografiach regionalnych i w suplementach. Nie jest to jednak kontynuacja zgromadzonej przez Kolberga kolekcji, składającej się m.in. z fotografii specjalnie na potrzeby Ludu wykonywanych w Krakowie w firmie W. Rzewuskiego i w Kołomyi u J. Dutkiewicza, a także z rysunków i akwarel, m.in. W. Gersona, T. Konopki i T. Rybkowskiego. W wykazie tek z 10 stycznia 1886 r. na końcu Kolberg odnotował: A nadto zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp., przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach1. 1 Wykaz tek rękopiśmiennych sporządzony przez O. Kolberga, Korespondencja… cz. III (DWOK T. 66), aneks 12, s. 748. 97 �Wspomniany przez Kolberga „osobny spis” rycin nie zachował się, a późniejsze losy kolekcji, opisanej tak skrótowo w przytoczonym wykazie, nie są znane. Ta część zbiorów ikonograficznych Kolberga prawdopodobnie zaginęła w Warszawie w 1944 r., po powstaniu, lub w Modlnicy. Jej odpryskiem jest kolekcja rysunków i akwarel W. Gersona przechowywana obecnie w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie. Rękopisy przechowywane dziś w tekach Miscellanea 48, 50 i 51 robią wrażenie zespołów utworzonych przypadkowo. Wspomniano już, że jako trzy pakunki zostały odnalezione w Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie prawie dziesięć lat po przekazaniu przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga do tworzonego w roku 1953 Instytutu Historii Kultury Materialnej. Odnalezione w pomieszczeniach IHKM na początku roku 1963 r. pakunki zostały przywiezione do redakcji Dzieł Kolberga w Poznaniu. W archiwum PTL otrzymały numery kolejnych tek i tytuły Miscellanea. Trudno dziś ustalić, w której z tek założonych przez Kolberga znajdowały się dawniej. Np. rękopisy kompozycji Kolberga wypełniające dziś znaczną część nowej teki 51 (tam karty 41–232) nie były ujęte1 w spisie z 1886 r. Stwierdzano już tutaj, że nie odnaleziono w spuściźnie Kolberga wykazów czy indeksów zawartości tek, poza konceptem ostatniej woli z roku 1883 i spisami dołączonymi w latach 1886 i 1887 do pism kierowanych do Akademii Umiejętności i Wydziału Krajowego we Lwowie, a te są bardzo skrótowe. Dlatego trudno dziś porównać obecną zawartość tek ze stanem zostawionym przez Kolberga oraz bezspornie ustalić wiele faktów z dziejów rękopisów pozostawionych przez niego testamentem w roku 1890 do dyspozycji Akademii Umiejętności. Za jedyny odkryty w zbiorach Kolberga swoisty katalog dotyczący zapisanych przez niego melodii tańców, ślad warsztatu edytorskiego z lat 1845–1857, uznać można trzy odrębne rękopisy przechowywane obecnie w różnych tekach. Jeden z nich to obszerny czystopis melodii2, znajdujący 1 W spisie tek dołączonym do konceptu ostatniej woli (rkp. Kolberga, sygn. BN PAU i PAN, 2183, k. 72) z 7 maja 1883 r. przy tytule teki 40. widnieje notatka „Prywatne (teksta oper itd.)”, być może później, po roku 1883, Kolberg własne kompozycje przeniósł do innego zespołu – w spisie z roku 1886 nie ma tego podtytułu. Zbiór autografów znajdujący się dziś w tece, której nadano w 1963 r. tytuł Miscellanea i numer 51, jest być może fragmentem zbioru własnych utworów przechowywanych dawniej przez Kolberga w tece 40. 2 Rkp. O. Kolberga w Arch. PTL, teka 33, sygn. 1305, k. 1-81; karty tego rękopisu są błędnie ponumerowane: k. 1–28 zawierają melodie nieparzyste nr 1535–2606, k. 29–44 melodie parzyste 98 �się w tece 33. Miscellanea, zawierający ponad 3200 zapisów. Melodie te skorelowane są z tekstami przyśpiewek zawartych w dwu innych manuskryptach1 i połączonych z tymi melodiami systemem odsyłaczy. Zapisy nutowe znajdujące się dziś w tece 33 są kopiami melodii z notatek terenowych. Obejmują one prawdopodobnie znaczną część (być może nawet całość) melodii tanecznych zapisanych od początku badań do połowy roku 1857. Jest to 81 kart grubego papieru nutowego, na których wpisanych jest dwukolumnowo 2605 melodii tanecznych w metrum nieparzystym, 591 w metrum parzystym, ponadto kilkanaście melodii nieliczbowanych z tytulikiem „Kozaki”, ponad trzydzieści określonych jako „Polki” oraz kilkanaście innych, też nieliczbowanych. Dla każdej melodii Kolberg przeznaczył dwie pięciolinie połączone akoladą i kreskami taktowymi. Wskazuje to na zamiar wpisywania na dolnej pięciolinii akompaniamentu, który został jednak opracowany tylko dla niewielkiej części, w sumie mniej niż stu zawartych tam melodii. Na początku rękopisu, w obu grupach tańców, nieparzystych i parzystych, na górnej pięciolinii Kolberg wpisał kolejno melodie tańców (tylko tańców, melodie pieśni opuszczał) wydane w jego pierwszym zbiorze2 drukowanym w latach 1842–1845, z odsyłaczami do tego druku, następnie wpisywał melodie taneczne z różnych regionów, głównie z Królestwa Polskiego, pochodzące z narastających stopniowo zapisów terenowych. Pod nutami często widnieją incipity przyśpiewek, niekiedy ograniczone do jednego lub dwu słów. Wszystkie melodie mają noty lokalizacyjne dotyczące pojedynczych utworów albo kilku czy kilkunastu następujących kolejno po sobie. Znaczna część zapisów nutowych zawartych w tym rękopisie połączona jest odsyłaczami z dwoma zbiorami tekstów przyśpiewek, przechowywanych dziś w innych tekach. Jeden z nich to znajdujący się w tece 16. Radom. Opatów. Sandomierz rękopis pt. Obertasy i mazurki. Zawiera on ponad 1900 tekstów, w większości jedno- i dwuzwrotkowych przyśpiewek, między nr 1–595, k. 45–46 nieliczbowane kozaki i inne tańce (50 melodii), k. 47–81 melodie nieparzyste nr 1–1534. 1 Jeden to Krakowiaki i polki, obecnie w Arch. PTL teka 13, sygn. 1193, k. 1–34, drugi – Obertasy i mazury tamże, teka 16, sygn. 1209, k. 1–25. 2 Tj. w Pieśniach ludu polskiego drukowanych w Poznaniu u Żupańskiego. A. Pawlak we wstępie do Pieśni i melodii ludowych… (DWOK T. 67/I), s. XV, pisze mylnie, że w omawianym rękopisie z teki 33 na początku wpisane są melodie z Pieśni ludu polskiego wydanych w 1857 r. i z tego powodu ocenia jego powstanie na lata 1857–1862. 99 �którymi sporadycznie zapisane są teksty pieśni. Przyśpiewki te pochodzą z własnych badań Kolberga, prowadzonych głównie w regionach leżących w Królestwie Polskim. Wiele z nich ma zwrotne odsyłacze do melodii znajdujących się w zbiorze nut z teki 33. Drugi rękopis to teksty pt. Krakowiaki i polki, dziś przechowywany w tece 13. Kraków. Wpisanych jest tam ponad 2900 przyśpiewek, również jedno lub dwuzwrotkowych i tak jak teksty w Obertasach połączonych zwrotnymi odsyłaczami z melodiami z teki 33. Większość przyśpiewek w tym rękopisie jest przepisana przez Kolberga z kilku zbiorów pieśni innych wydawców z lat 1833–1856, a blisko 750 wpisanych na końcu pochodzi z jego własnych badań terenowych. Ostatnie z nich (w sumie 157 tekstów) mają noty lokalizacyjne: „Zakopane, Hamry”, „Czorsztyn”, „Szczawnica” i „Mogilany”. Te nazwy miejscowości mogą wskazywać, że ostatnie przyśpiewki w rękopisie Krakowiaki i polki wpisał Kolberg po swej wycieczce w roku 1857 do Zakopanego i okolic. Były to jego pierwsze badania terenowe na Podhalu i prowadził je w tych właśnie miejscowościach. Natomiast zanotowanych wtedy melodii już nie włączył do rękopisu z teki 33. Miscellanea – nie ma tam zapisów z Podhala i Tatr, co być może znaczy, że uzupełnianie w nim melodii zakończył przed pobytem w Zakopanem w roku 1857. Trzy rękopisy tu scharakteryzowane stanowiły prawdopodobnie – jak już zaznaczono – rodzaj katalogu czy kartoteki służącej do wyszukiwania potrzebnych melodii tańców, a następnie odpowiadających im przyśpiewek. Tworzenie omawianego zespołu Kolberg rozpoczął po zredagowaniu zbioru Pieśni ludu polskiego drukowanego w latach 1842–1845 w Poznaniu albo nawet dopiero po jego wydaniu, a „zamknął” jako uzupełniany na bieżąco rękopis prawdopodobnie w połowie roku 1857, po kolejnej zmianie programu wydawniczego. Przedtem mógł mu służyć jako pomoc we wstępnym wyborze materiałów do różnie sprofilowanych gatunkowo i tematycznie zbiorów tańców z przyśpiewkami i melodii instrumentalnych. Zgromadzone tam zapisy nutowe łatwiej było przeglądać i wybrane melodie odszukać potem w rękopisach terenowych, aby włączyć je do przygotowywanej publikacji. Wskazówką służącą do wyszukiwania i identyfikacji melodii w prymarnych zapisach ze słuchu były noty lokalizacyjne. Prawdopodobnie już wtedy, tj. przed rokiem 1857, założył Kolberg część przynajmniej tek regionalnych, w których przechowywał narastające zapisy terenowe. Po podjęciu pracy nad regionalnymi zbiorami pieśni i tańców, a tym bardziej po stworzeniu programu Ludu, gdy nadrzędnym kryterium wyboru 100 �do druku stało się pochodzenie geograficzne materiałów, te trzy rękopisy przestały służyć jako swoisty indeks zapisanych w terenie melodii tańców. Później, już tylko niekiedy wpisywał Kolberg przy zapisach nutowych i tekstach przyśpiewek odsyłacze z tytułem lub numerem tomu Ludu, w którym zostały opublikowane. * Cała zachowana spuścizna Oskara Kolberga, drukowana i rękopiśmienna, została opublikowana w 84 tomach jego Dzieł wszystkich. Pierwsza część Dzieł (tomy 1-36) to reedycja fotooffsetowa monografii regionalnych, tj. Ludu i Obrazów etnograficznych wydanych w latach 1857–1890, obok których znalazły się wydane poza tymi cyklami Chełmskie i Przemyskie oraz Wołyń, jedno z opracowań późniejszych wydrukowane w roku 1907 na podstawie rękopisów Kolberga. W drugiej części Dzieł w tomach 37–69 opublikowano zgromadzone przez niego i zachowane w rękopisach źródła folklorystyczne i etnograficzne oraz artykuły i inne drukowane jego prace, materiały i utwory o bardzo zróżnicowanym charakterze, tj. kompozycje, artykuły z zakresu historii i teorii muzyki oraz korespondencję. Najobszerniejsza w tej części edycji jest bogata dokumentacja kultury ludowej, co najmniej dorównująca wartością, znaczeniem i objętością tomom wydanych przez Kolberga w XIX w. Ostatnie tomy 70–84 to suplementy i komentarze źródłowe do monografii opracowanych przez Kolberga. Trzyczęściowy tom Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło zamyka Dzieła wszystkie. Warto jeszcze na zakończenie przypomnieć najważniejsze zasady edycji Dzieł wszystkich Kolberga. Dla wydawców spuścizny autora Ludu podstawowe było założenie, że źródła przez niego zebrane powinny być przygotowane do druku zgodnie z jego koncepcją monografii regionalnej, do której były ostatecznie przeznaczone, tzn. w takim układzie treści, jaki dla niej przyjął on w tomach Ludu i Obrazów etnograficznych. Kontynuacja Kolbergowskiego modelu monografii uznana została za zabieg celowy już na początku edycji Dzieł wszystkich przez Józefa Bursztę, ich redaktora od jesieni 1961 do lata roku 1987. Zdanie to podzielał Komitet Redakcyjny kierowany w latach 1962–1976 przez Juliana Krzyżanowskiego, w latach 1976–2010 przez Gerarda Labudę, a później przez Aleksandra Posern-Zielińskiego. Założenie to realizował zorganizowany przez Józefa Bursztę w latach 1962–1963 niewielki zespół stałych pracowników Redakcji Dzieł 101 �Wszystkich Oskara Kolberga, przekształconej w roku 1997 w Instytut im. Oskara Kolberga. Z upływem czasu zespół ten nieco się zmieniał, jednak zawsze pozostawał zbyt szczupły w stosunku do zadań, jakie trzeba było wykonać. Równie istotna była zasada, że różne typy źródeł zgromadzonych przez Kolberga w czasie badań terenowych, przekazanych mu przez współpracowników, a także pochodzących z jego kwerend w drukach XIX-wiecznych i wcześniejszych powinny zostać potraktowane w edycji Dzieł wszystkich równorzędnie, zgodnie z założeniami i praktyką autora Ludu. Do druku przeznaczono więc wszystkie materiały etnograficzne i folklorystyczne zachowane w archiwum Kolberga, bez ich wartościowania czy selekcjonowania, niezależnie od autorstwa, charakteru czy stopnia opracowania. On sam mógł przed zakończeniem prac nad monografią uzupełnić i weryfikować swe notatki, powtarzając badania lub odwołując się do współpracowników i literatury, mógł także dokonywać ich selekcji, wybierając pewne materiały do opublikowania, a zostawiając inne niedrukowane w archiwum. Współcześni wydawcy możliwości takich nie mieli, miedzy innymi dlatego, że Kolberg nie pozostawił w tym zakresie żadnych wskazówek. Ostateczny kształt przygotowanych przez nich monografii może więc być nieco inny od tego, jaki oddałby do druku on sam. Zawartość nowych tomów jest jednak uwarunkowana zwłaszcza stanem zachowania rękopisów Kolberga, a u podstaw edycji jego spuścizny leży przede wszystkim przekonanie, że zgromadzone przez niego i do dziś zachowane materiały folklorystyczne i etnograficzne są niepowtarzalnymi źródłami do dziejów kultury ludowej, które powinny być opublikowane w całości, ponieważ nie można ich niczym zastąpić. �Elżbieta Millerowa Kalendarium podróży Oskara Kolberga W ciągu półwiecza swojej działalności Kolberg nie prowadził systematycznie diariusza podróży badawczych. Nie zachowały się też w jego archiwum rękopiśmiennym regularne notatki dotyczące kontaktów z regionalistami, współpracownikami i życzliwymi mu osobami, które gościły go w swoich dworach i miejskich domach w trakcie wypraw terenowych podejmowanych w latach 1839–1885. Informacje o podróżach rozproszone są w zachowanych rękopisach i drukowanych tomach autora Ludu, a próba pełnej rekonstrukcji jego wędrówek etnograficznych, nawet w zakresie podstawowym, tj. dat rocznych, odwiedzanych miejscowości i kontaktów, osób gospodarzy i współpracowników oraz konkretnych zbiorów wiążących się z tymi eksploracjami, napotyka na zasadnicze trudności. Powodują je nie tylko luki w faktografii, ale także częsta ogólnikowość informacji i liczne sprzeczności danych z różnych źródeł, co stwarza dylematy, które komplikują, niekiedy wręcz uniemożliwiają jednoznaczne ustalenie faktów, pewne i prawidłowe wnioski co do miejsc pobytu, trasy podróży, a nawet jej czasu. Tak więc zastrzeżenie podstawowe dotyczy nie tylko kompletności i jednoznaczności, ale i wiarygodności przekazów dokumentujących wyprawy Kolberga. Z pewnością przedstawiany tu wykaz nie obejmuje wszystkich podróży badacza, niektóre w rzeczywistości mogły przebiegać inaczej, zaś jeszcze inne nie zawsze musiały być poświęcone badaniom etnograficznym. Analiza zachowanych źródeł umożliwiła zbudowanie kalendarium, które opiera się wprawdzie na całej dostępnej dokumentacji, z odnotowaniem zawartych w niej danych także sprzecznych lub wątpliwych, ale nie rozstrzyga wszystkich problemów dotyczących chronologii, kierunków i etapów poszczególnych podróży. Z konieczności pozostało więc ograniczenie się do rzetelnej prezentacji zachowanego materiału źródłowego i ewentualnych wniosków z niego wynikających, często jedynie hipotetycznych. Opracowując kalendarium, wykorzystano wyniki wieloletnich kwerend dokonywanych w trakcie prac redakcyjnych i edytorskich nad materiałami 103 �Kolberga i obejmujących cały zachowany zasób rękopiśmienny i publikowany. Uwzględniono także literaturę przedmiotu, XIX-wieczną prasę, publikacje wspomnieniowe i pamiętnikarskie, rozpoznane jako przydatne do przygotowania biografii Oskara Kolberga. W sumie opracowanie stanowi rezultat wieloletnich analiz i badań nad jego życiem, działalnością i spuścizną. Jedynym i najpełniejszym dokumentem sporządzonym przez Kolberga jako wykaz odbytych podróży jest brulionowy szkic, z lapidarnie ujętymi informacjami o miejscowościach i czasami związanymi z nimi osobach odwiedzanych w poszczególnych latach, począwszy od roku 1836 do 1885. Powstał pod koniec życia: w rękopisie widnieją na końcu wykazu lata 1886, 1887 i 1888 niewypełnione danymi, co zgodne jest z faktem, że nie odbył już wtedy dłuższych podróży. Najprawdopodobniej spis ten sporządzony został około 1889 roku na prośbę Izydora Kopernickiego, który z okazji jubileuszu 50-lecia pracy naukowo-badawczej Kolberga przygotowywał biografię jubilata. W rękopisie wykazu widoczne są wahania i poprawki, informacje podane zostały wyraźnie skrótowo, są często niepełne i jak się wydaje, nie zostały ponownie zweryfikowane. Brulion ten ma charakter roboczego zestawienia ewidencyjnego dla celów własnych; nie stanowi próby usystematyzowania danych do publikacji. Spis tego rodzaju, sporządzany po latach, kiedy daty i miejsca mogły się już zatrzeć w pamięci, zawiera też niedokładności i błędy, co powoduje wspomniane komplikacje i wątpliwości co do chronologii, dat i kierunków wędrówek. Omawiany wykaz, zwany dalej itinerarium (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 69, opublikowany w części III Korespondencji Oskara Kolberga, DWOK T. 66, s. 704–706 aneks 1), jako zestawienie własne Kolberga dotyczące podróży z lat 1836–1885, cytowany jest pod każdą datą roczną, przy czym niejednokrotnie przywoływany jest pierwszoplanowo jako jedyny lub najpełniejszy, choć niekoniecznie precyzyjny przekaz świadczący o odbytej wyprawie. Odsyłając do tego źródła, nie podaje się każdorazowo sygnatury i karty rękopisu (jest jedna). W zebranej dokumentacji wykorzystane zostały także inne zachowane świadectwa, tj.: – rkp. Kolberga Szkic autobiografii obejmujący okres do 1861 roku (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68); – rkp. Kolberga pt. Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859–1869 (BN PAU i PAN, sygn. 3210, k.1– 24), w którym znalazły się m.in. informacje o podróżach i ich kosztach, 104 �zapisywane jednak z różnym stopniem szczegółowości – dalej w odesłaniach do tego manuskryptu podaje się jego sygnaturę i kartę; – korespondencja z rodziną, przyjaciółmi, mecenasami itd., w której temat wypraw Kolberga przewija się w różnym kontekście i formie, od lakonicznych wzmianek do obszerniejszych opisów i relacji (Korespondencja Oskara Kolberga, cz. I–III, DWOK T. 64–66); – informacje podawane przez Kolberga we wstępach do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych, w których niekiedy wymienia on lata badań, najważniejsze dla swoich eksploracji i zbiorów miejscowości pobytu i prac terenowych, współpracujące z nim osoby; – sprawozdania z podróży bądź opracowane przez Kolberga dla Akademii Umiejętności, która poza finansowaniem jego wydawnictwa w niektórych latach przyznawała specjalne fundusze na wyprawy badawcze (zob. np. rok 1875), bądź publikowane w formie korespondencji prasowych z odwiedzanych miejscowości czy krajów (zob. np. rok 1857); – dokumenty poświadczające urlopy Kolberga, paszporty podróżne, określające cel i kierunek wypraw, z potwierdzeniem miejsca i daty wyjazdu, pobytu i powrotu do Warszawy, zachowane w tece z papierami osobistymi Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183); – luźne i rozproszone notatki Kolberga, drukowane i rękopiśmienne, w których okazjonalnie wymienia niekiedy daty i miejsca przez siebie odwiedzane; – materiały do biografii Kolberga zebrane przez Izydora Kopernickiego, przyjaciela, świadka pracy autora Ludu w latach krakowskich, wykonawcy jego testamentu i pierwszego biografa, tj.: rękopiśmienne notatki tego autora, dotyczące podróży Kolberga (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68) oraz opracowana przez niego biografia Kolberga, opublikowana jako studium wstępne do tomu Przemyskie wydanego po śmierci przyjaciela w 1891 roku (Przedmowa wydawcy, w: O. Kolberg Przemyskie, DWOK T. 35, s. V–XX). Notatki swe sporządził Kopernicki jako uzupełnienie rękopiśmiennego Szkicu autobiografii Kolberga, obejmującego okres do roku 1861 (zamieścił je na tej samej karcie manuskryptu). Powstały zapewne w oparciu o wspólne z Kolbergiem ustalenia, choć są fragmentaryczne, zawierają skomasowane daty roczne podróży w poszczególne regiony bądź do konkretnych miejscowości Rzeczypospolitej od 1842 do 1870 roku. Nie obejmują jednak wszystkich lat z tego okresu. 105 �Z kolei w ramach drukowanej Przedmowy wydawcy Kopernicki zamieścił (na s. IX, X i XI) sumaryczny spis podróży Kolberga do poszczególnych regionów (bez podawania miejscowości i goszczących Kolberga osób) uporządkowany chronologicznie (daty roczne). Dane zawarte w obu opracowaniach Kopernickiego po części potwierdzają informacje podane przez Kolberga w itinerarium i w pozostałych źródłach, inne dopełniają je, jeszcze inne są jednak odmienne bądź z nimi sprzeczne i podważające materiał Kolberga. Niezależnie od tego wszystkie zostały przytoczone w kalendarium, gdyż nie zawsze mamy pewność, które informacje są prawdziwe i wiarygodne. Dalej przy opisie poszczególnych podróży nie przywołuje się każdorazowo sygnatury i karty notatek Kopernickiego z rękopisu (jedna karta), natomiast odesłania do napisanej przez niego biografii Kolberga podaje się w formie skróconej do tytułu i strony. W kalendarium przywołano także odnalezione świadectwa spoza archiwum badacza, takie jak np. notatka prasowa o pobycie Kolberga w Mazewie w Łęczyckiem w lipcu 1860 roku lub wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera o wyjeździe Kolberga do Krakowa w sierpniu 1871 roku czy wspomnienie Lucjana Siemieńskiego o spotkaniu Kolberga w Tatrach i Pieninach w 1857 roku. Można uznać, choć jedynie w pewnym przybliżeniu, że poszczególne świadectwa różnią się stopniem wiarygodności. Największą posiada zapewne Notatnik z rachunkami obejmujący jednak tylko jedenaście lat (1859–1869) i korespondencja, prowadzona także na bieżąco, sprawozdania składane Akademii Umiejętności (np. z podróży w 1875 roku), doniesienia i korespondencje prasowe oraz potwierdzenia pobytu odnotowane w paszportach. Przekazy podawane po latach dzielących je od dawnych podróży, np. we wstępach do poszczególnych tomów wydawanych niekiedy dużo później niż pozyskanie zbiorów z wypraw terenowych Kolberga, nie pokrywają się niekiedy z innymi danymi źródłowymi. Zakres i charakter dokumentacji źródłowej dla podróży odbytych w poszczególnych latach jest bardzo zróżnicowany. Niektóre wyprawy poświadczane są jedynie lakonicznymi informacjami z itinerarium, inne również pojedynczymi przekazami spoza tego rękopisu Kolberga, jeszcze inne mają bogatsze potwierdzenie i opis w zachowanych źródłach. Nie zawsze wiadomo, czy wymieniana miejscowość (np. w sformułowaniu: „na Kielce”) oznaczała jedynie kierunek podróży czy miejsce pobytu, czy stanowiła 106 �stację pośrednią w drodze, gdzie następowała tylko przesiadka lub zmiana rodzaju transportu z pociągu na konie przysłane przez zapraszającego Kolberga właściciela dworu, czy też była stacją docelową, w której badacz się zatrzymał i prowadził badania. Niejednokrotnie nie znamy też okoliczności podróży Kolberga, jej ram czasowych i tras, związanych z nią kontaktów, konkretnych stacji badawczych, warunków pobytu itd. Nierównomiernie zasobna jest też dokumentacja zawarta w korespondencji. Znacznie uboższe informacje o wędrówkach Kolberga przynoszą listy z lat warszawskich, tj. do roku 1871, i to nie tylko dlatego, że zachowało się ich o wiele mniej niż z lat późniejszych, tj. z okresu pobytu w Modlnicy i w Krakowie, gdyż po części zostały zniszczone w czasie wojny. W dużej mierze o oszczędnym informowaniu Kolberga o swoich podróżach lub wręcz o ich przemilczaniu w listach i notatkach osobistych, pisanych w Warszawie decydowała sytuacja polityczna w zaborze rosyjskim. Szczególnie nasilone w Królestwie Polskim restrykcje policyjne zaborców, podejrzliwość i inwigilacja władz, kontrolowanie korespondencji, zwalczanie wszelkich propolskich działań wymuszały autocenzurę i krępowały swobodę wypowiedzi. Niektórzy współpracownicy i gospodarze goszczący Kolberga woleli zapewne pozostać anonimowymi, a może i rezygnowali z listów lub szyfrowali ich treści z obawy przed prześladowaniami za udział w walkach czy akcjach niepodległościowych, pomoc powstańcom itd. Niekiedy współpracownicy Kolberga wręcz prosili w listach o nieujawnianie ich nazwisk w drukowanych przez niego tomach i niesygnowanie imienne pozyskanych od nich a publikowanych tam materiałów. Sytuacja ta skłaniała także do częstej praktyki przekazywania korespondencji przez zaufanych pośredników, nie pocztą, lub ograniczała wymianę listów Kolberga z mieszkańcami Królestwa Polskiego. Dużo pełniejszą dokumentację podróży Kolberga przynosi natomiast jego korespondencja z czasów krakowskich, za autonomii Galicji, której mieszkańcy cieszyli się po 1867 roku znacznie większymi swobodami obywatelskimi niż Polacy w zaborze rosyjskim. Kalendarium jest więc wykazem pełnym w takim zakresie, jaki umożliwiły zachowane źródła rękopiśmienne i drukowane, którymi dziś dysponujemy, nie jest natomiast opracowaniem wyczerpującym, jeśli chodzi o faktograficzny obraz podróży Kolberga. Ma charakter porządkujący i pomocniczy jako załącznik do biografii badacza, podobnie jak bibliografia jego prac i wykaz materiałów rękopiśmiennych. Jest jedynie rodzajem podręcznego przewodnika, który orientuje w przedsięwzięciach 107 �peregrynacyjnych Kolberga, ich skali i zasięgu na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Warto tu przypomnieć, że omówienie podróży badawczych Kolberga i pozyskanych w ich trakcie materiałów przedstawiają w ujęciu regionalnym wstępy do wydawanych po raz pierwszy w Dziełach wszystkich nowych monografii regionalnych oraz do suplementów dopełniających tomy opublikowane za życia Kolberga, tj. odpowiednio do tomów 39–59 i 70–84 DWOK. W kalendarium nie uwzględniono miejscowości, które w rękopisach terenowych i w drukowanych tomach lokalizują zapisane teksty i melodie Kolberga, gdyż ze względu na jego metodę rejestracji folkloru takie noty lokalizacyjne nie muszą oznaczać miejsca pobytu Kolberga. Dokumentował on folklor przy każdej nadarzającej się okazji, także poza miejscem jego pochodzenia i funkcjonowania, zatem noty takie nie wskazują jednoznacznie, że zapisy wykonane zostały w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem w odwiedzanej przez Kolberga miejscowości. Daty występują zaś w zapisach terenowych Kolberga niezwykle rzadko, a materiały datowane w druku (np. niektóre opisy wesela) nie muszą oznaczać bytności Kolberga w danej miejscowości, a np. czas pozyskania ich od współpracownika. Nie objaśnia się tutaj wymienionych przez Kolberga w cytowanym itinerarium postaci przyjmujących go gospodarzy, właścicieli dworów i innych osób. Informacje o nich zawiera korespondencja Kolberga, wspomniane wyżej wstępy do nowych monografii regionalnych i do tomów suplementowych, a także część I – biograficzna – tego opracowania (tj. T. 85/I). Indeks osób do trzech części pracy Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło znajdzie czytelnik w tym woluminie (tj. T. 85/III). Orientację w geograficznym usytuowaniu poszczególnych miejscowości, z określeniem ich ówczesnej przynależności administracyjnej na podstawie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego… (T. 1–15 Warszawa 1880– 1902), umożliwi z kolei indeks geograficzny zamieszczony także w tym woluminie (tj. T. 85/III) . Cytując Notatnik zawierający rachunki… , pomija się w kalendarium kwoty wydatków wyszczególnianie przez Kolberga w rękopisie i dla większej przejrzystości potrzebnych tu informacji o trasach podróży nie zaznacza tego pominięcia trzykropkiem w klamrze. Pełne zapisy z tego manuskryptu razem z kwotami cytowane są we wstępach do odpowiednich tomów 108 �suplementowych, przynosząc ciekawe informacje o kosztach i realiach podróży, a także o okolicznościach badań terenowych, takich jak np. opłaty dla wykonawców za śpiewanie i granie. 1829 Podróż z rodzicami do Mariańskich Łaźni (wówczas Marienbad) przez Wrocław i Pragę (trzydniowy pobyt), powrót do Warszawy przez Drezno i Berlin. Informację o tej wyprawie oraz o bytności w operze berlińskiej w drodze powrotnej „na (Drezno i Berlin) z Marienbadu, dokąd pojechaliśmy wprzódy na Wrocław i Pragę”, podał Kolberg w swoich notatkach dotyczących biografii Fryderyka Chopina wydanej przez Maurycego Karasowskiego w 1882 roku (zob. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego… , w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 473). Inne szczegóły znamy z listu Kolberga z 22 IX 1880 r. do redakcji czeskiego „Světozora”, gdzie wspomniał trzydniowy pobyt w Pradze i inne miejscowości na trasie swojej podróży z 1829 roku: „Kralovyhrad, Podiebrad, Cheb, Pilzno, Karlsbad, Saatz, Bilin i Teplice” (zob. brulion tego listu, Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Podróż do Czech i pobyt z rodzicami w Marienbadzie w 1829 roku wymienił także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (zob. tamże, s. 462). 1834 (lub 1835) – 1836 – Pobyt w Berlinie prawdopodobnie od końca 1834 lub początku 1835 roku, do końca 1836 roku; w tym czasie kursy księgowości w akademii handlowej i studia muzyczne kompozycji u Carla Friedricha Girschnera i Carla Friedricha Rungenhagena. Dokładna data wyjazdu do Berlina nie jest znana, powrót do Warszawy w drugiej połowie lub pod koniec listopada 1836 roku ustalić można na podstawie daty pisma z 30 XI 1836 r. skierowanego do Kolberga w sprawie zwolnienia go od poboru do wojska (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 74) i świadectwa umiejętności muzycznych wystawionego Kolbergowi przez Józefa Elsnera 14 XII 1836 roku w Warszawie po odbytym u niego egzaminie (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 37). W itinerarium do roku 1836 przypisał Kolberg podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy i powrót [przez] Wilno, 109 �Białystok”, ale w świetle innych dokumentów informacja ta jest błędna (zob. rok 1837). 1837 Pobyt w Mitawie (dziś Jełgawa) na Łotwie, gdzie pracował jako nauczyciel muzyki, zapewne przez blisko rok, następnie powrót do Warszawy przez Homel. W itinerarium pod rokiem 1837 Kolberg zapisał tylko: „Białystok (Michałowscy, Daszkiewicze)”. Tamże odnotował jako odbytą w 1836 roku podróż „do Homla, Mińska, Wilna, Mitawy, Rygi, Windawy, powrót [przez] Wilno, Białystok”, ale notatka ta jest sprzeczna z innymi dokumentami. Może dotyczyć tylko 1837 roku, lecz została mylnie przypisana do roku wcześniejszego (zob. też rok 1836). W Szkicu autobiografii Kolberg zanotował : „Rok 1837 przebyłem na wsi jako nauczyciel muzyki prywatny” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68), a Mitawę (dziś Jełgawa) jako miejsce pracy wskazuje świadectwo Karoliny de Kreutz wystawione 18 I 1838 roku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 707-708, aneks 2), w którym potwierdza ona roczny pobyt Kolberga w jej domu, nie podając jednak dokładnych dat. Pobyt w Homlu w końcu 1837 roku poświadcza adresowany do tej miejscowości list Wilhelma Kolberga do brata z 10 XII 1837 r. (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 1–3). Miejscowości wymienione przez Kolberga w itinerarium pod rokiem 1836 i notatka o pobycie w Białymstoku w 1837 roku wskazują więc zapewne trasę podróży na przełomie lat 1836–1837 oraz powrotu do Warszawy w końcu roku 1837. 1838 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. 1839 Według itinerarium: „Do Tretek (do Czajkowskich)”. Notatki biograficzne Kolberga wskazują także na okolice Warszawy, Czerniaków i Wilanów. Ze Szkicu autobiografii wynika, że w roku 1839 Kolberg zaczął notować melodie ludowe w okolicach Warszawy: „[…] słyszane oryginalne odgłosy piszczałek, skrzypeczek i katarynek poza miastem (w Czerniakowie, Wilanowie itd.) skłoniły mnie do poszukiwań w tym kierunku. Pierwszy połów na większe rozmiary dokonany w r. 1839 w Wilanowie dał mi już spory zasób ciekawych motywów 110 �i popchnął do dalszych poszukiwań na tym polu” (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 68). 1840 Według itinerarium: „W okolice Warszawy, do Tretek”. 1841 Według itinerarium: „Pieszo do Czerska (z Konopką), do Tretek; do Berlina, Lipska, Pragi (na Marienbad).” Prawdopodobnie tego roku Kolberg był po raz pierwszy w Poznaniu, wracając z Mariańskich Łaźni przez Pragę i Berlin lub w drodze do Czech. Wędrówkę do Czerska wspomina badacz także w Szkicu autobiografii (rkp. sygn. Bibl. PAU i PAN 2183, k. 68) oraz w swoim wstępie do części I Mazowsza (DWOK T. 24, s. XI), gdzie podaje informację, że była to czterodniowa wyprawa w okresie Zielonych Świąt, odbyta wspólnie z Józefem Konopką, Walentym Zakrzewskim i Emilianem Jenikem. Informację o drugim, równie krótkim pobycie w Pradze znajdujemy w przytoczonym wyżej liście do redakcji „Světozora” z 22 IX 1880 r. (por. wyżej, rok 1829), jednak tam nie została podana trasa podróży wskazana w itinerarium. Wzmiankę o bytności w 1841 i wcześniej w 1829 roku „w Czechach (w Marienbadzie z rodzicami”) Kolberg podał także w notatce zamieszczonej w brulionie listu do Ludwika Jenikego z 31 I 1881 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462). Tu omyłkowo połączył z datą 1841 oboje rodziców; zapewne wówczas podróżował tylko z matką, gdyż ojciec wówczas już nie żył (zmarł w 1831 roku.) W niedatowanym brulionie listu do Antoniego Woykowskiego Kolberg wspomina swoją wcześniejszą bytność w Poznaniu, która przypadła zapewne na rok 1841. Brulion tego listu mógł być pisany w pierwszej połowie roku 1842, między początkiem tego roku, a 28 czerwca. Na pierwszą datę graniczną wskazuje znajdujące się w nim wspomnienie publikacji „pieśni ostatnich” Woykowskiego, którą Kolberg miał już w ręku – jak wyraźnie pisze –wymieniając zawarty w niej utwór Do gwiazdy (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 5). Pieśń ta z tekstem Edmunda Wasilewskiego ukazała się jako nr 1 w liczącym trzy utwory zeszycie II zbiorku Piosnki polskie z towarzyszeniem fortepianu, wydanym przez Woykowskiego na początku 1842 roku (nr 2 i 3 to Marzenie Stefana Witwickiego oraz Pieśń gminna Wincentego Pola). Recenzję wydania tego zeszytu 111 �zamieścił Marceli A. Szulc w „Gazecie Wielkiego Księstwa Poznańskiego”, w nr. 37 z 14 lutego 1842 roku (opatrując tekst datą: 8 lutego). Ponieważ 28 czerwca 1842 roku Kolberg podpisał w Poznaniu umowę wydawniczą z Janem Konstantym Żupańskim na druk Pieśni ludu polskiego (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3), list do Woykowskiego musiał być napisany w 1842 roku, przed tą datą, nie zaś – jak podano w części I Korespondencji (DWOK T. 64, w metryce listu, na s. 6) – w roku 1840 lub 1841. Wzmianka w brulionie do Woykowskiego o wcześniejszej bytności Kolberga w Poznaniu odnosi się więc zapewne do roku 1841, kiedy to odwiedził miasto po raz pierwszy w drodze do Mariańskich Łaźni przez Berlin i Pragę albo podczas powrotu tą samą trasą do Warszawy. 1842 Według itinerarium: „Do Landek [tj. Lądka Zdroju] – do kąpieli, z matką (na Wrocław), do [Johannisbadu] (Opawa); do Krakowa i Modlnicy; powrót na Kielce”. Umowa wydawnicza zawarta przez Kolberga w Poznaniu (zob. niżej) wskazuje na pobyt w tym mieście, może tylko w przejeździe na kurację. W notatce o bytności w Lądku Zdroju i po czeskiej stronie Sudetów oraz w Opawie Kolberg zapewne omyłkowo wpisał Johannisburg; to niemiecka nazwa ówczesnego Jańsborka, miasta powiatowego na Mazurach (dziś: Pisz), prawdopodobnie chodziło o ówczesny Johannisbad (tj. Janské Lázně, Jańskie Łaźnie), miejscowość uzdrowiskową leżącą po czeskiej stronie Karkonoszy. Pobyt w Lądku Zdroju poświadcza brulion listu Kolberga do Jana Konstantego Żupańskiego z 12 IX 1842 r., gdzie podaje on także datę powrotu do Warszawy w dniu 20 sierpnia (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 9 – tam w druku błędna data roczna: 1841 zamiast 1842.) Z kolei odwiedziny Krakowa i Modlnicy w drodze powrotnej do Warszawy potwierdza list Kolberga do Józefa Konopki z 13 VIII 1842 r. (tamże, s. 11). Według Kopernickiego odwiedził Kolberg wówczas Modlnicę i Mogilany (notatki rękopiśmienne oraz Przedmowa wydawcy…. s. IX). Na bytność w Poznaniu wskazuje podpisana tam przez Kolberga 28 czerwca 1842 roku umowa wydawnicza z J. K. Żupańskim 112 �na edycję Pieśni ludu polskiego (rkp. sporządzony przez A. Woykowskiego jako świadka tej umowy, zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 708–710, aneks 3). 1843 Według itinerarium: „Do Jadowa, Wyszkowa, Wysocego (Suskich, Norwida); do Czepielewa [Ciepielewa] pod Rożanem (Rzechowskich)”. Wędrówki po „Mokrym Lesie, po Wysoc[em], Wyszkowie i Głuchach” oraz pobyt „w słomianym dworcu p. Ludwika Norwida” wspominane są, choć bez podania dat, w korespondencji Kolberga z Teofilem Lenartowiczem, towarzyszem tych wycieczek (zob. listy z 25 III i z 5 V 1857 r., Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 66 i 70, zob. też E. Antyborzec „Mazowsze” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, DWOK T. 80, s. XXI–XXII). Natomiast Kopernicki w swoich. notatkach zapisał: „Do Kurpiów, z Warszawy na Jadów, Wyszków, do Ostrołęki i do wsi Wysoce, do Cypr[iana; błędnie, powinno być: Ludwika] Norwida i do Czepielewa [Ciepielewa] do p. Rzechowskich pod Rożanem w r. 1844, 45 i 47”, powtarzając w drukowanej biografii, że Kolberg odwiedził „w latach 1844, 1845 i 1847 krainę Kurpiów”. Tamże pod rokiem 1843 wymienił Kopernicki natomiast inne podróże Kolberga, pisząc, że „powtórnie zwiedził Krakowskie, Podgórze Beskidowe, Podhale i Śląsk” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Żadne inne dokumenty informacji tych jednak nie poświadczają. Rok 1843 podaje też Kolberg jako datę swojej podróży w Kaliskie we wstępie do monografii tego regionu, przywołując: „krótki i dorywczy, acz kilkokrotny nasz w Kaliskiem pobyt (w latach 1843 i 1863), głównie we wsiach Rusocice, Zbiersk, Cielce, Rudlice, Łyskornie [Łyskornia] i Krasice […]” (Kaliskie, DWOK T. 23, s. III), nie wiadomo jednak, które z tych miejscowości odwiedził w 1843, a które później, w roku 1863. 1844 Według itinerarium: „Do Gończyc (do Kiwerskich) pod Garwolinem, Łaskarzewem, do Przysuchy (do Żurkowskich)”. Wyjazdu w tym roku w okolice Garwolina i do Przysuchy nie potwierdzają inne źródła. 113 �Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1845 Według itinerarium: „Do Cielc (Jab[ł]kowski), Brudzewa (Gorowskich [Gurowskich]), Łyskorni (Karśnickich), Stawiszyna, Zbierska (Kożuchowski)”. Kopernicki nie wspomina w tym roku wyprawy Kolberga w Kaliskie, podaje natomiast podróż „do Kurpiów[…] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1846 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], do Kromnowa (Czerwińska)”. We wstępie do części II Radomskiego (DWOK T. 21, s. III) Kolberg informuje, że materiały zawarte w tomie zebrane zostały „w guberni radomskiej w latach 1846, 1847, 1854, 1859 […]”. Podróży po Mazowszu, wskazanej w itinerarium ani pobytu w Radomskiem w roku 1846 nie potwierdzają inne źródła. 1847 Według itinerarium: „Koleją; Tretki, Sójki, Sierakówek”. Brak innych danych źródłowych, które dokumentowałyby tę podróż Kolberga w okolice Kutna oraz Gostynina. Nie wiadomo też, dokąd podróżował w tym roku koleją. Kolej warszawsko-bydgoską otwarto w 1862 roku, a odcinek łączący Łowicz z Kutnem w 1861 roku – może był to wyjazd służbowy na trasie kolei warszawsko-wiedeńskiej. W cytowanym wyżej wstępie do części II Radomskiego Kolberg przywołuje jeszcze rok 1847 jako jeden z kilku, gdy zbierał materiały „w guberni radomskiej”, nie podaje jednak miejscowości ani trasy tej podróży (zob. wyżej, rok 1846). Według notatek Kopernickiego w roku 1847 podróżował Kolberg jeszcze „do Kurpiów […] i do Czepielewa [Ciepielewa]” (zob. wyżej, rok 1843). 1848 Według itinerarium: „Do Wes[s]lów, do Zyrzyna, Osin, Puław”. Podróż tę potwierdza Kopernicki w swoich notatkach: „W Lubelskie – do Zyrzyna i Osin, i okolicy pod Puławami, do pp. Wesslów w r. 1848 i 1849”, zaś w Przedmowie wydawcy… (s. IX) pod rokiem 1848 i 1849 informuje ogólnie: „Lubelskie”. 114 �1849 Według itinerarium: „Koleją do Rudy [Guzowskiej], Płochocina”. Przed wyjazdem do Rudy Kolberg prawdopodobnie był w Pruszkowie, miejscowości na trasie kolei miedzy Warszawą a Rudą Guzowską. Wskazuje na to jedyny zachowany list jego matki z roku 1849 (bez daty miesięcznej i dziennej), w którym zachęca ona Oskara do przyjazdu z Pruszkowa do Rudy, gdzie przebywa z wnukiem (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 47). Kopernicki wymienia natomiast w tym roku podróż w Lubelskie (zob. wyżej, rok 1848). 1850 Według itinerarium: „Do Kozienic (do Rychterów)”. Jedynym śladem tej podróży mógłby być niedatowany brulion listu Kolberga do nieznanego adresata, w którym pisze: „[…] od paru dni bawię w domu p. Richtera [Rychtera]” i informuje, że pośredniczy w załatwieniu u niego praktyki agronomicznej dla niezidentyfikowanego „p. Ludwika” w prowadzonym „wzorowo i energicznie” gospodarstwie (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 678– 679). List ten nie wnosi jednak niezbędnych informacji na temat tego pobytu, ponieważ Kolberg nie podaje w nim imion gospodarzy ani miejscowości i daty, a do Kozienic podróżował jeszcze kilkakrotnie później, może również do nieznanej rodziny Rychterów, jak w roku 1850 i 1851. 1851 Według itinerarium: „Tamże [tj. do Kozienic (do Rychterów), zob. wyżej, rok 1850]; do Baszowic, Św. Krzyża”. 1852 Według itinerarium: „Do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy n[ad] Pilicą”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że poza Mazowszem odwiedził też Kolberg Kieleckie. Podróż w tym roku w Kieleckie poświadcza badacz we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 18, s. I), gdzie pisze: „Szczegóły zwyczajów, mianowicie weselnych, […] spisywaliśmy w latach 1852–1856 w różnych tej prowincji okolicach, a przeważnie pod Chmielnikiem, Szydłowem, Stopnicą, Wiślicą, Koszycami, Szkalmierzem, Miechowem, Skałą, Olkuszem, Pilicą, Ogrodzieńcem, Siewierzem i Będzinem”. Datą roczną 1852 opatrzył też Kolberg w druku trzy opisy wesel pochodzących z wymienionych 115 �miejscowości Kieleckiego i ich okolic (tamże, wesela VIII, IX i XI), czego nie praktykował w swoich materiałach systematycznie. Na pobyt w Będzinie może dodatkowo wskazywać zachowane w jego spuściźnie urzędowe pozwolenie na zwiedzenie kopalni „Ksawery” pod Będzinem i hut cynkowych tamże, wystawione dla Kolberga 16 VIII 1852 r. przez naczelnika Zakładów Górniczych Oddziału Dąbrowa i podpisane przez jego zastępcę nieczytelnym nazwiskiem (BN PAU i PAN, sygn. 2185/3, k. 242–243). Czy jednak Kolberg wykorzystał to pozwolenie, nie wiadomo. Z kolei o pobycie w Szycach w 1852 roku, w czasie wędrówki m. in. po Olkuskiem, może świadczyć znajdująca się także w archiwum Kolberga niedatowana notatka zapewne jego matki, Karoliny Kolberg: „Gdyby Oskar wyjechał z Szyc, uprasza się o podanie listu za nim” (Arch. PTL, teka 36, sygn. 1317d, k. 37), adresowana do syna jako „Urzędnika Dr[ogi] Ż]elaznej]”. Może ona jednak dotyczyć pobytu w Szycach w trakcie etnograficznych lub służbowych podróży w latach wcześniejszych lub następnych (1853–1856). Szyce Duchowne, wówczas miejscowość na samej granicy Galicji i Królestwa Polskiego, posiadająca komorę celną, położone były przy trakcie z Olkusza do Krakowa, prowadzącym także przez Modlnicę, z którą graniczą od południa. Może więc notatka matki dotyczy innego pobytu w Szycach, odwiedzanych np. na trasie z Królestwa do Galicji. 1853 Według itinerarium: „Do tychże [tj. do Jakuszewskich, do Lewińskich w Rzeczycy nad Pilicą, zob. wyżej, rok 1852], koleją do Częst[ochowy], Ząbkowic, Ojcowa”. Pobyt w Kieleckiem w tym roku potwierdza informacja we wstępie do monografii tego regionu (zob. wyżej, rok 1852). Podróż „w okolicę Częstochowy i Ojcowa” w roku 1853 odnotowuje też Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX). Być może w roku 1853 odwiedził Kolberg również Mazew w Łęczyckiem, na co wydaje się wskazywać notatka „Mazew 1853” w jego rękopisie terenowym z zapisami melodii (Arch. PTL, teka 42, sygn. 1350, k. 185). Daty tej podróży do Mazewa, która byłaby pierwszą do tej miejscowości, nie wymieniają jednak żadne inne dokumenty. 116 �1854 Według itinerarium: „Do Radomia, Bilczy, Sandomierza, do Gór [Wysokich] (Kol[l]atorowiczów), Baszowic”. We wstępie do Sandomierskiego wymienia Kolberg „dłuższy nieco” pobyt w trzech miejscowościach tego regionu: w Bilczy, Górach Wysokich nad rzeką Łukawą i w Rytwianach nad rzeką Czarną, nie podaje jednak dat (DWOK T. 2, s. 8). Z rokiem 1854 wiąże też Kolberg podróż w Kieleckie, wymieniając we wstępie do części I tej monografii (DWOK T. 18) pięć kolejnych lat badań, od 1852 do 1856 roku i swoje stacje badawcze w tym regionie (zob. wyżej, rok 1852). W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki zapisał: „W Sandomierskie – do Bilczy (Gregorowicza) w r. 1854”, a w drukowanej biografii Kolberga odnotował w tym roku jedynie: „Sandomierskie” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). Sprzeczna z danymi w itinerarium, a wskazująca być może na pierwszy pobyt na Ziemi Dobrzyńskiej jest wypowiedź Kolberga we wstępie do pracy pt. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, opublikowanej w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” z 1882 roku (T. VI, w dziale III, s. 86–158), gdzie powołuje się na swoje „materiały zebrane jeszcze w roku 1854” (zob. przedruk w : O. Kolberg Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 3). Mogły to być jednak materiały uzyskane drogą pośrednią, co po latach się zatarło. Inne źródła tej podróży nie potwierdzają, w itinerarium podróż na Ziemię Dobrzyńską datuje Kolberg na rok 1856 (zob. niżej, rok 1856). 1855 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radom, Skarysz[ew], Sandom[ierz], Staszów, Stopnica, Wiślica, Chmielnik (Potok)”. Według informacji we wstępie do części I Kieleckiego (DWOK T. 18, s. I) odwiedził Kolberg także inne miejscowości tego regionu poza wymienionymi w itinerarium Stopnicą, Wiślicą, Chmielnikiem i Potokiem (zob. wyżej, rok 1852). Miesięczną podróż w Kieleckie dokumentuje także zachowane świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga, „buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 23 VII 1855 r. na 28 dni celem udania się do guberni radomskiej, do Buska i Solca dla poratowania zdrowia”(BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 49). Na dokumencie widnieją ostemplowane i podpisane przez urzędników 117 �notatki potwierdzające kolejno: wyjazd z datą „30 VII/11 VIII 1855”, podróż statkiem parowym Wisłą, z adnotacją: „13/8 55”, bytność w Łubnicach przed powrotem poświadczona notatką: „Widziano w urzędzie wójta gminy Łubnice, gdzie Wny Oskar Kolberg kurację solanką odbywał. Obecnie służy do powrotu do Warszawy. Sichów dnia 28 [VIII]/9 IX 855”. Odnotowana jest także data powrotu do Warszawy – „Warsz. 29/9 55”. Busko, Solec, Łubnice i Sichów to miejscowości w ówczesnym powiecie stopnickim. Czy Kolberg odbył kurację w Solcu i Busku, czy i jakie jeszcze miejscowości wówczas odwiedził, nie wiadomo. Kopernicki w Przedmowie wydawcy... (s. IX) informuje: „1855 i 1856 – Radomskie, Kieleckie, Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego i Płockie”, przy czym według itinerarium podróże w Krakowskie i Płockie przypadły na drugi wymieniony w notatce rok (zob. niżej, rok 1856). Natomiast w swoim rękopiśmiennym uzupełnieniu do autobiografii Kolberga Kopernicki notuje: „W r. [18]55, [18]56 do Kozienic, pod Radom; Kielce, Stopnica i Ojców”. 1856 Według itinerarium: „Do Kozienic, Radomia (Gołębiów) statkiem par[owym], koleją do Ojcowa, do Sterdyni (w kwietniu), do Mąkolina (Matuszewskich), do Dziewanowsk[ich], do Działynia, do Łążyna (Zielińskich)”. We wstępie do części I monografii Kieleckiego (DWOK T. 18) Kolberg potwierdza badania w tym regionie w 1856 roku (zob. wyżej, rok 1852). Pobyt na historycznym Podlasiu, w Sterdyni, określony w itinerarium na kwiecień, może z kolei wiązać się z wyjazdem na Święta Wielkanocne. 4 kwietnia 1856 roku Kolberg pisze do firmy Rau u. Sohn w Dreźnie, że odebrał list od nich późno, bo „dopiero po Świętach Wielkanocnych, które spędził na wsi” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 58 i 59). W 1856 roku Wielkanoc przypadała na 23 marca, może zatem w Sterdynii przebywał jeszcze w pierwszych dniach kwietnia. Żaden inny przekaz źródłowy nie potwierdza pobytu Kolberga w tej miejscowości. Kopernicki zarówno w Przedmowie wydawcy, jak i w rękopisie wymienia podróże w Radomskie, Kieleckie i Krakowskie w granicach Królestwa Polskiego oraz w Płockie (zob. wyżej, rok 1855), 118 �a w notatkach informuje jeszcze: „do Płockiego – w [r.] 1856, do Dziewanowskiego i Gust[awa]. Zielińskiego”, tj. do Działynia i do Łążyna na Ziemi Dobrzyńskiej (zob. wyżej, rok 1854). Mąkolin w Płockiem badacz odwiedził prawdopodobnie w drodze do Działynia. 1857 Trzymiesięczna podróż (od lipca do października), przebiegająca na trasie: Kraków, Modlnica, Mogilany, Zakopane, Tatry, Szczawnica, Czorsztyn i Krynica, następnie znowu Kraków, potem Wiedeń, Lublana, Zagrzeb, Primorje (wybrzeże dalmatyńskie), Triest i Wenecja. W itinerarium jedynie zapis: „Do Wiednia, Triestu, Wenecji; do Szczawnicy”. W Korespondencji nadesłanej z Wiednia i opublikowanej w „Ruchu Muzycznym” z 1857 roku, w nr. 26, datowanej 11 września 1857 roku, Kolberg relacjonuje szerzej 6-tygodniowy pobyt w Tatrach. Odwiedził wówczas Morskie Oko, Dolinę Kościeliską, Stawy Gąsienicowe, Dolinę Roztoki, Dolinę Pięciu Stawów, Giewont, Biały Dunajec, a poza Tatrami także Szczawnicę, Czorsztyn i Krynicę. Wspomina o „dłuższej bytności” w domach Homolaczów w Zakopanem i Konopków w Modlnicy i Mogilanach, o „paru dniach” w Krakowie, zwiedzaniu Wiednia, krótkim pobycie w Lublanie, Trieście i Wenecji” (zob. przedruk w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363). Podróż tę dokumentują też lakoniczne wzmianki w późniejszej korespondencji: w roku 1881 w notatkach dołączonych do listu z 31 stycznia zapisał m. in. : „[…] 1857 – w Lublanie i Zagrzebiu w Ilirii”, a 1 sierpnia 1886 roku w liście do F. S. Kraussa wspomina „krótki (bo kilkotygodniowy) pobyt w r. 1857 w Lublanie, Zagrzebiu, Trieście i Primorju” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 462 i tamże, cz. III, DWOK T. 66, s. 361). Tu wymienia Kolberg Zagrzeb i Primorje, o których nie ma mowy w wyżej cytowanych źródłach. Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione „dla Oskara Kolberga, buchaltera Dyrekcji Drogi Żelaznej Warszawsko–Wiedeńskiej” 21 VI 1857 r., przyznające mu urlop „na miesięcy trzy za granicę do wód w Ems i kąpieli w Trieście” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 51), a także pismo Dyrekcji kolei do zarządu kolei niemieckich z prośbą o udzielenie „panu Oskarowi Kolbergowi życzliwej 119 �pomocy” w czasie jego podróży przez Niemcy z datą 9 VII 1857 r. (tamże, k. 47). Kolberg jednak do Ems nie pojechał; nie wiadomo, czy zmienił plany, czy też kuracja była pretekstem dla uzyskania dłuższego urlopu. Wyjechał z Warszawy zapewne około 10 lipca, zamiast do Ems udał się, zapewne z przerwą na Kraków, w Tatry, do Zakopanego i w Pieniny, potem do Mogilan, Modlnicy i Krakowa, następnie do Wiednia i dalej na południe. Pobyt w Pieninach i Tatrach potwierdza też Lucjan Siemieński, który spotkał tam Kolberga. Pisze on: „Niedawno widziałem zacnego zbieracza pieśni i melodyj u stóp czarujących Pionin i w Tatrach, jak […] nie tracił ani jednej chwili i nawiedzał góralskie chaty lub przestawał z bacami i juhasami na polanach, od których umiał wyłudzać melodie i słowa […]”(zob. L. Siemieński Kilka rysów literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, T. II, Warszawa 1859, s. 282). Data powrotu Kolberga z tej trzymiesięcznej wyprawy nie jest znana; prawdopodobnie zgodnie z urzędowym zezwoleniem nastąpił on około 10 października. Według biogramu badacza opublikowanego przez Kopernickiego (Przedmowa wydawcy…, s. IX) Kolberg odwiedził w roku 1857 „po raz trzeci okolice Krakowa po drodze do Wiednia, Chorwacji, Triestu i Wenecji”. W rękopiśmiennych notatkach Kopernicki potwierdza także podróż Kolberga do Modlnicy i Mogilan, m. in. w 1857 roku. 1858 Według itinerarium: „Do Ostrołęki, Łomży, Augustowa, Suwałk (z Wierzbowskim); do Mąkolina (Matuszewskich)”. Podróż w Augustowskie potwierdza wzmianka w „Bibliotece Warszawskiej” z 1858 roku (T. 4, s. 260, w dziale „Doniesienia literackie”). Przy okazji informacji o ówczesnych pracach Kolberga napisano tam: „Świeżo wykonał nasz zbieracz wycieczkę w Augustowskie, w strony sobie nieznane, skąd niemały zbiór pieśni i melodyj przywiózł, zwracał przy tym baczną uwagę na zmiany wydatniejsze, językowe”. Prawdopodobnie Kolberg odwiedził wówczas także Litwę. Wprawdzie ponad 20 lat później w przedmowie do Pieśni ludu litewskiego wydanych w roku 1879 (w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III, na s 167–187, zob. przedruk w: O. Kolberg 120 �Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336) wymienia rok 1860 jako datę podróży w Augustowskie, podczas której sam spisywał pieśni ogłoszone „przy niniejszej rozprawie” (zob. tamże, s. 308), ale inne źródła (m.in. itinerarium, zob. niżej, rok 1860) wiążą z tą datą badania na Kujawach. Wszystkie miejscowości wymienione wyżej pod rokiem 1858 z wyjątkiem Mąkolina (w powiecie płockim) leżały wówczas na terenie guberni augustowskiej (przemianowanej później na gubernię suwalską), która sięgała aż do Kowna. W jej granicach leżały też ówczesne miejscowości z etnicznego obszaru Litwy: Kalwaria, Mariampol, Sejny oraz „okolice Simna”, w których Kolberg prawdopodobnie przebywał i skąd pochodzą jego bezpośrednie zapisy (zob. W. Armon „Litwa” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Litwa, DWOK. T. 53, s. VIII–IX). Zachowało się świadectwo urlopowe wystawione dla Kolberga 8 sierpnia 1858 r. na 20 dni, uprawniające do wyjazdu „w gubernię i powiat płocki dla załatwienia interesów familijnych” (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 53). Nie wiadomo, jakie rodzinne sprawy mógł Kolberg załatwiać w Płockiem; być może był to jedynie pretekst dla uzyskania urlopu. Okoliczności jego pobytu w Mąkolinie, w powiecie płockim, są nieznane (por. wyżej, rok 1856). Kopernicki w Przedmowie wydawcy… (s. IX) wymienia w roku 1858 jedynie: „Augustowskie”. 1859 Dwumiesięczna podróż (od 2 lipca do 2 września) w Radomskie, Chełmskie i Lubelskie, przebiegająca na trasie: Kozienice, Radom, Jedlnia, Orońsk, Bąkowiec, Puławy, Kurów, Lublin, Piaski, Siedliszcze, Chojno, Bezek, Krasne, Lublin, Gałęzów, Wola Gałęzowska, Wola Sobieska, Tarnogóra, Lublin. Według itinerarium: „Do Orońska (Pruszakowej), Radomia, do Lublina, do Chojna, Bezka i Krasnego (Piotrowscy i Kosińscy), do Gałęzowa (do Koźmianów)”. Podróż ta udokumentowana jest najdokładniej w Notatniku z rachunkami z lat 1859–1869 (rkp. sygn. 3210, k. 4 i 23). Odnotował tam Kolberg (pod datą 3 września, tj. dzień po powrocie z wyprawy), że trwała ona dwa miesiące (k. 4), a poczynione w jej trakcie wydatki spisał na osobnej karcie (k. 23), oznaczając przy tym dzienne daty poszczególnych etapów podróży i jej trasę: „2 lipca – jazda do 121 �Kozienic [wyżej dopisek w rkp.: „Świerzów”; chodzi o Świerze, wieś pod Kozienicami, pod którą funkcjonowała wówczas przeprawa przez Wisłę, z której Kolberg zapewne skorzystał, bo odnotował dalej wydatek „na statku”], 3–5 lipca – w Kozienicach, 6–7 lipca – jazda do Radomia (obiad w Jedlni), w Radomiu, jazda do Orońska, 8–11 lipca – w Orońsku, 12–13 lipca – w Radomiu, w Jedlni popas, 14–15 lipca – Kozienice, 16–21 lipca – Bąkowiec, 22 lipca –Augustów, 24–26 lipca – [miejscowość nieczytelna], 29 lipca – Bąkowiec, Puławy, droga do Puław, przewóz, 30 lipca – Kurów, droga do Kurowa, Lublin, droga do Lublina (kurierka), ekstrapoczta do Piasek, Piaski, konie do Siedliszcza, 31 lipca – Siedliszcze, konie do Chojna, 1–4 sierpnia – Chojno, 7 sierpnia – Bezek, 12 sierpnia – Krasne, 13–16 sierpnia – Chojno, 16– 22 sierpnia – Lublin, 24 sierpnia – Gałęzów, 25–27 sierpnia – Wola Gałęzowska, 28 sierpnia – Wola Sobieska, 31 sierpnia – Tarnogóra, 1 września – Lublin, 2 września – Lublin, jazda do Warszawy”. Notatnik z rachunkami poświadcza więc – tak jak itinerarium – bytność Kolberga w Radomskiem, Lubelskiem i Chełmskiem. (Cytując tu i dalej to źródło, pomija się koszty wyszczególnione w rękopisie przez Kolberga, zob. uwagi wstępne.) W Notatniku… (k. 4) zanotował Kolberg jeszcze pod datą 8 czerwca: „jazda do Wilanowa (omnibusem)”; była to prawdopodobnie wycieczka w ciągu jednego dnia. Kopernicki w Przedmowie wydawcy (s. IX) podaje jedynie: „W 1859 [roku] powtórnie Lubelskie”. 1860 Według itinerarium: „Do Dłutowa (do Kamockich) pod Piotrków – na Wielkanoc; do Mazewa (Maciejowskich) i do Kujaw – [do Bogusławic] (u Komeckich), do Bodz[anowa] (Biesiek[ierskich]), Redcza, Kłonowa, Otmianowa (Glińsk[ich])”. Z innych źródeł (zob. niżej) wynika, że Kolberg odwiedził wówczas także Służewo i Płowce na Kujawach, a także Grodzisk, Łowicz i Krośniewice, trzy ostatnie miejscowości może tylko przejazdem. Wymienione podróże w Kaliskie (Dłutów), Łęczyckie (Mazew) oraz na Kujawy poświadczają zapiski Kolberga z rachunkami. I tak odnotowany jest tam pobyt na święta wielkanocne w Dłutowie u Kamockich (rkp. sygn. 3210, k. 4): „13 kwiet[nia] – podróż do Dłutowa (do Kamockich i tam na święta) […]”, przy czym Wielkanoc 122 �wypadała w tym roku 8 kwietnia, zatem data 13 kwietnia podana w rękopisie wskazywałaby, że notatkę tę sporządził Kolberg po powrocie do Warszawy, gdzie od 2 maja zapisywał kolejne wydatki. Z kolei pod datą 24 czerwca widnieje zapis: „jazda do Grodziska […]” (k. 5). W Grodzisku była stacja kolei warszawsko-wiedeńskiej, prawdopodobnie podróżował więc Kolberg koleją, był to jednak wyjazd niedługi, gdyż już pod datą 30 czerwca zapisał: „Kąpiele wiślane (od 10-go)”. Podróż latem do Mazewa i na Kujawy udokumentowana jest również w Notatniku z rachunkami (sygn. 3210, k. 5 i 23). Kolberg zanotował tam już pod datą 23 sierpnia – „podróż do Mazewa i Kujaw (5 tygodni)” (k. 5), a szczegółowiej spisał na luźnej karcie wydatki w czasie tej podróży oraz jej trasę, podając daty dzienne (k. 23): „Lipiec 1860: 20 – jazda do Łowicza (do Grodz[iska…], ze Skiern[iewic] do Ło[wicza [przez Grodzisk i Skierniewice prowadziła trasa kolei warszawsko-wiedeńskiej, trasa ze Skierniewic do Łowicza była jej odgałęzieniem], 21 – jazda do Krośniewic, jazda do Mazewa, 31 – w Mazewie. Sierp[ień]: 4 – w Mazewie, 5 – jazda do Bogusławic, 9–10 – w Bogusł[awicach], [10?] – w Redczu i Kłonowie, 17 – w Bodzanowie, 20 – w Otmianowie, 23 – poczta w Kłodawie (do Łowicza), 24 – kolej w Łowiczu”. Z podanych dat wynika, że w Mazewie spędził dwa tygodnie, a na Kujawy przeznaczył prawie trzy. Pobyt Kolberga w Mazewie w ostatniej dekadzie w lipcu – nieco jednak wcześniejszy niż podany w cytowanych wyżej zapiskach rachunkowych – odnotowuje też „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” z 1860 roku, w nr. 191 (z 12/24 VII) i w nr. 195 (z 16/28 VII), w dziale „Wiadomości bieżące”. Kujawską podróż wspomina Kolberg natomiast w późniejszym liście do Józefa Blizińskiego z 13 IV 1865 r.: „W r. 1860 zwiedzałem na krótki czas Kujawy i byłem w domach zacnych obywateli, pp. Komeckiego w Bogusławicach, Mąkowskiego w Kłonowie, Biesiekierskich w Bodzanowie i Płowcach, Glińskiego [w Otmianowie], Wodzyńskiego [w Służewie] itd.” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 117). Zatem był wówczas także w Płowcach i w Służewie, których to miejscowości nie wymienia w itinerarium. Nie potwierdzona w innych źródłach pozostaje notatka Kolberga wskazująca na pobyt w Staszowie pod Sandomierzem w 1860 roku, 123 �zamieszczona w części I Radomskiego (DWOK T. 20, s. 102) wydanym w 1887 roku, a więc dużo później, co mogło spowodować zatarcie się dat w pamięci. Publikowane tam pieśni religijne opatrzył Kolberg uwagą: „Notujemy je tak, jak je słyszeliśmy w Staszowie r. 1860”. Kopernicki wymienia w roku 1860 zarówno w drukowanej biografii (Przedmowa wydawcy…, s. IX), jak i w notatkach rękopiśmiennych: „Kujawy i Łęczyckie”. 1861 Według itinerarium: „Do Tatrów i Bardyowa, do Iskani, Leszczowatego, Zadwórza pod Lwów (u Załęskich, Kraińskich, Bochdana)”. Inne źródła (zob.niżej) dokumentują też pobyt Kolberga wiosną w Zegrzynku nad Narwią, pod Pułtuskiem oraz latem w Krakowie i Lwowie, a także bytność w lipcu w Mogilanach. W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 6) Kolberg zapisał: „20 maja – u Łapińskiego (w Zegrzynku)”. W Zegrzynku wybudowany został w 1860 roku przez firmę „Aleksander Łapiński i Spółka” nowoczesny młyn parowy. Chodzi zapewne o odwiedziny Kolberga u przemysłowca, Aleksandra Łapińskiego (1818–1900), wspomnianego po latach w liście do Wilhelma z 1875 roku, w którym Oskar pisał do brata o spotkaniu w katedrze na Wawelu „z naszym dawnym znajomym, mech[anikiem] Łapińskim […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 543). Także w tym Notatniku (sygn. 3210, k. 7) Kolberg odnotował swoją wyprawę na południe i dalej na wschód, cytowaną za itinerarium. Pod datą 25 września, już po powrocie do Warszawy zapisał: „Podróż od 8 lipca do 24 września po Galicji (do Krakowa, Tatrów, Lwowa i Węgier [tj. Słowacji]”. W drodze na Podhale i do Galicji Wschodniej odwiedził Kraków, a także zaprzyjaźnione Mogilany. O bytności w Krakowie świadczą poczynione tam zakupy, które odnotował Kolberg tamże (k. 7). Zaś na pobyt pod Krakowem wskazuje bezpośrednia współpraca z Józefem Konopką, udokumentowana w rękopisach; kilkadziesiąt podkrakowskich pieśni notowali obaj zbieracze wspólnie – Kolberg melodie i incipity lub pierwszą zwrotkę tekstu, Konopka pełne teksty. Manuskrypt ma lokalizację „Mogilany” i opatrzony jest datą: „11/7 [1]861”, wpisaną ręką Konopki (Arch. PTL, teka 43, sygn. 1352, k. 139 i 140 oraz k. 147–149, zob. 124 �Krakowskie. Suplement…, DWOK T. 73/I, np. pieśni nr 345, 519, 706). Na trasie dalszej wyprawy do Galicji Wschodniej znalazł się też Lwów; nie wiadomo jednak, czy i jak długo badacz zatrzymał się w tym mieście. Kopernicki również pisze w Przedmowie wydawcy… (s. IX), że w roku 1861 Kolberg odwiedził „po raz czwarty okolice Krakowa po drodze do Galicji Wschodniej i na Węgry”, a w notatkach rękopiśmiennych wymienia także i ten rok wśród kolejnych dat pobytów w swoich najważniejszych stacjach badawczych tego obszaru: „do Modlnicy i Mogilan w r. 1842, [18]57, [18]61, [18]63, a także w [18]61 i [18]63 do Leszczowatego w Sanockiem (Kraiński), Iskani (Załęski), Zadwórza pod Lwowem (do Bochdanów)”. 1862 Według itinerarium: „Do Jasienicy pod Jadów (do Matuszewskiego), do Lelewela do Cygowa [właściwie: do Woli Cygowskiej], do Oleksianki (Parysowa, Latowicza); na Wołyń, do Tuliczowa (Dobrowolskich), do Turyczan (Sierakowskich), Bilcza (Sołtanów), Wysoc[ka] nad Bugiem [w rkp. błędnie: „Wysocego nad Bugiem”], Żytomierza”. W innych dokumentach (zob. niżej) wymienił Kolberg także Kołbiel w powiecie mińskim oraz Lublin, ten ostatni może tylko przejazdem w drodze powrotnej do Warszawy. W Notatniku z rachunkami pod rokiem 1862 Kolberg zapisał: „8–12 czerwca – jazda i pobyt u Matuszewskiego (w Jasienicy)” oraz: „Od 6 do 15 lipca – na wsi u Oleksińskiego” (rkp. sygn. 3210, k. 8). Prawdopodobnie był to pobyt w wymienionej w itinerarium Oleksiance, gdzie Kolberg był gościem synów lub kogoś z krewnych nieżyjącego już właściciela tego majątku, Kazimierza Oleksińskiego (1796–1861), oficera powstania listopadowego, generała-majora korpusu inżynierów komunikacji, pochowanego w Latowiczu. Zachowały się dwa paszporty Kolberga z tego roku uprawniające do podróży: pierwszy – „do różnych okolic” i „wszystkich guberni” Królestwa Polskiego (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 32), drugi – do guberni wołyńskiej (tamże, k. 34–35). W pierwszym potwierdzona jest urzędowo jazda koleją warszawsko-wiedeńską z datami 8 i 11 czerwca, co zgodne jest z wyżej przytoczonym zapisem z Notatnika o pobycie w czerwcu w Jasienicy. 125 �W paszporcie tym figuruje również informacja: „Do Kołbieli 4/7 62”, co sugeruje przyjazd lub pobyt w tej niewymienianej w itinerarium miejscowości powiatu mińskiego, poprzedzający bytność Kolberga w Oleksiance (w Notatniku wskazaną z datą od 6 lipca) oraz w Latowiczu, miejscowościach z tego samego powiatu, a także w Parysowie pod Garwolinem (zob. wyżej). Drugi paszport podróżny – do guberni wołyńskiej, wystawiony na 4 miesiące w lipcu potwierdza wyjazd Kolberga z Warszawy 29 lipca, powrót 3 października oraz pobyt w Żytomierzu 25 sierpnia. Informacje te są zgodne z notatkami rachunkowymi, gdzie wyprawa na Wołyń została również udokumentowana. Odnotował ją tam Kolberg jako trwającą od 30 lipca do 3 października (sygn. 3210, k. 9). Pod datą 10 października, już po powrocie, zapisał: „Podróż na Wołyniu w ciągu sierpnia, września do 3 października”, a niżej wymienił wydatki „w Lublinie” i na „podróż do Warszawy”, nie wiadomo jednak, czy w drodze powrotnej w Lublinie miała miejsce tylko przerwa w podróży, czy zatrzymał się w tym mieście jakiś czas. Wyprawę na Wołyń wspomina też Kolberg w późniejszym liście do Henryka Szopowicza z 18 VI 1870 r., gdy pisze: „[…] w r. 1862, zwiedziwszy część Wołynia, miałem sam sposobność w okolicy Łucka i Kowla zanotować paręset melodii wcale mi dotąd nieznanych i bardzo charakterystycznych […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 361). Kopernicki w drukowanym biogramie Kolberga zapisał pod rokiem 1862 jedynie: „Wołyń aż do Żytomierza” (Przedmowa wydawcy…, s. IX). 1863 Według itinerarium: „Do Tatrów, Krynicy, na Jasło, do Leszczowat[ego], Iskani, Sambora (Dolińskich), Gródka (Doliniańskich), Zadwórza, Oleska, Borszow[a]”. Inne źródła (zob. niżej) dokumentują także pobyt w Pieninach, w Nowym Sączu, w Miejscu pod Jasłem i w Dubiecku, wskazują również na odwiedziny Krakowa, prawdopodobnie też Modlnicy i Mogilan oraz Lwowa. W Notatniku z rachunkami, między zapiskami wydatków z 5 lipca a 27 października 1863 roku Kolberg zapisał: „Podróż do Galicji w ciągu lipca, sierp[nia], wrześ[nia] i paźdz[iernika]: Szczawnica, 126 �Krynica, Sanockie, Sambor, Lwów, Olesko”, a także odnotował tam zakupy w Krakowie i kontakt z Konopką (rkp. sygn. 3210, k. 10). Zachowała się też luźna notatka Kolberga z wykazem wydatków na terenie Pienin, w Krynicy i w Nowym Sączu oraz w drodze do Dubiecka i Iskani w Przemyskiem (Arch. PTL, teka 11, sygn. 1175, k. 9). Nie zawiera ona jednak pełnych danych co do trasy i kalendarza podróży. Wynika z niej jedynie, że w czasie pobytu w Pieninach badacz opłacał m.in. śpiewaków wykonujących spisywane przez niego pieśni, że 31 lipca był w Krynicy, gdzie spędził trzy dni, oraz że nocował w Nowym Sączu, gdzie przybył pocztą i skąd z kolei takim samym środkiem transportu przyjechał 1 sierpnia do Miejsca pod Jasłem, by dalej udać się tego samego dnia do Dubiecka, a 3 sierpnia do Iskani. Przed wyruszeniem w Tatry i Pieniny Kolberg zatrzymał się jak zwykle w Krakowie i prawdopodobnie pod Krakowem – w Modlnicy i Mogilanach, a udając się dalej z Jasła na wschód, odwiedził i Lwów, być może także Przemyśl. Podróżom do Galicji Wschodniej sprzyjał w tym czasie fakt otwarcia w 1861 roku linii kolejowej łączącej Kraków ze Lwowem. Trasa galicyjskiej kolei im. Karola Ludwika, wybudowanej w latach 1856–1861, prowadziła przez Bochnię, Tarnów, Dębicę (1856), Ropczyce, Sędziszów, Rzeszów (1858), Łańcut, Przeworsk (1859), Radymno, Przemyśl (1860), Mościska, Sądową Wisznię i Gródek do Lwowa. W drukowanej biografii Kolberga Kopernicki wymienił podróże badacza łącznie, z trzech lat: „[…] w latach 1863–1865 zwiedził on powtórnie Kujawy, Łęczyckie i Płockie, po raz piąty okolice Krakowa, Beskidy, Tatry i sanockie strony w Galicji wschodniej” (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też niżej lata 1864 i 1865. Natomiast w notatkach rękopiśmiennych zapisał: „do Kujaw i w Łęczyckie w r. 1860, [18]63 i [18]64”. Inne dane źródłowe nie dokumentują podróży Kolberga w Płockie w 1863 roku oraz na Kujawy i w Łęczyckie w latach 1863 i 1864 (zob. też niżej, rok 1864). 1864 Według itinerarium: „Do Czajkowskiego do Kosina (Płock), do Złotopolic pod Modlin (Gregorowiczów)”. W zapiskach rachunkowych Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 12) między 14 września a 6 października widnieje notatka potwierdzająca tę 127 �wyprawę, sporządzona po powrocie: „Podróż do Czajkowskiego pod Płock, do Kosina, Złotopolic w ciągu trzech tygodni”. Bytność w Kosinie dokumentuje zaświadczenie w języku rosyjskim, wystawione 17 IX 1864 r. w Drobinie, miejscowości położonej także w powiecie płockim, z nieczytelnym podpisem naczelnika tej gminy (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. I, k. nlb, po k. 120; tu oparto się na kopii sporządzonej przed 1939 rokiem przez Marię Turczynowiczową, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). Stwierdza on, że według przedłożonego mu paszportu Kolberga wydanego do wsi Kosino termin pobytu w tej miejscowości został przekroczony z powodu trwającej od 10 września choroby, w związku z czym prosi odpowiednie władze „o nieczynienie przeszkód w czasie powrotnej drogi”. Prawdopodobnie Kolberg opuścił więc Kosino po 17 września, skąd udał się do Złotopolic. W liście z 26 XII 1864 r. do księdza Kajetana Śmiechowskiego Kolberg wspomina swój pobyt w Złotopolicach u zaprzyjaźnionych z nim Gregorowiczów i wieczór, w którym poznał adresata, swojego późniejszego informatora, i rozmawiał z nim „wiele i szczegółowo o zwyczajach narodowych” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 97). Kopernicki obok cytowanych wyżej (zob. rok 1863) informacji podanych w drukowanej biografii Kolberga i w notatkach rękopiśmiennych zapisał jeszcze w tym ostatnim dokumencie: „[…] w r. 1864 i [18]65 do Mąkolina, do prof. Matuszewskiego”. Informacji o pobycie w Mąkolinie (także w Płockiem jak Kosino wymienione w itinerarium) w 1864 i 1865 roku nie potwierdzają inne przekazy źródłowe, podobnie jak odnotowanych przez Kopernickiego podróży w 1864 roku na Kujawy i w Łęczyckie (zob. niżej, rok 1865). 1865 Według itinerarium: „Do Czerska (do Czaplina Kozłowskich), do Lublina (Illukiewicz) i Gałęzowa; do Kujaw, do Komeckich (Bogusł[awice]), Biesiekierskich (Bodzan[owo], Płowce), Sokołowskich (Głuszyn), Morzyckich (Ruszków)”. Kolberg dopisał w rkp. nad poszczególnymi miejscowościami nazwy miesięcy określające czas etapów podróży: nad etapem mazowieckim – czerwiec, nad lubelskim – lipiec, nad kujawskim – sierp[ień], wrzes[ień]. 128 �W Notatniku z rachunkami (rkp. sygn. 3210, k. 13 i 14) zanotował: „12 kwietnia – paszport do Lublina, kurierka, 21 kwietnia, w Lublinie i kurierka, 13 czerwca – podróż do Czaplina na dni pięć, 18 lipca – kurierka do Lublina, omnibus, 5 sierp[nia] – pobyt w Lublinie i powrót. 8 paźdz[iernika] – podróż po Kujawach (u Biesiekierskich, Komeck[ich], Sokołowsk[ich], Morzyckiego – od 20 sierp[nia] do 7 paźdz]iernika]”(ostatniego zapisu dokonał więc już po powrocie z Kujaw). Zatem zanotowane w itinerarium miesiące pokrywają się z cytowanymi z Notatnika. W innych źródłach nie potwierdzona jest jedynie informacja o czasie pobytu w Lublinie w kwietniu, choć do niego właśnie może się odnosić nawiązanie w niedatowanym brulionie listu Kolberga do Aleksandra Hilferdinga, gdzie pisze, że „dopiero przed kilku dniami” wrócił z Lublina i wtedy dowiedział się o powołaniu go w maju na członka Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 131, zob. też s. 130 i 122–124). Wycieczkę czerwcową do Czerska, odbytą z Czaplina z Kornelem Kozłowskim potwierdza wspomnienie tego ostatniego we wstępie do jego zbioru pt. Lud. Pieśni, podania, baśnie, zwyczaje i przesądy ludu z Mazowsza Czerskiego, wraz z tańcami i melodiami (Warszawa 1867, s. 23). Kozłowski zaznaczył tam z wdzięcznością, że 2/3 melodii z „części muzykalnej” jego pracy zebrał Kolberg w czasie tej właśnie wspólnej wyprawy w 1865 roku. Pobyt w Gałęzowie u Koźmianów w lipcu, także odnotowany w itinerarium, poświadcza list Józefy Koźmianówny, prawdopodobnie z listopada lub grudnia 1865 roku, nawiązujący do spotkania latem, przed czterema miesiącami (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 142–143). Po powrocie z podróży, 9 października zapisał Kolberg jeszcze w Notatniku z wydatkami: „dorożka do Wilanowa”; notka wskazuje na krótki wypad. W korespondencji poświadczone są niektóre fakty z kujawskiego etapu podróży, w której odwiedził ponownie Bodzanowo, Płowce, Bogusławice, a po raz pierwszy Głuszyn i Ruszkowo. Kolberg zapowiada w liście do Biesiekierskiego przyjazd koleją do Włocławka w dniu 21 sierpnia 1865 roku, Biesiekierski odpowiada 20 sierpnia, że „dziś posyła konie do Włocławka” (Korespondencja… cz. I, DWOK 129 �T. 64, s. 128 i 129) – data przyjazdu na Kujawy zgodna jest więc z cytowanymi wyżej notatkami. Michał Sokołowski w liście z 16 XI 1865 r. wspomina pobyt Kolberga w Głuszynie (tamże, s. 139), 25 listopada badacz z wdzięcznością pisze „o uprzejmym przyjęciu” w domu Morzyckich w Ruszkowie (tamże, s. 140), a w liście do Ludwika Komeckiego, prawdopodobnie z grudnia (Komecki odpowiada 20 stycznia 1866 roku) powołuje się na bytność w Bogusławicach (tamże, s. 145). Informacje Kopernickiego cytowane wyżej (zob. rok 1863 i 1864) są nieprecyzyjne bądź sprzeczne z tymi przekazami: w biogramie podaje on łącznie podróże z trzech lat, co powoduje niejasność co do poszczególnych wypraw (Przedmowa wydawcy…, s. X), w notatkach przywołuje wyjazd do Mąkolina w roku 1864 i 1865 nie wskazywany gdzie indziej. 1866 Według itinerarium: „Do Lublina (Illuk[iewicz], na krótko)”. Brak innych informacji źródłowych potwierdzających tę podróż, odbytą zapewne w sprawach rodzinnych – Julia Illukiewiczowa (zm. 1872), żona Seweryna, urzędnika z Lublina, była bratanicą Oskara. W liście do Józefa Blizińskiego z 31 V 1866 r. Kolberg wyraża niepewność co do swoich letnich wędrówek tego roku. Pisze, że plan wyjazdu „za granicę” (tj. poza zabór rosyjski) jest nierealny, więc „podrynda się w kraju”, może wstąpi do Ruszkowa, gdyby jechał w Kaliskie, a wyjechać zamierza dopiero w środku lipca (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 162). Lista wydatków w notatniku rachunkowym Kolberga nie wskazuje jednak na żaden wyjazd z Warszawy w tym roku (sygn. 3210, k. 15). Informacje Kopernickiego są z kolei niejasne, gdyż ujmują podróże z kilku lat łącznie lub są sprzeczne z notatką w itinerarium: w biografii Kolberga Kopernicki pisze: „1866–1868 – Poznańskie” (Przedmowa wydawcy…,s. X), w rękopisie: „W Chełmskie do pp. Hemplów, pułkownika, do Tarnowa pod Chełmem i do [Tuchowicza] pod Łukowem, także do pp. Hemplów w r. 1866, [18]67, [18]68”. Podróże w Poznańskie i Chełmskie podejmował Kolberg w latach następnych, zob. niżej. 130 �1867 Według itinerarium: „Do Poznania, do Siekierek (Radońskich), do Libelta (Czeszewo), do Krak[owa], Lwowa, Barysza (Szawłowskich)”. W Notatniku z rachunkami Kolberg zapisał pod datą 29 lipca (rkp. sygn. 3210, k. 16) wydatki na podróż do Aleksandrowa Kujawskiego oraz „na podróż do Pozn[ania] i Krakowa”, a po powrocie, 15 października (tamże, k. 17) koszt wyprawy w Poznańskie oraz wydatki „w Galicji (Lwów, Krak[ów], Barysz)”. Aleksandrów był miejscowością ze stacją pograniczną drogi żelaznej warszawsko–bydgoskiej; w grudniu 1862 roku wybudowano tu dworzec i uruchomiono linię kolejową. Kolberg podróżował więc z Warszawy w Poznańskie zapewne tą koleją i w Aleksandrowie przekraczał granicę zaborów rosyjskiego i pruskiego. W liście do Blizińskiego z 29 I 1867 r. zawiadamiał: „Będę w Sędzinie, jadąc w Poznańskie”, a 24 lutego Bliziński przebywający w Sędzinie powołuje się na tę zapowiedź przyjaciela (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 196 i 198). Sędzin leżał tak jak Aleksandrowo w powiecie nieszawskim, stąd zapewne ta sugestia; brak jednak informacji o ewentualnym zatrzymaniu się Kolberga na Kujawach w drodze do Poznania. Nie może go też jednoznacznie potwierdzić ciepłe wspomnienie bytności Kolberga w domu Sokołowskich w Głuszynie (również w powiecie nieszawskim), wyrażone w liście Michała Sokołowskiego z 6 I 1868 r. (tamże, s. 237), gdyż nie wiadomo, czy nie odnosi się do pobytu Kolberga na Kujawach w latach wcześniejszych. Korespondencja dokumentuje natomiast niektóre inne fakty dotyczące podróży w roku 1867. Bliziński przypomina 1 października zapowiedź Kolberga, że planuje powrót do Warszawy „dopiero w końcu września lub na początku października” (tamże, s. 202). 20 października Kolberg donosi Żupańskiemu, że dopiero przed kilku dniami wrócił do Warszawy z podróży „ostatecznie do Galicji odbytej” (tamże, s. 205), a do Libelta pisze 27 grudnia: „Po wycieczce […] odbytej w Ks[ięstwie] Pozn[ańskim] wyjechałem, jak Panu wiadomo, do Galicji i dotarłem za Lwów, aż na Podole galicyjskie [w itinerarium Kolberg wymienia jedynie Barysz pod Buczaczem, por. też rok 1876] i do Bukowiny, wszędzie równie obfite po drodze zbierając dla siebie plony” (tamże, s. 227–228). W liście do Bogumiła Hoffa z 30 XII 1867 r. wspomina: „W roku bieżącym byłem w lecie 131 �w W[ielkim] Ks[ięstwie Pozn[ańskim] i bawiłem czas jakiś u p. Libelta w Czeszewie i u p. Radońskich w Siekierkach itd.”, skąd udał się do Poznania, gdzie spędził cały tydzień (tamże, s. 231). Wreszcie w liście do Aleksandra Osipowicza pisze, że dopiero w połowie października wrócił „z podróży po Poznańskiem i Galicji odbytej” (tamże, s. 234). Zatem podróż Kolberga w Poznańskie i do Galicji trwała prawdopodobnie od końca lipca do połowy października. Pobyty Kolberga w Poznaniu w sierpniu i wrześniu poświadczają: brulionowy, datowany w Poznaniu 18 VIII 1867 r. projekt umowy wydawniczej z Janem Konstantym Żupańskim na druk Mazowsza, który ostatecznie nie doszedł do skutku (zob. Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 710, aneks 4) oraz wystawiony 19 IX rachunek za pobyt w hotelu Berlińskim w Poznaniu w dniach 16–19 IX 1867 r. (rkp. zaginiony, Bibl. PAU, sygn. 2030, t. II, k. 11; tu oparto się na kopii Marii Turczynowiczowej sprzed 1939 roku, znajdującej się w Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze, sygn. MWR/MOK/2004/1). W sprzeczności z tymi informacjami pozostaje wypowiedź Kolberga we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X), gdzie pisząc o owocnych badaniach w okolicy Chełma, zwłaszcza w gościnnym domu Hemplów w Tarnowie, wymienia daty swojego tam pobytu: 1867, 1869, 1870. W rękopiśmiennych notatkach Kopernickiego mowa z kolei o pobycie Kolberga u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem i w Tuchowiczu pod Łukowem w latach 1866, 1867 i 1868 (zob. wyżej, rok 1866)). Jednak zarówno Kolberg w itinerarium, jak i Kopernicki w biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…, s. X) wymieniają jedynie lata 1869 i 1870 jako daty roczne pobytu u Hemplów w Tarnowie. 1868 Według itinerarium: „Do Woli Rasztows[kiej] i Kraszewa pod Radzymin (do Komierowskich), do Pozn[ania], do Czeszewa (Libelt), do Dębicza, Miłosławia, Morownicy; do Krak[owa], Lwowa, Zadwórza”. Pierwotnie zapisał tu Kolberg jeszcze: „Barysza”, potem miejscowość tę skreślił. W zapiskach rachunkowych odnotował pod datą 3 czerwca podróż „pod Radzymin (Wola Rasztowska, Kraszew)”, pod datą 10 lipca – „przez 5 dni w Woli Rasztowskiej”, a między 9 sierpnia 132 �a 15 listopada podróż „do Galicji, Poznania i Lwowa w ciągu trzech miesięcy” oraz „sprawunki w Krakowie” (rkp. sygn. 3210, k. 17 i 18). Pobyt i badania w Woli Rasztowskiej pod Radzyminem w 1868 roku dokumentują także datowane wyjątkowo zapisy terenowe kilkunastu bajek śląskich, spisanych przez Kolberga z ust jednego z kilku wymienionych w rękopisie sezonowych robotników rolnych, pracujących w tamtejszym folwarku (zob. M. Gładysz „Śląsk” Oskara Kolberga, w: O. Kolberg Śląsk, DWOK T. 43, s. VII–VIII oraz tamże, s. 76, przyp. 1). Wyjazd pod Radzymin na początku czerwca zapowiadał też Kolberg w liście do Blizińskiego z 30 V 1868 r., pisząc, że wybiera się na pięć dni „na wieś o parę mil od Warszawy odległą” (Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 254) . Informacje w listach tylko po części pokrywają się jednak z podanymi w itinerarium. 21 września Kolberg otrzymuje za pośrednictwem Bibianny Moraczewskiej zaproszenie od Pauliny Wilkońskiej do Ostrowa pod Wieleniem (tamże, s. 262), gdzie według itinerarium był dopiero w roku następnym, w liście do Leona Wegnera z 22 XI 1868 r. wspomina spotkanie sprzed dwóch miesięcy w Poznaniu i dodaje: „[…] w krótkim tym przeciągu czasu obiegłem kawał kraju, bo byłem pod Krakowem, Lwowem, a teraz znajduję się jakoby w porcie spokojności, w Warszawie (tamże, s. 264–265). 29 listopada Bliziński wytyka Kolbergowi, że do Sędzina „nie zajrzał”, bo „bujał po Krakowie” (tamże, s. 266), 2 grudnia Hipolit Bochdan nawiązuje do spotkania z „przyjacielem naszej rodziny” w Zadwórzu (tamże, s. 268), a 5 marca 1869 r. w liście do Jerzego Lubomirskiego Kolberg powołuje się na swoją bytność we Lwowie w roku zeszłym, tj. 1868, i na rozmowy z Augustem Bielowskim w sprawie funduszy na kontynuację Ludu (tamże, s. 289). Natomiast w liście do Józefa Blizińskiego z 7 XII 1868 r. pisze, że w Warszawie jest od 15 listopada, że na wyprawę wyruszył w sierpniu i był tydzień w Poznaniu „ku końcowi września”, ale musiał wrócić do Krakowa, „gdyż samo tylko to miasto figurowało w moim paszporcie i zapuszczać się dalej w Poznańskie nie mogłem” (tamże, s. 270). Tymczasem wielkopolska trasa z 1868 roku wymieniona w itinerarium przeczy temu stwierdzeniu. Także wzmianki w korespondencji nie potwierdzają jednoznacznie – poza pobytem w Poznaniu – dalszej wędrówki Kolberga w Poznańskiem. Pewną wskazówkę stanowić może jedynie 133 �informacja w liście Kolberga do właściciela Dębicza, Włodzimierza Wolniewicza, z 24 II 1869 r. Wspominając w nim z wdzięcznością „gościnne progi” w Dębiczu i „wywiezione stamtąd zbiory” (tamże, s. 278), nawiązuje Kolberg do swojego wcześniejszego pobytu pod Środą, który według itinerarium przypadł na 1868 rok. Tak więc nie wydaje się pewna cytowana wyżej wypowiedź, że nie mógł „zapuszczać się dalej w Poznańskie”. Pobyt w Krakowie i pod Krakowem potwierdza z kolei wzmianka w liście Józefa Łepkowskiego z 25 X 1868 r. o spotkaniu z Oskarem w Krakowie i wyrażona tam prośba o pozdrowienie Konopki (bez podania imienia), zatem sugerująca bytność w Mogilanach lub w Modlnicy (tamże, s. 263–264). O bytności Kolberga w Krakowie świadczy też informacja Kazimierza Władysława Wójcickiego, który opisując swoje wrażenia z podróży do Krakowa w sierpniu 1868 roku, wspomina zwiedzanie miasta w towarzystwie Jana K. Gregorowicza i Oskara Kolberga oraz pożegnanie na dworcu kolejowym z Oskarem i Franciszkiem Matejką (zob. K. W. Wójcicki Wycieczka do Krakowa [cz.] III, „Kłosy” 1868, „Dodatek Nadzwyczajny do nr 170 „Kłosów”, s. 177 i 179) . Według nieprecyzyjnego świadectwa Kopernickiego, cytowanego wyżej (zob. rok 1866 i 1867), w latach 1866–1868 Kolberg podróżował w Poznańskie (Przedmowa wydawcy…., s. X) oraz w Chełmskie (do Tarnowa) i na Podlasie (do Tuchowicza pod Łukowem) w latach 1866, 1867, 1868. 1869 Według itinerarium: „Do Tarnowa (Hemplów), do Raszt[owskiej] Woli, do Poznania (do Wielenia, Morownicy), do Krak[owa], Mogilan i Modl[nicy]”. Z Notatnika z rachunkami (zob. niżej) wynika, że w Wielkopolsce Kolberg odwiedził także Kórnik, odnotowane jest tam również Bojanowo Stare, skąd dalej udawał się końmi do Morownicy, a w Krakowskiem – Oświęcim, zapewne również w przejeździe. Kalendarza tych podróży dotyczą notatki rachunkowe Kolberga (rkp. sygn. 3210, k. 18 i 19): „13–20 maja – podróż koleją i pobyt u Hemplów w Tarnowie”, „15–27 czerwca – na wsi u Hemplów i podróż na Lublin”, „12 lipca – tydzień pobytu u Młockich w Raszt[owskiej] Woli”, „2 sierpnia – paszport do Krakowa”, „8 sierpnia 134 �– wyjazd koleją żel[azną]”. – Podsumowując koszty dalszego etapu podróży, zapisał: „Do nowego roku 1870 wydałem w Krakowie i Poznaniu (do 20 stycz[nia] 70 [r.]) 40. rub. sr.”, przy czym wlicza w tę sumę także kolejne podróże z Poznania „do Wielenia, Morownicy, Kórnika”. Majowy pobyt u Hemplów w Tarnowie pod Chełmem potwierdzony jest w korespondencji; 23 maja Kolberg pisze do Bogumiła Hoffa, że odebrał jego listy 22 maja, po powrocie „z tygodniowej wycieczki w Podlaskie” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 326), natomiast brak innych danych źródłowych na temat drugiego pobytu w Tarnowie w czerwcu oraz w Rasztowskiej Woli w lipcu. Odwiedziny u Hemplów w roku 1869 wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego, podaje tam jednak tylko datę roczną (DWOK T. 33, s. X); zob. też wyżej, rok 1867. Dodatkowe informacje dotyczące etapu podróży do Krakowa i w Poznańskie przynoszą zapisy wydatków Kolberga na luźnej kartce zachowanej w Notatniku rachunkowym (sygn. 3210, k. 20), sporządzone jednak bez podania bliższych dat, a jedynie z notą ogólną: „1869 sierpień i wrzesień”. Odnotowuje tam Kolberg koszty poniesione wówczas na przejazdy koleją do Granicy, do Krakowa i do Oświęcimia, pobytów „na wsi u Konop[ków]”, a następnie w Poznaniu, przejazdów kolejowych z Poznania, najpierw do Wielenia, potem do Bojanowa, drobne wydatki w Morownicy i w Pozn[aniu] oraz na powrót koleją do Oświęcimia. Według tych zapisków rachunkowych Kolberg odbył podróż do Krakowa i w Poznańskie w sierpniu i wrześniu, udając się koleją najpierw do Granicy, następnie do Krakowa i do Oświęcimia, pod Kraków do Konopków i następnie dalej do Poznania, skąd udał się do Kórnika, potem znowu z Poznania do Wielenia, a następnie z Poznania dotarł najpierw pociągiem do Starego Bojanowa, skąd konie przysłane przez Niegolewskich zabrały go do Morownicy. Do Krakowa udał się ponownie znowu przez Oświęcim. Z tych zapisów nie wynika jednak, że pobyt w Krakowskiem, Poznańskiem i znowu w Krakowskiem trwał aż do stycznia następnego 1870 roku, co odnotował w cytowanym wyżej Notatniku (na k. 19). Poszczególne etapy tej podróży poświadczone są częściowo w korespondencji. Pierwszą bytność w Krakowie w sierpniu dokumentuje 135 �brulion listu Kolberga pisany w Krakowie 15 VIII do lipskiej firmy Beritkopfa i Härtla oraz odpowiedź tejże z 17 VIII adresowana do księgarni D. E. Friedleina w Krakowie, która była stałym miejscem kontaktów Kolberga i odbioru poczty (Korespondencja…, DWOK T. 64, s. 331–334). Pobyt w Poznaniu i odwiedziny w Ostrowie pod Wieleniem potwierdzają listy Pauliny Wilkońskiej z sierpnia, października i listopada 1868 r. (tamże, s. 335 i 338–342) oraz odpowiedź Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk z 15 IX na wniosek Kolberga złożony osobiście 23 VIII w sprawie funduszy na jego wydawnictwo (tamże, s. 335–336). O powrocie Kolberga z Wielkopolski do Krakowa przed 15 października informuje z kolei wzmianka w tak datowanym liście Fryderyka Skobla pisanym ze Lwowa (tamże, s. 336). Świadczy też o tym pytanie w liście Pauliny Wilkońskiej z 27 X, jak powodzi się Kolbergowi w Krakowie (tamże, s. 338) oraz wątpliwość Bogumiła Hoffa, który niepokoi się, czy jego list z 30 XI zastanie Kolberga jeszcze w Mogilanach (tamże, s. 342). W Krakowie ku końcowi roku 1869 złożył Kolberg w drukarni do składania pierwszy tom swojej monografii Krakowskiego, planując jednocześnie przeniesienie się z Warszawy wobec otrzymanej z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego dotacji. Cytowane notatki rachunkowe (k 19) wskazują na powrót do Warszawy dopiero w styczniu 1870 roku; podsumowując koszt wyprawy w Krakowskie i Poznańskie w roku 1869, Kolberg podaje jej datę końcową: „do 20 stycz[nia 18]70 r.” Według biogramu Kolberga napisanego przez Kopernickiego podróżował Kolberg w latach 1869 i 1870 w „Chełmskie i powtórnie Augustowskie” (Przedmowa…, s. X), natomiast w swoich notatkach uzupełniających szkic autobiografii Kolberga Kopernicki zanotował: „W Łomżyńskie i Augustowskie – w r. 1869 i 1870”. Informacje te są sprzeczne z pozostałymi przekazami. 1870 Według itinerarium: „Do Hemplów (na Siedlce, Kodeń, Włodawę)”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje na pobyt w Krakowie i pod Krakowem w ciągu drugiego półrocza. Brak bliższych danych o podróży w Chełmskie i na Podlasie. Prawdopodobnie nastąpiła ona wiosną, gdyż w liście z 12 XI 1870 r. 136 �Maria Hemplówna pisze do Kolberga: „I ja również niewymownie żałuję, że nie wypadło Szanownemu Panu być tego lata w Tarnowie, ale umiałam uwzględnić bardziej konieczną potrzebę Jego obecności tam, gdzie chodziło o dopełnienie i dopilnowanie wychodzącego dzieła […]” (Korespondencja… cz. I. DWOK T. 64, s. 369). Kolberg przebywał zapewne latem i jesienią w Krakowie, zajęty monografią Krakowskiego. Jego list do Hemplówny, w którym wyjaśniał tę okoliczność, co wynika z cytowanego wyżej tekstu autorki, nie zachował się, podobnie jak wszystkie inne skierowane do tej współpracownicy. W Chełmskie podróżował więc najprawdopodobniej z Warszawy, dokąd powrócił w styczniu z Krakowa (por. wyżej, rok 1869), a przed kolejnym wyjazdem do Krakowa latem. Brak listów Kolberga z pierwszego półrocza 1870 roku może wskazywać na jego nieobecność w tym okresie w Warszawie, natomiast listy kierowane wówczas do niego wysyłane były m. in. z Krakowa i z Modlnicy, gdzie zatem wówczas nie przebywał (zob. tamże, s. 348, 351, 355, 357, 359). Rok 1870 jako datę roczną pobytu w Tarnowie wymienia też Kolberg we wstępie do części I Chełmskiego (DWOK T. 33, s. X) oraz Kopernicki w drukowanym biogramie (Przedmowa wydawcy…, s. X); zob. też wyżej, rok 1869. Pobyt lub pobyty w Krakowie w ciągu drugiego półrocza nie są dokładnie udokumentowane, lecz korespondencja wskazuje na dłuższy okres zatrzymania się w mieście lub raczej u Konopków pod Krakowem. W brulionie listu do Henryka Szopowicza już 18 czerwca Kolberg prosi adresata o przesłanie ewentualnych materiałów na adres Friedleina w Krakowie i dodaje: „Co rok bowiem bywam po kilka razy w Krakowie i tam się zwykle papiery do mnie adresowane składają” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 362). W cytowanym wyżej liście Hemplówna wyraża żal, że badacz latem nie odwiedził Tarnowa, ale i zrozumienie, że ważniejszy był dla niego wówczas pobyt w Krakowie. W październiku Kolberg swój list do Towarzystwa Naukowego Krakowskiego pisze z Krakowa, a Hoff wspomina o jego pobycie w Mogilanach i Krakowie, na początku listopada przyszła bratowa Oskara, Karolina, dopomina się o jego powrót spod Krakowa do Warszawy, zaś 18 grudnia Oskar pisze do Walerego Rzewuskiego jeszcze z Modlnicy (tamże, s. 365, 366, 137 �367–368 i 371). Można więc przyjąć, że drugą połowę roku 1870 spędził Kolberg pod Krakowem i w Krakowie. Niejasna i prawdopodobnie błędna jest późniejsza informacja badacza we wstępie do części I Pokucia, w której wśród dat rocznych podróży na Pokucie wymienił także rok 1870 (DWOK T. 29, s. XI). Odwiedzin tego regionu w tym roku nie poświadcza żaden inny przekaz. Z kolei dane Kopernickiego są po części sprzeczne z informacjami Kolberga; zob. wyżej, rok 1869. 1871 Według itinerarium: „Do Krakowa, Mogilan i Modlnicy – na stałe; do Lwowa, Bołszowiec, Barysza”. Inne źródła (zob. niżej) poświadczają też pobyt Kolberga w Poznaniu i w Poznańskiem. Korespondencja wskazuje, że w styczniu Kolberg przebywał jeszcze w Modlnicy, a do Warszawy wyjechał w końcu tego miesiąca, oraz że zapowiadał powrót do Modlnicy w sierpniu 1871 roku (zob. listy A. Konopczanki z 12 II oraz niedatowany, prawdopodobnie z czerwca, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 375 i 382). Przeprowadzka pod Kraków nastąpiła między 5 a 16 sierpnia, co poświadcza wzmianka w liście Felicjana Faleńskiego do Karola Estreichera z 5 VIII oraz list Wilhelma do brata z 16 VIII. Faleński pisze, że wysyła „naprędce parę słów przez odjeżdżającego do Was [tj. do Krakowa] Oskara Kolberga”, a Wilhelm potwierdza odbiór wiadomości Oskara o „pomyślnej podróży” do Modlnicy (Korespondencja Karola Estreichera z Marią i Felicjanem Faleńskimi, „Archiwum Literackie” 1957, nr 3, s. 99, list 30 oraz Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, s. 383). O pobycie Kolberga we Lwowie, Bołszowcach i Baryszu nie wzmiankują inne źródła. W pierwszym półroczu brak jednak listów Kolberga, nie można więc wykluczyć wyjazdu – może niedługiego – do Galicji Wschodniej. Natomiast z listów i z prasy wynika, że jesienią odbył Kolberg podróż do Poznania i w Poznańskie, o której nie wspomina w itinerarium. W październiku Karol Minter, Wilhelm i Karolina piszą do Oskara, że dowiedzieli się z gazet o jego pobycie w Poznaniu (Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 387, 388, 390). O przyjeździe Kolberga w dniu 14 października do Poznania informował „Dziennik 138 �Poznański” 1871 w nr 236 (z 15 X) . Według itinerarium Kolberg udał się w Poznańskie dopiero w roku następnym (zob. niżej). Tymczasem w liście z lutego 1872 roku do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha,, Kolberg wspomina spotkanie z nim w Poznaniu w październiku roku poprzedniego, a w dalszym ciągu tego listu pisze: „Po wyjeździe moim z Poznania bawiłem parę tygodni na wsi, po czym wracając na Oderberg [Bogumin] do Krakowa, wstąpiłem do Cieszyna, gdzie mieszka i pracuje u fotografisty p. Hoff […]” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410). Informacja o spot­ kaniu w Poznaniu, o „paru tygodniach na wsi” i wzmianka o bytności w Cieszynie wskazują, że od połowy października 1871 roku przebywał Kolberg najpierw w Poznaniu, potem w Poznańskiem – może już na przełomie roku 1871/1872 – w dworach zaprzyjaźnionych Wielkopolan oraz odwiedził Cieszyn – może już w 1872 roku. Notatka prasowa z „Dziennika Poznańskiego” i list do Merzbacha uwiarygadniają wyraźnie pobyt w Poznaniu i zapewne w Poznańskiem w roku 1871. Takie dane Kolberg podaje jednak w itinerarium dopiero pod rokiem 1872 (zob. niżej). Kopernicki odnotowuje w roku 1871 jedynie opuszczenie Warszawy i zamieszkanie w Modlnicy (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1872 Według itinerarium: „Do Poznania, do Dębicza, Miłosławia, Morownicy, Targoszyc (Łukaszewicz) , do Cieszyna (Otto)”. Zob. też wyżej, rok 1871. Zachowały się tylko trzy bruliony listów Kolberga z roku 1872 (z lutego i z listopada), brak więc bezpośrednich i pewnych danych o jego ówczesnych podróżach. Informacje w jednym z nich zawarte są jednak sprzeczne z podanymi w itinerarium. W niedatowanym brulionie listu do poznańskiego wydawcy, Ludwika Merzbacha, którego datę ustalono (być może błędnie?) na podstawie zapisu na tej samej karcie co listu do brata Wilhelma, datowanego 4 II 1872 (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 410–412 i s. 408–410), Kolberg nawiązuje do spotkania z Merzbachem w Poznaniu w październiku 1871 roku oraz pisze o pobycie na wsi po wyjeździe z Poznania i o odwiedzinach Cieszyna w drodze do Krakowa (cytowany fragment zob. wyżej, rok 1871). Ta informacja przesuwałaby podróż Kolberga do Poznania i w Poznańskie oraz bytność w Cieszynie na 139 �rok 1871, ewentualnie na początek roku 1872, kiedy to kontynuował parotygodniowy pobyt na wsi w dworach wielkopolskich wymienianych w itinerarium, po czym nastąpił powrót do Poznania i stąd dopiero podróż do Cieszyna. W liście tym Kolberg wspomina także o spotkaniu w Cieszynie z Bogumiłem Hoffem, od którego otrzymał rysunki ubiorów z Wielkopolski. Musiałoby to nastąpić przed marcem 1872 r., gdyż w tym miesiącu Hoff opuścił Cieszyn, przenosząc się do Przemyśla. Wątpliwość co do pobytu w Poznaniu w 1872 roku nie została rozstrzygnięta w świetle dostępnych źródeł. Wzmacnia ją dodatkowo kilka innych – poza itinerarium – przekazów źródłowych z lat późniejszych, poświadczających jednak podróż w Poznańskie w 1872 roku. We wstępie do części V W. Ks. Poznańskiego drukowanej w 1880 r. Kolberg pisze: „W Kościańskiem zauważyliśmy (w r. 1872 i 1875) głównie następujące tańce […]” (DWOK T. 13, s. IX). W roku 1880 w liście do redakcji czeskiego „Světozora” podaje informację: „[…] w r. 1872 robiłem w celach etnograficznych wycieczki w Poznańskie […]” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). W 1881 roku pod tekstem brulionu listu do Ludwika Jenikego, dotyczącego odbytych wypraw zanotował m.in.: „W r. 1872 jeździłem w celach etnograficznych w Poznańskie” (tamże, s. 462). Wreszcie w liście do Bogumiła Hoffa z 1885 r. nawiązuje – bez podania jednak daty rocznej – do swojego krótkiego pobytu u pastora Leopolda Otto w Cieszynie (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236). 1873 Według itinerarium: „Do Wiednia (na wystawę)”. Plany wyjazdu na wystawę powszechną w Wiedniu miał Kolberg już wiosną 1873 roku, o czym musiał informować Marię Hemplównę (list ten nie zachował się), która pisząc do niego 30 kwietnia nawiązuje do projektu „przejażdżki do Wiednia” (Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 451). Wystawa powszechna w Wiedniu, otwarta była w dniach od 1 maja do 31 X 1873 roku. 1 sierpnia Oskar pisze w liście do brata Wilhelma, że Konopkowie zachęcają go do zwiedzenia wystawy oraz wspomina o pewnych nadziejach związanych z możliwością zaprezentowania w środowisku muzycznym Wiednia swoich kompozycji i nawiązania kontaktów z tamtejszymi etnografami. Pisze też, że na przeszkodzie stoją koszty wyprawy i prosi brata 140 �o przesłanie odpowiedniej kwoty ze sprzedaży jednego ze swoich listów zastawnych, którymi ten zarządzał w Warszawie (tamże, s. 457–458). Już 4 sierpnia Wilhelm donosił Oskarowi, że asygnację wypłaty wysłał na adres Friedleina (zob. tamże, s. 459 oraz s. 468 – notatki pod tekstem brulionu), na tym jednak definitywnie kończy się w listach temat wyjazdu Kolberga na wystawę w Wiedniu. Kiedy ją badacz odwiedził i jak długo przebywał w Wiedniu, nie wiadomo. Wyjazd mógł jednak nastąpić najwcześniej po 4 sierpnia, kiedy to Wilhelm zadysponował częścią złożonego u niego kapitaliku Oskara i przysłał odpowiednią asygnację, co rozwiązało sprawę funduszu na wyjazd. Luka w korespondencji wysyłanej przez Oskara Kolberga trwała od 1 sierpnia do około 22 października, kiedy to Akademia pokwitowała odbiór listu pisanego przez niego w Krakowie (zob. tamże, s. 456 i 464), zatem pobyt w Wiedniu mógł mieć zapewne miejsce między połową sierpnia a ostatnią dekadą października. Brak jednak w materiałach Kolberga jakichkolwiek śladów czy choćby wzmianek o tej podróży, jej przebiegu i wrażeniach, o pobycie w Wiedniu i zwiedzaniu wystawy – i to zarówno w korespondencji, jak i w innych dokumentach badacza. Całkowite przemilczenie tej wyprawy jest tym bardziej zastanawiające że wrażeniami z podróży na wystawę powszechną w Paryżu, odbytą pięć lat później, dzielił się Kolberg chętnie w swoich listach do rodziny i przyjaciół (zob. rok 1878). Nie wiadomo, czy i w jakim stopniu na wyjazd Kolberga na wystawę mogły mieć wpływ krach finansowy na giełdzie wiedeńskiej, który nastąpił wkrótce po otwarciu ekspozycji i spowodował zwyżkę cen i spadek frekwencji, a także wybuch epidemii cholery w Wiedniu, która szerzyła się także w Galicji w okresie od końca maja do połowy sierpnia. O pobycie Kolberga w Wiedniu może wprawdzie świadczyć niedatowana wzmianka o odwiedzinach „pianisty Kolberga” w wiedeńskim salonie Eleonory z Milieskich Elkanowej, nie wiadomo jednak, czy z tą datą roczną można ją powiązać (zob. H. Dąbczańska-Budzynowska Pamiętnik, oprac. J. Fijałek, „Rocznik Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie” R. 9: 1963, druk 1964, s. 316). 1874 Brak jakichkolwiek świadectw źródłowych, które dokumentowałyby podróż lub podróże Kolberga w tym roku. 141 �Zdecydowała o tym zapewne konieczność dopilnowania druku i korekt IV części Krakowskiego, która ukazała się pod koniec roku 1874 lub raczej na początku 1875 (zob. list do Akademii z 24 X, Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64. s. 495–496), a także równoległa praca nad pierwszymi tomami Poznańskiego (część I wydana została w 1875 roku) . Prawdopodobnie znaczenie miał też brak funduszy, o czym świadczyć może ponawiana prośba do Wilhelma o przekazanie mu zdeponowanego u niego kapitału, a przynajmniej „pilnie potrzebnej” jego części ( zob. bruliony listów do Wilhelma z 12 VI i 18 XII, tamże, s. 491 i 511). 1875 Prawie trzymiesięczna podróż w Poznańskie, do Prus Zachodnich i Wschodnich, przebiegająca następującą trasą: Morownica, Pakosław, Konojad, Poznań, Toruń, Zakrzewko, Brąchnówko, Tylice, Łysomice, Turzno, Nawra, Chełmno, Terespol, Łaszewo, Tucholszczyzna, Bukowiec, Pelplin, Gdańsk, Oliwa, Sopot, Wielki Kac [Kack], Oksywie, Puck, Wejherowo, Malbork, Waplewo, Telkwice, Buchwałd, Elbląg, Królewiec, Lec [Giżycko], Ełk, Osterode [Ostróda], Toruń, Poznań, Morownica. Według itinerarium: „Do Poznania (Pakosławia, Morownicy, Konojadu), do Torunia, Zakrzewka i Brąchnówka (Czarlińskich), [Łaszewa] (Mieczkowskich) [w rkp. błędnie: Łukowa]), Nawry (Sczanieckich), Bukowca pod Świec[iem] (Cejnowa), Pelplina, Gdańska, Zopotów [Sopotu] (i na Kaszuby), Telkwic i Buchwałdu [Bukowa] (Donimirs[kich]), do Waplewa (Sierakow[skich]), Elbląga, Królewca, Lecu [Giżycka] i Ełku”. Podróż ta, finansowana ze specjalnego zasiłku Akademii Umiejętności przeznaczonego na wyprawę badawczą i kontakty z regionalistami, należy do najlepiej udokumentowanych w całej działalności Kolberga, m. in. dzięki obszernemu sprawozdaniu złożonemu Akademii po powrocie, a także zachowanej korespondencji. Brulion tego sprawozdania, niepełny, urywający się na wiadomości o pobycie Kolberga w Malborskiem, zachował się w spuściźnie badacza (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 70). Natomiast oryginał sprawozdania z kompletnymi informacjami o podróży odnaleziono dopiero w 1991 roku w czasie kwerendy w Archiwum Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sprawozdanie to pt. Pismo Oskara Kolberga 142 �z 4 lis­to­p ada 1875 roku do Zarządu Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w Krakowie dołączone było do wniosku Sekcji Etnologicznej skierowanego przez jej sekretarza, Kopernickiego, do władz Komisji Antropologicznej z prośbą o zasiłek dla Kolberga na podróż w Poznańskie i do Prus Zachodnich. Wniosek dokładnie informował o planie naukowym podróży Kolberga i oczekiwanych rezultatach (Arch. Nauk. PAU W III–46b), Oryginalny tekst tego sprawozdania Kolberga odnalazł Wiesław Bieńkowski i opublikował go w „Komunikatach Warmińsko-Mazurskich” w 1992 roku (w nr 3–4, s. 346–349), w artykule pt. Oskar Kolberg w Królewcu w 1875 roku. Dzięki temu Pismu, dopełnionemu przez listy Kolberga z lat 1875 i 1876 można odtworzyć dokładniej przebieg prawie trzymiesięcznej wyprawy badacza w Poznańskie, na Pomorze Gdańskie, Powiśle i Mazury, jedynej jego podróży na Pomorze i na Mazury. Cytowane niżej fragmenty pochodzą z 347 i 348 s. Pisma. Pierwszy etap podróży stanowiło Poznańskie, gdzie Kolberg wyjechał w końcu lipca. 22 lipca w liście do Wandy Niegolewskiej zapowiada swój przyjazd do Starego Bojanowa „w środę”, tj. 28 lipca (22-go wypadał czwartek, zatem informacja Kolberga o przyjeździe w środę wskazuje na datę 28 lipca), skąd planował udać się do Morownicy pod Śmiglem, do Niegolewskich (zob. Korespondencja…, cz. I, DWOK T. 64, s. 534). Być może przedtem zatrzymał się kilka dni w Poznaniu. W Poznańskiem „zwiedził kilka powiatów południowych”, poza Morownicą zatrzymał się „cokolwiek dłużej” w Pakosławiu pod Rawiczem (u Czarneckich), odwiedził też – może ponownie – Poznań, gdzie spotkał się z Kazimierzem Szulcem, badaczem starożytności i etnografem. Dalej pojechał do Torunia i po krótkim pobycie w tym mieście jeszcze w pierwszej połowie sierpnia udał się „na zwiedzenie Prus Zachodnich”. Tu dłużej przebywał w Zakrzewku i Brąchnówku pod Chełmżą (u Czarlińskich), skąd „robił wycieczki” do Tylic, Łysomic i Turzna. Następnie pojechał do Nawry (do Sczanieckich), potem przez Trzebcz do Chełmna, gdzie spotkał się z ks. Pobłockim, autorem Słowniczka wyrazów kaszubskich. Z Łaszewa, gdzie się zatrzymał (u Mieczkowskich), podejmował wycieczki w Tucholszczyznę i do Bukowca pod Terespolem, gdzie spotkał się z Florianem 143 �Cejnową, literatem kaszubskim, z którego „wskazówek i informacji” później korzystał. Zachował się bilet pocztowy na przejazd z Chełmna (niem. Culm) do Terespola, datowany na 24 sierpnia 1875 roku, na którego odwrocie Kolberg sporządzał później podręczne notatki brulionowe, dotyczące zwyczajów i słownika w Waplewie (Arch. PTL, teka 6, sygn. 1145, k. 31). W drugiej połowie sierpnia Kolberg odwiedził Pelplin, gdzie zetknął się z ks. Franciszkiem Rąbcą, który opowiadał mu „pouczające szczegóły o życiu Kaszubów i Koczewiaków”. Następnie przez Gdańsk i Oliwę dotarł do Sopotu, gdzie przebywał 12 dni, odbywając wycieczki „w głąb Kaszub, mianowicie do Wielkiego Kacu [Kacka], Oksywia, Pucka, Wejherowa”, w którym to mieście zetknął się z Ludwikiem Jakowickim, pedagogiem przesiedlonym tam karnie z Poznania. W pierwszej połowie września Kolberg zwiedził Malbork (zamek i muzeum archeologiczne), tydzień spędził w Waplewie (u Sierakowskich), następnie przez kolejny tydzień przebywał w Telkwicach i Buchwałdzie [Bukowie] (u Donimirskich). Kolejnym miastem na jego pomorskiej trasie był Elbląg, gdzie zwiedził zbiory archeologiczne Ferdinanda Jakoba Kaminskiego (nie: Kaninskiego, jak podaje Kolberg, por. W Bieńkowski Oskar Kolberg w Królewcu… s. 348, przyp. 23). Przed 19 września badacz dotarł do Królewca, skąd tego dnia pisze do Romana Konopki do Modlnicy, relacjonując pobyt w tym mieście i poprzedzającą go wędrówkę (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 537–538). W Królewcu nawiązał kontakt z polskim duchownym ewangelickim, Hermannem Pełką, zbieraczem pieśni mazurskich, i poznał Friedricha Kurschata, litewskiego lingwistę i teologa. Następnie pojechał Kolberg na Mazury pruskie, gdzie przebywał jedynie około 10 dni. Odwiedził najpierw Lec (dziś Giżycko), gdzie poznał Marcina Giersza, prawnika i redaktora „Gazety Leckiej”, znawcę ludu i miejscowej gwary, oraz pastora Hermana Adalberta Brauna (zob. bruliony listów Kolberga do nich z 28 II 1876 r. nawiązujące do tych spotkań, tamże, s. 573 i nast.) . Następnie udał się do Ełku, gdzie spotkał się z superintendentem Karolem Remusem i proboszczem Reinholdem Giżyckim, którzy dostarczyli mu cennych informacji z zakresu etnografii i „stosunków krajowych” (zob. bruliony listów Kolberga z 1 III 1876 r., tamże, s. 581 i nast). 144 �Z mazurskiej podróży wracał Kolberg „na Osterode [Ostródę], Toruń i Poznań […], zatrzymując się jeszcze po drodze w różnych miejs­cach ” (zob. brulion listu do Wilhelma z 20 X 1875 r., pisany w Modlnicy tuż po powrocie z wyprawy, tamże, s. 542). W Poznaniu znalazł się pod koniec września i bawił tam kilka dni; 25 września uczestniczył w uroczystym otwarciu nowego teatru, stałej polskiej sceny, a dwa dni później pisał z Poznania do Franciszka Rąbcy. Stamtąd pojechał ponownie do Morownicy, skąd 3 października wysłał list do Romana Konopki, by wreszcie po ponad dwu tygodniach pobytu i ewentualnych wycieczek wrócić 19 października najpierw do Krakowa, potem do Modlnicy, z której 20 października wysyłał wspomniany wyżej list do Wilhelma (zob. listy do Franciszka Rąbcy i Romana Konopki, tamże, s. 539–540). Poza przywołanymi wyżej zob. też inne listy pisane po powrocie z podróży jesienią 1875 i w pierwszych miesiącach 1876 roku, nawiązujące do wyprawy i ilustrujące dalsze kontakty i wymianę naukową (tamże, listy nr 369, 370, 374, 386, 390–396, 398, 404, 411, 419). Wzmiankę o tej podróży zawiera także list do czeskiego „Světozora” z 22 IX 1880 r., gdzie Kolberg pisze, że w roku 1875 podejmował „w celach etnograficznych wycieczki […] w Poznańskie i do Prus Zachodnich i Wschodnich” (Korepondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407). Kopernicki także odnotowuje tę podróż w swojej biografii Kolberga: „[…] w roku 1875 do Poznańskiego, Prus Zachodnich i Wschodnich (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1876 Dwumiesięczna podróż do Galicji Wschodniej: Czortowiec, Barysz, Lwów i okolice, Huculszczyzna pod Czarnohorą, Żabie, Bukowina, Stanisławów, Kołomyja, Czerniowce, Buczacz, Barysz, Kraków [kolejność niepewna, zob. cytowane niżej źródła]. Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Żabiego (ks. Witwicki), Barysza (Szawłowskich)”. Podróż ta sfinansowana została – jak poprzedniego roku – z zasiłku Akademii Umiejętności. Plany wyprawy do Galicji Wschodniej, „ku Lwowu i Czerniowcom”, „w góry i na Podole galicyjskie” sygnalizował Kolberg 145 �w korespondencji z przyjaciółmi, począwszy od końca marca (zob. Korespondencja…cz. I, DWOK T. 64, s. 586, 619, 626, 628, 631). Pierwotne projekty wyjazdu już w czerwcu, potem w lipcu nie doszły do skutku, termin przesuwał się w związku z koniecznością doglądania druku części II W. Ks. Poznańskiego (zob. tamże, s. 628) i ostatecznie Kolberg wyruszył dopiero po 10 sierpnia (taką datę nosi list pisany latem jeszcze w Krakowie, zob. tamże, s. 633), by po dwumiesięcznej wyprawie przed 12 października powrócić do Krakowa. W liście z tą datą pisanym do Stanisława Czarneckiego już z Krakowa Kolberg pisze: „W tym roku jeździłem na Pokucie, na Bukowinę i byłem w Karpatach, mianowicie między Hucułami pod Czarną Górą [Czarnohorą]” (tamże, s. 645) . Dalsza korespondencja przynosi kolejne relacje i fakty dokumentujące przebieg i etapy wyprawy. W liście do Władysława Przybysławskiego z 14 X informuje: „Po wyjeździe z Czortowca, a następnie z Barysza zwiedzałem jeszcze okolice Lwowa i w samymże Lwowie cały przepędziłem tydzień”. Wymienia muzea lwowskie, które odwiedził: Muzeum Przyrodnicze im. Dzieduszyckich, Muzeum Przemysłowe Miejskie, Ossolineum oraz zbiory i eksponaty, które go zainteresowały, zawiadamia, że od kilku dni „bawi w Krakowie” i wspomina z wdzięcznością pobyt w gościnnym domu Przybysławskich w Czortowcu (tamże, s. 646 i 648). 20 października pisze do Władysława Siarkowskiego, że przed kilku dniami wrócił z podróży „odbytej do Lwowa i w jego okolice, do gór huculskich i Bukowiny” oraz do Ludwika Gumplowicza, że „wycieczka ta trwała od początku sierpnia do połowy października” (tamże, s. 651 i s. 652) . Wreszcie w obszernym liście z 30 X 1876 r. zdaje sprawozdanie mecenasowi podróży, Akademii Umiejętności. Informuje, że choć w planie miał podróż na Pokucie i Podole, odwiedził tylko „Pokucie, góry huculskie i część Bukowiny”, gdyż zbyt krótki czas w sierpniu i wrześniu oraz szczupłe środki pieniężne sprawiły, że badania na Podolu zmuszony był odłożyć na przyszłość. Według itinerarium był jednak w Baryszu pod Buczaczem oraz w samym Buczaczu, jak wynika z tego samego listu do Akademii, może więc chodziło o niezrealizowany zamiar szerszych badań na Podolu. Dalej wymienia tam Kolberg swoje najważniejsze stacje badawcze, którymi były: „w okolicy naddniestrzańskiej głównie Barysz 146 �pod Buczaczem i Czortowiec pod Obertynem, w górach zaś Żabie pod Czarnogórą, położone w pobliżu granicy Bukowiny i Kossowa”. Informuje też o krótkich pobytach w miastach – Stanisławowie, Kołomyi, Czerniowcach, Buczaczu, dłuższym we Lwowie (tamże, s. 657–660). Informacje te wzbogacają trasę podróży o niewymieniany w itinerarium Czortowiec, Stanisławów, Kołomyję, Czerniowce i Buczacz. Do tej podróży nawiązują też wzmianki w listach późniejszych, od listopada 1876 do stycznia 1877 roku (zob. Korespondencja… cz. I, DWOK T. 64, s. 662, 663, 668, 671 oraz cz. II, DWOK T. 65, s, 1 i 3). Wycieczki na Pokucie w roku 1876 i 1880 wspomina Kolberg kilka lat później w liście do „Světozora” z 22 IX 1880 r. (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 407), a we wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI) wśród dat swoich podróży na te tereny podaje także rok 1876 (zob. też rok 1877 i 1880). Kopernicki w swoim biogramie Kolberga notuje w ramach podróży z zasiłkiem Akademii: „W roku 1876, 1877 i 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1877 Według itinerarium: „Do Lwowa, na Pokucie, do Barysza, Czortowca, Żabiego”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje także na jego pobyt w Zadwórzu. Podróż jak w roku poprzednim sfinansowana została z zasiłku Akademii Umiejętności. Już 15 kwietnia Kolberg informuje swoją bratową Karolinę o zamiarze wyjazdu do Lwowa w sierpniu (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 14) . W drugiej połowie lipca Karolina przyjeżdża z dziećmi na wakacje do Modlnicy, gdzie przebywają do 19 sierpnia (zob. bruliony listów Kolberga do Władysława Przybysławskiego z 8 i 19 VIII (tamże, 54 i 56). Kolberg wyjeżdża 23 sierpnia przez Lwów do Czortowca, skąd planuje odwiedzić Barysz, prawdopodobnie na początku września (zob. bruliony listów z sierpnia do Władysława Przybysławskiego i Tytusa Szawłowskiego oraz do Marii Kolberg, tamże, s. 56, 57 i 60). W Czortowcu przebywa we wrześniu, skąd 11 IX wysyła telegram do Warszawy z okazji ślubu bratanicy, Marii Jasińskiej (tamże, s. 62). 147 �Wrócił z wyprawy w końcu października. 27 października pisze do Bibianny Moraczewskiej: „Przed kilku dniami wróciłem z wycieczki odbytej w celach etnograficznych w okolice Lwowa i na Pokucie” (tamże, s. 67) oraz tego samego dnia do Ludwika Gumplowicza, którego informuje o swojej podróży „po Pokuciu i Podolu galicyjskim” (tamże, s. 69). W liście do Akademii z 1 listopada relacjonuje, że dzięki jej zasiłkowi odbył podróż na Pokucie, bawił „w kilku miejscowościach tamże, a przeważnie w Czortowcu” (tamże, s. 72), a 19 listopada donosi bratanicy, Jadwidze Wernerowej, że po wyjeździe Karoliny z Modlnicy pojechał „do wschodniej Galicji i na Pokucie”, gdzie bawił „cały prawie wrzesień” w Czortowcu u pp. Przybysławskich i gdzie na początku chorował (tamże, s. 76). Nie wiadomo, czy i kiedy Kolberg odwiedził Barysz, choć w sierpniu zapowiada swoje odwiedziny, otrzymuje zaproszenie gospodarza ponowione 13 września, a wkrótce potem biletem wizytowym bez daty informację, że Szawłowski wysyła konie i czeka z kolacją (zob. tamże, listy 508, 511, 514 i 515). Nie wiadomo jednak, czy badacz dotarł do Barysza; brak potwierdzenia odwiedzin u Szawłowskich, które być może uniemożliwiła choroba. Natomiast, pisząc do Karoliny 10 grudnia, Kolberg wspomina pobyt „głównie w Czortowcu”, ale także w Zadwórzu u pp. Bochdanów oraz we Lwowie, który odwiedził zapewne w drodze powrotnej do Krakowa (tamże, s. 84). Z kolei w liście z 13 II 1880 r. do Michaliny Wierzbowskiej znajdujemy wzmiankę o pobycie Kolberga „na wsi na Podolu galicyjskim” w roku 1877 (tamże, s. 322); może więc chodzić o Barysz. Zadwórza nie wymienia Kolberg w itinerarium, a bytności w Żabiem nie poświadcza korespondencja. We wstępie do części I Pokucia (DWOK T. 29, s. XI), wymieniając daty swoich badawczych podróży w ten region, podaje Kolberg także rok 1877 (zob. też rok 1876 i 1880). Kopernicki, odnotowując podróże z zasiłku Akademii, pisze: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…, s. XI). 1878 Według itinerarium: „Do Paryża na wystawę (na Wiedeń, Mnichów [Monachium], Zurych, Bern, Bazyleję); powrót na Brukselę, Liège, Kolonię, Moguncję, Frankfurt, Lipsk, Berlin, Pozn[ań], Wrocław, 148 �Kraków”. W korespondencji (zob. niżej) wymienia Kolberg jeszcze w drodze do Paryża: Rapperswil, Lucernę, Strasburg i Nancy, a w drodze powrotnej: Akwizgran, Bonn, Wiesbaden i Eisenach. Wystawa powszechna w Paryżu trwała od 1 maja do 20 października, Kolberg prezentował na wystawie swoje dzieła etnograficzne i zbiory ikonograficzne, za co na mocy rozporządzenia z 13 II 1881 r. otrzymał medal uczestnictwa w wystawie od francuskiego ministerstwa handlu. Plany wyjazdu Kolberg przedstawia Jadwidze Wernerowej w kwietniu, informując ją, że wysłał już do Paryża „niektóre przedmioty do działu antropologicznego (jak fotografie, dzieła itd.) i miałby łatwość wstępu”. Jednocześnie prosi o przysłanie mu sumy z jego kapitału na pokrycie kosztów podróży, której odbiór kwituje w maju (zob. bruliony listów z 2 IV i 10 V 1878 r., Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 129 i 136). Wyjeżdża około 6 września; do J. Karłowicza pisze tego dnia, że jest „na wyjezdnym” do Paryża (tamże, s. 160). Do Krakowa wraca 17 października, o czym dowiadujemy się z listu do Jadwigi Wernerowej pisanego w grudniu (tamże, s. 184). Po powrocie przekazuje przyjaciołom i rodzinie swoje relacje i wrażenia z podróży, z jej trasy w obie strony, z pobytu w Paryżu, spotkań i zwiedzanych miast. W liście do Karoliny pisanym już w Modlnicy 22 października przedstawia etapy podróży: „Jechałem na Wiedeń, Münich, Zurych, stąd jeziorem do Rapperswyl, [na] Lucernę (byłem na górze Rigi), Bazyleę, Strasburg, Nancy, do Paryża, a wracałem na Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, stąd Renem do Bonn i Moguncji, dalej do Wiesbaden, potem na Frankfurt, Eisenach, Lipsk, Berlin, Poznań i Wrocław do Krakowa. W każdym z miast znaczniejszych zatrzymywałem się dzień jeden lub dwa, by zwiedzić muzea i co było ciekawszego”. Pisze, że w Paryżu spotkał się z Jadwigą Wernerową, co było zaplanowane wcześniej, i z Józefą Konopczanką z Mogilan, córką Józefa, że bywał w teatrach i u Duchińskich (tamże. s. 170), ze strony których spotkał się ze „staropolskim przyjęciem” i opieką (tamże, s. 173). Seweryna Duchińska, primo voto Pruszakowa, była osobą doskonale mu znaną i zaprzyjaźnioną od czasów warszawskich, kiedy to bywał w jej salonie literackim, spotkania te miały zatem dla obojga szczególne 149 �znaczenie. W późniejszym liście z lutego 1879 roku pisanym do Marcelego Szulca relacjonuje: „W Paryżu bawiąc przez półczwarta tygodnia [tj. trzy i pół tygodnia], nie spocząłem ani chwili. Chodziło mi o poznanie wszystkiego, co w tak krótkim czasie poznać można było, czas swój podzieliłem tak, że na przemian jeden dzień poświęcałem wystawie lub Trocadero, drugi muzeom, bibliotekom lub Wersalowi itd., w samym mieście” (tamże, s. 202)). W innym liście pisze o spędzeniu w Paryżu miesiąca z Jadwigą Wernerową (tamże, s. 256–257). Z Paryża wyjechał 6 października, a w drodze powrotnej przez Belgię i Niemcy zwiedzał „muzea i zbiory” z Gotfrydem Ossowskim, który w liście z 24 października wspomina: „[…] długi czas śniły mi się Aix-la-Chapelle [Akwizgran], Bonn, Moguncja, Wiesbaden etc.”, a także wzmiankuje o „chybionym Weimarze”, do którego prawdopodobnie nie dotarli (tamże, s. 173). 5 grudnia Kolberg opisuje swój powrót Wernerowej: „Po drodze zatrzymywałem się dla zwiedzenia muzeum w Brukseli, Liège, Aachen, Kolonii, Bonn, Moguncji, Frankfurcie, Wiesbaden, Lipsku, Berlinie i Poznaniu, tak że wyjechawszy 6 paździer[nika] z Paryża, dopiero 17 przyjechałem do Krakowa (tamże, s. 183–184). W lutym 1879 roku obszernie pisze o swojej podróży do Marcelego Szulca: „Jadąc na Salzburg, Münich, Zurich, Lucernę, Rapperswyl, Bazyleę itd., a później Strasburg i Nancy, zatrzymywałem się dzień jeden lub parę dni i zwiedziłem wszystko, co w tych miastach było do widzenia, podobnie jak i z powrotem, jadąc z Paryża, zwiedziłem Brukselę, Liège, Akwizgran, Kolonię, Bonn, Moguncję, Wiesbaden, Frankfurt, Lipsk i Berlin”. W liście tym wspomina także o pobycie w Wiedniu w operze (tamże, s. 200); w itinerarium jedynie wskazówka: „na Wiedeń”. Z innych listów dowiadujemy się też, że w Lipsku odwiedził firmę Breitkopfa i Härtla, gdzie omawiał koncepcję wydania młodzieńczych utworów Chopina, w Monachium spotkał się z malarzem Józefem Brandtem, z którym poruszył „kwestię wydawnictwa kostiumów i typów narodowych z wizerunków i fotografii […]”, a w Nancy, mieście, z którego pochodził Mikołaj Chopin, ojciec Fryderyka, usiłował zebrać wiadomości o rodzinie kompozytora (tamże, s. 181, 219, 200–202, 332–333). 150 �1879 Według itinerarium: „Do Lwowa, Czortowca”. Brak potwierdzenia tej podróży w korespondencji i innych źród­ łach. Latem tego roku, od 20 lipca do około 20 sierpnia, Kolberg nie wyjeżdżał, gdyż w tym okresie w Modlnicy gościł jego brat Antoni, z żoną Karoliną i z dziećmi (zob. list Antoniego Kolberga z 18 VII oraz Oskara Kolberga do I. Kopernickiego z 1 VIII, Korespondencja… cz. II , DWOK T. 65, s. 246 i 247). Być może udał się do Lwowa i Czortowca po wyjeździe rodziny pod koniec sierpnia i we wrześniu; listy z tego okresu pisane są bez podania miejsca, dopiero 16 października, datując brulion listu do Karoliny, Kolberg wpisuje Mod[lnicę] (zob. tamże, s. 262–264). Podróży takiej nie odnotowuje też Kolberg we wstępie do części I Pokucia (zob. informacja cytowana wyżej pod rokiem 1876 i 1877) ani Kopernicki w swojej relacji z wypraw badawczych Kolberga (por. Przedmowa wydawcy..., s. XI). 1880 Według itinerarium: „Do Kołomyi (wystawa), do Czortowca, Jasienowa, Okna”. Korespondencja Kolberga (zob. niżej) wskazuje, że odwiedził także Lwów, Horodenkę, Kornicz i Piadyki. Wystawa etnograficzna w Kołomyi trwała od 15 do 30 wrześ­nia 1880 roku. Obejmowała materiał z ówczesnych powiatów kołomyjskiego, horodeńskiego, kossowskiego, zaleszczyckiego i borszczowskiego. Komitetowi organizacyjnemu przewodniczył Władsyław Przybysławski, protektorem był Włodzimierz Dzieduszycki, opiekunem naukowym Kolberg. Plany podróży, jej przebieg i pobyt na Pokuciu w 1880 roku, wypełniony „dalszymi studiami” własnymi i pracą związaną z wystawą, dzięki której znacznie wzbogacił swój materiał z tego regionu, dokumentuje korespondencja. O swoich planach podróży do Lwowa, na Podole i do Kołomyi informuje Kolberg w styczniu i lutym Wernerową i Karolinę (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 297, 313 i 318). Inicjatywa kierowania stroną naukową wystawy wyszła od Przybysławskiego, który zaprosił Kolberga na całe lato do Czortowca; plan ten przekazał Oskarowi Kopernicki w liście z 23 III (tamże, s. 338–340). Propozycja została przyjęta, omawiano termin wyjazdu Kolberga w listach z 30 III oraz z 27 IV (tamże, s. 343 i 345 oraz s. 355). W kwietniu Kolberg informuje 151 �rodzinę i przyjaciół o swoich planach podróży, m.in pisze do Karoliny: „Wyjazd mój ma nastąpić najdalej w połowie czerwca, naprzód do Lwowa i Zadwórza (do pp. Bochdanów), potem do pp. Przybysławskich na Pokucie […], abym się wraz z hr. Dzieduszyckim zajął urządzeniem wystawy etnograficznej w Kołomyi we wrześniu (tamże, s. 357, zob. też s. 359 i 361). Zgodnie z planem wyjazd Kolberga z Krakowa nastąpił w połowie czerwca. Najpierw wyjechał do Lwowa, potem do Czortowca, do Przybysławskich, gdzie był już w końcu czerwca i gdzie dotarła do niego przekazana przez Antoninę Konopczankę wiadomość o śmierci przyjaciela, Józefa Konopki, na którą odpowiedział listownie z Czortowca 27 czerwca (zob. tamże, s. 374–377) . W Czortowcu spędził prawdopodobnie lipiec i część sierpnia, odwiedzając inne miejscowości Pokucia. 24 września pisze do Antoniny Konopczanki, informując, że trzy tygodnie przed otwarciem wystawy, tj. po 20 sierpnia wyjechał z Przybysławskim do Kołomyi, gdzie na stałe zamieszkał aż do zamknięcia wystawy, po czym znów wróci na parę tygodni do Czortowca, zanim się wybierze do Krakowa (tamże, s. 408). Po zamknięciu wystawy istotnie pojechał jeszcze do Czortowca, skąd dopiero w połowie listopada wrócił do Krakowa. Nie wiadomo, czy i kiedy udał się jeszcze do Zadwórza, do Bochdanów, „dwie stacje za Lwowem”, jak planował w kwietniu (tamże, s. 313 i 357), bo o bytności tam później nie wspomina. Listy poświadczają też, że z innych miejscowości Pokucia odwiedził Horodenkę (tamże, s. 400), Kornicz (tamże, s. 413), Okno (tamże, s. 428), Jasienów (tamże, s . 447, 540, 610) oraz Piadyki (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 384). Informacje o odbytej podróży i udziale w pracach nad wystawą w Kołomyi przysłał też w listach z listopada i grudnia. Najobszerniejszą relacje zawiera brulion listu z 3 XII do Karoliny. Potwierdza w nim Kolberg wyjazd do Lwowa w połowie czerwca, skąd udał się do Czortowca, do Przybysławskiego, pisze, że w samej Kołomyi był „cały niemal wrzesień i październik, pracując […] razem z kilku członkami komitetu tej wystawy nad jej urządzeniem i przyozdobieniem […]”, opisuje wystawę i informuje, że wrócił do Krakowa w połowie listopada (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 432–433). Z tego listu wynika, że do Czortowca nie udał się zaraz 152 �po zamknięciu wystawy, tj. po 15 września, jak donosił wcześniej (zob. wyżej). Wobec tych danych nieścisła wydaje się więc kolejna informacja w liście z grudnia do Moraczewskiej, gdzie pisze, że spędził „częścią na wsi, częścią w mieście przeszło 4 miesiące” (tamże, s. 427), gdyż cały pobyt od czerwca do połowy listopada objął 5 miesięcy. Być może szczegóły te zatarły się Kolbergowi w pamięci. Rok 1880 wymienia Kolberg także wśród dat swoich podróży na Pokucie we wstępie do części I monografii tego regionu (DWOK T. 29, s. XI), zob. też rok 1876 i 1877. Z kolei Kopernicki, zestawiając podróże Kolberga odbyte z zasiłkiem Akademii, odnotowuje w biogramie autora Ludu również: „W roku 1876, 1877, 1880 – na Pokucie i Podole galicyjskie” (Przedmowa wydawcy…., s. XI). 1881 W itinerarium wpisana jedynie data roczna W tym roku Kolberg nie odbył podróży. W korespondencji badacz potwierdził, że nie opuszczał w tym roku Krakowa. W brulionie listu do Marcelego Szulca z 1 XI pisał: „[…] tego roku [wycieczki etnograficznej] nie robiłem z powodu nawału roboty, ale właśnie ów nawał wskutek nagromadzonego już w Kołomyi materiału, jak i zobowiązań nowych, jakie na mnie nałożyły fundusze z koncertu otrzymane, przykuły mnie do warsztatu” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 561). Koncert, o którym mowa, zorganizowany na rzecz wydawnictw Kolberga, odbył się Warszawie 6 maja, powtórzony został 14 maja (zob. tamże, listy nr 825–831, 834–837). Uzyskany dochód pokrył druk dwu pierwszych części czterotomowej monografii Pokucia, które wydane zostały w latach 1882–1883 (DWOK T. 29 i 32) . 1882 W itinerarium podany jest tylko rok jak wyżej (zob. rok 1881).Także w tym roku Kolberg podróży nie odbył. Potwierdza to korespondencja. We wrześniu pisał do Glogera, że mimo zaproszeń nigdzie nie wyjeżdżał z powodów zdrowotnych, niepogody oraz natłoku prac nad ogromnym materiałem wymagającym „bezustannego przeglądu, obróbki i ślęczenia, ażeby się istotnie kiedyś mógł badaczom na cośkolwiek przydać” (Korespondencja… cz. II, DWOK T. 65, s. 694). A w październiku donosił Szulcowi: „[…] wycieczki tego roku wcale w świat nie robiłem, bo wtedy kiedy 153 �ją rozpocząć miałem, lunęły deszcze, a gdy wreszcie zawitało słońce, już mnie chęć do podróży ominęła” (tamże, s. 705). W świetle tych danych niezrozumiała pozostaje notatka Kolberga w rękopisie pod zapisaną własnoręcznie melodią z siedmioma przyśpiewkami: „śpiewała p. Kleczyńska w Zakopanem, 1882” (BN PAU i PAN, teka 11, sygn. 1176/13, k. 17, zob. Góry i Podgórze cz. I, DWOK T. 44, s. 291, nr 520). Zapis wydaje się być sporządzonym bezpośrednio ze słuchu, ale o pobycie Kolberga w Zakopanem w tym roku brak informacji. 1883 – Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki (Blizińskich)”. Podróż ta udokumentowana jest w korespondencji. Listy wskazują, że na początku roku Kolberg planował wyjazd do Lwowa, „dokąd powołuje mnie – pisał – interes mego wydawnictwa, a w szczególności Pokucia, którego dalszy ciąg się drukuje”. Nie miał jednak pewności, czy podróż będzie możliwa wiosną czy dopiero jesienią (zob. bruliony listów do Karoliny z 21 I i do B. Hoffa z 20 II, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66. s. 15 i 30). Po spotkaniu w maju w Krakowie z Józefem Blizińskim, zaprzyjaźnionym z nim jeszcze w okresie warszawskim, Kolberg podejmuje złożone wówczas zaproszenie przyjaciela do przyjazdu do Bóbrki w Sanockie i odwiedzin w jego „na wpół górskiej rezydencji” (tamże, s. 48). Wyjechał około 24 lipca, zgodnie z sugestią Blizińskiego pociągiem z Krakowa do Przemyśla, a stamtąd koleją łupkowską do Ustrzyk, gdzie gospodarz miał czekać na niego „z końmi” z Bóbrki (tamże, s. 52 i 54–55). W Bóbrce spędził prawie miesiąc w przyjaznym domu i dogodnych warunkach dla badań. Stamtąd prawdopodobnie 20 sierpnia udał się do Leszczowatego, do Kraińskich, gdzie przebywał 10 dni, a następnie pojechał 30 sierpnia na cztery dni do Iskani, do związanych rodzinnie z Konopkami Załęskich (zob. list do Juliana Konopki z 31 VIII, tamże s. 61, zob. też list Blizińskiego z 1 IX, tamże s. 62). Do Krakowa wrócił Kolberg w nocy z 3 na 4 września, o czym informuje Blizińskiego w liście (tamże, s. 63), a do Modlnicy dotarł prawdopodobnie 7 września, „by być obecnym na następnych uroczystościach jubileuszowych Sobieskiego”; taką datę powrotu określa w liście do Karoliny z 23 IX (tamże, s. 68). 154 �Wspomniany jubileusz 200-lecia zwycięstwa króla Jana III Sobieskiego pod Wiedniem obchodzony był uroczyście w Krakowie w połowie września, a jednym z punktów programu obchodów była uroczysta procesja ulicami miasta, z udziałem przedstawicieli wszystkich stanów, władz miejskich, stowarzyszeń, korporacji i instytucji w dniu 12 września. Kolberg brał w niej udział jako „akademik nadzwyczajny”, tj. członek nadzwyczajny Akademii Umiejętności (zob. list do Blizińskiego z 28 IX, tamże, s. 71–74 – tam Kolberg podaje błędnie datę swojego udziału w procesji: 13 IX). Kopernicki w swojej biografii Kolberga (Przedmowa wydawcy…., s. XI) zapisał: „[…] w latach 1883–1885 własnym kosztem zwiedzał trzykrotnie Sanockie i Przemyskie dla uzupełnienia dawniejszych badań swoich z r. [1861 i 1863]” (tam błędnie: 1865). 1884 Według itinerarium: „Do Iskani, Leszczowatego, Bóbrki; Procisne (Zduń)”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził również Czaszyn i Bukowsko. Bliższych informacji na temat tej podróży dostarczają listy z tego roku. Kolberg pisze 17 czerwca do Blizińskiego, że jest gotowy przyjechać latem do Bóbrki i po uzgodnieniu terminu zapada decyzja o wyjeździe z Krakowa 19 lipca i przybyciu do Ustrzyk 20 lipca (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 165–166 i 172). Przedtem Oskar spotyka się 11 lipca z Karoliną w Szczakowej, gdyż spotkanie w Modlnicy okazuje się tym razem niemożliwe (tamże, s. 170 i 174). Dokładnej daty dziennej wyjazdu w Sanockie nie znamy, nastąpił on prawdopodobnie około 20 lipca. Gdzie udał się Kolberg najpierw, nie wiadomo; z listu do Blizińskiego z 11 VIII wynika, że od 9 sierpnia przebywał w Procisnem u Zduniów, gdzie Bliziński przyjechał po niego 22 sierpnia (tamże, s. 184–185). Pobyt w Bóbrce w ostatniej dekadzie tego miesiąca potwierdza list do D. E. Friedleina z 26 VIII wysłany z Bóbrki (tamże, s. 187), gdzie przebywał Kolberg może także w pierwszej połowie września. Dalej udał się do Czaszyna (tamże, 192–193) i w domu właściciela majątku, Rafała Majora, spędził ponad tydzień. Z Czaszyna pojechał do Bukowska, a następnie 21 września wraz z Kraińskim, który czekał na niego 155 �w Ustrzykach, udał się do Leszczowatego, potem ponownie do Bóbr­ ki (tamże, s. 193–194). Powrót nastąpił 3 października, o czym donosi Blizińskiemu i Karolinie (tamże, s. 197 i 199). Jednocześnie w obu listach zawiadamia o swojej przeprowadzce z Modlnicy do Krakowa, a także o podjęciu tej decyzji po powrocie z podróży, w przykrych dla niego okolicznoś­ ciach, o jakich jednak bliżej nie wspomina. Krótkie informacje o letniej podróży w roku 1884 znajdujemy jeszcze w listach do Teobalda Klepaczewskiego z 18 X tego roku i do Bibianny Moraczewskiej z 2 IV 1885 r. (tamże, s. 202 i 234). Kopernicki potwierdza podróż w Sanockie i Przemyskie w roku 1884 (zob. informacja cytowana wyżej, rok 1883). 1885 Według itinerarium: „Do Leszczowatego [tu pierwotnie zapisał Kolberg jeszcze, a potem skreślił: „Procisne (Zdunia)”], Sanoczan (Jaruzelskich), Wzdowa (Ostaszewskich), Rymanowa (Potockiej”. Z korespondencji Kolberga (zob. niżej) wynika, że odwiedził także Iwonicz. W tym roku badacz planował podróż na Śląsk Cieszyński od połowy lipca, dłuższy pobyt i badania na „szląskiej ziemi” oraz spotkanie w Wiśle z Bogumiłem Hoffem i jego żoną „u źródeł Wisły” (zob. listy do Hoffa z 9 IV i do Karoliny z 29 V, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 236 i 263). Jeszcze 21 czerwca plan ten jest realny, tego dnia Kolberg donosi Blizińskiemu, że 15 lipca wybierze się do Cieszyna do posła Cinciały mieszkającego w Mistrzowicach, skąd ma zwiedzić Ustroń, źródła Wisły itd., a podróż potrwa dwa miesiące, do października (tamże, s. 268). Hoff w liście z 3 VII proponuje trasę podróży i obiecuje spotkanie w Ustroniu (tamże, s. 273– –274). Tymczasem 9 lipca Kolberg informuje go, że plan przyjazdu na Śląsk upada, ponieważ z powodu „interesu wydawnictwa” pojedzie do Przemyśla I Lwowa, gdzie liczy na pomoc „osób wpływowych” przy wydaniu materiałów ruskich i zakłada ewentualne zwiedzanie okolic Przemyśla i Sanoka, co może mu zabrać czas do października, zatem na okolice Wisły nie starczy mu sił i czasu (tamże, s. 276). Decydujący dla tej nagłej zmiany decyzji, był – jak się wydaje – fakt, że tego lata Bliziński pozostawał jeszcze w Bóbrce, którą zmuszony był sprzedać wobec kłopotów z utrzymaniem majątku 156 �i w rezultacie w niedługim czasie opuścić, by poszukać nowego lokum (zob. list Pelagii Bliżińskiej z 11 V 1885 r., tamże s. 249–251). Kolberg wybrał więc podróż do przyjaciela, a zarazem sprawdzoną stację badawczą i ostatnią szansę kontynuacji prac w Sanockiem i Przemyskiem w takich warunkach. W Bóbrce był Kolberg przed 25 lipca, do 28 lipca przebywał w Leszczowatem, potem przez około 10 dni we Wzdowie, skąd jeszcze 8 sierpnia pisał do Blizińskiego i skąd wyjechał 25 sierpnia, by udać się do Nowosielec i pociągiem do Sanoka, a następnie do Leszczowatego (zob. tamże, s. 277–279 oraz 282– 283). Dalszy przebieg podróży nie jest znany; wiadomo, że trwała cztery miesiące i że do Krakowa Kolberg wrócił na początku listopada. W liście do Teobalda Klepczewskiego pisze 10 listopada, że wrócił „przed kilku dniami z wycieczki kilkumiesięcznej […] po Galicji”, podobnie informuje tego samego dnia Sewewrynę Duchińską: „W tych dniach wróciłem z wycieczki w Sanockie i Jasielskie, gdzie przez całe lato w różnych domach wśród gór i dolin zbierałem potrzebne mi materiały”, wreszcie wiadomość o niedawnym powrocie z 4-miesięcznej podróży w Sanockiem posyła 12 listopada Karolinie (tamże, s. 289, 292 i 293). W innych źródłach brak wzmianki o pobycie Kolberga w Rymanowie wymienianym w itinerarium, a należącym do Anny z Działyńskich Potockiej, natomiast w jednym z listów (do Zofii Urbanowskiej z 9 XII), mówiąc o swojej podróży w Sanockie, dodaje, że był też „parę dni w Iwoniczu” (tamże, s. 304). W swoim studium biograficznym o Kolbergu Kopernicki także poświadcza pobyt Kolberga tego roku w Sanockiem i Przemyskiem (zob. notatka cytowana wyżej, rok 1883). 1886–1888 W itinerarium Kolberg wpisał te trzy daty roczne, mimo że w tych latach podróży nie odbywał. Wszystkie dostępne dokumenty potwierdzają, że wówczas nie opuszczał już Krakowa. W roku 1886 planował jeszcze wyjazd na Śląsk „w celach etnograficznych” (zob. listy do Ludwika Kuby, do Jadwigi Wernerowej, do Karoliny i do Józefa Blizińskiego, Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 330, 347, 349, 358). Plan jednak nie został zrealizowany, o czym donosi Karolinie w marcu następnego roku 1887, 157 �tłumacząc to położeniem gospodarzy, którzy żyją z lokatorów (tamże, s. 420). W liście do Kuby z 13 VII pisze jednak o „niebytności 10-dniowej w Krakowie”, nie wyjaśniając jej powodu i czasu, które pozostają nieznane (tamże, s. 355). Jego ówczesną sytuację u samego schyłku życia ilustrują wybrane fragmenty listów. 18 marca 1888 roku Kolberg pisał do Karoliny: „Co do mego położenia materialnego to ono się – zwłaszcza skutkiem choroby – polepszyć wcale nie mogło. Więc przy szczupłym zarobku ani marzyć mogę o podróżach gdziekolwiek (tym więcej, że już i wiek mój na to nie pozwala) ani o jakichś wydatkach, które przechodzą miarę najskromniejszych nawet wymagań” (Korespondencja… cz. III, DWOK T. 66, s. 502). A 29 stycznia 1889 roku przedstawiał swoją sytuację Jadwidze Wernerowej: „[…] siedzę już od kilku lat jak zaklęty na krakowskim bruku i na wieś nawet w lecie wcale się nie wymykam”, co tłumaczy wiekiem, osłabionym wzrokiem, natłokiem i spowolnieniem prac oraz sytuacją mieszkaniową (tamże, s. 569). �Agata Skrukwa Bibliografia prac Oskara Kolberga Prace wydane w latach 1835–1890, s. 161 – Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890, s. 183: – Kompozycje, s. 183 – Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem, s. 187 – Monografie regionalne i materiały do nich wydane w latach 1891–1907, s. 187 – Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne, s. 188 – Recenzje i odpowiedzi na recenzje, s. 190 – Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868, s. 190 – Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, s. 200: – Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga w latach 1857–1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne, s. 200 – Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych, s. 205 – Suplementy do tomów 1–36, s. 213 – Biografia Oskara Kolberga, s. 218 – Prace i utwory błędnie przypisywane Kolbergowi, s. 218 Prezentowana tu bibliografia ukazuje cały dorobek Oskara Kolberga udostępniony drukiem, rejestrując zarówno prace autorskie, jak i te, których był współautorem lub tłumaczem. Składa się z czterech zestawień: pierwsze zawiera ułożone chronologicznie zapisy prac Kolberga publikowanych przez niego w latach 1835–1890, poza artykułami pisanymi dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda, drugie obejmuje jego prace i kompozycje, zwykle o nieustalonej dacie powstania, drukowane po raz pierwszy po roku 1890, trzecie to wykaz artykułów napisanych przez niego do Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda i drukowanych tam w latach 1859–1868, ostatnie, czwarte jest spisem tomów Dzieł wszystkich Kolberga z pełnymi notami bibliograficznymi. Prace drukowane przez Kolberga zebrane w pierwszym zestawieniu ułożone są chronologicznie, niezależnie od tego, czy zamieścił je w czasopismach lub pracach zbiorowych (kompozycje1, artykuły, recenzje, wspomnienia, polemiki itp.), czy były drukami zwartymi, jak niektóre utwory muzyczne oraz Lud i Obrazy etnograficzne. Artykuły drukowane w kalendarzach umieszczono pod rokiem, na który były one datowane. W obrębie 11 Datę druku większości kompozycji O. Kolberga ustaliła Danuta Idaszak. 159 �roku publikacje są uszeregowane i oznaczone następująco: A. — kompozycje, B. — opracowania melodii ludowych na głos z towarzyszeniem fortepianu, C. — etnograficzno-folklorystyczne monografie regionalne (Lud i Obrazy etnograficzne), D. — studia, rozprawy, zbiory folklorystyczne, wspomnienia, biografie i inne artykuły, E. — recenzje i polemiki. Prace drukowane po raz pierwszy po roku 1890, tj. po śmierci Kolberga, oparte na jego rękopisach, podzielone są na takie same grupy, a w ich obrębie podane alfabetycznie według brzmienia tytułu. Artykuły napisane przez Kolberga dla Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda ułożone są chronologicznie według dat wydania jej kolejnych dwudziestu ośmiu tomów, a w ramach tomów alfabetycznie. Merytoryczny układ tych artykułów zaproponowany został przez Mieczysława Tomaszewskiego w opracowanych przez niego Pismach muzycznych Kolberga. Artykuły pisane dla Encyklopedii i w niej drukowane zebrane zostały osobno, ponieważ przemieszane z innymi publikacjami w spisie chronologicznym zdominowałoby bibliografię (haseł takich jest ponad tysiąc) i uczyniły ją nieczytelną przez nagromadzenie wyjaśnień drobnych czasem zagadnień czy terminów z zakresu muzyki i przemieszanie ich z innymi publikacjami. Noty recenzji utworów i publikacji Kolberga drukowanych w XIX-wiecznej prasie zostały zamieszczone bezpośrednio po recenzowanej kompozycji lub innej jego pracy. Uwzględniono także recenzje scenicznej wersji Króla pasterzy ponieważ dotyczą one przede wszystkim utworu, a nie jego wykonania. Wszystkie prace Kolberga wymienione w zamieszczonych tu spisach przedrukowane są w jego Dziełach wszystkich albo mają tam swe pierwodruki, dlatego ich noty opatrzone są odsyłaczami do odpowiedniego tomu tej serii wydawniczej (ze skrótem DWOK). Pełne zestawienie tomów opublikowanych w ramach Dzieł wszystkich Oskara Kolberga ułatwi orientację w tym bardzo bogatym i zróżnicowanym zbiorze, na który składają się przede wszystkim źródła muzykologiczne, folklorystyczne i etnograficzne. Na końcu w osobnym rozdziale podano noty kilku prac i utworów mylnie przypisywanych Kolbergowi w dotychczas wydanych bibliografiach i biografiach. Ich brak w bibliografii mógłby być odczytany jako błąd, przypadkowe opuszczenie, stąd ten wykaz poprawiający omyłki poprzednich bibliografów. 160 �Prace wydane w latach 1835–1890 1835 A. Six polonaises pour le pianoforte composées et dédiées à Monsieur Lois Oehmigke. Berlin [1835]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 63–68, s. 296–321. 1836 A. Valse pour le pianoforte composée et dédiée à S. Ece Monsieur Joseph de Kleniewski par… Warszawa [1836]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 69, s. 322–328. A. Talizman. Ballada. „Pamiętnik Muzyczny Warszawski” 1836, nr 6, dodatek nutowy s. 90–91, [autor tekstu nieznany]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 1, s. 3–6. 1841 A. Mazur ułożony na fortepian i ofiarowany Wnej Pannie Emilii Gronau przez… Warszawa [1841]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 43, s. 221–222. A. Dwa mazury na pianoforte ułożone przez… Warszawa [1841]. Pierwszy mazur przedrukowany w: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera…, zob. r. 1860. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44 i 45, s. 227–232. D. Melodie ludu słowiańskiego. „Biblioteka Warszawska” 1841, T. 3, s. 502– 505. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 583–586, tekst nr 1031a. 1842 B. Pieśni ludu polskiego zebrał i rozwinął... Oddział pierwszy poświęcony Wacławowi Zaleskiemu, Józefowi Konopce, K. Wł. Wójcickiemu, Żegocie Paul[emu], niezmordowanym współpracownikom w odgrzebywaniu skarbów umysłowych ludu. Z. 1, Poznań 1842. [Zbiór ukazał się w pięciu zeszytach w latach 1842–1845, ciąg dalszy drukowany był w „Przyjacielu Ludu” w latach 1846–1847.] Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 1–349. 161 �Recenzje: [A. Woykowski], „Tygodnik Literacki” 1842, nr 14, s. 112; M. A. Szulc, „Tygodnik Literacki” 1842, nr 42, s. 335–336; [K. Libelt], „Dziennik Domowy” 1842, nr 21, s. 174; „Dziennik Domowy” 1843, nr 21, s. 166–167. Przedruk recenzji w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 267–277. D. Prospekt na „Pieśni ludu polskiego”. „Tygodnik Literacki” 1842, nr 21, s. 168. Toż „Dziennik Domowy” 1842, nr 18, s. 150–151. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 574–575, tekst nr 1028a, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, s. 270–271. E. Przypisek o „Piosnkach ludu wielkopolskiego”. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 3, s. 631. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 578–579, tekst nr 1029. E. Śpiewy kościelne dawnych kompozytorów polskich zebrane i wydane przez Józefa Cichockiego. „Biblioteka Warszawska” 1842, T. 4, s. 421–424. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 501– –503, tekst nr 994. 1843 A. Kujawiak ułożony na piano forte przez… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37, s. 189–193. A. Kujawiak według znanego tematu gminnego na piano-forte ułożył… Warszawa [1843]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 2 [zob. wyżej r. 1842]. D. Jeszcze słówko o abonamencie nut p. Sennewalda. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 421–422. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 594–505, tekst nr 995. D. Rękopism o muzyce z r. 1533. „Biblioteka Warszawska” 1843, T. 1, s. 642. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 500–501, tekst nr 993. 1844 A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Kornelii Paszkowskiej ułożył na pianoforte… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1–10, s. 3–54. 162 �A. Mazur ułożony na piano-forte i ofiarowany W-nej Pannie Annie Czerniawskiej przez… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238–241. A. Six contredanses françaises pour le pianoforte composées et dédiées à Mademoiselle Mathilde de Gronau par… Warszawa [1844]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 75, s. 365–376. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 3-4 [zob. wyżej r. 1842]. 1845 A. Kujawiaki w stylu gminnym na fortepian ofiarowane W. Pani Annie z Magnuszewskich Wójcickiej ułożył… Poszyt 2. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 11–20, s. 55–118. A. Kujawiaki w stylu gminnym ofiarowane W-nej Pani Paulinie z Norwidów Suskiej ułożył na piano-forte... Poszyt 3. Warszawa [1845]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 21–30, s. 119–165. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1846, T. 1, s. 184–186. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 713–716. B. Pieśni ludu polskiego…, z. 5 [zob. wyżej r. 1842]. 1846 A. Fantaisie sur un thème polonaise pour le pianoforte composée et dédiée à M-lle Marie Rokossowska par… Warszawa [1846]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 77, s. 394–416. Recenzja: J. Sikorski, „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 1, s. 399–402. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 716–718. A. Dwie polki na fortepian ofiarowane Aleksandrynie Sikorskiej. Warszawa [prawdopodobnie r. 1846]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. VIII.] B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1842], druk w „Przyjacielu Ludu” R. 13: 1846, T. 1 i 2, nr 1-23, 26-36, 38-52, R. 14: 1847, T. 1-2, nr 2-4, 6-35, 37-42. B. O pieśniach litewskich. Melodie do pieśni litewskich zebrał i na fortepian ułożył... „Dzwon Literacki” 1846, T. 3, z. 1–2, s. 93–107 i dodatek 163 �nutowy. Odbitka: Warszawa 1846, dedykowana Teodorze Bujwen1. Pieśni ponownie w: Pieśni ludu litewskiego. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 350– –372; pieśni także w: Litwa, DWOK T. 53. B. Pieśni czeskie i słowackie. „Dzwon Literacki” 1846, T. 4, s. 272–284 i dodatek nutowy. Odbitka: Warszawa 1846. Przedruk w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy, Słowacja, DWOK T. 59/II, s. 49–75, oraz w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 373–401. 1847 A. Mazourkas pour le piano-forte dédiées à Mr Stanislas Czerniawski Père par… Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 47–56, s. 242–271. A. Deux valses pour le piano composées par… à Madame de Kleniewska née Cielecka. Warszawa [1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 70–71, s. 329–348. A. Deux études pour le piano-forte dédiées à M-elle Apollonie Janicka par… Warszawa [między r. 1840 a 1847]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, nr 81–82, s. 451–463. B. Pieśni ludu polskiego… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1846]. B. Pieśni ludu weselne. Z muzyką. „Biblioteka Warszawska” 1847, T. 2, s. 188–206 i dodatek nutowy s. 1–4, oraz s. 649–661 i dodatek nutowy s. 1–6; T. 3, s. 582–595 i dodatek nutowy s. 1–4; T. 4, s. 625–639 i dodatek nutowy s. 1–4; 1848, T. 3, s. 615-632 i dodatek nutowy s. 1-6; 1849, T. 1, s. 605-623, T. 4, s. 383-403. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 442–674. 1 Zob. artykuł A. Čepaitiene Oskar Kolberg’s „Litwa”: ethnological concerns and historical value. W: Ja daję właśnie materiał..., O dziele Oskara Kolberga w dwusetną rocznicę jego urodzin, pod red. E. Antyborzec, Poznań 2015, s. 423. 164 �1848 A.Trois études pour le piano dédiées à Monsieur Fred. Chopin par… Warszawa [1848]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 78–80, s. 417–450. Recenzja: J.S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 719–724. A. Krakowiak. [Druku nie odnaleziono, informacja o kompozycji w recenzji J. Sikorskiego, „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Zob. też wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] Recenzja: J. S. [J. Sikorski], „Biblioteka Warszawska” 1848, T. 3, s. 607–614. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe. DWOK T. 69, s. 719–724. B. Pieśni ludu obrzędowe. Kogutek, gaik, okrężne. W: Album literackie. Warszawa 1848, s. 331–350 i dodatek nutowy s. 1–14. Odbitka: Warszawa 1848. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 402–441. B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. 1849 B. Pieśni ludu weselne… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1847]. D. Szopen umarł! „Biblioteka Warszawska” 1849, T. 4, s. 436. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461, tekst nr 979. 1850 A. Sześć kujawiaków na fortepian przez… W[ielmoż]nej P[a]ni Teofili z Szossłandów Gregorowicz. Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37–42, s. 189–220. A. Dwa mazury na pianoforte ułożył… Warszawa [1850]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 57–58, s. 272–285. A. Kujawiaki na pianoforte ofiarowane W. Pani Zofii Rzechowskiej ułożył… Warszawa [między r. 1843 a 1850]. [Szósty kujawiak przedrukowany w: K. Czerniawski O tańcach narodowych…, zob. r. 1860.] Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 31–36, s. 166–188. 165 �1851 D. Wspomnienie o K. N. Wysockim. „Biblioteka Warszawska” 1851, T. 4, s. 573–574. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 477– –478, tekst nr 985. 1852 D. Emilian Jenike. Wspomnienie pośmiertne. „Biblioteka Warszawska” 1852, T. 4, s. 374–373. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 479–480, tekst nr 986. 1853 A. Romans Rózi. W: Album wydane przez Komitet na korzyść Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki... Lipsk [18531]. [Tekst T. Lenartowicza]. [Fragment Króla pasterzy, zob. r. 1859.] Recenzja: S.K.J., „Dziennik Warszawski” 1854 nr 27. 1855 A. Pod twym okienkiem. W: Skarbiec salonowych śpiewów No 4. Warszawa 1855, s. 3, [tekst J. Heppena]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 2, s. 7–12. 1856 A. Grande marche pour piano par… à son ami Mr Constantin Wolicki. Warszawa [1856]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 76, s. 377–393. Recenzja: M. Karasowski, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 3, s. 389. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 724–725. D. Prospekt na dzieło pod tytułem „Pieśni ludu polskiego” z melodiami i rycinami. „Gazeta Warszawska” 1856, nr 94. Toż: „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 7, „Biblioteka Warszawska” 1856, T. 2, s. 415 oraz osobny druk ulotny. Przedruk w: Pisma 1 Zachował się list Towarzystwa Wsparcia Artystów Muzyki… z datą 6/18 grudnia 1853 r., z podziękowaniem dla Kolberga za użyczenie kompozycji, do listu dołączony był drukowany egzemplarz Albumu…, dlatego jako datę jego wydania przyjęto rok 1853. 166 �muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 577–578, tekst nr 1028b, oraz Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1, DWOK T. 70, s. 123–124. 1857 A. Rojenia wiosenne. Młodo zaswatana. Śpiew poety. Trzy pieśni J. B. Zaleskiego ułożył do śpiewu… Pannie Karolinie Fryben. Warszawa 1857. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 3–5, s. 13 –27. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1858, nr 36, s. 283. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 659. C. Pieśni ludu polskiego zebrał i wydał…, seria I. Warszawa 1857. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 1. Recenzje: M. Karasowski, „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 55; J. Sikorski, „Gazeta Codzienna” 1856, nr 219 i 297; B., „Gazeta W. Ks. Poznańskiego” 1857, nr 140; Gędźba [K. Estreicher], „Dziennik Literacki” 1857, nr 94– 96; „Gazeta Warszawska” 1857 nr 146; J. Kraszewski, „Gazeta Warszawska” 1857, nr 206–207; „Przegląd Poznański” 1857, T. 24, z. 1, s. 53–54; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1858, T. 3, s. 470–471; przedruk recenzji w: O. Kolberg Pieśni ludu polskiego. Suplement do T. 1, DWOK T. 70, s. 128–150; Ponadto: ₼, „Gazeta Warszawska” 1856, nr 206; W. [Wieczorkowski?], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1856, nr 13; P. Dubrowskij, „Sowriemiennaja Letopis’ Russkago Wiestnika”, T. 9: 1857, s. 188–191; L. Siemieński, Kilka rysów z literatury i społeczeństwa od roku 1848–1858, Warszawa 1859, s. 279–283, w rozdziale X: Sztuka polska i sztuki piękne w Polsce: „Słownik malarzów” Rastawieckiego i „Pieśni ludu” Kolberga; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Sandomierskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1–3 Ludu. D. Pieśni ludu polskiego i litewskiego. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok zwyczajny 1857” Jana Jaworskiego, Warszawa [1856], s. 182–185. [Pieśni litewskie ponownie w: Pieśni ludu litewskiego, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” – zob. r. 1879, oraz w: Litwa, DWOK T. 53; melodie i przyśpiewki polskie ponownie w: Pieśni ludu polskiego, DWOK T. 1.] D. O muzyce w ziemi siedmiogrodzkiej. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 22, s. 173–176. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 351– –357, tekst nr 902. D. Korespondencja, Wiedeń, d. 11 września 1857. „Ruch Muzyczny” 1857, nr 26, s. 203–206. Przedruk pt. Korespondencja z Wiednia, w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 357–363, tekst nr 903. 167 �1858 D. Melodie ludowe w operze Jana Stefaniego „Krakowiacy i Górale”. ”Ruch Muzyczny” 1858, nr 46, s. 361–363. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 546–554, tekst nr 1022. 1859 A. Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego w Kujawach. Warszawa 1859–1860, z. 1–8 [wyciąg fortepianowy, libretto T. Lenartowicza1]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, s. 379–487. Recenzja druku: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny 1860, nr 45, s. 730–731; ponadto recenzje po spektaklu w operze warszawskiej w 1859 r.: J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1859, nr 10, s. 81–83; M.K. [M. Karasowski], „Kronika Wiadomości Krajowych i Zagranicznych” 1859, nr 81, s. 3-4; A.R. [Aleksander Rożniecki], „Gazeta Codzienna” 1859, nr 84; przedruk recenzji w: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 660–665. A. Polka pour le piano par… à Mademoiselle Praxède Kosińska. Warszawa [1859]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 73, s. 360–362. D. Artykuły opublikowane w r. 1859 w tomie I Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 190–191. D. Do Redakcji „Ruchu Muzycznego”... „Ruch Muzyczny” 1859, nr 22, s. 193. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 524 (w przypisie). 1860 A. Król pasterzy… [zob. r. 1859]. A. Deux mazurkas op. 9. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Impromptu. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Kujawiak (Obertas). W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 12–13. 1 Libretto wydane było osobno: T. Lenartowicz Król pasterzy. Obrazek z życia ludu wiejskiego napisany w 1 akcie, muzyka O. Kolberga, Warszawa 1859. 168 �Pierwodruk w: Kujawiaki na pianoforte…, zob. r. 1850. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 36, s. 186–188. A. Mazur. W: Mazury różnych autorów na fortepian zebrane przez A. Kratzera. Warszawa [1860], s. 40–41, nr 21. Pierwodruk w: O. Kolberg Dwa mazury na pianoforte…, zob. r. 1841. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 44, s. 227–229. A. Valse op. 10. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 15. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nocturne op. 17. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Romans. [Przed r. 1860, druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] B. Krakowiak ludowy z towarzyszeniem fortepianu... W: K. Czerniawski O tańcach narodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów, a w szczególności na tańce polskie przez… Warszawa 1860, dodatek nutowy: Muzyka do tańców polskich i do śpiewów, s. 8–11. Melodię wokalną Kolberg przedrukował w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 6, s. 381, nr 620, por. też Pieśni i melodie ludowe… cz. I, DWOK T. 67/I, s. 48–53, nr 24. D. Artykuły opublikowane w r. 1860 w tomach II–IV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 191–192. D. Słówko o tańcach ludowych przez… Krakowiak. Obertas. „Kalendarz Astronomiczno-Gospodarski na rok przestępny 1860” J. Jaworskiego, Warszawa [1859], s. 143–145. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 621–624, tekst nr 1049 i s. 629–632, tekst nr 1052. D. Ruch muzykalny u niektórych plemion Słowian południowych. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 12, szp. 193–196. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 563–567, tekst nr 1024; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. D. Śpiewak i śpiewaczka we Francji. „Ruch Muzyczny” 1860, nr 28, s. 456– 459, nr 29, s. 470–473. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569–575, tekst nr 1027. 169 �1861 A. Grande valse brillante pour le piano par… à Mademoiselle Constance Markusfeld. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 72, s. 349–359. A. Krakowiak op. 10. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Mazur na fortepian przez… Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 59, s. 286–288. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 1. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 1, s. 3–6, nr 4, s. 17–19, nr 6, s. 27–31 i nr 8, s. 39–40. Recenzja: [J. Sikorski], „Ruch Muzyczny” 1861, nr 19, szp. 296–297. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. 725. A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 2. Warszawa [1861]. [Druku nie odnaleziono, zob. wstęp D. Idaszak w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, s. IX.] A. Nasze sioła. Kujawiaki czyli obertasy ułożone na fortepian przez…. Edycja druga poprawna, z. 3. Warszawa [1861]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 7, s. 34–38, nr 10, s. 49–54 i nr 11, s. 55–59. D. Artykuły opublikowane w r. 1861 w tomach V–VIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 192–194. D. Elektryczność powietrzna1. „Przyjaciel Dzieci” 1861, nr 1–7, z dwoma ryc. W. Gersona w nr 1 i 3. E. Zbiór mazurów różnych autorów… „Ruch Muzyczny” 1861, nr 1, s. 1–9. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 660–666, tekst nr 1111. 1 W nr 3-7 i w spisie rzeczy tytuł Elektryczność powietrza. Artykuł anonimowy. Autorstwo Kolberga wskazuje jego notatka w spisie dochodów w roku 1862 (rkp. w Bibl. PAU-PAN, sygn. 3210, k. 7), tam pod datą 21 lipca zapisał: „od Münchhejmera (za elektryczność do Prz. Dzieci) 12 [rubli]”, „Przyjaciel Dzieci” był wydawany od r. 1861 przez Zygmunta Karola Münchheimera. 170 �1862 B. Pieśni ludowe do śpiewu z towarzyszeniem fortepianu zebrał i ułożył... Z. 1–4 Warszawa [1862]. Przedruk w: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I, DWOK T. 67/I, s. 675–700. D. Artykuły opublikowane w r. 1862 w tomach IX–XI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 194–195. D. Rzut oka na pierwotne muzyki dzieje z powodu pieśni „Bogarodzicy”. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 12, szp. 177–181 i nr 13, szp. 193–197. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 536–544, tekst nr 1021a. D. Korespondencja w sprawie „Agatki” J. D. Hollanda. „Pamiętnik Muzyczny i Teatralny” 1862, nr 50, szp. 798. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 504–505, tekst nr 996. 1863 D. Artykuły opublikowane w r. 1863 w tomach XII–XIV Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 195–196. E. Pieśni ludu polskiego w Górnym Szląsku z muzyką zebrał i wydał Juliusz Roger doktor medycyny. Wrocław 1863. „Biblioteka Warszawska” 1863, T. 1, s. 153–156. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 579–583, tekst nr 1030. 1864 D. Artykuły opublikowane w r. 1864 w tomach XV–XVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 196–197. D. Rozwój pieśni w Czechach pod względem muzycznym. „Biblioteka Warszawska” 1864, T. 4, s. 295–301. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II. DWOK T. 62, s. 554–562, tekst nr 1023. E. Zbiór II [drugi] melodyj chóralnych ułożony przez ks. Dra W. Altmanna, pastora odolanowskiego. Erfurt i Lipsk 1856, nakładem G. W. Körnera. „Zwiastun Ewangeliczny” 1864, nr 8, s. 125–127. Przedruk w: Miscellanea, DWOK T. 37 (tom w opracowaniu). 171 �1865 C. Sandomierskie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Seria I, Warszawa 1865. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 2. Recenzje: J. Papłoński, „Gazeta Warszawska” 1865, nr 183; J. Sikorski, „Bluszcz” 1865, nr 5, s. 20; K. Wł. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1866, T. 1, s. 114–121; [K. Widman?], „Tygodnik Naukowy i Literacki” R. 1:1866, [nr nlb.], s. 19; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i cz. I Kujaw, tj. tomów 1 i 3 Ludu. D. Artykuły opublikowane w r. 1865 w tomach XIX–XXI Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 197–198. D. Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty. „Biblioteka Warszawska” 1865, T. 2, s. 306–308. Przedruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. I, DWOK T. 64, nr 87, s. 102–106. D. Ignacy Feliks Dobrzyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XI, nr 279, s. 29–30. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 480– 487, tekst nr 987. D. Wojciech Słoczyński. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 309, s. 87. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 487–489, tekst nr 988. D. Karol Mikuli. „Tygodnik Ilustrowany” 1865, T. XII, nr 314, s. 133–134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 489–492, tekst nr 989. 1866 B. Zbiór pieśni duchownych ewangelickich i modlitw. Warszawa 1866 [opracowanie muzycznej strony zbioru wspólnie z Augustem Freye­ rem]. Recenzja: „Zwiastun Ewangeliczny” 1866, nr 12, s. 189–192. D. Artykuły opublikowane w r. 1866 w tomach XXII–XXIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 198–199. D. Śródpoście na Kujawach. „Tygodnik Ilustrowany” 1866, T. XIII, nr 337, s. 115–116, z ryciną F. Kostrzewskiego. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3; rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 23. 172 �18671 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1867, T. XVI, nr 431, s. 308. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 60, s. 289–290. C. Kujawy cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria III, Warszawa 1867. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 3. Recenzje: M. Kamiński, „Przegląd Tygodniowy” 1867, nr 52, s. 418–419; K. Wł. Wójcicki, „Kłosy” 1867, T. V, nr 129, s. 321–322; E. Kierski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 288; W. A. Maciejowski, „Przegląd Wielkopolski” 1867, s. 383–388; [J. Łepkowski], „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 35, s. 99; Z. Gloger, „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 28, s. 15–16, z dwiema rycinami według fotografii J. W. Majorkiewicza na s. 17; H. Feldmanowski, „Dziennik Poznański” 1868, nr 222 – recenzja dotyczy także Pieśni ludu polskiego i Sandomierskiego, tj. tomów 1 i 2 Ludu; K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Artykuły opublikowane w r. 1867 w tomach XXIV–XXVII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 199–200. D. Auber [Daniel Franciszek Esprit]. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” J. Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 18–21. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 156–163, tekst nr 707. D. Sitarze biłgorajscy. „Kalendarz Polski Ilustrowany na rok zwyczajny 1867” Jana Jaworskiego, Warszawa [1866], s. 44–46, z rycinami A. Kozarskiego na s. 41. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Lubelskiem cz. I i II, DWOK T. 16–17. 1868 A. Polka na fortepian. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 102. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 74, s. 363–364. A. Do dziewczyny. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 24, s. 285–286, [tekst G. Zielińskiego]. Przedruk w: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 6, s. 27–32. D. Artykuły opublikowane w r. 1868 w tomie XXVIII Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda zob. osobne zestawienie s. 200. 1 W spisie dochodów (rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 3210, k. 16) zanotował Kolberg pod datą 23 stycznia 1868 r.: „Od Gregorowicza (za art. rolnicze) 10 [rubli]”. J. K. Gregorowicz od r. 1867 redagował „Przyjaciela Dzieci”, nie udało się jednak ustalić tytułów artykułów publikowanych tam w r. 1867, za które Kolberg otrzymał w styczniu 1868 r. honorarium. Być może jednym z nich był Zbiór siana drukowany anonimowo w nr 324 z roku 1867. 173 �D. Kujawiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1868” Jana Jaworskiego, Warszawa [1867], s. CXXXVIII–CXLI, z ryciną. Tekst wykorzystał O. Kolberg w Kujawach cz. I, DWOK T. 3, rycina zob. w: Kujawy. Suplement do T. 3–4, DWOK T. 72/II, ryc. nr 1. D. August Freyer. „Kłosy” 1868, T. VII, nr 165, s. 101–102. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 494–497, tekst nr 991. E. O „Sonetach krymskich” Stanisława Moniuszki. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. I, nr 8, s. 101. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 505–510, tekst nr 997. E. Aberglauben aus Masuren, mit einem Anhange enthaltend masurische Sagen und Mährchen. Von Dr M. Toeppen, Gdańsk u Th. Bertlinga 1867. “Biblioteka Warszawska” 1868, T. 2, s. 330–332. Przedruk w: Studia rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 421–424. E. O koncercie Jana Kleczyńskiego. „Tygodnik Ilustrowany” 1868, T. II, nr 50, s. 286. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 510–511, tekst nr 998. 1869 C. Kujawy cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IV, Warszawa 1867 [recte 1869]. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 4. Recenzja: K. W. Wójcicki, „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 1, s. 134–140 i T. 3, s. 451–453; D. Proszowiacy. „Kalendarz Ilustrowany na rok 1869” Jana Jaworskiego, Warszawa [1868], s. 118–119, z ryciną. Przedruk w „Ognisku Domowym” 1876, nr 29 (bez ryciny). Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18, ryc. zob. w: Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Opis wesela wiejskiego pod Poznaniem. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1869” Józefa Ungra, Warszawa [1868], s. 85–88. Tekst wykorzystał Kolberg w Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, s. 178–185. D. Karol hrabia Sołtyk. „Tygodnik Ilustrowany” 1869, T. IV, nr 82, s. 43. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 492–494, tekst nr 990. E. Xopoimania [Choroimanija]. Historyczne poszukiwania o tańcach, tak starożytnych pogańskich, jak również społecznych i obyczajowych, 174 �we względzie symbolicznego znaczenia. Napisał Marian Gorżkowski. Warszawa 1869. „Biblioteka Warszawska” 1869, T. 4, s. 483–488. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 599–606, tekst nr 1034. 1870 D. Włościanie w Wielkim Księstwie Poznańskiem (Ze stanowiska etnograficznego). „Opiekun Domowy” 1870, nr 1, s. 3–5, z ryc. Tekst wykorzystał Kolberg w W. Ks. Poznańskim cz. I, DWOK T. 9, trzy ryciny tamże, jedna w: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Wieś, chata i zagroda pod Krakowem. Wyjątek z dzieła drukującego się obecnie w Krakowie pod tyt. „Lud, jego zwyczaje, sposób życia, podania itp. przez… Seria V, Krakowskie”. „Kłosy” 1870, T. X, nr 260, s. 391–393, z ryc. Tekst i ryc. wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5. D. Wiktor Każyński. „Kłosy” 1870, T. X, nr 252, s. 252 i 254. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 497–499, tekst nr 991a. D. Dopełnienie życiorysu śp. Wiktora Każyńskiego. „Kłosy” 1870, T. X, nr 256, s. 328. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 499, tekst nr 991b. D. Korale. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 119–125. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 615–622. D. Perły. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1870” Józefa Ungra, Warszawa [1869], s. 125–129. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 601–614. E. Die Dreitägige Schlacht bei Warschau am 28., 29., und 30. Juli 1656… von August Riese, koniglich preuss. Oberst-Leutnant z.d. Breslau 1870. Z planem bitwy i 7 dodatkami obejmującymi kopie dokumentów. „Biblioteka Warszawska” 1870, T. 2, s. 305–306. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 428–430. 1871 C. Krakowskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria V. Kraków 1871. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 5. 175 �Recenzje: L.P. [L. Powidaj], „Przegląd Polski” 1871, T. 2, s. 334; „Dziennik Polski” 1871, nr 291; K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1872, T. III, s. 472–475; Z. Gloger, „Wieniec” 1872, R. 1, T. 1, nr 19; –c–y, „Mittheilungen der Geographischen Gesellachaft In Wien” B. XV: 1872, s. 174–183; Ze świata książkowego, „Czas” 1874, nr 30 – recenzja dotyczy I i II cz. Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Balet rumaków. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany na rok zwyczajny 1871” Józefa Ungra, Warszawa [1870], s. 61–65. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 591–600. D. Krakowiacy. Etnografia słowiańska. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni i tańce. „Kłosy” 1871, T. XIII, nr 316, s. 42–44, nr 318, s. 71–73, z rycinami na s. 37, 40, 73, 77. Tekst i 6 rycin wykorzystał O. Kolberg w Krakowskiem cz. I, DWOK T. 5, pozostałe ryc. zob. Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. II, DWOK T. 85/II. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Z rozmaitych źródeł skreślił… „Gazeta Polska” 1871, nr 77–87, 1872, nr 1–7, 42–43, 109–110, 133– 136, 176–179. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 26–258. E. Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii. „Biblioteka Warszawska” 1871, T. 3, s. 464–465. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. 1872 D. Figury przydrożne. „Kalendarz Warszawski Popularno-Naukowy Ilustrowany” Józefa Ungra na rok przestępny 1872, Warszawa [1871], s. 138–142 [z pięcioma drzeworytami]. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 337–341, ryc. tamże. D. Lud z okolic Poznania (Wyjątek z drukującego się obecnie w Poznaniu dzieła O. Kolberga pt. Lud, jego zwyczaje itd.). „Kłosy” 1872, T. XIV, nr 358, s. 323, z rycinami na s. 324 i nr 359, s. 335–338 z rycinami na s. 336. Tekst wykorzystał O. Kolberg w W. Ks. Poznańskiem cz. I, DWOK T. 9, dwie ryc. zob. tamże, jedna zob. W. Ks. Poznańskie cz. III, DWOK T. 11, jedna: W. Ks. Poznańskie. Suplement do t. 9-15, DWOK T. 74. D. Obrazy Słowiańszczyzny południowej… [ciąg dalszy, zob. wyżej r. 1871]. 176 �D. Rzecz o obchodach weselnych ludu w Polsce i na Rusi ze szczegółowym zwrotem do dzieła „Obchody weselne” przez Pruskiego (Zygmunta Glogera) czytana na posiedzeniu Towarzystwa Naukowego Krakowskiego przez… „Na Dziś” 1872, T. 2, s. 235–255, T. 3, s. 266– 285. Odbitka: Kraków 1872. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 259–306. 1873 C. Krakowskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VI. Kraków 1873. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 6. Odbitka s. 381–516 zob. Krakowiaki i mazurki… r. 1874. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. II, s. 168–171; Ze świata książkowego. „Czas” 1874, nr 30 i 33 – recenzja dotyczy cz. I i II Krakowskiego; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. 1874 C. Krakowskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VII. Kraków 1874. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 7. Recenzje: K. Wł. W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1874, T. III, s. 160–161; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91, recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. D. Krakowiaki i mazurki z okolic Krakowa. Kraków 1874. Odbitka rozdziału „Tańce” z Krakowskiego cz. II, DWOK T. 6, s. 381–516 [z nową numeracją stron i melodii]. 1875 C. Krakowskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria VIII. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 8. Recenzje: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1875, T. 1, s. 478–479; Z. Gl. [Z. Gloger], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 87–91 – recenzja dotyczy cz. I–IV Krakowskiego. C. W. Ks. Poznańskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria IX. Kraków 1875. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 9. Recenzje: I.K. [I. Kopernicki], „Przegląd Krytyczny” 1876, nr 3, s. 91–94; W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1876, T. 1, s. 151–153; [M. A. Szulc?], „Dziennik Poznański” 1875, nr 225. 177 �1876 A. Mazourkas et autres danses polonaises. Poznań [1876]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 37 IB (s. 189–193), nr 43 III (s. 223–226), nr 62 (s. 294–295). Recenzja: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288. C. W. Ks. Poznańskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria X. Kraków 1876. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 10. Recenzje: M.A.S. [M.A. Szulc], „Dziennik Poznański” 1876, nr 288; R. [K.W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1877, T. 1, s. 310–311; W. [K.W. Wójcicki], „Kłosy” 1877, T. XXIV, nr 604, s. 64. D. Obecne stanowisko etnografii. „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1876, R. 4, nr 8, s. 710–726. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 3–25. D. Proszowiacy. „Ognisko Domowe” 1876, nr 29, s. 355–356. Pierwodruk w „Kalendarzu Astronomiczno-Gospodarskim na rok 1869” J. Jaworskiego. [Tekst wykorzystał Kolberg w Kieleckiem cz. I, DWOK T. 18.] D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego. W: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich wydane staraniem Komisji Językowej i Sekcji Etnologicznej Komisji Antropologicznej w Akademii Umiejętności w Krakowie, zeszyt I, Kraków 1876, s. 3–36. Toż w nieco odmiennej wersji redakcyjnej w: „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, zob. r. 1877. 1877 C. W. Ks. Poznańskie cz. III. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XI. Kraków 1877. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 11. Recenzja: W. [K. W. Wójcicki], „Biblioteka Warszawska” 1878, T. II, s. 158–160. D. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego1. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I: 1877, s. 3–36. Nadbitka: Kraków 1877. Przedruk 1 Z nieznanych powodów w części nakładu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. I zamieszczono wersję artykułu taką samą, jaka znalazła się rok wcześniej w Materiałach do słownika prowincjonalizmów polskich (zob. rok 1876 w tej bibliografii). W Studiach, rozprawach i artykułach Kolberga (T. 63 DWOK) zamieszczono tekst w redakcji przeznaczonej dla „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” z r. 1877, według egzemplarza tego rocznika znajdującego się w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wersja z Materiałów do słownika prowincjonalizmów polskich znajduje się np. w prezentowanym w Internecie egzemplarzu „Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej” ze zbiorów Biblioteki Śląskiej. 178 �w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 342–388. Toż w nieco innej wersji redakcyjnej w: Materiały do Słownika prowincjonalizmów polskich…., zob. r. 1876. Recenzja: A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. III: 1879, s. 158–159. 1879 C. W. Ks. Poznańskie cz. IV. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XII. Kraków 1879. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 12. D. Pieśni ludu litewskiego zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. III: 1879, s. 167–230. Odbitka: Kraków 1879. Przedruk rozprawy wstępnej w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 307–336, przedruk pieśni w: Litwa, DWOK T. 53. Recenzje: „Russkij Fiłołogiczeskij Wjestnik” 1880, nr 3, s. 147-150; A. Brückner, „Archiv für Slavische Philologie” B. V: 1881, s. 118-119. 1880 A. Mazurka d’après un thème populaire composée pour le piano par… à Madame Hélène de Przybysławska née de Wessel. Leipzig [1880]. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 46, s. 238– –241. C. W. Ks. Poznańskie cz. V. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIII. Kraków 1880. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 13. Recenzja: J.I. Kraszewski, „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 784. D. Józef Konopka. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 792, s. 151, z portretem J. Konopki na s. 151. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 443–448. D. Z listu w sprawie pochodzenia Chopina. „Ruch Muzyczny” 1880, nr 17, s. 134. Przedruk w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 476–477, tekst nr 984. D. Krakowiak. W: Ziarno. Wydawnictwo zbiorowe dla głodnych. Warszawa 1880, s. 52. Reprodukcja w: Korespondencja Oskara Kolberga, cz. II, DWOK T. 65, ryc. 15 po s. 544. E. Mapa geologiczna Wołynia Godfryda Ossowskiego. „Kłosy” 1880, T. XXXI, nr 803, s. 327 i 330. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 425–427. 179 �1881 C. W. Ks. Poznańskie cz. VI. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIV. Kraków 1881. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 14. D. Polnische Tänze. Mazurkas für das Pianoforte hrsg. von… Leipzig [1881]. Przedruk wstępu w j. niemieckim (z tłumaczeniem) w: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 666–669, tekst nr 1112. 1882 C. W. Ks. Poznańskie cz. VII. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XV. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 15. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. I. Kraków 1882. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 29. Recenzja: Nejman C. [C. Neymann], „Kiewskaja Starina” 1884, T. VIII, s. 482–487, T. IX, s. 126–130 – recenzja dotyczy cz. I i II Pokucia, przekład w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 275–285. D. Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VI: 1882, s. 86–158. Odbitka: Kraków 1882. Przedruk w: Mazowsze cz. VI, DWOK T. 41, s. 1–150. D. Typy i wizerunki z Pokucia. „Tygodnik Powszechny” 1882, nr 31, s. 484–486 i 496, z rycinami T. Rybkowskiego. Ryciny zamieszczone następnie w: Pokucie cz. I, DWOK T. 29 oraz w: Ruś Karpacka cz. I, DWOK T. 54, ryciny 17 i 18. 1883 C. Lubelskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVI. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 16. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. II. Kraków 1883. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 30. Recenzja — zob. r. 1882, Pokucie cz. I. 1884 C. Lubelskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVII. Kraków 1884. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 17. D. Zwyczaje i pieśni ludu wielkopolskiego. Z rękopisu pozostałego po śp. Józefie Lipińskim [podał do druku…]. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. VIII: 1884, s. 62–114. 180 �1885 C. Kieleckie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XVIII. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 18. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. 1 Mazowsze Polne cz. I. Kraków 1885. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 24. Recenzja: Wł. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 280–282 – recenzja dotyczy tomów I i II Mazowsza. D. Zagadki z Lubelskiego, od Krasnegostawu i Gorzkowa (Nowawieś, Jaślików, Krzywice, Piłaszkowice, Wielobycz). „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. IX: 1885, s. 300–302. Odbitka: Kraków 1885. Przedruk w: Lubelskie. Suplement do tomów 16–17, DWOK T. 75, s. 216–219. D. Nieco o tańcach i instrumentach muzycznych ludu naszego. „Dodatek do «Lutni Polskiej»” R. 1: 1885, nr 7, s. 48–49, [przedruk fragmentów wstępu do Pieśni ludu polskiego z r. 1857, DWOK T. 1, s. VIII i IX]. D. Moniuszko. „Dodatek do Lutni Polskiej” R. 1: 1885, nr 13 i 14, z podpisem: Podług O. Kolberga, [przedruk hasła biograficznego z Encyklopedii powszechnej T. XVIII, s. 794-797, zob. w: Pisma muzyczne, DWOK T. 62, s. 434-439]. 1886 C. Kieleckie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XIX. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 19. Recenzja T. 1–19 Ludu: H. Biegeleisen, „Biblioteka Warszawska” 1886, T. 4, s. 431–441 – recenzja dotyczy tomów 1-19 Ludu, cz. I i II Pokucia i cz. I Mazowsza, zob. też Odpowiedź Kolberga na tę recenzję, nota na s. 190. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. II Mazowsze Polne cz. 2. Kraków 1886. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 25. Recenzja – zob. r. 1885, Mazowsze cz. I. D. Głos w dyskusji nad referatem P. Chmielowskiego pt. „Jak należy traktować utwory poezji ludowej w historii literatury polskiej?”. W: „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” T. 5: Pamiętnik Zjazdu Historyczno-Literackiego imienia Jana Kochanowskiego, Kraków 1886, s. 162–164. Tekst opublikowany na podstawie stenogramu dyskusji; przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 416–418. 181 �1887 C. Radomskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XX. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 20. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. III Mazowsze Leśne. Kraków 1887. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 26. Recenzje: W. Smoleński, „Kwartalnik Historyczny” R. I: 1887, s. 435–436; J. Karłowicz, „Wisła” T. II: 1888, s. 221–222. 1888 C. Radomskie cz. II. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXI. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 21. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. IV Mazowsze Stare (Mazury. Kurpie). Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 27. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. III. Kraków 1888. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 31. Recenzja: I. Franko, „Kwartalnik Historyczny” R. III: 1889, s. 740–741 (przedruk w: Pokucie. Suplement do t. 29–32, DWOK T. 81, s. 286–288, zob. też odpowiedź O. Kolberga Krótka replika… w r. 1890); „Siewiernyj Wiestnik” 1889, nr 10. D. Pieśni ludu z Podola rosyjskiego w latach 1858 i 1862 zebrał… „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XII: 1888, s. 235–251. Odbitka: Kraków 1888. Przedruk w: Podole, DWOK T. 47. 1889 A. Mazur. „Tygodnik Ilustrowany” 1889, T. XIII, nr 332, s. 303. Przedruk w: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 61, s. 291–293. C. Łęczyckie. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXII. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 22. Recenzje: R. Lubicz [H. Łopaciński], „Ateneum” 1890, T. II, s. 57–74; J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628–633. C. Pokucie. Obraz etnograficzny, T. IV. Kraków 1889. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 32. Recenzja: „Russkaja Mysl” 1889, nr 10. D. Baśni z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 200–207. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. 182 �Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. V: 1891, s. 628, recenzja dotyczy także artykułu Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia, zamieszczonego w tym samym tomie ”Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej”. D. Zwyczaje i obrzędy weselne z Polesia. „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” T. XIII: 1889, s. 208–245. Odbitka: Kraków 1889. Przedruk w: Białoruś–Polesie, DWOK T. 52. Recenzja – zob. wyżej Baśni z Polesia. 1890 C. Kaliskie cz. I. Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… seria XXIII. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 23. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 586–589. C. Mazowsze. Obraz etnograficzny, T. V Mazowsze Stare (Mazury. Podlasie). Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 28. C. Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. I. Kraków 1890. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 33. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 109–112. E. Krótka replika, jako odpowiedź na recenzję III tomu „Pokucia”, napisaną i podaną do „Kwartalnika” (III,7) przez p. I. F. [Iwana Frankę]. „Kwartalnik Historyczny” R. IV: 1890, s. 221–223. Przedruk w: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 412–415. Zob. też Pokucie. Suplement do tomów 29–32, DWOK T. 81, s. 286–291. Prace wydane po raz pierwszy po roku 1890 Kompozycje Alla Polacca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 110, s. 642–643. Co mi tam. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 12, s. 51–53. Do smutnego przyjaciela. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 25, s. 127–129. Dumka. Tekst T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 11, s. 47–50. 183 �Dumny kochanek. Tekst K. Zakrzewskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 9, s. 40–45. Fantaisie. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 114, s. 650–655. „Gdy na górach świta dzionek”. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne. DWOK T. 68, nr 8, s. 34–39. [Zob. też w T. 68 s. 149, komentarz rewizyjny do nr 5.] Grande sonate pour le pianoforte composée et dédiée à Mr C. F. Girschner par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 95, s. 502–545. „Hejże, hejże, bracia moi”. [Faksymile, autor tekstu nieznany; utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 30, s. 135. Hulanka. [Faksymile, tekst S. Witwickiego, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 33, s. 137. „I dlaczegoż myśli moje”. [Faksymile, autor tekstu nieznany, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 35, s. 140. Jaskółka. Tekst S. Duchińskiej-Pruszakowej. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 13, s. 53–66. Kochanka do gwiazdy. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 14, s. 67–74. Krakowiak. [Autor tekstu nieznany]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 10, s. 46–47. Król pasterzy. Opera sielska w jednym akcie. Partytura. Libretto T. Lenartowicza. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 167–378. „Kukułeczko moja siwa”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 23, s. 107–108. Marcia. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 97, s. 576–581. Mazur na fortepian. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 84, s. 467–469. Mazurek do śpiewu. [Faksymile, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 37, s. 142. Mazurka. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 86, s. 472. Mazurka d’après un thème populaire. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 83, s. 464–466. 184 �Mazurka dont Mr Emile Czaykowski a inventé la pensée [!] par… W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 85, s. 470–471. Mazury. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 473–476 i nr 89, s. 489. Mazury. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 105, s. 633; nr 106, s. 634–635; nr 107, s. 636; nr 108, s. 637–639. „Niechże ja lepiej nie żyję...”. [Faksymile, tekst K. Brodzińskiego, utwór nie dokończony]. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 27, s. 131–132. Nokturny. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 111, s. 644–645; nr 112, s. 646–647; nr 113, s. 648–649. Obertas. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 90, s. 490–492. On zginął [incipit: „Ogrody wonią, błyszczy kalina”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno-instrumentalne, DWOK T. 68, nr 15, s. 75–83. On zginął [incipit: „Choć wszystko z wiosną kwitnąć zaczyna”]. Tekst J. Heppena. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 16, s. 84–90. Pielgrzymka do Częstochowy. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto O. Kolberga na podstawie obrazka dramatycznego S. Pruszakowej Pielgrzymka do Częstochowy. [Szkice wersji fortepianowej (faksymilia).] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 601–626. „Piszczałeczko jedyna”. [Autor tekstu nieznany.] W: Kompozycje wokalno– instrumentalne, DWOK T. 68, nr 22, s. 105–106. Polonaise. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 87, s. 640–641. Przyczyna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 91–93. Psalm 85. „Nakłoń ucha Twego, Panie…”. [Tekst w przekładzie F. Karpińskiego.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 17, s. 108–126. Romanca. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 115, s. 656. 185 �Scena w karczmie czyli Powrót Janka. Obrazek wiejski ze śpiewami. Libretto J. K. Gregorowicza. Wersja fortepianowa. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, s. 489–599. Szkic pieśni chóralnej. [Faksymile, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 38, s. 143. Szkice pieśni. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 28, s. 133; nr 29, s. 134; nr 31, s. 136; nr 32, s. 136; nr 36, s. 141. „Ty, coś najczulszych starań […]”. [Faksymile, tekst prawdopodobnie Matuszewskiej, utwór nie dokończony.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 34, s. 138 Utwory bez tytułu. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 98, s. 582–588; nr 99, s. 589–598; nr 100, s. 599–560; nr 101, s. 607–612; nr 102, s. 613–619; nr 103, s. 620–624; nr 104; s. 625–629; Utwory bez tytułu. [Faksymilia, utwory nie dokończone.] W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 116, s. 657–658; nr 117, s. 659–661; nr 118, s. 662; nr 119, s. 663–664; nr 120, s. 665–666; nr 121, s. 667–672; nr 122. s. 673–675. [Utwór chóralny bez tekstu.] W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 26, s. 129–130. Walce. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 92, s. 497–498; nr 93, s. 499–500; nr 94, s. 501. Variations brillantes pour le Pianoforte sur une Menuetto oryginale dédiées à [nazwisko adresata zatarte]. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 96, s. 546–575. Westchnienie za rodzinną chatką. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 18, s. 94–98. Wiatrak. Perpetuum mobile d’après un motif des environs de Łowicz. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 91, s. 493–496. Wielki mazur fantastyczny. W: Kompozycje fortepianowe, DWOK T. 69, nr 88, s. 476–488. Wiosna. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 19, s. 98–100. Wyjazd. Tekst S. Witwickiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 20, s. 101–103. 186 �Zakochana. Tekst J. B. Zaleskiego. W: Kompozycje wokalno–instrumentalne, DWOK T. 68, nr 21, s. 103–105. Opracowania melodii ludowych na głos z fortepianem [Obertasy, mazurki i krakowiaki.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 721–762, s. 197–268. Pieśni ludu polskiego cd.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 599–713, s. 5–163. [Pieśni ukraińskie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 714–717, s. 164–167. [Pieśni chorwackie.] W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 718–721, s. 168–171. Zbiór mazurów i obertasów gminnych wydany przez... W: Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II, DWOK T. 67/II, nr 763–834, s. 197–268. Monografie regionalne1 i materiały do nich wydane w latach 1891–1907 Chełmskie. Obraz etnograficzny, cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał dr I. Kopernicki. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 34. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 113–118. Pokucie. Uzupełnienia dawniej ogłoszonego dzieła śp. Oskara Kolberga z rękopisów pozgonnych wydał dr Stanisław Zdziarski. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VII: 1904, s. 174–194. Odbitka: Kraków 1904. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Ruś Karpacka cz. II, DWOK T. 55.] Recenzja: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1905, T. LXIV. Przemyskie. Zarys etnograficzny. Kosztem Muzeum imienia Dzieduszyckich we Lwowie z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. 1 Monografie regionalne i inne materiały etnograficzne i folklorystyczne wydane na podstawie rękopisów w serii Działa wszystkie O. Kolberga w latach 1961– 2024 (tomy 39–84 DWOK) zob. dalej w osobnym wykazie. 187 �Przedmowa I. Kopernickiego. Kraków 1891. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 35. Recenzja: J. Karłowicz, „Kwartalnik Historyczny” R. VI: 1892, s. 352–357. Śląsk Górny. Materiały etnograficzne zebrane przez Oskara Kolberga, z papierów pośmiertnych wydał Seweryn Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. VIII: 1906, s. 140–212. Odbitka: Kraków 1906. [Materiały te zostały opracowano na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Śląsk, DWOK T. 43.] Tarnów-Rzeszów. Materiały etnograficzne. Uporządkował i wydał S. Udziela. „Materiały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne” T. XI: 1910, s. 116–323. Odbitka: Kraków 1910. [Materiały te zostały opracowane na nowo w oparciu o rękopisy i wydane w: Tarnowskie-Rzeszowskie, DWOK T. 48.] Recenzja: M. Treter, „Lud” T. XVI: 1910, s. 410-411. Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Kraków 1907. Reedycja fotooffsetowa: DWOK T. 36. Recenzje: W. Hnatiuk, „Zapysky Naukowoho Towarystwa im. Szewczenka” 1908, T. LXXXII, s. 228-233; E.E., „Etnograficzeskoje Obozrenije” 1909, nr. 4, s. 120-121. Studia, rozprawy, artykuły, zbiory folklorystyczne Antoni Kolberg. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 440–448. Brazylia. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 466–470. Indianie amerykańscy. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 451–463. Juliusz Kolberg [wspólnie z bratem Wilhelmem]. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 433–439. Kozak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 617–618, tekst nr 1046. Krakowiak. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 620–621, tekst nr 1048. Mejer Ignacy Antoni. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 428, tekst nr 949b. Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza. Opracowane przez śp. Oskara Kolberga i śp. Izydora 188 �Kopernickiego, a ostatecznie opracowane, zredagowane i wydane przez Zygmunta Noskowskiego i Jana Baudouina de Courtenay. Kraków 1900. [Kolberg opracował melodie 1–119, pozostałe I. Kopernicki i Z. Noskowski, melodie opracowane przez O. Kolberga przedrukowano w: Litwa, DWOK T. 53.] Notatki o Chopinie spisane przez… z opowiadania Wilhelma Kolberga. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 461-462, tekst nr 980. Pierwodruk: K. Kobylańska Notatki Oskara Kolberga o Chopinie. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 388–389. O muzyce chińskiej. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 8–31, tekst nr 620. O początkach rozwoju muzyki. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 5–7, tekst nr 619. O rytmie i tempie tańców polskich i słowiańskich. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 610–614, tekst nr 1036. Philidor Danican. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 191–192, tekst nr 742. Stany Zjednoczone Rio de La Plata (Buenos Aires, Paraguaj, Uruguaj). W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 464–465. Śpiewy, muzyka i taniec ludów Oceanii. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 38–68, tekst nr 622. Uwagi na temat restytucji tekstu pierwotnego pieśni „Bogarodzica”. W: Pis­ ma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 544–546, tekst nr 1021b. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki M. Karasowskiego „Fryderyk Chopin. Życie – Listy – Dzieła”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 472–476, tekst nr 983. Pierwodruk w: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 11, s. 738–743. Uwagi Oskara Kolberga odnoszące się do książki M. A. Szulca „Fryderyk Chopin i utwory jego muzyczne”, Poznań 1873. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 463–466, tekst nr 981. Pierwodruk: K. Kobylańska Fryderyk Chopin i Oskar Kolberg. W: Studia Hieronymo Feicht septuagenario dedicata. Kraków 1967, s. 386–388. Uwagi O. Kolberga odnoszące się do książki Szulca o Chopinie. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 466–471, tekst nr 982. Pierwodruk: Korespondencja Oskara Kolberga cz. III, DWOK T. 66, aneks 7, s. 724–729. 189 �Z notatek o zbiorach pieśni Słowian południowych. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 586–591, tekst nr 1031b; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 287–291. Recenzje i odpowiedzi na recenzje „Alojzy Kalauz wydał w Wiedniu w r. 1850 […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 591–593, tekst nr 1031c; także w: Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna południowa, DWOK T. 59/III, s. 291–296. „K. Katinelli na korzyść szpitala pożegawskiego […]”. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 593, tekst nr 1031d. Liszt o Cyganach i ich muzyce na Węgrzech. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 347–351, tekst nr 901. Odpowiedź Kolberga na recenzję Biegeleisena. W: Studia, rozprawy i artykuły, DWOK T. 63, s. 391–415. O pieśniach ludowych węgierskich L. Koehlera. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 567–568, tekst nr 1025. O śpiewach i tańcach wołoskich J. A. Wachmanna. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 569, tekst nr 1026. Taniec wołoski Romana Dymitra Tecli. W: Pisma muzyczne cz. II, DWOK T. 62, s. 669–671, tekst nr 1113. Artykuły zamieszczone w Encyklopedii powszechnej S. Orgelbranda w latach 1859–1868 Po tytule tekstów podano ich numery w Pismach muzycznych, DWOK T. 61–62, w których przedrukowana jest ich większość, nieliczne nie związane z muzyką, zamieszczone w Studiach, rozprawach i artykułach, DWOK T. 63, mają podany numer tego tomu i stronę. T. 1 Warszawa 1859: Abel Karol Fryderyk 757; Acheron T. 63, s. 473; Achilles T. 63, s. 474; Adagio 160; Adam Adolf Karol 704; Adam de la 190 �Hale 705; Adesi 292; Ad libitum 595; Aelopantalion 395; Affettuoso 86; Aggiustamento 87; Agitato 88; Agnesi Maria Teresa 631; Agrell Jan 766; Agrykola Jan Fryderyk 772; Agrykola Marcin 860; Akcent muzyczny 66; Akcjakatura 603; Akolada 104; Akompaniament 204; Akord 37; Akordion 398; Akukryptofon 420; Alagrek 1057; Alard Jan Delfin 448; Albani Maciej 421; Albertini Joachim 632; Alboni Marietta 260; Albrechtsberger Jan Jerzy 861; Aleotti Rafael Argenta 633; Aleotti Vittoria 634; Alizard Adolf 284; Alla breve 61; Alla octavo 102; Alla polacca 89; Alla zoppa 63; Allegri Gregorio 635; Allegro 74; Allemanda 1058; Alt 213; Altówka 317; Amaduzzi Donat 636; Amfijon 624; A-moll 18; Amon Jan 773; Amorka 315; Amoroso 90; Anakruzys 64; Ancyz 1059; Andante 72; André Jan 774; André Jan Antoni 775; Anemokord 351; Anerio Jan Franciszek 637; Anfossi Pasquale 638; Angelika 326; Anglez 1060; Antyfona 176; Antystrofa 166; T. 2 Warszawa 1860: Aplikatura 578; A poco a poco 75; Apollo T. 63, s. 477; Apollonikon 393; Appogiato 575; Appoggiatura 602; Aranżować 205; Archilutnia 324; Arco 580; Aria 126; Arion 625; Ariosti Attilio 639; Arne Tomasz Augustyn 758; Arnould Zofia 224; Arpeggio 581; Arystoksenes 626; Ashley 568; Asioli Bonifacy 640; Astorga Emanuel d’ 641; Attaca 587; Aubada 140; Auber Daniel François 706; Autentyki 5; A vista 590; Bach (rodzina) 776; Bachus T. 63, s. 480; Bader Karol Adam 266; Baermann Henryk Józef 565; Baillot Piotr Maria Franciszek 449; Baini Giuseppe 692; Balcerek 293; Baleros 1061; Balfe Michał Wilhelm 759; Bałabajka 333; Banda 613; Bandera 334; Bandola 332; Banti [Brigitta Giorgi] 225; Barbiton 329; Barditus 1003; Bardon 328; Barkarola 1007; Baryton 216; Barzelletta 1008; Bas 45 i 217; Basetla 318; Wiolonczeliści [w Encyklopedii fragment hasła Basetla] 487; Basily Andrzej 642; Basily Franciszek 643; Basklarnet 372; Bassetorn 371; Basso continuo 48; Batta Aleksander 488; Battimento 606; Bazona 386; T. 3 Warszawa 1860: Beaumesnil Henrietta Adelajda Villard de 708; Becker Juliusz 862; Becker Karol Ferdynand 541; Beethoven Ludwik van 777; Bellini Vincenzo 644; Bemol 106; Benda Franciszek 440; Benedict Juliusz 760; Benevoli Horacy 645; Benkien Andrzej 905; Bennett Wiliam Sterndale 761; Berent Szymon 906; Bergamask[a] 1063; Bergameno Jan Chrzciciel 646; Berger Ludwik 778; Bergson 191 �Michał 907, Bériot Karol August de 450; Berlioz Hektor 709; Bernardini Marcelli 647; Berner Fryderyk Wilhelm 779; Bertin Ludwika Aniela 710; Bertini Henryk 503; Berton Henryk Franciszek 712, Bęben wielki 404; Bębenek 403; Biegnik 599; Bielawski Józef 451; Biernacki Nikodem 452; Billington Elżbieta 226; Bis 438; Bitwa 145; Blangini Józef Marek 648; Blaze Franciszek Henryk 745; Blondel v. Blondianus 713; Bobrowicz Jan Nepomucen 497; Boccherini Ludwik 649; Bohdanowicz Bazyli 442; Bohrer familia 441; Bohrer Zofia 504; Bolero 1063; T. 4 Warszawa 1860: Bosio Angiolina 227; Boucher Aleksander Jan 453; Boulanger Ernest 714; Boulanger Maria Julia Hallinger 228; Bournonville August 1098; Bourrée 1064; Braham Maurycy 267; Branchu Aleksandryna Karolina 229; Branle 1065; Bravo 437; Bravura 127; Breiting Herman 268; Brevis 109; Brzękadełka 411; Brzowska Jadwiga 909; Brzowski Józef 908; Bubastis T. 63, s. 484; Bucefał T. 63, s. 485; Buffo 192; Bugle 383; Bull Ole Bornemann 454; Buononcini Jan Chrzciciel 650; Burney Karol 762; Byczek 1037; Cabaletta 128; Cachucha 1066; Caffarelli 294; Ça ira! 1012; Calando 91; Caldara Antonio 651; Calvisius Sethus 863; Camargo 1099; Cancan 1067; Candeille Piotr Józef 715; Cantabile 92; Cantus firmus 56; Canzonetta 1009; Capriccio 138; Caraffa de Colobrano Michał Henryk 652; Carestini Jan 295; Carillon 417; Carissimi Jan Jakub 653; Carmagnole (la) 1013; Carnicer don Ramon 699; Castil-Blaze 746; Catalani Angelica 230; Catel Karol Szymon 716; Cavalieri Emilio del 654; Cavatina 129; T. 5 Warszawa 1861: Cenar, cynar 1038; Cerone Dominik Piotr 693; Cerrito Fanny 1100; Chaconne 1068; Champein Stanisław 717, Chandoszkin Jan 894; Charakter 84; Charakterystyczne tony 42; Charivari 142; Charpentier Marek Antoni 718; Chélard Andrzej Hipolit 719; Cheron Anna 231; Cheron Augustyn Atanazy 285; Cherubini Ludwik 655; Chiroplast 348; Chopin Fryderyk Franciszek 910; Choreografia 1110; Choron Aleksandr Stefan 747; Chotek Franciszek Ksawery 884; Chór 608; Chórał 122; Chór muzyczny 130; Chromatyczny 13; Ciało brzmienne 301; Cimarosa Dominik 656; Claboni Krzysztof 911; Clementi Muzio 505; Coda 169; Colasanti Wincenty 569; Corelli Arcangelo 455; Couperin Franciszek 720; Cramer Jan 192 �Chrzciciel 506; Crescendo 81; Crescentini Girolamo 296; Crotch William 542; Csárdás 1069; Csiko 1070; T. 6 Warszawa 1861: Cymbałki 340; Cymbały 408; Cytra 322; Czakan 355; Czerny Karol 507; Czeska muzyka 883; Da capo 588; Dalayrac Mikołaj 721; Dal segno 589; Damenizacja 223; Damoreau-Cinti Laura 232; Damse Józef 912; Danzi Franciszek 780; Daquin Ludwik Klaudiusz 543; Dauberval Jan 1101; David Felicjan 722; David Ferdynand 456; Davide Jakub 269; Decrescendo 82; Decyma 32; Dehn Sigfried Wilhelm 864; Della-Maria Dominik 723; Tom 7 Warszawa 1861: Després Josquin 752; Deszczyński Józef 913; Detonacja 572; Devienne Franciszek 724; Dezède albo Dezaides 725; Diafonia 53; Diapazon 29; Diapente 26; Diatonika 12; Dibdin Karol 763; Diezys 15; Diomedes Caton (zapewne Anonim) 912; Ditters von Dittersdorf Karol 781; Divertissement 190; Długoraj Wojciech 915; Do 11; Dobrski Julian 270; Dobrzyński Ignacy Feliks 916; Doche Józef Dionizy 726; Doche Piotr Aleksander 727; Döhler Teodor 508; Doles Jan Fryderyk 782; Dominanta 41; Domra 325; Donizetti Józef 657a; Donizetti Kajetan 657; Doppler Albert Franciszek 557; Doppler Karol 558; Dorn Henryk Ludwik 783; Dotzauer Justus Jan Fryderyk 489; Dotzauer Ludwik Karol 490; Drabant 1039; Drechsler Józef 784; Dreyschock Aleksander 509; Drieberg Fryderyk von 865; Drobny taniec 1040; Drouet Ludwik 559; Drumla 376; Du Caurroy Franciszek Eustachy 728; Duda 361; Dudy 367; Duet 149; Dulcken Ferdynand 510; Dulon Fryderyk Ludwik 560; Dumont Henryk 544; Duni Egidiusz Romuald 729; Duport Jan [Piotr] 491; Duprez Gilbert Ludwik 271; Duprez Karolina 233; Dur 16; Duranowski August Fryderyk 457; Durante Franciszek 658; Dussek Jan [Władysław] 511; Dwugłos 36; Dyskant 54; Dysonans 39; Dzioł 1041; Dzwon chiński 407; Ebell Henryk Karol 785; Eberl Antoni 786; Eberwein Karol 788; Eberwein Traugott Maksymilian 788; Tom 8 Warszawa 1861: Egzercycje 435; Ekspresja 85; Elsner Józef 917; Elssler Fanny i Teresa 1102; Enharmoniczny 14; Ensamble 148; Entraigues Antonina Cecylia Clavel 234; Eolska harfa 352; Epicedium 1001; Epod 167; Erard bracia 426; Erkel Franciszek 900; Etuda 137; Eufon 414; Eybler Józef von 789; Fagociści 567; Fagot 374; Falset 210; Falso bordone 55; Fandango 1071; Fandara 144; Fantazja 139; Farandole 193 �1072; Farinelli Karol 297; Fasch Karol Fryderyk 790; Federici Wincenty 659; Felsztyński Sebastian czyli Sebastian z Felsztyna 918; Feo Franciszek 660; Fermata 576; Fesca Fryderyk Ernest 791; Fétis Franciszek Józef 748; Fiasko 439; Field Jan 512; Fifr 364; Figuracja w muzyce 51; Figurał 123; Filipowicz Eliza Minelli 458; Finał 168; Finck Henryk 792; Fink Gottfryd Wilhelm 866; Fioravanti Walenty 661; Fiorillo Fryderyk 459; Fioritury 596; Fischer Józef 287; Fischer Ludwik 286; Fisharmonika 397; Fistula 356; Flażolet 357; Flecik 354; T. 9 Warszawa 1862: Fleciści [w Encyklopedii fragment hasła Flet] 556; Flet 353; Flotow Fryderyk von 793; Fodor-Mainvielle Josephine 235; Folie d’Espagne 1073; Fontana Julian 513; Forkel Jan Mikołaj 867; Förster Kasper 919; Forte 77; Fortepian 346; Fortepianiści 502; Francuska muzyka 703; Franko z Kolonii 868; Fränzl Ferdynand 460; Frescobaldi Hieronim 545; Freyer August 546; Freytag Adam 920; Freytag Maria 1103; Froberger Jan Jakub 547; Fuga 135; Fujara 360; Fulvio Antoni 921; Fundamentalny bas 46; Furioso 93; Furlanda 1074; Fürstenau Antoni Bernard 561; Fux Jan Józef 794; Fuza 110; Gabrieli Jan 663; Gabrieli Katarzyna 236; Gade Niels Wilhelm 767; Gaforus albo Gafurius Franchinus 694; Gajda 368; Galarda 1075; Galop 1076; Galuppi Baldassaro 664; Gama 6; Gamba 314; Garat Jan Piotr 282; Garcia Manuel 272; Gassmann Florian Leopold 885; Gawotta 1077; Gembicki Jakub 922; Geminiani Franciszek 461; Generałbas 47; Gerbert Marcin 869; Germania T. 63, s. 486; Gęśl 339; Giga 1078; Gitana 1079; Gitara 331; Gitarzyści 496; Giusto 94; T. 10 Warszawa 1862: Glinka Michał 895; Glissando 582; Gluck Krzysztof Willibald 795; Głos 208; God save The King 1017; Gołąbek Jakub 923; Gomis Józef Melchior 700; Gomółka Mikołaj 924; Gong 406; Gorączkiewicz Wincenty 548; Gorczycki Grzegorz 925; Gossec Franciszek Józef 730; Goudimel Klaudian 731; Gounod Karol Franciszek 732; Grajek 614; Grandioso 95; Granie w muzyce 577; Grassini Józefa 261; Graun Jan Bogumił 797; Graun Karol Henryk 796; Grave 71; Grazioso 96; Grecka mitologia T. 63, s. 491; Grecka muzyka i taniec 623; Greckie starożytności T. 63, s. 506; Gregoriański śpiew 171; Grétry Andrzej Ernest 733; Grisi Judyta 237; Grisi Julia 255; Grisi Teresa 1104; Groblicz Marcin 422; Grossmann Ludwik 926; Grund Fryderyk Wilhelm 798; Grupetto 607; Gryfy 579; Guarnieri Józef 194 �T. 11 T. 12 T. 13 T. 14 Antoni 423; Gudok 320; Guglielmi Piotr 665; Guglielmi Piotr Karol 666; Guhr Karol Wilhelm 799; Guimard Maria Magdalena 1105; Warszawa 1862: Gusli 338; Guzikow Józef 570; Gwido z Arezzo 695; Gyrowetz Adalbert 886; Habeneck Antoni Franciszek 462; Haitzinger Antoni 273; Hajduk 1042; Halévy Jakub Fromental 734; Hanak 1080; Händel Jerzy Fryderyk 800; Händl Jakub 893; Harfa 336; Harmonia 35; Harmoniczne tony 303; Harmoniki 413; Hartmann Jan Piotr 768; Häser August Frdynand 802; Häser Charlotta 238; Häser Christian 288; Hasse Faustyna 256; Hasse Jan Adolf 801; Hauptmann Maurycy 803; Hausmann Walenty 804; Hawkins Jan 764; Haydn Franciszek Józef 805; Haydn Michał 806; Hebenstreit Pantaleon 430; Heinichen Jan Dawid 870; Hejnał 1006; Heller Stefan 514; Henselt Adolf 515; Herman Adam 492; Hérold Ludwik Józef 735; Herz Henryk 516; Hesse Adolf Fryderyk 549; Hierochord 350; Hiller Ferdynand 807; Hiller Jan Adam 808; Himmel Fryderyk Henryk 809; Warszawa 1863: Hoffmann Ernest Teodor Amadeusz 871; Hoffmeister Franciszek Antoni 810; Holland Jan Dawid 927; Holzbauer Ignacy 811; Hołubiec 1043; Homilius Gotfryd August 812; Homofonia 58; Hopser 1081, Hora 1082; Horecki Feliks 498; Hornpipe 366; Huberty 240; Hummel Jan Nepomucen 517; Hurka Fryderyk Franciszek 887; Hymen 1000; Imitacja 50; Indie Wschodnie T. 63, s. 518; Indyjska muzyka 621, Indyjska sztuka T. 63, s. 547; Instrumenta 300; Instrumentacja 203; Instrumentalna muzyka 132; Intermezzo 189; Interwal 21; Intonacja 571; Intrada 158; Introdukcja 157; Isouard Mikołaj 736; Izaak Henryk 813; Jakubowski Samson 431; Warszawa 1863: Janczarska muzyka 615; Janiewicz Feliks 463; Jaroński Feliks 518; Jasiński Marceli 928; Jastrzębski Feliks 427; Jelski Michał 464; Jodłowanie 574; Jomelli Mikołaj 113; Kaczkowski Dominik 274; Kaczkowski Józef 465; Kadencja 44; Kadryl 1083; Kalafonia 311; Kalkbrenner Fryderyk Wilhelm Michał 519; Kalliwoda Jan Wacław 466; Kamerton 307; Kamieński Maciej 929; Kamiński N. 930; Kania Emanuel 520; Kanon 133; Kantata 131; Kantylena 1010; Kapela 616; Warszawa 1863: Kapreola 1084; Karasowski Maurycy 931; Karola 1085; Kasownik 107; Kastaniety 412; Kastraci 218; Katarynka 418; Kauer Ferdynand 814; Kaufmann Jan Gotfryd 432; Kawka 387; 195 �Każyński Maciej 275; Każyński Wiktor 932; Kątski (rodzina) 443; Keiser Reinhard 815; Kiesewetter Rafał Jerzy von 872; Kirnberger Jan Filip 873; Kittel Jan Christian 550; Klarneciści 564; Klarnet 370; Klawiatura 342; Klawicylinder 415; Klawicymbał 345; Klawikord 343; Klawikord oczny 399; Klawilam 396; Klawilira 349; Klawisz 341; Kleczyński Jan [skrzypek] 467; Kleczyński Jan [pianista] 521; Klein Bernhard 816; Klemczyński Julian 522; Klengel August Aleksander 551; Klonowski Teofil 933; Klucz w muzyce 103; Kobza 335; Kocipiński Antoni 934; T. 15 Warszawa 1864: Koloryt 202; Kołomyjka 1044; Komorowski Ignacy 935; Kompozycja 119; Kompozytor 118; Koncert 195; Konserwatorium 618; Konsonans 38; Kontrabas 319; Kontralt 214; Kontrapunkt 49; Kontredans 1086; Kopulacja 392; Korektura 313; Kornet 378; Kossowski Samuel 493; Kościelna muzyka 170; Kościelne tonacje 4; Kościelny śpiew 1019; Kotły 401; Kotylion 1087; Kozak 1045; Kozłowski Ignacy Platon 936; Kozłowski Józef 937; Kożeluch Jan Antoni 888; Kożeluch Leopold 889; Krakowiak 1047; T. 16 Warszawa 1864: Kratzer Franciszek Ksawery 938; Kratzer Kazimierz 939; Kratzer Paweł 941; Kratzer Walenty 940; Krebs Jan Baptysta 276; Krebs Jan Ludwik 552; Kreutzer Konradyn 817; Kreutzer Rudolf 468; Krogulski Józef 942; Krzywula 373; Krzyżanowski Ignacy 523; Krzyżyk 105; Księżyc turecki 410; Kücken Fryderyk Wilhelm 818; Kuhreihen 1004; Kunzen Fryderyk Ludwik 769; Kurant 1088; Kurdesz 1005; Kurpiński Karol 943; Kwarta 25; Kwartet 152; Kwinta 27; Kwintet 153; Kwintola 113; Lablache Ludwik 289; Lachner Franciszek 819; Lachner Ignacy 820; Lachner Wincenty 821; Lafont Karol Filip 469; Lamentacje 180; Lancier 1089; Ländler 1090; Lanner Józef Franciszek Karol 198; Largo 69; Lasso Orlando di 753; Le-Maistre Mateusz 754; Lento 70; Leo Leonard 668; Leonowicz Kornelia 241; Lessel Franciszek 944; Lesueur Jan Franciszek 737; Leśkiewicz Józefa 262; Leśniewska Ludwika 242; T. 17 Warszawa 1864: Libretto 194; Ligatura 115; Ligawka 385; Lind Jenny 243; Lindpaintner Piotr Józef von 822; Linos 627; Lipiński Karol 470; Lira 321; Liszt Franciszek 524; Litania 179; Litolf Henryk 765; Lobe Jan Christian 823; Logier Jan Bernard 525; Lortzing Albert Gustaw 824; Lotti Antoni 669; Lotto Izydor 471; Löwe Jan Karol 196 �Gotfryd 825; Lubomirski Kazimierz 945; Lubowski Józef 526; Lully Jan Chrzciciel 738; Lutnia 323; Lwow Aleksy 986; Łada Kazimierz 472; Łodwigowski E[dward] Stefan 946; Łomnica T. 63, s. 551; Maciejowski Stanisław 473; Madejski Marceli 947; Maestoso 97; Malibran Maria 263; Maltańscy kawalerowie [współautorem był K. W. Wójcicki] T. 63, s. 553; Mälzel Jan Nepomuk 433; Małgocki Franciszek Maciej 948; Mandolina 330; Mara Gertruda 257; Marcello Benedykt 670; Marchesi Ludwik 298; Marchettus 696; T. 18 Warszawa 1864: Marpurg Fryderyk Wilhelm 874; Marschner Henryk 826; Marseillaise, Marsylianka 1014; Marsz 201; Martin Aleksander 949a; Martin Wincenty 701; Martini Giambattista 697; Marx Adolf Bernard 875; Matelotta 365; Mattheson Jan 876; Mayer Karol 527a; Mayr Szymon 671; Mayseder Józef 474; Mazur 1050; Méhul Stefan Henryk 739; Meibom Marek 877; Melizmatyczny 597; Melodia 33; Melodion 394; Melodrama 188; Mendelssohn-Bartholdy Feliks 827; Mensuralny śpiew 87; Menuet 1091; Menzura 304; Mercadante Ksawery 672; Messa di voce 78; Methfessel Albert 828; Meyer Leopold de 527b; Meyerbeer Jakub 829; Mezza voce 79; Męskie chóry 609; Miklasiewicz Antonina 244; Mikuli Karol 950; Miltitz Karol Boromeusz 830; Miładowski Florian 951; Mingotti Regina 258; Minor czyli moll 17; Mioduszewski Michał Marcin 952; Mirecki Franciszek 953; Miserere 173; Moderato 73; Modulacja 43; Monczyński R[ajmund] 528; Mongołowie T. 63, s. 558; Moniuszko Stanisław 954; Monochord 305; Monodia 52; Monsigny Piotr Aleksander 740; Monteverde Klaudiusz 673; Montez Lola 1106; Morales Krzysztof de 702; Mordant czyli mordent 604; Moscheles Ignacy 529; Motetta 124; Mozart Jan Chryzostom Wolfgang Amadeusz 831; T. 19 Warszawa 1865: Msza 184; Müller Wacław 832; Multanka 363; Münchheimer Adam 955; Muris Jan de 749; Mutacja 211; Muzyczne uroczystości 617; Muzyczne znaki i skrócenia 117; Muzyka 1; Myśliweczek Józef 890; Nardini Piotr 475; Naumann Emil 833; Naumann Jan Amadeusz 834; Nenia 1002; Nestroy Jan 835; Neukomm Zygmunt 836; Neuma 100; Nicolai Otto 837; Nidecki Tomasz 956; Niderlandzka muzyka 751; Niedzielski Józef 476; Niemiecka muzyka 771; Nokturny 143; Nona 31; Nourrit Adolf 277; Noverre Jan Jerzy 1107; Nowakowski Józef 957; Nowiński Jan 530; Nuty 98; 197 �T. 20 T. 21 T. 22 T. 23 Obertas 1051; Obligato 594; Oboiści 563; Obój 369; Ockenheim Jan 755; Ofiklejda 381; Okrągły 1053; Okres muzyczny 34; Oktawa 30; Oktet 156; Onslow Jerzy 741; Opera 187; Warszawa 1865: Opus 120; Oratorium 186; Orda Napoleon 958; Orfeon 610; Organiści 540; Organy 388; Orkiestra 611; Orłowski Antoni 959; Pacchiarotti Gasparo 299; Pacelli Asprilio 960; Padwana 1092; Paer Ferdynand 674; Paganini Mikołaj 477; Paisiello Jan 675; Palestrina Jan Piotr Alojzy da 676; Partycja 207; Paryżanka 1015; Pasaże 598; Pasta Judyta 264; Pastorale 191; Patti Adelina 246; Patti Karolina 245; Pauza 116; Pedał 391; Pergolese Giambattista 677; Pianino 347; Piano 76; Piccini Mikołaj 678; Pieśni nabożne 1020; Pieśń ludu 999; Piszczałka 358; Piszczek 612; Pizzicato 584; Pleyel, czyli Pleyl Ignacy 743; Pokojowa muzyka 196; Warszawa 1865: Polka 1054; Polonez 1055; Polska muzyka 904, Polski lud T. 63, s. 566; Polskie tańce 1035; Poniatowski książę Józef 961; Porpora Mikołaj 679; Portamento di voce 573; Pozytyw 389; Pozytywka 419; Półnuta 111; Presto 75; Primadonna 193; Próba 436; Pryma 22; Przedtakt w muzyce 65; Psalmodia 172; Psalterium 337; Puzon 380; Quantz Jan Joachim 562; Rakoczego marsz 1018; Rallentando 68; Rameau Jan Filip 744; Warszawa 1866: Recitativo 125; Refrain 164; Regestra 209; Regestra u organów 390; Reichardt Jan Fryderyk 838; Reissiger Karol Bogumił 839; Rellstab Ludwik 878; Requiem 185; Resonans 302; Responsoria 178; Ricci Federico 680; Ricercare 134; Ries Ferdynad 840, Rigaudon 1093; Righini Wincenty 681; Rinck Jan Christian Henryk 553; Ripieno 593; Ritornella 165; Rivoli Ludwika 248; Rivoli Paulina 247; Rochlitz Fryderyk 879; Rode Piotr 478; Rolle Jan Henryk 841; Romberg Andrzej 444; Romberg Bernard 494; Rondeau 163; Rossini Joachim 682; Rożniecki Gabriel 962; Rubini Jan Chrzciciel 278; Rubinstein Antoni 897; Rulada 600; Rule Britannia 1016; Rytm 59; Rywacka Ludwika 249; Rzymskie starożytności T. 63, s. 572; Sacchini Antoni Maria 683; Salieri Antoni 684; Saltarello 1094; Salve Regina misericordiae 177; Sarabanda 1095; Sarti Józef 685; Warszawa 1866: Scacchi Marek 963; Scarlatti Aleksander 686; Scarlatti Dominik 687; Scherzo 161; Schicht Jan Gotfryd 842; Schilling Gustaw 880; Schneider Jan Boguchwał 554; Schneider Jan Chrystian 198 �Fryderyk 843; Schröder-Devrient Wilhelmina 250; Schryary 375; Schubert Franciszek 844; Schulz Jan Abraham Piotr 845; Schumann Klara 531; Schuman Robert 846; Schütz Henryk 847; Scudo Piotr 750; Sekstet 154; Sekstola 114; Sekunda 23; Septet 155; Septyma 28; Sequentia 181; Serenada 141, Serpent 382; Servais Adrian Franciszek 495; Serwaczyński Stanisław 479; Sessi 251; Seyfried Ignacy 848; Sikorski Józef 964; Silbermann Gotfryd 428; Sistrum 409; Skala 7; Skrzypce 316; Skrzypkowie 447; Słoczyński Wojciech 965; Smyczek 310; Sobolewski Edward 966; Sokołowski Marek 499; Solfeggio 222; Soliva Karol Evasio 967; Solmizacja 9; Solo 591; Sołtyk Franciszek 480; Sołtyk Karol 968; Sonata 146; Sontag Henrietta 252; Sopran 212; Sordynki 309; Sotto voce 80; Sowiński Wojciech 969; Spinet 344; Spohr Ludwik 849; Spontini Kasper 688; Stabat Mater 182; Staccato 585; Stadler Maksymilian 850; Stainer (Steiner) J[acob] 424; T. 24 Warszawa 1867: Stefani Jan 970; Stefani Józef 971; Steibelt Daniel 532; Stein Jan Andrzej 429; Stradella Aleksander 689; Stradivari Antoni 425; Strauss Jan 199; Strój w muzyce 306; Struny 308; Studziński Wincenty 445; Symfonia 147; Synkopé 62; Syrinks 362; System pięcioliniowy 101; Szałamaja 359; Szamotuł Wacław z 972; Szczepanowski Stanisław 500; Szczurowski Jan Nepomucen 290; Szletyński Szymon 481; Sztajer 1096; Szumka 1056; Szymanowska Maria 533; Śpiew 219; Śpiewu metody 220; Taborowski Stanisław 482; Tabulatura 99; Taglioni 1108; Takt 60; Tamberlick Henryk 279; Tamburini Antonio 283; Tamiris 628; Tam-tam 405; Taneczna muzyka 197; Taniec 1033; Taraban 402; T. 25 Warszawa 1867: Tartini Józef 483, Te Deum laudamus 174; Teichmann Antoni 973; Telemann Jarzy Filip 851; Tempo 67; Tenor 215; Teorba 327; Tercet 151; Tercja 24; Terpander 629; Tetrachord 8; Thalberg Zygmunt 534; Tinctor Jan 756; Tirady 601; Toccata 136; Tomaszek Wacław Jan Chrzciciel 891; Ton i tonacja 2; Tonalność 3; Tonika 40; Transkrypcja 206; Transpozycja 19; Trąba 379; Tremolo 583; Trio 150; Triola 112; Tropiański Konstanty 566; Troschel Wilhelm 291; Tryl 605; Tuba 384; Türk Daniel Gottlob 555; Tutti 592; Tympanum 400; Ulibiszew Aleksander 898; T. 26 Warszawa 1867: Una corda 586; Unisono 20; Ut, re, mi 10; Uwertura 159; Veni Creator 175; Veni, Sancte Spiritus 183; Verdi Józef 690; 199 �Vestris [rodzina] 1109; Viardot Paulina 259; Vieuxtemps Henryk 484; Villanella 1011; Viola 313; Viotti Jan Chrzciciel 485; Vogler Jerzy Józef 852; Wagner Joanna 265; Wagner Ryszard 853; Walc 1097; Waltornia 377; Wański Jan, Wański Roch i Wański Jan Nepomucen 446; Wariacje 162; Weber Bernard Anzelm 855; Weber Gottfryd 881; Weber Karol Maria 854; Weigl Józef 856; Wejnert Antoni 974a; Wernik Kazimierz 359; Weyse Christian Ernest 770; Wielhorski Józef 974a; Wielhorski Michał 899; Wielogłosowa muzyka 57; Wieniawski Henryk 486; Wieniawski Józef 536; T. 27 Warszawa 1867: Wild Franciszek 280; Winter Piotr 857; Winterfeld Karol Jerzy August 882; Wirtuoz 434; Wiślicki Władysław 537; Włoska muzyka 630; Wojskowa muzyka 200; Wokalizy 221; Wokalna muzyka 121; Wolff Edward 538; Wolfl Józef 539; Wolicki Konstanty 975; Wołków Anna 253; Wranitzki Karolina 254; Wranitzki Paweł 892; T. 28 Warszawa 1868: Wysocki Kasper Napoleon 976; Zając Stanisław 977; Zapolski Ignacy Downar 501; Zarlino Józef 698; Zegary grające 416; Zelter Karol Fryderyk 858; Zientarski Romuald 978; Zingarelli Mikołaj 691; Zobten T. 63, s. 587; Zumsteeg Jan Rudolf 859; Żyliński Faustyn 281. Dzieła wszystkie Oskara Kolberga Reedycja fotooffsetowa tomów wydanych przez Oskara Kolberga1 w latach 1857-1890 w seriach Lud i Obrazy etnograficzne T. 1 – Pieśni ludu polskiego. Wstępy: J. Gajek, J. Krzyżanowski, M. Sobieski. Red. J. Gajek i M. Sobieski. Wrocław–Poznań 1961, ss. LVI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1857. 1 W ramach reedycji opublikowano w Dziełach wszystkich także cz. II Chełmskiego opracowaną przez I. Kopernickiego w 1891 r., Przemyskie dokończone przez I. Kopernickiego również w 1891 r. oraz Wołyń wydany przez J. Tretiaka w r. 1907 . 200 �Toż : Wydanie II Wstępy: J. Burszta oraz przedruk wstępów J. Gajka, J. Krzyżanowskiego i M. Sobieskiego z pierwszego wydania. Wrocław-Poznań 1974, ss. LXXI, XI i 480, nuty, mapa, ryciny. T. 2 – Sandomierskie. Wrocław–Poznań 1962, ss. 288, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1865. T. 3 – Kujawy cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. 352, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867. T. 4 – Kujawy cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Warszawa 1867 [recte 1869]. T. 5 – Krakowskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. VIII i 380, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1871. T. 6 – Krakowskie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. V i 536, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1873. T. 7 – Krakowskie cz. III. Wrocław–Poznań 1962 , ss. XVIII i 350, rycina. Pierwodruk: Kraków 1874. T. 8 – Krakowskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIII i 366, rycina. Pierwodruk: Kraków 1875. 201 �T. 9 – W. Ks. Poznańskie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 320, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1875. T. 10 – W. Ks. Poznańskie1 cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 386, nuty. Pierwodruk: Kraków 1876. T. 11 – W. Ks. Poznańskie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 246, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1877. T. 12 – W. Ks. Poznańskie cz. IV. Wrocław–Poznań 1963, ss. VIII i 334, nuty. Pierwodruk: Kraków 1879. T. 13 – W. Ks. Poznańskie cz. V. Wrocław–Poznań 1963, ss. XVI i 210, nuty. Pierwodruk: Kraków 1880. T. 14 – W. Ks. Poznańskie cz. VI. Wrocław–Poznań 1962, ss. VII i 392. Pierwodruk: Kraków 1881. T. 15 – W. Ks. Poznańskie cz. VII. Wrocław–Poznań 1962, ss. X i 324. Pierwodruk: Kraków 1882. T. 16 – Lubelskie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. IV i 330, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1883. 1 Na karcie tytułowej Kolberg zamieścił notę: „ z ryciną wedle rysunku B. Hoffa”, w trakcie przygotowywania wydanie fotooffsetowego nie odnaleziono egzemplarza tego tomu z ryciną. 202 �T. 17 – Lubelskie cz. II. Wrocław–Poznań 1962, ss. VI i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1884. T. 18 – Kieleckie cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss. II i 242, nuty. Pierwodruk: Kraków 1885. T. 19 – Kieleckie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. IV i 266, nuty. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 20 – Radomskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 312, nuty. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 21 – Radomskie cz. II. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 244, nuty. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 22 – Łęczyckie. Wrocław–Poznań 1964, ss. VIII i 280, nuty. Pierwodruk: Kraków 1889. T. 23 – Kaliskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. VI i 272, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 24 – Mazowsze cz. I. Wrocław–Poznań 1963, ss.VIII i 356, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1885. 203 �T. 25 – Mazowsze cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. VI i 304, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1886. T. 26 – Mazowsze cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XIV i 369, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1887. T. 27 – Mazowsze cz. IV. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 400, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 28 – Mazowsze cz. V. Wrocław–Poznań 1964, ss. X i 380, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 29 – Pokucie cz. I. Wrocław–Poznań 1962, ss. XIV i 360, nuty, ryciny. pierwodruk: Kraków 1882. T. 30 – Pokucie cz. II. Wrocław–Poznań 1963, ss. X i 300, nuty. Pierwodruk: Kraków 1883. T. 31 – Pokucie cz. III. Wrocław–Poznań 1963, ss. XII i 244, nuty, rycina. Pierwodruk: Kraków 1888. T. 32 – Pokucie cz. IV. Wrocław–Poznań 1962, ss. XII i 328. Pierwodruk: Kraków 1889. 204 �T. 33 – Chełmskie cz. I. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 370, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1890. T. 34 – Chełmskie cz. II. Z materiałów pośmiertnych wydał I. Kopernicki. Wstęp: dr I. K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XII i 266, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. T. 35 – Przemyskie. Zarys etnograficzny. Z pośmiertnych materiałów wydał dr I. Kopernicki. Przedmowa wydawcy: Dr I.K. [Izydor Kopernicki]. Wrocław–Poznań 1964, ss. XX i 244, nuty, ryciny. Pierwodruk: Kraków 1891. Tom 36 – Wołyń. Obrzędy, melodie, pieśni. Z brulionów pośmiertnych przy współudziale St. Fischera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak. Wstęp: J. Tretiak. Wrocław–Poznań 1964, ss. XI i 450, nuty. Pierwodruk: Kraków 1907. Tomy wydane na podstawie rękopisów i źródeł drukowanych T. 37–38 – Miscellanea. Tomy w opracowaniu. T. 39 – Pomorze oraz Aleksandra Hilferdinga „Ostatki Słowian na południowym brzegu Bałtyckiego Morza”. Z rękopisów opracowali J. Kądziołka i D. Pawlak. Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. Wstępy: J. Burszta, J. Kądziołka, D. Pawlak, M. Gruchmanowa i Z. Zagórski. 205 �Wstęp pt. Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie J. Burszta. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1965, ss. XLII i 570, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 40 – Mazury Pruskie. Z rękopisów opracowali W. Ogrodziński i D. Pawlak. Wstępy: W. Ogrodziński i D. Pawlak. Red. D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1966, ss. XLVIII, 676, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 41– Mazowsze cz. VI. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Wstępy: J. Burszta, M. Tarko, A. Pawlak i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1969 , ss. LXVIII i 584, nuty, ryciny. T. 42 – Mazowsze cz. VII. Z rękopisów opracowali A. Pawlak, M. Tarko i T. Zdancewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. 864, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 41-42, indeksy do T. 41 i 42. T. 43 – Śląsk. Z rękopisów opracowali J. Szajbel i B. Linette, Red. tekstów gwarowych M. Gruchmanowa. Wstępy: M. Gładysz, J. Szajbel i B. Linette. Red. E. Krzyżaniak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXXIV i 180, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 206 �T. 44 – Góry i Podgórze cz. I. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Wstępy: Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. XL i 436, nuty, ryciny. T. 45 – Góry i Podgórze cz. II. Z rękopisów opracowali Z. Jasiewicz i D. Pawlak. Red. E. Miller. Wrocław–Poznań 1968, ss. 656, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 44–45, indeksy do T. 44 i 45. T. 46 – Kaliskie i Sieradzkie. Z rękopisów opracowali J. Lisakowski i W. Sobisiak. Wstępy: W. Sobisiak i J. Lisakowski. Red. D. Pawlak i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1967, ss. XIX i 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 47 – Podole. Z rękopisów i druków zebrała i opracowała D. Pawlakowa. Redakcja tekstów gwarowych: W. Kuraszkiewicz. Wstępy: K. Wolski, D. Pawlakowa i W. Kuraszkiewicz. Wrocław–Poznań 1994, ss. XL i 300, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 48 – Tarnowskie-Rzeszowskie. Z rękopisów opracowali J. Burszta i B. Linette. Wstępy: J. Burszta i B. Linette. Red. J. Burszta. Wrocław–Poznań 1967, ss. XXVII i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. 207 �T. 49 – Sanockie-Krośnieńskie cz. I. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Wstępy: A. Kwilecki, B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1974, ss. LX i 552, nuty, ryciny. T. 50 – Sanockie-Krośnieńskie cz. II. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1972, ss. 446, nuty, ryciny. T. 51 – Sanockie-Krośnieńskie cz. III. Z rękopisów opracowali B. Linette i T. Skulina. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1973, ss. 488, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 49–51, indeksy do T. 49–51. T. 52 – Białoruś-Polesie. Z rękopisów opracowali S. Kasperczak i A. Pawlak. Wstępy: M. Olechnowicz, S. Kasperczak i A. Pawlak. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1968, ss. XLIII i 572, nuty, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, ryciny, indeksy. T. 53 – Litwa. Z rękopisów opracowali Cz. Kudzinowski, D. Pawlak. Wstępy: W. Armon, Cz. Kudzinowski i D. Pawlak. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1966, ss. XXVI i 362, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. T. 54 – Ruś Karpacka cz. I. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. 208 �Wstępy: O. Gajkowa, A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1970, ss. LXXIV i 340, nuty, ryciny. T. 55 – Ruś Karpacka cz. II. Z rękopisów opracowali A. Demartin, B. Linette i M. Tarko. Recenzent i konsultant W. Kuraszkiewicz. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1971, ss. 568, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 54–55, indeksy do T. 54 i 55. T. 56 – Ruś Czerwona cz. I. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Wstępy: O. Gajkowa, W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1976, ss. LXXXIV i 448, nuty, ryciny. T. 57/1 – Ruś Czerwona cz. II/1. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1978, ss. 768, nuty, ryciny. T. 57/2 – Ruś Czerwona cz. II/2. Z rękopisów opracowali W. Kuraszkiewicz, B. Linette i M. Tarko. Red. M. Tarko. Wrocław–Poznań 1979, ss. 769–1436 [668], nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 56–57, indeksy do T. 56 i 57. T. 58 – Materiały do etnografii Słowian wschodnich. Zebrane z rekopisów i źródeł drukowanych. Wstęp: A. Skrukwa. 209 �Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, indeksy. Tom przygotowany do druku. T. 59/I – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. I: Łużyce. Z rękopisów opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Konsultacje językowe F. Michałk. Wstępy: A. Skrukwa, F. Michałk i B. Linette. Red. A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1985, ss. LII i 348, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/I, indeksy. T. 59/II – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. II: Czechy. Słowacja. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa, Opracowanie filologiczne pieśni A. Gawarecka. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, A. Gawarecka i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. LXXIII i 158, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/II, indeksy. T. 59/III – Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych cz. III: Słowiańszczyzna Południowa. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie filologiczne pieśni i przysłów M. Jakóbiec-Semkowowa. Opracowanie muzykologiczne D. Pawlakowa. Wstępy: E. Millerowa, M. Jakóbiec-Semkowowa i D. Pawlakowa. Red. E. Millerowa. Poznań 2001, ss. CIV i 326, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 59/III, indeksy. T. 60 – Przysłowia. Z rękopisów opracował i zredagował S. Świrko. 210 �Wstęp S. Świrko. Wrocław-Poznań 1967, ss. XXIX i 628, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. Toż: Wydanie drugie, przejrzane i poprawione przez autora opracowania wydania pierwszego [S. Świrkę] oraz J. Bursztę i M. Tarkę. Uzupełnił odsyłaczami do Nowej księgi przysłów polskich S. Świrko. Wstęp: J. Burszta, S. Świrko. Warszawa 1977, ss. 636, bibliografia: prace cytowane i odnotowane, słownik wyrazów staropolskich i gwarowych, indeks haseł pomocniczych. T. 61 – Pisma muzyczne cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych wydał i wstępem opatrzył M. Tomaszewski. Wstęp M. Tomaszewski. Przypisy opracowali D. Pawlak i M. Tomaszewski. Współpraca red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1975, ss. LIX i 404 , ryciny. T. 62 – Pisma muzyczne cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrał M. Tomaszewski. Tekst i przypisy opracowała D. Pawlak. Red. E. Miller i D. Pawlak. Wrocław–Poznań 1981, ss. 810, nuty, ryciny, indeksy do T. 61 i 62. T. 63 – Studia, rozprawy i artykuły. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych opracowały E. Miller i A. Skrukwa. Wstępy: J. Burszta, M. Gruchmanowa i A. Posern-Zieliński. Red. E. Miller i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1971, ss. XLVIII i 672, nuty, ryciny, indeksy. 211 �T. 64 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (1837-1876) Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Wstęp M. Turczynowiczowa. Red. A. Skrukwa i E. Krzyżaniak. Wrocław–Poznań 1965, ss. XXIX i 696, ryciny. T. 65 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. II (1877-1882)1. Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1966, ss. VI i 740, ryciny. T. 66 – Korespondencja Oskara Kolberga cz. III (1883-1890). Zebrała i opracowała M. Turczynowiczowa. Recenzent i konsultant Z. Szweykowski. Opracowanie komentarzy i red. E. Krzyżaniak-Millerowa i A. Skrukwa. Wrocław–Poznań 1969, ss. VI i 896, ryciny, indeksy do T. 64–66. T. 67/I – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. I. Z druków i rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wstęp A. Pawlak. Wrocław–Poznań 1986, ss. XX i 702, nuty, ryciny. T. 67/II – Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym cz. II. Z rękopisów opracował A. Pawlak. Red. D. Pawlakowa. Wrocław–Poznań 1989, ss. 336, nuty, ryciny, indeksy do cz. I i II. 1 Pierwodruk listów wymienionych przez O. Kolberga z J. Karłowiczem zob.: Z. Jabłoński Korespondencja Oskara Kolberga z Janem Karłowiczem z lat 1877–1890, „Rocznik Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie” R. 2: 1956, s. 287–311. 212 �T. 68 – Kompozycje wokalno-instrumentalne. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. H. Pawlak. Poznań 1990, ss. XL i 680, nuty, ryciny. T. 69 – Kompozycje fortepianowe. Z druków i rękopisów opracowała D. Idaszak. Wstęp, wykaz kompozycji: D. Idaszak. Red. D. Pawlakowa. Poznań 1995, ss. XXXII i 732, nuty, ryciny. Suplementy do tomów 1–36 T. 70 – Pieśni ludu polskiego. Suplement do tomu 1. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: A. Skrukwa i M. Prochaska, oraz: E. Millerowa i D. Pawlakowa wstęp: Suplementy do monografii wydanych przez Oskara Kolberga. Poznań 2003, ss. LXII i 206, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 1 i 70, indeksy do T. 1 i 70. T. 71 – Sandomierskie. Suplement do tomu 2. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2001, ss. XXXIV i 222, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 2 i 71, indeksy do T. 2 i 71. T. 72/I – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. I: Chodzone, obertasy, kujawiaki, mazury. 213 �Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2009, ss. XXIV i 472, nuty, ryciny. T. 72/II – Kujawy. Suplement do tomów 3-4, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrały i opracowały D. Pawlak i A. Skrukwa. Wstępy: D. Pawlak i A. Skrukwa. Poznań 2014, ss. C i 370, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 3–4 i 72/I–II, indeksy do T. 3–4 i 72/I–II. T. 73/I – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Wstępy: E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. CXV i 522, nuty, ryciny. T. 73/II – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 544, nuty, ryciny. T. 73/III – Krakowskie. Suplement do tomów 5–8, cz. III. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Millerowa, D. Pawlakowa i A. Skrukwa. Poznań 2005, ss. 586, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 5–8 i 73/I–III, indeksy do T. 5–8 i 73/I–III. T . 74/I – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Nuty, ryciny. Tom przygotowany do druku. 214 �T . 74/II – W. Ks. Poznańskie. Suplement do tomów 9-15, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 9-15 i 74/I-II, indeksy do T. 9-15 i 74/I-II. Tom przygotowany do druku. T. 75 – Lubelskie. Suplement do tomów 16–17. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali B. Linette i A. Skrukwa. Wstępy: B. Linette, A. Skrukwa. Red. A. Skrukwa. Poznań 1998, ss. XLVIII i 368, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 16–17 i 75, indeksy do T. 16–17 i 75. T. 76 – Kieleckie. Suplement do tomów 18–19. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i H. Pawlak. Wstępy: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2011, ss. XXX i 694, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 18–19 i 76, indeksy do T. 18–19 i 76. T. 77/I – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Wstępy: E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2005, ss. LXII i 394, nuty, ryciny. T. 77/II – Radomskie. Suplement do tomów 20 i 21, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrały i opracowały E. Antyborzec i A. Sawicka. Poznań 2006, ss. 496, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 20–21 i 77/I–II, indeksy do T. 20–21 i 77/I–II. 215 �T. 78 – Łęczyckie. Suplement do tomu 22. Opracowanie tekstów: E. Antyborzec i I. Kotlarska. Opracowanie muzykologiczne: H. Pawlak i Ł. Smoluch. Wstępy: E. Antyborzec i Ł. Smoluch. Korekta zapisów muzycznych: S. Zielonka. Opracowanie bibliografii i indeksów: I. Chmielewska. Red. E. Antyborzec. Poznań 2016, ss. XLIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 22 i 78, indeksy do T. 22 i 78. T. 79 – Kaliskie. Suplement do tomu 23. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrali i opracowali I. Chmielewska i M. Prochaska, współpraca E. Antyborzec. Wstęp: E. Antyborzec, I. Chmielewska, M. Prochaska. Red. A. Skrukwa. Poznań 2016, ss. XXXIII i 284, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 23, 46 i 79, indeksy do T. 23, 46 i 79. T. 80/I – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. I. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Wstęp: E. Antyborzec i H. Pawlak. Poznań 2020, ss. LXXXI i 291, nuty, ryciny. T. 80/II – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. II. Z rękopisów i źródeł drukowanych wybrały i opracowały E. Antyborzec, I. Chmielewska i H. Pawlak. Poznań 2024, ss. 464, nuty. T. 80/III – Mazowsze. Suplement do tomów 24–28, cz. III. Opracowanie bibliografii i indeksów Ewa Antyborzec i Iwona Chmielewska. Poznań 2024, ss. 181, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 24–28 i 80/I–III, indeksy do T. 24–28 i 80/I–III. 216 �T. 81 – Pokucie. Suplement do tomów 29–32. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. Opracowanie muzykologiczne A. Kustra. Wstępy: A. Skrukwa i A. Kustra. Poznań 2008, ss. LXI i 378, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 29–32 i 81, indeksy do T. 29–32 i 81. T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33 i 34. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne B. Linette. Wstępy: E. Millerowa i B. Linette. Poznań 2004, ss. LXXXVI i 410, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 33–34 i 82, indeksy do T. 33–34 i 82. Aneks do T. 82 – Chełmskie. Suplement do tomów 33-34. Aneks. Z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Wstęp: E. Millerowa. Poznań 2020, ss. XXXIV i 120, ryciny, indeks geograficzny do aneksu. T. 83/I – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. I. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Wstępy: E. Millerowa i M. Prochaska. Poznań 2011, ss. C i 438, nuty, ryciny. T. 83/II – Przemyskie. Suplement do tomu 35, cz. II. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała E. Millerowa. Opracowanie muzykologiczne M. Prochaska. Poznań 2011, ss. 552, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 35 i 83/I–II, indeksy do T. 35 i 83/I–II. T. 84 – Wołyń. Suplement do tomu 36. Z rękopisów i ze źródeł drukowanych zebrała i opracowała A. Skrukwa. 217 �Opracowanie muzykologiczne A. Ruda. Wstępy: A. Skrukwa i A. Ruda. Poznań 2002, ss. LIV i 506, nuty, ryciny, bibliografia: prace cytowane i odnotowane w T. 36 i 84, indeksy do T. 36 i 84. Biografia Oskara Kolberga T. 85/I – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. I: Biografia. Autorki: E. Millerowa i A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. XII i 506, ryciny. T. 85/II – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. II: Studia monograficzne. Autorzy: E. Antyborzec, P. Dahlig, Z. Jasiewicz, E. Millerowa, D. Pawlakowa, M. Prochaska. Poznań 2024, ss. 624, ryciny, nuty. T. 85/III – Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło, cz. III: Spuścizna rękopiśmienna. Kalendarium podróży. Bibliografia. Wykaz tek. Autorki: E. Millerowa, A. Skrukwa. Poznań 2024, ss. 351, indeks osób i indeks geograficzny do cz. I–III tomu 85. Prace i utwory błędnie przypisywane Oskarowi Kolbergowi W bibliografiach etnograficznych i muzycznych oraz w biografiach Oskara Kolberga przypisywano mu kilka prac, których w tej bibliografii nie uwzględniono, ponieważ analizy tych utworów i tekstów oraz okoliczności ich powstania nie potwierdzają jego autorstwa: Fryderyk Chopin, anonimowy artykuł w „Gazecie Warszawskiej” 1849 nr 293, z dnia 5 i 6 listopada, według M. Tomaszewskiego autorem nie był O. Kolberg, ale prawdopodobnie J. Kenig (zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXVI– –XXVII; 218 �Janek spod Ojcowa, obrazek sceniczny napisany przez J. K. Gregorowicza z muzyką A. Tarnowskiego, mylnie identyfikowany z utworem Kolberga Scena w karczmie czyli Powrót Janka do którego libretto napisał również J. K. Gregorowicz, zob. w Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło cz. I (DWOK T. 85/I), s. 100–103. List… „Wiek” 1877, nr 93, list ten wymienia w swej Bibliografii ludoznawstwa polskiego (Kraków 1914) F. Gawełek (poz. 7142), autorem był Wilhelm Kolberg, który polemizował tam z Aleksandrem Weinertem. Ułamek o muzyce wielkopolskiej, anonimowy artykuł w „Przyjacielu Ludu” R. 4:1837, T. 1, nr 23, s. 177–181, zob. wstęp M. Tomaszewskiego do tomu Pisma muzyczne (DWOK T. 61), s. XXIX; Ułan polski, pieśń zamieszczona przez J. Horoszkiewicza w tomie Echa minionych lat. Wiersze, pieśni z muzyką, marsze wojska polskiego z końca XVIII i początku XIX w. zebrał i wydał…, Lwów 1889, z. 1: Słowa s. 87, z. 2: Nuty s. 61, z notą Horoszkiewicza nad tekstem w z. 1: „Wasilewski. Słowa i muzyka od O. Kolberga”. Z listów wymienianych przez O. Kolberga z J. Horoszkiewiczem wynika, że Kolberg przesyłał Horoszkiewiczowi pieśni patriotyczne pochodzące z gromadzonych przez niego zbiorów rękopiśmiennych, ale nie były to jego kompozycje. Pieśń mylnie opublikowana w tomie Kompozycje wokalno-instrumentalne (DWOK T. 68, s. 33–34) jako utwór Kolberga. ��Agata Skrukwa Wykaz tek Oskara Kolberga i pozostałych zachowanych zespołów jego rękopisów Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu, s. 225 – Teki założone przez O. Kolberga i wymieniane w jego spisach, s. 225 – Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 259 – Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, s. 270 – Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach, s. 282 – Biblioteka Jagiellońska, s. 282 – Biblioteka Narodowa, s. 282 – Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, s. 282 – Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, s. 283 – Muzeum Etnograficzne w Krakowie, s. 284 – Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie, s. 285 – Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze, s. 285 Zachowaną spuściznę rękopiśmienną Oskara Kolberga podzielono tu na trzy części w zależności od miejsca, w którym przechowywane są obecnie jej najważniejsze zespoły. Pierwsza to rękopisy znajdujące się jako depozyt w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Stanowią one większość znanej dziś spuścizny Kolberga i zawierają przede wszystkim materiały powstałe w czasie prowadzonych przez niego w ciągu pięćdziesięciu lat prac badawczych i wydawniczych. Druga to rękopisy przechowywane w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, gdzie znajduje się kolejna znacząca część materiałów folklorystyczno-etnograficznych oraz korespondencja i dokumenty osobiste. Trzecia to mniejsze objętościowo rękopisy rozproszone w kilku innych zbiorach bibliotecznych i muzealnych: w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie, w Bibliotece Narodowej w Warszawie, w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie, w Bibliotece Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, w Muzeum Etnograficznym w Rzeszowie i w Muzeum im. O. Kolberga w Przysusze. 221 �Nie ujęto tu natomiast korespondencji1 rozproszonej w postaci pojedynczych listów lub niewielkich ich zespołów w wielu innych zbiorach archiwalnych i bibliotecznych, m.in. w Archiwum PAU i PAN w Krakowie oraz w Bibliotece Jagiellońskiej, Bibliotece Narodowej w Warszawie, Lwowskiej Narodowej Bibliotece Naukowej im. Wasyla Stefanyka we Lwowie i w bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu. Specjalnym zespołem etnograficznych materiałów Kolberga są założone przez niego teki regionalne i Miscellanea w większości przechowywane dziś w Archiwum Naukowym PTL. Przekazane tam zostały jako depozyt w roku 1953 przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. W ich spisie podano numery tek, ich tytuły i sygnatury zespołów wewnątrz nich według inwentarza2 archiwum PTL, a tam dla tek o numerach 1–40 najczęściej użyto nazw i pierwotnych numerów zapisanych przez Kolberga na oryginalnych okładkach w znacznej części zachowanych do dziś, dlatego większość tytułów jest identyczna z odnotowanymi przez niego w spisie z r. 1886. W tej części wykazu zamieszczono także informacje o tekach zlikwidowanych w latach 1890–1961. W opisie utworzonych przez Kolberga tek regionalnych i Miscellanea najpierw przytoczono notatkę z jego własnoręcznego spisu z 10 stycznia 1886 r., ponieważ z zachowanych kilku takich dokumentów sporządzonych przez niego pod koniec życia ta wersja jest najpełniejsza3. Informacje o stanie tego zespołu rękopisów w r. 1890, po śmierci Kolberga, pochodzą z notatek Kopernickiego charakterystyka tek Kolbergowskich. Rękopis ten znajduje się obecnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie 4 składa się z 29 kart i nosi tytuł nadany przez Seweryna Udzielę. Udziela jako sekretarz 1 Korespondencja O. Kolberga została wydana w tomach 64–66 jego Dzieł wszystkich, tam w metryce każdego listu podane jest miejsce przechowywania jego rękopisu i odpowiednia sygnatura archiwalna. 2 Z. Staszczak Wykaz zawartości Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (1945-1955), Wrocław 1955, „Archiwum Etnograficzne”, nr 11 3 Wykorzystany tu spis tek Kolberga znajduje się w tece Papiery osobiste w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 75-76, ponadto zachowały się takie spisy z r. 1883 i z 1887 (tamże, k. 71–74 i 77– –80), oraz spis powstały około r. 1882 obecnie w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Nie wszystkie z nich są kompletne, np. dwa spisy z roku 1887 obejmują tylko teki regionalne, bez Miscellanea. Z wykazu sporządzonego przez Kolberga 10 stycznia 1886 r. przytaczano tu tylko informacje o przechowywanych w danej tece materiałach. Notatki o kosztach druku kolejno wydawanych przez Kolberga tomów i sposobie ich pokrycia zamieszczone są w pierwodruku tego wykazu w Korespondencji Oskara Kolberga cz. III (T. 66), aneks 12, s. 743-749. 4 W archiwum muzeum ma sygnaturę: II/155, nr inw. I/191/RKP. 222 �działu etnologicznego Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, później sekretarz Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii Umiejętności, opiekował się rękopisami Kolberga w latach 1903–1935. Wtedy większość notatek Kopernickiego wyjął z Kolbergowskich tek i zebrał razem, nadając im wymieniony wyżej tytuł. W tym opracowaniu uzupełniono je o zapiski Kopernickiego o takim samym charakterze pozostawione przez Udzielę w ich pierwotnym miejscu, tj. w tekach regionalnych i miscellanea. Notatki Kopernickiego w intencji autora nie miały być inwentarzem, ale wskazówkami co do dalszego postępowania z określonymi rękopisami. Przytoczono je jednak, ponieważ często są jedynym znanym źródłem informacji o stanie spuścizny rękopiśmiennej Kolberga po jego śmierci, a przed rokiem 1961. Informują też, jakie działania podejmował Kopernicki, wykonawca testamentu Kolberga, upoważniony do swobodnego dysponowania tym zasobem, tj. wydania drukiem, zachowania, przekazania do innych zbiorów lub usunięcia materiałów według swego uznania. Inwentarz tek1 Kolberga sporządzony w roku 1934 w Komisji Etnograficznej PAU jest praktycznie powtórzeniem Kolbergowskiego wykazu z roku 1886, dlatego informacje tam odnotowane przytaczano tylko w nielicznych przypadkach. Podobnie jak w innych wcześniejszych wykazach nie podano w tym inwentarzu ilości kart w tekach2. Zawartość tek przechowywanych obecnie w Archiwum Naukowym PTL była prawdopodobnie już przez Kolberga, a w części później przez osoby przygotowujące je do druku, podzielona na „podteczki” liczące od jednej do kilkudziesięciu kart i ujęte w papierowe obwoluty. Każdy taki zespół otrzymał w Archiwum PTL osobną sygnaturę. 1 Rękopis Księgi inwentarzowej Komisji Etnograficznej PAU znajduje się w Archiwum PAU w Krakowie, sygn. PAU I –29 f, zbiorów Kolberga dotyczą k. 1-5. Rękopis ten należy do tej części dokumentów Komisji Etnograficznej PAU, która została zwrócona do Archiwum PAU przez krakowskie Muzeum Etnograficzne dopiero w 1986 r. 2 Numeracja stron lub kart była niekiedy zastosowana już przez Kolberga lub autora rękopisu – jego korespondenta, ale w większości została wprowadzona w XX wieku przez osoby zajmujące się przygotowaniem rękopisów Kolberga do druku w latach 1900-1914 oraz ich „porządkowaniem” lub archiwizacją w latach 1890–1961. Dziś numeracja kart w tekach jest niejednolita, czasem liczbowane są strony, czasem karty albo arkusze, czasem wspólny numer mają niewielkie kartki naklejone razem na większej, ale bywają one też liczbowane jako karty osobne, niekiedy nadawano kolejną liczbę kartom czystym, w innych wypadkach nie itp. W latach 1961–1968 w Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga wykonano szczegółową inwentaryzacje zawartości wszystkich tek. Z konieczności przyjęto wtedy istniejącą paginację rękopisów i stosowano ją później w całości Dzieł. 223 �Tytuły, sygnatury archiwalne1 i podstawowe dane o rękopisach Kolberga znajdujących się w innych zbiorach, poza Archiwum Naukowym PTL, podane są według inwentarzy ich dysponentów. Tylko niektóre zespoły rękopisów Kolberga znajdujące się w zbiorach Biblioteki Naukowej PAU i PAN w Krakowie, a wypożyczone w latach 1956–1959 przez Zarząd Główny PTL mają tytuły nadane w działającej tam wówczas Pracowni Kolbergowskiej. Rękopisy te wypożyczono przed ich skatalogowaniem i przyjęte wówczas dla nich nazwy stosowane były w tomach Dzieł wszystkich Kolberga wydawanych przed drukiem katalogów Biblioteki PAN oraz konsekwentnie także w tomach drukowanych następnie. Są one niekiedy odmienne od wprowadzonych w publikowanych później katalogach Biblioteki PAN. Tytuły przyjęte w katalogach, różne od używanych poprzednio w archiwum PTL, również podano w opisie teki. Opisy obecnej zawartości tek założonych przez Kolberga i innych zespołów jego rękopisów są z konieczności skrótowe i podają tylko ogólne informacje, których regionów lub jakich problemów dotyczą materiały opatrzone określoną sygnaturą archiwalną oraz w których tomach Dzieł wszystkich zostały zamieszczone2. Mają także w miarę możliwości wskazać, o ile zasób rękopisów i druków w danej tece uległ zmianie od czasów, gdy decydował o nich Kolberg, a później przez nieco ponad rok Kopernicki. 1 W trakcie edycji Dzieł wszystkich O. Kolberga trzy zespoły rękopisów miały zmieniane sygnatury: rękopis Przemyskiego znajdujący się w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie ma obecnie sygnaturę 465, do roku 1972 odnotowany był w tych zbiorach jako TNW 150. W BN PAU i PAN w Krakowie w roku 1964 zamieniono sygnaturę zespołu 2183 na 2184 i odwrotnie – zespół o dotychczasowej sygnaturze 2184 otrzymał nową 2183. Był to zabieg mechaniczny, ponieważ w każdym z tych dwu zespołów znajdują się w zasadzie wszystkie należące do niego poprzednio dokumenty. Zmiana ta stała się bardzo kłopotliwa dla czytelników Dzieł Kolberga, a także dla ich edytorów, ponieważ odwołując się później w różnych tomach do kart zawartych w tych zbiorach wskazywali dla tych samych dokumentów odmienne niż dawniej sygnatury archiwalne, a wskazówki zawarte w niektórych tomach stały się mylące. Ponadto w BN PAU i PAN przed drukiem w 1973 r. katalogu rękopisów o sygnaturach 3194–3211 zmieniono kolejność kart w kilku tekach, a także przemieszczono niektóre karty między tekami, dotyczy to zespołów o sygnaturach od 3195 do 3207, dlatego numery kart podane w wykazach źródeł w tomach Dzieł wszystkich oddanych do druku przed tymi zmianami nie zawsze zgadzają się ze stanem obecnym. Tak postąpiono m.in. z materiałami z tek Wołyń o sygn. 3206 i 3207, skąd pochodzi wiele zapisów publikowanych w tomie Białoruś-Polesie (T. 52 Dzieł) wydanym w 1966 r. 2 W informacjach o tomach Dzieł wszystkich Kolberga, w których są opublikowane wymieniane w tym zestawieniu materiały, podano numer tomu bez skrótu DWOK, ponieważ skrót T. w tym spisie dotyczy tylko tomów Dzieł wszystkich Kolberga. 224 �Jednak lakoniczny charakter spisu Kolberga i notatek Kopernickiego uniemożliwia dokładne porównanie ówczesnej zawartości tek ze stanem dzisiejszym. Używane w tych opisach określenia „zapisy terenowe” lub „notatki terenowe” oznaczają zapisy prymarne wykonane przez Kolberga ze słuchu w czasie bezpośredniego kontaktu z informatorem lub wykonawcą. Osoby zainteresowane rękopisami dotyczącymi określonych regionów lub tematów znajdą odpowiednie informacje we wstępach do tomów 39–84 Dzieł wszystkich. Ponadto dane o rękopisach wykorzystanych w Dziełach wszystkich zestawiane są w tych tomach w osobnych wykazach źródeł lub podawane bezpośrednio w przypisach. W roku 2014, który został przez Sejm Rzeczypospolitej ogłoszony Rokiem Kolberga, większość rękopisów przechowywanych w Archiwum PTL i w Bibliotece Naukowej PAU i PAN została zdigitalizowana i jest dostępna pod adresem: http://www.wbc.poznan.pl/publication/427268. Rękopisy przechowywane w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu Teki założone przez Kolberga i wymieniane w jego spisach Teka 1. Mazowsze. Warszawa, Łowicz, Czersk Sygn. Archiwum PTL: 1116–1122, łącznie kart 228. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Mazowsze polne (Warszawa, Czersk, Łowicz, Rawa), a krótki opis wskazuje na inną niż obecnie zawartość: „Monografia już ogłoszona drukiem, tak że tylko drobne notaty, kilka druków i wypisów pozostało. Wyszły: tom 1 i 2 (1885 i 1886)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały przysposobione prawdo[podob] nie na osobny tom, mający stanowić zakończenie całego szeregu Mazowsza. Zawiera: 1. Demonologia i 2. Leki i choroby (po największej części wycinki i wypisy z dzieł i pism rozmaitych, lecz także i spostrzeżenia własne lub przez kogoś innego zebrane. Należy rozsortować i uporządkować.) 3. Opowieści ludowe wszelkiego rodzaju (bardzo bogaty i ciekawy zbiór baśni oryginalnych, dobrze spisanych, niewiele wypisanych skądinąd). 4. Gry i zabawy (niewiele, lecz dobrze opisane i ciekawe). 5. Do gwary mazowieckiej (bardzo niewiele i niedojrzałe). Dodatek – wycinki z »Czasu« 225 �(o wierzeniach ludowych, ze świata roślinnego i zwierzęcego) i »Kłosów« (opis sobótki w okolicy Pilicy).” Obecnie w tece znajdują się materiały wskazane przez Kopernickiego. Rękopisy zawarte w tece były tylko w niewielkiej części wykorzystane przez Kolberga w Mazowszu cz. I–V (T. 24–28), pozostałe są wydane w cz. VI i VII Mazowsza (T. 41 i 42) i w suplemencie do tomów 24–28 (T. 80). Nieliczne zapisy z innych regionów, m.in. z Kujaw i z Lubelskiego, zamieszczone były przez Kolberga w odpowiednich monografiach w XIX w. (T. 3–4 i 16–17) lub wydane obecnie w suplementach do nich (T. 72/II i T. 75). Teka 2. Mazury podlaskie. Mińsk, Łuków, Radzyń, Siedlce Sygn. Archiwum PTL: 1223–1226, łącznie kart 48. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze podlaskie (Radzymin, Kałuszyn, Siedlce, Łuków), opis zawartości: „Obfite zbiory. Monografia tej części Mazowsza w pełni już do druku przygotowana jako tom 3” 1. W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki tej dotyczy tylko krótka notatka na marginesie informacji o tece 1: „Teka 2 całkiem wyczerpana”. Obecnie teka zawiera zapisy terenowe Kolberga i jego czystopisy związane ze wskazanym tytułem regionem Mazowsza, są to głównie pieśni i opisy wesel. Cztery karty (sygn. 1125, k. 1-4) są fragmentami czystopisu części III Mazowsza przeznaczonego dla drukarni, o czym świadczą notatki skierowane do zecera. Prawie wszystkie materiały zawarte w tej tece zostały wydane przez Kolberga w tomie Mazowsze cz. III (T. 26), a pozostała niewielka cześć później w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42). Nieliczne, tam niedrukowane, znajdują się w suplemencie do monografii Mazowsza (T. 80). Wiele ballad zamieścił Kolberg jeszcze przed wydaniem Mazowsza w tomie Pieśni ludu polskiego (T. 1). Na kartach zapisów terenowych zanotowane są także pojedyncze pieśni i melodie z innych regionów Mazowsza, oraz z Sandomierskiego, Lubelskiego i Radomskiego. Te ostatnie wydane zostały w suplementach do odpowiednich monografii (T. 71, 75 i 77). Teka 3. Teki nr 3 nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazury pruskie (Lec, Ełk, Osterode itd. ku Królewcu), opis zawartości: „Monografia w znacznej części gotowa do 1 Tom III Mazowsza wydał Kolberga w 1887 r. 226 �druku. Rękopis ks. Gizewiusza (aneks), materiały otrzymane od dra Kętrzyńskiego i inne źródła w odpisach i wycinkach”. Spis zawartości1 wykonany przez Kopernickiego w r. 1890 jest bardzo dokładny: „1) Wypisek ze Słow. geograf. o dzisiejszej prawowierności Mazurów (kilkanaście wierszy). Kilka wyrazów gwary miejscowej. No 40 »Kuriera Polskiego« z artykułem wstępnym o Mazowszu pruskim. Pieśń dożynkowa z Osterode (Kraplewo), bez melodii. Wypisek z »Bibl. Warsz.« 1848 (kilka pieśni weselnych z melod.). Notatka własna: n[umery] pieśni z Osterode podanych już w ser. pierwszej. Karłowicza [Dziesięć] pieśni mazurskich (odbitka ofiarowana mnie). Toeppen Aberglauben aus Masuren, wyd. 2, Gdańsk 1867. Prusko-polski kalendarz 1884 Osterode. Notatka bibliograficzna o dziele Brauna Bilder aus Masuren, Lyck 1888. Notatka z »Wędrowca« 1882 o Mazurach (nie etnograf.). Melodia piosnki od Serocka. Brulion sprawozdania o swej wycieczce do Prus i Poznania z dodaniem drobnych wypisów i notatek. Kilka n[umerów] »Gazety Leckiej« gotykiem drukowan. z r. 1875. Wypiski z Wójcickiego Stare gawędy o podaniach ludowych. Reise Karte der Prov. Preußen. [Dwie] książki drobne ludowe wydane w Hamburgu, jako wzór zepsute[go] języka i gotyckiego druku. Rozmaite notatki wypisane z »Wędrowca« o nazwach miejscowości itp. Wycinek drukowany felietonu »Dzien. Poznańsk.« z r. 1868 z art. Kętrzyńskiego O Mazurach. Powiastka dla ludu drukowana w Hamburgu nie gotykiem. Kętrzyński O Mazurach, Poznań 1872. Wypisy rozmaite o Mazowszu pruskim z artykułów Kętrzyńskiego w »Tygodn. Ilustr.« z r. 1881 nr 298 – wiadomości ogólne. Brulion początku przedmowy do dzieła o Mazowszu pruskim z notatkami bibliograficznymi. Wszystko to zużytkowane do następnego działu materiałów przygotowywanych do druku. 2) Materiały przysposobione już przez O.K. [tu szczegółowy spis zawartości rękopisu wydanego w tomie 40 Dzieł wszystkich, s. 3–470]; 3) Zbiory rękopiśmienne: pieśni Kętrzyńskiego z których poprzedni dział wyrobiony i bruliony do tegoż.” W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU obok nazwy tej teki jest niedatowana notatka, że została ona wypożyczona Bibliotece PAU. Zawartość teki znajdującej się wówczas w zbiorach PAU została rozproszona we wrześniu 1939 r., po wkroczeniu Niemców do Krakowa 1 U góry pierwszej strony notatka Kopernickiego: „+ książki i brosz. drukowane” oraz Udzieli: „do tego jest rękopiśmienny zbiór pieśni Gizewiusza”. 227 �w uzasadnionej obawie przed zniszczeniem jej przez okupantów. Rękopis tomu Mazury pruskie schowano w Muzeum Przyrodniczym PAU bez karty tytułowej i wstępu Kolberga. Nie wszystkie wskazane przez Kopernickiego rękopisy i druki zostały odnalezione po wojnie, brak m.in. wstępu Kolberga do tomu Mazury, wielu notatek, brulionu sprawozdania z podróży, mapy itd. W zbiorach BN PAU i PAN w Krakowie są obecnie następujące fragmenty dawnej teki mazurskiej: sygnatura 3208 – Kolbergowski rękopis tomu Mazury pruskie; sygn. 3891, 3892 i sygn. 2184 (dawniej 2183) k. 88–143 – pieśni w rękopisach W. Kętrzyńskiego i innych osób; sygn. 2559 II – rękopis Pieśni ludu znad górnej Drwęcy […] G. Gizewiusza. Teksty te zostały wykorzystane w T. 40 Mazury pruskie. W zbiorach BN PAU i PAN zachowały się także dwie „książki drobne ludowe wydane w Hamburgu”. Książka Aberglauben aus Masuren M. Toeppena z glosami Kolberga znajduje się od roku 1945 w rękach prywatnych. Teka 4. Łomża, Augustów, Tykocin, Bielsk Sygn. Archiwum PTL: 1127–1135, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze nadnarewskie (Łomża, Tykocin, Bielsk, Augustów, Suwałki), opis zawartości: „Pieśni, obrzędy, zwyczaje i varia. Notaty Osipowicza, Połujańskiego i innych. Publikacje Glogera. Wycinki i wypisy”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Wyczerpana zupełnie dla Mazowsza T. V. Pozostało nieco odpadków rozmaitych i szczegółów, które mogą być zużytkowane do czyjegoś opracowania o tejże okolicy. Same przez się zaś materiału żadnego nie stanowią”. Obecnie w tece znajdują się rękopisy A. Osipowicza i A. Połujańskiego wykorzystane przez Kolberga w cz. V Mazowsza (T. 28) oraz przez późniejszych wydawców w tomach Mazowsze cz. VI i VII (T. 41–42), ponadto nieliczne Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii opublikowane w cz. V Mazowsza oraz melodie taneczne z przyśpiewkami wydane w r. 1857 w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Nieliczne są zapisy terenowe z innych regionów, te zamieszczono w Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46) i w Łęczyckiem (T. 22 i 78). Nie ma dziś w tej tece ani w innym miejscu archiwum Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Z. Glogera. 228 �Teka 5. Płock, Dobrzyń, Pułtusk, Kurpie Sygn. Archiwum PTL: 1136–1140, łącznie kart 236. Tytuł Kolberga z r. 1886: Mazowsze stare (Płock, Dobrzyń, Lipno, Mława, Pułtusk, Ostrołęka), opis zawartości: „Kurpie; znaczne do ich opisu materiały; notatki Jahołkowskiego i moje. […] Zaliczam tu i monografię Ziemi Dobrzyńskiej publikowaną już przez Akademię (mieści się w »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom VI”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni szlacheckich, miejskich i dworskich, nie uporządkowany, z melodiami; b) podobnyż zbiór tańców z przyśpiewkami (między nimi zamieszały się pieśni z melodiami); c) osobno niewielka ilość tańców z Płockiego; wszystko to po przejrzeniu przez muzyka i uporządkowaniu, gdy się sprawdzi z wydanymi już melodiami i tańcami, że jest coś nieznanego dotąd a godnego pamięci, może być wydane osobno jako dodatek do Mazowsza; d) nazwy wsi i rodowe z Płockiego i Kurpiów; e) wycinki i odpadki rozmaite w niewielkiej ilości.” Materiały znajdujące się obecnie w tej tece w większości dotyczą Mazowsza i zostały wydane przez Kolberga w cz. IV monografii tego regionu (T. 27) lub przez późniejszych wydawców w cz. VI i VII (T. 41–42) i w suplemencie do Mazowsza (T. 80). Wiele zapisów pieśni pochodzi z innych regionów, z Mazur, Radomskiego, Kaliskiego, Łęczyckiego, Lubelskiego, Chełmskiego, Pokucia, Podola oraz z Krakowskiego i Podhala, zostały one wydane przez Kolberga w odpowiednich tomach lub obecnie w suplementach do nich i w nowych monografiach. Zapisy, których pochodzenia regionalnego nie udało się ustalić, przeznaczono do tomu Miscellanea. Teka 6. Prusy zachodnie, Kaszuby, Połaby, [z późniejszym dopiskiem:] Łużyce Sygn. Archiwum PTL: 1141–1155, łącznie kart 231. W spisie Kolberga z r. 1886 jako zawartość tej teki wymienione są trzy zespoły o odrębnych tytułach: „[1] Prusy zachodnie: pieśni, wesela, zwyczaje itd. od Torunia, Gdańska, Malborka, Elbląga, z Warmii. Notatki i wypisy. [2] Kaszuby: rozprawa Hilferdinga (w tłumaczeniu z ros.), dodatki moje i innych, jak np. Cejnowy. Publikacje tegoż (aneks). Wycinki. [3] Połaby i Łużyce: rozmaite wyciągi i wypisy z dzieł.”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Prusy zachodnie, wypisy z rozmaitych dzieł i pism, przeważnie z »Przyjaciela Ludu«, liczne notatki bibliograficzne 229 �z cennymi wskazówkami przy opracowaniu tej części kraju. Dużo własnych spostrzeżeń i zapisków z Waplewa, Nawry i innych okolic w brulionach ołówkiem lub piórem. Wszystko to po przepisaniu na czysto i uporządkowaniu będzie uzupełnieniem bardzo ważnym teki 3-ciej i razem z tym złoży się na 2 tomy lub jeden ogromny; b) Kaszuby, połowę stanowi przełożona przez O.K. rozprawa Hilferdinga o Słowianach przybałtyckich, resztę stanowią wypiski, wyciągi, notatki i wskazówki z innych dzieł. Dopełnieniem tego są własne zapiski odnoszące się do Kętrz[yńskiego]1, zwyczajów i muzyki ludowej Kaszub; starczy na rozprawkę osobną do »Zb[ioru] Wiad[omości]«; c) Łużyce, notatki i wypisy przeważnie językowe (ze Schleichera), pieśni (z Haupta i Szmalera) i trochę własnych zapisków, przyda się komuś jako garstka materiałów dodatkowych.” Obecnie teka zawiera głównie zapisy terenowe Kolberga z Pomorza sporządzone w czasie podróży w r. 1875 oraz wypisy z literatury i tłumaczenia prac na temat tego regionu. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga wspomnianych przez niego publikacji Cejnowy. Większość tekstów i melodii z tej teki, także Kolbergowski przekład rozprawy A. Hilferdinga i słownik gwarowy oparty na opracowaniach G. Pobłockiego, A. Hilferdinga i własnych zapisach Kolberga, została wydana w monografii Pomorze (T. 39). Ponadto w tece 6 przechowywana jest niewielka liczba zapisów terenowych pieśni i melodii z Mazowsza, Kujaw i Poznańskiego wydanych w suplementach do odpowiednich monografii (T. 41–42, 72, 74), oraz notatki i odpisy z literatury na temat Łużyczan. Te ostatnie, m.in. pieśni przepisane ze zbioru J. A. Smolerja Pjesnički hornych a deľnych Łužiskich Serbow (Grymi 1841–1843), razem z pieśniami z innych rękopisów opublikowano w T. 59/I Materiały do etnografii Słowian zachodnich. Łużyce. Pominięto natomiast w Dziełach wszystkich niewielkie objętościowo wyciągi słownikowe z pracy A. Schleichera Laut- und Formenlehre der Polabischen Sprache (St. Petersburg 1871). Teka 7. Kujawy, Gostynin, Łęczyca Sygn. Archiwum PTL: 1156–1158, łącznie kart 64. W spisie Kolberga z r. 1886 na zawartość teki składają się dwie części z odrębnymi tytułami: „Łęczyckie i Gostyńskie. Pieśni, wesela, varia. 1 Prawdopodobnie chodzi o pracę W. Kętrzyńskiego O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich, Lwów 1882. 230 �Publikacje W. A. Maciejowskiego i notaty z Mazewa. Wyciągi i druki” oraz: „Kujawy. Odpadki od wydanej w r. 1867–1869 z własnych funduszów monografii w 2 tomach pt. Lud, seria 3 i 4.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 tytuł: Kujawy, Łęczyckie, Gostynin, zawartość: „Wszystko wyczerpane w serii III–IV Kujawy i XXII Łęczyckie. Zostały odpadki muzyczne; melodie pieśni i tańców, nie przekreślone przez O.K., więc mogące się przydać komuś, o ile podobne lub takie same nie zostały już podane przez O.K. w innych seriach”. Na obwolucie dla zespołu o sygn. 1156 (k. 43) notatka Kopernickiego zbliżona w treści do przytoczonej wyżej: „Melodie pieśni i tańców nie poprzekreślane p[rzez] O.K., prawdopodobnie nie były drukowane bądź z tej przyczyny, że podobne lub takie same pieśni podał już z innych okolic, bądź jako podrzędniejsze opuścił przez oszczędność przy wydawaniu Kujaw i Łęczyckiego. Znawca może tu znaleźć coś godnego uwagi, dlatego wszystko złożywszy razem, zachowuję do szczęśliwego użytku czyjegoś. K.” Obecnie teka zawiera zapisy z Kujaw i graniczących z nimi powiatów Mazowsza oraz z Łęczyckiego, w dużej części wydane przez Kolberga w cz. I i II Kujaw (T. 3–4), w Mazowszu (T. 24–26 i później w T. 41–42), w Łęczyckiem (T. 22) oraz w Pieśniach ludu polskiego (T. 1). Materiały niedrukowane przez Kolberga zamieszczone zostały w suplementach do tych monografii (T. 72, 78 i 80). Nie ma w tece publikacji W. A. Maciejowskiego wymienionych przez Kolberga, nie ma ich także w innych zespołach spuścizny Kolberga. Teka 8. Kalisz, Sieradz, Piotrków, Wieluń Sygn. Archiwum PTL: 1159–1165, łącznie kart 379. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kaliskie (Kalisz, Konin, Sieradz, Piotrków, Wieluń, Częstochowa), opis zawartości: „Wyciągi z akt, odpisy. Pieśni, tańce, bajki, zwyczaje, przysłowia, przesądy i varia. Monografia w połowie dokończona.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały o ile możności uporządkowane i przysposobione do druku w działach następujących: 1. Czary, przesądy, leki, wróżby, przepowiednie, a. – wypiski z notat Pstrokońskiego o b. woj. sieradzkim wyd. p[rzez] Szaniawskiego w »Bibl. Warsz.« 1851; b. – nieco własnych notat; c. – wypisy z innych pism i dzieł; d. – o jędzach w Polsce, o wiłach i zmorze (rękop[isy] po Kucharskim); e. – demonologia (o strachach 231 �itp.), własne notatki, wypisy i rękopisma po Kucharskim; 2. Opowieści. Przysłowia. Gry i zabawy. Bajek sporo zapisał sam, niektóre jednak bodaj czy nie wypisane bez wskazania miejsca, warto poszukać, czy nie były drukowane? Jedna, Meteor zbożowy, skrócone z drukowanej w »Zorzy« Grajnerta. Przysłów nie ma, gier 2 (wypisane z notat o woj. sieradzk.); 3. Pieśni, paczka spora z melodiami (przed oddaniem do druku przejrzeć należy i uporządkować); 4. Tańce, bez ładu zebrane wiele rzeczy rozmaitych, piosnki bez melodii, opis sobótki, pieśni weselne; 5. ditto – mnóstwo melodii po większej części z krótkimi śpiewkami, wiele jest z Kieleckiego i innych miejsc, lecz nie z Kaliskiego.” Obecnie zawartość teki stanowią głównie zapisy Kolberga z regionu wskazanego tytułem i skrótowo scharakteryzowane przez Kopernickiego. Są to przede wszystkim rękopisy przygotowywany przez Kolberga do wydania jako druga część Kaliskiego i opublikowane później w tomie Kaliskie i Sieradzkie (T. 46) i Kaliskie. Suplement od tomu 23 (T. 79). Ponadto znajdują się w tece 8 dość liczne zapisy pieśni z innych regionów wydane przez Kolberga w tomach: Sandomierskie, Kujawy, Poznańskie, Radomskie, Łęczyckie i Mazowsze (T. 2, 3–4, 9–13, 20–21, 22, 24–25), pozostałe spoza Kaliskiego opublikowano obecnie w suplementach do tych monografii (T. 71–74, 77–80). Teka 9. Poznańskie Sygn. Archiwum PTL: 1166–1169, łącznie kart 34. Tytuł Kolberga z r. 1886: Poznańskie, opis zawartości: „Odpadki od materiałów z Wielkopolski, użytych w latach 1875–1882 przy wydawnictwie z pomocą Akademii 7 tomów dzieła Lud, seria IX, X, XI, XII, XIII, XIV, XV. Spis nazw. W »Zbiorze Wiadomości do Antropologii [Krajowej]« tom 1, umieszczono rzecz o gwarze wielkopolskiej”. W opisie Kopernickiego z r. 1890: „Doszczętnie wyczerpana. Zostawione tylko długie spisy nazw wsi, miejscowości i rodowe i na okaz 1 egz. zapisanego szematyzmu Tow. Przy[jaciół] Nauk dla wiadomości, jakie tam miał źródła etnograficzne O.K. przy opracowaniu Poznańskiego.” Obecny stan teki zgadza się z charakterystyką Kolberga i Kopernickiego. Rękopisy wykorzystane w monografii Wielkopolski usunął już prawdopodobnie Kolberg. Pozostawione w tece niedrukowane przez niego zapisy, m.in. oracje weselne, spisy nazwisk, wykorzystane zostały w suplemencie 232 �do Poznańskiego (T. 74). Zachowany w tece fragment ankiety Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk pt. Szematy W. Ks. Poznańskiego z r. 1858 wypełniony był w Nowym Mieście (wówczas pow. Pleszew). Wspomniana przez Kolberga Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, zamieszczona w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, przedrukowana jest w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63), s. 342–388. Teka 10. Śląsk Sygn. Archiwum PTL: 1170–1174, łącznie kart 92 oraz nadbitka artykułu S. Udzieli z 1906 r. licząca 74 strony. Tytuł Kolberga z r. 1886: Szląsk pruski i austriacki, opis zawartości: „Wypisy i notaty z pism różnych. Bajki (własnego zbioru) i trochę pieśni”. Opis Kopernickiego1 z r. 1890 zachowany w tece 10: „Z własnych materiałów jest kilkanaście ciekawych bajek dosłownie z ust ludu spisanych, nieco pieśni z melodyjami i szkice ubioru męskiego (stanie na artykuł do »Zbioru Wiadom.«). Reszta luźne wypisy, wycinki, notatki i wskazówki.” Obecnie teka zawiera rękopisy Kolberga wydane w tomie Śląsk (T. 43), w tym zapisy terenowe bajek śląskich, oraz nadbitkę artykułu S. Udzieli, który w r. 1906 zamieścił znaczną część zawartości tej teki w artykule pt. Szląsk Górny w tomie VIII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. Poza materiałami ze Śląska w tece znajdują się pojedyncze zapisy z Kaliskiego, Kieleckiego, Krakowskiego, Radomskiego i Mazowsza wydane w T. 5, 18, 21, 24, 27, 41 i 46. Teka 11. Górale. Nowy Targ, Nowy Sącz, Jasło, Spisz Sygn. Archiwum PTL: 1175–1177, łącznie kart 256. W spisie Kolberga z r. 1886 dwa tytuły i opis zawartości również podzielony na dwie części: „Górale tatrzańscy i nowotarscy. Wycinki i wypisy. Pieśni, tańce, muzyka, notaty bibliograficzne i varia” oraz „Spisz. Trochę pieśni, nut i notaty.” Opis Kopernickiego nie zachował się. Według Karola Hławiczki2, który oglądał tekę 11 w roku 1936, znajdował się w niej wtedy przygotowany przez Zdziarskiego w roku 1905 rękopis pt. Sąde[c]czyzna i Podhale, który obecnie przechowywany jest w Muzeum 1 2 Rkp. w tece 10 Śląsk, Arch. PTL sygn. 1170, k. 42. K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” 1936, nr 17 (164). 233 �Etnograficznym w Krakowie. Zdziarski, przygotowując materiały Kolberga do druku, uporządkował rękopisy zawarte w tece według swoich potrzeb, zmieniając układ nadany przez Kolberga, i włączył do swego rękopisu jedną kartę z Kolbergowskimi zapisami ośmiu melodii wyjętą z teki 11. Przechowywane w tece 11 zapisy zostały opublikowane w tomach Góry i Podgórze (T. 44 i 45), stanowiąc tam podstawowy zasób źródeł dotyczących Górali. Zamieszczono tam także melodie z karty znajdującej się obecnie w rękopisie Zdziarskiego w Muzeum Etnograficznym (nr inw. I/369/ Rkp MEK, k. 229). Zapisy folkloru słowackiego opublikowano w T. 59/II Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja. Nieliczne notatki i zapisy folkloru z innych regionów są zamieszczone w tomach: Krakowskie (T. 6 i 73), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), Pokucie (T. 29–30), Kieleckie (T. 76), Mazowsze (T. 24–25, 28, i 41–42) oraz przeznaczone do tomu Miscellanea. Teka 12. Podgórze, Myślenice, Wadowice Sygn. Archiwum PTL: 1178–1184, łącznie kart 109. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podgórze krakowskie po Myślenice (Mogilany, Kalwaria, Wadowice, Oświęcim), opis zawartości: „Monografia w pełni materiałów w większej części oryginalnych (z muzyką) przygotowana, czeka układu i wykończenia”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „A. Materiały własne (w zupełnym nieładzie). Spory zbiór rozmaitego rodzaju, przeważnie pieśni i muzyki, inne wszelkie szczegóły na niezliczonych świstkach. Materiał ciekawy, na monografię nie wystarczy, lecz dużo wiadomości dorywczych, a autentycznych, zasługuje na uporządkowanie i wydanie. B. Wypiski i wycinki z rozmaitych źródeł. Wskazówki do opracowania etnograficznego Podgórza. C. Rękopism – inwentarz gospodarski wsi Głogoczowa z r. 1815.” Obecnie teka zawiera materiały z terenu wskazanego tytułem, są to przeważnie czystopisy Kolberga, w części przygotowywane do monografii Podgórza. Ponadto znajdują się tam kopie rękopisów Kolberga wykonane przez W. Kosińskiego (teksty) i osoby nieznane (nuty oraz część tekstów). Kosiński przed rokiem 1914 przygotowywał do druku materiały Kolbergowskie z tej teki i jego rękopisy są śladem tej pracy. Zapisy przechowywane w tece 12 zostały częściowo opublikowane przez Kolberga w cz. I Krakowskiego (T. 5), a pozostałe wydano w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), w suplemencie do 234 �Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w Tarnowskiem–Rzeszowskiem (T. 48). Inwentarz Głogoczowa nie zachował się w spuściźnie Kolberga, jego notatki z tego dokumentu zamieszczono w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/I). Część rękopisów z teki 12 i ich kopii przeniesiona została przed rokiem 1953 do nowej teki 12a, zob. niżej. Teka 13. Kraków Sygn. Archiwum PTL: 1191–1194, łącznie kart 282. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kraków i okolica, opis zawartości: „Pieśni, podania, wycinki z gazet i wypisy, suplementa. Odpadki od drukowanych już rzeczy w 4 tomach dzieła Lud, seria V, VI, VII i VIII, wydanego z pomocą Akademii w latach 1870–1875”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Odpadki, bardzo niewiele lub nic niewarte od rzeczy wydanych w Krakowskiem. Składają się w połowie z wycinków i wypisów najrozmaitszych z innych dzieł, a połowie z notatek własnych, przeważnie muzycznych”. Na obecną zawartość teki 13 składają się rękopisy i nieliczne wycinki i druki, przeważnie związane z regionem krakowskim i w większości opublikowane w T. 5. Przeważają rękopisy Kolberga – zapisy terenowe pieśni i melodii, a także czystopisy pieśni pochodzących z jego badań i ze źródeł drukowanych oraz notatki na tematy poruszane w monografiach regionalnych. Ponadto znajdują się tu rękopisy Antoniny Konopczanki: dwa zbiorki przyśpiewek, każdy liczący kilkadziesiąt tekstów, oraz dwa zeszyty ze zredagowanymi przez nią bajkami, podaniami i materiałami wierzeniowymi, te ostatnie rękopisy oparte są na jej bezpośrednich zapisach zawartych w tzw. raptularzu, przechowywanym dziś w tece 45 Miscellanea. W tece 13 znajduje się także obszerny zbiór przyśpiewek do krakowiaków z całej Polski, liczący ponad 2800 tekstów. Razem z podobnym zbiorem przyśpiewek do kujawiaków, oberków i mazurów z teki 16 stanowi on tekstowe uzupełnienie do przechowywanego dziś w tece 33 Miscellanea rękopisu kilku tysięcy melodii tanecznych. Wyraźnie wyodrębnionym zespołem są liczące 44 karty notatki pt. Nazwy rodowe mieszkańców miast i wsi (sygn. Arch. PTL 1194/3). Zapisane tam nazwiska pochodzą prawdopodobnie ze źródeł drukowanych (prasa, spisy klasyfikacyjne uczniów itp.), a zasięg geograficzny zbioru obejmuje Galicję zachodnią i znaczną część wschodniej. 235 �Niedrukowane przez Kolberga materiały znalazły się przede wszystkim w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), a także w uzupełnieniach do innych monografii, tj. w tomach 71–72 i 74–80 Dzieł wszystkich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem. Teka 14. Kielce Sygn. Archiwum PTL: 1195–1203, łącznie kart 111. Tytuł Kolberga z r. 1886: Kieleckie (Kielce, Stopnica, Miechów, Olkusz), opis zawartości: „Wycinki z gazet i wypisy. Wesela, notaty i druki. Monografia stanowiąca dopełnienie wiadomości podanych przez ks. Siarkowskiego do »Zbioru Wiadomości do Antropologii Krajowej« (tomy 2, 3, 5 i 7). Wydana z pomocą Akademii w r. 1885–1886 jako Lud seria XVIII i XIX.” Opis Kopernickiego z r. 1890 zanotowany bezpośrednio po informacjach o tece 13: „Podobneż odpadki dwojakiego rodzaju: n[umer]a »Gazety Kieleckiej«, »Ogniska Domowego« itp. Wypisy i wycinki z rozmaitych pism. Materiały drobne, nie użyte do Kieleckiego, przeważnie muzyczne. Z obu tych tek [tj. 13 i 14] żadnej osobnej pracy, nawet drobnej, zlepić nie można, lecz jako materiały cząstkowe do czyjejś pracy dodatkowo przydać się mogą.” Obecnie w tece znajdują się przede wszystkim Kolbergowskie czystopisy pieśni i melodii (ponad 800), pochodzących z jego badań terenowych w Kieleckiem, ponadto Kolbergowskie zapisy bajek, zagadek i przysłów z Kieleckiego, rękopisy Władysława Siarkowskiego (przysłowia i Mapka etnograficzna okolicy kieleckiej) oraz opis zwyczajów sobótkowych zanotowany na prośbę W. Siarkowskiego przez jednego z alumnów seminarium duchownego z Kielc. Poza rękopisami w tece znajdują się liczne egzemplarze czasopism, w tym „Gazety Kieleckiej” z roku 1874 i „Ogniska Domowego” z roku 1876 z artykułami W. Siarkowskiego. Część materiałów z tej teki wykorzystał Kolberg w monografii Kieleckiego (T. 18–19), znaczna część opublikowana została w suplemencie do niej (T. 76), nieliczne zapisy pochodzące z innych regionów (Krakowskie, Przemyskie) zamieszczono w odpowiednich tomach zgodnie z ich pochodzeniem regionalnym (T. 73 i 83). 236 �Teka 15. Tarnów, Rzeszów Sygn. Archiwum PTL: 1204–1207, łącznie kart 208. Tytuł Kolberga z r. 1886: Tarnów. Rzeszów, opis zawartości: „Część Jasielskiego i Sandeckiego. Pieśni z nutą, trochę szczegółów z życia ludu i varia. Odpisy (np. o kuligu itd.)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Spory zbiór pieśni z melodiami z dodatkiem drobnych notatek etnograf. wszelkiego rodzaju na świstkach; b) wypisy z rozmaitych źródeł – niewiele; c) wycinki z gazet – kilku”. Obecnie w tece, zgodnie ze skrótowym wyliczeniem Kolberga i Kopernickiego, znajdują się rękopisy i wycinki z prasy w większości dotyczące regionu określonego tytułem, te wydane zostały w T. 48 Tarnowskie-Rzeszowskie. Ponadto są tam także zapisy terenowe pieśni i melodii z Sanockiego, z Rusi Czerwonej, z Przemyskiego, Krakowskiego, Lubelskiego i Mazowsza zamieszczone w odpowiednich monografiach i suplementach (T. 49–50, 56–57, 73, 75, 80 i 83). W tece znajdują się również nieliczne kopie wykonane przez S. Udzielę, który znaczną część tekstów i melodii z tej teki wydał drukiem pt. Tarnów–Rzeszów w tomie XI „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych” w r. 1910. Ponadto przechowywany jest tu obszerny rękopis nieznanego autora pt. Lud nasz, jego wiara, podania, zwyczaje etc. liczący 55 kart. Notatki w nim zawarte w większości zamieszczone zostały w tomie Tarnowskie-Rzeszowskie (T. 48). Teka 16. Radom, Opatów, Sandomierz Sygn. Archiwum PTL: 1208–1213, łącznie kart 148. Tytuł Kolberga z r. 1886: Sandomierskie (Radom, Końskie, Opoczno, Opatów, Sandomierz), opis zawartości: „Pieśni z nutą, wesela, zwyczaje, powieści, przesądy itp. Wypisy. Z części materiałów wydane zostało w r. 1865 z własnych funduszów dzieło Lud, seria II (Sandomierskie).” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Resztki od Radomskiego i Sandomierskiego, składają się z: a) materiały oryginalne (opis 1–2 wesel, dość sporo pieśni, tańce, po największej części przekreślone, więc już drukowane), rozmaite notatki drobne, b) wypisy i wycinki małej wagi i niewiele; c) trochę wycinków i n[umer]a gazet. Nb. korzyść taka jak z teki 14 (Kieleckie)”. Obecnie w tece znajdują się materiały opublikowane przez Kolberga w tomach Sandomierskie (T. 2) i Radomskie (T. 20–21). Są to zapisy 237 �terenowe pieśni, melodii i bajek, a także opisy wesel, ponadto pieśni zredagowane już do druku i duży zespół melodii tanecznych. Zapisy nie wydane przez Kolberga zostały zamieszczone głównie w suplemencie do Radomskiego (T. 77). W tece tej przechowywany jest także obszerny zespół tekstów przyśpiewek pt. Obertasy i mazurki, nie wymieniony przez Kolberga ani przez Kopernickiego. Jest on skorelowany z rękopisem melodii tanecznych znajdującym się w tece 33 Miscellanea. Na 24 kartach spisanych jest ponad 1800 przyśpiewek pochodzących w większości z badań terenowych Kolberga na terenie Królestwa Polskiego, tj. z Mazowsza, Lubelskiego, Radomskiego, Sandomierskiego, Kieleckiego, Kaliskiego i Kujaw, nieliczne pochodzą z Wielkopolski (22 teksty). Znaczna część opublikowana jest przez Kolberga w różnych tomach, pozostałe zamieszczono razem z melodiami w odpowiednich monografiach lub w suplementach do nich (T. 71–80). Teka 17. Lublin, Biłgoraj Sygn. Archiwum PTL: 1214–1222, łącznie kart 106. W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Lubelskie (Lublin, Lubartów, Krasnystaw, Zamość, Janów), opis zawartości: „Odpadki nieliczne od monografii, której dwa tomy wyszły z druku z pomocą Akademii w latach 1883 i 1884 jako Lud, seria XVI i XVII”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Same odpadki bez żadnej wartości, poprzekreślane przez samego O.K., więc albo drukowane w Lubelskiem, albo przez niegoż odrzucone”. Obecnie w tece 17 znajdują się rękopisy terenowe i czystopisy Kolberga związane z Lubelskiem, rękopisy W. Ciesielskiego i jego rysunki dotyczące również tego regionu oraz nieliczne zapisy folkloru pochodzące z Chełmskiego. Znaczną część materiałów z teki 17 wykorzystał Kolberg w monografii Lubelskie (T. 16–17), pozostałe są opublikowane w suplemencie do tej monografii (T. 75) i w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). W suplemencie do Lubelskiego zamieszczono także 26 rycin Ciesielskiego wraz z ich opisem autorskim i krytycznymi komentarzami Wilhelma Kolberga. W tece 17 przechowywane były również listy Ciesielskiego do Kolberga, w r. 1963 zostały one przekazane do Biblioteki PAN w Krakowie i tam włączone do teki z korespondencją Kolberga (sygn. 2185/1, k. 99–108). 238 �Teka 18. Ruś Czerwona, Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl Sygn. Archiwum PTL: 1223–1229, łącznie kart 93. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona I (Jasło, Sanok, Sambor, Przemyśl), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (głównie z czasopisma ros[yjskiego] »Cztienia«). Pieśni, tańce, zwyczaje, wesela, przesądy, baśni itp., Łemki, Górale nadgraniczni (opis Torońskiego). Materiały w znacznej ilości do kilkotomowej monografii nagromadzone.” Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się, obecnej zawartości teki 18 dotyczyć mogą w części notatki Kopernickiego znajdujące się dziś w tece 38 i przytoczone tu jako opis rękopisów z teki 34 (zob. niżej). Część rękopisów znajdujących się pierwotnie w tece 18, a później w tece 34, obecnie przechowywana jest w tekach Podkarpacie ukraińskie (sygn. 3195–3201 w zbiorach BN PAU i PAN). Jan Biela opracowujący do druku zapisy z teki 18 w swoim wstępie 1 datowanym „Lwów, we wrześniu 1911” wymienia poza rękopisami Kolberga i innych osób także druk: „Kazki zobraw Ignatij z Nikołowicz (Karpiński w Samborskiem – [dopisek Kolberga]) nakładem Jakoba Sawczyńskoho, Lwow 1861, stron 98, 8o . Mieści się tutaj 26 podań ludowych, drukowanych cyrylicą. Tytuł zbiorku i nagłówki poszczególnych kazek przepisał Kolberg ołówkiem w alfabecie łacińsko-polskim i dodał po prze[d]mowie spis rzeczy.” Następnie Biela wymienia jeszcze: „Rękopis z r. 1745 obejmujący 17 kart in folio. Z tych trzy niezapisane, reszta zawiera Pretensje dóbr wsi Olszanicy i Serednicy na groncie spisane anno 1745, tudzież Kontrakt trzyletni browarni Olszanicy in a[nno] 1745”. Obecnie w tece 18 znajdują się pieśni z Krynicy w zapisach terenowych Kolberga, jego odpisy tekstów ze zbiorów: Ż. Paulego Pieśni ludu ruskiego w Galicji i J. F. Hołowackiego Narodnyja pieśni Galickoj i Ugorskoj Rusi („Cztienia” 1863–1867 i 1870), opis wesela z okolic Dubiecka w rkp. nieznanego autora, Ruskoje wesile J. Łozińskiego (Przemyśl 1835) w przekładzie Kolberga oraz nieco wycinków z prasy i notatek. Nie ma natomiast w spuś­c iźnie Kolberga wymienionych przez J. Bielę dokumentów z połowy XVIII wieku dotyczących Olszanicy i Serednicy (pow. Lesko) oraz drukowanego zbioru Kazki (Lwów 1861) Ihnatija z Nikołowicz (Karpińskiego). Wymieniony przez Kolberga „opis Torońskiego”, tj. odpis artykułu A.J. Torońskiego Rusiny–Lemki z Zorji 1 Rkp. wstępu J. Bieli znajduje się w tece 18a, sygn. Arch. PTL 1230, k. 1-3. 239 �halickiej, znajduje się w zbiorach BN PAU i PAN w tece o sygnaturze 3201 (zob. niżej). Przechowywane w tece 18. materiały opublikowane zostały w tomach: Góry i Podgórze (T. 44–45), Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–50), Ruś Czerwona (T. 56) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) – tam przekład opisu wesela J. Łozińskiego. Zapisy w języku ukraińskim pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 19. Ruś Czerwona Sygn. Archiwum PTL: 1238–1244, łącznie kart 476. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona II (Lwów, Żółkiew, Bełz, Złoczów), opis zawartości: „Wycinki i wypisy (z różnych pism lwowskich i »Cztienii« rosyjskich). Pieśni z nutą, tańce, zwyczaje. Materiał najobficiej z Złoczowskiego (mianowicie z Zadwórza, Jaryczewa, Oleska itd.) zebrany”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały ogólnie tyczące się R. Czerwonej, składają się: 1. z małej ilości oryginalnych, przeważnie pieśni, wartość niewielka, 2. wypisy z rozmaitych źródeł, przeważnie pieśni z Hołowackiego »Cztenija«; b) Ze Lwowa i okolic odrobina oryginalnych bardzo małej wartości, przeważnie piosnki z melodiami, trochę wypisów z rozm. miejsc, również niewiele warte; c) z p[owia]tu żółkiewskiego oryginalnych materiałów garstka, przeważnie piosnki z melodiami, moc pieśni wypisanych z Hołowackiego, Wacława z Oleska i Ż. Paulego; d) Z p[owia]tu złoczowskiego bardzo bogaty zbiór pieśni spisanych przez siebie we wsiach Zadwórze i Ubinie, z dodatkiem innych zapisków etnograficznych, wypisy pieśni z Hołowackiego, W. z Ol[eska] i Ż. Paulego.” Materiały z teki 19 przygotowywał do druku W. Grzegorzewicz w r. 1902 i wśród rękopisów Kolberga znajdują się liczne sporządzane przez niego kopie, opracowania tego jednak wtedy nie wydano. W nielicznych przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, tj. rękopisy Kolberga, kopie Grzegorzewicza traktowane były jako źródło w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich. Rękopisy w tece Grzegorzewicz ułożył według powiatów, posługując się notami lokalizacyjnymi Kolberga, a w obrębie materiałów z jednego powiatu rzeczowo zgodnie z planem tomów Ludu. 240 �Obecnie w tece znajdują się wskazane przez Kopernickiego rękopisy dotyczące Rusi Czerwonej, są to zapisy terenowe tekstów i melodii wykonane przez Kolberga przede wszystkim w Zadwórzu, Ubiniu i Lubszy, oraz odpisy ze zbiorów pieśni J. F. Hołowackiego i Ż. Paulego. Są też tam nieliczne notatki Kolberga z czasopism i innych publikacji na temat Rusi Czerwonej. Wszystkie materiały z tytułowego regionu zostały opublikowane w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57). Materiały z innych regionów zamieścił Kolberg w Chełmskiem (T. 34) oraz w Pokuciu (T. 30), pozostałe opublikowano w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51) i Rusi Karpackiej (T. 54–55), a pojedyncze zapisy z Wołynia w suplemencie do tego regionu (T. 84). Teka 20. Ruś Czerwona III, Stryj, Brzeżany, Stanisławów, Tarnopol, Czortków, Bukowina, Pokucie, Ruś Węgierska Sygn. Archiwum PTL: 1245–1257, łącznie kart 693. Tytuł Kolberga z r. 1886: Ruś Czerwona III (Stryj, Brzeżany, Podole galicyjskie), opis zawartości: „Wypisy i notaty. Pieśni z nutami, wesela, tańce (z Barysza, Buczacza). Bojki, ich zwyczaje. A nadto: część Bukowiny i Rusi węgierskiej (z »Cztieni«).” Na oryginalnej okładce teki nad tytułem zapisanym przez Kolberga dwie notatki dwu różnych nieznanych osób: „Kolberg” i „Grzegorzewicz”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Stryj (Bojki) – Orygin[alnych] mater[iałów] bardzo mało i niewielkiej wartości, wypisy, moc z Hołowackiego i innych; 2. Brzeżany – orygin[alnych] prawie nic, wypisy ciekawe; 3. Stanisławów – orygin[alne] materiały bardzo dobre (pieśni, wesele, rozmaite drobne wiadomości spisane w Baryszu), wypisów niewiele z Hołow[ackiego]; 4. Tarnopol – same wypisy! z Hołowack. [i z] »Zorzy« 1860 złą fonetyką; 5. Czortków – same wypisy, parę piosnek oryg[inalnych] licho zapisanych przez kogoś i przysłanych; 6. Bukowina – same wypisy z Hołow[ackiego], i tego bardzo niewiele, wycinki o rabinie sadogórskim; 7. Ruś Węgierska – same wypisy z Hołowackiego, do nich zamieszały się widocznie pieśni z Pokucia, poprzekreślane, więc zapewne już drukowane. Ergo: tylko materiały z Barysza utworzą całość dość pokaźną i cenną, jako cząstkowy materiał do artykułu w »Zbiorze Wiadom.« lub rozdziału w Materiałach drobniejszych O.K. osobno wydanych.” Obecnie w tece 20 znajdują się rękopisy terenowe Kolberga, głównie z Barysza, oraz jego odpisy z różnych druków, m.in. transkrypcja artykułu 241 �J. Łozińskiego Hałahiwki drukowanego w pracy zbiorowej Zorja halickaja jako album na hod 1860, większość stanowią odpisy pieśni ze zbiorów W. Zaleskiego, Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. W rękopisach terenowych Kolberga liczne są szkice zabudowań, sprzętów i ubiorów. Przeważającą część stanowią materiały dotyczące Rusi Czerwonej i Podola (T. 56–57 i T. 47), ale są także pochodzące z Wołynia (T. 36) i z Białorusi (T. 52). Znaczna część odpisów z drukowanych zbiorów pieśni nie ma not lokalizacyjnych, te zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Ponadto w tece 20 znajdują się rękopisy ze zbiorów A. Kucharskiego z zapisami pieśni słowackich opublikowane w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) oraz dotyczące Bojków, które zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54). Materiały z teki 20 przygotowywał do druku w latach 1901–1902 Wojciech Grzegorzewicz, jednak jego opracowania wówczas nie wydano. Podobnie jak w tece 19 również i w tej ułożył materiały według powiatów, których dotyczyły zawarte w tece rękopisy, a następnie rzeczowo. W tece 20 znajdują się wykonane przez niego liczne kopie rękopisów Kolberga. W niewielu przypadkach, gdy nie zachowały się oryginały, kopie Grzegorzewicza w czasie przygotowywania do druku odpowiednich tomów Dzieł wszystkich traktowane były jako źródło. Teka 21/22. Pokucie Sygn. Archiwum PTL: 1258–1260, łącznie kart 175. W spisie Kolberga z r. 1886 były to dwie osobne teki z tytułami Pokucie I i Pokucie II. Opis zawartości pierwszej: „Notaty, wypisy i odpadki materiałów z Kołomyi, Horodenki, Czortowca, Jasienowa itd. użytych do monografii, którą z własnych funduszów wydałem w latach 1882 i 1883 pt. Pokucie tom 1 i 2.” Opis drugiej: „Wypisy i wycinki. Przesądy, czary, podania i kazki. Obejmuje wraz z tańcami obfity materiał do tomu 3 Pokucia1.” W opisie Kopernickiego z r. 1890 teki są połączone i opisane jako jedna: „Same odpadki od Pokucia, zupełnie nie do użycia, chyba jako dodatkowy niby materiał do prac innych, np. kilka piosnek huculskich w rękopismie 1 W latach 1888 i 1889, już po sporządzeniu przytaczanego tu spisu, Kolberg wydał III i IV część Pokucia (T.31-32), 242 �nauczyciela z Ispasa; oryginal[ne:] a) rękopism z Ispasa, b) notatki i bruliony O.K. o wystawie kołomyjskiej, c) kilka piosnek i innych drobnych rzeczy, podobno zużytkowanych już w Pokuciu; wypisy, nic ważnego, ciekawy przekład z czeskiego Wagilewicza rozprawy o Bojkach i Hucułach i Biłousa z ruskiego o kupale.” Na obwolucie dodatkowa notatka Kopernickiego o rękopisie Jurczenki z Ispasa: „Miedzy nimi nie użyte pieśni huculskie z Kosmacza i Brustur”. Obecnie w tece znajdują się dwa rękopisy Bazylego Jurczeńki, nauczyciela z Ispasa, prezentowane na wystawie etnograficznej w Kołomyi i przekazane Kolbergowi przez jej komitet organizacyjny: obszerny rękopis Pieśni (62 karty) i początek rękopisu bajek. Zachowały się także wymienione przez Kopernickiego Kolbergowskie przekłady rozpraw J. Wagilewicza o Bojkach, o Hucułach i na temat wierzeń drukowane w „Časopisie Českého Museum” w latach 1838–1841 i przekład (w znacznej części transkrypcja) rozprawy o obchodach kupały wydanej we Lwowie w 1861 r. (prawdopodobnie autorstwa F. Biłousa). Ponadto w tece tej przechowywane są obszerne odpisy przyśpiewek ze zbiorów Ż. Paulego i J. F. Hołowackiego. Te materiały zostały wykorzystane przez Kolberga przede wszystkim w Pokuciu (T. 30–32), a w Dziełach wszystkich w tomach Podole (T. 47), Ruś Karpacka (T. 54– –55), Białoruś (T. 52), a także w suplementach do Pokucia (T. 81), Przemyskiego (T. 83) i Wołynia (T. 84). Teksty ukraińskie nie mające not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian Wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Z redagowaniem Pokucia związane są znajdujące się tu trzy listy pytań dotyczące różnych problemów etnograficznych, opublikowano je w aneksach w suplemencie do Pokucia (T. 81) jako przykłady metod pracy Kolberga. W tece 21/22 znajduje się też rękopis W. Dundera z pieśniami ukraińskimi i czeskimi, wydanymi odpowiednio do swego pochodzenia w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich, cz. II Czechy, Słowacja (T. 59/II) i Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W r. 1904 pieśni z rkp. B. Jurczeńki pochodzące z Huculszczyzny, wydał S. Zdziarski pt. Pokucie w tomie VII „Materiałów Antropologiczno-Archeologicznych i Etnograficznych”. W Dziełach wszystkich teksty te zamieszczono w Rusi Karpackiej (T. 54–55), podstawą druku były oryginalne zapisy Jurczeńki, a w części ich kopie sporządzone przez Kolberga, niekiedy z zapisanymi przez niego melodiami. 243 �Teka 23. Huculi Sygn. Archiwum PTL: 1261–1280, łącznie kart 356. Tytuł Kolberga z r. 1886: Pokucie III. Hucuły, opis zawartości: „Wycinki i odpisy (z Witwickiego, Wagilewicza, Ilkiewicza itd.) Kraj, pieśni, zwyczaje, skazki. Opryszki. Monografia znacznie już posunięta naprzód.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) luźne notatki i materiały własne na kartkach, ilość niewielka; b) luźne wypisy i wycinki, również niewiele; c) materiały uporządkowane i przygotowane do wydania, składają się po większej części z wyciągów i wypisów ze źródeł rozmaitych, obok tego jest sporo rzeczy oryginalnych przez O. Kolberga zapisanych w Żabiu i Kołomyi i nieco przysłanych mu przez osoby miejscowe.” Obecnie w tece znajdują się materiały Kolberga z Huculszczyzny, na które składają się jego zapisy terenowe, głównie z Żabiego, rękopisy kilku innych osób, oraz liczne wyciągi i wypisy z druków na temat grup etnicznych zasiedlających Karpaty. Kolberg wykorzystał tu prace wydawane w ciągu blisko stu lat – od opisu podróży B. Hacqueta z r. 1790 do zbioru pieśni z r. 1887. Przechowywane są w tej tece także niektóre rękopisy należące do dokumentacji Wystawy Etnograficznej zorganizowanej w Kołomyi w 1880 r. Do nich należy m.in. spis 54 okazów z Kosmacza, w którym poza nazwami przedmiotów podane są nazwiska wytwórców, ceny i nazwiska właścicieli. Kolberg planował wydanie zapisów z Huculszczyzny w ostatniej, piątej części Pokucia i w pewnej części notatki w tece 23. są uporządkowane według planu monografii regionalnej i opatrzone tytułami, np.: „Kraj”, „Lud” (tu m.in. „Chata”, „Rola”, „Pasterstwo”), „Zwyczaje przy uroczystościach”, „Boże Narodzenie”. Większość zgromadzonych materiałów została zamieszczona w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55), ponadto w tomach Ruś Czerwona (T. 56–57) i w suplemencie do Przemyskiego (T. 83). Kilka pieśni wydrukował Kolberg wcześniej w monografii Pokucia (T. 30 i 31). Teka 24. Podole Sygn. Archiwum PTL: 1281–1284, łącznie kart 75. Tytuł Kolberga z r. 1886: Podole rosyjskie, opis zawartości: „Kilkadziesiąt pieśni z nutami. Wycinki, wypisy (z Rollego itd.) i wskazówki bibliograficzne.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zupełnie do niczego. Zawiera trochę wypisów i wycinków o Podolu i garstkę materiałów, tj. pieśni z melodiami i innych drobnych zapisków, które już użyte do artykułu drukowanego 244 �w »Zbiorze Wiadomości«, do nich należą i piosnki z Pobereża przez dra Szopowicza przysłane. W dodatku jest rękopism niewielki jakiejś rozprawki niby historycznej o Podolu przez Jaroszewicza. Można to oddać do Bibl. Jagiellońskiej.” Obecnie w tece znajdują się rękopisy pieśni (teksty i melodie) z Podola zapisane przez Kolberga ze słuchu i wydane przez niego w r. 1888 w „Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej”, jego notatki z publikacji oraz egzemplarze gazet z artykułami na temat regionu. Materiały te zamieszczono w tomie Podole (T. 47). Ponadto w tece przechowywany jest wspomniany przez Kopernickiego rękopis J. Jaroszewicza Pogląd etnograficzno-historyczny na Podole, pominięty w tomie 47 Dzieł, ponieważ nie ma wartości jako źródło etnograficzne lub historyczne. Rękopis Z. Moszyńskiej z pieśniami z Pobereża i jego kopia wykonana przez H. Szopowicza, wymienione przez Kopernickiego, zostały przeniesione do teki 25 Ukraina, ale nie wiadomo przez kogo i kiedy. Nieliczne zapisy pieśni z Mazowsza zamieścił Kolberg w monografii tego regionu (T. 28), pozostałe spoza Podola drukowane są w tomach Mazury pruskie (T. 40) i Mazowsze cz. VII (T. 42), a ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczono w Materiałach do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 25. Ukraina Sygn. Archiwum PTL: 1285-1289, łącznie kart 184. Tytuł Kolberga z r. 1886 także: Ukraina, opis zawartości: „Wypisy i notaty. Nieco pieśni z nutami. Drobiazgi. Rękopis po śp. Nowosielskim (Marcinkowskim) pozostały jako tom 3 jego Ukrainy (dwa pierwsze tomy wyszły z druku w Wilnie) obejmujący pieśni i opis wesela (aneks)”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Materiały oryginalne składają się jedynie ze zbioru melodyj i pieśni spisanych przez samego O.K. w Warszawie od służby dworskiej mieszkających tam panów ukraińskich. Przydadzą się jako uzupełnienie zbioru p. Zimmerowej w »Zbiorze Wiadom.«, albo do innej podobnej pracy; b) wypisy, wycinki i notatki z najrozmaitszych źródeł, ostatnie niezmiernie cenne dla każdego, kto pracuje nad etnografią Ukrainy. Nb. Te rzeczy warto wybrać i oddać do użytku p. Z. Wolskiego dla zamierzonej przez niego bibliografii etnograficznej polskiej.” Na obwolucie podteczki o sygn. 1285 notatki Kopernickiego: „Melodie i pieśni ukraińskie po największej części spisane przez samego O. K. 245 �w Warszawie od służby dworskiej panów ukraińskich tam mieszkających, np. podobno p. Tytusa Piotrowskiego z Rozalówki w pow. kijowskim (mylnie zaznaczono: w owruckiem gub. mińskiej!). Nieco piosenek przysłanych mu przez inne osoby. Nb. nie ma zeszytu spisanego przez p. Leokadię Kopernicką, bratową moją, który posłałem Kolb. z Kijowa w r. 1858 czy 59.” Obecnie w tece znajdują się materiały wymienione przez Kolberga oraz druk: Pieśni ludu ukraińskiego. Dumki na fortepian, w opracowaniu P. Leo­narda (Warszawa 1856), zawierający 35 utworów. Nie ma dziś w spuściźnie Kolberga rękopisu A. Marcinkowskiego wymienionego wyżej w opisie zawartości tej teki. W roku 1883 obok informacji o rękopisie Marcinkowskiego Kolberg odnotował: „w ręku dra Kopernickiego” (notatka w spisie tek z 7 maja 1883, rkp. w BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), jednak w późniejszych spisach tek z lat 1886 i 1887 rękopis Marcinkowskiego jest wymieniany jako znajdujący się w tece 25. Ponieważ notatki Kopernickiego na temat zawartości teki 25 są niepełne, dotyczą tylko jej części, nie wiadomo czy rękopis ten znajdował się w tece w czasie, gdy opiekował się nią Kopernicki, czy został z teki wyjęty jeszcze przez Kolberga, czy później przez inne osoby. Brak również informacji o rękopisie L. Kopernickiej, wspomnianym przez I. Kopernickiego. Pieśni i melodie ukraińskie zapisane przez Kolberga zostały zamieszczone w kilku tomach: Wołyń (T. 36 i 84 ), Podole (T. 47), Białoruś-Polesie (T. 52) oraz Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Również w tych tomach zostały wydane nieliczne w tej tece odpisy pieśni ze zbiorów innych autorów (m.in. Mykoły Łysenki) i rękopisy innych osób, np. pieśni z Podola zapisane przez Z. Moszyńską. Teka 26 Zawartość dawnej teki nr 26 podzielona jest obecnie na dwie jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3206 i 3207). Tytuł Kolberga z r. 1886: Wołyń, opis zawartości: „Wycinki, wypisy i notaty. Wesela, pieśni, zwyczaje, tańce i muzyka od Kowla, Łucka, Żytomierza i Zwiahla”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka pieśni z melodiami spisanych przez samego O.K. w okolicach Kowla (najwięcej), Lubomli, Dubna i Żytomierza, miedzy nimi jest parę opisów wesel, tańce, trochę innych materiałów i notatek. Nb. można złożyć z tego cały tom niezbyt szczupły; 246 �b) Wypisy, wycinki i notatki z rozmaitych źródeł, stosunkowo do oryginalnych w liczbie niewielkiej; c) Rękopism oprawny Prusinowskiego, bajki wołyńskie, spisane przez niego w r. 1835 i opowiedziane przez niego, bardzo ciekawe i warte rychłego wydania w »Zbiorze Wiadom.«.” W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU odnotowano brak tej teki, być może była już wówczas przekazana do Biblioteki PAU. Zachowane rękopisy z dawnej teki 26 znajdują się obecnie w BN PAU i PAN w dwu zespołach wymienionych wyżej. Teka 27 Zawartość danej teki nr 27 podzielona jest obecnie na cztery jednostki archiwalne znajdujące się w zbiorach BN PAU i PAN (sygn. 3202–3205), zaś materiały ikonograficzne znajdują się w tece rycin w Archiwum PTL (teka 47, sygn. 1354/III). W spisie Kolberga z r. 1886 tytuł: Ruś Chełmska i Podlaska, opis zawartości: „Wypisy i bibliografia. Materiały wzięte z Gołębiowskiego, Kunickiego itd. Inne zebrane i dostarczone na miejscu w obfitości wraz z notatami dotyczącymi języka. Monografia uporządkowana i przygotowana do druku”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Kupa odpadków wszelkich od tomu I-go [tj. Chełmskiego cz. I, T. 33], b) pieśni i tańce z grubsza uporządkowane, materiały na tom II, c) wierzenia, czary, wróżby, przysłowia, bajki, materiały na tom III.” Zachowane rękopisy z tej teki znajdują się w czterech zespołach wymienionych wyżej oraz w tece 47. Teka 28. Polesie Sygn. Archiwum PTL: 1290–1291, łącznie kart 97. Tytuł Kolberga z r. 1886: Polesie wołyńskie i Pińszczyzna, opis zawartości: „Wypisy różne (przeważnie z Zienkiewicza). Nieco oryginalnych pieśni i nut. Wycinki i wskazówki bibliograficzne”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) 3–4 melodie z Mozyrskiego i Owruckiego, które znalazłem zabłąkane w tece Wołynia i tu przełożyłem; 2) jakaś bajeczka o Żydzie (z Kobryńskiego) zapisana przez samego O.K. Resztą są to tylko wypisane z dzieła R. Zieńkiewicza (wszystkie podobno) pieśni zwyczajne i obrzędowe, bez żadnej melodii, w dodatku wypisy i notatki 247 �z rozmaitych źródeł. Na koniec niewielka paczka pieśni przez kogoś spisana w Borowej w Pińszczyźnie. Nie wiadomo, czy dobrze, bo językiem wołyńskim, lecz nie poleskim, białoruskim, zupełnie odmiennym od Zieńkiewicza. Te pieśni wszystkie były już drukowane w XIII tomie »Zbioru Wiadomości« i na rękopisie poprzekreślane. Wszystkie wyrzuciłem. Ostatecznie w tej tece nic nie ma oprócz przepisanego Zieńkiewicza, i to podobno z błędami fonetycznymi.” Obecnie w tece znajdują się Kolbergowskie odpisy ze zbioru R. Zienkiewicza Piosenki gminne ludu pińskiego (Kowno 1851), nieliczne zapisy melodii wykonane przez Kolberga, odpisane przez niego fragmenty artykułów z prasy i noty bibliograficzne prac odnoszących się do Polesia. Materiały te zostały wydane w tomie Białoruś-Polesie (T. 52) razem z innymi związanymi z Białorusią, tylko dwie pieśni zamieszczono w suplemencie do Wołynia (T. 84). Teka 29. Białoruś, Grodno Sygn. Archiwum PTL: 1291–1297, łącznie kart 155. Tytuł Kolberga z r. 1886: Białoruś (Grodno, Mińsk, Witebsk), opis zawartości: „Zwyczaje, obrzędy, pieśni, notaty, wypisy (przeważnie z ros. Statisticzeskije opisanie guberni grodzieńskiej).” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Jest kilkadziesiąt melodyj pieśni z rozmaitych stron jako materiał oryginalny. Reszta same wypisy i notatki. NB. jedna kolęda łotewska, którą można będzie dołączyć do pracy p. Ulanowskiej.” Obecnie w tece przechowywane są rękopisy Kolberga dotyczące głównie Białorusi i Litwy, a nieliczne także Mazowsza i Radomskiego. M.in. znajduje się tu zeszyt z zapisami pieśni weselnych z Białorusi z okolic Witebska i z pieśniami z Radomskiego oraz z innych regionów (sygn. 1295). Są to prawdopodobnie najwcześniejsze Kolbergowskie zapisy folkloru. W tece są także noty bibliograficzne, wypisy i notatki z artykułów w czasopismach i z prac zwartych, m.in. z Ludu Gołębiowskiego i z publikacji E. Orzeszkowej oraz wycinki z gazet. Spośród nielicznych rękopisów innych osób wymienić trzeba obszerny artykuł F. Staszica Wycieczka nad brzegi Berezyny (drukowany w „Tygodniku Ilustrowanym” w r. 1863). Rękopis Kolbergowskiego tłumaczenia fragmentów pracy P. Bobrowskiego Grodnenskaja gubernija …, wspomnianego przez Kolberga jako Statisticzeskije opisanie…, wydanej w Petersburgu w 1863 r., znajduje się obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183) w BN PAU i PAN. 248 �Opublikowany został w T. 52 Białoruś-Polesie z szerszym komentarzem Kolberga na temat rozważań Bobrowskiego o dialektach białoruskich. Nieliczne zapisy pieśni wydał Kolberg w Pieśniach ludu polskiego (T. 1) w 1857 r. Materiały zawarte w tece 29 zostały wykorzystane w T. 52 Białoruś-Polesie i w T. 53 Litwa oraz w suplemencie do Radomskiego (T. 77) i do Mazowsza (T. 80), zapisy pozbawione not lokalizacyjnych zamieszczone są w tomie Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 30. Litwa Sygn. Archiwum PTL: 1298–1302, łącznie kart 312. Tytuł Kolberga z r. 1886: Litwa etnograficzna, opis zawartości: „Wycinki i odpisy. Bibliografia dotycząca Litwy i Żmudzi. Spis miejscowości. Zwyczaje, podania i legendy litewskie i żmudzkie. Trochę pieśni, przysłów i zagadek. Odpadki od artykułu Pieśni litewskie drukowanego [w r. 1879] w tomie 4 »Zbioru Wiadomości do Antropologii [Krajowej]«.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „1) Materiały oryginalne dostarczone przez rozmaite osoby, niewiele, lecz są rzeczy ciekawe, z których da się ułożyć przyczynek niezły do »Zb. Wiad.«; 2) Rękopismy: a) Akielewicza Dajnes žamajtiu, odpis, nie wiadomo czy cały? b) Jaroszewicza Zarysy z czasów pogańskiej Litwy; c) O. Kolberga spis bibliograficzny dzieł itd. o Litwie jako uzupełnienie pracy Karłowicza; d) jakiś stary rękopis sądowy z Litwy z r. 1741 (oddałem do Bibl. Jagiell.); 3) Wypisy, notatki i wycinki z rozm[aitych] źródeł: a) o Litwinach z Augustowskiego i Pruskich; b) o Litwie naszej i Żmudzi.” Na obwolucie kart o sygn. 1298 notatka Kopernickiego taka sama jak wyżej w punkcie 1, z dopiskiem J. Karłowicza: „Trzeba bardzo ostrożnie korzystać z tych przyczynków, J.K.”. Obecnie w tece przechowywane są wymienione przez Kopernickiego materiały dotyczące Litwy, oprócz „starego rękopisu sądowego” z 1741 r. oddanego przez niego do Biblioteki Jagiellońskiej. M.in. są to rękopisy M. Akielewicza, J. Jaroszewicza i T. Narbutta, oraz bibliografia opracowana przez Kolberga. Wszystkie zapisy dotyczące Litwy są wydane w T. 53. Ponadto są w tej tece wycinki z prasy, m.in. z artykułem Kolberga Pieśni ludu polskiego i litewskiego zamieszczonym w „Kalendarzu” J. Jaworskiego na rok 1857 oraz pojedyncze zapisy z Krakowskiego i Mazowsza. Te ostatnie wydane w uzupełnieniach do odpowiednich monografii regionalnych (T. 73 i 80). 249 �Teka 31. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1303–1304, łącznie kart 62. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea I, opis zawartości: „Bibliografia. Notatki.” Na okładce teki tytuł ręką Kolberga „Miscellanea. Ukaz o włoś­ cianach”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „ 2 arkusze: Spis rzeczy z »Przyjaciela Ludu« od r. 1834–1849 jako materiał do literatury etnograficznej; 6 arkuszy i kilka kartek z podobnąż notatką z »Bibl. Warsz.«, »Tygodn. Ilustr.« i innych pism oraz o rozmaitych dziełach; na kartkach notatki bibliograficzne o muzyce w ogóln. i ludowej w szczególności; kopia podania do Akademii Umiejętności dn. 10 II 1873 o stałą subwencję na wydawnictwa po 1000 złr. na tom; wewnątrz rozmaite listy i dokumenty tyczące się prenumeraty na Lud wielkopolski i inne notatki i wiadomości. Druki rozmaite mogące przydać się Bibl. Jagielloń[skiej] i osobom prywatnym.” Ostatnie zdanie skreślone i zastąpione notatką: „Odniosłem do Bibl. Jagiell.”. Obecnie w tece tej przechowywane są noty bibliograficzne artykułów etnograficznych, folklorystycznych i krajoznawczych, a także rycin z wielu roczników prasy polskiej z XIX w. i z prac zwartych, m.in. kompletna kwerenda w tym zakresie całości „Przyjaciela Ludu” i wielu wczesnych roczników „Kłosów” i „Tygodnika Ilustrowanego” oraz zapisy bibliograficzne artykułów z innych czasopism polskich głównie z lat 1804–1865. Not bibliograficznych jest około 1800, są one zamieszczane w spisach „Literatura cytowana i odnotowana przez Kolberga” w tomach 39–84 Dzieł wszystkich, odpowiednio do regionu lub tematu publikacji, której dotyczą. Ponadto w tece 31 znajduje się kilka notatek o muzykach polskich i francuskich, spisy kompozytorów polskich – twórców mazurków (zamieszczone w cz. II Pism muzycznych) oraz zapiski na temat subskrypcji Poznańskiego. Nie ma natomiast wspomnianej przez Kopernickiego kopii pisma w sprawie dotacji na druk Ludu. Prawdopodobnie był to dokument znajdujący się teraz w zbiorach BN PAU I PAN, opublikowany z tą samą datą (10 II 1873) w Korespondencji … cz. I (T. 64). Nie ma też w tece druków, m.in. wymienionego przez Kolberga „Ukazu o włościanach”. Teka 32. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 2, opis zawartości: „Wycinki, odpisy i druki odnoszące się do Górali i Podgórza”. 250 �Opis Kopernickiego z r. 1890: „Zawierała »Czasu« z r. 1873 nr 119, 121, 132, 134, 137, 139, 237 i 245, a w nich artykuły ekonomiczne o ludzie naszym i wiadomości o »Banasiu«, maniaku religijnym, który wystrzelił w Tarnowie do księdza przy ołtarzu. O tymże »Kraj« krakow[ski] z r. 1873 nr 119. Oprócz tego nr 97 »Czasu« z r. 1875 z artykułem wstępnym czysto ekonomicznej [treści]. Ponieważ tedy teka ta nie zawierała zgoła żadnych materiałów etnograficznych, więc wszystko z niej zostało wyrzucone, a teka ta ze spisu wykreślona.” W zachowanych materiałach Kolberga nie ma obecnie druków wymienionych przez Kopernickiego. Teka 33. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1305–1310, łącznie kart 178. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 3, opis zawartości: „Muzykalia, odpadki od serii I (Pieśni ludu polskiego). P[ieśni] żniwiarskie.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „Muzykalia. Obertasy, pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane. Nie tykając ich, zachowałem jako autografy i okazy dające wyobrażenie o tym w jaki sposób śp. Oskar Kolberg spisywał te rzeczy z ust ludu.” Obecna zawartość teki nie odpowiada notatce Kolberga, a opis Kopernickiego odnieść można raczej do rękopisów z obecnej teki 43 Mis­ cellanea, gdzie dziś znajdują się właśnie „bruliony najpierwotniejsze”, czyli zapisy terenowe Kolberga. W tece 33 przechowywane są teraz również muzykalia, ale są to dwa zespoły czystopisów zestawionych według dwu różnych zasad. Jeden, liczący 82 karty, zawiera ponad 3200 melodii. Sądzić można, że jest to rodzaj kartoteki, czy „magazynu” melodii tanecznych, do którego Kolberg wpisywał utwory zanotowane w terenie przed rokiem 1857 (zob. s. 98-100 w tym tomie). Drugi to karty, na których wpisywał warianty pieśni wybierane według wątków tekstowych, z melodiami i notami lokalizacyjnymi. Niektóre z nich mają opracowany akompaniament, co świadczy również o wczesnym okresie ich powstania. „Odpadki od serii I” wymienione przez Kolberga to tylko jedna karta z charakterystyką niektórych wątków balladowych, notatki te wykorzystano w przypisach źródłowych w tomie Pieśni ludu polskiego. Suplement do t. 1 (T. 80). 251 �Nie ma dziś w tece zespołu pieśni żniwiarskich wymienionego przez Kolberga, nie ma go również jako osobnego rękopisu lub zespołu rękopisów w innych tekach. Pieśni opracowane na głos z towarzyszeniem fortepianu zostały wydane w tomie 67 cz. I i II, pozostałe w odpowiednich monografiach regionalnych. Teka 34. Teki tej nie ma dziś w spuściźnie Kolberga. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 4, opis zawartości: „Gry, zabawy, tańce”. We wcześniejszym spisie, wykonanym przez Kolberga w 1883 r. (rkp. BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 72), teka 34 ma tytuł taki sam, ale inną zawartość: „Pieśni żniwiarskie (ogólnopolskie). Odpadki z Poznańskiego, spis nazw”. Obok widnieje notatka Kopernickiego: „Sam Kolberg wypróżnił, włożywszy natomiast materiały do Sanockiego”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Materiały oryginalne: 1. Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów), materiały na tomik niewielki. 2. Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka), piękne materiały na duży tom lub 2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy się do mojej monografii o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.” Nieco odmienny spis zawartości teki 34 wykonany przez Kopernickiego zachował się w innej tece Micellanea (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335, k. 6), włożony do niej zapewne przypadkiem (w tym rkp. błędny numer teki: 31 zamiast 34). Kopernicki zapisał tam: „T. 3[4] Sanockie. Jeden egz. druk[u] Turowskiego Dodatek do zb. pieśni. Szkice ołówkiem ubiorów ze Szczandrówki koło Procisnego i rozmaite notatki. Szkice sprzętów i 2 chaty z Procisnego, piec. Ubiory z Procisnego. Wypisy z »Cztienii«, »Tygodn. Il.« i inne [z] druk[ów]. Melodie łemkowskie od Szlachtowy, własne czy wypisane? Wypisy z »Wędrowca« r. 1882 nr 12 i 14 pt. Lud u źródeł Sanu i Dniestru p. P. Wandę (pseud. Adnaw). 1 egzemplarz Kop[ernickiego] o Góralach ruskich. Na kartkach rozmaite notatki i melodie łemkowskie. Recenzja I. Franko o Kolbergu i moich Góralach. Melodie i pieśni z Wołtuszowy, Procisnego, Soliny, mnóstwo melodyj z Sanoczan od pn. Józefy Wunsch – pieśni polskie. Obrzędy, chrzciny i pogrzeb. Weselne – Leszcz[owate], Czaszyn, Procisne, Chrewt.” Przytoczonemu spisowi Kopernickiego odpowiada w znacznej części obecna zawartość zespołu rękopisów znajdujących się w zbiorach BN PAU 252 �i PAN pt.: Podkarpacie polskie, sygn. 3194, i Podkarpacie ukraińskie, sygn. 3195–3201 (zob. niżej). Nie ma jednak ani tam, ani w innych tekach wskazanych przez Kopernickiego druków: J. K. Turowskiego Dodatek do zbiorów pieśni... z r. 1846, Górali ruskich Kopernickiego i dwu recenzji I. Franki zamieszczonych w „Kwartalniku Historycznym” w 1889 r., natomiast rkp. Józefy Wunsch z Sanoczan jest obecnie w tece 35 Miscellanea. W inwentarzu sporządzonym w 1934 r. przez Komisję Etnograficzną PAU zawartość teki 34 określona jest krótko: „Gry, zabawy i tańce”, tak jak w spisie Kolberga z 1886 r. Nota ta odnosi się do rękopisu przechowywanego teraz w tece Miscellanea, sygn. 2184, w zbiorach BN PAU i PAN. Jest to odpis dużych fragmentów opracowania Ł. Gołębiowskiego Gry i zabawy różnych stanów... (Warszawa 1831). Wymienione przez Kolberga spisy nazw miejscowości z Poznańskiego są obecnie w tece 9 Poznańskie. Rękopis pieśni żniwiarskich jako osobny zespół nie zachował się w archiwum Kolberga. Teka 35 Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1311–1316, łącznie kart 77. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 5, opis zawartości: „Rękopisy z druków starych. Wiersze różne.” W spisie tek z roku 1883 (BN PAU i PAN, sygn. 2183, k. 74) wymieniona jest jeszcze „Gwara złodziejska”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „Rozmaite utwory wierszokleckie osób znajomych (R. K[onopki]), n[umery] gazet z drobnymi wiadomościami, zapomniane bruliony własne, poprzekreślane. Wszystko bez żadnej wartości – wyrzucone.” Obecnie w tece tej znajdują się materiały bardzo zróżnicowane: najliczniejsze to zapisy terenowe Kolberga, głównie z Pokucia, Krakowskiego, Lubelskiego i Poznańskiego, ponadto zaniechane redakcje wstępów do Pieśni ludu polskiego (1857) i do Pokucia cz. II (1883), zapisy przysłów nieznanego autora, druki związane z subskrypcją Poznańskiego, a także kartki z 26 przyśpiewkami ukraińskimi, bez not lokalizacyjnych, w obwolucie z wpisanym przez Kopernickiego tytułem Kryptadia. Być może są to w części rękopisy określone przez Kopernickiego jako „zapomniane bruliony własne”. Utworów R. Konopki i innych autorów nie ma dziś w tej tece. Również wymienionych w 1883 r. notatek o gwarze złodziejskiej nie ma dziś ani w tej tece, ani w innych. Zapisy folkloru znajdujące się w tece 35 253 �zostały opublikowane w odpowiednich monografiach regionalnych i suplementach do nich oraz w tomach Przysłowia (T. 60), pozbawione not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W zespole o sygn. 1311 znajdowało się 60 listów w obwolucie z notą: „Listy wyłączone z tek Kolbergowskich przez prof. dr Tadeusza Seweryna”. W latach 1959–1961 dołączono do nich jeszcze 40 listów i innych dokumentów wyjętych z tek regionalnych przed rokiem 1962 w trakcie prac nad rękopisami w Pracowni Kolbergowskiej istniejącej wówczas przy Zarządzie Głównym PTL we Wrocławiu. Listy i dokumenty przekazano w sierpniu 1963 r. Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie, gdzie zostały włączone do Korespondencji (sygn. 2185) i Papierów osobistych (sygn. 2183). Teka 36. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1317–1325, łącznie kart 300. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 6, opis zawartości: „Pieśni patriotyczne i szlacheckie”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „a) Moc wielka melodyj i pieśni patriotycznych z rozmaitych miejsc i czasów, b) tyleż pieśni towarzyskich i innych z melodiami. Jedne i drugie po największej części w brulionach i zupełnym nieładzie. Zostawione wszystko w takim stanie, jako materiał dla tego, kto się studiowaniem utworów tego rodzaju zająć zechce.” Obecnie w tece 36 znajduje się zbiór blisko tysiąca pieśni, głównie patriotycznych, historycznych i wojskowych, ale także o innej tematyce, wykonywanych przez mieszkańców miast i dworów. Wśród nich liczne są pieśni i melodie pochodzące z utworów scenicznych. Te ostatnie gromadził Kolberg jako dokumentację muzyki teatralnej, a po części także jako utwory popularne. Przechowywane w tej tece melodie i teksty to przede wszystkim zapisy ze słuchu wykonane przez Kolberga w czasie badań terenowych, dlatego często na tych samych kartach znajdują się także zapisy pieśni i melodii ludowych, m.in. z Lubelskiego, Krakowskiego, Radomskiego i z Wielkopolski. Pieśni patriotyczne miewają w rękopisach podane autorstwo melodii i tekstu, a niekiedy także datę powstania. Utworów tych Kolberg nie mógł drukować w wydawanych w Krakowie tomach Ludu, ponieważ cenzura rosyjska nie dopuściłaby wtedy do przewiezienia książek przez granicę do Królestwa Polskiego, gdzie miały licznych odbiorców. 254 �Jeżeli pieśni opatrzone były notami lokalizacyjnymi, zostały opublikowane w odpowiednich tomach regionalnych lub w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Zapisy pozbawione takiej informacji znajdą się w tomie Miscellanea. Notacje melodii do zapomnianych dziś i nigdy nie drukowanych utworów scenicznych mogą być materiałem przydatnym do badań nad XIX-wiecznym teatrem polskim, zwłaszcza z pierwszej połowy wieku. Teka 37. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1326–1332, łącznie kart 259. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 7, opis zawartości: „Czary. Wierzenia. Przysłowia i zdania”. Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Rozmaite wypisy, wycinki i notatki o wierzeniach, czarach, gusłach itp. z całego świata. W tej liczbie jest spory i ciekawy rękopism rozprawy T. Klepaczewskiego Pogląd histor[yczny] na zabobony w Polsce. 2. Trochę przysłów z Poznańskiego (wypisane z »Prz[yjaciela] Ludu« i innych. Mogą się przydać Adalbergowi). 3. Trochę zagadek (wypisane, mogą się przydać Z. Wolskiemu). 4. Odpadki materiałów od Poznańskiego, już zużyte, [jeden] okaz schematyzmu Tow[arzystwa] Przyjaciół Nauk, z którego wiadom[ości] etnograficzne i topograficzne o Poznańskiem były przez O. K. czerpane.” Obecnie w tece 37 znajdują się notatki Kolberga z prasy i z druków zwartych dotyczące wierzeń, czarów, lecznictwa w dawnych wiekach itp., wymieniony przez Kopernickiego rękopis T. Klepaczewskiego (60 stron), niewielki rękopis E. Kierskiego Cośkolwiek o czarownicach, osobliwie w Wielkopolsce, liczne notatki Kolberga z Poznańskiego dotyczące przesądów, wierzeń i praktyk magicznych oraz jego rękopisy przysłów i zagadek z tego regionu. Wspomniany przez Kopernickiego fragment Szematów W. Ks. Poznańskiego — ankiety Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk — wypełniony był we Wronczynie. Ponadto znajdują się tu wycinki z prasy i druki, m.in. Powiastki i opowiadania majstra od „Przyjaciela Ludu” (z. 2: Chełmno 1865) wydane nakładem Ignacego Danielewskiego. Znaczną część materiałów wykorzystał Kolberg w tomach Poznańskiego (głównie w T. 9 i 15), a także w cz. II Mazowsza (T. 25), w Kieleckiem (T. 18), Radomskiem (T. 20-21), niedrukowane przez Kolberga zamieszczono 255 �w Litwie (T. 53), w cz. VII Mazowsza (T. 42), w Przysłowiach (T. 60) oraz w suplemencie do Poznańskiego (T. 74). Teka 38. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1333–1336, łącznie kart 141. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 8, opis zawartości: „Rozmaitości, teksta operetek i śpiewów.” Opis Kopernickiego z r. 1890: „1. Bardzo ciekawy rękopism z końca XVIII w., zawierający odpisy: a) o porwaniu króla przez konfederatów barskich, b) rozmaite dokumenta tyczące się 1-go rozbioru Polski. Mocno uszkodzony. 2. Gazety z r. 1855 i 1859 oraz rozmaite bruliony O. K. jako materiał o jego pierwszej działalności w badaniach muzyki ludowej i o nieświetnym wystąpieniu jako kompozytor z operetką Król pasterzy. Nb. bardzo ważny artykuł J. Gregorowicza w »Gazecie Codziennej« 1855 o muzyce ludowej i o Kolbergu jako nieznanym jeszcze badaczu tej muzyki”. Obecnie w tece znajdują się rękopisy terenowe Kolberga z Łęczyckiego, Kaliskiego i Kujaw (pieśni i melodie), czystopisy pieśni i melodii z tych regionów (zamieszczone w T. 22, 23 i 3-4 oraz w suplementach do Kujaw, Łęczyckiego i Kaliskiego), rękopis W. Siarkowskiego Pieśni i opowieści ludowe z okolic Pińczowa (262 teksty pieśni i 22 bajki) wykorzystany w większości przez Kolberga w monografii Kieleckie (T. 18–19), a później w suplemencie do niej (T. 76). Są tam także notatki terenowe i wypisy z literatury dotyczące wierzeń i dialektów z Pokucia i Chełmskiego zamieszczone przez Kolberga w T. 31 i 33 lub wykorzystane w suplementach do tych tomów (T. 81 i 82) oraz przytaczane tu notatki Kopernickiego na temat niektórych materiałów w innych tekach (18, 34 i 40). Egzemplarze paru druków znajdujących się w tej tece nie są związane bezpośrednio z pracami nad Ludem. Część z nich znalazła się tam zapewne przypadkowo, np. fragmenty polemik posłów do austriackiej rady państwa na temat szkół wyznaniowych. Nie ma w tece rękopisów z XVIII wieku, przekazanych prawdopodobnie przez Kopernickiego Bibliotece Jagiellońskiej, nie ma też wymienionych przez Kolberga tekstów operetek i śpiewów – te zapewne przeniesione zostały przez niego, przynajmniej częściowo, do teki 36 Miscellanea. Wymienione przez Kopernickiego wycinki druków z lat 1855–1856 z recenzjami 256 �Króla pasterzy i z artykułem Gregorowicza w „Gazecie Codziennej” są obecnie w tece Miscellanea, sygn. 2184 (dawniej 2183), w zbiorach BN PAU-PAN. Teka 38 zawierała także korespondencję związana z drukiem Ludu i rkp. Kolberga Opis biegu życia. Dokumenty te zostały wyjęte z teki 38 w latach 1959–1960 i przełożone najpierw do teki 35 Miscellanea, a w r. 1963 przekazane BN PAU i PAN i tam włączone do porządkowanej wówczas korespondencji Kolberga (sygn. 2185) i teki z jego dokumentami osobistymi (obecnie sygn. 2183, dawniej 2184). Materiały folklorystyczne zamieszczono w odpowiednich monografiach regionalnych lub w suplementach do nich. Teka 39. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1337–1344, łącznie kart 199. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 9, opis zawartości: „Łużyce, Słowaki, Czechy, Moskwa. Drobne varia”. Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się. Teka zawiera obecnie materiały bardzo zróżnicowane: bruliony artykułów Kolberga pisanych dla Encyklopedii Orgelbranda i do warszawskiej prasy muzycznej, przekłady i wypisy dotyczące muzyki węgierskiej i rumuńskiej, a także muzyki Azji południowo-wschodniej i Oceanii, zapisy folklory łużyckiego, czeskiego, słowackiego i południowo słowiańskiego, m.in. notatki A. Kucharskiego z badań prowadzonych w latach 1826–1829, rękopisy pieśni łużyckich nieznanych autorów, wczesne, bo sprzed r. 1830, pochodzące też ze zbiorów A. Kucharskiego, Kolbergowski przekład dużego fragmentu opracowania A. Smolerja o weselu łużyckim oraz zapisy pieśni czeskich i słowackich wędrownych rzemieślników sporządzone w Warszawie i wydane przez Kolberga w r. 1846. Ponadto znajdują się tutaj zapisy terenowe i czystopisy folkloru pochodzące z Mazowsza, Białorusi, Przemyskiego, Wołynia i Podkarpacia. Materiały te, zależnie od ich lokalizacji geograficznej i treści, opublikowane zostały w tomach Pisma muzyczne cz. I i II (T. 61–62), Studia, rozprawy i artykuły (T. 63), czeskie, słowackie, łużyckie, słoweńskie i chorwackie znalazły się tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. I–III). Pieśni i melodie pochodzące z terenów Polski, Białorusi i Ukrainy wykorzystane zostały w odpowiednich 257 �monografiach regionalnych lub w suplementach do nich oraz w tomie Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Teka 40. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1345–1346, łącznie kart 42. Tytuł Kolberga z r. 1886: Miscellanea 10, opis zawartości: „Illyria, Dalmacja, Kroacja. Drobne varia.” Opis Kopernickiego z r. 1890 nie zachował się. Do obecnej zawartości teki 40 odnoszą się notatki Kopernickiego z r. 1890 o tece 42: „Teka 42. Ilyria, Dalmacja, Slawonia. 1. Melodie serbskie 232 n[umery], wypisane z dzieła Aloisa Kalauza, przy tym jest parę oryginalnych melodyj i pieśni słoweńskich przez kogoś ofiarowanych i ze 20 melodyj ołówkiem zapisanych prawdopodobnie przez samego O.K. 2. »Illustr. Extrabalatt« wiedeńsk. z r. 1875 – kilka n[umerów] z felietonami o Dalmacji z okazji podróży cesarskiej. 3. Siedem n[umerów] »Gazety Codziennej« z r. 1871/72 z felietonem O.K. z Dalmacji (podobno przeważnie wyciąg z podróży Hacqueta!). 4. Jakiś zapisek O. K. o Czyczach, Krażaucach i Piuczenach (skądś wypisane, przygotowane jako artykulik do jakiegoś pisma).” W innej tece (Arch. PTL, teka 38, sygn. 1335, k. 2) znajduje się notatka Kopernickiego odnosząca się do druków znajdujących się niegdyś w tece 40: „Muzyczne: Hašnik Dobrovoljke, Ljublana 1851; Dolinar Napevi za [Mnoge] svete pesmi, 2 zesz.; M. Vilharia Jamska Ivanka, Ljubl.; Slovenska gerlica, zesz. 1, 2, 4, Lubl.; Cvek Napevi za svete pesmi.” Obecnie w tece 40 mieszczą się zapisy terenowe melodii, m.in. słoweńskich i chorwackich wykonane przez Kolberga w roku 1857, opublikowane w tomie Materiały do etnografii Słowian zachodnich i południowych (T. 59 cz. III), sporządzony przez Kolberga odpis melodii ze zbioru A. Kalauza, dwie karty z zapisami pieśni nieznanych autorów, ulotny druczek zawierający pięć pieśni ze zbiorów W. Dundera oraz rękopis fragmentu artykułu Kolberga Obrazy Słowiańszczyzny południowej odnotowany przez Kopernickiego jako punkt 4: ”zapisek o Czyczach, Krażaucach i Piuczenach”. Przechowywane są tam także egz. „Gazety Polskiej” z 1871 r. (nr 2–7), w których drukowane były Obrazy Słowiańszczyzny południowej (w tych numerach cz. II artykułu pt. Dalmacja). Cały artykuł przedrukowany został w Studiach, rozprawach 258 �i artykułach (T. 63). Ponadto w tece kilka numerów gazety „Illustriertes Wiener Extrablatt” z 1875 r. (nr 91, 99, 103, 104, 109, 126, 129) z artykułami o Dalmacji. Wymienionych w osobnej notatce Kopernickiego czasopism i innych druków muzycznych, prawdopodobnie zakupionych przez Kolberga w Lublanie w 1857 r., w jego tekach teraz nie ma. Teki utworzone po śmierci Kolberga, tj. po roku 1890, oraz inne zespoły jego rękopisów znajdujące się w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Teka 12a. Podgórze Sygn. Archiwum PTL: 1185–1190, łącznie kart 155, numer i tytuł nadano prawdopodobnie w Muzeum Etnograficznym w Krakowie przed r. 1953. Teki tej nie odnotowano w inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU w 1934 r., pojawia się ona z numerem 12a i tytułem Podgórze dopiero w roku 1953 w protokole przekazania rękopisów Kolberga jako depozytu do Archiwum PTL. Materiały znajdujące się w tece pochodzą w większości z tego samego regionu, co przechowywane w tece 12. Są to przede wszystkim opisy wesel, pieśni i melodie w czystopisach Kolberga oraz kopie znacznej ich części wykonane przez W. Kosińskiego (teksty), albo dla niego przez osoby nieznane (nuty). Znajduje się tu także rękopis pieśni i bajek zapisanych przez M. Szczurka, wydany w suplemencie do Krakowskiego (T. 73/II). Niektóre teksty i melodie zamieścił już Kolberg w cz. I i II Krakowskiego (T. 5–6), pozostałe zostały obecnie opublikowane w suplemencie do Krakowskiego (T. 73 cz. I–III), w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45) i w Tarnowskiem– Rzeszowskiem (T. 48). Podstawą druku były rękopisy Kolberga, w bardzo nielicznych przypadkach, jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga, posłużono się kopiami W. Kosińskiego. Tekę 12a utworzono prawdopodobnie dlatego, że materiały Kolberga i kopie Kosińskiego przestały się mieścić w tece 12 i jej zawartość podzielono na dwie części. 259 �Teka 18a. Ruś Czerwona Sygn. Archiwum PTL: 1230–1237, łącznie kart 296, numer i tytuł pojawiają się w inwentarzu zbiorów Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r., tam: „18a. Ruś Czerwona I, przygotowane do druku przez J. Bielę”. Teka utworzona została dla pomieszczenia rękopisu Jana Bieli, który w r. 1911 opracował do druku materiały Kolbergowskie znajdujące się w tece 18. Na okładce tytuł: „18 teka Kolberga przygotowana do druku”. Teka zawiera wstęp J. Bieli z datą „Lwów, we wrześniu 1911” i jego kopie rękopisów z teki 18, niezależnie od lokalizacji zawartych tam zapisów pochodzących czasem z innych regionów. Kopie są uporządkowane w sposób zbliżony do układu przyjętego przez Kolberga w monografiach regionalnych. Opracowanie J. Bieli nie zostało wydane, nieliczne fragmenty były wykorzystane w trakcie przygotowywania do druku materiałów do tomów Ruś Czerwona (T. 56 i 57), jeżeli nie zachowały się oryginały Kolberga. Teka 41. Materiały do pracy o śpiewach religijnych ludowych Sygn. Archiwum PTL: 1347, łącznie kart 135. Teki tej nie wymienia ani Kolberg w spisie tek z 1886 r., ani później Kopernicki. W inwentarzu Komisji Etnograficznej PAU z 1934 r. rękopis ma numer 41 i tytuł: Pieśni ludowe religijne z uwagą „Przygotowane do druku”. Obecny tytuł nadany w Archiwum PTL. Na zawartość teki składa się rękopis Kolberga – zbiór pieśni religijnych (k. 1–131), sporządzony prawdopodobnie około roku 1888 w oparciu o śpiewniki M. M. Mioduszewskiego, m.in. na k. 125–131 „Pieśni cerkiewne w diecezji chełmskiej obrządku greckokatolickiego używane”, ponadto cztery karty z Kolbergowskimi zapisami terenowymi kolęd, pastorałek i pieśni religijnych z Ruszkowa na Kujawach, pochodzące z r. 1865 (k. 132–135). Nie wiadomo, czy te ostatnie, tj. zapisy ze słuchu zostały dołączone do odpisów ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego przez Kolberga, raczej sądzić można, że zostały one włożone tam później, przez kogoś kierującego się gatunkami i treścią pieśni, a nie ich pochodzeniem regionalnym. Kopernicki nie opisał rękopisu pieśni religijnych jako osobnej teki z numerem 41, na obwolucie jest tylko jego notatka: „Materiały p[rzys]posobione do jakiejś pracy osobnej o śpiewach religijnych ludowych”. W protokole potwierdzającym przyjęcie przez Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga w 1953 r. opis: „koperta z nutami i notatkami” również bez numeru teki. 260 �Pieśni przepisane ze śpiewników M. M. Mioduszewskiego w większości opatrzone są przez Kolberga odsyłaczami do tomów Ludu i Obrazów etnograficznych, w których wydrukował albo te same utwory, albo ich warianty. Niedrukowane zamieszczono w odpowiednich tomach regionalnych bądź w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga, m.in. w suplemencie do Kaliskiego (T. 79) i Chełmskiego (T. 82), o ile opatrzył je notami lokalizacyjnymi, pozostałe znajdą się w tomie Miscellanea. Kolędy i inne pieśni z Ruszkowa zapisane przez niego ze słuchu są opublikowane w suplemencie do Kujaw (T. 72/II). Teka 42. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1348–1351, łącznie kart 136. Teki o takim numerze nie ma w wykazie Kolberga z 1886 r. Notatki Kopernickiego odnoszące się do teki 42 charakteryzują materiały znajdujące się według wykazu Kolberga z 1886 r., a także obecnie, w tece 40 Miscellanea, dlatego przytoczono je wyżej w informacjach o tej tece. Czy tekę 42 utworzył jeszcze Kolberg, czy Kopernicki nie udało się ustalić. W inwentarzu sporządzonym w Komisji Etnograficznej PAU w 1934 r. teka 42 jest odnotowana z tytułem Miscellanea, tam jako zawartość podano tylko: „Pieśni”. Obecnie w tece 42 znajdują się wykonane przez Kolberga czystopisy i zapisy terenowe pieśni i melodii oraz kilka wycinków i druków nie związanych z jego pracami. Zapisy terenowe pochodzą z różnych regionów Królestwa Kongresowego; czystopisy przygotowywane były przez Kolberga do kilku publikacji: przechowywany jest tu m.in. rękopis pt. Zbiór mazurów i obertasów gminnych, obejmujący 72 melodie wokalne z akompaniamentem fortepianu; liczne są karty z czystopisami kilku wariantów danego wątku z różnych regionów, przygotowywanymi do druku w tomach planowanych jako następne po Pieśniach ludu polskiego z 1857 r., tj. w monograficznych zbiorach pieśni; ponadto znajduje się tu rękopis Chodzone, kujawiaki, obertasy, mazury obejmujący ponad 700 tańców składających się z dwu lub więcej melodii, przygotowywany jako trzecia część monografii Kujawy, na której druk zabrakło Kolbergowi pieniędzy. Został 1 Numeracja tek 40–44 była w archiwum PTL w latach 1953–1961 kilkakrotnie zmieniana, co uwidocznione jest także na obecnych okładkach teczek. W tym wykazie przyjęto kolejność zgodną z aktualnymi sygnaturami archiwalnymi. 261 �on opublikowany w suplemencie do Kujaw (T. 72 cz. I). Zbiór mazurów i ober­tasów gminnych opublikowano w tomie Pieśni i melodie ludowe w opracowaniu fortepianowym (T. 67/II). Pozostałe pieśni i melodie zależnie od ich lokalizacji opublikowane zostały w odpowiednich tomach regionalnych i w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Teka 43. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1352, łącznie kart 129. Teka nie wymieniona przez Kolberga, ani przez Kopernickiego. Numer i tytuł odnotowane dopiero w inwentarzu Komisji Etnograficznej z 1934 r., tam jako zawartość podano tylko: „Pieśni”. W protokole z r. 1953, potwierdzającym przyjęcie w depozyt przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze rękopisów Kolberga, teka ma nr 43, tytuł Miscellanea i opis: „Zawiera zbiór pieśni z nutami i bez oraz same nuty z różnych okolic Polski. Kart numerowanych 154”. Obecnie znajdują się w niej Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni i melodii z różnych regionów Polski, głównie z Królestwa Kongresowego, mniej liczne z Krakowskiego i Podhala. Zapisy pochodzą sprzed r. 1871, część z nich jest prawdopodobnie dokumentacją najwcześniejszych badań terenowych Kolberga. Rękopisów innych osób, najczęściej nieznanych, jest zaledwie kilka. Do zespołu tego odnosi się zapewne opis Kopernickiego określający pierwotną zawartość teki 33: „Muzykalia. Obertasy. Pieśni itd. Zawiera poprzekreślane, a więc wydane już melodie i pieśni w brulionach najpierwotniejszych, tak jak były zapisywane”. Rękopisy przechowywane w tece 43 stanowią obecnie bezcenny materiał do analizy Kolbergowskich zapisów ze słuchu oraz do pracy nad suplementami i komentarzami źródłowymi do monografii wydanych przez Kolberga w XIX w. Numeracja kart: 1–100 i 126–154 wskazuje, że w tece brak 25 kart, które znajdowały się tam w r. 1953, a zaginęły przed r. 1962. Teka 44. Przysłowia. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1416, łącznie kart 305. Numer teki i tytuł nadane w Archiwum PTL. Rękopisy zakupione w r. 1959 przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie 1. Na pierwszej karcie każdego ręko1 Zakupiono wtedy trzynaście zespołów rękopisów, które podzielono miedzy trzy nowoutworzone teki Miscellanea, nadając im numery 44–46. 262 �pisu odbita owalna pieczęć z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. Najobszerniejszą część materiałów zawartych w tej tece stanowi rękopis Józefa Konopki Polskie przysłowia, przypowieści i różne wyrażenia przysłowiowe zebrał … (karty 51–290), przy czym znaczna liczba tych tekstów to wypisy z druków obcojęzycznych. Ponadto znajdują się tu także oprawiony rękopis Kolberga Przysłowia polskie z datą 1872 (23 karty), rękopisy innych zbieraczy przysłów: nieznanego bliżej Leśniewskiego (25 kart), Andrzeja Jakubowskiego przysłane Kolbergowi z okolic Lwowa, niewielki rękopis M. Akielewicza z przysłowiami litewskimi oraz kilka rkp. nieznanych autorów. Kolberg po wydaniu Krakowskiego zamieszczał w monografiach nieliczne przysłowia specyficzne dla regionu, natomiast inne, zapisane przez siebie lub otrzymane od współpracowników przekazywał Konopce, który pracował nad wielkim zbiorem przysłów polskich. Obecna teka 44 jest świadectwem pracy Konopki, który nie zdołał jednak przygotować swego zbioru do druku. Z materiałów tych korzystał prawdopodobnie S. Adalberg, przygotowując Księgę przysłów polskich … (Warszawa 1889-1894; zob. S. Świrko, przedmowa w tomie Przysłowia, T. 60, s. XXVII). Teksty polskie zawarte w rękopisach różnych autorów, głównie J. Konopki, zostały wydane w T. 60 Przysłowia. Teksty ukraińskie, przeważnie przekazane Konopce przez Kolberga, zamieszczono w odpowiednich tomach regionalnych. Nieopublikowane pozostały przysłowia łacińskie i inne obcojęzyczne wypisane przez Konopkę z dostępnych mu źródeł drukowanych. Teka 45. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1417–1419, łącznie kart 213. Numer teki i tytuł nadane w Archiwum PTL. Materiały zakupione przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna z napisem: „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. Na zawartość teki składają się rękopisy bardzo zróżnicowane. Znajdują się tam duże fragmenty Kolbergowskiego czystopisu I i II części Krakowskiego (T. 5–6) oddane z drukarni, wśród nich karteczka z notatką „Do Pana Zecera” z uwagami o pierwszej korekcie tomu 5, oraz fragmenty korekty tego tomu (cz. I Krakowskiego). Karty te przemieszane są z nielicznymi rękopisami innych osób, również dotyczącymi kultury ludowej okolic 263 �Krakowa. Ponadto znajduje się tam fragment brulionu rozprawy Kolberga Rzecz o obchodach weselnych … (druk całości w T. 63 Studia, rozprawy i artykuły) oraz nieliczne zapisy Kolberga z Pokucia i z okolic Krakowa. Przechowywane są w tej tece także materiały przygotowane przez inne osoby: Raptularz Antoniny Konopczanki, czyli zapisane przez nią wywiady z mieszkańcami Modlnicy, rękopis liczący 23 karty i w całości wydany w suplemencie do Krakowskiego (T. 73, cz. III), rękopis nieznanego autora zawierający ponad 120 kolęd i pastorałek przepisanych ze zbioru M.M. Mioduszewskiego oraz rękopis Józefa Konopki z zapisami tekstów pieśni z okolic Czerska, pochodzący z roku 1841. Konopka uczestniczył wtedy w badaniach terenowych zorganizowanych przez Kolberga. Te ostatnie teksty opublikował Kolberg w monografii Mazowsza (T. 24 i 25). W tece znajduje się także kilka listów Kolberga do R. Konopki, J. Konopki i A. Męcińskiej (zostały wydane w Korespondencji… T. 64–66), wspomnienie poświęcone J. Konopce napisane przez Kolberga w 1880 r. i drukowane w „Kłosach”, drobne druki okolicznościowe skierowane do Kolberga (program koncertu, zaproszenie). Przechowywany jest tam także rkp. J. Konopki Imienie wsi Modlnica Wielka (kart 29). Część zawartości tej teki to dokumenty i inne rękopisy ściśle związane z pracami i twórczością Józefa Konopki bądź członków jego rodziny. Większość należy do materiałów stanowiących niegdyś własność Kolberga, zapewne pozostawionych przez niego w Modlnicy, gdy przeprowadzał się do Krakowa jesienią 1884 r. Całość, bardzo zróżnicowana rzeczowo i autorsko, sprawia wrażenie rękopisów przypadkowo zebranych w jeden zespół. Teka 46. Miscellanea. Z Archiwum Familii Nowina-Konopków Sygn. Archiwum PTL: 1359, łącznie kart 23. Numer i tytuł teki nadane w Archiwum PTL. Zespół rękopisów zakupiony przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w antykwariacie w Warszawie w r. 1959. Na pierwszej karcie pieczęć owalna z napisem „Archiwum Familii Nowina-Konopków”. W tece znajdują się głównie Kolbergowskie materiały związane z wystawą etnograficzną w Kołomyi zorganizowaną w 1880 r. Są to bruliony pism kierowanych przez Kolberga lub komitet organizacyjny wystawy do współpracowników, wstępna wersja katalogu, jego przekład na język niemiecki wykonany przez nieznaną osobę oraz rkp. B. Jurczeńki ze spisem haftów 264 �prezentowanych na wystawie. Ponadto znajdują się tam: odezwa w sprawie subskrypcji Ludu, rękopis R. Konopki (wiersz jego autorstwa), rkp. E. Kierskiego z krytycznymi uwagami o pierwszej redakcji cz. I Poznańskiego i dwa druki – program koncertu na cześć Kolberga z r. 1889 i „bilet przedpłaty” na Poznańskie. Bruliony pism dotyczące wystawy etnograficznej w Kołomyi zostały opublikowane w tomie Ruś Karpacka cz. I (T. 54), spis haftów zamieścił Kolberg w cz. I Pokucia (T. 29), pozostałe materiały, poza rkp. Romana Konopki, wykorzystano w biografii O. Kolberga. Większość rękopisów i druków pochodzi ze zbiorów Kolberga, należały one prawdopodobnie do zespołu pozostawionego przez niego w Modlnicy jesienią 1884 r. gdy przeprowadzał się do Krakowa. Różnorodność materiałów wskazuje, że podobnie jak obecna teka 45 są to rękopisy i druki przypadkowo zebrane razem i ujęte wspólną okładką. Teka 47. Teka rycin Sygn. Archiwum PTL: 1353–1354/I–III, łącznie kart 189, tytuł i numer teki nadane w Archiwum PTL. W spisie z r. 1886 po wymienieniu tek o numerach 1–40 zanotował Kolberg: „A nadto: Zbiór fotografij, akwarel, rysunków, szkiców itp. przedstawiających przeważnie typy i ubiory włościan, objęty osobnym spisem. Ze zbioru tego korzystano już w pewnej części przy wydawnictwach”. Ten zbiór rycin i jego spis sporządzony przez Kolberga nie zachowały się. Zespół materiałów ikonograficznych znajdujący się dziś w tece 47 nie jest kontynuacją Kolbergowskiej teki rycin z akwarelami i rysunkami ani jego albumu z fotografiami. Są to karty wyjęte z tek regionalnych w latach 1945–1961, zawierające wykonane przez Kolberga szkice terenowe, m.in. z Wielkopolski, szkice i rysunki nieznanych osób, fotografie i akwarele z różnych regionów, oraz próbne odbitki drzeworytów. Część rękopisów znajdujących się obecnie w tece 47 została przekazana Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez Komisję Organizacyjną Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w r. 1953 r. w osobnej kopercie, ale bez spisu zawartości. Były one wyjęte z tek regionalnych w Muzeum Etnograficznym w Krakowie do sfotografowania przed przekazaniem rękopisów Kolberga do dyspozycji Komisji Organizacyjnej IHKM. Zbiór ten został uzupełniony rękopisami wyjmowanymi z Kolbergowskich tek w Pracowni 265 �Kolbergowskiej1 istniejącej przy Zarządzie Głównym PTL we Wrocławiu w latach 1959–1961. Przeprowadzony w Krakowie i we Wrocławiu wybór materiałów ikonograficznych nie był konsekwentny i wiele szkiców oraz fotografii pozostało w tekach regionalnych. Karty wyjmowane z tek w Pracowni Kolbergowskiej umieszczono w nowej okładce razem z przekazanymi w 1953 r. i tak utworzonemu zespołowi w Archiwum PTL przed r. 1961 nadano numer, tytuł i sygnaturę. We wrześniu 2013 r. dołączono do tego zbioru rysunki, szkice i fotografie (79 kart) pochodzące również z tek regionalnych, głównie z dawnej teki 27 Ruś Chełmska (54 karty), ale także z teki 6 Pomorze, odnalezione w r. 2013 w prywatnych materiałach po Józefie Gajku2. Były one wyjęte z tek regionalnych w latach 1959–1961, tj. w okresie gdy J. Gajek był redaktorem Dzieł Kolberga. Wszystkie akwarele, szkice i fotografie są reprodukowane w odpowiednich tomach regionalnych Dzieł wszystkich i w suplementach do monografii wydanych przez Kolberga. Duży zespół rycin dotyczących Chełmskiego odnaleziony w r. 2013, już po opublikowaniu suplementu (T. 82) do monografii tego regionu, wydano jako osobny aneks (T. 82 aneks). Teka 48. Miscellanea Sygn. Archiwum PTL: 1355, łącznie kart 87, tytuł i numer teki nadano w Archiwum Naukowym PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie3. 1 Zob. I. Chruścielowa Sprawozdanie z działalności Komitetu Kolbergowskiego za rok 1959, „Lud” T. XLVI za rok 1960. Tam na s. 359-360: „Wysegregowano rysunki z całości materiałów Kolbergowskich i część przeznaczoną do przerysowania oddano rysownikowi”. 2 W zespole materiałów przekazanych do Archiwum PTL przez krewnego spadkobierców J. Gajka jako rękopisy należące do spuścizny O. Kolberga rozpoznał te ryciny w roku 2013 etnolog Filip Wróblewski. 3 Prawdopodobnie ten zespół i dwa następne (tj. teki 48, 50 i 51 o sygn. Arch. PTL 1355, 1357 i 1358) to część materiałów przywiezionych do Warszawy w 1953 r. z Muzeum Etnograficznego w Krakowie i przekazanych Komitetowi Organizacyjnemu IHKM, działającemu w Warszawie pod kierunkiem prof. Dynowskiego. Zapewne przez przypadek nie zostały one oddane bezpośrednio w 1953 r. do Archiwum PTL razem z innymi tekami Kolberga, a jako należące do jego spuścizny rękopiśmiennej rozpoznane zostały dopiero dziesięć lat później i przywiezione do Redakcji Dzieł Wszystkich Kolberga działającej w Poznaniu. Przekazana wówczas została także 266 �Teka zawiera zapisy terenowe i czystopisy Kolberga oraz nieliczne rękopisy innych osób, tworzące przypadkowy zbiór materiałów pochodzących ze spuścizny Kolberga. W większości są to teksty pieśni z melodiami z różnych regionów, publikowane w Krakowskiem (T. 5–6), Kieleckiem (T. 18–19), Mazowszu (T. 26), oraz w suplementach do tych monografii, a także w Górach i Podgórzu (T. 44–45), Kaliskiem i Sieradzkiem (T. 46), Rusi Czerwonej (T. 56) oraz przewidziane do druku w tomach Miscellanea. Teka 50. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1357, łącznie kart 487, tytuł i numer teki nadano w Archiwum PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Na zawartość tego zespołu składa się czterdzieści jeden składek z numeracją kart osobną dla każdej z nich i z różnymi materiałami. Największą grupę stanowią rękopisy Kolberga i pochodzące z jego zbiorów rękopisy współpracowników, m.in. Bazylego Jurczeńki z Ispasa na Pokuciu, Marii Hemplówny z Tarnowa w Chełmskiem oraz innych, nie zawsze znanych osób. Bardzo liczne są włożone obok oryginałów kopie wykonane przez W. Kosińskiego i sygnowane jego inicjałami. Kosiński przed r. 1914 opracowywał materiały Kolberga z teki 12, jednak przygotowany przez niego tom Podgórze zachodniej Galicji nie został oddany do druku. Znajdujące się dziś w tece 50 odpisy Kosińskiego były częścią tego tomu, uzupełniającą materiały zawarte dziś w tece 12a. Materiały znajdujące się w tece 50. są bardzo zróżnicowane, zarówno jeżeli chodzi o regiony, których dotyczą, jak i ich tematykę i autorstwo. Częściowo wynika to stąd, że Kolberg z oszczędności, zwłaszcza pod koniec życia, używał odwrotnych stron czystopisów tomów już wydanych do redagowania nowych opracowań i do takich należy znaczna część kart w tej tece. Część zapisów wydał Kolberg w Krakowskiem (T. 5–8), Poznańskiem (T. 10), Lubelskiem (T. 17), Kieleckiem (T. 18–19), Łęczyckiem koperta, która otrzymała nr 49 i sygn. 1356, zawiera ona rękopis, częściowo maszynopis, pracy H. Biegeleisena Obrzęd weselny ludu polskiego ma tle indoeuropejskiego rytuału wydanej pt. Wesele we Lwowie w 1928 r. 1 Zob. przypis poprzedni. 267 �(T. 22), Kaliskiem (T. 23) i Mazowszu (T. 25 i 27–28), niektóre zamieszczone zostały w Przemyskiem (T. 35) przez I. Kopernickiego, pozostałe wydano później w tomach Mazowsze (T. 42), Góry i Podgórze (T. 44–45), Kaliskie i Sieradzkie (T. 46), Podole (T. 47), Tarnowskie–Rzeszowskie (T. 48), Ruś Czerwona (T. 57/I), oraz w suplementach do wszystkich monografii drukowanych w XIX w. przez Kolberga (T. 71–84), a także w tomach z kompozycjami Kolberga (T. 68) i z jego korespondencją (T. 64–66). W tece tej znajduje się m.in. kopia poloneza Ges-dur F. Chopina (sygn. 1357/3, k. 1-2), mającego w tym rękopisie tytuł Les Adieux, wykonana na prośbę Kolberga prawdopodobnie przez Jana Kleczyńskiego. Ponadto są tu teksty Seweryny Pruszakowej do których Kolberg komponował pieśni, przekład na język niemiecki Wiesława Kazimierza Brodzińskiego w rękopisie Juliusza Kolberga, oraz piosenka litewska Wesele wilcze „dla zabawy chorego O.K.” przełożona przez Kopernickiego. Znaczna część rękopisów prawdopodobnie znajdowała się pierwotnie w różnych tekach regionalnych lub Miscellanea, ale nie wiadomo, kto i kiedy je wyjął i utworzył tak zróżnicowany zespół. Teka 51. Miscellanea1 Sygn. Archiwum PTL: 1358, łącznie kart 233, tytuł i numer teki nadano w Archiwum PTL. Rękopisy przekazane Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu 26 lutego 1963 r. przez przedstawicielkę Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie. Na zawartość teki składają się dwa zespoły o całkowicie różnym charakterze. Pierwszy, obejmujący karty 1–40, to dwie redakcje tańców z Kujaw, przygotowywane przez Kolberga jako trzecia część monografii tego regionu. Każda z nich zawiera ponad 700 tańców składających się z dwu lub trzech melodii. Tańce te zostały wydane w tomie Kujawy. Suplement do t. 3–4 (T. 72/I) według najpełniejszej ich redakcji zachowanej w tece 42. Rękopisy z teki 50 były materiałem pomocniczym w tej edycji. Drugi zespół, obejmujący pozostałe karty, to rękopisy kompozycji Kolberga: jego utwory instrumentalne i wokalne, nie wszystkie ukończone, w tym fragmenty kompozycji scenicznych: Król pasterzy, Scena w karczmie i Pielgrzymka do Częstochowy. Większość znajdujących się w tece 1 Zob. przypis 3 na s. 266. 268 �utworów została wydana w tomach Kompozycje wokalno-instrumentalne (T. 68) i Kompozycje fortepianowe (T. 69). Utwory Kolberga w tej edycji publikowano według XIX-wiecznych pierwodruków, wtedy rękopisy były wykorzystane w komentarzach źródłowych, jednak dla znacznej części pieśni i innych utworów rękopisy były podstawą druku. Poza kompozycjami Kolberga w tece 51 znajduje się tekst libretta do Sceny w karczmie napisany zapewne przez Gregorowicza z poprawkami Kolberga i fragment libretta Pielgrzymki do Częstochowy napisanego przez Kolberga według tekstu Pruszakowej. Nieliczne są karty z innymi materiałami, czasem zapisanymi przez nieznanych autorów, m.in. są tam Kolbergowskie zapisy terenowe pieśni z Morownicy (jedna karta), kilka pieśni rumuńskich przepisanych ze źródła drukowanego, pieśń węgierska, kopia rękopisu Pieśń rokoszan Zebrzydowskiego z 1606 r. oraz drukowana pieśń powstańcza z 1863 r.: Nasza tysiącletnia rocznica wydana w Lipsku u Breikopfa i Härtla. Materiały do biografii etnografów polskich Adama Fischera Obecnie sygn. Arch. PTL 99, dawniej 323. Tytuł nadany w Archiwum PTL. Poza maszynopisami biogramów autorstwa A. Fischera, m.in. O. Kolberga, w zespole tym znajdują się rękopisy z pieczęcią „Ze zbiorów śp. A. Fischera” pochodzące ze spuścizny Kolberga, wyjęte z jego tek 21/22 Pokucie i 23 Huculi. Są to trzy rękopisy Bazylego Jurczeńki: Piosnki huculskie (kart 15), Przysłowia i gadki (1 karta) i Przyzwoitsze huculskie przekleństwa (1 karta) oraz rękopis nieznanego autora ze wsi Żabie, prawdopodobnie Sofrona Witwickiego – odpowiedź na listę pytań Kolberga na temat wierzeń, ubiorów, zwyczajów, wypasu owiec i bydła na połoninach itp. (9 kart). Na wszystkich rękopisach widać ślady pracy Kolberga, tj. jego drobne dopiski, poprawki i wyjaśnienia. Teksty z rkp. B. Jurczeńki opublikowane zostały w tomach Ruś Karpacka (T. 54–55). Informacje zawarte w rkp. autora z Żabiego wykorzystał Kolberg wcześniej we własnych opracowaniach na te tematy zachowane w rękopisach. Te zapisy zostały zamieszczone w Rusi Karpackiej (T. 54). Nie udało się ustalić kiedy rękopisy przechowywane dziś w Archiwum Naukowym PTL w zespole „ze zbiorów śp. A. Fischera” zostały wyjęte przez tego etnografa z tek Kolberga. 269 �Rękopisy znajdujące się w Bibliotece Naukowej Polskiej Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Nauk w Krakowie1 Niemieckie pieśni ludowe z Karyntii, sygn. BN PAU i PAN 716 (tom II zbioru autografów C. Walewskiego), karty 193-194. Rękopis recenzji drukowanej w „Bibliotece Warszawskiej” 1871, T. 3, s. 464–465, przedrukowanej w: O. Kolberg Pisma muzyczne cz. II, Dzieła wszystkie T. 62, s. 593–595, tekst nr 1032. Z Cyprianem Walewskim (1820–1873), bibliografem, bibliofilem i kolekcjonerem, spotykał się Kolberg w Warszawie przed swoim wyjazdem do Galicji w r. 1871. Walewski autograf dostał zapewne od autora. Rękopis melodii litewskich zebranych przez księdza Antoniego Juszkiewicza, przepisanych, transponowanych i opracowanych przez Oskara Kolberga, Izydora Kopernickiego, Jana Baudouin’a de Courtenay i Zygmunta Noskowskiego..., sygn. BN PAU i PAN 1438, karty 1–24. Kolberg wiosną 1889 r. na prośbę J. Karłowicza podjął się opracowania do druku melodii pieśni litewskich zanotowanych przez A. Juszkiewicza. Zdążył uporządkować rzeczowo zapisy, które były pierwotnie ułożone chronologicznie według daty ich pozyskania i zredagować 119 melodii z tego rękopisu, obejmującego około 2000 zapisów nutowych. Karty z melodiami zredagowanymi przez Kolberga są współoprawne z pozostałymi. Zbiór Melodie ludowe litewskie zebrane przez śp. księdza Antoniego Juszkiewicza … wydany został w Krakowie w r. 1900. 1 Wymienione niżej rękopisy odnotowane są w następujących katalogach rękopisów Biblioteki Naukowej PAU-PAN w Krakowie: J. Czubek Katalog rękopisów Akademii Umiejętności w Krakowie [sygn. 1-1588], Kraków 1906; Katalog rękopisów biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie: sygnatury 2149–2298, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Wrocław 1965; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 2299-2630, opracowali Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie: sygnatury 2907–3606, opracowali J. Dużyk i B. Schnaydrowa pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1973; Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Sygnatury 3607–4003, opracowali B. Schnaydrowa i J. Staszel pod red. Z. Jabłońskiego, Wrocław 1976. 270 �Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 2183 (do roku 1965 sygn. 21841), kart 141. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Papiery osobiste Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Materiały zawarte w tym zespole podzielone są na trzy grupy: świadectwa (k. 1–63), dokumenty sporządzone przez Kolberga (k. 64–84) oraz rachunki i kwity (k. 85–141). Wśród świadectw znajdują się dokumenty osobiste: metryka, paszporty, zaświadczenia o pracy i dyplomy członkowskie różnych towarzystw. W dziale drugim są dokumenty, z których najbardziej istotne dla poznania biografii Kolberga to: itinerarium, czyli wykaz podróży z lat 1836–1885 sporządzony prawdopodobnie w roku 1889, szkic autobiografii pochodzący zapewne z tego samego roku, wykazy tek z rękopisami z roku 1886 i 1887, dwa egzemplarze konceptu testamentu (z r. 1883), przekazującego Akademii Umiejętności zebrane przez Kolberga materiały etnograficzne. Dział trzeci to pokwitowania i rachunki, a także rozliczenia i inne notatki finansowe Kolberga związane przede wszystkim z drukiem Ludu lub prac wcześniejszych. Znaczna część dokumentów zawartych w tym zbiorze została wykorzystana, odnotowana lub w całości opublikowana w Korespondencji … (T. 64–66), a także we wstępach do innych tomów Dzieł wszystkich O. Kolberga i w jego biografii (T. 85 cz. I–III). Miscellanea, sygn. BN PAU i PAN: 2184 (do r. 1965 sygn. 21832), kart 389. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Miscellanea z rękopisów Oskara Kolberga, z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Przechowywane obecnie w tej tece materiały są bardzo zróżnicowane, znajdują się w niej głównie rękopisy Kolberga, m.in.: zapisy folkloru z Kieleckiego, Mazowsza, Podola i innych regionów, fragmenty czystopisów jego różnych publikacji (m.in. Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, Indianie amerykańscy, recenzja zbioru mazurów A. Kratzera), bruliony odpowiedzi na recenzję H. Biegeleisena, kilka stron odbitek korektorskich Pokucia cz. II, bruliony pism dotyczących wystawy etnograficznej w Moskwie w 1867 r., kompozycje Kolberga (pieśni i mazur), spisy odbiorców i subskrybentów Ludu, spisy osób z Mazur i z Pomorza, które Kolberg chciał polecić Sekcji Etnograficznej Akademii Umiejętności jako współpracowników, notatki do 1 W r. 1964 w Bibliotece PAN zespołowi rękopisów o sygnaturze 2183 nadano nową sygnaturę 2184 i odwrotnie. Zob. przypis 1 na s. 224. 2 Zob. przypis poprzedni. 271 �biografii kilku osób, m.in. Juliusza i Antoniego Kolbergów i Józefa Konopki, spisy rycin „typów ludowych” znajdujących się w Muzeum Ossolińskich we Lwowie i in. Dość liczne są rękopisy innych osób: pieśni z Mazur w zapisach Kossobudzkiego z Margrabowa, Mroczka, Burego z Jełgunia i W. Kętrzyńskiego, zapisy M. Hemplówny z Chełmskiego, formularz Szematu W. Ks. Poznańskiego wypełniony we Włoszakowicach. Osobną grupę stanowią druki: m.in. egzemplarze czasopism z recenzjami Króla pasterzy i z innymi artykułami o Kolbergu, statut Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, Instrukcja do badania właściwości ludowych Sekcji Etnologicznej akademickiej Komisji Antropologicznej (Kraków 1874). Teka liczy blisko 400 kart, jest więc bardzo obszerna i opis jej zawartości jest tu z konieczności skrótowy. Wskazuje jednak, że zebrano w niej rękopisy i druki różnych autorów, na różne tematy i związane z różnymi okresami działalności Kolberga. Jest to więc zbiór dokumentów raczej przypadkowy. Były one prawdopodobnie wyjmowane z różnych tek lub znalezione poza założonymi przez Kolberga tekami, a następnie złożone razem w jednym zespole archiwalnym, którego układ nie oddaje treści ani autorstwa znajdujących się tam materiałów. Korespondencja Oskara Kolberga, sygn. BN PAU i PAN: 2185, t. 1–4, łącznie kart 1400 (t. 1 – kart 301, t. 2 – kart 324, t. 3 – kart 377, t. 4 – kart 398). W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Zapis Oskara Kolberga”. Zespół zawiera listy otrzymane przez Kolberga i bruliony listów pisanych przez niego, ponadto pokwitowania drukarni itp. dokumenty. W tekach 1–3 listy otrzymane przez Kolberga ułożone są alfabetycznie według nazwisk autorów i nazw instytucji, listy każdego autora ułożone chronologicznie. W tece 4 znajdują się bruliony listów Kolberga, również uporządkowane alfabetycznie według nazwisk i nazw adresatów, a w tych grupach chronologicznie. Zespół ten zawiera blisko 900 jednostek epistolograficznych, a także pokwitowania itp. Dwa listy zachowały się w kopiach I. Kopernickiego, który był zapewne zbieraczem autografów i otrzymał oryginały od Kolberga, sporządzając w zamian kopie. Większość listów dotyczy badań naukowych, spraw wydawniczych i podróży Kolberga. Do niektórych dołączone były notatki etnograficzne bądź zapisy folkloru na osobnych kartach, lub bezpośrednio w liście. Materiały te w znacznej części opublikował Kolberg w odpowiednich tomach Ludu, pozostałe są zamieszczone w nowych monografiach lub w tomach 272 �suplementowych. Wszystkie listy zostały wydane w tomach Korespondencja Oskara Kolberga cz. I–III (T. 64–66). G.G. [Gustaw Gizewiusz] Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840-go roku przez […]. Sygn. BN PAU i PAN 2559, stron 612. Do roku 1939 rękopis Gustawa Gizewiusza (1810-1848) znajdował się w tece 3 Mazury pruskie O. Kolberga. Manuskrypt swój G. Gizewiusz powierzył około roku 1844 K. W. Wójcickiemu, który przekazał go Kolbergowi1. Rękopis zawiera ponad 400 tekstów pieśni i do niektórych z nich melodie (32 zapisy nutowe). Część pieśni Kolberg zamieścił w tomie Pieśni ludu polskiego w 1857 r., większość w rękopisie monografii Mazury pruskie wydanej jako T. 40 Dzieł, pozostałe dołączone zostały do tej monografii w aneksie (s. 486-581 tomu 40)2. Podkarpacie polskie, sygn. BN PAU i PAN: 3194, kart 84. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Pogórza Karpackiego, z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Ten zespół rękopisów był prawdopodobnie przechowywany pierwotnie w tece 34. Miscellanea 4 — jego zawartość odpowiada punktowi pierwszemu opisu Kopernickiego odnoszącego się do teki 34: „Podgórze polskie (Rymanów, Wzdów, Iwonicz, Dynów” (zob. wyżej informacje o tece 34). Obecnie w zbiorze o tej sygnaturze znajdują się głównie zapisy terenowe Kolberga z lat 1883–1885, tj. z jego ostatniego okresu badań, a dotyczą wszystkich aspektów kultury ludowej, zapisy Kolberga pochodzą w większości ze Wzdowa, Rymanowa, Iwonicza i Czaszyna. Tylko dwie karty to rękopisy innych osób. Ponadto znajdują się tu rysunki i akwarele. Prawie wszystkie materiały z tej teki wydane zostały w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51). Nieliczne pozostałe zamieszczone 1 W Katalogu rękopisów błędna informacja: „dar Gustawa Giżyckiego” (Katalog rękopisów Biblioteki Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, sygn. 2299-2630, oprac. Z. Jabłoński, A. Preissner i B. Schnaydrowa, Kraków 1967, s. 149). W zbiorach biblioteki PAU manuskrypt Gizewiusza znalazł się jako część spuścizny rękopiśmiennej Kolberga, który otrzymał go przed 1857 r. od K.W. Wójcickiego. Kolberg przechowywał ten rękopis w tece 3 Mazury pruskie. 2 Rękopis G. Gizewiusza został w całości wydany w Poznaniu w 2000 r. w opracowaniu Danuty Pawlak. 273 �są w suplemencie do Przemyskiego (T. 83), w Podolu (T. 47) i w Rusi Czerwonej (T. 56–57). Podkarpacie ukraińskie, sygn. BN PAU i PAN: 3195–3201, łącznie kart 436. W katalogu BN PAU i PAN zespoły rękopisów o sygn. 3195–3199 mają tytuł: Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu Wschodniego, rękopisy o sygn. 3200 tytuł Góry i Podgórze. Materiały etnograficzne zebrane z okolic Beskidu Wschodniego (Bieszczady), rękopisy o sygn. 3201: Wypisy źródłowe, notaty i zapiski Oskara Kolberga dotyczące ludności ruskiej (Łemków) zamieszkującej Beskid Wschodni (Bieszczady). W katalogu zespoły te mają noty „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Obecnie siedem osobnych zespołów archiwalnych, stanowiących w roku 1886 część teki 18, a następnie teki 34 (zob. wyżej informacje o tej tece). Rękopisów tych dotyczy fragment wykonanego przez Kopernickiego opisu dawnej teki 34: „2. Podgórze ruskie od górnego Sanu i Dniestru (Ustrzyki D., Czaszyn, Leszczowate, Boberka). Piękne materiały na duży tom lub 2 mniejsze. 3. Górale ruscy (Połonińcy) od Procisnego i Baligrodu, włączy się do mojej monografii o Góralach ruskich. 4. Wypisy i notatki rozmaite.” W zespołach tych przeważają zapisy Kolberga powstałe w czasie badań terenowych w latach 1883–1885. Większość wykonana została w Bóbrce, Leszczowatem, Solinie, Procisnem, Czaszynie, Wzdowie, Wołtuszowej, Rymanowie i w miejscowościach sąsiednich. Nieliczne są zapisy innych osób, wśród nich Pelagii i Józefa Blizińskich, przyjaciół Kolberga, do których należała do r. 1888 Bóbrka, oraz Aleksandry Zduniowej z Procisnego, gdzie Kolberg prowadził badania w r. 1884, a także dwu osób nieznanych. Podział materiału na odrębne zespoły o sygn. 3195–3200 oddaje w części Kolbergowski podział na „podteczki” w pierwotnej tece regionalnej, który odpowiadał zaplanowanemu porządkowi treści w monografii. Pomiędzy zapisami z Sanockiego, które są najliczniejsze, znajdują się także notatki terenowe z Przemyskiego oraz nieliczne zapisy z innych regionów, m.in. z Wielkopolski. Wszystkie materiały zostały wydane drukiem, większość w monografii Sanockie–Krośnieńskie (T. 49–51), pozostałe w odpowiednich tomach regionalnych, lub w suplementach do tomów wydanych przez Kolberga. Obecna zawartość tych zespołów archiwalnych przedstawia się następująco: – sygn. 3195, kart 54. Znajdują się tu głównie rękopisy terenowe Kolberga dotyczące obrzędów i zwyczajów dorocznych, inne zagadnienia 274 �(obrzędy rodzinne, pieśni, wierzenia) pojawiają się wtedy, gdy w czasie wywiadów zapisane były na jednej karcie z informacjami o obrzędach dorocznych. Prawie wszystkie notatki w tej tece pochodzą z Sanockiego i zostały zamieszczone w monografii tego regionu (T. 49–51). Nieliczne pochodzą z Przemyskiego (rysunki pisanek z Iskani) oraz z okolic Stanisławowa, Bełza i innych miejscowości. Te zamieszczono w suplemencie do Przemyskiego (T. 83) i w tomie Ruś Czerwona (T. 57/II). – sygn. 3196, kart 41. Przeważają w tym zespole zapisy pieśni powszechnych, niezwiązanych z obrzędami, w większości zapisane są z melodiami. Pochodzą z badań terenowych Kolberga w Bóbrce, Leszczowatem, Czaszynie, Ustrzykach, Myczkowcach, a także w Rymanowie i Klimkówce oraz w Sanoku. Zostały opublikowane w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), nieliczne pieśni z Przemyskiego zamieszczono w suplemencie do monografii tego regionu (T. 83). – sygn. 3197, kart 37. Znajdują się tu prawie wyłącznie rękopisy terenowe Kolberga z opisami obrzędów rodzinnych, głównie wesel, oraz niewielka ilość pieśni i melodii powszechnych, niezwiązanych z obrzędami. W większości zapisane były w Leszczowatem, Czaszynie, Bóbrce, Solinie i Chrewcie. Ponadto jest tu opis wesela w Tarnawie w rękopisie nieznanego autora. Wszystkie materiały zostały zamieszczone w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51), tylko jedna melodia z Sambora została włączona do suplementu do Przemyskiego (T. 83). – sygn. 3198, kart 74. Zespół zawiera zanotowane przez Kolberga w terenie teksty bajek, legend, podań i anegdot, a także zagadki, innych zagadnień dotyczą nieliczne notatki. Najwięcej tekstów pochodzi z Bóbrki, Soliny i Leszczowatego. Wszystkie zostały opublikowane w cz. III monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 51). – sygn. 3199, kart 65. Zespół zawiera pochodzące z Sanockiego notatki terenowe na temat kultury materialnej oraz obrzędów i zwyczajów, a także pieśni, bajki i zapiski o wierzeniach. Na dwu kartach są zapisy pieśni i melodii ze Szlachtowej, a przypadkowo znajdują się w tece czystopisy pieśni z Wielkopolski, ponieważ ich odwrotnych, niezapisanych stron, użył Kolberg w czasie badań w Sanockiem. Na kilkunastu kartach znajdują się szkice sprzętów i chat, a także strojów weselnych i codziennych wykonane przez Kolberga oraz przez osoby nieznane. Zapisy z Poznańskiego i Kaliskiego opublikował Kolberg w cz. V Poznańskiego (T. 13) i w cz. I Kaliskiego (T. 23), pozostałe dotyczące tych regionów zamieszczono w suplementach 275 �(T. 74 i 79), ponad dwadzieścia pieśni i melodii instrumentalnych ze Szlachtowej opublikowano w monografii Góry i Podgórze (T. 44–45). Materiały z regionu Sanockiego, stanowiące większość w tece, zostały zamieszczone w Sanockiem-Krośnieńskiem (T. 49–51). – sygn. 3200, kart 68. Większość zawartych w tym zespole notatek dotyczy wierzeń, wróżb, przesądów, medycyny ludowej itp., ponadto znajdują się tu opisy chat, sprzętów, strojów i ich szkice wykonane przez Kolberga i osoby nieznane. Przeważają rękopisy terenowe Kolberga, są tu także rękopisy Józefa i Pelagii Blizińskich oraz karty, na których do ich zapisów dodał Kolberg własne notatki. Zapisy pochodzą głównie z Bóbrki, poza tym z Czaszyna, Leszczowatego, Procisnego, Wzdowa, a pojedyncze z innych miejscowości regionu. Wszystkie zostały zamieszczone w monografii Sanockie-Krośnieńskie (T. 49–51). – sygn. 3201, kart 97. Znajdują się tu odpisy, wyciągi i notatki Kolberga z artykułów na temat kultury ludowej zamieszczanych w pracach zwartych bądź w prasie warszawskiej, krakowskiej, lwowskiej i wielkopolskiej z lat 1830–1886. M.in. jest tu transkrypcja obszernej rozprawy A. J. Torońskiego Rusiny-Lemki drukowanej w Zorii halickiej (Lwów [1859]), odpis artykułu Lud u źródeł Sanu i Dniestru zamieszczonego w „Wędrowcu” w 1882 r. pod pseudonimem Adnaw, oraz duża liczba tekstów pieśni odpisanych ze zbioru J. F. Hołowackiego Narodnyja piesni… (1863–1870). Materiały związane z regionem sanockim zostały opublikowane w tomach Sanockie– Krośnieńskie (T. 49–51). Znajdujące się tu także odpisy z prac dotyczących innych regionów zostały zamieszczone w suplemencie do Przemyskiego (T. 83), w Rusi Czerwonej (T. 56–57), Rusi Karpackiej (T. 54), słowackie w Materiałach do etnografii Słowian zachodnich i południowych, cz. II Czechy, Słowacja (T.59/II). Nieliczne pieśni ukraińskie pozbawione not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). Chełmskie, sygn. BN PAU i PAN: 3202–3205, łącznie kart 416, obecnie cztery osobne zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 27 Ruś chełmska i podlaska. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN dla rękopisów o sygn. 3202 tytuł: Materiały zebrane przez Oskara Kolberga dotyczące Chełmszczyzny oraz dawnych guberni lubelskiej i siedleckiej, dla rękopisów o sygnaturach 3203–3205 tytuły Chełmszczyzna. W katalogu zespoły te mają noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. 276 �Materiały z dawnej teki 27 w znacznej części wydane zostały drukiem przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie cz. I i II (T. 33–34), pozostałe w suplemencie do niej (T. 82 i Aneks do t. 82). Obecna zawartość i układ kart w tych czterech zespołach odbiega od stanu pozostawionego przez Kolberga, ponieważ zmienił je już Kopernicki, przygotowując do druku cz. II Chełmskiego w latach 1890–1891. Później, w latach 1959–1961 na polecenie J. Gajka wyjęto z nich karty ze szkicami oraz fotografie (zob. wyżej opis zawartości teki 47), a w r. 1972 w trakcie archiwalnych prac porządkowych w Bibliotece PAN usunięto z nich niektóre druki, m.in. odbitki dwu prac M. Hemplówny zawierających spisy roślin jawnokwiatowych („Pamiętnik Fizjograficzny” R. 5: 1885, s. 135–153 i 154– –159), przemieszczono też wtedy część kart między tymi zespołami, a w ich obrębie ułożono karty w innej kolejności. Dziś zawartość tych czterech zespołów przedstawia się następująco: – sygn. 3202, kart 210. Znajduje się tu niewielka liczba rękopisów Kolberga, większość to rękopisy Marii Hemplówny i innych osób, ponadto wycinki z prasy i inne druki oraz dwie mapy Juliusza Kolberga z jego Atlasu Królestwa Polskiego (wyd. 1825–1827) – województwo podlaskie i województwo lubelskie, z notatkami Oskara. Przeważająca część materiałów dotyczy Chełmskiego, nieliczne Lubelskiego. Wśród materiałów otrzymanych przez Kolberga od M. Hemplówny jest opracowany przez nią obszerny słownik gwarowy wraz z rozprawą o języku znanych autorce okolic Chełma. Ponadto przechowywany jest tam rękopis Pauliny Charłampowiczówny z notatkami etnograficznymi z okolic Puchaczowa i rękopis nieznanego księdza unickiego z Podlasia. Materiały te zostały wykorzystane przez Kolberga i Kopernickiego w monografii Chełmskie (T. 33–34), część wcześniej przez Kolberga w Lubelskiem (T. 16–17). Pozostałe zamieszczono w suplementach do tych tomów (T. 75 i 82). – sygn. 3203, kart 64. Znajduje się tu głównie dokumentacja folkloru muzycznego z Chełmskiego, a częściowo także z Lubelskiego, są to zapisy Kolberga, Marii Hemplówny i osób nieznanych. Ponadto jest tu zbiorek pieśni bez melodii spisanych w r. 1870 przez Andrzeja Wojtasa, służącego w Podhorcach. Materiały te wydane zostały zgodnie z odnotowanymi lokalizacjami w tomach Chełmskie (T. 33–34), Lubelskie (T.16–17) i w suplementach do nich (T. 75 i 82). – sygn. 3204, kart 51. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole to rękopisy Kolberga i M. Hemplówny dotyczące wierzeń, przesądów i praktyk 277 �leczniczych i magicznych oraz rękopisy Kopernickiego, który po śmierci Kolberga przygotowywał do druku drugą część Chełmskiego i przepisywał fragmenty pierwotnych notatek, aby nadać im porządek konieczny w publikacji. Materiały te wydane zostały w monografii Chełmskie cz. II (T. 34) i suplemencie do niej (T. 82). – sygn. 3205, kart 91. Materiały znajdujące się obecnie w tym zespole to w większości rękopisy M. Hemplówny, z zapisami na temat dialektu (przyczynki leksykalne) i świata wierzeń. Mniej liczne są rękopisy Kolberga dotyczące wierzeń i słownika. Tak jak w zespole o sygn. 3204, tak i tutaj znajdują się rękopisy Kopernickiego, tj. jego kopie zapisów Hemplówny i Kolberga, wykonane w trakcie przygotowywania materiałów z tej teczki do druku w cz. II Chełmskiego (t. 34). Teksty pominięte w tej edycji wydano w suplemencie do Chełmskiego (T. 82). Wołyń, sygn. BN PAU i PAN: 3206 i 3207, łącznie kart 342, dziś dwa osobne zespoły archiwalne stanowiące w r. 1886 tekę 26 o takim samym tytule. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN obydwa zespoły mają również tytuł Wołyń i noty: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zawartość dawnej teki 26 i jej układ zostały zmienione przez J. Tretiaka w trakcie przygotowywania do druku tomu Wołyń (wyd. 1907), a następnie podczas porządkowania rękopisów przed drukiem katalogu przez Bibliotekę PAN. Obecnie przedstawia się ona następująco: – sygn. 3206, kart 193. Tu znajduje się część rękopisów terenowych Kolberga powstałych w czasie badań prowadzonych przez niego na Wołyniu w roku 1862. Są to pieśni, opisy wesel z tekstami pieśni i melodiami oraz sporządzone przez Kolberga czystopisy części tych materiałów. Ponadto jest tu obszerny rękopis pt. Ukraińskie śpiewy i tańce nieznanego autora, wykonany w okolicy Kowla (117 tekstów i 74 melodie). Poza rękopisami terenowymi znajdują się w tej tece notatki Kolberga z prasy i z prac zwartych na temat Polesia wołyńskiego i Wołynia oraz wycinki z prasy. Większość materiałów została wydana przez J. Tretiaka w r. 1907 w tomie Wołyń (T. 36), a pochodzące z tego regionu, ale nie uwzględnione przez niego wydano w suplemencie (T. 84). Część na podstawie czystopisów Kolberga zachowanych w innych tekach zamieszczona została w tomie Białoruś-Polesie (T. 52), a nieliczne zapisane w okolicy Kamieńca Podolskiego w tomie Podole (T. 47). Pieśni i inne materiały pozbawione not lokalizacyjnych, a zanotowane w języku ukraińskim, przeznaczono do 278 �tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). – sygn. 3207, kart 149. W tym zespole znajdują się pozostałe Kolbergowskie zapisy terenowe z Wołynia i ich czystopisy oraz nieliczne pochodzące z Podola i z Chełmskiego, ponadto kilka rękopisów o niewielkiej objętości nieznanych autorów z Wołynia. Większość materiałów z tej teki została wydana przez J. Tretiaka w r. 1907 w tomie Wołyń (T.36), niewydane przez niego zamieszczono w suplemencie do tego tomu (T. 84), pozostałe w Podolu (T. 47), w suplemencie do Chełmskiego (T. 82), a zapisy w języku ukraińskim bez not lokalizacyjnych przeznaczono do tomu Materiały do etnografii Słowian wschodnich (T. 58, przygotowany do druku). W spuściźnie Kolberga nie ma obecnie rękopisu bajek Prusinowskiego wydanych w roku 1907 przez Tretiaka w T. 36 oraz wymienionych przez Kopernickiego w opisie teki wołyńskiej (zob. wyżej teka nr 26). Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN: 3208, kart 269. Fragment dawnej Kolbergowskiej teki 3 o takim samym tytule. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: O życiu i zwyczajach Mazurów pruskich, z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Jest to rękopis monografii regionu przygotowany do druku przez Kolberga w latach 1889–1890; do września 1939 roku znajdował się w tece 3 Mazury (zob. wyżej informacje o tej tece); na początku wojny został wyjęty z teki i zakonspirowany w muzeum przyrodniczym PAN. Odnaleziony i rozpoznany dopiero kilka lat po wojnie stał się podstawą tomu Mazury Pruskie, gdzie został opublikowany w całości (T. 40, s. 3–470). Rękopis pozbawiony jest karty tytułowej i kilkunastostronicowego wstępu Kolberga, zaginionych lub dla zabezpieczenia całego rękopisu zniszczonych na początku okupacji niemieckiej w roku 1939. Na odwrotach kart z tej teki znajdują się pojedyncze pieśni wydane wcześniej w Kujawach (T. 4), Krakowskiem (T. 6), Lubelskiem (T. 17), Łęczyckiem (T. 22), Radomskiem (T. 21) i w Mazowszu (T. 25, 27 i 28) ponieważ Kolberg, przygotowując do druku materiały z Mazur, posługiwał się niekiedy dla oszczędności ćwiartkami papieru użytymi pierwotnie do innych czystopisów i zapełnionymi tylko jednostronnie. 279 �Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3209, kart 21. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Fragment papierów osobistych Oskara Kolberga z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Jest to niewielki zbiór dokumentów pochodzących z różnych okresów życia Kolberga i mających zróżnicowany charakter: listy gratulacyjne związane z jubileuszem pięćdziesięciolecia jego pracy w r. 1889, dokumenty dotyczące międzynarodowych kontaktów etnografa, a także paru spraw rodzinnych. Jest to zbiór raczej przypadkowy, prawdopodobnie zgromadzono w nim dokumenty odnalezione lub rozpoznane już po zinwentaryzowaniu wcześniej wyodrębnionych zespołów papierów osobistych i korespondencji. Część dokumentów (listy) została opublikowana w Korespondencji… (T. 64–66), pozostałe wykorzystano w biografii Kolberga. Papiery osobiste, sygn. BN PAU i PAN: 3210, kart 24. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Notatnik zawierający rachunki osobistych wydatków Oskara Kolberga za lata 1859-1869, z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zawartość teki stanowi zeszyt, w którym Kolberg w latach 1859–1869 notował swe wydatki i dochody. Między kartki zeszytu włożona jest luźna karteczka ze szczegółowymi notatkami Kolberga z podróży odbytych latem 1859 i 1860 r. Notatki zawarte w zeszycie są ważnym źródłem do poznania sytuacji materialnej Kolberga, informacje o honorariach pomagają ustalić, jakie teksty dawał do druku w tym okresie, a zapiski o wydatkach m.in. uściślają daty i miejsca badań terenowych z lat ujętych w zeszycie oraz podają koszty druku Sandomierskiego i Kujaw. Wszystkie są istotnym źródłem do biografii Kolberga, wykorzystywane też były przez autorów wstępów do monografii regionalnych i tomów suplementowych wydawanych na podstawie rękopisów. Listy różne, sygn. BN PAU i PAN: 3211, kart 11. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł: Listy różnych osób do różnych adresatów ze zbioru Oskara Kolberga z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Zespół ten obejmuje pięć listów osób związanych z Kolbergiem (A. Bochdanowej, L. Jenikego, L. Oehmigke, F. Streita i J. Wernerowej), ale nie do niego kierowanych. Zawierają one m.in. przyczynkarskie informacje dotyczące wyrobów rzemiosła ludowego przysyłanych z Zadwórza przez 280 �A. Bochdanową na ręce Kolberga dla muzeum Akademii oraz planowanego druku rycin do Pokucia w Wiedniu. Część poświęcona jest sprawom rodzinnym. Potęgi nadprzyrodzone w wyobraźni Mazurów Pruskich. Studium mytologiczne według Toeppena skreślił O. Kolberg, sygn. BN PAU i PAN 3572, kart 19. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN z notą: „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopis jest przekładem fragmentu pracy M. Toeppena Abergaluben aus Masuren… (Danzig 1867). Kolberg planował wydanie tego przekładu jako osobnego artykułu, tekst został ostatecznie w niewielkim stopniu przez niego przeredagowany i włączony do rękopisu monografii Mazury pruskie, stanowiąc jego osobny rozdział (w T. 40 s. 52–82). Na odwrocie końcowych kart czystopisy pięciu pieśni mazurskich wydanych również w T. 40. Mazury pruskie, sygn. BN PAU i PAN 3891, kart 82. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł Mazurskie pieśni ludowe (Materiały zebrane przez Wojciecha Kętrzyńskiego i przekazane Oskarowi Kolbergowi), z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopisy te stanowiły część dawnej teki 3. Karty 1–65 to wykonane przez Wojciecha Kętrzyńskiego zapisy pieśni mazurskich pochodzące z Orłowa pod Lecem (tj. Giżyckiem) i ze Sztynortu pod Węgorzewem. Drugi zespół to 14 kart z przemowami weselnymi zapisanymi prawdopodobnie przez nieznanego z imienia p. Bercio. Ponadto jest tam karta z rękopisem nieznanego autora i bilet wizytowy W. Kętrzyńskiego, dołączony do rękopisów przysłanych przez niego Kolbergowi w r. 1890. Pieśni i mowy weselne zamieścił Kolberg w rękopisie swej monografii Mazur (T. 40). Notatka z biletu Kętrzyńskiego opublikowana jest w Korespondencji … cz. III (T. 66), s. 673. Mazury pruskie. Sygn. 3892, kart 9. W katalogu rękopisów BN PAU i PAN tytuł Mazurskie pieśni ludowe zebrane przez Oskara Kolberga, z notą „Dar Komisji Etnograficznej PAU”. Rękopis stanowił dawniej część teki 3. Na zawartość składa się rkp. Jana Karola Sembrzyckiego (1856–1919) lub jego ojca, Karola, pt. Pieśni gminne z Mazur. Rękopis ten przekazał Kolbergowi prawdopodobnie W. Kętrzyński w roku 1890. Zapisanych jest tam dziesięć pieśni z melodiami i oracja 281 �weselna. Kolberg nie zdążył włączyć tego materiału do swej monografii poświęconej Mazurom, ponieważ zmarł krótko po otrzymaniu przesyłki. Pieśni i oracja zostały opublikowane w T. 40 Mazury pruskie. Rękopisy w zbiorach innych bibliotek i w muzeach Biblioteka Jagiellońska Rzecz o obchodach weselnych, sygn. 4497, zesz. 18, jest to druga część rękopisu rozprawy Kolberga Rzecz o obchodach weselnych …, tekst całości został opublikowany w Studiach, rozprawach i artykułach (T. 63) według pierwodruku zamieszczonego w „Na Dziś” w r. 1872. Zbiór autografów M. Ciechanowskiej, sygn. 7891, k. 107-108, tam m.in. rkp. Kolberga: czystopis dwu pieśni z Wołynia. Pieśni opublikowane w T. 36. Zbiór autografów Dynowskiej, sygn. 7892, k. 41, tam m.in. rkp. Kolberga: czystopis notatek i melodii z Wielkopolski; melodia opublikowana przez Kolberga w T. 13, pozostałe zapisy w suplemencie do Poznańskiego (T. 74). Biblioteka Narodowa Kopia testamentu Oskara Kolberga sporządzona przez I. Kopernickiego dla Karoliny Wąsowskiej, bratanicy Oskara. Zakład Rękopisów, sygn. BN II 6487. Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie Przemyskie, sygn. 465 (dawniej TNW 150) – rękopis tomu Przemyskie (T. 35) redagowanego przez Kolberga w r. 1890 i dokończonego w r. 1891 przez Kopernickiego (wyd.: Kraków 1891). W Katalogu rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, opracowanym przez H. Kozerską i W. Stummer (Warszawa 1973, s. 177), opis następujący: „Przemyskie. Materiały do studium etnograficznego okolic Przemyśla oraz fragmenty dotyczące innych okolic, zebrane przez Oskara Kolberga. Kraj i lud, zwyczaje i obrzędy, pieśni i tańce (teksty i nuty), bajki i wierzenia, k. 1–352 […]. Ze zb. M. Federowskiego”. 282 �Jest to kompletny rękopis tomu 35 Przemyskie. Do sporządzenia rękopisu przeznaczonego dla drukarni wykorzystał Kolberg często karty służące pierwotnie do innych tomów, dlatego na odwrotach są fragmenty wcześniejszych czystopisów różnych monografii, m.in. Kujaw, Poznańskiego, Radomskiego, Mazowsza i Łęczyckiego. Wszystkie materiały z Przemyskiego zostały wydane drukiem w tomach Przemyskie (T. 35) oraz Przemyskie. Suplement do t. 35 (T. 83 cz. I i II). Poza rękopisem przygotowanym dla drukarni znajdują się w tej tece liczne zapisy terenowe Kolberga, głównie z Przemyskiego, ale także z miejscowości objętych innymi monografiami (m.in. z Leszczowatego). Zapisy pochodzące spoza Przemyskiego albo wydał Kolberg wcześniej w odpowiednich monografiach, albo wykorzystane zostały w suplementach do nich, zgodnie ze swym regionalnym pochodzeniem. Do zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego manuskrypt Przemyskiego przyjęty został razem z innymi archiwaliami Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i stanowi tam wieczysty depozyt. Pierwotnie miał sygnaturę TNW 150 i tak określano początkowo w Dziełach wszystkich Kolberga rękopisy z tej teki. Towarzystwo otrzymało Przemyskie razem ze zbiorami Michała Federowskiego po jego śmierci w r. 1923, ale nie udało się ustalić, kiedy i dlaczego Kolbergowski manuskrypt dostał się do rąk tego zasłużonego badacza folkloru białoruskiego i kolekcjonera dokumentów i rękopisów. Biblioteka Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego W zbiorach Biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego przechowywany jest duży zespół rękopisów kompozycji Kolberga, sygn. 1208, 12091-3, 1210, 1213–1216, 1218, 12191-3. Składają się nań utwory skończone i wydane drukiem przez kompozytora, a także utwory nie drukowane w XIX w., szkice i fragmenty kompozycji nieukończonych, rękopisy z okresu nauki w Warszawie i Berlinie (tzw. Zeszyty do studiów muzycznych) oraz kompozycje innych autorów. M.in. zachował się w tym zespole autograf partytury orkiestrowej Króla pasterzy z głosami solowymi i chórem. Rękopisy te i druki stanowią prawdopodobnie część materiałów pozostawionych w r. 1871 na przechowaniu w firmie Gebethnera lub u W. Wierzbowskiego przed przeprowadzką Kolberga z Warszawy do zaboru austriackiego. W. Wierzbowski w r. 1876 pytał o zgodę na przekazanie do zbiorów WTM zdeponowanych u niego nut i Kolberg zaaprobował tę decyzję. Część mogą stanowić nuty przekazane później przez I. Kopernickiego, wykonawcę 283 �testamentu Kolberga, który zamiar taki konsultował z J. Karłowiczem, nie wiadomo jednak, czy darowiznę tę zdążył zrealizować. Utwory Kolberga zachowane w zbiorach Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego wydane zostały w T. 68 Kompozycje wokalno-instrumentalne i w T. 69 Kompozycje fortepianowe. Muzeum Etnograficzne w Krakowie — Zespół rękopisów Kolberga i I. Kopernickiego (archiwum MEK, sygn. II/155, nr inw. I/191/RKP), składają się nań: dwa bruliony listu Kolberga z 10 II 1883 r. do nieznanego adresata w sprawie subwencji na druk Ludu oraz fragmenty jego spisu tek pochodzące z okresu późniejszego (razem 4 karty), ponadto karty w obwolucie z tytułem: Kopernickiego charakterystyka tek Kolberga (29 kart). Te ostatnie to rękopisy I. Kopernickiego, który po śmierci Kolberga sporządził na osobnych kartkach krótki opis zawartości większości tek z uwagami o możliwości wykorzystania znajdujących się w nich rękopisów. Notatki Kopernickiego z tek Kolbergowskich wyjął S. Udziela, pierwszy dyrektor Muzeum Etnograficznego. Zgromadził je razem zapewne w okresie, gdy rękopisy Kolberga znajdowały się pod jego opieką najpierw jako sekretarza Komisji Antropologicznej AU, później wiceprzewodniczącego Komisji Etnograficznej PAU, tj. przed rokiem 1935. Prawdopodobnie on też nadał notatkom Kopernickiego obecny tytuł i pod nim zapisał: „Wydać 1, 6, 12, 15, 34, 37, użyć 38”. Wymienione tu rękopisy Kolberga i Kopernickiego potraktowane zostały w zbiorach Muzeum Etnograficznego jako część spuścizny S. Udzieli. — Rkp. Kolberga: Spis akwarel ubiorów ludowych w Muzeum hr. Dzieduszyckich we Lwowie oraz sprawozdanie z podróży badawczej w roku 1876, ponadto uwagi na temat zbierania okazów etnograficznych (archiwum MEK, sygn. II/226, nr inw. I/3051/RKP), 4 karty. Obydwa pisma były skierowane przez Kolberga do Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności; w zbiorach Muzeum Etnograficznego znalazły się prawdopodobnie, podobnie jak wymienione wyżej, przed rokiem 1935, w czasie, gdy wiceprzewodniczącym Komisji Etnograficznej PAU był Seweryn Udziela, równocześnie dyrektor Muzeum. Tytuł rękopisu Kolberga nadany został w Muzeum Etnograficznym. — Rękopis Sąde[c]czyzna i Podhale, z rękopisów pozgonnych wydał dr St. Zdziarski, Kraków 1905 (archiwum MEK, nr inw. I/369/RKP), kart 284 �229. Rękopis przygotowany do druku przez S. Zdziarskiego na podstawie materiałów Kolberga z teki 11. W zespole tym, poza kopiami rękopisów wykonanymi przez Zdziarskiego, jest jedna karta z oryginalnymi zapisami nutowymi Kolberga wyjęta z teki 11 przez Zdziarskiego i włączona przez niego do własnego opracowania (tam k. 229). Opracowanie Zdziarskiego nie zostało wydane przez Komisję Antropologiczną AU, przed rokiem 1936 znajdowało się w tece 11 Kolberga, o czym wspomina K. Hławiczka1. Kopie Zdziarskiego nie były wykorzystane w druku w tomach Góry i Podgórze (T. 44–45), ponieważ poza wspomnianą wyżej kartą z melodiami tańców zachowały się oryginały Kolberga — czystopisy lub zapisy terenowe wszystkich materiałów przepisanych przez Zdziarskiego. Zapisy melodii tańców z karty włączonej przez Zdziarskiego do jego Sąde[c]czyzny i Podhala zostały wydane w cz. II Gór i Podgórza (T. 45) Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie Kolekcja 25 rysunków piórkiem barwionych akwarelami i akwarel, których autorem jest Wojciech Gerson, nr inwentarza MR 25–49. Akwarele i rysunki muzeum zakupiło krótko po wojnie od nieznanej dziś osoby. Jest to fragment kolekcji ikonograficznej Kolberga, prawdopodobnie część zbiorów pozostawionych przez niego w Modlnicy w r. 1884, po przeniesieniu się do Krakowa. Większość rycin została opublikowana przez Kolberga w tomach wydanych w latach 1857–1884: Pieśni ludu polskiego (T. 1), Sandomierskie (T. 2), Kujawy (T. 3–4), Krakowskie (T. 7), Lubelskie (T. 17) i Mazowsze (T. 24 i 26), pozostałe znalazły się w suplementach do tych monografii (T. 70, 72/II i 80). Muzeum im. Oskara Kolberga w Przysusze W zbiorach Muzeum znajdują się obecnie następujące rękopisy Kolberga oraz dokumenty bezpośrednio z nim związane: – Rkp. Kolberga: dwie karty czystopisu części pierwszej Krakowskiego zawierające teksty i melodie drukowane przez niego w monografii tego regionu (T. 5), fragmenty korekty tego tomu oraz dwa listy Oskara Kolberga: do Romana Konopki i do Marii Eleonory Kolberg, córki Wilhelma, nr inw. MOK 2004/4-8 i 171. 1 K. Hławiczka Niewydane zbiory Oskara Kolberga, „Pion” R. IV ; 1936, nr 47 . 285 �– Materiały Marii Turczynowiczowej do Korespondencji Oskara Kolberga 1937–1976, nr inw. MOK/2004/I. W tym zbiorze: wykonane przez M. Turczynowiczową w latach 1937–1939 kopie listów kierowanych do Kolberga i brulionów jego listów. Oryginały w Bibliotece PAU miały sygn. 2030, zostały w r. 1937 wypożyczone do Biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i jesienią 1939 r. razem z wieloma innymi archiwaliami naukowymi Towarzystwa spalone przez Niemców. Ten zbiór korespondencji Kolberga składał się z 624 jednostek epistolograficznych. Na podstawie odpisów M. Turczynowiczowej opublikowano je razem z innymi w Korespondencji… (T. 64–66). W Bibliotece PAU w zespole o sygnaturze 2030 listy otrzymane przez Kolberga od jednej osoby i bruliony jego odpowiedzi do niej zebrane były razem i ułożone chronologicznie, a następnie całostki takie uporządkowano alfabetycznie według nazwisk lub nazw autorów i adresatów. Przeważająca część tych listów to korespondencja rodzinna. Turczynowiczowa starała się o maksymalną wierność kopii, zachowywała układ wierszy, skreślenia, poprawki, dopiski itd., a także błędy ortograficzne i składniowe. Kopie wykonane przez M. Turczynowiczową, staranne i dokładne, stanowią około dwu piątych znanej korespondencji Kolberga. W zespole tym znajdowały się także rachunki, spisy odbiorców Ludu, rozliczenia z księgarzami i drukarniami, a także inne dokumenty. Niektóre z nich zostały wydane jako aneksy w tomach korespondencji, pozostałe wykorzystano w biografii. Poza kopiami listów w materiałach Marii Turczynowiczowej znajdują się także wspomnienia o Oskarze Kolbergu: rękopisy wspomnień spisane w latach 1902-1903 przez Antoninę Konopczankę i w roku 1937 przez córki Józefa Konopki, Justynę Konopczankę (1862–1957) i Michalinę z Konopków Paszkiewiczową (ur. 1860) oraz maszynopisy wspomnień spisane w r. 1937 przez jego bratanice, Antoninę Brzozowską i Walentynę Szalitową, córki Antoniego Kolberga. Teksty te zostały opublikowane przez K. Markiewicz pt. Wspomnienia Konopczanek z Modlnicy o Oskarze Kolbergu w: „Wieś Radomska” tom 11, Radom 2018, s. 89-120. Ponadto w zbiorach1 Muzeum znajdują się dokumenty i kopie dokumentów dotyczące rodziny Kolbergów, depozyt złożony w Muzeum przez potomków Antoniego Kolberga, brata Oskara. 1 Zob. też: K. Markiewicz Kolekcja kolbergowska muzeum biograficznego Oskara Kolberga w Przysusze, „Wieś Radomska” T. 9, Radom 2011, s. 127–135. �Indeks osób1 A.Bl. zob. Antoni Blank A.J.S. zob. Szabrański Antoni Józef A.K. 85/I – 479, 480 Abłamowicz Stanisław 85/I – 490, 492–494 Abramowicz Andrzej 85/I – 381–384 Abramowicz Ignacy 85/I – 146 Abramowicz Maciej 85/II – 269 Adalberg Samuel 85/II – 320, 328, 332, 333, 336, 337, 85/III – 14, 15, 59, 255, 263 Adamczyk Zdzisław Jerzy 85/I – 236 Adamowski Jan 85/II – 268, 270, 274, 351, 374, 378, 386, 598–600 Adler Guido 85/II – 9, 15, 45, 51 Adnaw zob. Wanda P. Akielewicz Mikołaj 85/I – 139, 85/II – 325, 342, 425, 430, 518, 85/III – 53, 249, 263 Alberti Domenico 85/II – 169, 171 Albiński Marcin 85/I – 196 Aleksander I, cesarz rosyjski 85/I – 19, 26, 37 Aleksander II, cesarz rosyjski 85/I – 110, 111, 141, 231, 404 Alth Alojzy 85/I – 274 Altmann Fryderyk Wilhelm 85/I – 154, 85/II – 60, 111, 112, 85/III – 171 Amiot Jean Joseph Marie 85/II – 46 Anczyc Władysław Ludwik 85/I – 243, 259, 85/II – 129, 352–356, 364, 369, 445 Andrzej św. 85/III – 90 Andrzejkowiczówna Ryta 85/I – 480 Annasz 85/II – 368 Antola 85/I – 256, 85/II – 448 Antoniewicz Karol 85/I – 206 Antyborzec Ewa 85/I – 59, 73, 102, 176, 185, 219, 279, 351, 408, 428, 445, 468, 469, 484, 497, 85/II – 126, 175, 248, 359, 365, 397, 401, 406, 482, 492, 516, 550, 573, 574, 598, 599, 85/III – 15, 39, 45, 75, 89, 113, 164, 213–216, 218 Arendt Jan 85/II – 457 Armon Witold 85/I – 390, 85/II – 559, 85/ III – 121, 208 Asnyk Adam 85/I – 388, 480, 481 Aszperger 85/I – 105 Atkinson Paul 85/II – 416 1 W indeksie nie ujęto osób, których nazwiska wymienione są w Bibliografii prac Oskara Kolberga w spisie artykułów pisanych przez niego dla Encyklopedii powszechnej Orgelbranda (w cz. III tomu 85, s. 190–200). Hasła te są przedrukowane w Pismach muzycznych (DWOK T. 61-62) i objęte indeksem zamieszczonym w T. 62 DWOK. Jeżeli w T. 85/I-III pojawiały się różne osoby mające takie samo nazwisko i imię, dodatkowo podawano informację o ich związku z innymi osobami wymienionymi w tym tomie, np. z Oskarem Kolbergiem lub Józefem Konopką. 287 �Auber François 85/II – 150, 151, 85/III – 173 August III, król polski 85/II – 352 B. 85/I –125, 85/III – 167 Babiór Walenty 85/II – 231 Bach Jan Sebastian 85/I – 79, 85/II – 140 Bachowie 85/II – 151 Bachórz Józef 85/I – 236, 85/II – 402 Badecki Karol 85/II – 362 Bagarówna Wilhelmina 85/II – 66 Baliński Karol 85/I – 183, 85/II – 201, 221, 290, 292 Baliński Michał 85/II – 577 Bałucki Michał 85/I – 479 Banaś Antoni 85/III – 251 Baraniecki Adrian 85/I – 243, 273, 362, 381, 382, 424, 452 Baranowski Jan 85/I – 112 Barącz Sadok 85/II – 290, 294, 325 Barbara św. 85/II – 391 Barcińska Izabela, z d. Chopin 85/I – 369, 372 Barciński Antoni 85/I – 369 Bargiel Woldemar 85/I – 370 Barnard Alan 85/II – 397, 595, 604 Bartmiński Jerzy 85/II – 194, 212, 223, 244, 268–270, 274, 278, 287, 323, 351, 378, 385, 386, 389 Bartók Béla 85/II – 59, 134 Bartoszewicz Adam 85/II – 319, 320, 328 Bartoszewicz Julian 85/I – 79 Barycz Henryk 85/I – 143 Basarab Michajło 85/II – 232 Bastian Adolf 85/II – 461, 558, 595, 607, 608 Batko Walerian 85/II – 53 Batory Stefan zob. Stefan Batory Baudouin de Courtenay Jan 85/I – 477, 478, 85/III – 189, 270 Bausinger Hermann 85/II – 572 Beethoven Ludwig van 85/I – 134, 250, 425, 85/II – 140, 151 Bellini Vincenzo 85/II – 150, 151, Bentkowski Władysław 85/I – 410 Bercio 85/III – 281 Berg Fiodor 85/I – 368 Berghaus Heinrich 85/I – 86 Bergson Henri 85/II – 139 Bergson Michał 85/I – 55, 56, 85/II – 139 Berling Th. 85/III – 174 Berlioz Hector 85/II – 151 Bernasikowa Maria 85/I – 249 Berwiński Ryszard 85/I – 62, 106, 125, 410, 85/II – 34, 194, 204, 205, 214, 231, 295, 400, 573, 605, 615, 619, 620 Białobrzeska Balbina 85/I – 245 Biegeleisen Henryk, H.B. 85/I – 10, 441, 447, 448, 450, 451, 472, 498, 85/II – 132, 222, 261, 273, 309, 532, 533, 562, 565, 584, 609, 614, 615, 621, 85/III – 55, 58, 181, 190, 267, 271 Biela Jan 85/III – 29, 35, 89, 90, 92, 239, 260 Bielawski Ludwik 85/I – 14, 77, 85, 337, 357, 85/II – 11, 34, 57, 65, 67, 114, 133–136, 209, 370, 570, 85/III – 59, 73 Bieliński Józef 85/I – 17, 23, 26, 29, 36, 37 Bielowski August 85/I – 112, 140, 179, 180, 204, 221, 222, 259, 295, 319, 85/ II – 409, 444, 476, 480, 485, 491, 497, 506, 512, 519, 562, 570, 598, 606, 85/ III – 64, 133 Biełous Teodor, Biłous Fiodor 85/I – 155, 85/III – 243 Bieńkowski Wiesław 85/I – 252, 256, 263, 264, 267, 270, 272, 309, 317, 325, 336, 456, 458, 502, 85/II – 418, 545, 85/III – 15, 36, 143, 144 Biernacka Maria 85/II – 41, 447 Biernacka Róża 85/I – 345 Biernat z Lublina 85/II – 319 Biesiadecki Alfred 85/I – 272 288 �Biesiekierscy z Bodzanowa 85/II – 216, 437, 85/III – 122, 123, 128, 129 Biesiekierscy z Płowców 85/III – 123, 128, 129 Biesiekierska Aniela 85/II – 130, 234, 246 Biesiekierska Klotylda 85/II – 130 Biesiekierski Adolf 85/I – 154, 85/III – 129 Biesiekierski Marian 85/II – 234, 246 Bilica Krzysztof 85/I – 53, 85/II – 145 Biłous Fiodor zob. Biełous Teodor Bismarck Otto von 85/I – 339 Blank Antoni, A. Bl. 85/I – 19, 24, 29, 37 Blaschka Jan 85/I – 492 Blaznik Jožef 85/I – 135,136 Bleiwais Janez 85/I – 136 Blizińscy 85/I – 432, 437, 456, 495, 85/II – 217, 85/III – 154 Blizińska Pelagia 85/I – 422, 425, 429, 490, 493, 85/II – 232, 436, 507, 508, 85/III – 89, 157, 274 276 Bliziński Józef 85/I – 9, 181, 182, 193, 196–198, 203, 217, 293, 315, 421–425, 431–433, 436–439, 444, 445, 460, 461, 465, 493, 85/II – 101, 131, 228, 232, 240, 242, 243, 409, 425, 436, 437, 442, 508, 534, 552, 561, 569, 582, 597, 598, 85/III – 34, 123, 130, 131, 133, 154– 157, 274, 276 Blumengartner 85/I – 141 Błachnio Jan Ryszard 85/I – 57 Błachowski Aleksander 85/II – 13, 455, 551 Błotnicki Tadeusz 85/I – 502 Bobrowski Paweł 85/II – 569, 618, 85/III – 248, 249 Bobrzyński Michał 85/I – 242, 465 Bochdan Hipolit 85/I – 153, 221, 245, 251, 319, 85/II – 507, 85/III – 124, 133 Bochdanowa Amelia, z d. Konopka 85/I – 221, 245, 251, 85/II – 507, 555, 85/ III – 280, 281 Bochdanowie 85/I – 153, 251, 319, 380, 85/II – 217, 85/III – 125,148, 152 Bogdany-Popielowa Wanda 85/I – 28, 85/ II – 137, 155 Bogusławski Wojciech 85/I – 6, 118, 129, 85/II – 151, 152, 267, 363 Bohomolec Franciszek 85/II – 221, 449 Bohrer Sophie 85/II – 31 Boieldieu François-Adrien 85/II – 139– –150 Bojanowski Edmund 85/II – 521 Bokszczanin Maria 85/I – 137 Boniecka Barbara 85/II – 323 Bopp Franz 85/II – 559, 607 Borkowski Józef Dunin 85/II – 607 Bournouf Eugène 85/II – 559, 607 Boy-Żeleński Tadeusz 85/I – 456, 457 Braga Teófilo 85/I – 474, 85/II – 566 Brahms Johannes 85/I – 370 Brandt Józef 85/I – 347, 386, 85/III – 150 Braun Hermann Adalbert 85/I – 332, 333, 85/II – 408, 85/III – 144, 227 Brencz Andrzej 85/II – 419 Breton de la Martinière Jean Baptiste 85/I – 289 Brodowski Antoni 85/I – 24, 37 Brodziński Kazimierz 85/I – 24, 25, 31, 32, 35, 163, 85/II – 11, 123, 163, 164, 182, 183, 188, 267, 561, 85/III – 56, 185, 268 Brückner Aleksander 85/II – 348, 85/III – 179 Brykowski Ryszard 85/I – 396 Brzoska Gustaw Otto 85/I – 331, 336 Brzozowska Antonina zob. Kolberg Antonina Brzozowska-Komorowska Teresa 85/II – 204, 374 Brzozowski Karol 85/I – 80, 83 Brzozowy Stanisław 85/II – 28 Budzyk Hanna 85/II – 372 Budzyk Kazimierz 85/I –238, 85/II – 372 Bujak Jan 85/II – 555 289 �Bujwen Teodora 85/III – 164 Bukowski Andrzej 85/I – 326. 329 Buliński Tarzycjusz 85/II – 400, 401, 410, 563 Burdziej Bogdan 85/I – 80, 85/II – 153 Burszta Józef 85/I – 326, 343, 357, 85/II – 100, 126, 397, 400, 419, 491, 522, 524, 525, 534, 536, 573, 576, 590, 85/III – 43, 47– 50, 66, 67, 69, 71, 91, 101, 201, 205–207, 211 Burszta Wojciech 85/II – 537 Bury 85/III – 272 Bylicki Franciszek 85/I – 480 Bystroń Jan 85/III – 21, 22 Bystroń Jan Stanisław 85/II – 65, 281, 320, 334, 335, 349, 438, 439, 85/III – 37 Caban Wiesław 85/I – 236 Cejnowa Florian, Ceynowa 85/I – 326– 328, 336, 356, 85/II – 308, 320, 370, 85/III – 142, 143, 229, 230 Ceklarz Katarzyna 85/II – 618 Čepaitienė Auksuolė 85/III – 164 Cerkowniak Iwanna 85/II – 537 Cervantes Saavedra Miguel de 85/I – 59 Chałubiński Tutus 85/I – 429 Charłampowiczówna Paulina 85/II – 504, 85/III – 277 Chechlińska Zofia 85/I – 52, 103, 85/II – 150 Cherubini Luigi 85/II – 140, 149, 151 Chęciński Jan 85/I – 197 Chętnik Adam 85/II – 67 Chłędowski Kazimierz 85/I – 251 Chmara-Żaczykiewicz Barbara 85/II – 154, 155 Chmielewska Iwona 85/I– 73, 497, 85/II – 482, 85/III – 214–216 Chmielowski Piotr 85/I – 9, 421, 429–431, 500, 85/II – 38, 187, 489, 490, 534, 570, 85/III – 181 Chochorowski Jan 85/I – 267, 272 Chociszewski Józef, Tworzymir 85/II – 260, 319, 333 Chodakowski Zorian Dołęga, pseud. Adama Czarnockiego 85/I – 60, 61, 71, 85/II – 399, 400, 404, 478, 561, 563, 589, 607 Chodźko Aleksander 85/II – 267 Chojnowski Zbigniew 85/I – 331 Chomętowski Władysław 85/II – 352 Chopin Fryderyk Franciszek, Szopen 85/I – 5, 8, 17, 24, 27, 30, 31, 33, 34, 37, 38, 44, 46, 49, 53, 55, 67, 74, 77, 78, 94, 96, 97, 201, 202, 209, 250, 312, 313, 327, 363–376, 386, 404, 406, 407, 432, 436, 453, 455, 457, 458, 480, 481, 85/II – 13, 14, 19-33, 56, 65, 89, 114, 136, 138, 140, 143, 145, 147, 170–172, 176, 182, 183, 85/III – 18, 34, 94, 109, 150, 165, 179, 189, 218, 268 Chopin Izabela zob. Barcińska Izabela Chopin Ludwika zob. Jędrzejewiczowa Ludwika Chopin Mikołaj 85/I – 24, 30, 374, 386, 85/II – 22, 32, 182, 85/III – 150 Chopinowie 85/I – 21, 24, 29, 31, 38 Chota Józef 85/II – 231 Chruścielowa Irena 85/III – 266 Chrzanowski Wojciech 85/I – 384 Chwalba Andrzej 85/I – 239 Chybiński Adolf 85/I – 103, 85/II – 11, 65–67, 70, 71, 134, 456, 85/III – 35, 36, 58–60 Cichocki Józef 85/I – 53, 69, 85/II – 14, 85/III – 162 Ciechanowska M. 85/III – 34, 92, 282 Ciechanowski Stanisław 85/III – 34 Ciesielski Władysław 85/I – 182, 85/II – 240, 243, 324, 327, 328, 425, 464, 465, 474, 475, 85/III –77, 84, 238 Cieszkowski Zygmunt 85/I – 452, 453, 458, 478 Cimarosa Domenico 85/I – 33, 85/II – 140 290 �Cinciała Jerzy 85/III – 156 Ciszewski Stanisław 85/I – 497, 85/II – 535 Clementi Muzio 85/II – 169 Clifford James 85/II – 563 Cludius Fryderyk 85/II – 408 Cludius Karol 85/I – 333–335, 85/II – 408, 409, 520 Colberg zob. też Kolberg Colberg Charlotta Dorothea, z d. Fuchs 85/I – 17 Colberg Christian Heinrich Julius zob. Kolberg Juliusz Colberg Julius Daniel Friedrich 85/I – 17 Colberg Krzysztof Juliusz zob. Kolberg Juliusz Comber John 85/II – 57, 64 Čubinskij P. zob. Czubiński Paweł Cvek Leopold 85/III – 258 Cycero 85/II – 575 Cyniawska Hania 85/II – 129, 85/II – 233 Czacki Tadeusz 85/I – 171, 85/II – 297, 432 Czajewski Wiktor 85/II – 494, 497, 616 Czajka 85/II – 314 Czajkowa, Czajina 85/II – 314 Czajkowscy 85/III – 110 Czajkowski 85/III – 127, 128 Czajkowski Jerzy 85/II – 366 Czarkowska Melania 85/II – 235, 499 Czarkowski Ludwik 85/II – 235 Czarlińscy 85/I – 326, 332, 339, 85/II – 217, 407, 85/III – 142, 143 Czarlińska Bronisława 85/I – 326 Czarlińska Hortensja 85/I – 326 Czarliński Emil 85/I – 326 Czarliński Leon 85/I – 326, 338–341, 415 Czarneccy 85/I – 326, 85/II – 415, 85/III –143 Czarnecki Stanisław 85/I – 377, 411, 413, 414, 415, 85/II – 453, 573, 591, 85/III – 146 Czarnocki Adam zob. Chodakowski Zorian Dołęga Czartecka Anna 85/II – 130 Czartoryscy 85/I – 458 Czartoryska Izabela z Działyńskich 85/I – 326 Czartoryska Marcelina 85/I – 436, 455, 457, 458, 85/II – 32 Czartoryski Aleksander 85/I – 457 Czartoryski August 85/I – 245 Czartoryski Władysław 85/I – 384 Czaykowski Emil 85/III – 185 Czech Józef 85/I – 58 Czechowicz Józef 85/II – 315 Czekanowska Anna 85/II – 47 Czekanowski Jan 85/II -– 48 Czepulis-Rastenis Ryszarda 85/I – 140 Czermak 85/II – 488 Czerniawska Anna 85/I – 406, 85/III – 163 Czerniawski Karol 85/I – 32, 85/II – 123, 85/III – 165, 168,169 Czerniawski Stanisław 85/III – 164 Czerwińska 85/III – 114 Czerwiński Ignacy Lubicz zob. Lubicz-Czerwiński Ignacy Czubek Jan 85/III – 18, 270 Czubiński Paweł, Čubinskij 85/II – 558 Czuprun Tymko, Czuprun Tomasz 85/II – 57, 125, 130, 232, 422 Czyżykowska Bożena 85/II – 66 Dadak-Kozicka J. Katarzyna 85/I – 357, 85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73 Dahlig Ewa 85/III – 75 Dahlig Piotr 85/I – 143, 160, 85/II – 9, 10, 11, 21, 28, 45, 53, 57, 64, 67, 72, 126, 85/III – 218 Dalayrac Nicolas Marie 85/II – 139 Damrosz Jerzy 85/II – 536 Damse Józef 85/I – 118, 85/II – 93, 150 Danielewski Ignacy 85/II – 253, 613, 85/ III – 255 Darowski Aleksander Weryha 85/II – 319, 320 291 �Daszkiewicz[owie] 85/III – 110 Dawid Wincenty 85/I – 285 Dawidowicz Iwona 85/II – 498 Daziaro Franciszek 85/I – 120 Dąbczańska-Budzynowska Helena 85/I – 324, 85/III – 141 Dąbrowska Grażyna 85/II – 66 Deike Karol 85/I – 429, 85/II – 492 Delaveaux Ludwik 85/II – 519 Demartin Adam 85/I – 379, 427, 85/III – 208, 209 Dembińscy 85/I – 20, 21 Dembiński Ignacy 85/I – 20, 21 Dembowski Edward, E.-D- 85/I – 52, 62, 410, 85/II – 205 Demski Dagnosław 85/II – 574 Deotyma zob. Łuszczewska Jadwiga Derlicki Jarosław 85/II – 574 Dernałowicz Maria 85/I – 47 Desmaisons Émile 85/I – 120 Dębicka Stanisława 85/I – 21, 29, 43, 380, 85/II – 28 Dębicki Michał Władysław 85/II – 620 Dixon Hepworth William 85/II – 559 Dlabacz Bohumir Jan 85/II – 18 Długosz Jan 85/I – 395, 398, 399, 453 Dobrowolscy 85/I – 165, 85/II – 415, 85/ III – 125 Dobrowolski Kazimierz 85/II – 400 Dobrski Konrad 85/I – 429, 462, 469, 477, 85/II – 493, 506 Dobrzycki Henryk 85/I – 436 Dobrzyńska Tekla 85/I – 81, 82 Dobrzyńska-Rybicka Ludwika 85/I – 81 Dobrzyński Ignacy Feliks 85/I – 38, 44, 48, 53, 54, 63, 209, 404, 481, 85/II – 75, 77, 137–141, 151, 173, 183, 184, 85/III – 172 Dohnal Wojciech 85/III – 67 Dolinar Luka 85/III – 258 Doliniańscy 85/III – 126 Dolińscy 85/III – 126 Dolińska Magdalena 85/II – 553 Domański Wojciech 85/I – 357, 359, 360, 361, 363, 85/II – 34, 209, 231, 570, 572, 580 Donimirscy 85/I – 328–330, 332, 85/II – 217, 85/III – 142, 144 Donimirski Edward 85/I – 327 Donimirski Jan 85/I – 330 Donimirski Teodor 85/I – 330 Donizetti Gaetano 85/II – 150, 151 Dr I.K. zob. Kopernicki Izydor Drabecka Maria 85/II – 66 Drescke 85/I – 17 Dubrowski Piotr 85/III – 167 Duchińscy 85/I – 386, 85/III – 149 Duchińska Seweryna, Pruszakowa Seweryna 85/I – 54, 59, 78, 79, 98, 148, 149, 382, 384–386, 417, 418, 439, 85/II – 145, 163–165, 406, 472, 596, 619, 85/ III – 149, 157, 184,185, 268, 269 Duchiński Franciszek 85/I – 382, 383, 385, 386, 85/II – 596, 619 Dudała Tomasz 85/II – 234, 422 Dudzik Wojciech 85/II – 361, 362, 364, 366, 367 Dunder Wacław 85/II – 131, 85/III – 243, 258 Dunicz Jan Józef 85/II – 66 Dürer Albrecht 85/I – 329 Durkheim Émile 85/II – 35 Dürr-Durski Jan 85/II – 349, 350 Dutkiewicz Juliusz 85/III – 97 Dużyk Jan 85/III – 270 Dybiec Julian 85/I – 260 Dybowski Benedykt 85/I – 442, 85/II – 336, 85/III – 12 Dybowski Władysław 85/II – 339 Dygdała Jerzy 85/I – 327 Dylecki Mikołaj 85/II – 26 Dymczyk Sławomir 85/II – 416 Dynowska 85/III – 34, 282 Dynowski Witold 85/III –51, 266 Dziadek Magdalena 85/I – 453, 454, 458 292 �Działyński Jan 85/I – 384, 85/II – 453 Działyński Tytus 85/I – 112, 438 Dzieduszycki Włodzimierz 85/I – 10, 276, 382, 384, 395, 401, 402, 452, 464, 476, 489, 490, 500, 85/II – 506, 508, 554, 85/III – 151, 152 Dziewanowscy 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Dziewanowski Dominik 85/II – 406 Dziewulska Joanna M. 85/I – 281 Dziębowska Elżbieta 85/I – 52, 77, 85/II – 133, 154, 155 Dzwonkowski Adam 85/II – 165, 185 E.E. 85/III –188 Edison Thomas Alva 85/II – 54 Ehrenberg Gustaw 85/II – 255 Ehrenberg Józef Kazimierz 85/I – 495 Eigeldinger Jean-Jacques 85/II – 29 Ekier Jan 85/I – 368, 376 Eljasz-Radzikowski Walery 85/I – 251 Elkan Leopold 85/I – 323 Elkanowa Eleonora, z d. Milieska 85/I – 323, 85/III – 141 Ellis Aleksander John 85/II – 51 Elsner Józef 85/I – 25, 38, 39, 118, 209, 404, 85/I – 19, 75, 93, 137–142, 147, 150–152, 165, 183, 85/III – 109 Emilia św. 85/I – 43 Engel Izak 85/I – 129 Engelke 85/I – 25 Engelking Anna 85/II – 378, 383, 386, 387, 516 Engeström Wawrzyniec Benzeistjerna 85/ II – 456 Erben Karel Jaromir 85/II – 134 Erck Ludwig Christian 85/II – 134 Essipow zob. Jessipowa Anna Estreicher Karol, pseud.: Gędźba 85/I – 123, 128, 136, 238, 243, 257, 258, 260, 262, 263, 267, 306, 85/II – 352, 356, 426, 85/III – 58, 106, 138,167 Estreicher Stanisław, pseud.: Jan Krupski 85/I – 240, 306, 307, 85/II – 349, 352, 354–356 Ezop 85/II – 338 F.L.J. zob. Jaskólski Feliks Fajans Maksymilian 85/I – 158, 85/II – 430 Faleńska Maria 85/I – 238 Faleński Felicjan 85/I – 238, 85/III – 106,138 Federowski Michał 85/II – 400, 85/III – 88, 282, 283 Feicht Hieronim 85/I – 365, 85/II – 20, 85/III – 189 Feldmanowski Hieronim 85/I – 205, 85/ III – 167, 172, 173 Feliński Alojzy 85/I – 162 Fétis François Joseph 85/II – 18 Fiedler Robert 85/II – 91, 197 Fijałek Józef 85/I – 323, 85/III – 141 Fijałkowski Antoni 85/I – 162 Filip Mariusz 85/II – 523 Filipow 85/II – 155 Filipowski Marcin 85/II – 373 Fink Gotfried Wilhelm 85/I – 160, 161, 85/II – 19, 46 Fischer Adam 85/II – 349, 351, 360, 362, 367–369, 85/III – 30, 31, 35, 42,93, 269 Fischer S. 85/II – 509, 85/III – 20, 188, 205 Florian św. 85/I –241 Florkiewicz Julian 85/I – 377 Folfasiński Sławomir 85/II – 342 Fontana Julian 85/I – 367, 370, 371 Forkel Johann Nicolaus 85/II – 18, 19 Fraenkel Antoni Edward 85/I – 74 Fraenkel Samuel 85/I – 20, 21, 34, 37, 38, 74, 75, 85/II – 183 Franchomme Auguste 85/I – 370 Franciszek Józef, cesarz Austrii 85/I – 240, 401, 402 293 �Franko Iwan 85/I – 10, 476, 486–488, 85/ II – 130, 488, 532, 605, 621, 85/III – 182, 183, 252, 253 Frankowska Maria 85/II – 41 Frankowski Eugeniusz 85/II – 400 Fredro Aleksander 85/I – 263, 335, 85/II – 319, 332 Fredro Andrzej Maksymilian 85/II – 319, 332 Freyer August 85/I – 207, 323, 85/III – 172, 174 Friedlein Daniel 85/I – 458, 85/III – 136, 155 Friedlein Józef 85/I – 266, 309, 345–347, 410, 458, 460, 479, 501, 85/II – 25, 85/III – 136, 137, 141 Fryben 85/I – 105 Fryben Karolina 85/I – 103, 105, 85/III – 167 Frybes Stanisław 85/I – 137 Gabryś Anna 85/I – 453, 454, 456–458, 482 Gabryś Jerzy 85/I – 456, 492–494, 503 Gacka 85/I – 256, 85/II – 448 Gacki Józef 85/II – 473, 474 Gadomski Henryk 85/II – 65 Gajek Józef 85/I – 120, 85/II – 559, 583, 591, 607, 85/III – 30, 37, 53, 57, 59–61, 66, 69, 97, 200, 201, 266, 277 Gajewska Łucja, z d. Działowska 85/I – 327 Gajewski Józef 85/I – 327 Gajkowa Olga 85/I – 379, 380, 85/II – 513–515, 85/III – 30, 51, 209 Gall Anonim 85/II – 314 Gallasch Karolina Matylda zob. Kolberg Karolina, żona Antoniego Gallasch Julia Wanda zob. Illukiewicz Julia Gałęzowski Antoni 85/II – 492 Gansiniec Ryszard 85/II – 369, 381 Garsztecki Ludwik, Garstecki Ludwik 85/I – 492 Gasiński Wincenty 85/II – 470 Gawarecka Anna 85/III – 210 Gawarecki Wincenty Hipolit 85/II – 497 Gawełek Franciszek 85/I – 269, 85/III – 219 Gebethner Gustaw Adolf 85/I – 183, 207, 239, 371, 391, 419, 458, 479, 85/II – 30, 31, 85/III – 9, 10, 283 Gerber Ernst Ludwig 85/II – 18 German Ludomił 85/I – 455 Gerson Wojciech 85/I – 58, 59, 120, 121, 151, 158, 185, 193, 200, 201, 215, 304, 419, 475, 85/II – 430, 442, 482, 494, 495, 581, 623, 85/III – 56, 63, 97, 98, 170, 285 Gerss Marcin zob. Giersz Marcin Gerstfeldt E. 85/I – 75 Gervais P. 85/I – 23 Gędźba zob. Estreicher Karol Giersz Marcin, Gerss Marcin 85/I – 331– 333, 336, 85/II – 408, 549, 85/III – 144 Giesbrecht Heinrich Ludwig T. 85/II – 144 Gille Dawid 85/I – 18 Gingrich Andre 85/II – 595 Girschner Karl Friedrich 85/I – 38, 85/II – 75, 137–139, 141, 165, 170, 85/III – 109, 184 Gizewiusz Gustaw, Gisevius Gustaw, Giżycki Gustaw, G.G. 85/I – 116, 117, 331, 333–335, 343, 85/II – 91, 92, 130, 131, 197, 239, 251, 408, 409, 520, 85/ III – 48, 227, 228, 273 Giżycki Reinhold 85/I – 332, 333, 85/II – 408, 85/III – 144 Giżyńska 85/II – 233 Glapa Adam 85/II – 430, 455, Gliniański J. 85/II – 327 Glińscy 85/III – 122 Gliński Antoni Józef 85/I – 123, 183, 85/II 294 �– 201, 202, 221, 289–291, 294, 85/III – 123 Glinski Mateusz 85/III – 42 Gloger Zygmunt, pseud.: Pruski, Z.Gl. 85/I – 205, 228, 251, 253, 284, 290, 291, 293, 295, 306, 403, 418, 424, 440, 460, 85/ II – 35, 40, 63, 97, 129, 210, 260, 261, 339, 340, 362, 400, 444, 498, 548, 557, 559, 560, 591, 594, 602, 611, 618, 619, 85/III – 8, 153, 173, 176, 177, 228 Gluck Christoph Willibald 85/II – 151, 160, 163 Glücksbergowie 85/I – 142 Glunek Mateusz 85/II – 129, 421 Gluziński Józef 85/II – 320, 324, 352, 388, 465 Gładysz Mieczysław 85/II – 521, 85/III – 133, 206 Głodziński Tadeusz 85/II – 66 Głogowski Jerzy I85/II – 13, 551 Głogowski Tomasz 85/I – 28, 85/II – 75, 137 Godebski Cyprian 85/I – 383 Godlewski Grzegorz 85/II – 363 Goetel Walery 85/II – 550 Gołębiowski Łukasz 85/I –269, 85/II – 13, 19, 123, 124, 222, 352, 357, 441, 443, 447, 466, 492, 558, 607, 617, 85/III – 247, 248, 253 Gomółka Mikołaj 85/I – 69, 404, 85/II – 13 Gomulicki Juliusz Wiktor 85/I – 46, 56, 57, 78, 85/II – 165 Gorczakow Michaił 85/I – 162 Gorczycki Grzegorz Gerwazy 85/I – 69, 404, 85/II – 14, Gorowscy zob. Gurowscy Gorżkowski Marian 85/III – 175 Goszczyński Seweryn 85/II – 400, 402, 519 Goszczyński Wawrzyniec 85/I – 21 Gounod Charles François 85/II – 151 Górnicki Łukasz 85/II – 221, 319 Górski Ludwik 85/II – 417, 494 Górski Ryszard 85/I – 13, 63, 95, 253, 279, 85/II – 77, 189, 448, 85/III – 54, 61 Górski Stefan 85/I – 235 Grabowska Maria 85/I – 48 Grabowski Ambroży 85/I – 268, 85/II – 319, 322 Grajnert Józef 85/I – 280, 281, 497, 85/II – 295, 482, 495, 85/III – 232 Grajnert Ludwika 85/II – 495 Gralewski Mateusz 85/II – 476, 478 Graszkowski 85/I – 198, 85/II – 232, 423 Graun Carl Heinrich 85/II – 140, 151 Gregorowicz Jan 85/I – 395 Gregorowicz Jan Kanty 85/I – 100–104, 186, 212, 85/II – 123, 161, 260, 429, 430, 472, 85/III – 117, 134, 173, 186, 219, 256, 257, 269 Gregorowiczowa Teofila, z d. Szossłand 85/I – 103, 85/III – 165 Gregorowiczowie 85/II – 429, 85/III – 127, 128 Greim Michał 85/I – 281, 282 Grimm Jacob 85/II – 449, 460, 461, 558, 559, 607 Grochowski Piotr 85/II – 212, 269, 274, 279, 280, 282–284, 301, 377 Grodecka Zofia 85/II – 454, 455, Gronau Emilia zob. Kolberg Emilia Gronau Matylda zob. Kollatorowczowa Matylda Grottger Artur 85/I – 251 Groza Aleksander 85/II – 95 Grozdew-Kołacińska Weronika 85/II – 136 Gruca Anna 85/I – 256, 267, 270, 317, 456, 458 Gruchmanowa Monika 85/I – 218, 349, 350, 85/II – 248, 85/III – 23, 70, 205, 206, 211 Gruda O. 85/III – 95 Grüson J.P. 85/I – 26 295 �Gruszecki Artur 85/I – 473 Grzegorz św. 85/II – 369, 447 Grzegorzewicz Wojciech 85/III – 23, 24, 29, 35, 89, 90, 240, 241, 242 Grzybek D. 85/II – 26 Grzybowska Romania, z d. Konopka 85/II – 555 Grzymała Wojciech 85/II – 27 Gumplowicz Ludwik 85/I – 259, 475, 85/II – 418, 85/III – 146, 148 Gumplowicz Maksymilian 85/I – 475 Gurowscy, Gorowscy 85/I – 73, 85/III – 114 Gustawicz Bronisław 85/I – 249, 281, 282, 286, 447, 85/II – 339, 342, 348, 520, 547 H. B. zob. Biegeleisen Henryk Habsburgowie 85/II – 11 Hacquet Baltazar 85/I – 289, 85/III – 244, 258 Haendel Georg Friedrich 85/II – 151 Hajówna Lutosława 85/III – 50 Halévy Jacques François 85/I – 330, 85/II – 150, 151 Halka 85/I – 426, 85/II – 232 Hammard August Friedrich Efraim 85/II – 572 Hammersley Martyn 85/II – 416 Hann Christopher. 85/II – 595 Hanusch Ignaz Johann, Hanusz Ignacy Jan 85/II – 449, 460, 607, 609 Haraczycha Jewdokia 85/II – 232 Hašnik Josef 85/III – 258 Hass Ludwik 85/I – 25, 37 Hasse Johann Adolf 85/II – 139, 151 Haupt Leopold 85/I –187, 356, 85/II – 430, 85/III – 230 Haydn Joseph 85/I – 250, 85/II – 140, 151 Hegel Georg Wilhelm Friedrich 85/II – 19 Helman Zofia 85/I – 376 Hempel Aleksander 85/I – 222, 85/III – 130 Hempel Maria, żona Aleksandra 85/I – 222 Hemplowie 85/I – 222, 223, 85/II – 217, 238, 403, 501, 503, 85/III –130, 132, 134–136 Hemplówna Maria 85/I – 222–224, 323, 496, 497, 85/II – 131, 220, 238, 240, 241, 243, 246, 306, 325, 341, 342, 425, 465, 495, 501–505, 574, 85/III – 57, 92, 137, 140, 267, 272, 277, 278 Hemplówna Marianna Rozalia 85/II – 495 Hennel Cyprian 85/II – 429, 472 Hennel Maria 85/II – 429, 472 Heppen Juliusz 85/I – 103, 85/II – 145, 85/III – 166, 185 Herbart Johann Friedrich 85/II – 34 Herder Johann Gotfried 85/I – 25, 85/II – 10, 19, 40, 561, 572 Hernas Czesław 85/I – 45, 85/II – 194, 211, 212, 348, 351, 362, 374 Herod 85/II – 61, 351–353, 355–357, 359, 360 Herold Louis Joseph 85/II – 140, 150, 151 Herrmann Anton 85/II – 548 Hertz Henri 85/II – 140 Hilferding Aleksander 85/I – 191, 192, 194, 342, 350, 402, 403, 85/II – 308, 370, 382, 523, 543, 560, 85/III – 129, 205, 229, 230 Hirszel Henryk 85/II – 165 Hławiczka Karol 85/II – 133, 85/III – 26, 36, 37, 39–43, 88, 93, 233, 286 Hnatiuk Wołodymyr 85/III – 187, 188 Hock 85/I – 480 Hoesick Ferdynand 85/I – 454, 455, 456 Hoff Bogumił 85/I – 222, 225– 228, 320, 322, 338, 339, 403, 412, 413, 437, 460– 462, 85/II – 405, 409, 410, 446, 452, 521, 522, 564, 581, 582, 85/III – 63, 131, 135–137, 139, 140, 154, 156, 202 296 �Hoffmann Ernst Theodor Amadeus 85/II – 293 Hoffmann Leopold 85/II – 139 Hoffmanowa Klementyna z Tańskich 85/ II – 27, 617 Hofmann T. 85/II – 60 Holewiński Józef 85/I – 436 Holland Johann David 85/I –161, 85/III – 171 Hołowacki Jakow F. 85/I – 155, 85/III – 239–243, 276 Homolaczowie 85/I – 131, 85/III – 119 Hornbostel Erich Moritz von 85/II – 42, 51 Horoszkiewicz Julian 85/II – 254, 85/III – 94, 219 Hrabalová Olga 85/II – 11 Hrycaniuk Ilka 85/II – 129/130, 422 Hrycaniukowa, Ilczycha 85/II – 129, 422, 423 Hulewicz Jan 85/I – 260 Hultkrantz Åke 85/II – 604 Hummel Johann Nepomuk 85/II – 138, 170 Hüttner Karol 85/I – 63 Hyłko Jan 85/I – 298, 85/II – 353, 355, 356, 85/III – 77 Hynek Wojciech 85/II – 234, 422 Idaszak Danuta 85/I – 68, 100, 105, 146, 148, 364, 85/II – 33, 143, 145, 146, 149, 155, 156,163, 165, 85/III – 68, 159, 163, 165, 168–170, 213 Ihnatij z Nikołowicz zob. Karpinski Ignatij Ilczycha zob. Hrycaniukowa Ilkiewicz Hryhoryj 85/III – 244 Illukiewicz Julia Wanda, z d. Gallasch 85/I – 43, 194, 195, 314, 379, 85/III – 130 Illukiewicz Karolina, Lola 85/I – 314, 379 Illukiewicz Seweryn 85/I – 195, 85/III – 128, 130 Illukiewicz Władysław 85/I – 314 Iwantyczycha 85/II – 129 Izopolski Erazm 85/II – 295 J.K. zob. Konopka Józef Jabłkowski Józef 85/I – 73, 85/III – 114 Jabłonowski Władysław 85/I – 247 Jabłoński Zbigniew 85/III – 38, 47, 212, 270, 273 Jacher-Tyszkowa Aleksandra 85/I – 122, 85/III – 50 Jachimecki Zdzisław 85/III – 34, 42 Jachowicz Stanisław 85/II – 328 Jackowski Jacek P. 85/II – 39 Jadwiga św. 85/I – 241, 301 Jagič Vatroslav 85/II – 548 Jagiełło Jadwiga 85/II – 197, 201, 282 Jahołkowski 85/II – 359, 496, 85/III –229 Jakowicki Ludwik 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 144 Jakóbiec-Semkowowa Milica 85/I – 134, 85/III – 210 Jakubowski Andrzej 85/II – 326–328, 336, 337, 85/III – 53, 263 Jakubowski Faustyn 85/I – 451 Jakuszewscy 85/III – 115,116 Jamek Jakub 85/I – 480 Jan św. 85/I –38, 85/II – 330, 435, 447, 468, 487, 611 Jan Kanty św. 85/I – 241 Jan III Sobieski, król polski 84/I – 9, 155, 421, 424, 85/II – 280, 357, 85/III – 154, 155 Jan z Wychylówki 85/II – 261 Janecki Tomasz 85/I – 480 Janicka Apolonia 85/III – 164 Janion Maria 85/I – 47 Jankowski Edmund 85/I – 137 Japola Józef 85/II – 244 Jarocki Feliks 85/I – 24, 33 Jaroszewicz Józef 85/III – 245, 249 Jaruzelscy 85/II – 217, 234, 85/III – 156 297 �Jaruzelska Helena, z d. Kraińska 85/I – 438, 439, 85/II – 130, 234, 507 Jaruzelski Józef 85/I – 438, 439, 85/II – 234, 507 Jasieńscy zob. też Jasińscy Jasieńscy 85/II – 229 Jasieńska M., M.J. 85/II – 229 Jasiewicz Zbigniew 85/I – 86, 171, 357, 85/II – 401, 520, 539, 542, 546, 572, 574-576, 618, 619, 85/III – 29, 35, 43, 207, 218, Jasińscy, Jasieńscy 85/I – 433, 437, 444, 445, 461, 466, 476 Jasińska 85/I – 437 Jasińska Danuta 85/II – 170 Jasińska Maria Eleonora zob. Kolberg Maria Eleonora Jasińska-Zawadzka J. 85/II – 100 Jasiński Jakub 85/I – 66 Jaskólski Feliks, F.L.J. 85/I – 80, 98, 85/ II – 153, 443 Jastrzębowski Szczęsny 85/II – 352 Jastrzębska Malwina 85/I – 254 Jaśkowski Jan Nepomucen 85/I – 429 Jaworska Elżbieta 85/I – 58, 115, 116, 244, 245, 252, 272, 278, 283, 287, 467, 85/II – 77, 197, 201, 275, 282, 535 Jaworski Jan 85/I – 118, 158, 202–204, 211, 212, 216, 225, 238, 290, 312, 85/II – 320, 328, 463, 467, 623, 85/III – 9, 87, 167, 169, 173, 174, 178, 249 Jedlicki Jerzy 85/I – 36, 111, 112 Jenike Emil (Emilian) 85/I –39, 56, 58, 59, 85/II – 14, 98, 404, 85/III – 111, 166 Jenike Ludwik 85/I – 41, 134, 403, 404, 420, 85/II – 234, 85/III – 34, 109, 111, 140, 280 Jenike Tekla 85II – 234 Jessipowa Anna, Essipow 85/II – 32 Jędrzejewiczowa Ludwika, z d. Chopin 85/I – 368 Jones William 85/II – 559, 607 Jost Henryk 85/I – 245 Józef z Arymantei 85/II – 347, 348 Jucewicz Ludwik Adam 85/II – 320 Judasz 85/II – 367–369 Jurasz Stanisław 85/II – 232 Jurczeńko Bazyli 85/I – 486, 85/II – 219, 232, 233, 240, 305, 487, 85/III – 24, 25, 30, 83, 93, 243, 264, 267, 269 Jurkowski Henryk 85/II – 349, 352 Juszkiewicz Antoni 85/I – 10, 391, 477, 478, 85/III – 18, 188, 270 Juszkiewicz Jan 85/I – 391, 392, 398, 477 Juzwienko Wiktoria A. 85/II – 583 K.S. zob. Słotwiński Konstanty K.Wł. W. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław Kabzińska Iwona 85/II – 574 Kaczmarczyk Piotr 85/II – 234 Kadłubek Wincenty 85/II – 314 Kadłubiec Karol Daniel 85/II – 315 Kairski Mariusz 85/II – 400, 401, 410, 563 Kajfasz 85/II – 368 Kalauz Alojzy 85/I – 137, 138, 85/III – 190, 258 Kalicki W. 85/III – 46 Kalinka Walerian 85/I – 242, 417 Kalisiewicz Dariusz 85/I – 458 Kalkbrenner Friedrich Wilhelm 85/II – 170 Kamieński Jan Nepomucen 85/II – 355 Kamieński Ludwik zob. Kamiński Lud­ wik Kamieński Łucjan 85/II – 41, 47, 51, 53, 54, 56, 59, 65, 66, 71 Kamieński Maciej 85/I – 404, 85/II – 147, 151 Kaminski Ferdynand Jacob 85/I – 330, 85/III – 144 Kamińska Józefa 85/I – 23 Kamiński Antoni 85/I – 23 Kamiński Józef 85/I – 23 298 �Kamiński Ludwik, Kamieński Ludwik 85/II – 402, 519 Kamiński Mścisław 85/I – 205, 85/II – 97, 85/III – 173 Kamiński Włodzimierz 85/II – 52 Kamionka-Straszakowa Janina 85/II – 401, 402 Kamoccy 85/III – 122 Kamocki Janusz 85/III – 49 91 Kandulski Witold 85/II – 66 Kantor 85/III – 42 Kańczak Piotr 85/II – 475 Kapełuś Helena 85/I – 32, 48, 58, 61, 63, 171, 245, 253, 272, 474, 85/II – 77, 188, 204, 269, 338, 349, 383, 388, 448, 535, 85/III – 54 Kapełuś Magdalena 85/II – 269 Karadżić Vuk 85/I – 137, 85/II – 11, 269, 559 Karasowski Maurycy 85/I – 8, 24, 33, 55, 79, 104, 123, 144, 145, 147, 148, 363, 364, 373, 374, 407, 458, 85/II – 21, 23, 24, 28, 30, 33, 94, 157, 159, 170, 85/III – 34, 109, 166, 167, 168, 189 Karaś Halina 85/I – 351, 353 Karczmarczyk Piotr 85/II – 422 Karłowicz Jan 85/I – 286, 349, 354, 391, 392, 442, 466, 467, 474, 477–479, 483, 484, 496–501, 85/II – 80, 180, 250, 301, 302, 336, 479, 498, 518, 532, 548, 566, 607, 611, 85/III – 11–14, 18, 19, 21, 149, 182, 183, 187, 188, 212, 227, 249, 270 , 284 Karol Ludwik Habsburg, arcyksiążę 85/I – 402 Karp Maurycy Franciszek 85/I – 418 Karpinski Ignatij, pseud.: Ihnatij z Nikołowicz 85/III – 92, 239 Karpiński Franciszek 85/I – 55, 207, 300, 85/II – 148, 183, 267, 85/III – 185 Karst A. 85/I – 121 Karśniccy 85/I – 73, 85/III – 114 Kasjan Jan Mirosław 85/II – 338, 342, 344, 346 Kasperczak Stanisław 85/II – 569, 85/III – 208 Kasprowicz Jan 85/II – 297 Katarzyna św. 85/II – 447 Katinelli Karlo 85/III – 190 Kaufman Józef 85/I – 366, 375, 85/II – 30 Kawa 85/II – 423 Każyński Wiktor 85/III – 175 Kądziołka Jerzy 85/III – 205 Keller Szczepan 85/I – 337 Kempny Marian 85/II – 563 Kenig Józef 85/III –218 Kętrzyński Wojciech 85/I – 112, 259, 319, 343, 85/II – 220, 239, 251, 408, 521, 85/III – 48, 227, 228, 230, 272, 281 Kielisiński Kajetan Wawrzyniec (Wincenty) 85/II – 13, 551 Kieniewicz Stefan 85/I – 239 Kierski Emil 85/I – 205, 214, 219, 220, 320, 411, 412, 85/II – 450, 451, 460, 605, 85/III –55, 83, 173, 255, 265 Kiesewetter Raphael Georg von 85/II – 18 Kirkor Adam Honory 85/I – 243, 260, 266, 267, 270, 271, 273, 274, 344, 397, 398, 442, 85/II – 336, 484, 548, 554, 605, 607, 85/III – 12 Kitowicz Jędrzej 85/II – 350, 352, 85/III –70 Kiwerscy 85/III – 113 Kleczyńska 85/II – 234, 85/III – 154 Kleczyńska Kazimiera 85/II – 130 Kleczyński Jan 85/I – 370, 371, 374, 375, 403, 407, 466, 85/II – 30, 234, 85/III – 174, 268, Kleniewska, z d. Cielecka 85/III – 164 Kleniewski Józef 85/III – 161 Klepaczewski Teobald 85/I – 405, 411, 85/II – 239, 305, 460, 461, 520, 605, 620, 85/III – 83, 156, 157, 255 Kloczkowski Jan 85/II – 365, 366, 474 299 �Kloka Jan 85/I – 337 Klonowic Sebastian 85/II – 221, 363 Klonowski Teofil 85/II – 232 Kluczeńko 85/II – 552 Klukowski Ignacy 85/II – 165 Kluska Wojciech 85/II – 129 Kłak Tadeusz 85/II – 268 Kmieć 85/II – 423 Knapski Grzegorz, Knapius, Cnapius 85/II – 319, 322, 332 Kniaźnin Franciszek Dionizy 85/I – 300, 85/II– 267 Kob Gustaw 85/I – 334 Kobierska-Maciuszko Ewa 85/II – 148 Kobylańska Krystyna 85/I – 365, 366, 370, 85/II – 20, 85/III – 189 Koch Heinrich Christoph 85/II – 18 Kochanowski Jan 85/I – 421, 430, 449, 453, 85/II – 221, 267, 319, 332, 338, 85/III –70, 181 Kochowski Wespazjan 85/II – 221, 319, 363, 85/III – 70 Kociński 85/II – 457 Koehler Louis 85/III – 190 Kokular Aleksander 85/I – 37 Kolberg zob. też Colberg Kolberg Antoni Karol, brat Oskara 85/I – 8, 9, 21, 28, 34, 37, 38, 43, 44, 58, 59, 84, 98, 120, 141, 294, 310, 311, 313, 314, 316, 376, 388, 395, 404, 418–420, 431, 436, 458, 493, 85/II – 28, 98, 404, 85/III – 9, 10, 40, 46, 151, 188, 272, 286 Kolberg Antonina, Brzozowska Antonina 85/I – 294, 315, 316, 379, 479, 501, 85/ III – 286 Kolberg Bronisław 85/I – 316 Kolberg Eleonora, z d. Marconi 85/I – 98, 294, 314 Kolberg Emilia, z d. Gronau 85/I – 42, 85/ II – 472, 85/III – 161 Kolberg Gustaw Albert 85/I – 23 Kolberg Jadwiga Karolina zob. Wernerowa Jadwiga Kolberg Julia, siostra Oskara 85/I – 20, 21 Kolberg Julia, córka Antoniego 85/I – 314 Kolberg Juliusz, Kolberg Krzysztof Juliusz Henryk, Colberg Christian Heinrich Julius, ojciec Oskara 85/I – 17–29, 32–37, 41, 42, 85/II – 42, 183, 428, 561, 610, 85/III – 10, 56, 188, 268, 272, 277 Kolberg Juliusz Adolf Aleksander, brat Oskara 85/I – 23, 28, 34, 37, 42, 43, 194 Kolberg Karolina Fryderyka, z d. Mercoeur, matka Oskara 85/I – 18–23, 27, 37, 43, 73, 85/II – 467, 85/III – 9, 116 Kolberg Karolina, Gallasch Karolina Matylda, Wąsowska Karolina, żona Antoniego Kolberga 85/I – 7-9, 43, 238, 249, 263, 288, 294, 307, 309–311, 313–317, 319, 324, 372, 376, 379, 380, 385, 386, 388, 389, 400, 404, 418–421, 424, 431, 433–436, 444, 452, 458, 459, 473, 479, 493, 85/II – 44, 473, 474, 85/ III – 8, 10, 137, 138, 147–149, 151, 152, 154–158, 282 Kolberg Maria Eleonora, Jasińska Maria, córka Wilhelma 85/I – 316, 85/III – 147, 285 Kolberg Maria Elżbieta, Królikiewiczowa Maria, córka Antoniego 85/I – 316 Kolberg Stanisław 85/I – 316 Kolberg Walentyna, Szalitowa Walentyna 85/I – 21, 315, 316, 379, 380, 501, 85/III – 286 Kolberg Wilhelm 85/I – 7, 19, 20, 21, 27, 28, 30, 34, 36, 37, 39- 42, 74-76, 138, 140, 141, 191, 195, 208, 238, 252, 263, 288, 289, 294, 295, 307, 309–314, 316, 319, 320, 323, 324, 331, 335, 341, 365, 366, 370, 372, 373, 375, 379, 380, 85/ II – 12, 20, 22, 23, 43, 138, 183, 254, 300 �255, 406, 472, 85/III – 9, 10, 46, 77, 110, 124, 138–142, 145, 188, 189, 219, 238, 285 Kolbergowie 85/I – 17, 20, 21, 27–29, 42, 43, 44, 54, 73, 419, 85/II – 20, 29, 85/III – 46, 286 Kolbuszewski Jacek 85/II – 403 Kollatorowicz Franciszek 85/II – 472 Kollatorowiczowa Matylda, z d. Gronau 85/II – 472, 85/III – 163 Kollatorowiczowie 85/II – 472, 85/III – 117 Kołessa Filaret 85/II – 38 Kołłątaj Hugo 85/I – 45, 171, 205, 85/II – 10, 40, 182, 205, 431, 432-436, 533, 561 Kołodziejczyk Edmund 85/I – 194 Komeccy 85/II – 437, 85/III – 122, 128, 129 Komecka Ludwika zob. Kretkowska Ludwika Komecki Ludwik 85/I – 201, 85/II – 425, 442, 85/III – 123, 130 Komierowscy 85/II – 493, 85/III – 132 Komorowski Ignacy 85/I – 58, 60, 209, 85/II – 98, 404 Konieczko Wincenty, pseud.: Puchała 85/I – 247, 254 Konopczanka Antonina zob. Konopka Antonina, siostra Józefa Konopczanka Józefa zob. Konopka Józefa Konopczanka Justyna zob. Konopka Justyna Konopczanka Michalina zob. Paszkiewiczowa Michalina Konopczanki, córki Józefa 85/I – 245, 247, 251, 254, 85/II – 100, 417, 85/III – 40 Konopka Adam 85/III – 40 Konopka Amelia zob. Bochdanowa Amelia Konopka Antonina, z d. Podlewska, matka Józefa 85/I – 70, 245, 248 Konopka Antonina, Konopczanka Antonina, siostra Józefa 85/I – 7, 58, 70, 238, 244–250, 252–256, 297, 298, 301, 304, 305, 315, 380, 399, 400–402, 432– 434, 459, 466, 85/II – 99, 220, 234, 236, 237, 240–243, 247, 252, 255, 303, 304, 316, 340, 342, 384, 394, 417, 425, 446, 448, 449, 461, 85/III – 54, 138, 152, 235, 264, 286 Konopka Balbina, z d. Białobrzeska 85/I – 245 Konopka Franciszek Ksawery 85/I – 244, 245. 252, 380, 456, 459, 478–480, 493, 494 Konopka Józef, J.K. 85/I – 5, 7, 41, 57, 58, 60, 62, 63, 70, 71, 88, 130, 131, 229, 238, 244–246, 249, 250, 252, 254, 255, 297, 380, 386, 399, 400, 432, 459, 476, 493, 85/II – 12, 77, 79, 80, 91, 98, 102, 173, 185, 190, 197, 221, 222, 246, 326–328, 336, 352–354, 364, 369, 371, 372, 380, 381, 402, 404, 407, 445, 448, 85/III – 9, 10, 14, 40, 46, 53, 54, 85, 111, 112, 124, 126 134, 149, 152, 161, 179, 263, 264, 272, 286 Konopka Józef, wnuk Józefa 85/III – 40, 46 Konopka Józefa, Konopczanka Józefa 85/I – 256, 386, 85/III – 149 Konopka Julia zob. Załęska Julia Konopka Julian 85/I – 7, 238, 244–247, 250, 254, 315, 380, 400, 423, 432, 85/III – 154, 264 Konopka Justyna, Konopczanka Justyna 85/I – 245, 247, 249, 250, 251, 253– 256, 479, 85/III – 286 Konopka Marek 85/I – 245 Konopka Maria 85/III – 40 Konopka Michalina zob. Paszkiewiczowa Michalina Konopka Michał, syn Franciszka Ksawerego 85/I – 380 Konopka Michał, syn Wojciecha 85/I – 245, 252, 459 301 �Konopka Roman 85/I – 7, 244–248, 250, 252, 254, 328, 330, 332, 335, 344, 423, 434, 85/III – 54, 144, 145, 253, 264, 265, 285 Konopka Seweryna 85/I – 250 Konopka Stanisław 85/I – 245, 246 Konopka Stefania 85/I – 245, 246, 250, 459, 476, 477 Konopka Tadeusz, ojciec Józefa 85/I – 70, 245, 248 Konopka Tadeusz, syn Józefa 85/I – 248, 254, 290, 304, 456, 459, 466, 478, 492, 493, 85/II – 326, 327, 336, 371, 623, 85/III – 10, 14, 54, 97 Konopka Teresa, z d. Skotnicka 85/I – 245 Konopka Wojciech Józef 85/I –245 Konopka Zofia, z d. Kraińska 85/I – 245, 251 Konopka-Unrug Anna 85/III – 46 Konopkowie 85/I – 71, 153, 244, 245, 247, 248, 250–252, 256, 290, 298, 305, 309, 310, 313, 389, 394, 400, 419, 423, 425, 434, 452, 459, 465, 466, 476, 480, 495, 85/II – 217, 328, 371, 414, 507, 545, 85/III – 10, 11, 39, 40, 46, 53, 54, 57, 97, 119, 135, 137, 140, 154, 263, 264 Konstanty Romanow, wielki książę rosyjski 85/I – 22 Kopczyńska-Jaworska Bronisława 85/II – 400, 401, 447 Koperniccy 85/I – 456 Kopernicka Leokadia 85/III – 246 Kopernicki Izydor, Dr I. K. 85/I – 7, 10, 13, 61, 71, 102, 136, 163, 167, 184, 223, 224, 243, 251, 254, 259, 260, 266, 267, 270, 272–274, 277–281, 283, 286, 287, 309, 310, 324, 336, 346, 347, 358, 381, 382, 384, 388, 396, 397, 399, 407, 408, 423, 440, 442, 443, 446, 447, 452, 466, 467, 476–479, 482–484, 489, 491–501, 85/II – 100, 101, 138, 235, 242, 300, 306, 325, 328, 336, 337, 339–342, 344, 390, 404, 405, 407, 411, 416, 417, 420, 424, 446, 453, 483, 489, 499, 500, 503, 505–507, 509, 510, 545–548, 555, 556, 558, 563, 573, 574, 581, 596, 619, 620, 622, 85/III – 7, 8, 10–19, 21, 27, 29, 33, 39, 42, 44, 48, 51, 62, 63, 74, 80, 82, 84, 87–89, 91, 92, 96,104–106, 112–118, 120–128, 130, 132, 134, 136–139, 143, 145, 147, 148, 151, 153, 155–137, 177, 187–189, 200, 205, 222–229, 231–262, 268, 270, 272–274, 277–279, 282–284 Kopernik Mikołaj 85/I – 112, 262, 315, 383 Korbasiński Roman 85/II – 425, 496, 528 Korbut Gabriel 85/III – 59 Korczyński Edward 85/I – 494 Körner G.W. 85/II – 60, 85/III – 171 Korotyński Władysław 85/I – 479, 498 Korytko Emil 85/I – 6, 10, 129, 135, 136, 443, 461, 475, 85/II – 325, 85/III – 10 Korzec 85/II – 423 Kosińscy 85/III – 121 Kosińska Prakseda 85/III – 168 Kosiński Władysław 85/I – 281, 282, 284, 286, 447, 85/II – 304, 339, 342, 448, 547, 85/III – 29, 30, 35, 55, 89, 234, 259, 267 Kossak Jerzy 85/I – 482 Kossak Juliusz 85/I – 10, 179, 243, 267, 276, 378, 476, 479, 481, 482 Kossak Magdalena 85/I – 482 Kossak Maria 85/I – 482 Kossak Wojciech 85/I – 482 Kossobudzki 85/III – 272 Kostaśka Elżbieta 85/II – 236, 448 Kostecki Janusz 85/I – 342, 469, 470, 85/ II – 493, 85/III –77 Kostrzewski Franciszek 85/I – 193, 197, 85/III – 172 Kościuszko Tadeusz 85/II – 24 Kotlarska Izabela 85/II – 249, 85/III – 216 Kowalczykowa Alina 85/I – 236, 85/II – 402 302 �Kowalski Feliks 85/II – 365, 474 Kowalski Piotr 85/II – 194 Kozarski Adolf 85/II – 463, 85/III – 173 Kozerska Helena 85/III – 282 Kozień Mikołaj 85/I – 480 Kozietulski Czesław 85/III – 49, 50 Kozłowscy 85/II – 407, 85/III – 128 Kozłowski Kornel 85/I – 178, 179, 280, 85/II – 102, 405, 414, 492, 85/III – 129 Koźlik 85/I – 217, 218, 85/II – 219, 307, 423 Koźmian Józefa, żona Henryka 85/I – 195 Koźmian Henryk 85/I – 195 Koźmian Stanisław 85/I – 242, 263 Koźmianowie 85/I – 195, 85/III – 121, 129 Koźmianówna Józefa 85/I – 195, 85/II – 240, 243, 425, 463, 465, 85/III – 129 Kożuchowski 85/I – 73, 85/III – 114 Kraińscy 85/I – 153, 154, 423, 432, 438, 85/II – 217, 85/III – 124, 154 Kraińska Helena zob. Jaruzelska Helena Kraińska Katarzyna 85/I – 422, 85/II – 507 Kraińska Zofia zob. Konopka Zofia Kraiński Edmund 85/I – 154, 422, 423, 431, 434, 439, 489, 85/II – 507, 85/III – 125, 155 Kraiński Maurycy 85/I – 251 Kraiński Władysław 85/I – 251 Krall Antoni 85/I –141 Krasicki Ignacy 85/II – 332 Krasiński Adam Stanisław 85/I – 481 Krasiński Władysław 85/III – 76 Kraszewski Józef Ignacy 85/I – 8, 108, 123, 124, 128, 150, 167, 241, 263, 329, 376, 388–390, 399, 403, 445, 85/II – 94, 95, 99, 195, 202, 203, 205, 289, 295, 319, 409, 411, 426, 427, 528, 568, 612, 85/III – 167, 179 Kratzer Andrzej 85/III – 161, 169, 271 Krauss Fryderyk Salomon 85/I – 10, 134, 441–443, 460, 475, 481, 85/II – 525, 527, 541, 548, 574, 85/III –119 Krček Franciszek 85/I – 472, 473 Kremer Aleksander 85/I – 266 Kremer Józef 85/I – 267 Kretkowska Ludwika, z d. Komecka 85/I – 20 1, 85/II – 442 Kreutz Karolina de 85/I – 39, 85/III – 110 Krogulski Józef 85/I – 69 Królikiewiczowa Maria Elżbieta zob. Kolberg Maria Elżbieta Królikowski Józef Franciszek 85/I – 63, 67, 109 Kruszyńscy 85/I – 327 Kryński Antoni Adam 85/I – 354, 391 Krzeczunowicz Kornel 85/I – 319 Krzemiński Stanisław 85/I – 232 Krzeptowski Jan zob. Sabała Krzywicki Ludwik 85/I – 498, 85/II – 533, 534 Krzyżaniak Elżbieta zob. Millerowa Elżbieta Krzyżanowski Julian 85/I – 32, 48, 116, 125, 137, 171, 183, 253, 272, 279, 85/II –204, 222, 223, 251, 262–264, 268, 269, 279, 286, 287, 291, 294, 297, 299, 311, 316, 323, 328, 329, 330, 332–338, 344, 348, 349, 360, 362, 374, 383, 385, 386, 448, 535, 583, 590, 599, 600, 609, 85/ III – 54, 59, 61, 67, 101, 200, 201 Krzyżanowski Stanisław Andrzej 85/I – 479 Kuba Ludwik 85/I – 10, 441, 443–445, 467, 475, 478, 481, 85/II – 412, 548, 85/III – 157, 158 Kubaczek 85/II – 242, 342 Kubala Tomasz 85/II – 234, 422 Kucharska Józefa 85/I – 87 Kucharski Andrzej 85/I – 85–87, 357, 85/ II – 457, 458, 481, 526, 85/III – 231, 232, 242, 257 Kucz Karol 85/I – 99, 102, 212, 85/II – 154, 160 303 �Kuczyński Stefan Ludwik 85/I – 273, 424 Kudzinowski Czesław 85/III – 208 Kufel Józef 85/I – 480 Kuhn Adalbert (błędnie Kuin) 85/II – 559, 607 Kujon 85/II – 423 Kujot Stanisław 85/I – 328, 336 Kulczycka-Saloni Janina 85/I – 234, 235 Kunicki Leon 85/II – 228, 229, 85/III – 247 Kunz Thomas Anton 85/II – 11 Kuraszkiewicz Władysław 85/I – 427, 85/III – 70, 207, 209 Kurek Antoni 85/II – 236 Kurek Kazimierz (Kaźmirz) 85/II – 129, 422 Kurpiński Karol 85/I – 53, 209, 404, 85/II – 10, 19, 24, 31, 39–41, 140, 147, 150– 153, 160, Kurschat Friedrich 85/I – 330, 336, 85/III – 144 Kustra Anna, z d. Ruda Anna 85/I – 165, 85/III – 217, 218 Kutrzeba Stanisław 85/I – 260, 85/III – 35, 43 Kutrzeba-Pojnarowa Anna, Kutrzebianka Anna 85/II – 400, 447, 85/III – 50 Kuźmicz Bolesław 85/III – 53 Kvitka Klyment 85/II – 45 Kwilecki Andrzej 85/II – 512, 513, 85/III – 208 Kwilecki Mieczysław 85/I – 340 L.P. zob. Powidaj Ludwik L.S.K. 85/I –227 Labuda Gerard 85/III – 101 Lambert Karol 85/I – 162 Lange Roderyk 85/II – 66 Langiewicz Marian 85/I – 247 Lassen Christian 85/II – 559, 607 Leciejewski Jan 85/I – 349, 350 Leitgeber Mieczysław Antoni 85/I – 368, 369 Lelewel Adam Prot 85/I – 163, 85/II – 417, 493, 85/III – 125 Lelewel Jan Paweł 85/I – 163 Lelewel Joachim 85/I – 163, 85/II – 493, 606 Lenartowicz Teofil 85/I – 58–60, 72, 73, 80, 98–100, 122, 123, 146, 480, 85/II – 92, 98, 117, 118, 145, 153, 154, 159, 212, 213, 402–404, 541, 542, 587, 621, 85/III – 85, 113, 166, 168, 183, 184 Leonard P. 85/III –246 Lesień-Płachecka Krystyna 85/I – 357, 85/II – 34, 135, 209, 570, 85/III – 73 Lesser Aleksander 85/I – 56, 193 Leszczyński Stanisław 85/II – 23 Leśmian Bolesław 85/II – 297 Leśniewski 85/II – 327, 328, 85/III – 53, 263 Leśniewski Paweł Eustachy 85/II – 327 Leśniowski Józef 85/II – 234 Lewański Jan 85/II – 362, 372 Lewestam Fryderyk Henryk, F.H.L. 85/I – 19, 143, 144, 172, 85/II – 542 Lewinówna Zofia 85/I –78, 85/II – 165 Lewińscy 85/III – 115, 116 Libelt Karol 85/I – 62, 67, 94, 214, 215, 219, 220, 226, 321, 410, 411, 85/II – 88, 89, 186, 216, 417, 451, 599, 85/III – 131, 132, 162 Libeltowie 85/II – 415 Libera Anna 85/II – 355, 356 Libera Zbigniew 85/II – 400, 581 Ligęza Józef 85/II – 65 Linde Samuel Bogumił 85/I – 24, 27, 31, 85, 112, 196, 304, 353, 368, 434, 85/II – 25, 205, 319, 332, 349, 588 Linette Bogusław 85/I – 155, 379, 497, 85/ II – 71, 131, 132, 135, 85/III – 206– 210, 215, 217 Lipiński Jan Józef 85/I – 9, 63, 88, 91, 109, 421, 435, 85/II – 77, 79, 91, 140, 141, 173, 185, 197, 199, 221, 222, 85/III – 180 304 �Lipiński Karol 85/I – 62, 109, 85/II – 12, 77, 80, 91, 173, 186 Lipiński Tymoteusz 85/II – 319, 322, 328 Lisakowski Jarosław 85/III – 207 Lisowska Agnieszka 85/II – 150 Lissa Zofia 85/III – 49, 53 Liszt Ferenc 85/I – 370, 85/II –31, 32, 85/III – 190 Loeffler Leopold 85/I – 344 Loewe Carl I85/II – 144, 146 Lompa Józef 85/II – 91, 197, 295, 297, 320, 521 Lorek Gottlieb Leberecht 85/I – 343, 85/II – 523 Lubicz R. zob. Łopaciński H. Lubicz-Czerwiński Ignacy 85/I – 178, 85/II – 514, 563, Lubomirski Jerzy 85/I – 216, 221, 222, 227, 228, 85/II – 565, 85/III – 133 Lubomirski Jan Tadeusz 85/II – 465 Ludwik XIV, król Francji 85/I – 18 Lully Jean Baptiste 85/II – 151 Lutosławski Wincenty 85/I – 475 Łamański Władymir 85/I – 192, 85/II – 543 Łapiński Aleksander 85/III – 124 Łazarz św. 85/II – 259 Łazuk Mieczysław 85/II – 212 Łepkowski Józef 85/I – 216, 251, 257, 260, 263, 265, 267, 268, 270, 271, 273, 399, 453, 502, 85/II – 320, 441, 442, 447, 545, 553, 85/III – 134, 173 Łobaczewska Stefania 85/III – 42 Łokietek zob. Władysław Łokietek, król polski Łopaciński Hieronim, Lubicz R. 85/I – 498, 85/II – 348, 479, 532, 85/III – 35, 182 Łoś Jan 85/III – 22, 23 Łowmiański Henryk 85/II – 606 Łoziński Józef 85/II – 560, 85/III – 29, 239, 240, 242 Ługowska Jolanta 85/II – 311 Łukaszewicz Józef 85/I – 322, 412, 85/II – 415, 452, 460, 85/III – 139 Łukaszewicz Seweryna 85/I – 322 Łukaniuk Bohdan 85/II – 39 Łuszczewska Jadwiga, pseud.: Deotyma 85/I – 56 Łuszczewska Nina 85/I – 56 Łuszczewski Jan Paweł 85/I – 19 Łuszczewski Wacław 85/I – 56 Łuszczkiewicz Władysław85/I – 216, 257, 263, 266, 267, 273 Łysakowski Franciszek 85/I – 492 Łysenko Mykoła 85/III – 246 Łyskowski Ignacy 85/I – 356, 357, 85/II – 320 M.A.S. zob. Szulc Marceli Antoni M.J. zob. Jasieńska M. Machalska Karolina Barbara 85/I – 20 Machalska Tekla 85/I – 20 Machalski Józef 85/I – 20 Maciej z Warszawy 85/I – 69 Maciews’kyj I. 85/II - 57 Maciejewski Marian 85/I – 47 Maciejowscy 85/I – 85, 86, 85/II – 413, 478 , 85/III – 122 Maciejowski Kazimierz 85/II – 413, 476 Maciejowski Wacław Aleksander 85/I – 31, 85, 86, 195, 85/II – 205, 295, 391, 413, 476, 477, 478, 606, 607, 85/III – 173, 231 Maciszewski Maurycy, Mac. 85/I – 250 Magnuszewski Dominik 85/I – 56 Maine Henry Summer 85/II – 559 Maj Jan 85/II – 432, 436 Majer Józef 85/I – 216, 217, 257, 260–262, 264, 267, 272–274, 277, 283, 287, 308, 377, 424, 435, 441, 446, 452, 453, 456, 464, 466, 467, 478, 479, 494, 85/II – 471, 481, 483, 489, 545, 546, 555, 571 Majer Karolina, z d. Friedlein 85/I – 453 305 �Majeranowski Konstanty, pseud.: Pielgrzym z Tenczyna, Rzesiński J.K. 85/I – 269, 85/II – 253, 260, 261, 447 Majewski Józef 85/I – 50 Major Rafał 85/III – 155, Majorkiewicz Jan 85/II – 205 Majorkiewicz Wolf Majer 85/I –200, 205, 85/II – 442, 85/III – 173 Makart Hans 85/I – 344 Maleski 85/I – 335 Malinowski Bronisław 85/II – 400, 410 Malinowski Lucjan 85/I – 286, 351, 447, 467, 85/II – 248, 547, 85/III – 22 Malinowski Tadeusz 85/I – 270, 271 Mälzl Johann Nepomuk 85/II – 78 Małecka 85/II – 516 Małecki Antoni 85/I – 387 Manhardt Wilhelm 85/II – 559 Mania Grzegorz 85/I – 453 Marcin św. 85/II – 330, 336 Marcin z Kłecka 85/II – 449 Marcin z Urzędowa 85/II – 449 Marcinkowski Antoni, pseud.: Nowosielski Antoni 85/I – 178, 179, 85/II – 221, 295, 339, 431, 558, 607, 85/III – 92, 245, 246 Marciszewicz Feliks 85/I – 462 Marconi Eleonora, zob. Kolberg Eleonora Marconi Henryk 85/I – 76 Marconi Karol 85/I – 58, 59, 98, 120, 420, 85/II – 98, 404 Marconi Leonard 85/I – 372 Marconi Władysław 85/I – 120 Marczewska Maria 85/II – 475 Marczewska Marzena 85/II – 386, 390, 391 Marczuk Dmytro 85/II – 130, 85/II – 231, 422 Marek św. 85/II – 481 Markiewicz Katarzyna 85/I – 17, 20, 21, 23, 25–27, 38, 43, 44, 84, 120, 245, 247, 249, 251, 254, 255, 312, 344, 419, 481, 85/II – 20, 100, 417, 85/III – 46, 286 Markusfeld Konstancja 85/III – 170 Marschner Heinrich August 85/II – 151 Marszałkiewicz Felicjan 85/II – 365 Martuszewska Anna 85/I – 236 Maryna 85/I – 256, 85/II – 448 Marysia 85/I – 425, 85/II – 232 Masłowski Leon 85/I – 328, 336 Maślanka Julian 85/I – 47, 96, 85/II – 499 Maślonka Jan 85/I – 198, 85/II – 129 Matejko Jan 85/I – 329, 424, 458, 479 Matejko Franciszek 85/III – 134 Matuszewscy z Jasienicy 85/II – 493 Matuszewscy z Mąkolina 85/I – 105, 85/ III – 118, 120 Matuszewska 85/I – 105, 85/III – 186 Matuszewska Anna 85/I – 236 Matuszewski Michał 85/I – 24 Matuszewski 85/I – 105 Matuszewski z Jasienicy 85/III – 125 Matuszewski z Makolina 85/III –128 Maury Alfred 85/I – 271, 272 Mauss Marcel 85/II – 387 Mayr Simon Johann 85/II – 139 Mazurkiewicz-Szczyszek Anna 85/II – 573, 574 Mazzini Giuseppe 85/I – 220 Mączka Tomasz 85/I – 456, 493 Mączyński Józef 85/I – 268, 85/II – 445 Mąkowski 85/III – 123 Mecherzyński Karol 85/I – 262, 263, 269 Medyński Napoleon 85/II – 607 Mejer Ignacy Antoni 85/III – 188 Mela, Melusia zob. Męcińska Antonina Mendelssohn-Bartholdy Feliks Jakob 85/I – 250, 85/II – 144, 151 Mercoeur Gotfryd 85/I – 18 Mercoeur Henrietta, z d. von Arnim 85/I –18, 20, 21 Merriam Alan P. 85/II – 49, 55 Merzbach Ludwik 85/I – 228, 319, 320, 322, 412, 85/II – 452, 85/III – 139 Meyerbeer Giacomo 85/II – 150, 151 306 �Męcińska Antonina, Mela, Melusia 85/I – 70, 248, 250, 255, 344, 380, 394, 85/II – 77, 85/III – 11, 264 Męciński Antoni 85/I – 70, 344 Mianecki Adrian 85/II – 269 Mianowski Józef 85/I – 428 Miaskowski Kasper 85/II – 221, 363 Michałk Frido 85/I – 356, 85/III – 210 Michałowscy 85/III – 110 Michałowska Helena 85/I – 54 Michałowska Teresa 85/II – 362 Michałowski Kornel 85/I – 100-102 Michelet Jules 85/II – 559 Micińska Magdalena 85/I – 237, 239 Mickiewicz Adam 85/I – 447, 85/II – 182, 188, 267, 319 Mickiewicz Władysław 85/I – 383 Mieczkowscy 85/III – 142, 143 Mieczkowska Olimpia 85/I –327 Mieczkowski Leopold 85/I – 327 Mielżyńscy 85/I – 321 Mielżyński Józef 85/I – 321, 340 Mielżyński Seweryn 85/I – 220, 321, 410, 412, 85/II – 415 Mierczyński Stanisław 85/II – 65, 67 Miernik Grzegorz 85/I – 236 Mierzyński Antoni Julian 85/I – 398, 85/ II – 607 Mikołaj św. 85/II – 447 Mikołaj I, cesarz rosyjski 85/I – 35, 110 Mikucki Stanisław 85/II – 205 Mikuli Karol 85/II – 32, 85/III – 172 Mikulski Tadeusz 85/I – 238 Millerowa Elżbieta, Miller Elzbieta, Krzyżaniak Elżbieta 85/I – 45, 85, 86, 134–138, 223, 245, 251, 253, 257, 269, 295, 296, 298, 423, 443, 497, 498, 85/ II –131, 179, 225, 236-238, 247, 253, 254, 269, 303, 306, 325, 403, 448, 450, 452, 467, 502, 508, 514, 519, 521, 574, 589, 85/III – 15, 29, 54, 57, 58, 68, 73, 79, 80, 88, 206, 207, 210–214, 217, 218 Milutin Nikołaj 85/I –170 Minter Karol 85/I – 317, 319, 85/III – 138 Minter Zofia 85/I – 317 Mioduchowska Aurelia 85/I – 85, 337, 85/II – 370 Mioduszewski Michał Marcin 85/I – 206, 258, 85/II – 61, 175, 221, 229, 230, 334. 350, 352, 481, 85/III – 260, 261, 264 Mirecki Franciszek 85/I – 137 Młoccy 85/II – 493, 85/III – 134 Młocka 85/I – 218, 85/II – 219, 423 Młocki Alfred 85/I – 221, 258 Moniuszko Stanisław 85/I – 5, 38, 50, 59, 74. 80, 133, 146, 209, 315, 404, 456, 480, 481, 85/II – 9, 136, 151, 152, 155– 157, 159, 85/III – 174, 181 Moraczewska Bibianna 85/I – 81, 321, 339, 346, 380, 401, 405, 409–411, 414– –417, 435, 85/II – 219, 420, 450, 460, 556, 570, 85/III – 133, 148, 153, 156 Moraczewski Jędrzej 85/I – 62, 81, 409, 85/II – 480 Morawska Katarzyna 85/I – 103 Morawski Franciszek 85/II – 613 Morawski Szczęsny 85/II – 617 Mordasiewicz Kazimierz 85/I – 44, 436 Moroński 85/I – 63 Morsztyn Hieronim 85/II – 221 Morsztyn Jan Andrzej 85/II – 338, 363 Morzyccy 85/III –128, 130 Morzycki Antoni 85/I – 203, 85/II – 437, 85/III – 129 Moszyńska Józefa 85/II – 227, 339 Moszyńska Zofia 85/II – 131, 132, 85/III – 245, 246 Moszyński Kazimierz 85/II – 390, 400, 85/ III – 37 Moszyński Piotr 85/II – 227 Mozart Wolfgang Amadeus – 85/I – 134, 250, 85/I – 140, 150, 151, 157, 159, 160, 163 Mroczek 85/III – 272 307 �Mross Henryk 85/I – 328 Mrzygłodowicz Krzysztof 85/II – 368 Müller Friedrich 85/I – 358, 361, 85/II – 33/34, 424, 449, 560, 565–567, 576, 596, 613 Müncheimer Zygmunt Karol 85/III – 170 Müncheimer Adam 85/I – 403–405 Muszkalska Bożena 85/I – 441, 85/II – 41, 54 Mychalczuk Konstantyn 85/I – 427 Mysłakowski Piotr 85/II – 22 Nadolski Bogusław 85/II – 374 Nagel Josph 85/II – 139 Nalepa Marek 85/II – 612 Napoleon Bonaparte, cesarz Francuzów 85/I – 19, 22, 85/II – 10 Narbutt Teodor 85/III – 249 Naruszewicz Adam 85/II – 606 Naumann B. 85/II – 559 Nawrocka-Wysocka Arleta 85/I – 207, 85/I – 60, 148, 150 Nawrocki Iwan 85/I – 495 Nawrocki Witold 85/II – 268 Nazina Inna 85/II – 57 Negrey Maciej 85/I – 455 Nehring Władysław 85/I – 214, 85/II – 451, 85/III – 19 Neron 85/I – 389 Nesselmann Georg Heinrich Ferdinand 85/I – 392, 85/II – 227, 228, 276, 85/III – 10 Neymann Cesław, Nejman Cesław 85/I – 9, 166, 421, 426– 428, 85/II – 274, 276, 281, 488, 532, 558, 561, 621, 622, 85/III – 180 Niebrzegowska-Bartmińska Stanisława 85/II – 194, 378, 383, 386, 389 Niedżwiedzki Władysław 85/I – 354, 391 Niegolewscy 85/I – 326, 339, 415, 85/II – 216, 415, 418, 85/III – 135, 143 Niegolewska Wanda, z d. Kwilecka 85/I – 321, 322, 326, 338, 339, 377, 411, 85/II – 452, 590, 85/III – 143 Niegolewski Władysław 85/I – 225, 321, 339, 411, 85/II – 417, 452 Niemcewicz Julian Ursyn 85/II – 27, 612 Niewiarowski Aleksander 85/I – 57 Niezabitowski Kajetan 85/I – 83, 85/II – 80 Nikityszyn Iwan 85/II – 232, 305, 487 Nikodem 85/II – 348 Nitsch Kazimierz 85/I – 349–351, 85/II – 248 Norwid Cyprian 85/I – 46, 51, 60, 72, 85/II – 319, 405, 85/III – 85, 113 Norwid Ludwik 85/I – 58, 60, 72, 85/II – 118, 404, 405, 85/III – 85, 113 Norwid Ludwika, z d. Zdzieborska 85/II – 406 Norwid Paulina zob. Suska Paulina Norwidowie 85/II – 92, 118, 216, 405, 406, 85/III – 85 Noskowski Zygmunt 85/I – 403, 478, 85/ III – 189, 270 Nowaczyński Adolf 85/II – 28 Nowak Tomasz 85/II – 66, 124 Nowak-Romanowicz Anna 85/I – 25 Nowicka Ewa 85/II – 563 Nowosielski Antoni zob. Marcinkowski Antoni Nowosielski Skowyrka Franek 85/II – 421 Nycz Ryszard 85/I – 234 Odrowąż Jacek św. 85/I –241 Oehmigke Ludwig 85/I – 26, 41, 85/III – 161, 280 Ograbiszewski Ignacy 85/I – 328, 336 Ogrodziński Władysław 85/I – 330, 332, 333, 336, 343, 85/II – 239, 252, 408, 520, 521, 85/III – 47, 48, 206 Okólska Amelia 85/II – 130 Olechnowicz Mścisław 85/II – 517, 518, 569, 85/III – 208 Olejniczka Zofia 85/II – 129, 85/II – 232, 422 308 �Oleksińscy 85/II – 493 Oleksiński 85/III – 125 Oleksiński Kazimierz 85/III – 125 Olędzki Stanisław 85/II – 67 Olszewski Łukasz 85/I –269 Ong Walter Jackson 85/II – 244 Onslow George 85/I – 33 Optołowicz Janusz 85/II – 517 Oracki Tadeusz 85/I –331, 332, 343 Orgelbrand Samuel 85/I – 6, 19, 25, 28, 83, 102, 112, 129, 141–144, 172, 174, 190, 208, 210, 257, 259, 289, 311, 85/ II – 14, 15, 21, 50, 64, 127, 151, 152, 157, 162, 169, 352, 406, 436, 437, 542, 558, 559, 596, 85/III – 68,159, 160, 168–173, 190, 257 Orman-Michta Elżbieta 85/I – 329 Orzeszkowa Eliza 85/III –248 Osipowicz Aleksander 85/I – 174, 182, 85/II – 425, 427, 498, 499 (tu błędnie Ostapowicz), 543, 85/III – 12, 132, 228 Ossoliński Maksymilian 85/II – 137 Ossowski Juliusz Jan 85/I – 343 Ossowski Gotfryd 85/I – 424, 85/III – 150, 179 Ostapowicz zob. Osipowicz Ostaszewscy 85/I – 438, 85/III – 156 Ostaszewska Emma, z d. Załuska 85/I – 438, 439 Ostaszewski Teofil 85/I - 438, 439 Osten-Saken Fiodor 85/I – 191, 85/II – 543 Otto Leopold 85/I – 154, 162, 207, 322, 85/II – 521, 85/III – 139, 140 Otwinowska Barbara 85/II – 362 Ozarko Łeś (Oleś) 85/II – 232 Paczkowski Szymon 85/II – 72 Paderewski Ignacy 85/I – 456 Paer Ferdinando 85/II – 140, 150 Paganini Nicolo 85/II – 140 Pałubicki Konrad 85/II – 66 Pamuła Kazimierz 85/I – 125 Pannonius Janos zob. Schuster Johann Papłoński Jan 85/I – 187, 205, 85/II – 607, 85/III – 172 Paprocka Wanda 85/II – 41 Paprocki Bogusław 85/I – 22 Paradowska Maria 85/II – 454 Parylak Piotr 85/I – 284 Paskiewicz Iwan 85/I – 35, 39 Paszkiewiczowa Michalina, z d. Konopka 85/I – 245, 250, 380, 85/III – 286 Paszkowska Kornelia 85/I – 55, 85/III – 162 Paszkowski Józef 85/I – 55, 85/II – 24 Pauli Żegota 85/I – 62, 63, 91, 131, 132, 258, 259, 85/II – 12, 77, 91, 174, 184, 189–192, 197, 221, 228, 265, 269, 336, 85/III – 29, 161, 239–243 Pavković Nicola 85/II – 525, 526 Paweł św. 85/II – 347 Pawlak Aleksander 85/I – 62, 93, 85/II – 36, 86, 90, 126, 174, 186, 85/III – 99, 206, 208, 212, Pawlak Hanna 85/I – 469, 85/II –131, 85/III – 213–216 Pawlakowa Danuta, Pawlak Danuta 85/I – 77, 89, 96, 116, 155, 195, 197, 202, 337, 485, 85/II – 91, 125, 126, 130–132, 186, 197, 239, 426, 520, 623, 85/III – 61, 70, 79, 87, 205–208, 210–214, 218, 273 Pawlicki Piotr Paweł 85/I – 76 Pawlikowski Mieczysław 85/I – 479 Pedroso Zofimo Consigleri 85/II – 548, 608 Pelczar Józef Stanisław 85/I – 458, 481 Pełka Hermann 85/I – 330, 331, 85/III – 144 Perczyńska Nina 85/I – 192 Perthy J.A.Maximilian 85/I – 358, 359, 85/II – 33, 560, 567, 596, 613 Peschel Oskar 85/I – 358, 359, 85/II – 560, 562, 595 309 �Petrow Aleksander 85/I – 420, 440, 85/ II – 339, 340, 535 Philidor Danican rodzina 85/III – 95, 189 Piasna-Kudyńska Ewa 85/I – 426, 85/II – 488 Piątkowskia Ignacja 85/I – 497, 85/II – 482, 617, 618 Pielgrzym z Tenczyna zob. Majeranowski Konstanty Pietraszek Edward 85/III – 49, 50 Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga zob. Sobieska Jadwiga Pigoń Stanisław 85/I – 238 Pilat Roman 85/I – 393, 394 Piłat 85/II – 347, 348, 368 Piłsudski Bronisław 85/II – 400 Piotr św. 85/II – 347 Piotrowscy 85/III – 121 Piotrowski Tytus 85/II – 563, 85/III – 246 Piwarski Jan Feliks 85/II– 24 Plebański Józef 85/I – 448, 85/II – 621 Pleus-Turczynowiczowa Maria zob. Turczynowiczowa Maria Plichta, Plichcina 85/I – 198, 85/II – 232,423 Pług Adam 85/II – 103 Pobłocki Gustaw 85/I – 327, 336, 337, 342, 85/III – 143, 230 Pobłocki Juliusz 85/I – 327, 337, 342 Podlewska Antonina zob. Konopka Antonina, matka Józefa Podlewski Władysław 85/I – 419 Podlipniak Piotr 85/II – 57 Pokropek Marian 85/II – 612 Pokutyński Filip 85/I – 267 Pol Wincenty 85/I – 173, 221, 243, 258, 300, 357, 85/II – 267, 319, 328, 400, 402, 513, 515, 516, 519, 548, 553, 558, 561, 611, 85/III – 111 Polak Walenty 85/II – 129 Polanowski Stanisław 85/I – 465, 85/II – 563, 569 Poliński Aleksander 85/I – 103, 85/II – 19 Polkowski Ignacy 85/I – 266 Pollak Roman 85/II – 350 Połujański Aleksander 85/II – 497, 609, 85/III – 228 Poniatowska Irena 85/II – 72 Poniatowski Józef 85/I – 19 Poniatowski Stanisław August zob. Stanisław August Poniatowski Popławski Emil 85/II – 323, 337 Posern-Zieliński Aleksander 85/I – 171, 210, 85/II – 560, 581, 85/III – 101, 211 Potoccy 85/I – 457 Potocka Anna, z d. Działyńska 85/I – 438, 439, 85/III – 156, 157 Potocka Róża 85/III – 76 Potocka Zofia, z d. Branicka 85/I – 457 Potocki Alfred 85/I – 405 Potocki Artur 85/I – 451, 457 Potocki Stanisław Kostka 85/I – 22 Potocki Stanisław Wojciech Antoni 85/I – 438 Potocki Wacław 85/II –319, 338, 363 Powidaj Ludwik, L.P. 85/III – 176 Poźniak Włodzimierz 85/I – 456, 85/II – 67 Prawdzic Marcin 85/II – 328, 85/III – 53 Preissner Alojzy 85/III – 270, 273 Prochaska Maciej 85/I – 56, 62, 73, 102, 146, 155, 497, 498, 85/II – 33, 93, 137, 183, 482, 85/III – 213, 216–218 Prusinowski Jan 85/I – 166, 167, 85/II – 306, 308, 415, 509, 85/III – 27, 33, 92, 247, 279 Pruski zob. Gloger Zygmunt Prussak Maria 85/I – 234, 236 Pruszak Jan Konstanty 85/II – 406 Pruszak Tomasz 85/I – 79, 85/II – 406, 472 Pruszakowa Amalia 85/I – 152, 85/II – 406, 472, 85/III – 121 Pruszakowa Seweryna zob. Duchińska Seweryna Przerembski Zbigiew J. 85/II – 126, 127 310 �Przesławska Helena 85/III – 51 Przeździeccy 85/I – 452 Przeździecka Elżbieta, z d. Plater-Zyberk 85/I – 453 Przeździecki Aleksander 85/I – 238, 271, 85/II – 572, 576, 577, 585, 589, 592 Przeździecki Konstanty 85/I – 453 Przybylski Tadeusz 85/I – 53 Przybysławscy 85/I – 377, 380, 400, 401, 486, 85/II – 217, 85/III – 148, 152 Przybysławska Helena, z d. Wessel 85/I – 380, 406, 85/III – 179 Przybysławski Władysław 85/I – 274, 281, 282, 377, 379–381, 395–397, 399401, 407, 486, 85/II – 407, 420, 423, 425, 484, 486–488, 514, 528, 554, 555, 582, 600, 85/III – 146, 147, 151, 152 Przystański Stanisław 85/I – 311, 85/II – 465 Pstrokoński Antoni 85/II – 482, 85/III – 231 Pstruśka Katarzyna 85/II – 448 Puchała zob. Konieczko Wincenty Puffke Emma z Kurowskich 85/II – 253, 513 Purchla Jacek 85/I – 240, 241 Puszkin Aleksander 85/II – 291, 294 Quattrini Giovanni Lodovico (Jan Ludwik) 85/I – 146, 85/II – 155, 156 R. zob. Wójcicki Kazimierz Władysław Radońscy 85/II – 415, 85/III – 131, 132 Radońska Aniela 85/I – 82, 215, 412, 85/ II – 415, 451 Radoński Hipolit 85/I – 82, 215, 85/II – 451 Radwański J. 85/II – 322, 333 Radzikowski Walery Eliasz 85/II – 505 Radziwiłł Maciej 85/I – 161 Rak Maciej 85/I – 351, 484, 85/II – 248 Rakowiecki Ignacy 85/II – 589, 607 Rastawiecki Edward 85/I – 321, 85/III – 167 Raszewski Zbigniew 85/II – 349, 350, 351 Rataj Andrzej 85/I – 503, 85/III – 39, 44, 49, Ratajczakowa Dobrochna 85/II – 349 Rautenstrauch Józef 85/I – 37, 39 Rąbca Franciszek 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 144, 145 Rebczyński Władysław 85/I – 463 Rederowa Danuta 85/I – 260, 85/III – 47 Reinecke Carl Heinrich Carsten 85/I – 370 Reinfuss Roman 85/III – 49 Rej Mikołaj 85/II – 221, 319, 332 Remus Karol 85/I – 331, 332, 333, 336, 85/II – 408, 85/III – 144 Retzius Anders Adolf 85/II – 596 Reyzner Karol 85/II – 78 Rękas Joanna 85/II – 385, 387 Rhesa Ludwig Jedemin 85/I – 84 Richter Jean Paul 85/I – 25 Riedmüller Józef 85/I – 132, 85/II – 235 Rieger Adam 85/III – 74, 75 Riese August 85/III – 175 Righini Vincenzo 85/II – 140 Rode Jacques Pierre Joseph 85/II – 140 Roemer Fryderyk Adolf 85/I – 25 Rogala Jacek 85/II – 236 Rogalska-Windakiewicz Helena 85/II – 64, 65 Rogawski Karol 85/I – 271, 452 Roger Juliusz 85/I – 167, 168, 85/II – 24, 85/III – 171 Rokossowska Maria 85/III – 163 Rola zob. Skotnicki M. Rolle Józef Apolinary 85/III – 244 Romankówna Mieczysława 85/I – 79 Romański Artur 85/I – 102 Rossini Gioacchino Antonio 85/I – 30, 85/II – 140,150, 151, 161 Rostafiński Józef 85/I – 453, 494, 495, 85/II – 501, 85/III – 28 311 �Rousseau Jean Jacques 85/I – 417, 85/II – 18 Rowicka Małgorzata 85/I – 342, 469, 470, 85/II – 493, 85/III – 77 Różański Piotr 85/I – 453 Różnicki Aleksander (Rożniecki) 85/I – 147. 85/II – 157, 159, 85/III – 168 Rubens Peter Paul 85/I – 329 Ruda Anna, zob. Kustra Anna Rudnicka Jadwiga 85/I – 238 Rudorff Ernst 85/I – 370 Rudziński Witold 85/I – 80, 133, 134, 85/II – 156 Rungenhagen Carl Friedrich 85/I – 38, 56, 85/II – 75, 137–139, 141, 85/III – 109 Ruszel Krzysztof 85/III – 56 Rutkowski Walery 85/I – 329 Rybkowska Karolina 85/I – 344 Rybkowski Tadeusz 85/I – 251, 254, 344, 345, 407, 85/II – 551, 85/III – 97, 180 Rychling-Bartoszewski Wincenty 85/I – 459 Rychły Maciej 85/II – 53 Rychter, Richter 85/III – 115 Rychterowie 85/III – 115 Rynarzewsk[…] 85/II – 423 Rysiński Salomon 85/II – 319, 322, 332 Ryszkiewicz Andrzej 85/I – 59 Rzechowscy 85/I –72, 85/III – 113 Rzechowska Zofia 85/I – 72, 85/III – 165 Rzepecki Ludwik 85/I – 327, 336 Rzewuski Lesław 85/I – 247 Rzewuski Walery 85/I – 247, 253, 254, 304, 85/II – 581, 85/III – 97, 137 S.K.J. 85/III – 166 Sabała, właśc. Jan Krzeptowski 85/II – 43 Sabała Jan, syn 85/II – 21 Sadowski Jan Nepomucen 85/I – 243, 260, 266, 267, 270, 273, 275–277, 281, 283, 303, 336, 355, 402, 452, 85/II – 545–547, 553 Šafárik Pavel Josef, Szafarzyk Paweł Josef 85/II – 513, 561, 622 Sakowicz Kasjan 85/II – 373 Salis-Seewis Johann Gaudenz von 85/I – 22 Salomea św. 85/I – 241 Samujłło Julian 85/I – 246 Sandmann Jan Nepomucen zob. Zandman Jan Nepomucen Sarana Gopala 85/II – 604 Sardou Victorien 85/I – 335 Sarnowska-Temeriusz Elżbieta 85/II – 362 Sawczynski Jakob 85/III – 92, 239 Sawicka Aleksandra 85/I – 185, 468, 85/III – 213, 215 Scheffler 85/II – 60 Schilling Gustav Friedrich 85/I – 18 Schleicher August 85/III – 10, 230 Schnaydrowa Bogumiła 85/I – 270, 85/III – 270, 273 Schneider Antoni 85/ii – 617 Schubert Franz Peter 85/I – 134, 85/II – 11, 151 Schumann Robert 85/II – 151 Schuster Johann, pseud.: Janus Panno­ nius 85/I – 289 Schwartz 85/I – 25 Sczanieccy 85/I – 327, 332, 85/III – 142,143 Sczaniecka Bogusława, z d. Kruszyńska 85/I – 327 Sczaniecki Michał 85/I – 327 Segalewicz Paulina 85/III – 61 Sembrzycki Jan Karol 85/III – 281 Sembrzycki Karol 85/I – 343, 85/III – 281 Semeniuk Kośt’ 85/II – 385 Semkowicz Władysław 85/III – 37 Sennewald Gustaw 85/II – 165, 85/III – 162 Seredyński Władysław 85/I –266, 267 312 �Serhiniuk Fedor 85/II – 232 Seweryn Tadeusz 85/III – 35, 36, 38, 39, 41, 43, 45, 47–52, 254 Siarkowski Władysław 85/I – 279–282, 338, 345, 346, 377, 435, 437, 439, 440, 446, 447, 85/II – 131, 220, 234, 239, 241, 243, 259. 260, 284, 306, 310, 327, 328, 336, 337, 339, 340, 348, 418, 422, 468–470, 504, 535, 547, 549, 573, 611, 85/III – 14, 84, 146, 236, 256 Siemiaszkowa Wanda 85/I – 480 Siemieński Lucjan, pseud.: Gerwazy 85/I – 125, 126, 132, 257, 263, 410, 85/II – 201, 221, 290, 292–294, 328, 411, 520, 85/III – 106, 120, 167 Siemionow Piotr P. 85/I – 397 Siemiradzki Henryk 85/I – 388, 389, Sienkiewicz Henryk 85/I – 384 Sienkiewicz Jan Karol 85/II – 607 Sierakowscy z Turyczan 85/I – 165, 85/ II – 415, 85/III – 125 Sierakowscy z Waplewa 85/I – 328–330, 332, 85/III – 142, 144 Sierakowska Maria 85/I – 328, 329 Sierakowski Adam 85/I – 329 Sierakowski Alfons 85/I – 329 Sierakowski Antoni 85/I – 329 Sieroszewski Wacław 85/II – 27 Sikora Kazimierz 85/II – 374, 375, 378 Sikorska Aleksandryna 85/III – 163 Sikorski Józef, J.S. 85/I – 47, 48, 54, 68, 77, 78, 80, 99, 103, 104, 118, 119, 126–128, 147, 151, 160, 161, 187, 189, 190, 211, 289, 375, 394, 434, 473, 85/II – 30, 35, 39, 52, 82, 94, 95, 154-156, 159, 160, 176, 426, 556, 85/III – 163, 165,167, 168, 170, 172 Simonides Dorota 85/II – 181, 194 Skarbek Stanisław 85/I – 395 Skarga Barbara 85/II – 583 Skarga Piotr 85/II – 221 Skierkowski Władysław 85/II – 56, 65 Skimborowicz Hipolit 85/I – 52, 54, 79 Skimborowiczowa Anna 85/I – 54 , 79, 81 Skimborowiczowie 85/I – 81 Skirczuk Jura 85/I – 285 Skobel Fryderyk 85/I – 284, 354, 85/III – 136 Skoczkowa Jadwiga Kazimierzowa 85/II – 236, 237, 384, 448, 449 Skoczylas-Stawska Honorata 85/I – 351 Skorecki Stanisław 85/II – 373 Skorochód-Majewski Walenty 85/II – 607 Skotnicki Antoni 85/II – 425 Skotnicki M., pseud.: Rola 85/I – 182, 85/ II – 425, 495, 496 Skowron Zbigniew 85/I – 376 Skrukwa Agata 85/I – 14, 45, 59, 86, 165, 195, 209, 245, 253, 257, 269, 279, 282, 295, 296, 298, 356, 379, 395, 396, 400, 486, 502, 85/II – 28, 29, 60, 88, 132, 154, 183, 196, 198, 224, 236, 247, 252– –254, 269, 280, 281, 303, 305, 306, 410, 415, 426, 431, 436, 441, 450, 462, 486, 515, 544, 550, 563, 581, 598, 599, 610, 85/III – 11, 17, 18, 24, 45, 48, 56, 67, 68, 91–93, 206–218 Skrzynecki Jan Zygmunt 85/I – 34 Skulina Tadeusz 85/I – 423, 427, 440, 85/II – 248, 307, 308, 310, 513, 85/III – 208 Sławińska-Dahlig Ewa 85/I – 366, 375, 376, 85/II – 20 Słoczyński Wojciech 85/III – 172 Słotwiński Konstanty, K.S. 85/II – 187 Słowacki Juliusz 85/I – 51, 116, 455, 85/II – 32, 319 Smoleński Władysław 85/I – 10, 236, 237, 461, 470–472, 85/II – 490–492, 532, 609, 85/III – 181, 182 Smoleŕ Jan Arnošt, Szmaler 85/I – 187, 356, 85/II – 134, 430, 431, 526, 85/III – 230, 257 Smolikowski Jan 85/I – 140 Smolka Stanisław 85/I – 260 313 �Smoluch Łukasz 85/I – 101, 485, 85/III – 75, 216 Sobczyk Urszula 85/II – 181 Sobierajski Zenon 85/II – 419 Sobieska Jadwiga, Pietruszyńska-Sobieska Jadwiga 85/II – 56, 67, 70, 114, 124 Sobieski Jan zob. Jan III Sobieski Sobieski Marian 85/I – 76, 77, 94, 95, 85/II – 56, 67, 70, 114, 124, 125, 133–135, 85/III – 49, 70, 200, 201 Sobieszczański Franciszek 85/I – 271, 85/ II – 352, 357, 438 Sobisiak Walerian 85/III – 95, 207 Sobotka Primus 85/II – 548 Sofokles 85/II – 338 Sokołowscy 85/II – 437, 85/III – 128,129, 131 Sokołowska 85/II – 423 Sokołowski Michał 85/I – 198, 85/II – 232, 324, 423, 442, 85/III – 130, 131 Sołtan Adam Lew 85/I – 328, 329, 85/II – 415 Sołtan Michał 85/I – 164, 166, 266, 328, 329, 85/II – 415 Sołtanowie 85/I – 165, 329, 85/III – 125 Sołtyk Karol 85/II – 31, 85/III – 174 Sowińska Katarzyna 85/I – 40, 55, 162, 85/II – 24 Sowiński Wojciech (Adalbert) 85/I – 209, 85/II – 174 Sowiński Józef 85/I – 40, 162 Spencer Jonathan 85/II – 397, 604 Spiess Franciszek 85/II – 165 Spiss Anna 85/II – 618 Spohr Louis 85/II –151 Spontini Gaspare Luigi 85/II – 140 Stachiewicz Piotr 85/I – 500 Stachowska Krystyna 85/I – 260 Stanisław św. 85/I – 241 Stanisław August Poniatowski, król polski 85/I – 161 Starzewski Maciej 85/I – 417 Staszczak Zofia 85/II – 375, 397, 85/III – 52, 222 Staszeczek Walkosz Jan 85/II – 233 Staszel Jan 85/III – 270 Staszic F. 85/III – 248 Staszic Stanisław 85/I – 22, 85/II –183, 550, 610 Stawiski Edmund 85/II – 465 Stefan Batory, król polski 85/II – 254 Stefani Jan 85/I – 6, 118, 129, 144, 145, 174, 404, 85/II – 9, 93, 94, 147, 151– –153, 159, 160, 363, 85/III – 168 Stefani Józef 85/II – 93 Stelmachowska Bożena 85/II – 400 Stęszewski Jan 85/II – 38, 41, 57,67 Stocking George W. 85/II – 582 Stoiński Stefan Maria 85/II – 65, 67 Stojowscy 85/I – 456 Stojowska Maria 85/I – 456 Stojowski Alfred 85/I – 456 Stojowski Zygmunt 85/I – 455, 456 Stokowska Magdalena 85/I – 80, 85/II – 156 Stomma Ludwik 85/II – 535 Stradecki J. 85/III – 58 Strauss Johann 85/I – 134 Strąbski Stanisław Jan 85/II – 327 Streitt Franciszek 85/III – 280 Strój Jan 85/II – 470 Strumiłło Tadeusz 85/I – 53, 54, 133 , 85/ II – 115, 519 Struve Henryk 85/I – 464 Strzelichowski Piotr 85/I – 245 Strzyżewska Zofia 85/I – 36 Studziński Wincenty W. 85/II – 31 Stummer Wanda 85/III – 282 Suchodolski Bogdan 85/I – 142 Sulima Roch 85/II – 194 Sulimierski Filip 85/II – 571 Sulzer Johann Georg 85/II – 18 Surowiecki Wawrzyniec 85/II – 589 Suscy 85/I – 72, 85/II – 405, 85/III – 113 314 �Sušil František 85/II – 134á Suska Paulina, z d. Norwid 85/I – 72, 73, 85/II – 405, 406, 85/III – 85, 163 Suski Jan 85/I – 73, 85/II – 405, 406 Sydow Bronisław Edward 85/II – 89 Syrokomla Władysław, pseud. Ludwika Kondratowicza 85/II – 267 Szabrański Antoni Józef, A.J.S. 85/I – 48, 50, 52, 85/II – 76, 153, 185, 526 Szacki Jerzy 85/II – 586, 587 Szafarzyk Paweł Józef zob. Šafárik Pavel Josef Szajbel Jan 85/III – 206 Szajnocha Karol 85/I – 142, 143, 190, 85/ II – 607 Szalitowa Walentyna zob. Kolberg Walentyna Szaniawski Józef 85/II – 482, 483, 85/III – 231 Szaszkewycz Markijan 85/I – 155 Szawłowscy 85/I – 319, 377, 85/II – 217, 514, 85/III – 131, 145, 148 Szawłowska Eleonora 85/I – 319 Szawłowska Róża 85/I – 319 Szawłowski Stanisław 85/I – 319, 379 Szawłowski Tytus 85/I –319, 85/III – 147, 148 Szczepan św. 85/II – 335, 359, 379 Szczurek Michał 85/I – 298, 85/II – 240, 304, 85/III – 259 Szembek Józef Maciej 85/II – 227 Szembekówna Zofia 85/III – 42 Szlachtowski Feliks 85/I – 226, 451, 481, 494 Szombathy Joseph 85/II – 548 Szop Mikołaj 85/II – 23 Szopen zob. Chopin Szopowicz Henryk 85/II – 131, 132, 227, 85/III – 126, 137, 245 Szopski F. 85/II – 509, 85/III – 20, 188, 205 Szostek Teresa 85/II – 367 Szremowicz Władysław 85/I – 329 Szuchewycz Wołodymyr 85/II – 537 Szujski Józef 85/I – 242, 257, 260, 261, 273, 274, 399, 495 Szulc Ewa Z. 85/II – 612 Szulc Kazimierz 85/I – 326, 85/II – 461, 608, 609, 85/III – 143, Szulc Marceli Antoni, M.A.S. 85/I – 8, 30, 67, 94, 201, 202, 319, 339, 346, 363– 375, 407, 414–418, 457, 458, 85/II – 21–28, 32, 33, 40, 78, 85/III – 34, 112, 150, 153, 162, 177, 178, 189 Szultka Zygmunt 85/I – 192 Szweykowski Wojciech Anzelm 85/I – 29 Szweykowski Zygmunt 85/III – 212 Szyjkowski Marian 85/II – 363 Szymanowski Wacław 85/I – 57, 85/II – 352, 478 Szymański Sebastian 85/II – 595 Szymor Piotr 85/II – 410 Szyndler Bartłomiej 85/I – 236 Ślaski Ludwik 85/I – 327 Śmiechowski Kajetan 85/I – 166, 85/II – 431, 543, 544, 571, 590, 85/III –128 Śmietański Emil Władysław 85/II – 31, 32 Śniadeccy 85/I – 383 Świeżawski Ernest 85/II - 606 Święch Jan 85/II – 618 Świrko Stanisław 85/I – 248, 85/II – 328, 336, 85/III – 14, 15, 53, 54, 210, 211, 263 T. S…ki 85/I – 121 Tacina Jan 85/II – 60 Tacyt 85/II – 606 Talko-Hryncewicz Julian 85/II – 400 Tarko Medard 85/I – 251, 379, 85/III – 67, 69, 206, 208, 209, 211 Tarnowscy 85/I – 452, 453 Tarnowska Róża Maria 85/I – 453 Tarnowski Adam 85/I – 101, 102, 118, 85/II – 93, 85/III – 219 315 �Tarnowski Stanisław 85/I – 242, 263, 329, 453, 458, 479, 494 Tausig Karol 85/II – 31 Taylor Archer 85/II – 342 Teclu Dymitr 85/III – 190 Tegnerowicz Joanna. 85/II – 595 Teichmann Anna 85/I – 444 Teichmann Ludwik 85/I – 273, 274, 283 Temme Jodocus Donatus Hubertus 85/I – 336 Terlecka Małgorzata 85/I – 171 Tetmajer Józef Przerwa 85/II – 267 Tettau Wilhelm Johann Albert von 85/I – 336 Tetzner Georg 85/I – 33 Thiele Just Matijas 85/II – 559 Thomas Charles Louis 85/I – 134 Thoms William 85/II – 180 Thompson Stith 85/II – 344 Toeppen Max Pollux 85/I – 211, 270, 343, 85/II – 521, 559, 560, 85/III – 174, 227, 228, 281 Tokarev Sergej A. 85/II – 569 Tokarska-Bakir Joanna 85/II – 573, 584, 595 Toman Lovro 85/I – 137 Tomaszewski Adam 85/I – 349, 350 Tomaszewski Mieczysław 85/I – 33, 67, 143, 145, 160, 175, 209, 210, 365, 366, 375, 376 , 85/II – 9, 13, 15, 16, 18, 19, 20, 52, 89, 145, 176, 85/III – 65, 68, 160, 211, 218, 219 Tomaszewski Wojciech 85/I – 28, 85/II – 137 Tomicki Symforion 85/II – 616 Topolski Jerzy 85/II – 610 Toroński A.J. 85/II – 513, 85/III – 239, 276 Trawińska Maria 85/II – 491, 518 Treder Jerzy 85/I –192, 85/II – 370 Treter Mieczysław 85/III – 28, 188 Tretiak Józef 85/I – 165, 167, 85/II – 131, 306, 308, 509–511, 85/III – 20, 26, 27, 32, 33, 63, 92, 188, 200, 205, 278, 279 Trębska Małgorzata 85/II – 373 Turczynowicz Roman 85/I – 133 Turczynowicz Wiesława 85/III – 45, Turczynowiczowa Maria, Pleus-Turczy­ no­wiczowa Maria 85/I – 33, 220, 371, 85/II – 66, 453, 454, 456, 85/III – 11, 39, 40, 43, 45–47, 51, 65, 128, 132, 212, 286 Turkawski Marceli Antoni 85/I – 396 Turowski Kazimierz Józef 85/I – 112, 85/ II – 131, 85/III – 92, 252, 253 Tuwim Julian 85/III – 58 Twardowski Kasper 85/I – 449, 85/II – 221 Tworzymir zob. Chociszewski J. Tycjan 85/I – 329 Tyllner Lubomir 85/II – 11 Tylor Edward Burnett 85/I – 274 Tyszkiewicz Eustachy 85/II – 607 Tyszyński Aleksander 85/II – 607 Udziela Seweryn 85/I – 218, 483, 484, 85/ II – 339, 522, 524, 535, 85/III – 11, 12, 20–23, 25, 28, 32, 35, 36, 38, 42-45, 48, 50, 63, 91, 188, 222, 223, 227, 233, 237, 284 Ulanowska Stefania 85/II – 297, 593, 85/ III – 248 Ulanowski Bolesław 85/III – 34 Umiński Piotr 85/I – 266, 267, 273, 452, 85/II – 548 Unger Józef 85/I – 211, 212, 290, 85/II – 320, 446, 85/III – 174, 175, 176 Urbanowska Zofia 85/I – 438, 85/II – 235, 251, 85/III – 157 Urbańczyk Stanisław 85/I – 354 Urszula św. 85/II –346, 347 Varfolomeyeva Tamara 85/II – 64 Verdi Giuseppe 85/II – 151 316 �Vermeulen Hendrik Frederik 85/II – 546 Vetter 85/I – 28, 85/II – 75, 137, 526 Vetterl Karel 85/II – 11 Vetulani Armand 85/I – 59 Vilhar Miroslav 85/III – 258 Voget Fred W. 85/II – 577 Volčić Jakob 85/II – 326 Voss Johann Heinrich 85/II – 144 W… 85/II – 365 W. [Wieczorkowski ?] 85/III – 167 Wach Karol W. 85/I – 38 Wachmann Johann Andreas 85/III – 190 Wacław z Oleska zob. Zaleski Wacław Wacław z Szamotuł 85/I – 404 Wagner Richard 85/II – 151 Wahylewycz Iwan Dalibor, Wagilewicz Iwan 85/I – 155, 85/III – 243, 244 Waitz Theodor 85/II – 568 Wajgel Leopold 85/I – 395 Walewski Cyprian 85/I – 161, 85/III – 93, 270 Walicki Andrzej 85/II – 575, 590 Waliński Michał 85/II – 194, 268 Walkowa 85/II – 129 Walter-Mazur Magalena 85/II – 57 Wanda P., pseud.: Adnaw 85/III –252, 276 Wander Karl Freiedrich Wilhelm 85/II – 336 Wasilewski Edmund 85/II – 145, 355, 85/III – 111, 219 Wasiuta Sebastian 85/II – 323 Wasylewski Stanisław 85/II– 287 Waszczyńska Katarzyna 85/II – 598 Waszkiel Marek 85/II – 349, 351 Wawrzek Zuzanna, Zuska 85/I – 21, 85/II – 28, 29, 55, 56 Wawrzyniec św. 85/II – 447 Wąsowska Elżbieta 85/II - 140 Wąsowska Karolina zob. Kolberg Karolina, żona Antoniego Wąsowski Antoni 85/I – 435, 85/III – 9, Weber Carl Maria von 85/I – 29, 85/II – 140, 144, 146, 150, 151 Wegner Leon 85/I – 214, 85/II – 446, 451, 85/III – 133 Weinert Aleksander 85/III – 219 Werner Emil 85/I – 316, 382, 385 Wernerowa Jadwiga Karolina, z d. Kolberg 85/I – 7. 307, 316, 317, 380, 382, 386, 388, 418, 419, 434, 436, 444, 452, 462, 465, 466, 476, 85/II – 612, 85/III – 148–151, 157, 158, 280 Wernerowie 85/I – 317 Wernik Kazimierz 85/II – 32 Wessel Helena zob. Przybysławska Helena Wessel Kazimierz 85/I – 380 Wesslowie 85/I – 380, 85/III – 114 Węsierski Albin 85/I – 335, 336 Widman Karol 85/III – 172 Wieczorkiewicz Anna 85/II – 374 Wieczorkowski zob. W. Wielopolski Aleksander 85/I – 142, 323 Wieniawski Józef 85/I – 404, 85/II – 31 Wierzbicki Daniel 85/II – 330 Wierzbicki Ludwik 85/I – 463, 464 Wierzbowska Michalina 85/III – 148 Wierzbowski Ryszard 85/II – 349, 352 Wierzbowski Teodor 85/I – 85 Wierzbowski Władysław 85/I – 87, 346, 85/II – 102, 405, 85/III – 9, 13, 120, 283 Wierzchosławski Szczepan 85/I – 327 Wildt Juliusz 85/II – 322, Wilk Bernadeta 85/I – 241 Wilkońscy 85/I – 78, 79, 82 Wilkońska Paulina 85/I – 54, 78, 79, 82, 97, 215, 225, 85/II – 165, 415, 451, 85/ III – 133, 136 Wilkoński August 85/I – 54, 78, 82, 83 Wiluń 85/II – 423 Windakiewicz Stanisław 85/II – 349, 350, 360, 362, 363, 367–369, 372 317 �Winiarz Adam 85/I – 27 Winterfeld Carl Georg August von 85/ II – 18 Wisłocki Teofil 85/I – 358 Wisłocki Władysław 85/I – 283 Wiszniewski Michał 85/II – 352, Wiślicki Władysław 85/I – 403, 483 Witkowska Alina 85/I – 32 Witold, w. książe litewski 85/I – 83 Witwicki Sofron 85/I – 281, 282, 285, 379, 387, 85/II – 217, 486, 85/III – 30, 93, 145, 244, 269 Witwicki Stefan 85/I – 109, 85/II – 27, 33, 145, 148, 85/III – 111, 183-186 Władysław Łokietek, król polski 85/II – 93, 140, 150 Wodzicki Ludwik 85/I – 242 Wodzińscy 85/II – 437 Wodziński Antoni (Wodzyński) 85/I – 202, 85/II – 24, 437, 85/III – 123 Wojciech św. 85/I – 249, 85/II – 62, 336, 481 Wojciechowski Ryszard 85/I – 32, 48, 61, 171, 183, 85/II – 77, 188, 292, 294, 404 Wojciechowski Tytus 85/I – 30, 373, 85/II – 32 Wojtas Andrzej 85/II – 240, 85/III – 277 Wojtkiewicz Iwona 85/II – 498 Wolff Maurycy 85/I – 9, 10, 395, 397, 398, 85/II – 255 Wolff Robert 85/I – 183, 207, 367, 371, 445, 458, 469, 85/II – 30, 31, 85/III – 9, 10 Wolicki Konstanty 85/I – 104, 85/III – 166 Wolniewiczowie 85/II – 415 Wolniewicz Włodzimierz 85/I – 220, 221, 321, 412, 85/II – 451, 569, 587, 598, 85/III – 134 Wolski Krzysztof 85/III – 207 Wolski Włodzimierz 85/I – 59 Wolski Zygmunt 85/III – 245, 255 Woronicz Jan 85/II –27 Wosiński Antoni 85/II – 373 Woykowska Julia 85/I – 62 Woykowski Antoni 85/I – 41, 49, 50, 62, 64–66, 85/II – 237, 569, 85/III – 111– –113, 162 Woźniak Anna 85/II – 574 Wójciccy 85/I – 79, 100 Wójcicka Anna, z d. Magnuszewska 85/I – 56, 85/III – 163 Wójcicka Marta 85/II – 311, 315, 332, 344 Wójcicki Kazimierz Władysław, K.W.Wł., R. 85/I – 34, 35, 44, 46, 48, 50– 52, 56, 58, 61– 63, 83, 88, 90, 91, 114, 116, 118, 120, 121, 150, 157, 158, 172, 183, 187, 188, 190, 204-206, 208, 280, 85/II – 12, 13, 75, 77, 79, 80, 91, 92, 94, 128, 173, 184, 187–190, 197, 201, 202, 221, 222, 239, 289-295, 297, 319, 320, 322, 328, 346, 352, 402, 478, 497, 520, 550, 605, 617, 85/III – 134, 161, 167, 172–174, 176–178, 227, 273 Wójcik-Keuprulian Bronisława 85/II – 65 Wrocławski Krzysztof 85/II – 323 Wrońska Jolanta 85/II – 542 Wróblewska Violetta 85/II – 212, 269, 297, 301, 344 Wróblewska-Straus Hanna 85/I – 27, 44, 312, 376, 85/II – 20 Wróblewski Filip 85/III – 57, 266 Wrześniowski August 85/I – 501 Wrzosek Adam 85/I – 442, 85/III – 12 Wunsch Józefa 85/II – 234, 85/III – 252, 253 Wybicka Honorata 85/I – 327 Wybicki January 85/I – 327 Wybicki Józef 85/II – 255 Wysocki Kasper Napoleon 85/II – 14, 85/ III – 166 Wyzga Tadeusz 85/I – 480 Young Michael W. 85/II – 410 318 �Z.C. 85/I – 389 Zabłocki Franciszek 85/II – 332 Zacharkiewiczowa 85/II – 550 Zadembski H. 85/II – 484 Zadurska Olga 85/II – 294 Zagórski Zygmunt 85/III – 205, Zakrzewska 85/I – 146 Zakrzewski Adam 85/II – 438, 476, 497, 611 Zakrzewski Bogdan 85/II – 521 Zakrzewski Konstanty 85/II – 145, 85/ III – 184 Zakrzewski Walenty 85/I – 58, 59, 85/II – 98, 404, 85/III – 111 Zaleski Józef Bohdan 85/I – 103–105, 85/ II – 145, 267, 85/III –167, 183, 184, 186, 187 Zaleski Wacław, pseud.: Wacław z Oleska 85/I – 44, 62, 91, 109, 85/II – 12, 40, 75–77, 91, 173, 184, 186, 187, 190, 197, 221, 222, 265, 269, 85/III – 161, 240, 242 Zalewski Kazimierz 85/I – 198 Zaliwski Józef 85/I – 35, 104 Załęscy 85/I – 153, 251, 432, 85/II – 217, 507, 85/III – 124, 154 Załęska Julia, z d. Konopka 85/I – 245, 251, 423, 85/II – 507 Załęski Gabriel 85/I – 245, 251, 423, 85/II –507, 85/III – 125 Zandman Jan Nepomucen, Sandmann Jan Nepomucen 85/I – 69 Zaplatalski Józef 85/I – 345, 347 Zarzycki Aleksander 85/II – 31 Zatorski Franciszek 85/I – 83, 85/II – 80 Zawadzki Władysław 85/I – 179, 396 Zawiliński Roman 85/I – 75, 474, 85/II – 21, 533, 546, 547, 85/III – 18, 20–24, 34,35, 37, 38, 40, 44 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 85/II – 419, 420, 517, Zawisza Jan 85/I – 383 Ząbkowic Stanisław 85/II – 449 Zbiegniewska Izabela 85/I –79 Zborowski Juliusz 85/III – 35, 36 Zbyr Irina 85/II – 537 Zdancewicz Tadeusz 85/II – 248, 307, 85/III – 206 Zduniowa Aleksandra 85/I – 432, 85/II – 32, 85/III – 274 Zduniowie 85/I – 432, 85/III – 155 Zduń 85/III –155, 156 Zdziarski Stanisław 85/III – 20, 24–26, 29, 35, 42, 63, 89, 93, 187, 233, 234, 243, 284, 285 Zebrzydowski Mikołaj 85/III – 269 Zejszner Ludwik 85/I – 82, 83, 132, 243, 258, 85/II – 91, 174, 197, 221 Ziejka Franciszek 85/I – 241 Zieleniewski Michał 85/II – 449 Zieleziński Adam 85/II – 366 Zielińscy 85/II – 406, 85/III – 118 Zieliński Gustaw 85/II – 145, 406, 85/III – 119, 173 Zieliński Jan 85/I – 337 Zielonka Stefania 85/III – 75, 216 Zienkiewicz Romuald 85/III – 16, 247, 248 Ziętkiewicz Ludwik 85/II – 470, 586 Zimmerowa Natalia 85/III – 245 Živanović D. 85/I – 137 Zmorski Roman, Zamarski R., R.Z. 85/I – 57, 62, 80, 81, 192, 410, 85/II – 201, 221, 290, 293, 294, 402, 403 Zobela 85/I – 25 Zuska zob. Wawrzek Zuzanna Zyblikiewicz Mikołaj 85/I – 388 Zygmunt 85/II – 423 Żabczyc Jan 85/II – 334 Żebrawski Teofil 85/I – 259, 267, 273 Żeleńscy 85/I – 454, 455 Żeleńska Wanda 85/I – 454–456, 493 Żeleński Tadeusz zob. Boy–Żeleński Tadeusz 319 �Żeleński Władysław 85/I – 11, 388, 453– 456, 458, 459, 478, 480, 481, 495, 502 Żmichowska Narcyza 85/I – 79, 81, 410 Żukowski Wasilij 85/II – 291, 294 Żupański Jan Konstanty 85/I – 49, 62, 64–66, 88, 94, 204, 214, 215, 226, 227, 85/II – 36, 174, 176, 185, 190, 490, 545, 85/III – 99, 112, 131, 132 Żurkowscy 85/I – 73, 85/III – 113 Żurkowski Julian 85/I – 23, 73 Żydowski Jan Andrzej 85/II – 322 Żyliński Faustyn 85/I – 99, 100, 105, 85/II – 154, 155, 160 �Indeks geograficzny1 Aachen, Niemcy 85/III – 150 Akwizgran, Aix-la-Chapel, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149 Aleksandrów Kujawski, pow. Nieszawa 85/III – 131 Aleksota, pow. Mariampol 85/I – 83 Algier, Algieria 85/II – 150 Ameryka 85/I – 210, 85/II – 560, 595, 596, 604, 608 Anglia 85/I – 22, 111 Auerstedt, Niemcy 85/I – 19 augustowska gubernia 85/II – 497, 85/III – 121 Augustowski Kanał 85/I – 42 Augustowskie 85/I – 390, 85/II – 234, 405, 498, 499, 85/III – 12, 120, 121, 136, 249 augustowskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Augustów, miasto powiatowe 85/I – 151, 297, 85/II – 497, 519, 85/III – 120, 228 Augustów, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/ II – 472 85/III – 122 Austria 85/I – 19, 22, 42, 75, 76, 134, 193, 239, 242, 334, 460, 500, 85/II – 33 Austro-Węgry 85/I – 134, 138, 192, 194, 213, 240 Azja 85/I – 160, 192, 85/II – 52, 85/III – 257 Babia Góra, góra 85/I – 145, 250, 301 Babilon, staroż. Babilonia 85/I – 271, 85/II – 608 babimostski powiat (dziś babimojski) 85/II – 451 Bachorza, obszar 85/I – 80, 99, 85/II – 153, 443 Baku, Rosja (dziś Azerbejdżan) 85/II – 604 Baligród, pow. Lesko 85/III – 252, 274 Bałtyckie Morze, Baltijskoje Morie 85/I – 192, 342, 392, 85/II – 308, 523, 560, 85/III – 205 Banat, kraina 85/II – 526 Baranów Sandomierski, pow. Tarnobrzeg 85/II – 29 Bardiów, Słowacja 85/I – 153, 85/III – 124 Barysz, pow. Buczacz 85/I – 319, 377–380, 85/II – 217, 514, 85/III – 131, 132, 138, 145–148, 241 Baszowice, pow. Opatów 85/II – 472, 85/ III – 115, 117 Bawaria 85/I – 168 Bazylea, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 148–150 Bąkowiec, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/II – 98, 472, 85/III – 121, 122 Belgia 85/I – 75, 85/III – 150 1 Indeks zawiera nazwy geograficzne występujące w tomach 85/I–85/III. Brzmienie nazw i ich przynależność administracyjną podano według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, T. I–XV Warszawa 1880–1902. 321 �Bełz, pow. Sokal 85/II – 507, 85/III – 240, 275 Berezyna, dopływ Dniepru 85/I – 43 Berlin, Niemcy 85/I – 17, 18, 23, 33, 38, 41–43, 56, 59, 70, 75, 98, 106, 386, 445, 85/II – 12, 44, 75, 137, 138, 140–142, 144, 165, 170, 183, 568, 85/III – 109, 111, 112, 148–150, 283 Berno, Bern, Szwajcaria 85/I – 358, 85/ III – 148 Besarabia, kraina historyczna 85/I – 281 Beskid Wschodni, pasmo górskie 85/III – 274 Beskidy, Beskid, góry 85/I – 180, 85/III – 30, 43, 127 Bezek, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 501, 85/III – 121, 122 Będzin 85/II – 467, 85/III – 115, 116 bialski powiat 85/II – 499, 500 Bialskie 85/II – 500 Biała, miasto powiatowe (dziś Biała Podlaska) 85/II – 462 Białoruś, Ruś Biała, Belarus 85/I – 164, 166, 489, 85/II – 57, 103, 218, 234, 307, 308, 325, 358, 400, 516–518, 539, 569, 618, 85/III – 71, 182, 183, 208, 224, 242, 243, 246, 248, 249, 257, 278 Biały Dunajec, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/III – 119 Białystok, miasto powiatowe 85/II – 346, 85/III – 66, 110 Bibice, pow. Kraków 85/II – 381 Bielany, pow. Kraków 85/I – 250, 424 Bielsk, miasto powiatowe (dziś Bielsk Podlaski) 85/II – 346, 498, 85/III – 228 Bierzanów, pow. Wieliczka (dziś Bieżanów, część Krakowa) 85/I – 480, 85/II – 64 Bieszczady, góry 85/III – 274 Bilcza, pow. Sandomierz 85/I – 100, 85/II – 429, 430, 472, 85/III – 117 Bilcze, pow. Dubno 85/I – 164–166, 329, 85/II – 415, 85/III – 125 Bilin, pow. Kowel 85/III – 109 Biłgoraj, miasto powiatowe 85/I – 193, 85/II – 463, 85/III – 238 Birma 85/II – 607 Bliski Wschód 85/II – 68 Błonia, część Krakowa 85/I – 424, 462 Boberka zob. Bóbrka bocheński powiat 85/I – 297 Bochnia, miasto powiatowe 85/III – 127 Bodzanowo, pow. Nieszawa 85/I – 152, 154, 195, 85/II – 98, 216, 413, 414, 425, 436, 437, 443, 85/III – 84, 122, 123, 128, 129 Bodzanów, pow. Płock 85/II – 603 Bogumin = Bohumin, niem. Oderberg, Czechy 85/I – 320, 85/III – 139 Bogusławice, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 201, 85/II – 98, 99, 413, 414, 425, 437, 441–443, 85/III – 122, 123, 128–130 Bojanowo, Stare Bojanowo, pow. Krobia 85/I – 326, 85/II – 452, 85/III – 134, 135, 143 Boka Kotorska, zatoka 85/II – 525–526 Bokujm, Bokujmy pow. Dubno 85/I – 165 Bolonia, Włochy 85/I – 43 Bołszowce, pow. Rohatyń 85/I – 318, 319, 85/III – 138 Bonn, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149, 150 Borowa, pow. Pińsk 85/III – 16, 248 borszczowski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Borszczów, miasto powiatowe 85/III – 126 Bortatycze, pow. Zamość 85/III – 82 Borysów, miasto powiatowe 85/I – 43 Borysów, pow. kobryński 85/I – 43 Boyowa, wyspa 85/II – 410 Bóbrka, Bóbrka Górna, Bóbrka Nowa, Damazówka, pow. Lesko 85/I – 421– 423, 425, 431, 432, 437, 438, 456, 85/II 322 �– 217, 232, 307, 436, 507, 508, 513, 85/ III – 154–157, 252, 274–276 Brańsk, pow. Bielsk 85/II – 499 Brustury, pow. Kossów 85/III – 243 Brazylia 85/III – 188 Brąchnówko, pow. Toruń 85/I – 326, 85/ II – 407, 85/III – 142, 143 Brdów, pow. Koło 85/II – 438, 439 Brenna, pow. Skoczów 85/II – 522 Breslau zob. Wrocław Britannia = Brytania 85/III – 198 Brodnica, miasto powiatowe 85/I – 328 Brodnica, pow. Śrem 85/II – 305 Brodzkie 85/II – 514 Bronowice, pow. Kraków 85/II – 353 Brudzew, pow. Koło 85/I – 73, 85/III – 114 Brudzewice, pow. Opoczno 85/II – 475 Bruksela, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148– 150 Bruss, pow. Włodawa (dziś Stary Brus) 85/II – 229 Brusy, pow. Chojnice 85/I – 328 Brzeźno, pow. Lipno 85/II – 226 Brzeżany, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 241 Brzeżańskie 85/II – 232, 506, 514 Brzozie Polskie, pow. Brodnica (dziś Brzozie) 85/I – 328 brzozowski powiat 85/I – 438, 85/II – 512 Brzozów, miasto powiatowe 85/I – 438, 85/II – 513 Brzuchania, pow. Miechów 85/II – 470 Buchwałd, pow. Sztum (dziś Bukowo) 85/I – 329, 330, 85/III – 142, 144 buczacki powiat 85/I – 319 Buczacz, miasto powiatowe 85/I – 378, 379, 85/II – 514, 551, 85/III – 131, 145, 146, 147, 241 Buenos Aires, Argentyna 85/III – 189 Bug, dopływ Narwi 85/I – 51, 61, 62, 165, 193, 471, 85/II – 12, 77, 173, 184, 188, 190, 228, 229, 278, 339, 490, 500, 611 Bukareszt, Rumunia 85/I – 273 Bukowiec, pow. Świecie 85/I – 327, 336, 356, 85/III – 142, 143 Bukowina, kraina 85/I – 276, 377, 378, 85/II – 418, 515, 573, 85/III – 131, 145–147, 241 Bukowo zob. Buchwałd bukowski powiat 85/I – 339, 85/II – 451 Bukowskie 85/II – 124 Bukowsko, pow. Sanok 85/I – 432, 85/ III – 155 Bułgaria 85/I – 460 Busko, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II – 467, 85/III – 117, 118 bydgoska regencja 85/II – 437 bydgoski powiat 85/II – 451 Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II – 440 Cecenowo, pow. Słupsk 85/I – 343 Cesarstwo Rosyjskie zob. Rosja Charków, Ukraina 85/I – 36 Charzowice, pow. Pińczów 85/II – 467 Cheb, Czechy 85/III – 109 Chełm, miasto powiatowe 85/I – 496, 85/II – 220, 229, 238, 246, 462, 465, 501, 85/III – 130, 132, 135, 277 chełmińska ziemia 85/I – 327, 328, 85/II – 522 chełmiński powiat 85/II – 377 Chełmno, niem. Culm, miasto powiatowe 85/I – 327, 336, 85/III – 142–144 chełmski powiat 85/I – 222, 85/II – 425, 463, 495, 500 Chełmskie 85/I – 223, 224, 476, 484, 490, 493, 495–498, 500, 501, 85/II – 68, 69, 131, 132, 217, 220, 228, 229, 238, 240–243, 246, 248, 255, 267, 268, 285, 300, 306, 313, 325, 340–342, 344, 345, 358, 377, 386, 389–391, 403, 462, 465, 479, 483, 491, 500–506, 530, 559, 574, 579, 580, 593, 594, 613, 85/III – 8, 15, 57, 63, 92, 101, 121, 122, 130, 132, 323 �134–137, 183, 187, 200, 205, 217, 229, 238, 240, 241, 247, 256, 261, 266, 267, 272, 276–279 Chełmszczyzna 85/I – 497, 85/II – 306, 321, 325, 85/III – 276 Chełmża, pow. Toruń 85/I – 326, 85/II – 407, 85/III – 143 Chiny 85/II – 608 Chmielnik, pow. Stopnica 85/II – 429, 467–469, 85/III – 115, 117 Choceń, pow. Włocławek 85/II – 436 Chochołów, pow. Kutno 85/I – 119, 85/II – 79, 101, 190 chodzieski powiat 85/II – 451 Chojno, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 98, 463, 501, 85/III – 121, 122 Chojno, pow. Szamotuły 85/II – 458 Chorwacja, Kroacja 85/I – 86, 129, 134, 136, 289, 85/II – 524, 525, 85/III – 120, 258 Chrewt, pow. Lesko 85/III – 252, 275 Chrobacja, terytorium historyczne 85/II – 579, 610 chrzanowski powiat 85/I – 297, 85/II – 444 Cielce, pow. Turek 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Ciepielewo (bł. Czepielew), pow. Maków 85/I – 72, 85/II – 104, ryc. po s. 136, 85/III – 113, 114 Cieszyn, miasto powiatowe 85/I – 227, 318, 320, 322, 437, 495, 85/II – 521, 85/III – 139, 140, 156 Cieszyński Śląsk zob. Śląsk Cieszyński Cyców, pow. Chełm 85/II – 242, 504 Cygowska Wola, pow. Radzymin (dziś Wola Cygowska) 85/I – 163, 85/II – 417, 493, 85/III – 125 Cygów, pow. Radzymin 85/III – 125 Czaplin, pow. Grójec 85/I – 179, 85/II – 102, 407, 414, 492, 85/III – 128, 129 Czarna, dopływ Wisły 85/III – 117 Czarna Góra, Czarnohora, Czarnogóra, góra 85/I – 377, 378, 85/III – 145–147 czarnkowski powiat 85/II – 451 Czarnohora zob. Czarna Góra Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ 85/II – 129 Czaszyn, pow. Sanok 85/I – 432, 85/II – 307, 513, 85/III – 155, 252, 273–276 Czechy 85/I – 33, 70, 83, 85, 86, 194, 85/ II – 134, 524, 526, 85/III – 109, 111, 164, 171, 210, 234, 242, 243, 257, 276 Czempin = Czempiń, pow. Kościan 85/II – 305 Czepielew zob. Ciepielewo Czeremosz, dopływ Prutu 85/I – 463 Czerniaków, pow. Warszawa 85/I – 44, 120, 121, 85/II – 75, 79, 98, 184, 85/III – 110 Czernichów, pow. Kraków 85/I – 246 Czerniowce, Bukowina 85/I – 378, 486, 85/II – 233, 305, 552, 85/III – 145, 147 Czersk, pow. Grójec 85/I – 57–60, 70, 71, 179, 85/II – 79, 98, 102, 402, 404, 405, 407, 492, 85/III – 54, 111, 128, 129, 225, 264 czerska ziemia 85/II – 102 Czerskie 85/II – 368 Czerwińsk, pow. Płońsk 85/III – 114 Czerwony Klasztor, Spisz 85/I – 132, 85/II – 235 Czeszewo, pow. Wągrowiec 85/I – 215, 220, 226, 412, 85/II – 216, 305, 415, 417, 451, 85/III – 131, 132 Częstochowa, miasto powiatowe 85/I – 82, 148, 149, 497, 85/II – 162, 163, 368, 467, 481, 482, 85/III – 116, 185, 231, 268, 269 Czorsztyn, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/II – 348, 519, 85/III – 100, 119 Czortków, miasto powiatowe 85/III – 241 Czortowiec, pow. Horodenka 85/I – 281, 377–381, 388, 395, 397, 399–401, 406, 482, 486, 85/II – 217, 232, 305, 324 �341, 346, 407, 419, 420, 422, 425, 486, 85/III – 145–148, 151, 152, 242 Ćmielów, pow. Opatów 85/II – 226 Dalmacja, Dalmatier 85/I – 289, 85/III – 258, 259 Dalmatyńskie wybrzeże 85/III – 119 Damazówka zob. Bóbrka Dania 85/I – 334 Dąbrowa = Dąbrowa Górnicza, pow. Będzin 85/III – 116 Dąbrowa Wielka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360 Denków, pow. Opatów 85/II – 226 Dębica, pow. Ropczyce 85/III – 127 Dębicz, pow. Środa 85/I – 215, 220, 320, 321, 412, 85/II – 305, 415, 421, 451, 452, 453, 454, 85/III – 132, 134, 139 Dłutów, pow. Łask 85/III – 122 Dniestr, rzeka 85/I – 380, 85/II – 231, 341, 422, 485, 85/III – 252, 274, 276 Dobieszewko, pow. Szubin 85/II – 442 Dobromil, miasto powiatowe 85/I – 245, 251 dobromilski powiat 85/II – 507 Dobrzyń nad Wisłą, pow. Lipno 85/II – 88, 85/III – 229 dobrzyńska ziemia 85/I – 395, 421, 85/ II – 33, 235, 339, 406, 491, 500, 535, 85/III – 117, 119, 180, 229 Dolny Śląsk zob. Śląsk Dolny Drezno, Niemcy 85/I – 33, 79, 81, 85, 120, 373, 85/II – 30, 85/III – 56, 63, 109, 118 Drobin, pow. Płock 85/III – 128 drohicka ziemia 85/II – 499 Drohiczyn, pow. Sokołów 85/II – 499, 500 Drohobycz, miasto powiatowe 85/III – 29 Drwęca, dopływ Wisły 85/I – 116, 85/II – 91, 92, 130, 197, 239, 408, 520, 85/III – 228, 273 Dubiecko, pow. Przemyśl 85/III – 126, 127, 239 Dubno, miasto powiatowe 85/III – 246 Dudy Puszczańskie, pow. Kolno 85/II – 359 Dukla, pow. Krosno 85/II – 233 Dunaj, rzeka 85/I – 42, 85/II – 346 Dunajec, dopływ Wisły 85/II – 235 Durąg, pow. Ostróda 85/I – 333 Dwikozy, pow. Sandomierz 85/II – 475 Dyminy, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Dynów, pow. Brzozów 85/III – 252, 273 Działoszyce, pow. Pińczów 85/I – 193 Działyń, pow. Lipno 85/I – 421, 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Dzików, pow. Tarnobrzeg 85/I – 119, 85/ II – 429, 430 Dzwola, pow. Biłgoraj 85/II – 463 Egipt 85/II – 608 Eisenach, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149 Elbląg, miasto powiatowe 85/I – 330, 85/III – 142, 144, 229 Ełk, miasto powiatowe 85/I – 331, 332, 336, 85/II – 376, 408, 85/III – 142, 144, 226 Emaus, biblijne 85/II – 376 Ems, Niemcy 85/I – 130, 85/III – 119, 120 Estonia 85/I – 192 Europa, Europe 85/I – 51, 52, 62, 75, 137, 232, 262, 382, 460, 85/II – 10, 12, 14, 22,27, 32, 42, 52, 57, 64, 72, 136, 181, 182, 237, 286, 315, 316, 361, 362, 414, 556, 558, 559, 565, 581, 594, 601, 605 Europa środkowo-wschodnia 85/II –13 Europa zachodnia 85/II – 181 Finlandia 85/I – 192 Florencja, Włochy 85/I – 43 Fordon, pow. Bydgoszcz 85/I – 18, 85/II – 440 325 �Francja 85/I – 19, 22, 111, 334, 384, 460, 85/III – 169 Frankfurt, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148–150 Galicja 85/I – 63, 91, 105, 106, 112, 123, 131, 132, 153–155, 157, 164, 168, 193, 194, 196, 208, 212–214, 221, 231, 238– 244, 246, 249, 277, 286, 287, 296, 313, 332, 337, 345, 382, 384, 401, 405, 415, 438, 457, 463, 465, 85/II – 9, 12, 77, 103, 174, 184, 185, 189, 190, 192, 197, 218, 219, 402, 403, 415, 427, 465, 514, 540, 545, 550, 85/III – 20, 72, 86, 107, 116, 124, 126, 131–133, 141, 157, 235, 239, 270 Galicja Wschodnia 85/I – 297, 318, 377, 379, 380, 441, 461, 464, 85/II – 414, 505, 85/III – 23, 24, 29, 124, 125, 127, 138, 145, 148 Galicja Zachodnia 85/III – 29, 55, 267 Gałęzowska Wola zob. Wola Gałęzowska Gałęzów, pow. Lublin 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 414, 418, 425, 463, 465, 85/III – 121, 122, 128, 129 Ganges, rzeka 85/II – 607, 609 Garwolin, miasto powiatowe 85/III – 113, 126 garwoliński powiat 85/II – 407 Gąbin, pow. Gostynin 85/II – 479 Gąsawa, pow. Szubin 85/II – 442 Gąsienicowe Stawy, grupa jezior w Tatrach 85/I – 131, 133 Gdańsk 85/I – 192, 327, 328, 85/II – 523, 85/III – 142, 144, 174, 229 Gdańskie Pomorze zob. Pomorze Gdańskie Germania 85/III – 194 Giewont, Gewont, szczyt 85/I – 131, 85/III – 119 Giżycko zob. Lec Gleichenberg, Austria 85/I – 500 Głogoczów, pow. Myślenice 85/I – 246, 85/II – 445, 85/III – 234 Głuchy = Laskowo Głuche, Laskowo Głuchy, pow. Radzymin (dziś Głuchy) 85/I – 60, 72, 73, 119, 85/II – 405, 406, 494, 85/III – 113 Głuszyn, pow. Nieszawa 85/I – 195, 19885/II – 232, 324, 384, 414, 423, 437, 442, 443, 85/III – 128–131 Głuszyna, pow. Poznań 85/II – 454 Gniew, pow. Kwidzyń 85/I – 328 Gniezno, miasto powiatowe 85/I – 411, 85/II – 314, 442 gnieźnieński powiat 85/I – 335, 85/II – 451, 457 Gnieźnieńskie 85/II – 480 gnieźnieńskie województwo 85/II – 480 Golejewko, pow. Krobia 85/II – 276 Gołańcz, pow. Wągrowiec 85/II – 305, 442 Gołębiów, pow. Radom 85/II – 472, 85/III – 118 Gończyce, pow. Garwolin 85/II – 407, 494, 495, 85/III – 113 Gopło, jezioro 85/II – 437 Gorlice, miasto powiatowe 85/I – 484, 85/II – 513 gorlicki powiat 85/I – 484 Gorzków, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Gostynin, miasto powiatowe 85/II – 93, 479, 85/III – 114, 230, 231 Gostynińskie 85/II – 478, 479 Gostyń, pow. Krobia 85/II – 88 gostyńska (gostynińska) ziemia 85/I – 484, 85/II – 476 Gostyńskie 85/III – 230 Górczyn, pow. Poznań 85/II – 454, 455 Górka Miejska, Miejska Górka, pow. Krobia 85/I – 349 Górny Śląsk zob. Śląsk Górny Góry Wysokie, pow. Sandomierz 85/II – 429, 472, 85/III – 117 326 �Grabownica, pow. Brzozów 85/I – 439 Granica (na gruntach wsi Maczki), pow. Będzin 85/I – 76, 313, 314, 85/III – 135 Grecja 85/I – 161, 85/II – 608 Grodno, Litwa 85/III – 248 grodzieńska gubernia 85/II – 618, 85/III – 248 Grodzieńszczyzna 85/II – 518 Grodzisk [Mazowiecki], pow. Błonie 85/I – 76, 85/III – 122, 123 Gródek, miasto powiatowe 85/III – 126, 127 grójecki powiat 85/II – 414 Grudziądz, miasto powiatowe 85/II – 624, ryc. po s. 624, 85/III – 57 grybowski powiat 85/I – 484 Grzechynia = Grzechinia, pow. Myślenice 85/II – 129 Hala Królowa, Hala Królowej, Królewska Hala, Tatry 85/I – 133, 85/II – 113 halicka ziemia 85/II – 485 Hamburg, Niemcy 85/III – 227 Hamry zob. Kuźnice Harasymów, pow. Horodenka 85/II – 130, 422 Harklowa, pow. Nowy Targ 85/II – 424 Hiszpania 85/I – 474 Holandia 85/I – 75 Homel, miasto powiatowe 85/III – 109, 110 Horodenka, miasto powiatowe 85/I – 400, 85/II – 129, 305, 419, 486, 487, 85/III – 151, 152, 242 horodeński powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Horodło, pow. Hrubieszów 85/II – 229 Horodnica, pow. Horodenka 85/I – 380, 486, 85/II – 232, 305, 341 Hradiszcz = Hradište, Słowacja 85/I – 85 hrubieszowski powiat 85/II – 500 Hrubieszowskie 85/II – 500 Hrubieszów, miasto powiatowe 85/I – 193, 194, 85/II – 465, 500 Huculszczyzna 85/I – 281, 379, 395, 401, 85/II – 67, 485, 514, 515, 537, 85/III – 25, 30, 63, 83, 145, 243, 244 Iberyjski Półwysep 85/II – 400 Iliria, Illyria, starożytna kraina 85/I – 289 85/III – 119, 258 Ilża, miasto powiatowe 85/II – 430 Indie 85/II – 607 Indie Wschodnie 85/III – 195 Inowrocław, miasto powiatowe 85/II – 442 inowrocławski powiat 85/I – 196, 85/II – 437, 438, 451 Isaków, pow. Horodenka 85/II – 422 Iskań, pow. Dobromil 85/I – 153, 245, 251, 423, 432, 85/II – 217, 507, 508, 509, 85/III – 124–127, 154, 155, 275 Ispas, pow. Kołomyja 85/I – 486, 85/II – 130, 232, 233, 240, 305, 346, 385, 85/III – 25, 243, 267 Istebna, pow. Jabłonków 85/II – 522 Iwno, pow. Środa 85/II – 454 Iwonicz, pow. Krosno 85/I – 438, 85/II – 348, 85/III – 156, 157, 252, 273 Jadów, pow. Radzymin 85/I – 72, 85/II – 493– 495, 85/III – 113, 125 Jankowice, pow. Sandomierz 85/II – 475 Janowiec, pow. Kozienice 85/II – 381 Janów = Janów nad Krzywką, pow. Konstantynów (dziś Janów Lubelski) 85/III – 238 Jańsbork, niem. Johannisburg, miasto powiatowe (dziś Pisz) 85/III – 112 Jańskie Łaźnie, niem. Johannisbad (bł. Johannisburg), Czechy 85/I – 70 Japonia 85/I – 212 Jarochów, pow. Łęczyca 85/II – 407 Jaryczew = Jaryczów, pow. Lwów 85/III – 240 Jasielskie 85/III – 157, 237 327 �Jasienica, pow. Radzymin 85/I – 105, 163, 85/II – 493, 495, 85/III – 125 Jasienów Polny, pow. Horodenka 85/I – 400, 486, 85/II – 125, 130, 231, 232, 419, 486, 85/III – 151, 152, 242 Jasło, miasto powiatowe 85/II – 350, 507, 513, 85/III – 29, 35, 126, 127, 233, 239 Jasna Góra, klasztor 85/I – 241 Jaślików, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Jawcze, pow. Rohatyn 85/II – 232 Jedlińsk, pow. Radom 85/II – 365, 366, 474 Jedlnia, pow. Kozienice 85/I – 152, 85/II – 369, 472, 474, 85/III – 121, 122 Jelenia Góra daw. Jeleniagóra, miasto powiatowe 85/III – 60 Jełgawa zob. Mitawa Jełguń, pow. Olsztyn 85/III – 272 Jena, Niemcy 85/I – 19 Jerozolima, Palestyna 85/I – 241, 85/II – 367, 368 Jeruty, Małe Jeruty, pow. Szczytno 85/II – 376 Jeżyce, daw. Jerzyce, pow. Poznań (dziś Jeżyce, część Poznania) 85/II – 454, 455 jędrzejowski powiat 85/II – 348, 468 Johannisbad zob. Jańskie Łaźnie Johannisburg zob. Jańsborg Jordanowo, pow. Myślenice 85/II – 363, 382 Kac, Kac Wielki, niem. Katz, pow. Wejherowo (dziś Wielki Kack, część Gdyni) 85/I – 324, 328, 85/II – 524, 85/III – 144 kaliska gubernia 85/II – 480 kaliski obwód 85/II – 480 Kaliskie 85/I – 59, 73, 86, 87, 89, 90, 107, 157, 160, 280, 281, 475, 484, 490, 491, 495, 497, 500, 85/II – 52, 53, 68, 82, 83, 86, 163, 190, 192, 259, 260, 267, 307, 308, 324, 325, 330, 331, 335, 336, 358, 365, 368, 377, 379, 381, 393, 394, 458, 461, 471, 476, 480–483, 506, 530, 597, 618, 85/III – 16, 41, 71, 84, 86–89, 95, 113, 114, 122, 130, 183, 203, 207, 216, 228, 229, 231– 233, 238, 256, 261, 267, 268, 275, kaliskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 480 Kalisz 85/II – 458, 481, 85/III – 231 Kalwaria = Kalwaria Zebrzydowska, pow. Wadowice 85/I – 250, 85/III – 234 Kalwaria = Kalwarya, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 Kałuszyn, pow. Mińsk Mazowiecki 85/III – 226 Kambodża, niem. Kambodja 85/II – 461, 558, 607, 608 Kamieniec Podolski 85/I – 281, 85/II – 280, 516, 85/III – 32 Kamionka Wielka, pow. Kołomyja 85/II – 346 Karelia 85/II – 11 Karkonosze, Krkonosze, góry 85/II – 607, 85/III – 112 Karlsbad = Karlowe Wary, Czechy 85/ III – 109 Karpaty, pasmo górskie 85/I – 133, 154, 221, 248, 278, 377, 85/II – 513, 515, 550, 558, 607, 609, 85/III – 146, 244 Karpaty wschodnie, góry 85/II – 515 kartuski powiat 85/II – 523 Karyntia 85/III – 176, 270 Kaszuby 85/I – 85, 324, 327, 328, 332, 337, 85/II – 65, 66, 308, 320, 370, 382, 523, 55285/III – 41, 59, 142, 144, 229, 230 Kaukaz, pasmo górskie 85/I – 192 Kazań, Rosja 85/I – 391 Kazimierz, część Krakowa 85/III – 48 Kcynia, pow. Szubin 85/II – 442 328 �Kichary, pow. Sandomierz 85/II – 429 Kielce 85/I – 141, 279, 446, 85/II – 220, 310, 468, 469, 504, 85/III – 14, 52, 84, 106, 112, 118, 236 Kielecczyzna 85/I – 279, 85/II – 306, 400 kielecka gubernia 85/I – 279, 297, 445, 85/II – 339, 466, 468, 469 kielecki powiat 85/II – 468 Kieleckie 85/I – 107, 157, 181, 211, 279, 280, 421, 435, 437, 439, 441, 445, 446, 448, 85/II – 120–122, 131, 220, 234, 239, 241, 243, 259–261, 284, 300, 306, 310, 315, 325, 327, 346, 358, 368, 377, 385, 391, 394, 422, 438, 461, 466–468, 470, 471, 479, 530, 611, 612, 85/III – 72, 84, 115–118, 174, 178, 181, 203, 215, 232–234, 236–238, 255, 256, 267, 271 Kiernozia, pow. Gostynin 85/II – 421 Kije, pow. Pińczów 85/II – 234, 254, 422 kijowski powiat 85/II – 563, 85/III – 246 Kijów, Ukraina 85/I – 36, 169, 85/II – 488, 85/III – 32, 246 Kiszkowo, pow. Gniezno 85/II – 372 Kleparz, przedmieście Krakowa 85/I – 472 Klimkówka, pow. Sanok 85/I – 439, 85/III – 275 Klimontów, pow. Sandomierz 85/II – 429 Kluczów, pow. Kołomyja 85/II – 341 Kłodawa, pow. Koło 85/I – 152, pow. Koło 85/II – 477, 85/III – 123 Kłonowo, pow. Nieszawa 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III – 122, 123 Kobaki, pow. Kossów 85/II – 555 kobryński powiat 85/I – 43 Kobylany, pow. Kraków 85/II – 331 Kodeń, pow. Biała 85/II – 229, 391, 504, 85/III – 136 Kolonia, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148– –150 Kołbiel, pow. Mińsk 85/III – 125, 126 Kołobrzeg, Pomorze 85/I – 416 Kołomyja, miasto powiatowe 85/I – 378, 395, 396, 400, 401, 402, 405, 407, 443, 475, 482, 486, 85/II – 124, 232, 233, 305, 325, 341, 419, 422, 484, 555, 556, 600, 601, 85/III – 25, 55, 97, 145, 147, 151–153, 242–244, 264, 265 kołomyjski cyrkuł 85/II – 485 kołomyjski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Kołomyjskie 85/II – 555 konecki powiat 85/I – 21 Kongresówka zob. Królestwo Polskie Konin, miasto powiatowe 85/I – 497, 85/II – 481, 85/III – 231 koniński obwód 85/II – 480 Konojad, pow. Kościan 85/I – 326, 85/II – 453, 454, 85/III – 142 Końskie, miasto powiatowe 85/III – 237 Kopiec Kościuszki, wzniesienie 85/I – 250 Kopiec Krakusa, wzniesienie 85/I – 250 Kornicz, pow. Kołomyja 85/I – 400, 85/II – 130, 419, 486, 85/III – 151, 152 Korona zob. Polska Koropiec, pow. Tłumacz 85/II – 231, 422 Korszów, pow. Kołomyja 85/II –346 Kosino, pow. Płock 85/II – 233, 85/III – 128 Kosmacz, pow. Kossów 85/III – 25, 243, 244 kossowski powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Kossów, miasto powiatowe 85/I – 378, 85/II – 341, 85/III – 147 Kostomłoty, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Kostrzyn, pow. Środa 85/II – 391 Koszyce, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III – 115 Kościan, miasto powiatowe 85/II – 231, 305 kościański powiat 85/I – 321, 326, 339, 85/II – 451–453, 457 Kościańskie 85/I – 320, 85/II – 124 329 �Kościelec, pow. Koło 85/II – 442 Kościeliska Dolina 85/I – 131, 85/III – 119 kościerzyński powiat 85/II – 523 Kowal, powiat Włocławek 85/II – 441, 443 Kowalewo, pow. Toruń (dziś Kowalewo Pomorskie) 85/I – 119, 85/II – 53 Kowel, miasto powiatowe 85/I – 167, 85/III – 76, 126, 246, 278 kowelski powiat 85/I – 166 Kowieńszczyzna 85/II – 518 Kowno 85/III – 121 Kozienice, miasto powiatowe 85/I – 152, 85/II – 98, 369, 381, 472, 85/III – 115, 117, 118, 121, 122 Kozienicka Puszcza 85/II – 150 Kórnik = Kurnik, pow. Śrem (dziś Kórnik) 85/I – 384, 438, 85/II – 451, 453, 85/III – 134, 135 Kraj Przywiślański zob. Królestwo Polskie Krajna, region 85/II – 451 krakowski powiat 85/I – 296, 297, 85/II – 444 Krakowskie 85/I – 32, 45, 59, 63, 83, 106, 107, 157, 159, 177, 179, 180, 182, 183, 196, 216, 222, 227–229, 241, 245, 247, 249, 252–254, 256–259, 264, 268–272, 288, 290, 293, 295–309, 312, 318, 324, 338, 341, 342, 345, 353, 408, 409, 445, 457, 463, 85/II – 58, 68, 80, 97, 100, 106, 118, 123, 129, 190, 194, 214, 217, 220, 232, 236, 240–243, 246, 247, 252– –254, 256, 259, 265, 267, 268, 272, 273, 276, 280, 282, 284, 286–288, 300, 303, 304, 310, 313, 315–318, 320, 322–324, 328–336, 339, 340, 342–345, 347, 353– 355, 358, 363–365, 367–372, 376, 377, 380–382, 384, 385, 389, 393, 394, 422, 444–451, 460, 461, 473, 479, 500, 524, 529–532, 544, 564, 572, 573, 579, 580, 584, 587, 591, 594, 607, 608, 610, 615, 620, 85/III – 17, 54, 56, 72, 75–77, 82, 84, 88, 89, 113, 118, 125, 134–137, 142, 169, 175–177, 201, 214, 229, 233–237, 249, 253, 254, 259, 262– 264, 267, 279, 285 Krakowskie Podgórze zob. Podgórze Krakowskie Krakowskie Wielkie Księstwo 85/I – 296, 85/II – 444 krakowskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 466 Kraków 85/I – 42, 51, 58, 70, 81–83, 88, 107, 130–132, 136, 137, 139, 142, 153, 208, 214–216, 218, 221, 222, 224–229, 231, 238–249, 251–254, 256–260, 262–264, 268–270, 272, 273, 276, 281, 284, 287, 288, 290, 293, 295–297, 299, 300, 303, 306, 307, 309–313, 316–320, 323–325, 329, 331, 336, 338, 341, 342, 344–347, 349, 351, 352, 362–365, 372, 374, 377, 380, 382, 386, 388, 389, 393, 398–401, 417, 421–425, 430–436, 439, 441, 442, 444, 451–455, 456, 457, 459, 460, 462, 463, 466, 473, 475, 476, 478––482, 484, 489, 492–495, 499, 500, 502, 503, 505, 85/II – 10, 30, 61, 76, 91, 100, 142, 175, 190, 217, 218, 228, 236, 237, 240, 242, 253, 254, 308, 314, 319, 324, 333, 342, 350, 352–357, 368, 369, 373, 380, 381, 420, 428, 444–447, 466, 473, 475, 487, 508, 515, 533, 545, 547–549, 551–553, 557, 565, 580, 585, 591, 617, 618, 623, ryc. po s. 624, 85/III – 9–15, 18, 25, 27, 31–33, 36, 38, 39, 41, 42, 44, 46–51, 55– 57, 62, 63, 65, 77, 81, 85, 91, 93, 97, 98, 100, 106, 107, 112, 116, 119, 120, 124– 127, 131, 133–139, 141, 142, 143, 145, 146, 148–150, 152–158, 175, 177, 178, 212, 221–224, 227, 228, 234, 235, 238, 254, 259, 264–266, 270, 273, 284, 285 Kralovyhrad, Krolodwór = Hradec Králové, Czechy 85/I – 84, 85/III – 109 330 �Kraplewo, pow. Ostróda 85/I – 116, 119, 333, 334, 85/II – 92, 408, 520, 85/III – 227 kraplewska parafia, obszar 85/I – 116, 85/II – 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273 Krasice, pow. Częstochowa 85/III – 113 Krasne, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Krasnystaw, miasto powiatowe 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 121, 181, 238 Kraszew, pow. Radzymin (dziś Kraszewo) 85/I – 217, 85/II – 493, 85/III – 132 Kresy Wschodnie 85/I – 154, 277, 351, 463, 85/II – 218, 286 Krępak zob. Tatry Kroacja zob. Chorwacja krobski powiat 85/II – 276, 451, 453 Krolodwór zob. Kralovyhrad Kromnów, pow. Sochaczew 85/III – 114 Krosno, miasto powiatowe 85/II – 307, 513 Krośnieńskie 85/I – 154, 423, 427, 439, 440, 85/II – 234, 248, 288, 307, 308, 310, 325, 340, 358, 377, 379, 392–394, 512, 513, 85/III – 16, 43, 44, 71, 90, 91, 208, 234, 240, 241, 273–276 Krośniewice, pow. Kutno 85/I – 152, 85/III – 122, 123 krotoszyński powiat 85/I – 322, 85/II – 451, 452 Królestwo Polskie, Królestwo, Królestwo Kongresowe, Kongresówka, Kraj Przywiślański 85/I – 17, 22, 26, 27, 34–37, 39, 41–43, 50, 51, 54, 60, 61, 64, 67, 81, 82, 88, 92, 94, 95, 104, 107, 109–111, 115, 119, 130, 140, 141, 153, 157, 162– 164, 168–170, 173, 190, 192, 193, 203, 213, 225, 227, 231, 232, 234, 236, 237, 239, 241, 243, 249, 250, 262, 296, 297, 317, 318, 341, 368, 395, 397, 398, 409, 415, 416, 419, 458, 468, 469, 85/II – 14, 103, 218, 242, 253, 254, 347, 401, 403, 414, 427, 428, 437, 461, 465, 476, 489, 527, 548, 571, 85/III –75, 84, 86, 99, 100, 107, 108, 116, 118, 125, 238, 254, 261, 262, 277 Królewiec 85/I – 325, 328, 330, 331, 336, 85/II – 418, 85/III – 142–144, 226 Królowa zob. Hala Królowa Kruszwica, pow. Inowrocław 85/II – 438, 442 Krynica, pow. Nowy Sącz 85/I – 168, 85/II – 129, 519, 85/III – 119, 126, 127, 239 Krysiaki, pow. Ostrołęka 85/II – 359 Krywań, szczyt w Tatrach 85/I – 131 Krzemieniec, miasto powiatowe 85/I – 36 Krzeszowice, pow. Chrzanów 85/I – 457, 85/III – 76 Krzywice, pow. Chełm 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Księstwo Meklemburskie zob. Meklemburskie Księstwo Księstwo Warszawskie zob. Warszawskie Księstwo kujawski powiat zob. włocławski powiat Kujawskie 85/II – 442 kujawsko-pomorskie województwo 85/II – 524 Kujawy 85/I – 32, 59, 72, 77, 121, 151, 152, 154, 159, 177, 180, 182, 183, 185, 195–208, 211, 213, 217–219, 225, 226, 295, 298, 303, 353, 384, 408, 409, 421, 423, 485, 85/II – 46, 54, 55, 56, 59, 68, 86, 88, 93, 96–98, 101, 108, 109, 114– –118, 124, 125, 129–132, 135, 216, 217, 228, 232, 234, 240, 246, 252, 260, 288, 289, 294, 296, 298, 300, 302, 303, 310, 313, 316–318, 323, 324, 329, 330, 334, 335, 339, 343, 345, 358, 375, 376, 384, 389, 392, 393, 394, 413, 414, 423, 425, 430, 436–445, 451, 458, 477, 479, 508, 529–531, 544, 578–580, 592, 599, 604, 85/III – 9, 16, 17, 28, 55, 56, 59, 72, 331 �75, 82–84, 87, 89, 121–124, 127–131, 167, 168, 172–174, 201, 213, 214, 226, 230–232, 238, 256, 260– 262, 268, 279, 280, 283, 285 Kujawy pruskie 85/II – 440 Kuligów, pow. Radzymin 85/II – 190 Kunów, pow. Opatów 85/II – 475 Kurlandia 85/I – 39 Kurów, pow. Puławy 85/I – 42, 152, 85/II – 463, 85/III – 122 Kurpie 85/I – 469, 85/II – 51, 56, 65, 67, 88, 115, 335, 364, 490, 494, 496, 497, 85/III – 113, 114, 182, 229 Kurpiowska Puszcza zob. Puszcza Zielona Kutno, miasto powiatowe 85/I – 256, 85/II – 190, 479, 85/III – 114 kutnowski powiat 85/II – 101, 403 Kuty, pow. Kossów 85/II – 341, 555 Kuźnice = Kuźnice Zakopiańskie, Hamry, pow. Nowy Targ 85/I – 131, 85/II – 235, 251, 85/III – 100 Lajbach zob. Lublana Lanckorona, pow. Wadowice 85/I – 250 Landek, Landeck, pow. Bystrzyca Kłodzka (dziś Lądek Zdrój) 85/I – 70, 85/III – 112 Laskowo-Głuchy zob. Głuchy Latowicz, Latowicze, pow. Mińsk (Mazowiecki) 85/I – 163, 85/II – 493, 85/III – 125, 126 Lądek Zdrój zob. Landek Lec, miasto powiatowe (dziś Giżycko) 85/I – 331, 332, 336, 85/II – 376, 408, 85/III – 142, 144, 226, 281 Lechia, kraina historyczna 85/II – 610 Lechówek, pow. Opatów 85/I – 119 Lednicka wyspa zob. Ostrów Lednicki leski powiat = liski powiat 85/I – 422, 432, 85/II – 512 Lesko, miasto powiatowe 85/II – 513, 85/III – 239 Leszczowate, pow. Lesko 85/I – 153–155, 422, 423, 431, 432, 438, 439, 85/II – 129, 130, 217, 234, 421, 507, 513, 85/III – 124–126, 154–157, 252, 274–276, 283 Leszno, miasto powiatowe 85/I – 64, 85/II – 231, 253, 305, 326 Leżajsk, pow. Łańcut 85/II – 219, 429 Limanowa, miasto powiatowe 85/II – 379 Lipno, miasto powiatowe 85/III – 229 Lipnowskie 85/III – 52 Lipsk, Niemcy 85/I – 55, 70, 289, 358, 371, 386, 395, 85/III – 111, 148–150, 269 Liszki, pow. Kraków 85/II – 100 Litwa, Wielkie Księstwo Litewskie 85/I – 36, 43, 157, 164, 390, 391, 415, 441, 463, 478, 480, 85/II – 68, 115, 307, 319, 320, 340, 342, 427, 491, 518, 539, 559, 595, 608, 618, 85/III – 12, 71, 120, 121, 164, 167, 179, 189, 208, 248, 249, 256 Lizbona, Portugalia 85/I – 475 Liège, Belgia 85/I – 386, 85/III – 148, 149, 150 Londyn, Anglia 85/II – 568 Lubartów, miasto powiatowe 85/III – 82, 238 lubelska gubernia 85/I – 428, 85/II – 462, 500, 504, 85/III – 276 lubelska ziemia 85/II – 306 lubelski powiat 85/II – 414, 425 Lubelskie 85/I – 72, 152, 180, 182, 183, 211, 380, 417, 421, 426, 428, 440, 468, 85/II – 29, 53, 98, 190, 240, 273, 300, 306, 323, 324, 330, 331, 333, 334, 336, 340, 344, 347, 351, 358, 363, 386, 388, 392–394, 413, 438, 461–465, 471, 479, 500, 501, 517, 530, 85/III – 17, 56, 59, 77, 82–84, 114, 115, 121, 122, 173, 180, 181, 202, 203, 215, 226, 229, 237, 238, 253, 254, 267, 277, 279, 285 lubelskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 465 332 �Lubelszczyzna 85/I – 440, 85/II – 51, 53, 320, 340, 464, 465 Lubieszów, pow. Pińsk 85/I – 489 Lublana, Ljubljana, Lajbach, Słowenia 85/I – 85, 129, 130, 131, 134–1389, 248, 258, 443, 475, 85/II – 326, 525, 85/III – 10, 119, 259 Lublin 85/I – 79, 152, 167, 191, 194, 195, 223, 85/II – 98, 463, 85/III – 82, 84, 121, 122, 125, 126, 128–130, 134, 238 Lubomla = Luboml, pow. Włodzimierz 85/III – 246 Lubostroń, pow. Szubin 85/II – 124 Lubsza, pow. Rohatyn 85/III – 241 Lucerna, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 149, 150 Ludźmierz, daw. Ludźmirz, pow. Nowy Targ 85/II – 424 lwowski obwód 85/II – 507 Lwowskie 85/II – 217, 506, 513 Lwów 85/I – 112, 135, 142, 153, 155, 161, 164, 165, 168, 193, 208, 214, 215, 217, 218, 221, 224, 227, 241–243, 245, 249, 251, 259, 276, 317, 318, 343, 346, 376–378, 380, 381, 384, 388, 399, 405, 418, 437, 463–465, 480, 489, 492, 497, 85/II – 10, 39, 44, 66, 80, 190, 308, 326, 327, 505–507, 514, 537, 544, 548, 551, 554, 557, 85/III – 15, 23, 29–32, 53, 55, 64, 93, 98, 124–127, 131–133, 136, 138, 145–148, 151, 152, 154, 156, 187, 222, 239, 240, 243, 260, 263, 267, 272, 284 Łagów, pow. Opatów 85/I – 119 Łańcut, miasto powiatowe 85/III – 127 Łapsz = Łapsze Niżne, Łapsze Wyżne, Magura Spiska 85/II – 348 Łaskarzew, pow. Garwolin 85/III – 113 Łaszewo, bł. Łukowo, pow. Świecie 85/I – 327, 85/II – 376, 85/III – 142, 143 Łazienkowski Park, park 85/II – 21 Łącko, pow. Nowy Sącz 85/II – 379 Łążyń, pow. Lipno 85/II – 406, 85/III – 118, 119 Łęczyca, miasto powiatowe 85/II – 88, 93, 477, 85/III – 83, 230 łęczycka ziemia 85/I – 484, 85/II – 476 łęczycki powiat 85/II – 407, 413 Łęczyckie 85/I – 89, 152, 195, 202, 476, 484, 485, 85/II – 58, 82, 86, 88, 125, 192, 325, 335, 337, 377, 391, 413, 471, 476–470, 530, 593, 611, 85/III – 17, 83, 84, 86, 87, 89, 106, 116, 122, 124, 127, 128, 182, 203, 216, 228–232, 256, 267, 279, 283 łęczyckie województwo 85/II – 476, 479, 480 Łomnica, dopływ Dniestru 85/I – 178, 85/II – 514 Łomnica, szczyt w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 197 Łomża, miasto powiatowe 85/I – 40, 153, 297, 85/II – 104, ryc. po s. 136, 234, 358, 623, 85/III – 120, 228 łomżyńska ziemia 85/I – 244 Łomżyńskie 85/III – 136 Łotwa 85/I – 39, 42, 85/II – 617, 85/III – 110 Łowicz, miasto powiatowe 85/I – 76, 152, 85/II – 79, 190, 494, 85/III – 114, 122, 123, 186, 225 Łódź, miasto powiatowe 85/I – 109, 416 Łubnice, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/III – 118 Łuck, miasto powiatowe 85/I – 165, 85/III – 92, 126, 246 Łukawa = Opatówka, dopływ Wisły 85/III – 117 Łukawa, pow. Sandomierz 85/II – 475 łukowski powiat 85/I – 87 Łuków, miasto powiatowe 85/II – 495, 85/III – 130, 132, 134, 226 Łużyce 85/I – 86, 87, 355–357, 85/II – 134, 431, 524, 526, 85/III – 41, 210, 229, 230, 257 333 �Łużyce Dolne 85/I – 356 Łużyce Górne 85/I – 356 Łysa Góra, góra 85/II – 335, 474 Łyskornia, pow. Wieluń 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Łysomice, pow. Toruń 85/I – 326, 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Machory, pow. Opoczno 85/I – 21 Maczki, wieś obok stacji Granica, pow. Będzin (dziś stacja Sosnowiec-Maczki) 85/I – 76, 313 Majdan Stuleński, pow. Włodawa 85/II – 228, 229 Malbork, miasto powiatowe 85/I – 328, 330, 85/III – 142, 144, 229 Malborskie 85/I – 325, 329, 85/III – 142 Małe Jeruty zob. Jeruty Małogoszcz, pow. Jędrzejów 85/II – 468 Małopolska 85/I – 87, 129, 244, 296, 484, 85/II – 80, 390, 480, 85/III – 84 Małopolskie 85/II – 29 Maniowy, pow. Nowy Targ 85/II – 424 Margrabowo, miasto powiatowe (dziś Olecko) 85/II – 376, 85/III – 272 Mariampol, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 mariampolski powiat 85/I – 193 Mariampolskie 85/III – 53 Marienbad = Mariańskie Łaźnie, Czechy 85/I – 33, 70, 84, 273, 85/III – 109, 111, 112 Marymont, pow. Warszawa 85/I – 23 Masłów, pow. Kielce 85/II – 310, 339, 469 Masuren zob. Mazury Pruskie Matijowce = Matyjowce, pow. Kołomyja 85/II – 486 Mazew, pow. Łęczyca 85/I – 152, 153, 195, 85/II – 391,407, 413, 414, 476, 477, 478, 85/III – 83, 106, 116, 122, 123, 231 Mazowieck zob. Wysokie Mazowieckie Mazowieckie 85/II – 80 mazowieckie województwo 85/I – 26, 85/ II – 428 Mazowsze, Mazury 85/I – 18, 41, 57, 58, 60, 69, 71, 87, 89, 90, 107, 120, 122, 157, 197, 215, 227, 256, 297, 300, 310, 407, 408, 420, 421, 428, 429, 432, 435, 439, 441, 445, 447, 450, 461, 462, 467, 469–471, 475, 477, 483–485, 490, 491, 495, 496, 500, 85/II – 58, 67–69, 71, 82, 83, 93, 104, 107, 119, 123, 128, 129, 135, 184, 190, 192, 201, 216, 217, 219, 225, 226, 228, 233, 234, 235, 238, 248, 249, 255, 261, 267, 268, 273, 286–288, 300, 306, 307, 316–318, 324, 325, 331, 334–336, 339, 340, 346, 357–360, 364, 365, 367–369, 371, 375–377, 382, 393, 402, 404–406, 412, 419, 421, 423, 425, 461, 476, 479, 483, 484, 489–494, 496– –501, 506, 521, 528, 530, 532, 549, 557, 565, 576, 577, 587, 588, 592, 593, 597, 599, 603–606, 609, 611–617, 619, 85/ III – 15, 43, 49, 50, 55, 56, 71, 84, 86, 89, 111, 113–115, 117, 132, 180–183, 203, 204, 206, 216, 225, 226, 228–234, 237, 238, 245, 248, 249, 255–257, 264, 267, 268, 271, 279, 283, 285 Mazowsze Czerskie 85/I – 178, 85/II – 102, 368, 492, 85/III – 129 Mazowsze leśne (podlaskie) 85/I – 469, 471, 472, 85/II – 490, 491, 493, 495, 496, 85/III – 89, 182 Mazowsze Nadnarewskie 85/III – 228 Mazowsze Podlaskie, Mazury Podlaskie 85/III – 226 Mazowsze polne 85/I – 469, 471, 472, 473, 485, 85/II – 490, 491, 492, 85/III – 181, 225 Mazowsze Pruskie zob. Mazury Pruskie Mazowsze stare 85/I – 469, 471, 85/II – 490, 491, 518, 85/III – 182, 183, 229 Mazowsze warszawskie 85/II – 490 Mazury Podlaskie 85/II – 428, 85/III – 89 334 �Mazury Pruskie, Mazowsze pruskie, Mazury, Masuren 85/I – 116, 211, 270, 272, 325, 330–338, 342–344, 357, 376, 414, 471, 472, 475, 491, 85/II – 91, 92, 130, 217, 220, 239, 251, 252, 285, 307, 375, 376, 377, 381, 408, 418, 490, 520, 521, 521, 559, 85/III – 12, 15, 31, 36, 37, 39, 41–43, 47, 48, 58, 59, 65, 69–71, 86–88, 112, 143, 144, 174, 206, 226– 229, 245, 271–273, 279, 281, 282 Mąkolin, pow. Płock 85/I – 105, 85/III – 118–121, 128, 130 Meklemburgia 85/I – 17 Meklemburskie Księstwo 85/I – 17 michałowska ziemia 85/I – 324, 331, 85/II – 522 miechowski obwód 85/II – 611 miechowski powiat 85/I – 297 Miechowskie 85/I – 445, 85/II – 466 Miechów, miasto powiatowe 85/II – 467, 470, 85/III – 82, 115, 236 Miedniewice, pow. Błonie 85/II – 93 Miejsce, pow. Krosno 85/III – 126, 127 Miejska Górka zob. Górka Miejska Mielec, miasto powiatowe 85/II – 360 Mielżyn, pow. Gniezno 85/II – 457 Mielżynek, pow. Gniezno 85/II – 375 Mierzęcice, pow. Będzin 85/II – 467 międzychodzki powiat 85/II – 451 międzyrzecki powiat 85/II – 451 Międzyrzeckie 85/II – 124 Międzyrzecz, miasto powiatowe 85/II – 53 Miłosław, pow. Września 85/I – 284, 320, 321, 352, 412, 85/II – 415, 451, 452, 85/III – 132, 139 Mińsk, Białoruś 85/III – 109, 110, 248 Mińsk, miasto powiatowe (dziś Mińsk Mazowiecki) 85/II – 382, 604, 85/III – 226 mińska gubernia 85/II – 339, 85/III – 246 miński obwód 85/I – 43 miński powiat 85/I – 163, 85/II – 412, 85/III – 125, 126 Mistrzowice, pow. Cieszyn 85/III – 156 Mitawa, Łotwa (dziś Jełgawa) 85/I – 39, 85/III – 109, 110 Mława, miasto powiatowe 85/II – 286, 85/III – 229 Mnichów zob. Monachium Moabit, część Berlina, Niemcy 85/I – 106, 445 Modlin, pow. Płońsk 85/III – 127 Modlnica = Modlnica Wielka, pow. Kraków 85/I – 58, 70, 71, 88, 130, 131, 141, 229, 238, 239, 244–257, 288, 290, 296–298, 300, 301, 305, 307, 309, 315, 317, 324, 335, 338, 343–345, 347, 376, 377, 379, 380, 385, 388, 389, 393, 397, 400, 405, 418, 421, 423, 431–434, 436, 452, 459, 465, 479, 494, 495, 505, 517, 85/II – 99, 100, 102, 190, 217, 218, 220, 234, 236, 242, 252, 256, 303, 316, 328, 353, 364, 372, 381, 384, 394, 414, 417, 425, 445, 446, 448, 449, 545, 85/III –10, 11, 39, 40, 46, 47, 53–57, 88, 97, 98, 107, 112, 116, 119, 120, 125–127, 134, 137–139, 144, 145, 147–149, 151, 154–156, 264, 265, 285, 286 Modlniczka = Modlnica Mała, pow. Kraków 85/I – 249, 85/II – 256, 381 Mogilany, pow. Wieliczka 85/I – 88, 130, 229, 238, 239, 244–248, 251, 253–256, 297, 298, 319, 386, 399, 432, 459, 476, 85/II – 102, 129, 217, 240, 246, 336, 371, 424, 445, 446, 467, 623, ryc. po s. 624, 85/III – 14, 46, 54, 97, 100, 112, 119, 120, 124–127, 134, 136–138, 149, 234 mogilnicki powiat 85/II – 451 Mogilno, miasto powiatowe 85/II – 442 Mogiła, pow. Kraków 85/I – 250 Moguncja, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 148–150 Mokry Las = Mokrylas, pow. Ostrów, właśc. Ostrowie (dziś Ostrów Mazo335 �wiecka) 85/I – 72, 122, 85/II – 118, 226, 85/III – 85, 113 Monachium, Münich, Niemcy 85/I – 385, 386, 85/III – 148–150 Monasterzyska, pow. Buczacz 85/II – 551 Morawy, Moravy 85/I – 85, 85/II – 11, 134 Morownica, pow. Kościan 85/I – 225, 226, 320–322, 326, 332, 335, 339, 341, 344, 411, 85/II – 216, 231, 305, 415, 417, 418, 452–454, 85/III – 132, 134, 135, 139, 142, 143, 145, 269 Morskie Oko, jezioro w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 119 Mosina, pow. Śrem 85/II – 331 Moskwa, Rosja 85/I – 141, 169, 192–194, 341, 85/II – 253, 255, 85/III – 257, 271 Moszczanka, pow. Puławy 85/I – 182, 85/ II – 425, 496 Mościska, daw. Mostycze, miasto powiatowe 85/III – 127 Mozyrskie 85/III – 247 Mszczonów, pow. Błonie 85/II – 382 Murań, szczyt w Tatrach 85/I – 131 Mużaków, niem. Bad Muskau, Łużyce, Niemcy 85/I – 28 Myczkowce, pow. Lesko 85/III – 275 Mystki, pow. Środa 85/II – 457 Myszyn, pow. Kołomyja 85/II – 341 Myślenice, miasto powiatowe 85/I – 245, 85/II – 80, 85/III – 234 Nieborów, pow. Łowicz 85/I – 43 Niegów, pow. Radzymin 85/I – 119 Niemcy 85/I – 17, 25, 128, 130, 359, 85/II – 34, 134, 455, 85/III – 120, 150 Nieszawa, miasto powiatowe 85/I – 18, 85/II – 33 nieszawski powiat 85/I – 196, 85/III – 131 Nieśwież, pow. Słuck 85/I – 161, 85/III – 32 Ninino, pow. Oborniki 85/II – 457 Niniwa, staroż. Asyria, część Mezopotamii 85/I – 272, 85/II – 608 Niżniów, pow. Tłumacz 85/II – 551 Noteć, dopływ Warty 85/II – 437, 451 Nowa Wieś = Nowawieś, pow. Kraków 85/II – 364 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Krasnystaw 85/II – 340 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów 85/I – 440 Nowawieś = Nowa Wieś, pow. Lubartów 85/III – 181 Nowe Miasto = Nowemiasto nad Drwęcą, pow. Lubawa 85/I – 337 Nowe Miasto, pow. Pleszew 85/II – 457, 85/III – 233 Nowosielce, pow. Łańcut 85/III – 157 Nowy Jork, Stany Zjednoczone 85/I – 455 Nowy Sącz 85/III – 35, 126, 127, 233 Nowy Targ 85/III – 35, 233 Nadbuże, obszar 85/II – 228 naddniestrzańska okolica 85/III – 146 Naddniestrze 85/II – 485 Nadprucie, obszar nad Prutem 85/II – 485 Nadrenia –Palatynat 85/I – 130 Nancy, Francja 85/I – 374, 385, 386, 85/III – 149, 150 Narew, dopływ Wisły 85/I – 193, 85/II – 339, 429, 85/III – 124 Nawra, pow. Toruń 85/I – 327, 85/III – 142, 143, 230 Obertyn, pow. Horodenka 85/I – 378, 85/ II – 341, 85/III – 147 Objezierze, pow. Oborniki 85/II – 470, 586 obornicki powiat 85/II – 451 Obory, pow. Warszawa 85/I – 120 Obryte = Obrytte, pow. Pultusk 85/II – 496 Oceania 85/I – 210, 85/III – 189, 257 Ochudne, pow. Pułtusk 85/II – 496 Oderberg zob. Bogumin Odessa 85/I – 87 336 �odolanowski powiat 85/II – 451 Odolanów, miasto powiatowe 85/I – 154, 85/II – 111 Odra, rzeka 85/II – 606 Ogrodzieniec, pow. Olkusz 85/II – 467, 85/III – 115 Ojców, pow. Olkusz 85/I – 100–102, 103, 107, 446, 85/II – 467, 85/III – 72, 116, 118, 219 Okno, pow. Horodenka 85/I – 400, 85/III – 151, 152 Oksywie, pow. Wejherowo 85/I – 328, 85/III – 142, 144 Olcza, pow. Nowy Targ 85/I – 133 Olecko zob. Margrabowo Oleksianka, pow. Mińsk 85/I – 163, 85/II – 412, 421, 493, 495, 85/III – 125, 126 Olesko, pow. Złoczów 85/I – 168, 85/III – 126, 127, 240 Oleśnica, miasto powiatowe 85/I – 26 Oliwa, pow. Gdańsk 85/I – 328, 85/III – 142, 144 olkuska wyżyna 85/I – 249, 250 olkuski obwód 85/II – 611 olkuski powiat 85/I – 297, 85/II – 535 Olkuskie 85/I – 445, 85/II – 466, 85/III – 116 Olkusz, miasto powiatowe 85/I – 446, 85/II – 381, 466, 467, 85/III – 72, 115, 116, 236 Olszanica, pow. Lesko 85/III – 239 Olsztyn, miasto powiatowe 85/II – 520 Olsztynek, pow. Ostróda 85/II – 376 Ołomuniec, Czechy 85/I – 273, 85/II – 432 Omsk, Rosja 85/I – 104 Opatkowice, pow. Wieliczka 85/II – 623, ryc. po s. 624 opatowski powiat 85/II – 475 Opatowskie 85/I – 182, 468, 85/II – 464, 471 Opatów, miasto powiatowe 85/I – 182, 85/II – 28, 85/III – 81, 99, 237 Opawa, Czechy 85/I – 70, 85/III – 112 Opoczno, miasto powiatowe 85/II – 190, 85/III – 237 opoczyński powiat 85/I – 19, 20, 87, 89 Opoczyńskie 85/I – 468, 85/II – 471, 475 Opole, miasto powiatowe 85/I – 218, 85/II – 308 Opolszczyzna 85/II – 606 Oporowo, pow. Szubin 85/II – 124 Orchówka, pow. Włodawa 45/II – 131 Orłowo, pow. Lec 85/III – 281 Orońsk = Orońsko, pow. Radom 85/I – 152, 85/II – 406, 472, 85/III – 121, 122 Osiny, pow. Puławy 85/II – 462, 463, 85/III – 114 Osowo, pow. Oborniki 85/II – 314 Osterode zob. Ostróda ostrołęcki powiat 85/II – 405 Ostrołęckie 85/II – 603 Ostrołęka, miasto powiatowe 85/I – 151, 85/II – 190, 85/III – 113, 120, 229 Ostrowie, Ostrowo, miasto powiatowe (dziś Ostrów Mazowiecka) 85/II – 226, 85/III – 85 ostrowiecki powiat 85/II – 425 Ostrowo = Ostrowiec, pow. Opatów (dziś Ostrowiec Świętokrzyski) 85/II – 226 Ostrowo zob. Ostrowie Ostrowo zob. Ostrówek Ostrożeń , pow. Garwolin 85/II – 407, 494 Ostróda, Ostród, niem. Osterode, miasto powiatowe 85/I – 119, 331, 334–336, 85/II – 92, 408, 520, 85/III – 142, 145, 226, 227 ostródzka parafia, obszar 85/I – 116, 85/II – 91, 197, 239, 408, 520, 85/III – 273 Ostrów Lednicki, Lednicka wyspa, wyspa na jeziorze Lednica 85/I – 335, 336 Ostrów Mazowiecka zob. Ostrowie Ostrów, Ostrowo, pow. Odolanów, (dziś Ostrów Wielkopolsk) 85/I – 331 Ostrówek, bł. Ostrowo, pow. Wieluń 85/I – 225, 85/III – 133, 136 337 �ostrzeszowski powiat 85/II – 451 Ostrzeszowskie 85/II – 393 Oświęcim 85/III – 134, 135, 234 Otmianowo, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 413, 414, 437, 85/III – 122, 123 owrucki powiat 85/III – 246 Owruckie 85/III – 247 Ożarów, pow. Opatów 85/II – 226, 429, 475 Pakosław, pow. Krobia 85/I – 326, 411, 413, 85/II – 276, 305, 415, 418, 453, 454, 85/III – 142, 143 Pakość, pow. Mogilno 85/II – 442 Pałuki, region 85/I – 215, 85/II – 44, 216, 451 Paprocice, pow. Opatów 85/I – 119 Paraguaj = Paragwaj 85/III – 189 Parcice, pow. Wieluń 85/II – ryc. po s. 136, 623 Parczew, pow. Włodawa 85/II – 242, 391 chełm Parysów, pow. Garwolin 85/I – 163, 85/II – 493, 85/III – 125, 126 Paryż, Paris, Francja 85/I – 31, 34, 38, 43, 44, 46, 56, 59, 60, 67, 81, 96, 98, 110, 141, 158, 246, 273, 289, 366, 374, 376, 381–387, 417, 436, 455, 457, 85/II – 183, 556, 568, 85/III – 141, 148–150 Pekin, Chiny 85/II – 46 Pelplin, Peplin, pow. Starogard 85/I – 328, 336, 337, 85/III – 142, 144 Persja, staroż. 85/II – 607 Petersburg, Rosja 85/I – 36, 54, 59, 141, 169, 190, 234, 235, 397, 403, 404, 85/II – 568 Pękosławice, pow. Opatów 85/II – 425, 464, 474, 475 Piadyki, pow. Kołomyja 85/I – 400, 443, 475, 85/II – 325, 419, 486, 85/III – 151, 152 Piaseczno, pow. Warszawa 85/I – 58, 120, 85/II – 404, 85/III – 54 Piaski, pow. Lublin 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 84, 121, 122 Piastów, pow. Radom 85/II – 474 Piaszczyce, pow. Radomsk 85/II – 327 Pieniny, Pioniny, góry 85/I – 130, 132, 85/II – 54, 411, 85/III – 106, 120, 126, 127 Pieskowa Skała, pow. Olkusz 85/I – 446 Pięciu Stawów Dolina 85/I – 131, 85/III – 119 Pilaszkowice, bł. Piłaszkowice, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Pilica, dopływ Wisły 85/III – 115 Pilica, pow. Grójec 85/III – 115, 116, 226 Pilica, pow. Olkusz 85/II – 467 Pilzno, Czechy 85/III – 109 Piłaszkowice zob. Pilaszkowice Pińczów, miasto powiatowe 85/I – 279, 446, 85/II – 260, 422, 469, 85/III – 256 Pińsk, Polesie (Białoruś) 85/I – 489 Pińszczyzna 85/III – 16, 247, 248 Piołunowo, pow. Nieszawa 85/I – 32, 85/II – 130, 234, 246 piotrkowska ziemia 85/II – 480 piotrkowski obwód 85/II – 480 Piotrków, miasto powiatowe (dziś Piotrków Trybunalski) 85/II – 481, 85/III – 122, 231 Piszczac, pow. Biała 85/II – 504 Pleszew, miasto powiatowe 85/III – 233 pleszewski powiat 85/II – 451, 457 Płochocin, pow. Błonie 85/III – 115 Płock 85/II – 88, 490, 603, 85/III – 127, 128, 229 płocka gubernia 85/I – , 151151 płocki powiat 85/I – 105, 85/III – 121, 128 Płockie 85/III – 118, 119, 121, 127, 128, 229 płockie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Płońsk, miasto powiatowe 85/II – 219 338 �Płowce, pow. Nieszawa 85/I – 154, 85/II – 98, 130, 414, 437, 85/III – 122, 123, 128, 129 Pniewo, pow. Pułtusk 85/II – 496 Pobereże, obszar 85/III – 245 Pobikry, pow. Siemiatycze 85/II – 235, 499 Podbeskidzie 85/II – 382 Podgórze (w Galicji zachodniej) 85/I – 133, 351, 466, 85/II – 108, 115, 233, 234, 235, 248, 307, 340, 344, 363, 365, 369, 376, 380, 382, 519, 520, 617, 85/III – 26, 29, 35, 43, 55, 71, 84, 113, 154, 207, 234, 240, 250, 259, 267, 268, 273, 274, 276, 285 Podgórze Beskidowe 85/III – 113 Podgórze Krakowskie, Podgórze, region 85/I – 183, 85/II – 471, 519, 85/III – 30, 36, 37, 234 Podgórze polskie 85/III – 273 Podgórze ruskie 85/III – 252 Podgórze, pow. Wieliczka 85/II – 353, 445 Podhale 85/I – 83, 85, 132, 133, 85/II – 65, 67, 128,402, 403, 414, 85/III – 25, 26, 35, 36, 42, 50, 93, 100, 113, 124, 229, 233, 262, 284, 285 Podhorce, pow. Tomaszów (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240, 85/III – 277 Podiebrady, niem. Podiebrad, Czechy 85/I – 84, 85/II – 81, 85/III – 109 Podkarpacie 85/I – 164, 85/III – 29, 257 Podkarpacie polskie 85/III – 253, 273 Podkarpacie ukraińskie 85/III – 239, 253, 274 Podlasie 85/I – 469, 471, 85/II – 126, 235, 339, 425, 490, 491, 496–498, 500, 501, 619, 85/III – 59, 118, 134, 136, 183, 277 Podlaskie 85/III – 135 podlaskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428 Podole 85/I – 164, 165, 281, 282, 396, 397, 468, 85/II – 66, 103, 131, 218, 227, 248, 418, 516, 517, 85/III – 64, 71, 146, 151, 182, 207, 229, 242–246, 268, 271, 278, 279 Podole galicyjskie 85/I – 180, 266, 376, 377, 380, 463, 85/II – 507, 516, 85/III – 131, 145, 147, 148, 153, 241 Podole rosyjskie 85/I – 165, 180, 282, 461, 467, 470, 85/II – 516, 85/III – 182, 244 Podole zachodnie 85/II – 295 Podskalany, pow. Kraków 85/I – 246 Pogórze Karpackie 85/III – 273 Pogórze, obszar 85/II – 342 Pokucie 85/I – 155, 164, 166, 179, 254, 266, 276, 281, 282, 284, 285, 310, 338, 344, 346, 376–380, 386–388, 395, 396, 399– –402, 405–408, 417, 418, 421, 426, 427, 429, 441, 447, 461, 467, 4767, 484–488, 496, 85/II – 57, 68, 100, 103, 124–126, 128–131, 217, 218, 231–233, 240, 248, 268, 272, 274, 281, 288, 300– –302, 305, 313, 315, 318, 321, 325, 339–342, 346, 385, 386, 389, 393, 402, 407, 418–420, 422, 425, 461, 476, 483–489, 508, 512, 514, 515, 519, 528, 530, 537, 544, 551, 556, 573, 579, 593, 605, 610, 617, 619, 621, 622, 85/III – 17, 20, 24, 25, 27, 30, 59, 82, 83, 138, 145–148, 151–154, 180– –183, 187, 204, 217, 229, 234, 241–244, 253, 256, 264, 265, 267, 269, 271, 281 Polesie 85/I – 166, 476, 489, 85/II – 234, 307, 308, 325, 358, 400, 516–518, 569, 618, 85/III – 71, 76, 182, 183, 208, 224, 246–249, 278 Polesie pińskie 85/III – 64 Polesie wołyńskie 85/III – 64, 247 Polska, Rzeczpospolita, Polska Korona, Poloniae, Pologne, RP 85/I – 13, 14, 17, 22, 29, 42, 45, 50, 52, 64, 65, 69, 86, 88, 103, 11, 112, 114, 115, 118, 137, 142, 145, 156, 163, 164, 171, 173, 174, 179, 339 �180, 187, 191, 212, 214, 232, 235–237, 239, 241, 242, 245, 248, 257, 260–262, 268, 271, 276–278, 290, 291, 293, 306, 307, 335, 345, 351, 355, 376, 381, 382, 384, 392, 398, 399, 411, 413, 416–418, 424, 430, 442, 457, 463, 480, 482, 502, 85/II – 7, 9, 10, 12, 13, 26, 34, 35, 38, 39, 41, 43, 53, 54, 57, 65, 70, 95, 96, 101, 135, 152, 175, 180, 181, 186, 190, 191, 195, 201, 208, 210, 212, 215, 218, 223, 224, 236, 239, 244, 248, 254, 260, 263, 272, 280–282, 286, 287, 290, 305–307, 313–315, 319, 325, 319, 330, 331, 347, 349, 350, 354, 357, 360–363, 365–369, 372, 399, 400, 425, 432, 436–439, 441, 444, 455, 460, 480, 485, 493, 501, 512, 515, 517, 520, 524, 526, 527, 535, 536, 551, 555, 556, 559, 564, 569, 571, 573– –576, 579, 580, 593, 594, 598, 602, 603, 606, 612, 616, 618, 619, 85/III – 42, 46, 59, 68, 70, 77, 79, 83, 105, 108, 167, 177, 181, 225, 231, 235, 255–257, 262 Polskie Brzozie zob. Brzozie Polskie Połaby, region 85/III – 41, 229 pomorska ziemia 85/II – 522 Pomorze, Pomerania 85/I – 18, 156, 192, 325–330, 332, 336–340, 342, 343, 356, 357, 376, 402, 414, 416, 85/II – 217, 307, 308, 358, 370, 375, 376, 377, 419, 438, 522, 523, 524, 560, 85/III – 31, 43, 57, 58, 67, 69–71, 143, 205, 230, 266, 271 Pomorze Bałtyckie 85/I – 392 Pomorze Gdańskie 85/I – 326, 85/III – 143 Pomorze Nadwiślańskie 85/I – 329 Poronin, pow. Nowy Targ 85/II – 235, 251 Portugalia 85/I – 475 Porządzie, pow. Pułtusk 85/II – 425, 496 Posłowice, pow. Kielce 85/II – 310 Potok, pow. Stopnica 85/III – 117 Powiśle, obszar 85/I – 325, 342, 357, 85/ II – 29, 522, 85/III – 143 Powsin, pow. Warszawa 85/II – 421 Poznań 85/I – 41, 49, 62, 64, 80, 81, 83, 88, 94, 95, 101, 102, 103, 116, 142, 171, 172, 173, 205, 208, 211, 214, 215, 217– 219, 221, 224, 227, 228, 319–322, 326, 328, 331, 332, 335, 337, 339, 340, 343, 352, 364, 368, 369, 386, 409–411, 413, 435, 479, 85/II – 10, 36, 66, 77, 100, 126, 174, 185, 190, 197, 199, 204, 368, 451–456, 458–460, 490, 548, 551, 574, 580, 608, 616, 620, 85/III – 19, 38, 40, 49, 51, 55, 66, 68, 83, 86, 98–100, 111, 112, 131–136, 138–140, 142–145, 149, 150, 174, 176, 227, 266–268, 273 poznański powiat 85/II – 451 Poznańskie Wielkie Księstwo, Poznańskie, Prowincja Poznańska 85/I – 26, 50, 51, 81, 82, 88, 105, 125, 160, 180, 202, 211, 212, 214, 215, 216, 219, 220, 225–227, 239, 300, 318–320, 324, 326, 332, 336, 338, 339, 342, 347, 348, 352, 355, 356, 376, 377, 390, 395, 398, 405, 408, 409, 411–416, 418, 433, 435, 469, 85/II – 68, 69, 119, 124, 125, 231–233, 236, 239, 253, 259, 260, 264–268, 270, 276, 284, 286, 288, 300, 304, 305, 310, 313, 314, 316, 318, 324, 326, 331, 333– –336, 340, 345, 358, 368, 369, 375–377, 385, 386, 389, 392–394, 410, 415, 418, 421, 428, 431, 437, 450, 452–458, 460, 461, 465, 479, 480, 500, 529, 530, 532, 542, 543, 549, 552, 571, 572, 575, 579, 580, 582, 586, 592, 594, 605, 607, 608, 610, 613, 616, 617, 620, 85/III – 14, 17, 45, 55, 63, 72, 75, 82, 83, 87, 89, 112, 130–136, 138–140, 142, 143, 145, 146, 167, 174–180, 202, 214, 215, 230, 232, 233, 250, 252, 253, 255, 256, 265, 267, 272, 275, 282, 283 poznańskie województwo 85/II – 480 Praga, Czechy 85/I – 33, 70, 85, 85/III – 109, 111, 112 340 �Praga, część Warszawy 85/I – 58, 85/II – 98 Pregoła, Pregla, rzeka 85/I – 330 Preussen zob. Prusy Prędocinek, pow. Radom 85/II – 421 Primorie, pol. Przymorze, region 85/I – 134, 85/II – 525, 85/III – 119 Procisne, pow. Lesko 85/I – 432, 85/II – 513, 85/III – 155, 156, 252, 274, 276 Proszowice, pow. Miechów 85/II – 467 Prowincja Poznańska zob. Poznańskie Prusy 85/I – 18, 19, 22, 75, 82, 194, 196, 214, 227, 228, 239, 249, 85/II – 414, 437, 85/III – 227 Prusy polskie 85/I – 357 Prusy Południowe, Südpreuβen 85/I – 18 Prusy Wschodnie 85/I – 318, 324, 325, 331, 332, 326, 343, 85/II – 92, 418, 452, 85/III – 142, 145, 230 Prusy Zachodnie 85/I – 318, 324–326, 329–331, 85/II – 320, 418, 452, 471, 549, 85/III – 41, 142, 143, 145, 229 Pruszków, pow. Warszawa 85/III – 46, 115 Prut, dopływ Dunaju 85/II – 486 Przasnyskie 85/II – 603 Przeczyce, pow. Będzin 85/II – 52 Przedecz, pow. Włocławek 85/II – 438, 439 Przemęt, pow. Babimost 85/II – 231 przemyski powiat 85/I – 438, 85/II – 507 Przemyskie 85/I – 13, 61, 102, 155, 224, 421–423, 426, 431, 439, 476, 490, 491, 495, 497, 498, 500, 501, 85/II – 101, 138, 217, 233– 235, 248, 268, 306, 310, 325, 392, 393, 398, 404, 506–510, 512, 513, 530, 531, 560, 85/III – 8, 15, 18, 19, 29, 41, 62, 63, 87–89, 101, 105, 127, 155–157, 187, 200, 205, 217, 224, 236, 237, 240, 243, 244, 257, 268, 274–276, 282, 283 Przemyśl, miasto powiatowe 85/I – 251, 422, 437, 489, 497, 85/II – 507, 508, 85/III – 29, 127, 140, 154, 156, 239, 282 Przeworsk, pow. Łańcut 85/III – 127 Przysucha, pow. Opoczno 85/I – 17, 19– 23, 25, 33, 73, 89, 90, 344, 500, 505, 506, 85/II – 20, 79, 190, 85/III – 40, 86, 113, 128, 132, 221, 285, 286 Puchaczów, pow. Chełm 85/II – 242 Puck, miasto powiatowe 85/I – 324, 328, 85/III – 142, 144 Puławy, urzęd. Nowa Aleksandria, miasto powiatowe 85/I – 152, 85/II – 462, 463, 85/III – 114, 121, 122 Pułtusk, miasto powiatowe 85/II – 88, 104, 490, ryc. po s. 136, 623, 85/III – 124, 229 Pułtuskie 85/II – 603 Puszcza Kozienicka zob. Kozienicka Puszcza Puszcza Zielona, Puszcza Kurpiowska 85/ II – 65, 497 Rabka, pow. Myślenice 85/I – 273, 85/II – 339, 520 Racławice, pow. Miechów 85/I – 341, 85/II – 254 Radecznica, pow. Zamość 85/II – 465 Radom 85/I – 32, 90, 152, 227, 435, 436, 85/II – 79, 190, 365, 421–473, 85/III – 81, 99, 117, 118, 121, 122, 237 Radomsk, miasto powiatowe (dziś Radomsko) 85/I – 280, 85/II – 327, 482 radomska gubernia 85/I – 107 radomska gubernia 85/II – 406, 428, 471, 85/III – 114, 117 Radomskie 85/I – 32, 89, 90, 107, 152, 272, 461, 467, 468, 470, 85/II – 69, 82, 98, 104, 192, 226, 285, 286, 300, 306, 318, 335, 358, 364, 365, 368, 369, 376, 381, 406, 413, 421, 429, 430, 438, 461, 471–475, 501, 530, 572, 564, 572, 584, 604, 85/III – 72, 84, 87, 99, 114, 118, 341 �121, 122, 124, 182, 203, 215, 226, 229, 232, 233, 237, 238, 248, 249, 254, 255, 279, 283 Radomszczyzna 85/II – 474 Radoszki, pow. Sandomierz 85/II – 475 Radymno, pow. Jarosław 85/III – 127 radziejowski powiat 85/I – 196 Radziejów, pow. Nieszawa 85/II – 438 Radzymin, miasto powiatowe 85/I – 163, 217, 218, 85/II – 219, 307, 405, 423, 493– 495, 85/III – 132, 133, 226 Radzyń, miasto powiatowe 85/II – 391, 85/III – 226 Radzyńskie 85/II – 500 Rajgród, pow. Szczuczyn 85/II – 344 Rakoszyn, pow. Jędrzejów 85/II – 348 Rakowa, pow. Sambor 85/II – 509 Rapperswil, Rapperswyl, Szwajcaria 85/I – 383, 38585/III – 149, 150 Rasztowska Wola, pow. Radzymin (dziś Wola Rasztowska) 85/I – 217, 218, 85/II – 219, 307, 423, 493, 494, 521, 85/III – 132–135 Raszyn, pow. Warszawa 85/I – 121 Rataje, pow. Poznań 85/II – 454 Rawa, miasto powiatowe (dziś Rawa Mazowiecka) 85/III – 225 Rawicz, miasto powiatowe 85/I – 326, 85/ II – 276, 305, 418, 85/III – 143 Rdzuchów, pow. Opoczno 85/I – 89, 90 Redecz, pow. Włocławek 85/I – 152, 195, 85/II – 98, 414, 437, 85/III – 122, 123 Reinertz = Reinerz (dziś Duszniki Zdrój) 85/I – 366 Rembów, pow. Pińczów 85/II – 234, 422 Ren, rzeka 85/I – 386, 85/III – 149 Rigi, szczyt, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 149 Rogoźno, pow. Oborniki 85/II – 442 Rohatyn, miasto powiatowe 85/II – 232 rohatyński powiat 85/I – 319 Ropczyce Ropczyce, miasto powiatowe 85/II – 339, 535, 85/III – 127 Rosja, Rossija, Cesarstwo Rosyjskie, Wielkorosja 85/I – 19, 22, 35–37, 39, 50, 81, 109–111, 119, 163, 170, 190, 193, 231, 232, 236, 239, 322, 341, 398, 395, 397, 460, 85/II – 255, 575, 622 Rozalówka = Rozaliówka, pow. Wasylków 85/I – 165, 85/II – 563, 85/III – 246 Roztoki Dolina, dolina w Tatrach 85/I – 131, 85/III – 119 Rożan, pow. Maków 85/I – 72, 85/II – 226, 85/III – 113 Ruda Guzowska, pow. Błonie 85/III – 114, 115 Rudlice, pow. Wieluń 85/III – 113 Rusocice, pow. Kalisz 85/III – 113 Ruszkowo, pow. Nieszawa 85/I – 195, 199, 203, 206, 85/II – 414, 437, 440, 441, 443, 85/III – 128, 129, 130, 260, 261 Ruś 85/I – 50, 51, 61, 62, 157, 183, 222, 271, 290, 291, 418, 427, 437, 441, 442, 463, 464, 85/II – 12, 35, 77, 126, 128, 173, 184, 188, 201, 210, 225, 229, 294, 296, 427, 444, 489, 556, 559, 560, 569, 573, 593, 618, 622, 85/III – 177, 239 Ruś Biała zob. Białoruś Ruś Chełmska 85/I – 492, 85/II – 500, 85/III – 44, 48, 247, 266, 276 Ruś Czarna 85/II – 518 Ruś Czerwona 85/I – 155, 179, 183, 251, 266, 379, 427, 489, 498, 85/II – 71, 232, 248, 308, 325, 340, 379, 506, 507, 512–515, 551, 617, 85/III – 23, 24, 29, 41, 71, 91, 92, 209, 237, 239–242, 244, 260, 267, 268, 274–276 Ruś Halicka 85/I – 464 Ruś Karpacka 85/I – 155, 379, 401, 426, 427, 85/II – 128, 248, 305, 325, 340, 485, 512, 514–516, 576, 601, 607, 615, 617, 85/III – 20, 31, 71, 180, 187, 208, 209, 241–244, 265, 269, 276 342 �Ruś Litewska 85/II – 518 . Ruś Podlaska 85/II – 462, 500, 85/III – 48, 247, 276 Ruś Pokucia 85/II – 487 Ruś Węgierska 85/III – 241 Ryga, Łotwa 85/III – 109, 110 Ryki, pow. Garwolin 85/I – 42, 85/II – 496 Rymanów, pow. Sanok 85/I – 438, 439, 85/II – 513, 85/III – 156, 157, 252, 273–275 Rytwiany, pow. Sandomierz 85/II – 429, 85/III – 117 Rząska, pow. Kraków 85/II – 331 Rzeczpospolita Krakowska 85/I – 245 Rzeczpospolita zob. Polska Rzeczyca, pow. Rawa 85/III – 115, 116 Rzeszowskie 85/II – 69, 219, 225, 307, 325, 340, 358, 360, 365, 390, 393, 394, 524, 85/III – 21, 71, 188, 207, 235, 237, 259, 268 Rzeszów, miasto powiatowe 85/I – 120, 484, 85/II –67, 428, 524, 85/III – 21, 28, 32, 56, 57, 63, 98, 127, 188, 221, 237, 285 Rzętków = Rzędków, pow. Łęczyca 85/ II – 477 Rzym, Włochy 85/I – 43, 59, 72, 84, 98, 122, 241 Saatz = Žatec, Czechy 85/III – 109 Salzburg, Austria 85/III – 150 Sambor, miasto powiatowe 85/I – 168, 85/II – 507, 85/III – 29, 126, 127, 239, 275 Samborskie 85/II – 506, 85/III – 92, 239 Samostrzałów, pow. Pińczów 85/II – 234, 422 San, dopływ Wisły 85/I – 422, 85/II – 516, 85/III – 252, 274, 276 sandecki obwód 85/II – 235 Sandeckie 85/III – 36, 237 Sandomiersczyzna 85/III – 43 sandomierski powiat 85/I – 100, 85/II – 428 Sandomierskie 85/I – 21, 49, 59, 149, 152, 156, 158–161, 163, 165, 167, 173, 175, 180, 185–192, 201, 203, 205, 295, 353, 384, 408, 416, 468, 85/II – 28, 29, 35, 45, 46, 48, 49, 51– 56, 59, 68, 96, 98, 107, 108, 110, 123, 128, 129, 175, 177, 190, 195, 206–208, 226, 261, 265, 266, 287, 288, 334, 375, 398, 399, 413, 427– –431, 441, 451, 468, 471, 472, 501, 529, 531, 543, 544, 576, 578, 584, 586, 588, 590, 592, 594, 603, 609, 85/III – 9, 32, 56, 72, 81, 117, 167, 172, 173, 201, 213, 226, 232, 237, 238, 280, 285 sandomierskie województwo 85/I – 26, 85/II – 428, 471 Sandomierz, miasto powiatowe 85/I – 90, 157, 452, 493, 494, 85/II – 48, 207, 427, 429, 85/III – 81, 99, 117, 123, 237 sanocka ziemia 85/II – 513 sanocki powiat 85/I – 432, 85/II – 512 Sanockie 85/I – 154, 168, 421–423, 426, 427, 431, 434, 437–440, 85/II – 112, 217, 232, 234, 240, 248, 288, 307, 308, 310, 317, 325, 340, 358, 377, 379, 392– –394, 419, 421, 436, 506–508, 512, 513, 85/III – 10, 16, 43, 44, 48, 71, 90, 91, 125, 127, 154–157, 208, 234, 237, 240, 241, 252, 273–276 Sanoczany, pow. Przemyśl 85/I – 438, 439, 85/II – 217, 234, 507, 509, 85/III – 156, 252, 253 Sanok, miasto powiatowe 85/I – 112, 421, 437, 438, 85/II – 307, 507, 513,85/III – 29, 92, 156, 157, 239, 275 Sardynia 85/I – 111 Sawin, pow. Chełm 85/I – 496, 85/II – 238, 501, 503, 505 Sądecczyzna 85/II – 365, 85/III – 25, 26, 29, 42, 50, 93, 233, 284, 285 Sądeckie 85/II – 365 343 �Sądowa Wisznia, pow. Mościska 85/III – 127 Sejny, miasto powiatowe 85/II – 518, 85/III – 121 Serednica, pow. Lesko 85/II – 513, 85/III – 239 Serock, pow. Pułtusk 85/II – 190, 85/III – 227 Sewastopol (dziś de iure Ukraina) 85/I – 111 Sędziejowice, pow. Stopnica 85/II – 467 Sędzin, pow. Nieszawa 85/III – 131, 133 Sędziszów, pow. Ropczyce 85/III – 127 Siam zob. Syjam Sichów, pow. Stopnica 85/I – 107, 85/II – 467, 85/III – 118 Sieciechów, pow. Kozienice 85/II – 473 Siedlce, miasto powiatowe 85/III – 136, 226 siedlecka gubernia 85/II – 504, 85/III – 276 Siedliszcze, pow. Chełm 85/I – 152, 85/II – 463, 501, 85/III – 121, 122 Siekierczyn, Siekierzyn, pow. Horodenka 85/II – 130, 231, 422 Siekierki (Małe i Wielkie), pow. Środa 85/I – 82, 215, 412, 85/II – 415, 421, 451, 453–455, 85/III – 131, 132 Siekierzyn, zob. Siekierczyn Siemiatycze, pow. Bielsk 85/II – 235, 499 Siennica, pow. Mińsk 85/II – 382 Sieradz 85/II – 481, 85/III – 231 sieradzka ziemia 85/II – 482, 618 sieradzki obwód 85/II – 480 Sieradzkie 85/I – 497, 85/II – 307, 308, 325, 379, 381, 393, 394, 458, 480, 482, 483, 85/III – 95, 207, 228, 232, 267, 268 sieradzkie województwo 85/II – 480, 482, 85/III – 231, 232 Sierakówek, pow. Gostynin 85/II – 479, 85/III – 114 Siewierz, pow. Będzin 85/II – 467, 85/III – 115 Siklawa, wodospad w Tatrach 85/I – 131 Simno, pow. Kalwaria 85/III – 121 Skalbmierz = Skalmierz, Szkalmierz, pow. Pińczów (dziś Skalbmierz) 85/I – 193, 446, 85/II – 467, 85/III – 115 Skała, pow. Olkusz 85/II – 254, 467, 85/III – 115 Skaryszew (daw. Skaryszów), pow. Radom 85/II – 472, 85/III – 117 Skawina, pow. Wieliczka 85/II – 353 Skierniewice, miasto powiatowe 85/I – 76, 85/III – 123 Skrzynno, pow. Opoczno 85/I – 89 Skrzyńsko, pow. Opoczno 85/I – 89 Skulsk, pow. Słupca 85/II – 482 Slawonia zob. Słowenia Sławkowów, pow. Olkusz 85/II – 535 Słowacja 85/I – 83, 85, 86, 194, 85/II – 524, 526, 85/III – 124, 164, 210, 234, 242, 243, 276 Słowenia, Slawonia 85/I – 86, 129, 134, 135, 136, 138, 289, 85/II – 524, 525, 85/III – 258 Słowiańszczyzna 85/I – 48, 49, 143, 150, 494, 85/II – 36, 37, 40, 186, 188, 189, 325, 524, 525, 543, 559, 589, 613 Słowiańszczyzna południowa 85/I – 86, 136, 138, 288, 442, 443, 85/II – 321, 325, 326, 338, 525, 589, 85/III – 89, 169, 176, 190, 210, 258 Słowiańszczyzna wschodnia 85/II – 618 Słowiańszczyzna zachodnia 85/II – 526 Słupca, miasto powiatowe 85/I – 497 Słupia Nadbrzeżna, pow. Opatów 85/II – 502, 85/III – 92 Słupia Nowa, pow. Opatów 85/II – 472, 473 Służew, pow. Warszawa 85/II – 24 Służewo, pow. Nieszawa 85/II – 98, 414, 437, 85/III – 122, 123 Smogorzewo, bł. Smagurzewo pow. Szubin 85/II – 124 Sobieska Wola, pow. Krasnystaw 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 344 �Sobków, pow. Jędrzejów 85/II – 468, 469 Sobótka, pow. Opatów 85/II – 475 Sokołów Podlaski, Sokołów, miasto powiatowe 85/II – 494, 495 Sokół, pow. Garwolin 85/II – 407 Sokółka, pow. Sejny 85/II – 346 Solec, pow. Stopnica 85/I – 18, 107, 85/II – 467, 85/III – 117, 118 Solina, pow. Lesko 85/II – 232, 513, 85/III – 252, 274, 275 Sompolno, pow. Koło 85/II – 438, 439 Sopot, niem. Zoppot, pow. Wejherowo 85/I – 328, 331, 336, 85/II – 523, 85/III – 142, 144 Sosnowiec-Maczki, zob. Maczki Sójki, pow. Kutno 85/III – 114 Spisz, region 85/I – 83, 85/III – 26, 31, 35, 36, 233 Spławie, pow. Poznań 85/II – 454 Stambuł, Turcja 85/II – 140 stanisławowski cyrkuł 85/II – 485 stanisławowski obwód 85/II – 514 Stanisławów, miasto powiatowe 85/I – 378, 85/II – 514, 551, 85/III – 145, 147, 241, 275 Stany Zjednoczone, USA 85/II – 38, 85/ III – 46 Stany Zjednoczone Rio de La Plata = Zjednoczone Prowincje La Platy 85/III – 189 Stare Bojanowo zob. Bojanowo Staszów, pow. Sandomierz 85/II – 429, 85/III – 117, 123, 124 Stawiszyn, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III – 114 Stawy Gąsienicowe, Tatry 85/II – 113, 85/III – 119 Sterdyń, pow. Sokołów 85/II – 417, 494, 495, 85/III – 118 Stęszew, pow. Poznań 85/II – 616 Stężyca, pow. Garwoli 85/II – 496 Stopnica, miasto powiatowe 85/II – 467, 85/III – 115, 117, 118, 236 stopnicki powiat 85/III – 118 Stopnickie 85/I – 445, 85/II – 466, 611 Strachówka, pow. Radzymin 85/II – 405 Strasburg, Francja 85/I – 385, 85/III – 149, 150 Strelitz, Niemcy (dziś Neustrelitz) 85/I – 17 Stryj, dopływ Dniestru 85/I – 178, 85/II – 514 Stryj, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/ III – 241 Stryjskie 85/II – 485, 506, 514 Strzelbiska ? 85/II – 232 Strzelno, miasto powiatowe 85/II – 442 Stulno, pow. Włodawa 85/II – 228, 229 Sudety, pasmo górskie 85/III – 112 Südpreuβen zob. Prusy Południowe Suków, pow. Kielce 85/II – 339, 469 Sulmierzyce, pow. Odolanów 85/II – 457 Sumatra 85/II – 607 suwalska gubernia 85/III – 121 Suwalszczyzna 85/II – 102 Suwałki, miasto powiatowe 85/I – 151, 182, 85/II – 425, 497, 498, 85/III – 120, 228 Syberia, Sybir 85/I – 51, 104, 111, 169, 231, 85/II – 227, 85/III – 95 Syjam, niem. Siam (dziś Tajlandia) 85/II – 461, 558 Szafarnia, pow. Ostrołęka 85/II – 406 Szaflary, pow. Nowy Targ 85/I – 133 Szamocin, pow. Chodzież 85/II – 608 szamotulski powiat 85/II – 451, 458 Szamotuły, miasto powiatowe 85/II – 314, 331, Szczakowa, pow. Chrzanów 85/III – 155 Szczawnica, pow. Nowy Targ 85/I – 107, 130, 133, 168, 85/II – 235, 368, 519, 85/III – 100, 119, 126 Szczytno, miasto powiatowe 85/II – 376 Szewna, pow. Opatów 85/II – 226 Szkalmierz zob. Skalmierz 345 �Szkocja 85/II – 604 Szlachtowa, pow. Nowy Targ 85/II – 235 85/III – 252, 275, 276 Szląsk zob. Śląsk Szląsk zob. Śląsk szląska ziemia zob. śląska ziemia Szmigiel, Śmigiel, pow. Kościan (dziś Śmigiel) 85/I – 326, 85/II – 231, 418, 452, 85/III – 143 Szołdry, pow. Śrem 85/I – 225 sztumski powiat 85/I – 329, 330 Sztynort, pow. Węgobork 85/III – 281 szubiński powiat 85/II – 124, 451 Szwajcaria 85/II – 604 Szyce, Szyce Duchowne, pow. Olkusz 85/I – 249, 85/II – 467, 85/III – 116 Szydłowiec, pow. Końskie 85/II – 226, 430 Szydłów, pow. Stopnica 85/II – 467, 85/III – 115 Ścianka, pow. Buczacz 85/II – 231, 422 Śląsk, Szląsk 85/I – 156, 167, 218, 278, 296, 444, 85/II – 65, 217, 219, 225, 307, 320, 345, 408, 409, 423, 467, 471, 480, 521, 522, 580, 604, 85/III – 19, 20, 22, 23, 58, 63, 113, 133, 156, 157, 188, 206, 233 Śląsk austriacki 85/I – 180, 445, 85/III – 64, 233 Śląsk Cieszyński 85/I – 437, 445, 85/II – 85/II 522, 85/III – 156 Śląsk Dolny 85/II – 91, 522 Śląsk Górny, Górny Szląsk, Oberschleisien 85/I – 167, 218, 239, 484, 85/II – 24, 522, 85/III – 19, 20, 21, 22, 23, 32, 71, 171, 188, 233 Śląsk pruski, Szląsk pruski 85/I – 180, 85/II – 409, 85/III – 64, 233 śląska ziemia 85/III – 156 Ślesin, pow. Konin 85/II – 481, 85/III – 95 Śmigiel zob. Szmigiel śniatyński powiat 85/I – 396 średzki powiat 85/I – 82, 215, 220, 321, 85/II – 415, 451, 457 śremski powiat 85/II – 451 Środa, miasto powiatowe (dziś Środa Wielkopolska) 85/II – 305, 85/III – 134 Świecie, miasto powiatowe 85/I – 327, 356, 85/III – 142 Świerze, bł. Świerzów Świerże, Świerże Górne, daw. Świerzów, pow. Kozienice 85/I – 153, 85/II – 472, 85/III – 122 Święty Krzyż, część Słupi Nowej z Łysą Górą 85/II – 472, 85/III – 115 Targoszyce, pow. Krotoszyn 85/I – 320, 322, 412, 85/II – 415, 452, 454, 85/III – 139 Tarłów, pow. Iłża 85/II – 475 Tarnawa, pow. Krasnystaw 85/I – 182, 85/II – 464, 85/III – 275 Tarnobrzeg, miasto powiatowe 85/II – 429 tarnobrzeski powiat 85/I – 245 Tarnogóra, pow. Krasnystaw 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Tarnopol, miasto powiatowe 85/II – 551, 85/III – 241 Tarnowo zob. Tarnów, pow. Chełm Tarnowska Wólka = Tarnowska Wola, pow. Chełm 85/II – 503 Tarnowskie 85/II – 69, 219, 307, 325, 340, 358, 360, 365, 390, 393, 394, 524, 85/III – 21, 71, 188, 207, 235, 237, 259, 268 Tarnów, miasto powiatowe 85/I – 32, 484, 85/II – 80, 342, 428, 524, 85/III –20, 21, 28, 32, 63, 127, 188, 237, 251 Tarnów, Tarnowo, pow. Chełm 85/I – 222–224, 485, 496, 85/II – 80, 131, 217, 220, 238, 246, 425, 428, 465, 495, 501–503, 524, 85/III – 130, 132, 134, 135, 137, 267 346 �Tatry, lud. Krępak, pasmo górskie 85/I – 83, 129–133, 153, 180, 248–250, 429, 85/II – 113, 126, 411, 446, 519, 607, 85/III – 82, 100, 106, 119, 120, 124, 126, 127 Tczew, miasto powiatowe 85/I – 328 Telkwice, pow. Sztum 85/I – 329, 330, 85/ II – 217, 85/III – 142, 144 Teplice, Czechy 85/III – 109 Teresin, pow. Lublin 85/II – 502, 85/III – 92 Terespol, pow. Biała, 85/II – 391, 504 Terespol, pow. Świecie 85/I – 327, 336, 85/III – 142–144 Tobolsk, Rosja 85/I – 104 Tomaszowice, pow. Kraków 85/I – 246, 247, 250, 296, 297, 434, 85/II – 129, 236, 256, 381, 422, 445, 446 Tomaszów, miasto powiatowe (dziś Tomaszów Lubelski) 85/II – 240 Toruń, miasto powiatowe 85/I – 18, 326, 327, 331, 335, 356, 38385/II – 66, 440, 523, 624, ryc. po s. 624, 85/III – 59, 142, 143, 145, 229 toruńska ziemia 85/II – 522 toruński powiat 85/II – 377 Trenczyn, Słowacja 85/I – 85, 250, 85/ II – 356 Tretki, pow. Kutno 85/II – 190, 403, 85/ III – 110, 111, 114 Triest, Włochy 85/I – 129, 130, 134, 258, 85/II – 525, 526, 85/III – 119, 120 Trocadero, Paryż 85/III – 150 Trzebcz, pow. Chełmno 85/I – 327, 85/ III – 143 Trzebinia, pow. Chrzanów 85/II – 381 Trzemeszno, pow. Mogilno 85/I – 328, 85/II – 442 Tucholszczyzna 85/I – 327, 85/II – 522, 85/III – 142, 143 Tuchowicz, pow. Łuków 85/II – 495, 85/III – 130, 132, 134 Tuliczów, pow. Kowel 85/I – 165, 166, 85/II – 415, 85/III – 125 Turcja 85/I – 111, 460 Turobin, pow. Krasnystaw 85/II – 333 Turyczany, pow. Włodzimierz 85/II – 415, 85/III – 125 Turzno, pow. Toruń 85/I – 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Tykocin, pow. Wysokie Mazowieckie 85/I – 228, 85/II – 498, 619, 85/III – 228 Tylice, pow. Toruń 85/I – 326, 327, 85/II – 407, 85/III – 142, 143 Tylża, miasto powiatowe, Litwa 85/I – 19 Tyniec, pow. Wieliczka 85/I – 250, 424, 425 Ubinie, pow. Kamionka (Bużanska = Strumiłowa) 85/II – 379, 85/III – 240, 241 Uhnin, pow. Włodawa 85/II – 229 Ukraina, Ukraine 85/I – 164, 179, 397, 444, 85/II – 10, 102, 103, 124, 218, 281, 431, 489, 539, 85/III – 25, 70, 86, 92, 245, 257 Ukraina zachodnia 85/II – 13, 455, 551 Uniż, pow. Buczacz 85/I – 281 Urszulin, pow. Lublin 85/I – 223 Uruguaj =Urugwaj 85/III – 189 USA zob. Stany Zjednoczone Ustroń, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/III – 156 Ustrzyki = Ustrzyki Dolne, pow. Lesko 85/I – 422, 432, 85/II – 513, 85/III – 154–156, 252, 274, 275 Uście, pow. Olhopol 85/II – 131 Varsovie zob. Warszawa Vietmannsdorf, Niemcy (dziś część mias­ ta Templin) 85/I – 17 Wadowice, miasto powiatowe 85/I – 281, 85/III – 234 Wagram, Austria 85/I – 19 Walichnowy, pow. Wieluń 85/II – 623, ryc. po s. 624 Waplewo, pow. Sztum 85/I – 329, 330, 85/III – 142, 144, 230 347 �Warbende, Niemcy 85/I – 17 Warmia 85/I – 324, 331, 332, 343, 85/III – 58, 59, 229 Warszawa Warszawa, Varsovie, Warschau 85/I – 14, 17–23, 25, 27, 28, 33–36, 38–44, 47, 48, 51–55, 57–62, 64, 69, 72–84, 86, 87, 97, 99–102, 104, 105, 107, 109–114, 117, 118, 120, 124, 126, 130, 132 –134, 137, 138, 141, 142, 148, 149, 152, 154, 158, 161–168, 172, 182, 184, 190–199, 202, 203, 207, 213–215, 217, 218, 222–224, 228, 229, 231, 233–239, 244, 250, 252, 253, 257–259, 288, 293, 297, 309–317, 322, 323, 341, 354, 356, 358, 365, 371, 372, 374, 375, 382, 383, 386, 389, 392, 398, 403, 405, 409, 419–421, 423, 428, 429, 434, 436, 452, 462, 470, 471, 474, 479, 480, 492, 494, 500, 501, 85/II – 10, 12, 20, 21, 23, 24, 26, 29, 30, 56, 75, 76, 79, 80, 81, 98, 102, 103, 137, 138, 140, 141, 142, 143, 148, 150, 153, 154, 155, 161, 162, 165, 183, 185, 188, 190, 193, 196, 199, 205, 216, 218, 229, 234, 254, 307, 324, 327, 352, 357, 399– 402, 406, 407, 413–415, 426, 429, 439, 442, 445, 450, 473, 474, 476, 480, 483, 489, 490, 492, 527, 540, 549, 563, 571, 588, 610, 85/III – 9–11, 40, 46, 51, 53–56, 63, 65, 77, 84, 86, 98, 105, 107, 109–113, 115, 118, 120, 122–126, 130, 131, 133, 136–139, 141, 147, 153, 175, 221, 222, 224, 225, 245, 246, 257, 262–264, 266– –268, 270, 282, 283 Warszawskie 85/I – 32, 171, 85/II – 357 Warszawskie Księstwo, Wielkie Księstwo Warszawskie, Księstwo 85/I – 19, 22, 27 Warta, dopływ Odry 85/I – 497 wasilkowski powiat 85/I – 165 Waśniów, pow. Opatów 85/II – 475 Waterloo, Belgia 85/I – 22 Wawel, wzgórze 85/I – 241, 242, 250, 259, 424, 453, 85/II – 447, 85/III – 47, 124 wągrowiecki powiat 85/II – 415, 451 Wąsew = Wąsewo, pow. Ostrów Mazowiecka 85/II – 226 Weimar, Niemcy 85/III – 150 Wejherowo, miasto powiatowe 85/I – 324, 328, 336, 85/III – 142, 144 Wenecja, Włochy 85/I – 129, 130, 134, 85/II – 525, 85/III – 119, 120 Wersal, Francja 85/III – 150 Węgorzewo = Węgobork, miasto powiatowe 85/I – 333, 334, 85/III – 281 Węgry 85/I – 153, 240, 85/III – 83, 124, 125, 190 Wiedeń, Austria 85/I – 76, 85, 129–131, 134, 137, 141, 142, 154, 212, 246, 258, 263, 309, 318, 323, 324, 344, 359, 381, 385, 407, 421, 424, 442, 453, 457, 465, 85/II – 11, 15, 28, 30, 128, 280, 357, 411, 525, 548, 556, 576, 85/III – 119, 120, 140, 141, 148–150, 155, 167, 190, 281 Wieleń, pow. Czarnków 85/I – 225, 85/III – 133–136 wielicki powiat 85/I – 250, 297, 85/II – 445 Wieliczka, miasto powiatowe 85/I – 296, 85/II – 353 Wielka Brytania 85/II – 577 Wielki Kac [Kack] zob. Kac Wielkie Księstwo Krakowskie zob. Krakowskie Wielkie Księstwo Wielkie Księstwo Litewskie zob. Litwa Wielkie Księstwo Poznańskie zob. Poznańskie Wielkie Księstwo Warszawskie zob. Warszawskie Księstwo Wielkopolska 85/I – 62, 81, 106, 109, 112, 156, 157, 180, 196, 202, 214, 215, 219, 220, 224–227, 278, 284, 318, 320, 332, 325, 326, 331, 335, 338–340, 348 �348–350, 352, 353, 355–357, 387, 390, 395, 408––413, 412–414, 417, 463, 466, 85/II – 44, 51, 54, 67, 80, 126, 163, 190, 216, 217, 266, 273, 288, 304, 319, 333, 341, 375, 376, 392, 405, 409, 415, 418, 419, 421, 427, 438, 450–453, 458, 459, 480, 490, 520, 529, 579, 580, 610, 620, 621, 85/III – 17, 34, 46, 83, 84, 134, 136, 140, 232, 238, 254, 265, 274, 275, 282 Wielkopolska południowa 85/I – 326 Wielkorosja zob. Rosja Wielobycz, pow. Krasnystaw 85/I – 440, 85/II – 340, 85/III – 181 Wieluń, miasto powiatowe 85/I – 280, 85/II – 451, 481, 85/III – 231 wieluńska ziemia 85/II – 480 wieluński obwód 85/II – 480 Wiesbaden, Niemcy 85/I – 386, 85/III – 149, 150 Więcławice, pow. Włocławek (dziś Więsławice)85/II – 414, 441 Wilanów = Willanów, pow. Warszawa 85/I – 44, 48, 57, 478, 85/II – 75, 76, 98, 184, 190, 402, 85/III – 110, 122, 129 Wilczyce, pow. Sandomierz 85/II – 475 Wileńszczyzna 85/II – 518 Wilno, Litwa 85/I – 36, 51, 80, 133, 142, 390, 85/II – 26, 431, 568, 85/III – 109, 110, 245 Windawa, Łotwa 85/III – 109, 110 Wisła, pow. Bielsk 85/I – 437, 85/II – 522, 85/III – 156 Wisła, rzeka 85/I – 18, 139, 196, 249, 250, 296, 424, 85/II – 437, 445, 490, 516, 606, 612, 85/III – 58, 118, 122, 156 Wiślica, pow. Pińczów 85/II – 467, 85/III – 115, 117 Witebsk (dziś Białoruś) 85/III – 248 Włochy 85/I – 43, 75, 81, 98, 174, 213, 239, 85/II – 150 Włocławek, miasto powiatowe 85/II – 442, 552, 85/III – 129 włocławski powiat 85/I – 196, 85/II – 437, 438 Włodawa, miasto powiatowe 85/II – 131, 229, 85/III – 136 włodawski powiat 85/II – 500 Włosty Olszanka, pow. Wysokie Mazowieckie 85/II – 360 Włoszakowice, pow. Wschowa 85/II – 456, 457, 85/III – 272 Wojciechowice, pow. Opatów 85/II – 226 Wola Cygowska zob. Cygowska Wola Wola Cygowska zob. Cygowska Wola Wola Gałęzowska, pow. Lublin 85/I – 152, 85/II – 463, 85/III – 121, 122 Wola Justowska, pow. Kraków 85/I – 457 Wola Rasztowska zob. Rasztowska Wola Wola Sobieska zob. Sobieska Wola Wola, przedmieście Warszawy 85/I – 34, 40, 162 Woldegk, Niemcy 85/I – 17, 23 Wolsztyn, pow. Babimost 85/II – 126 Wołtuszowa, pow. Sanok 85/III – 252, 274 Wołyń 85/I – 149, 163–167, 218, 329, 397, 85/II – 39, 103, 131, 132, 218, 227, 248, 306, 308, 340, 414, 415, 509, 510, 563, 572, 85/III – 20, 26–28, 32–34, 39, 44, 48, 63, 76, 86, 90, 91, 92, 101, 125, 126, 179, 188, 200, 205, 217, 224, 241–243, 246–248, 257, 278, 279, 282 Wołyń zachodni 85/III – 64 wołyńska gubernia 85/III – 125 Wołyńskie Polesie zob. Polesie wołyńskie Worskła, dopływ Dniepru 85/I – 83 Wólka Tarnowska zob. Tarnowska Wólka (Wola) Wrocław, niem. Breslau 85/I – 33, 70, 356, 386, 444, 85/II – 138, 153, 372, 409, 85/III – 30, 38, 53, 57, 61, 66, 68, 349 �97, 109, 112, 148, 149, 171, 175, 221, 222, 225, 254, 266 Wronczyn, pow. Kościan 85/II – 457, 616, 85/III – 255 wrzesiński powiat 85/I – 321, 85/II – 451 Wschowa, miasto powiatowe 85/II – 231 wschowska ziemia 85/II – 480 wschowski powiat 85/I – 339, 85/II – 451, 457 Wyrzysk, miasto powiatowe 85/II – 608 wyrzyski powiat 85/II – 451 Wysoce, pow. Ostrołęka (dziś Wysocze) 85/I – 72, 85/II – 92, 118, 216, 226, 229, 405, 85/III – 85, 113 Wysoce = Wysock, pow. Włodzimierz 85/I – 165, 85/III – 125 Wysokie Mazowieckie, miasto powiatowe 85/II – 360 Wyszatyce, pow. Przemyśl 85/I – 251, 85/II – 392, 509 wyszkowski powiat 85/I – 60, 85/II – 425 Wyszków, pow. Pułtusk 85/I – 72, 119, 85/II – 405, 493, 496 Wyszków 85/III – 113 Wzdów, pow. Brzozów 85/I – 438, 439, 85/II – 307, 379, 507, 513, 85/III – 156, 157, 252, 273, 274, 276 Zabłudów, pow. Białystok 85/I – 38 zadniestrska okolica = Zadniestrze 85/I – 178, 85/II – 514 Zadwórze, pow. Przemyślany 85/I – 153, 155, 221, 245, 251, 319, 380, 85/II – 217, 308, 507, 514, 85/III – 124–126, 132, 133, 147, 148, 152, 240, 241, 280 Zagórze, pow. Chrzanów 85/I – 249, 85/ II – 339, 469 Zagrzeb, Chorwacja 85/I – 129, 134, 137, 248, 258, 85/II – 525, 85/III – 119 Zakopane, pow. Nowy Targ 85/I – 107, 130, 131, 133, 248, 46, 85/II – 129, 130, 234, 235, 251, 85/III – 100, 119, 120, 154 Zakrzewko, pow. Toruń 85/I – 326, 338, 339, 85/II – 217, 623, 624, ryc. po s. 624, 85/III – 142, 143 Zakrzewo, pow. Gniezno 85/I – 335 Zaleszany, pow. Tarnobrzeg 85/I – 245, 252 zaleszczycki powiat 85/I – 396, 85/III – 151 Zambrów, pow. Łomża 85/II – 234 zamojski powiat 85/I – 182 Zamość, miasto powiatowe 85/I – 81, 82, 85/II – 465, 85/III – 82, 238 Zawiercie, pow. Będzin 85/II – 52 Zawiśle, obszar 85/II – 261 Zawoja, pow. Myślenice 85/II – 129 Ząbkowice, pow. Będzin 85/II – 467, 85/III – 116 Zbąszyń, pow. Międzyrzecz 85/II – 126 Zbereże, błędnie Zbercz, pow. Włodawa 85/II – 228 Zbiersk, pow. Kalisz 85/I – 73, 85/III – 113, 114 Zdziechowice, pow. Środa 85/II – 457 Zegrze, pow. Pułtusk 85/II – 429 Zegrzynek, pow. Pułtusk 85/III – 124 Zgorzelec = Zgorzelice, miasto powiatowe 85/I – 85 Zielonki, pow. Kraków 85/II – 381 ziemia dobrzyńska zob. dobrzyńska ziemia Złaków, Złaków Kościelny, pow. Łowicz 85/II – 79, 421 złoczowski powiat 85/III – 240 Złoczowskie 85/II – 506, 514, 85/III – 240 Złoczów, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 240 Złotopolice, pow. Płońsk 85/II – 219, 85/III – 127, 128 Zopot zob. Sopot Zurych, Szwajcaria 85/I – 385, 85/III – 148–150 Zwiahel, pow. Borszczów 85/III – 246 Związek Radziecki, ZSRR 85/III – 58 350 �Zwierzyniec, pow. Kraków 85/II – 369 Zwierzyniec, pow. Zamość 85/I – 182, 85/II – 464 Zyrzyn zob. Żyrzyn Źrenica, pow. Środa 85/I – 321 Żabie, pow. Kossów 85/I – 281, 285, 378, 379, 387, 395, 85/II – 217, 305, 419, 486, 85/III – 145, 147, 148, 244, 269 Żbików, pow. Warszawa 85/I – 98 Żmudź 85/II – 518, 85/III – 249 Żnin, miasto powiatowe 85/II – 442 Żółkiew, miasto powiatowe 85/II – 507, 85/III – 240 Żółkiewka, pow. Krasnystaw 85/I – 182, 85/II – 464, 465 Żółkiewskie 85/II – 506, 514 Żuków, pow. Horodenka 85/II – 129, 422 Żuławy 85/II – 522 Żychlin, pow. Kutno 85/I – 118, pow. Kutno 85/II – 79, 190 Żyrzyn 85/II – 462, 463 Żyrzyn, Zyrzyn, pow. Puławy 85/I – 380, Zyrzyn 85/III – 114 Żytomierz, miasto powiatowe 85/I – 124, 165–167, 85/II – 67, 95, 415, 509, 85/III – 27, 92, 125, 126, 246 Żywiec, miasto powiatowe 85/II – 368 Żywieckie 85/II – 67 �ISBN 978-83-95-9125-9-7 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oskar Kolberg. Człowiek i dzieło : część III: spuścizna rękopiśmienna, kalendarium podróży, bibliografia Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1816-1890) ; biografie ; folklor tradycyjny ; etnografia Description An account of the resource Oskar Kolberg - Dzieła wszystkie, tom 85/III; 354 stron, indeksy Creator An entity primarily responsible for making the resource Millerowa, Elżbieta Skrukwa, Agata Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut im. Oskara Kolberga Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c7331cdc8b963c36f30acf3837be857.JPG ee592165a84dec02fed898860095d22b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; czas wolny ; Albania Description An account of the resource Tytuł : Męskie rozrywki, park miejski Vlora, Albania fot. J. Minksztym Creator An entity primarily responsible for making the resource Minksztym, Joanna Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3f6ccbf386ae1fd85503bd382215d30.pdf 5feb8bdb323fa24b3bfd8a6dcc927939 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2693 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2504 Title A name given to the resource Капо. Koszmarny upal, zmęczenie i kurz / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.61-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Miskowiec, Marta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Капо Koszmarny upal, zmęczenie i kurz Marta Miskowiec Pora roku, podczas której wybieramy się w podróż, odmie­ nia odczucia. Klimat potęguje wrażenia albo je zmienia. Tak jak inny jest Kraków latem, a inny zimą, tak inne są i wszystkie miasta podczas swoich deszczów, wiatrów i wielkich upałów. W lecie nie myślimy o schronieniu się w jakimś muzeum lub kawiarni, raczej wolimy krążyć bez planu, wysiadywać na ławkach, co najwyżej szukając cienia. Zimą jest inaczej. Obli­ czamy najkrótszą drogę i szybko przebiegamy z jednego miej­ sca w drugie. Marzniemy i myślimy o powrocie do domu. Ta dygresja wydaje mi się potrzebnym wstępem, by opis miasta, leżącego w klimacie zmiennym, nie wprowadzał czy­ telnika w błąd. Bo cóż pocznie w lutym na Patriarszych Prudach wielbiciel Mistrza i Małgorzaty! Jak będzie wyglądać ławka, przy której spotkali się Michał Aleksandrowicz Ber­ lioz i Iwan zwany Bezdomnym z Wolandem i jego piekielną kompanią? Zapewne będzie skuta lodem i zasypana na do­ kładkę śniegiem. Nawet nie będzie mu się chciało pić. A co dopiero, gdyby zechciał czekać, aż dowiozą piwo. W Kano jest zawsze ciepło, ale nie zawsze jest zielono. Krajobraz okolicy - można by rzec - nieciekawy, gdyby nie jego dojmująca senność. W zależności od pory roku zastanie­ my tu morze zieleni albo morze ziemi. Morze zieleni to głów­ nie dzieło człowieka. Gdziekolwiek spojrzysz, rozciągają się pola, poletka obsadzone prosem, jamem, kukurydzą. Pomiędzy tym wszystkim można przejść wąskimi, krętymi ścieżkami, które są jakby wykute w dwumetrowych zbożach. Dochodzi się nimi, czasem trafiając na rzeczkę, do wiosek rolników. W porze suchej wszystko to zamienia się w wielką przestrzeń falujących wzgórz, pokrytych kikutami wyschniętych roślin. Wioski budowane z gliniastej ziemi mają jej kolor, przez co niezbyt się odcinają od otaczających je pól. Granice ścieżek zostały zniwelowane przez pracowitych rolników, a rzeczki po prostu wyschły, pozostawiając po sobie coraz głębsze, z roku na rok, wąwozy. Jedynym zielonym wyjątkiem są drzewa man­ go, które nie wiadomo czemu nigdy nie pozbywają się liści. Mamy więc miasto Kano, kawał ziemi zatłoczonej niski­ mi domami, z wielką skałą przylegającą po jego jednej stro­ nie. Można ominąć nie żałując, można zostać i utonąć w nim. Godzinami się włóczyć, myląc kierunki, ulice, przesmyki. Gdy wchodzisz w nie, miasto cię urabia. Gry świateł i cie­ ni. Trzeba przeskakiwać rowy przeciwdeszczowe, ocierać się o mury, wdychać zapachy smażonego jamu, mielonej papry­ ki (sam zapach wypala oczy), rozlanego gdzieś oleju silniko­ wego. Będą szły za tobą całą chmarą dzieci, będą ci się przy­ glądać, nawet dotykać i wołać „Oybo pepe, how are you рере" ipepe to czerwona papryka, oybo znaczy człowiek - dla nich jesteśmy czerwonoskórzy). Czasem stajesz i tkwisz, nie wiadomo jak długo, w jakimś miejscu, nie mogąc oderwać oczu od czyjejś twarzy, zabawki dziecka, albo zziajany korzystasz z jakiegoś skrawka cienia. Pot płynie strużkami po udach, głowa, ramiona i kark dawno należą do słońca. Oślepiające światło południowej godziny nie pozwala oglądać szczytów domów. Przez większość czasu widzisz tylko drogę i własne, pokryte kurzem, stopy. Myślisz, można się tu zgubić. No i stało się - nie wiesz, gdzie jesteś. Ci, co są z tobą, też nie wiedzą. Teraz w którą stronę? A gdzie my właściwie idziemy? W stronę pałacu emira, meczetu, do centrum. Szukasz zdenerwowany kierunku i drogi, i wszystkie bramy do błędnego koła stoją przed tobą otworem. Gdy w końcu odnajdziesz wyjście, czujesz jedynie chęć powrotu w te zagmatwane uliczki. Dlaczego chcesz tam wrócić? To proste, zbyt dużo tam zostawiłeś. Wysiłek poznawczy szanującego się turysty zostaje tu na­ turalnymi siłami sprowadzony do stanu, w którym nie my po- Widok z Dali Domy starego miasta 61 �znajemy miejsce (czyli realizujemy plan z odczytanego wczes'niej informatora), ale miejsce wchłania się w nas. Nie da się powiedzieć „zwiedziłem Kano", w Kano się było albo nie. Wszyscy wiedzą, jak zwiedzać Paryż bądź Wenecję. Wia­ domo, gdzie pójść, czym się zachwycić, co sfotografować. Zdjęcia - świadectwa minionych podróży, cenne pamiątki, dzięki którym mamy możność pochwalić się zdobytymi kra­ jobrazami - zrobione w tym mieście nie dadzą pożądanego efektu. Niełatwo zaimponować fotografią glinianego domu lub gromady obszarpanych dzieci próbujących zaglądnąć do obiektywu. Aparat fotograficzny jest tu zbędnym ciężarem. Magia tego miejsca (jeśli się jej szuka) nie tkwi w zabytkach, jest ona w nim samym, w całym mieście. Kurz, gorąco, słoń­ ce i pragnienie to główne odczucia filtrujące wszelkie inne wrażenia ze spacerów krętymi uliczkami. Jednak, gdy - mi­ mo wszystko - nie uciekniemy stąd od razu i pozwolimy, by 0 dalszym pobycie zadecydowały te marne widoki, nie odje­ dziemy bez wspomnień i bez chęci, by być tu znowu. Miasta mają swoich przyjaciół i wrogów. Kolejne opisy 1 opowieści stają się powoli źródłem fascynacji i mitologii tych miejsc, zwłaszcza gdy podróż do nich nie jest łatwa. Czym byłyby Chiny bez Marco Polo albo krakowski Kazi­ mierz bez Żydów? Z drugiej strony pustyni docierali do Kano arabscy handla­ rze niewolników i kupcy poszukujący złota i innych cennych towarów, w jakie obfitowało miasto. Zarówno hausańscy nie­ wolnicy, jak i to, co oferował tutejszy rynek, było przez wiele wieków, powodem wypraw przez Saharę. Tutaj kończył się je­ den z trzech największych szlaków karawanowych, jakie przecinały pustynię. Jeden z nich to Taghaza - Timbuktu na zachodzie, będący zawsze pod kontrolą Tuaregów, drugi Ghadames - Air - Hausa, przecinający wzdłuż dzisiejszą Algierię i kończący się na rynkach miast-państw hausańskich, z których największe było właśnie Kano. Trzeci Fezzan - Kawar do Bornu położonego przy brzegach jeziora Czad. Rela­ cje z tych wypraw dotyczyły zapewne głównie niebezpie­ czeństw podróży i nagrody w postaci bogactwa, jakie można było osiągnąć po powrocie z niej. Było ich tak wiele, zwła­ szcza tych przekazywanych ustnie, że miasta takie jak Tim­ buktu, Agadez, Gao, Kano otoczyła aura niezwykłości. Leo Africanus na trwałe zaznaczył Kano na mapie Afryki. Od niego Europa dowiedziała się na początku X V I w. o istnie­ niu miasta: W środku tej prowincji [Kano] stoi miasto o tej sa­ mej nazwie, mury i domy zbudowane są w większości z rodzaju kredy. Mieszkańcy są bogatymi kupcami i uprzejmymi ludźmi. W połowie X V I w. raguzański kupiec Vincenzo Matteo, mieszkający w Kano przez kilka lat, pisze: Cheuno, które in­ ni nazywają Kano, jest jednym z trzech miast Afryki - pozo­ stałe to Fez i Kair - o których Berberowie mówią, że nie ma nic takiego na świecie, czego nie mogliby tam znaleźć. Two­ rzy ono wraz Z Kairem i Fezem trójkąt, będąc tak samo odda­ lone od nich obu; wszystkie je dzieli dwumiesięczna podróżWedług kupców podróżujących do Algieru jest ono większe niż dawna Niniwa i większy jest tam handel pieprzem, kością słoniową i złotem. Jest to jedyne miasto czarnych otoczone murem; do jego budowy wykorzystano nawet największe gła­ zy, tak że żaden nie pozostał w okolicy. (...) Otoczone murem, posiada osiemnaście bram... Z tej relacji i z opowieści rozsiewanych przez kupców mia­ sto wydaje się Bagdadem Afryki, miejscem z baśni. Wielkość, bogactwo i osiągalność tylko przy wielkim wysiłku (dwa mie­ siące na wielbłądzie przez pustynię) karmią wyobraźnię, ku­ szą do odbycia podróży lub zrobienia tam majątku. 62 Słynny podróżnik, porucznik Hugh Clapperton, przejęty kwiecistymi opisami Kano, wszedł do niego, jak przystało na przedstawiciela królowej Wiktorii, wystrojony w reprezenta­ cyjny mundur. Potem pisze - spodziewałem się ujrzeć miasto o olśniewającym przepychu: zamiast tego ujrzałem domy od­ ległe prawie o ćwierć mili od murów, niekiedy w pojedyn­ czych grupach między dużymi sadzawkami stojącej wody. Ca­ ły trud tak starannego przygotowania stroju byl zmarnowany; ani jeden człowiek nie obejrzał się za mną. Oczy Araba widzą co innego niż oczy Anglika. Europej­ scy podróżnicy nie zachwycali się zbytnio miastami położo­ nymi na południe od Sahary, nie dostrzegali w nich źródła do­ brobytu i bogactwa, jakie widziały w nich pasterskie ple­ miona czerpiące korzyści z pracowitości i zaradności mie­ szkańców miast. Stąd też największą sławę Kano głosiły lu­ dy sąsiadujące z państwami hausańskimi. Fulanie, Tuaregowie, Jorubowie zawsze chętnie tu przybywali, by zaopatrzyć się w wyroby miejscowych rzemieślników i sprzedać własne. Niektórzy z nich osiedlali się tu na stałe, inni wracali do swo­ ich domów, gdzie rozprawiali o bogactwach, jakie zobaczyli. Historia Najważniejszym źródłem pisanym do dziejów miasta a za­ razem podstawowym dokumentem do dziejów Hausy jest Kro­ nika Władców Kano. Pierwsza jej wersja powstała w X V I w. Wakar Bagauda (Pieśń o Bagaudzie) - najstarsze spisane wersje pochodzą z początków XX w. Kronika Wangarawa - Najwcześniej datowana praca od­ kryta w Hausie (1650/51). Według legendy o Bajadżiddzie, synu władcy Bagdadu, który miał przybyć do Hausy około X wieku, jego prawowi­ ci synowie mieli założyć siedem najdawniejszych miast Hau­ sy, w tym Kano. Coś w okolicy musiało jednak być, by wła­ śnie tu mógł powstać tak wielki i sławny gród. Być może tym czymś było granitowe wzgórze Dala, pojawiające się znie­ nacka w sennym, monotonnym krajobrazie. Dala Widok z Dali daje poczucie panowania nad okolicą. Każ­ de zbliżające się niebezpieczeństwo mogło być i było rozpo­ znawane dość wcześnie, by mieszkańcy zdążyli zorganizo­ wać obronę. Ostatnią twierdzę stanowiło samo wzgórze. Kiedyś na takich wzniesieniach czuwali strażnicy. Dla za­ bicia czasu grali w dara. Po tej grze i po strażnikach pozosta­ ły do dziś małe okrągłe wgłębienia wydrążone w czasie lat pokoju. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to, że jest to tak naprawdę najtrwalsza pamiątka z dziejów państw hausańskich. Budowle stawiane z gliny szybko zni­ szczały, po ozdobach i innych przedmiotach ślad zaginął lub tkwią jeszcze pod warstwami ziemi. Tutejsi muzułmanie nie­ chętnie patrzą na przedislamskie świadectwa przeszłości. Stąd brak badań archeologicznych i - co za tym idzie - ich owoców. W rozpadlinach opuszczonych wzgórz do dziś wa­ lają się skorupy naczyń, kamienne żarna, gliniane figurki pa­ miętające, być może, pogańską świetność Hausy. Skromnych dołków wyżłobionych w twardej skale sam czas nie był w stanie zatrzeć, a człowiek się nimi nie interesuje. Tkwią na samej powierzchni tak, jakby dopiero co ktoś odszedł od gry. Nazwa wzgórza wiąże się z jego legendarnym mieszkań­ cem czarnym mężczyzną o imieniu Dala. Ponoć był on tak �potężnej postury i posiadał taką siłę, że po zabiciu słonia swą pałką potrafił nieść go na głowie przez dziewęć mil. Jego na­ stępcą był kapłan i czarownik Barbusze. Co roku przybywała do niego okoliczna ludność na dwudniowe obrzędy. Wtedy opuszczał swe wgzórze, u stóp którego, w świętym miejscu, rosło drzewo zwane „Szamus". Drzewo było otoczone mu­ rem i nikt, z wyjątkiem Barbuszego, nie mógł przebywać w jego obrębie. Po złożeniu ofiar ze zwierząt czarnej maści bogu Tsumburburze kapłan przepowiadał zgromadzonym, co wydarzy się przez najbliższy rok. Według legendy przepowiedział on przybycie człowieka, który zniszczy święte drzewo i zapanuje nad wszystkimi mie­ szkańcami. Wydarzenie to nastąpiło około 999 roku, nowym władcą Kano, a właściwie jego założycielem był Bagauda. Jego następcy wprowadzili Islam na dobre w drugiej połowie XIV wieku. Islam Kronika Władców Kano notuje: Wangarawa przybyli z Ma­ li w liczbie czterdziestu, przynosząc islam. (...) Pod świętym drzewem zbudowano prostokątny meczet zwrócony na wschód i odmawiano tam modlitwy o pięciu wyznaczonych porach. Opór Lecz Sarkin Gazarzawa był przeciwny modlitwie i po tym, jak muzułmanie pomodlili się i wrócili do swoich domów, przybył ze swoimi zwolennikami i sprofanowali meczet, pokry­ wając go nieczystościami. Z tego powodu Dan Buzi został wy­ znaczony, aby trzymał wokół meczetu silnie uzbrojoną straż, od zmroku do świtu, z ciągłym nawoływaniem się. Lecz nieste­ ty oszukano go i jego ludzi. Niektórzy [z nich] usłucliali namo­ wy pogan i odeszli; on i reszta ludzi odmówili. [Niewierni] nie zaprzestali załatwiania się w meczecie, aż Sheshe powiedział do Famoriego: „Nie ma na to innej rady prócz modłów", a pozostali przystali na to. Potem, we wtorek, zebrali się w me­ czecie w porze wieczornej modlitwy i aż do wschodu słońca modlili się z powodu niewiernych. Odeszli, gdy słońce było już wysoko. Bóg wysłuchał ich modlitw. Oślepił przywódcę pogan i oślepli również wszyscy, którzy brali udział w tym postępku oraz ich kobiety. Po tym wszyscy poganie poczuli strach. Wte­ dy Yadżi usunął ich wodza ze stanowiska, mówiąc do niego: „Bądź wodzem ślepych " (Sarkin Makafi). Takie oto było zwy­ cięstwo nad pogaństwem. Ci, którzy nie wierzą, są ślepcami, który z chrześcijan nie zna tej metafory? Historia cd. Waleczność nigdy nie była dominującą cechą mieszkań­ ców miasta. Handel nie lubi wojennych niepokojów. Wielkie mury otaczające gród (istniejące już w X I wieku i ciągle roz­ budowywane), częściej służyły odstraszeniu przeciwnika niż faktycznej obronie. Gdy podbój był nieunikniony, najeźdźcy często zastawali otwarte bramy. Kiedy w Europie mówiło się tylko o Napoleonie w Afry­ ce Zachodniej, na południe od Sahary, fulański przywódca Usman dan Fodio rozpoczął „świętą wojnę" o umocnienie is­ lamu i jego praw na obszarach położonych na zachód od je­ ziora Czad. Przyniosło to między innymi kres niezależnego bytu hausańskich państw-miast. Miasta Hausy zostały zjed­ noczone w potężnym państwie Kalifacie Sakkwato, który przetrwał do podboju angielskiego na początku XX wieku. Historia miasta dla jego mieszkańców niewiele znaczy. Mury obronne wyznaczające granice starej części, będąc nieprzy­ datne dla jej obrony, stały się źródłem budulca przy reperacji jeszcze istniejących glinianych domów. Pamiątki przeszłości zawadzają. Może gdyby wymyślono węższe samochody, uli­ ce i bramy mogłyby ocaleć i nie zostałyby stratowane przez pojazdy napędzane czymś daleko innym od wody i trawy. Tradycja Pomimo to, wśród mieszkańców istnieje podział i hierar­ chia w zależności od miejsca, w którym się mieszka, na ko­ rzyść tych, którzy są ze starego miasta. Historia i tradycja od­ dzielają się tu od siebie. Miasto, które stało się jedynie porzu­ caną przez młodych dzielnicą, staje na straży tego, co odcho­ dzi w przeszłość. Zanikające zawody, stosunki rodzinne, oby­ czaje być może przetrwają tu najpierw jako anachronizm, po­ tem jako ostoja stabilizacji i porządku coraz bardziej amor­ ficznego rozrastającego się wielodzielnicowego molocha. Dla mieszkańców starego miasta wszystko to, co znajdu­ je się poza jego granicami, skupia niepożądany element. Tam mieszkają kryminaliści, prostytutki, pijacy i niewierni. Wszy­ stkie instytucje i jednostki negujące tradycyjne wartości mu­ szą znaleźć się w waje, czyli w świecie zewnętrznym. W po­ bliżu murów stoją domy ludności przybyłej z okolic kultural­ nie i religijnie związanych z mieszkańcami starego miasta, są to głównie Hausańczycy. Ta strefa domów stanowi granicę z Sabon Gari (Nowym Miastem), najmłodszą częścią miasta. Tutaj osiedlili się przybysze z odległych, kulturowo obcych plemion, głównie z południa: Jorubowie, Ibowie, Edowie. Oprócz domów znajduje się tu wszystko, co wiąże się z no­ woczesnym miastem i jego architekturą: biura, banki, fa­ bryczki, supermarkety oraz rezydencje kontraktowych przy­ byszów z Europy lub Ameryki. Wszystko to jest waje. Birni (stare miasto, gród) zamieszkują stare rodziny od lat związane z miastem, parające się z uporem zanikającymi już zawodami. Są to rzemieślnicy, potomkowie rodów budowni­ czych, farbiarzy, kaletników, handlarze, mallamowie. Tutaj właśnie jest źródło farbowanych w indygo ubrań i zawojów sławnego a zarazem i osławionego koczowniczego ludu Tuaregów, zamieszkującego Saharę. Tutaj też produkuje się mie­ cze, noszone z dumą wojownika przez Tuaregów, Fu łanów i Hausańczyków. Stąd pochodzą wyroby skórzane znane od wieków nie tylko na południowych obrzeżach pustyni, ale i w krajach Maghrebu. I jeszcze jedna rzecz charakterystycz­ na w tej dzielnicy: trudno tu spotkać starca lub staruszkę, którzy by nie mieli zaczerwienionych ust i zębów od ciągłe­ go przeżuwania orzecha kola. Ten owoc o cierpkim, orze­ źwiającym smaku jest nam również trochę znany w dobro­ dziejstwie pepsi-coli i innych „coli". Stare miasta afrykańskie nie są oazą przeszłości, wystar­ czy wejść do nowszych dzielnic, by pozbawić się złudzeń. Nieczytelny dla obcych chaos na ulicach i osaczający z każ­ dej strony beton sprawiają, że chce się wyć... lub uciec stąd. W przypadku Kano chęć ucieczki jest chęcią powrotu do Bir­ ni. Publiczne mityzowanie własnych przeżyć jest przyjemno­ ścią podobną do opowieści starych ludzi, konieczni są słucha­ cze, ale nieważne jest, czy ktokolwiek cię słucha. Co więcej, opisanie na przykład miasta nie zawsze jest formą zaprosze­ nia. Mogło by to zostać odebrane jako wdzieranie się do cu­ dzych wspomnień. Krótko mówiąc, nie chciałabym, żeby ktokolwiek je jeszcze widział. Bo to jest moje miasto. 6.? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15f94c19f5f6ff90adfeedafe40c842e.pdf 9a2993cd6d27aceba73eff064a2f1d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5593 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5201 Title A name given to the resource Język Zagłady - język świadectwa/ Barbarzyńca 2008 nr 3 (13) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2008 nr 3(13), s.64-71 Creator An entity primarily responsible for making the resource Morawiecka,Maria Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Maria • I Magdalena M orawi ecka u n w 19 8 6 n > studentka kulturoznawstwa na Uniwersytecie W r o c ł a w s k i m i ASPP „Abrys" w e W r o c ł a w i u . Działa w Studenckim Kole N a u k o w y m Kulturoznawców \ i współpracuje z u g r u p o w a n i e m Dziennikarzy W ę d r o w n y c h i w y d a w a n y m przez nie i n t e r n e t o w y m pismem .Wędrowiec" ( w w w . d z i e n n i k a r z e - w e d r o w n i . o r g ) . Zainteresowania badawcze: teoria i historia kultur/, aksjologia, praktyki kartograficzne jako ź r ó d ł o wiedzy o kulturze, tradycje wokalne słowiańszczyzny. Język Zagłady - język świadectwa. Relacja ocalałego jako komunikat „Zaprawdę, wargami jąkałów i językiem obcym przemawiać będzie do tego narodu ten, który mu powiedział: »Teraz odpoczynek! Dajcie wytchnąć strudzonemu! A teraz, spokój!«. Ale me chcieli Go słuchać. Wtedy będzie do nich mowa Pana: »Saw lasaw, saw lasaw; kaw lakaw, kaw lakaw; zeer szam, zeer szam *, żeby szli i upadli na wznak i rozbili się, żeby uwikłali się w sieci i byli schwytani. Iz 28, 11-13 1 Holocaust nie ma i nie moie mieć swojego języka I. Kertesz Jak podaje Biblia Tysiąclecia, są to „onomatopeiczne wyrazy hebrajskie naśladujące mówienie dzieci lub pijaków (...) mogłyby mieć taki sens: »Rozkaz za rozkazem, rozkaz za rozkazem; reguła za regułą, reguła za regułą; trochę tu, trochę tam«". Biblia Tysiąclecia pod 1 1 red. benedyktynów tynieckich, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań-Warszawa 1980, s. 871. I . K e r t e s z , / ^ na wygnaniu, W A B , Warszawa 2004, s. 194. 2 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �Język Zagłady - język świadectwa 65 agłada miała nie pozostawić po sobie świadków. Nikt nigdy nie miał, nie po­ winien był opowiedzieć historii ofiar obo­ zów . Ich los miało okryć milczenie. Stało się inaczej. Kiedy okazało się, że nie wszystko stra­ wił ogień krematoryjnych pieców, zapadła przej­ mująca cisza. Poszukiwania pośród wszystkich słów, we wszystkich językach, które rozbrzmie­ wały w obozach, nie przyniosły rezultatu. Pozo­ stawały równie bezsilne wobec próby opisania tego, co się wydarzyło. Świadkowie przeżyli, ale byli niemi. Słów zabrakło. Pisanie o języku stawia zawsze autora tekstu w dwuznacznej sytuacji, ponieważ zacierają się granice pomiędzy materiałem stanowiącym obiekt analizy a materią, z której utworzona jest sama analiza. Pisanie o języku, którego istnienie jest kwestionowane (język Zagłady), oraz języ­ ku, który kwestionuje własną zdolność do wyra­ żenia tego, do wyrażania czego został powołany (świadectwo), zakrawa więc na paradoks przy­ najmniej w podwójnym sensie. Ponieważ jednak świadkowie domagają się mówienia o Holokau­ ście, nie sposób pominąć ich głosu milczeniem. Czym - jeśli takowy istnieje - charaktery­ zowałby się język świadectwa i w jakiej relacji pozostaje do „języka Zagłady"? Czy można je ze sobą utożsamiać? Jak możliwe jest i czemu służyć może mówienie o czymś, co z góry uzna­ ne zostaje za niemożliwe do wypowiedzenia? W jakim sensie świadectwo jest komunikatem? - to tylko wybór z szeregu pytań, które można by stawiać w kontekście tematu niniejszej pracy, które legły u jej genezy, na które z całą pewnością nie udzielę w niej wyczerpujących odpowiedzi i na które cały ten tekst (mimo wszystko) próbą odpowiedzi pozostaje. Język w obozie (jak niemal wszystko) funk­ cjonował w odmienny sposób niż zwykle. Dla w i ę ź n i ó w był przede wszystkim n a r z ę d z i e m zdobywania niezbędnych do przetrwania infor­ macji. Niedostateczna znajomość języka utrud­ niała aklimatyzację, u n i e m o ż l i w i a ł a szybkie zorientowanie się w obozowej rzeczywistości i rozumienie rozkazów, drastycznie zmniejsza­ jąc szanse na przeżycie. Dla strażników stanowił w relacjach z więźniami medium, za pomocą którego narzucali rygor. O charakterze całej sy­ tuacji komunikacyjnej przesądzała dominacja trybu rozkazującego. Większość wypowiedzi kierowanych przez przedstawicieli pierwszej grupy do drugiej była rysem impe­ ratywu. Dodatkowy czynnik, jakim było uprzy¬ wilejowanie pozycji języka niemieckiego (jako jedynego pełnoprawnego), sprawiał, że status pozostałych iezyków narodowych iako ludzkiei mowy zostawał podważony co z kolei łączy sie z podaniem w wątpliwość przynależności do ratunku ludzkie™ wszystkich którzy me po trafia wykazać sie znaiomościa niemieckie™ lezyk wysteouie tu iako fayterium oodziału na udzi i nie ludzi (traktowanych iak zwierzęta czy wręcz nrzedmioty) nrzy czym można za' ryzykować tezę ze tym' co wyróżniałoby mowę Primo Levi pisze pięknie, acz niejednoznacznie: „Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Oświęcimiu odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem". P. Levi, Czy to jest człowiek?, Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Książka i Wiedza, Warszawa 1996, s. 61. i przeraził; rozkaz (...) powtarzali głosem donośnym i wściekłym, a w końcu wykrzykiwali go z całych sił, jakby mieli do czynienia z głuchymi, czy raczej ze zwierzętami domowymi, które przecież reagują na ton głosu, a nie treść nakazu. Kiedy ktoś mimo to ociągał się (...), zaczynało się bicie i stawało się oczywiste, że w grę wchodzi tu j u ż inny wariant języka - posługiwanie się słowem, czynność Istnienie owego mechanizmu zaświadcza również P. Levi, komentując zachowanie esesmanów w obozie przejściowym w Fossoli: „Do tych, którzy ich nie rozumieli, zwracali się w sposób, który nas zdumiał konieczna i wystarczająca, żeby człowiek okazywał się człowiekiem, zostawało odrzucone. Był to dla nadzorców widomy znak, że nie jesteśmy ludźmi". P. Levi, Pogrążeni i ocałeni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 110. Z 3 3 4 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 4 ��67 Język Zagłady - język świadectwa pierwszych od mowy drugich, nie byłaby tu jak w przypadku koncepcji filozoficznych czy antropologicznych - jej zdolność do wyrażania abstrakcyjnych praw, ale do stanowienia prawa. Odebranie wartości mowie uwięzionych w pew­ nym sensie oznaczało okradzenie ich z języka, aż po pozbawienie ich najprywatniejszej jego części - imion. Po dokonaniu tego aktu (i uprzedmio­ towieniu, do jakiego nieuchronnie prowadzić musiało zastąpienie imion numerami) zatraca się sensowność pisania słów, takich jak „Żyd" czy „Polak" wielką literą - stają się nazwami pospolitymi, tak samo jak „pies" czy „krzesło". Odmówienie więźniom człowieczeństwa osta­ tecznie zdejmowało z oprawców obowiązek podejmowania dialogu . 5 Czapliński sugeruje, że za taki element można by uznać kreacyjny aspekt języka. Jak pisze: „Jeśli w Zagładzie objawiła się jakaś istota ję­ zyka, to najpewniej wiązała się ona z magicz­ ną jego funkcją - stwarzaniem rzeczy poprzez słowa. I właśnie ona - moc kreacyjna - okazała się całkowicie obojętna rozumieniu. Ten, kto może używać języka tak, jak bóg, ten, kto może poprzez język stanowić o czyimś życiu, nie dba o to, czy jest rozumiany. (...) I na odwrót: język skrajnej przemocy pojmujemy bez rozumienia; wiemy, co on nam mówi, nie rozumiejąc słów -wiemy, że nakłada na nas obowiązek całkowi­ tego posłuszeństwa (...). Aby taki język mógł być narzędziem komunikacji, jego »istota« musia­ łaby być nie tyle przekładalna, co symetryczna, przechodnia zwrotna to znaczy musiałaby w równej mierze przysługiwać »stwórcy« co przedmiotom stwarzanym Bez tej przechodniościiezyk okazuje sie przede wszvst iCim 113."" rzędziem dyscyplinującym" . Ktoś, kto wydaje dyrektywy, nie musi trosz­ czyć się o to, by wyjaśnić ich sens podkomend­ nemu. Mamy tu do czynienia z typem działania nakierowanym na wpływ, nie porozumienie . Rozkazywanie bowiem nie pociąga za sobą ko­ nieczności podjęcia choćby próby zrozumienia drugiej strony, nie wymaga też wytwarzania wię­ zi pomiędzy nadawcą a odbiorcą komunikatu. Język zatraca więc swą, zdawałoby się, pier­ wotną funkcję, jaką jest właśnie komunikacja (communico, comunicare - uczynić wspólnym, połączyć; udzielić komuś wiadomości, naradzać się, omawiać). To jednak oznaczałoby, że przyjął on jakąś funkcję odmienną, być może dotąd nazbyt czę­ sto umykającą uwadze lingwistów. Przemysław Jeśli więc Primo Levi przywołuje metaforę wieży Babel w kontekście Auschwitz, to jest to porównanie niepozbawione pewnej dozy prze­ wrotności. Biblijna figura, choć nadal rozpozna­ walna, jawi się tu w koszmarnym, zakrawającym na groteskę odwróceniu. Obozy koncentracyjne nie miały nigdy służyć budowaniu wspólnoty, ale zagładzie. Celem ich istnienia była destruk­ cja, nie konstrukcja. Powstały nie za przyczy­ ną porozumienia zawartego przez ludzką rasę „Mówienie do zwierzęcia byłoby czynnością niemądrą, jak mówienie do samego siebie, lub aktem śmiesznym i patetycznym; a przy tym i tak nie zostałoby się zrozumianym". P. Levi, op.cit., s. 111. Nawiązuję tu do podziału zaproponowanego przez J. Habermasa. Patrz: J. Habermas, Pojęcie działania komunikacyjnego (uwagi wyjaśniające), „Kultura porozumienia, nazywania świata i wyrażania uczuć - im pełniej służy bowiem tym celom, tym bliższy jest narzędziu dominacji i metodzie stwarzania świata. O istocie języka nie decydują bowiem znaki i znaczenia, lecz relacje między tymi, którzy coś do siebie mówią [podkreślenie M . M . ] . Z punktu widzenia języka i przekładu Holokaust był pojednaniem różnic i Społeczeństwo" 1986, nr 3, s. 21-44. Czapliński pisze też dalej, że wszelkie działania porządkujące napotykają, odsłoniętą przez Holokaust, zakrytą stronę języka: nie jest on narzędziem lingwistycznych i usunięciem tej cząstki każdej wypowiedzi, której nie da się przełożyć. P Czapliński, Zagłada jako wyzwanie dła refleksji o łiteraturze, „Teksty Drugie" 2004, nr 5, s. 14. 6 5 6 7 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA 7 �Maria Magdalena Morawiecka 68 {nomen omen), ale elementarnego niezrozu­ mienia (i braku chęci zrozumienia) między jej przedstawicielami. „Pomieszanie języków" nie owocuje wyodrębnieniem rozmaitych dialektów, lecz wykształceniem się lagersprache. Gdybyż przynajmniej chodziło tu o prostą antytezę starotestamentowego toposu: ale pro­ jekt nazistów jawi się nie tyle jako lustrzane odbicie biblijnego obrazu, co raczej jako odbi­ cie w krzywym zwierciadle. Kierunek wiedzie od wielości ku eliminacji owej pierwotnej róż­ norodności za pomocą najbardziej radykalnej z metod - eksterminacji. Jedność, która byłaby efektem wykonania w pełni tego planu, zasa­ dzałaby się nie na zjednoczeniu, a na jedyności. Jeśliby formułować na tym gruncie postulat wprowadzenia wspólnej mowy dla całej ludzko­ ści, to jedyną drogą do jego realizacji byłaby eli­ minacja wszystkich obcych języków wraz z tymi, którzy się nimi posługują. Jedynym elementem metafory niezmiennym w z g l ę d e m biblijnego pierwowzoru okazuje się pycha architektów. Nic też dziwnego, że ostatecznie w świadectwie Leviego miejsce rzucającej wyzwanie niebiosom wieży zaimuie - zeodnie z loeika symetrii - lei danteiskLo niekła kształtem zbieżny z wszyst­ kimi zbiorowymi mogiłami świata Spróbujmy sobie zatem uświadomić sytuację kogoś, kto podejmuje się zadania świadczenia o Zagładzie. Paradoksalnie można stwierdzić, że język Zagłady mógłby obyć się w ogóle bez słów, jako że skrajna przemoc wyraża się w znacznej mierze w aktach niewerbalnych. Treść świadectw ocalałych nie różnicuje się znacząco w zależno­ ści od języków, w jakich zostały one spisane . Pobyt w obozie sytuuje się w sferze doświadczeń pozajęzykowych, wobec której wszelkie próby obleczenia w słowa ponoszą fiasko, a która za¬ razem pozostaje wspólna dla wszystkich ocalo- nych, niezależnie od języka, którym się posługu­ ją. Wiążąca się z tym osławiona niewyrażalność przeżyć ofiary staje się problemem w momencie, gdy ta ostatnia decyduje się przekuć je na opo­ wieść. Stwierdzenie to, samo w sobie banalne, pozostaje jednak nieodzowne dla refleksji nad zagadnieniem języka świadectwa. Trudność, przed jaką staje świadek, wynika z faktu, że jego dotychczasowy język, język ojczy­ sty, który go kształtował, nie pochodzi ze świata obozu, w związku z czym okazuje się do niego równie nieprzystawalny co zewnętrzna rzeczy­ wistość, w której powstawał. Za wzór nie mogą mu również posłużyć przemiany, jakim podlegał język w samym obozie: j u ż wówczas w istocie nie Nie chcę przez to powiedzieć, że treść wszystkich świadectw jest jednakowa, przeciwnie, jestem jak najdalsza od takiego twierdzenia. Skłaniam się natomiast ku poglądowi, że istniejące różnice (zarówno w treści, dominującym nastroju utworu, jak i stylistyce, w jakiej jest utrzymana) wiązać należy bardziej z kwestiami indywidualnymi (tj. biografia i osobowość autora) niż z narodową i „językową" tożsamością świadka. 8 8 BARBARZYŃCA 3 (13) 3 0 0 8 �Język Zagłady - język świadectwa 69 cjonowały wówczas niektóre zwroty, ponieważ dopiero świadectwo podejmuje próbę wypowie­ dzenia zarówno tego, co działo się w obozach, jak i tego, co znaczyło to dla więźniów. A nie wy­ starczy sama znajomość faktów, by to zrozumieć. Dla takiego odbiorcy użycie niektórych zwrotów i słów może być mylące: rozpoznaje znajome frazy, więc ma wrażenie, że opowiada mu się o czymś, co doskonale potrafi pojąć, podczas gdy rzeczy mają się zupełnie inaczej. Emblemat pozostał niezmieniony, chociaż przysługują mu różne desygnaty. To właśnie pozwala Elie Wieselowi stwierdzić: był on wystarczającym narzędziem dla wyraża­ nia przeżyć więźniów, co jednak nie miało więk­ szego znaczenia, dopóki obracali się we własnym gronie. Wspólnota doświadczeń umożliwiała wzajemne zrozumienie, jednocześnie ograni­ czając potrzebę opowiadania o nich. Wchodząc do obozów, więźniowie dysponowali j u ż ściśle określonym materiałem językowym, za pomocą którego (nie mając innych narzędzi) w otaczają­ cej ich nowej rzeczywistości starali się nazywać zjawiska i warunki radykalnie odmienne od znanych im dotychczas. Dochodziło więc do sy­ tuacji, w której na oznaczenie niewspółmiernie intensywniejszych i bolesnych doznań używano starych słów, z racji ich powierzchownego podo­ bieństwa z opisywanymi zjawiskami. Odbiorca nie może być w pełni zaznajomio­ ny z całym upiornym kontekstem, w j akim funk- 9 „Miałem tyle do powiedzenia, a brakowało mi słów. Świadom ubóstwa środków, czułem, że ogranicza mnie język. Ktoś powinien był wymyślić inny. Czy można oczyścić i ucywili­ zować język wypaczony i zatruty przez wroga? Głód, pragnienie, strach, transport, selekcja, ogień, komin - każde z tych słów coś znaczy, ale w tamtych czasach znaczyło coś całkiem innego. Pisząc w ojczystym, też okaleczonym języku, TclZ pO TclZ dochodziłem do wniosku, że »to nie to«. (...) Wciąż było »nie to«. »To«, czyli co? (...) Słowa zaczerpnięte ze słownika wyda­ wały mi się płytkie, tandetne, nijakie" . 9 Status ofiary nie jest tożsamy ze statusem świadka, przejście od jednej roli do drugiej wią­ że się z radykalną zmianą nastawienia. Język przemocy nie jest i nie może być tym samym językiem co język opisu przemocy. Analogicznie język świadectwa nie może być językiem Zagła­ dy, bo ten ostatni pozostanie dla czytelników na zawsze językiem obcym i niezrozumiałym. Za­ danie świadka przypomina więc nieco zadanie tłumacza i polega na tym, by zakomunikować (z naciskiem na znaczenie, do którego odsyła łacińska etymologia słowa „komunikacja") in11 y 111 coś, co właściwie nigdy komunikatem nie było i być nie miało, co w samej swojej istocie E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 15-16. 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA �Maria Magdalena Morawiecka 70 sprzeczne jest z ideą komunikowania i opiera się próbom przekształcenia w komunikat. Jego własny obraz świata uległ nieodwracalnej prze­ mianie, dla wyrażenia której niezbędne wydaje się w konsekwencji wprowadzenie zmian rów­ nież w języku (i w językowym obrazie świata). Chaos, który zapanował wśród pojęć i wartości na skutek podważenia fundamentalnych (jak się zdawało) i niekwestionowanych dotąd prawd i zasad, domagał się nazwania i ponownego uporządkowania . Poszukiwaniu adekwatnej formy dla świadectwa towarzyszą emocje i pole­ miki związane z obawą, by nie uchybić w niczym pamięci ofiar. W szczególnej formie odżywa tu dawny spór o decorum. Wbrew zapowiedziom tworzenie nie tylko prozy, ale i poezji po (i o) Holokauście okazało się możliwe, choć stało się jasne, że może ona przybierać odmienne formy niż te, do których się przyzwyczailiśmy. Wśród utworów podejmu­ jących tematykę Zagłady znalazły się prawdziwe arcydzieła. Analiza wielu z nich potwierdza, że wobec trudności, jakie rodzi mówienie o H o ­ lokauście, pojawia się potrzeba poszukiwania zupełnie nowego, adekwatnego języka, również wprost zgłaszana przez autorów (jak choćby w cytowanym powyżej fragmencie książki Elie Wiesela). Taki język byłby w stanie oddać to wszystko, czego nie dało się wyrazić dawnymi środkami, i juz sama jego struktura w jakiś spo- sób naprowadziłaby odbiorcę na nieujmowalną w żadnym ludzkim języku, nieludzką treść tamtych w y d a r z e ń . Bardzo szybko okazuje się jednak, że aby przekaz w ogóle mógł zostać odczytany, musi posługiwać się znanymi sym­ bolami, bodaj w minimalnym stopniu, niezbęd­ nym dla zaistnienia jakiejkolwiek płaszczyzny porozumienia. Chcąc nie chcąc - ze względu na rolę, jaką stara się pełnić - świadectwo z ko­ nieczności odwołuje się do zastanych, wypraco­ wanych form. Z jednej strony bowiem poczucie obcości u odbiorcy, jakie może być wywoływane przez innowacyjność czy też niekonwencjonalność środków, którymi operuje, jest zjawiskiem pożądanym - pozwala zwrócić jego uwagę u a swoistość i odrębność opisywanego świata, wraz z tymi jego elementami, które pozostają nieprzekładalne Z drueiei zaś sama ieeo funkcia - która jest wszak zaświadczanie, nieuchronnie wiążące sie z notrzeba dostrzeżenia adresata przekazu (który zazwyczai sam nie iest świadkiem) - spra­ wia ze używany iezvk nie może bvć iezykiem radykalnie nowvm Nieustanne naoiecie miedzy tymi sorzecznymi wymorami określa warunki w iakich nowstaie każdorazowo ma skutek indy' widualnych zmagań autora) język świadectwa T. Różewicz pisze w swoim najbardziej znanym wierszu: „Szukam nauczyciela i mistrza/ niech przywróci mi wzrok słuch i mowę/ niech jeszcze raz nazwie rzeczy i pojęcia/ niech oddzieli światło od ciemności". T. Różewicz, Poezje wybrane, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1994, s. 6. J u ż sam proces nazywania może być traktowany jako rodzaj działania ładotwórczego, pomocnego przy próbie ogarnięcia i zapanowania nad opisywanymi wydarzeniami. Wybór języka, w jakim będzie się o nich opowiadać, ma wpływ nie tylko na formę świadectwa, ale i (pośrednio) na jego treść. Jak zauważył J. Jedlicki, „Fakty mówią same za siebie, ale autorzy świadectw nazywają je, ujmują w kategorie, komentują i osądzają, a więc włączają w schemat poznawczy i aksjologiczny". J. Jedlicki, Źle urodzeni, czyli o doświadczeniu historycznym. Scripta i postscripta, Aneks, Londyn-Warszawa 1993, s. 16. A „wybór formy jest zawsze - na tym obszarze tematycznym szczególnie - wyborem perspektywy poznawczej i poglądu na świat". J. Jedlicki, op.cit., s. 15. Przyjmując szerokie rozumienie języka (nie ograniczając tego pojęcia wyłącznie do znaków występujących w fonosferze oraz ich graficznego zapisu), nie waham się przed włączeniem do opisywanego zjawiska nie tylko dzieł literackich, ale też poszukiwań podejmowanych w obszarze powojennej sztuki. 10 10 11 W świetle powyższego świadectwo jawi się jako zjawisko, którego istnienie jest warunkowa­ ne w równym stopniu przez istnienie świadka, co istnienie tego, wobec kogo się zaświadcza. Bez 11 BARBARZYŃCA 3 (13) 3DD8 �71 Język Zagłady - język świadectwa ukonstytuowania się „audytorium", bez zaistnie­ nia kontaktu między tymi dwiema stronami da­ wanie świadectwa traci jakikolwiek sens. Kształ­ tując się w przestrzeni pomiędzy podmiotami, poszukuje ono takiego języka, który zdolny był­ by przerzucić pomost między światami ich do­ świadczeń . Pomost taki byłby wprawdzie zbyt kruchy, aby dało się po nim przejść i faktycznie spowodować ich uwspólnienie, wystarczający jednak, by je związać i doprowadzić do spotkania się ich granic. Jeżeli nawet granice te nie staną się przez to przekraczanie, to przynajmniej istnie­ je szansa, że uwidocznią się ich zarysy. W tym sensie opowieść ocalałego, przywołując elementy zamkniętego świata obozu, w pewnym stopniu również je kształtuje - poprzez wspomniane wcześniej ujmowanie faktów za pomocą języ­ kowych kategorii, umiejscawianie ich w systemie poieć a wiec wpisanie ich w pewien porządek Odtwarzanie jest też rodzajem tworzenia . 12 13 Okrężną drogą dochodzimy więc znów do kwestii kreacyjnej mocy języka, tym razem jed­ nak zupełnie inaczej pojmowanej i czemu in­ nemu służącej. W przeciwieństwie do sytuacji komunikacyjnej, jakiej doświadczali więźnio­ wie w obozie, świadectwo jest przykładem ko­ munikatu nakierowanego na osiągnięcie (po) rozumienia i powstaje na skutek świadomej Światy te można porównać do zaproponowanej przez Jedlickiego kategorii „światów wyłączonych - o odmiennych prawach życia i śmierci (...), w których nawet język jest różny". Jak pisze Jedlicki, „ludzie, którzy przekraczali wówczas granicę dwóch światów wyłączonych, odczuwali zrazu całkowitą niekomunikowalność swoich doświadczeń i ich nieprzystawalność do ekonomii innego świata" (op. cit., s. 10). Wprawdzie Jedlicki, pisząc o „światach wyłączonych", miał na myśli światy współistniejące obok siebie podczas wojny (getto, partyzantka, obóz etc), jednak sytuacja świadka, który stara się opowiedzieć o wydarzeniach z przeszłości komuś, kto nie podziela jego doświadczeń, wydaje się analogiczna. To samo spostrzeżenie odnieść można do obecności w świadectwie nieodłącznego składnika literatury 12 13 3 (13) 3DD8 BARBARZYŃCA próby wytworzenia u odbiorcy poczucia więzi z nadawcą. Język pozostaje narzędziem, bez którego nie­ możliwe byłoby osiągnięcie owego celu - celu, który przecież ostatecznie można, upraszczając, sprowadzić do wytłumaczenia sobie i innym (a z pewnością jest to jedno z trudniejszych zadań translatorskich, przed którymi stawała ludzkość) znaczenia jednego tylko słowa: „Ho­ lokaust". Oczywiście podejmując się próby prze­ łożenia na logiczne - w podwójnym tego słowa {logos) znaczeniu - terminy czegoś, co wydaje się nielogiczne, świadek nie ma żadnej gwarancji powodzenia przedsięwzięcia. Wręcz przeciwnie: wszystko każe mu przypuszczać, że pełny suk­ ces jest nieosiągalny. Dlaczego więc, wiedząc, że reszta zawsze jest milczeniem, mimo to nie ustaje w wysiłkach? Odpowiedź (o ile w ogóle istnieje jedna odpowiedź) pozostaje tajemnicą świadka. Na koniec oddajmy więc głos jednemu z nich: „Czułem w głębi duszy, podobnie jak czasem dziś, że moje świadectwo nie przekona ludzi. Tylko ci, którzy przeżyli Auschwitz, wiedzą, co naprawdę to słowo znaczy. Inni nigdy się tego nie dowiedzą. Ale może przynajmniej spróbują to pojąć?" . 14 - fikcji, której tak obawiają się autorzy świadectw. Ryzyko wystąpienia „kłamstwa literatury" okazuje się mniej paraliżujące, jeśli skojarzymy fikcję nie tylko z zafałszowaniem (w którym to znaczeniu najczęściej bywa współcześnie to słowo u ż y w a n e ) , ale też z jej twórczym aspektem - podobnie, jak uczynił to Geertz, dowodząc, że etnografia jest rodzajem fikcji w pozytywnym sensie. Użycie typowo literackich środków wyrazu nie musi prowadzić do zniekształcenia (zakłamania) wspomnień o Zagładzie, ale właśnie do ich ukształtowania (nadania im kształtu, formy). Patrz: C. Geertz, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005. E. Wiesel, Noc, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2007, s. 16. 14 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fa046a45a41fe8df47b97610937213b.pdf d3ca616bd8a59d65387c5c0200006b01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2004 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource sanktuaria Żmudź - muzyka sakralna Kalwaria Zebrzydowska - muzyka sakralna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1859 Title A name given to the resource Muzyka Kalwarii Żmudzkiej w Gordach(Samogitia) i Kalwarii Zebrzydowskiej : zbiezności i różnice / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.83-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Motuzas, Alfonsas Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 ALFONSAS MOTUZAS Uniwersytet Vytautas Magnus Kowno MUZYKA KALWARII ŻMUDZKIEJ W GORDACH (SAMOGITIA) I KALWARII ZEBRZYDOWSKIEJ: ZBIEŻNOŚCI I RÓŻNICE Litwę tworzą cztery regiony etnograficzne: Dzukia, Sudowia, Auksztota oraz Żmudź. Jedną z bardziej rozpowszechnionych form i miejsc modlitwy na Litwie są kalwarie albo Nowe Jeruzalem. Jak podają źródła historyczne, było ich na Litwie siedem: 7 stacji na zamkniętym dziedzińcu klasztoru Bernardynów w Wilnie, 19 stacji Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, 35 stacji Kalwarii w Wilnie-Werkach (Verkiai), 14 stacji Kalwarii w Berżorach, 7, 14 i 19 stacji Kalwarii typowych dla klasztoru bernardyńskiego w miasteczku Citowiany (Tytuvenai), 19 stacji Kalwarii typowych dla miejscowości Masiady (Mosedis), Droga Krzyżowa z 35 stacjami Kalwarii w Wepriach (Vepriai). Na Litwie kalwarie z Drogą Krzyżową pojawiły się w okresie poreformacyjnym, kiedy ta forma kultu Męki Chrystusowej dotarła do Polski. W Królestwie Polskim oraz w Wielkim Księstwie Litewskim o modlitwie Drogi Krzyżowej w źródłach pisanych pod koniec XVI wieku pierwszy wspomniał Mikołaj Krzysztof Radziwiłł, zwany "Sierotką". W listach z 1582-84 roku opisał on swoją podróż do Jerozolimy oraz tamtejsze obrzędy Drogi Krzyżowej I. Najprawdopodobniej ten materiał opisowy M. K. Radziwiłła przyczynił się do utworzenia naj starszej w Polsce Kalwarii. W latach 1600-17 na krakowskich wzgórzach Żarek wojewoda Mikołaj Zebrzydowski ze swymi krewnymi założył Kalwarię Zebrzydowską z Drogą Krzyżową składającą się z 50 stacji i powierzył ją opiece miejscowych bernardynów2• Modlitwy przy tych stacjach Kalwarii zaczęto odprawiać już w 1608 roku, kiedy rozpoczęto tam świętować obchody Wywyższenia Św. Krzyża. Miejscowy bernardyn Marian Postekalski w 1611 roku pierwszy opisał tradycję obrzędów modlitewnych Kalwarii Zebrzydowskiej w pracy Viarum Redemp/ionis nos/rae in agro Zebrzydovicensi dis/inc/arum rememora/io. Cracoviae anno 1611 in off. Początkowo praca ta pojawiła się w języku łacińskim, a nieco później - po polsku. Sam autor zaznacza, że hymny, antyfony i modlitwy zaczerpnął z tradycji jerozolimskiej. Później wspo- I M. K. Radziwiłł "Sierotka", Podróż do Ziemi Świętej, Syrii i Egiptu (1582-84), oprac. L. KukuIski, Warszawa 1962. l Droga Krzyżowa. Dzieje nabożeństwa iantologia współczesnych tekstów, oprac. ks. 1. Kopeć ep, Poznań 1987, s. 53-56. �84 mniana praca została przez poetę Abrahama przetłumaczona na język polski Pamiątka krwawej ofiary Pana Zbawiciela Naszego Jezusa Chrystusa wedle miejsc Hierozolimskich nad Zebrzydowicami wykonterfektowanych. W roku 1611 podobną pracę wydał ksiądz Stanisław Grochowski Himny o Męce Pańskiey do obrządków Kalwariey Zebrzydowskiey y do temecznego nabożeństwa należące3. Pierwszymi pieśniami, które zabrzmiały na Drogach Krzyżowych Kalwarii, były łacińskie psalmy i hymny. Śpiewali je mnisi i pielgrzymi, znający powszechny język Kościoła. Pierwszą procesję do Kalwarii Zebrzydowskiej zorganizowano, wzorując się na autentycznych obrzędach Jerozolimskich w 1611 roku. Odtąd stały się one rytuałem, którego po dzień dzisiejszy przestrzega się w Kalwarii. Jednak było oczywiste, że łaciński obrządek, pieśni i modlitwy zrozumie tylko nie liczna grupka duchowieństwa i osób znających język liturgiczny. Dlatego też miejscowi bernardyni, którzy już od dawna w kościołach rozpowszechniali pieśni polskie, także w Kalwarii Zebrzydowskiej w roku 1611 i 1616 zaczęli modlić się i śpiewać teksty psalmów po polsku4• Dla rozwoju popularności kultu Dróg Męki Chrystusowej przyczyniły się także w 1613 roku na tej samej Drodze Krzyżowej wprowadzone dróżki Męki Przenajświętszej Maryi Panny. Oficjalne nabożeństwa i procesja z modłami oraz muzyką miały miejsce podczas świąt Odnalezienia i Podwyższenia Św. Krzyża, a także w piątki Wielkiego Postu. To bardzo wyraźnie ilustruje, jak Polacy w swej ojczyźnie rozpowszechniali kult Męki Chrystusa i Maryi w języku narodowym. Od 1617 roku syn Mikołaja Zebrzydowskiego, Jan, stawiając kaplicę ze schodami Chrystusowej Męki, rozpowszechnił w Kalwarii kult świętych schodów5• Na Polakach wzorowali się także bernardyni wileńscy, którzy w latach 1607-1610 w swym opactwie założyli Drogę Krzyżową składającą się z siedmiu stacji. Na Litwie za prekursora fonny nabożeństwa kultu nawiązującego do Drogi Krzyżowej Kalwarii uważany jest biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz, który w 1637 roku, po powrocie z Krakowa, wzniósł w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach Drogę Krzyżową składającą się z 19 stacji i oddał ją w pieczę miejscowym mnichom dominikańskim, których także on sam tutaj zaprosił. Po założeniu słynnej Kalwarii na Żmudzi, biskup żmudzki Jerzy Tyszkiewicz polecił jednemu z księży napisanie modlitw i pieśni przeznaczonych do odprawiania w tymże świętym miejscu6• Autor niniejszego artykułu przeprowadził badania i podsumował je w artykułach: Pochodzenie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach (tłumaczenie), oraz Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gor- ) Tamże, s. 51. • A. Chadam, Śpiewnik Kalwaryjski, Kalwaria Zebrzydowska 1984, s. 31. l Droga Krzyżowa, jw., s. 50-53. • M. Wolonczewski, Żemaitjiu wiskupiste, t. II., Wilniuj 1848, s. 42. �85 dach: ich zbieżności i różnice (tłumaczenie), udowodnił, że z wyjątkiem trzech pieśni Zakończenia, które ukazały się dopiero w XIX wieku, modlitwy te oraz pieśni i ich muzyka nie były specjalnie przeznaczone dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach. Uwzględniając ich treść i odległości pomiędzy stacjami, można przypuszczać, iż były one zebrane i złożone w jedną całość z różnych śpiewników i modlitewników wydanych wówczas w Europie i miały służyć jako przewodnik w obchodzeniu Kalwarii Żmudzkiej w Gordach7• Przyjrzawszy się materiałowi opisowemu dotyczącemu Dróg Krzyżowych Kalwarii Żmudzkiej i Zebrzydowskiej, zauważymy, że miejscowości te łączy bardzo podobny do jerozolimskiego krajobraz. Tutaj krzyżują się drogi polityczne, religijne, ekonomiczne, przeważają wyżyny, jeziora, rzeczki, źródła i lasy. Ale w odróżnieniu od Kalwarii Zebrzydowskiej, w Kalwarii Żmudzkiej nie było nabożeństw obchodzenia ścieżek Męki Najświętszej Maryi Panny ani kaplicy ze świętymi schodami. Polscy naukowcy twierdzą, iż śpiewy i modły charakterystyczne dla Kalwarii, które wzbogacone są o melodię i pomagają przy rozmyślaniu nad Męką Chrystusa, są typowo polskie. W innych krajach ich po prostu nie ma i dlatego jest to wyraz nabożeństwa absolutnie polskiego pochodzenia, w którym myśl modlitw podkreśla melodia śpiewów. Do tych pieśni i modłów należą: a) modlitwy z tekstem-refleksją nad każdą stacją; b) części śpiewów wstępu i zakończenia, jak "Wielbimy Ciebie, Jezu Chryste Panie" (łac. Adoramus te Christe et benedicimus tibi); c) aklamacje-odpowiedzi, jak np. "Panie, zmiłuj się nad nami" (łac. miserere nobis)8. Poruszając ten temat, pojawia się pytanie: co łączy i różni muzykę Drogi Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej? Opierając się na naj starszych i naj nowszych śpiewnikach, dokonałem szczegółowej analizy ciągu chronologicznego modlitw i śpiewów Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz zebrałem materiał nototeczny w czasie ekspedycji, przestudiowałem zbiór analogicznych modlitw i pieśni Kalwarii Zebrzydowskiej oraz innych, znajdujących się w polskich modlitewnikach i śpiewnikach; przeprowadzi wszy analizę porównawczą muzyki modlitw i pieśni fenomenu Kalwarii Drogi Krzyżowej w Gordach, spróbowałem odnaleźć punkty styczne z litewskim etnosem - pieśniami ludowymi, oraz starałem się przedstawić podobieństwa i różnice instrumentów muzycznych polskiej i litewskiej kultury religijnej. Niniejszy tekst (materiały były zbierane przez ponad dziesięć lat) zupełnie inaczej przedstawia historię Drogi Krzyżowej kalwarii w Polsce i na Litwie. Spoglądając na te obrzędy modlitewne w aspekcie etnomuzykologicznym, po- 7 M A. Motuzas, temaićil/ Kalvarijos Kalnai ir Kryźiaus kelias, Kretinga 1993, s. 3. R. Rak, Śpiewy w czasie Drogi Krzyżowej, w: Droga Krzyżowa, jw., s. 439. �86 winniśmy je porównać z obrzędami sąsiednich krajów, gdzie ta tradycja była żywa i być może stamtąd się wywodzi. We współczesnej etnomuzykologii w Polsce i na Litwie niniejsze badanie jest pod tym względem nowe i oryginalne. Temat ten częściowo już rozpatrywałem w swych pracach wcześniejszych: Instrumenty narodowe i górskie pieśni w Kalwarii Żmudzkiej; Góry Kalwarii Żmudzkiej. Pieśni pogrzebowe; Góry Kalwarii Żmudzkiej i Droga Krzyżowa; Pochodzenie pieśni w Górach Kalwarii Żmudzkiej; Pochodzenie nabożeństw Drogi Krzyżowej i pogrzebowych obrzędów śpiewanych Kalwarii Żmudzkiej w Górach: ich podobieństwa i różnice. Także wiele materiałów notograficznych zebrał w latach 1995-1997, podczas ekspedycji na Żmudzi, Instytut Studiów Religijnych Św. Antoniego przy fakultecie teologii katolickiej Uniwersytetu Vytautas Magnus. W artykule tym nawiązuję do naj nowszych prac opublikowanych w Polsce na ten temat: monografii-antologii Droga Krzyżowa ks. 1. Kopcia CP, antologii ks. A. Chadama OFM Śpiewnik Kalwaryjski oraz polskich śpiewników i modlitewników liturgicznych jak Śpiewnik Liturgiczny oraz Śpiewnik Kościelny. Modlitwy Modlitwy Kalwarii Żmudzkiej w Gordach składają się z aklamacji "Kłaniam się Tobie"; odpowiedzi "Zmiłuj się nad nami, Boże" albo "Zmiłuj się nad zmarłymi, Boże" oraz "Amen". Inna modlitwa to nawoływanie lub inwokacja - "Módlmy się". Jak podają źródła historyczne Kościoła, po raz pierwszy te formy modlitwy i rozmyślania w litewskich źródłach pisanych pojawiły się w modlitewniku Droga Krzyżowe Pana Jezusowe, które w dzień męki swoiey dla zbawienia naszego odprawił, napisanym w języku polskim, wydanym w 1634 roku w Wilnie i przeznaczonym dla działającego w Wilnie bractwa św. Józefa z Arymatei i św. Nikodema, które praktykowało Drogę Męki Chrystusowej i troszczyło się o chrześcijańskie grzebanie zmarłycW Wraz z upływem czasu ta praktyka liturgiczna wrosła w nawyki modlitewne ludu i była stosowana podczas grzebania zmarłych oraz obchodzenia Drogi Krzyżowej nie tylko na ziemiach wileńskich, lecz także na Żmudzi. Oznacza to, że ta część obrzędów Drogi Krzyżowej i zwyczajów pogrzebowych przywędrowała na Litwę z Polski. W polskiej kulturze kościelnej modlitwy te razem z ich melodiami znane są już na przełomie XV-XVI wieku1o• 9 lO Dmga Krzyżowa,jw., R. Rak,jw., s. 439. s. 31-32. �87 Teraz przyjrzyjmy sil( polskiej i litewskiej linii melodycznej tych modlitw: aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam sil( Tobie"; "Zmiłuj sil( nad nami, Boże" albo "Zmiłuj sil( nad zmarłymi, Boże", "Amen", oraz modlitwy "Módlmy się'. Wariant polski": -~:##-#. oj: -. ·.-c·-----o •• . .: . _'0" ,., "'",' -- ~ - .•~- ···::1- J----.-.-:::.:~.: ..: ... ---- _o: J-::_---=:::-.-::::'_:::_-=jl ... -.-.- ...--.... -J.. -----J--.-.-.-.-.-J.----- -·1--.-:J:-:.-::::'-:--:J-.--:::':'::~-'::-::~. -..---- ----.-----.------ --d:-.-..--;;J-------.:'--" -----' "- __ •• "'0_' ", •.••...•• ._,.. '. •..••.•.•• ,., __ •• ' ••••• ..•...... _'.'_ •. _._ ,",_ •• ••••.. •• ",. ',".'_." 0.0 _. __ .••.•.• •••• •.••• __ ••.• _ •. ,_ •• • ••••• . •• __ ...• '''' ""' ••••• _"0_0_' """""'~'. .,. _ •••••.•••• ••• __ • __ _ •••••• --_""0 ." •••. __ .. _. ." •..••••••• _. ~-:###.:t-F~¥--:-r:.;It-~::=~=0r~:~-~~I~rH0I/--~~~-=:fEt~~f~i~~f-:::--: -j •.-..:JtJ~j- j(~:J:iT;J:~~:~~:-J:;-~f4~:.d#E~~:~f~-~ "---" -----' ~#i#-J Wariant żmudzki'2: -~-'K-8~)::-·-=-.•·:::::·:-~:::-;::-:;-::::-:u~:--:·:-r=::~:-:~:: __It~~~::::~~=-~~~:::f~~~~ - ::~-b ~----:~·----r-.-- -.-L:::f?~::~-I:\~: ::::I=-~--~:~:-~::~--~~~f·----;??d::::::~':'I=.-.-~-: =~~:: •.:~:;;n =:S'. _... _-_-~__: -.~.....~~~ _ ~_._~:::~:....... :-·.=:~t.==-~£__ __.:.~~:-_!.:- £__ U •• ' '.' - .. -.: ..• " o" ._ ••• '.~ _.:-:-:: :~.·~·.-:---~:~-::-:-::t:E~~:jH~~~8=)=~:ff·:.=:::·~~~~~:-~~?~~~~~ --::r-~~-· -_::: ____:_~=:-'--·~·:r~j· ~:---':··:[l--~~l·-~--:---=-':~J.---~ :~?~0.'-: ::.::--~::_~_-~ __~~~._=._.~=--~_~= ~=._-~:~::'..__ -~-~:==_-=-.= _.. _~ _ ~_ .= =-- __ ~.l-~.---;---·~-·rt:\~::: '~.. II 12 ~tJ·· ~~-'-' .._-~ :_~_ Śpiewnik Liturgiczny, Lublin 1991, s. 279. A. Motuzas,jw., s. 16. ::---'-----.(;j' �88 ~:~.•~ ...~....·•·~· •....·ł~-:Ir: -.·-· .• l-t ~I ~.~~c~:::E{~ ~łi ... ]1.·· -. ~p.::: ••:-:- -::·:r· - .....·=·:-~h/.::8:.)...:.:•.=-=:...=..·.••.•. : .•·.:.:: _. ......_ - __ o ••• _. .... t:\ •• - __ ._---- •• ••••••••• ~ ••• 0 • ••• __ •• [ ••• •• \., _ •• ••• •• _. •••••••••• __ ._. ••••• • •••••• .. - • ••• m _. _ .::.: .•.. : ..... ••••••••• • ~. ••• , •• •••• __ •••• _ •• • __ ••• __ •• ~ ~_.:j· ._._. ··-:-:-::·~·:·=.-.==:::·R·:·:::::::-=:...• __ " ,._"' • •••••••• _ _........... •• , •• _. .. • •••• o .• Melodyka wariantu żmudzkiego konstruowana jest w oparciu o swobodną i spokojną recytację. Zachowuje ona strukturę psalmodii gregoriańskiej, lecz w każdej zwrotce pojawiają się wyraźne elementy rytmiczne i melodyczne. Opracowanie wariacyjne nadaje melodii chorałowej cechy stylu ludowego. Polscy naukowcy twierdzą, że podobny stosunek chorału gregoriańskiego i melosu pieśni ludowych jest także obecny w modlitwach i pieśniach polskich13• Odpowiedzi w Polsce śpiewane są na dwie melodie. Pierwsza z nich opiera się na intonacjach śpiewu ludowego, druga jest autorstwa kompozytora Karola Hoppesal4. Oprócz wspomnianych modlitw Kalwarii Drogi Krzyżowej są także iIUlemodlitwy, jak choćby pacierz: "Ojcze nasz"; "Zdrowaś Mario" oraz "Chwała Ojcu". Historycy, piszący o chrzcie Litwy w 1387 roku w Wilnie i w 1413 roku na Żmudzi, twierdzą, że Witold i Jagiełło "niczym dwaj apostołowie uczyli ludzi i po żmudzku mówili pacierze"'5. Po śmierci Jagiełły (31 lipca 1434) jego kapelan Mikołaj Kozłowski w Bazylei odprawił nabożeństwo żałobne i wygłosił kazanie, w którym w skład zasług Jagiełły wliczył także to, że on "na tyle poświęcił się dla zbawienia Litwinów, iż sam ich uczył Wyznania Wiary Apostolskiej (<<Wierzęw Boga Ojca») i modlitwy Pańskiej (<<Ojczenasz»), oraz prze- Il W. Bartkowski, Polskie śpiewy relijne w żywej tradycji. Style i formy, Kraków 1987, s. 121. 14 R. Rak,jw., s. 439. IS M. Wolonczewski,jw., s. 37. �89 tłumaczył je z języka naszego (polskiego) na ich (litewski), by łatwiej mogli je pojąć i zapamiętać"16. Jak widzimy, wśród tych dwóch pacierzy, których nauczano chrzczonych Litwinów, nie wspomina się o "Zdrowaś Mario". Pierwsza wiarygodna wiadomość o tej modlitwie sięga roku 1430. W Wilnie tego roku, gdy zmarł Witold, przy kościele św. Jana było założone bractwo, członkowie którego w dni świąteczne śpiewali w kościele dziesiątkę "Ojcze nasz" i "Zdrowaś Mario". To znaczy, że modlitwa ta była ceniona na równi z "Ojcze nasz", a jej śpiewanie czy głośne odmawianie w miejscu publicznym miało innym pomóc w nauczeniu się jej. Należałoby zatem sądzić, iż dzięki ustnej tradycji rozprzestrzeniała się (z Polski) ona po Litwie, aż dotarła na Żmudź wraz z jej chrztem. Inna przez nas wspomniana modlitwa to "Chwała Bogu Ojcu" lub mała doksologia, poświęcona chwale Trójcy Najświętszej. Od kiedy modlitwa ta jest znana na Litwie, a szczególnie na Żmudzi? Obecnie brakuje jeszcze materiałów, by odpowiedzieć na to pytanie, lecz należy przypuszczać, że przywędrowała ona na Litwę z Polski wraz z pierwszymi franciszkanami i dominikanami. Z biegiem czasu porządek ten przyjął się we wszystkich kościołach na Litwie i dlatego razem z chrześcijaństwem dotarł na Żmudź. Jest oczywiste, że wszystkie te modlitwy były znane znacznie wcześniej, aniżeli założono Kalwarię Żmudzką w Gordach i sporządzono modlitewnik-śpiewnik do obchodzenia w niej Drogi Krzyżowej. Badania ujawniły, że modlitwy Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej nie są specjalnie dla nich przeznaczonymi utworami autorskimi, lecz są starą formą nabożeństw Kościoła katolickiego, która przywędrowała z Zachodu w pierwszych wiekach chrześcijaństwa. Pieśni Źródła historyczne podają, że w średniowieczu w krajach Europy Zachodniej rozwijała się muzyka obrzędowa prostego ludu (modlitwy i pieśni), przeznaczona dla kultu Męki Chrystusowej, chociaż wzmianki o pojęciu sztuki w Kościele są znacznie wcześniej sze wzmianki. Po raz pierwszy uczynił to synod w Arras z roku 1025: "Umiejący czytać poprzez sztukę (malarstwo i muzykę) dostrzega to wszystko, czego nie może dowiedzieć się z Pisma Świętego"I? W Polsce około I połowy XVI wieku po raz pierwszy zaczęto śpiewać pieśni podczas procesji, idąc z jednego kościoła do drugiego. Były one przezna- I. Monumenta medii aevi historica (1891), Cracoviae, w: Archivum Secretum Vaticanum, Nunz. Di Warsavia. 171. Le Goff, Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970, s. 345. �90 czone do śpiewania w okresie Wielkiego Postul8• W XVI-XVII wieku nabożeństwa Drogi Krzyżowej w Królestwie Polskim oraz w Księstwie Litewskim wprowadzały różne klasztory zakonne oraz bractwa. Jednymi z pierwszych były: Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej utworzone w 1595 roku przy kościele św. Franciszkal9 oraz działające w Wilnie w 1634 roku Bractwo św. Józefa z Arymatei20. Krakowskie Bractwo Męki Chrystusowej praktykowało nabożeństwo Drogi Krzyżowej, opierając się na listach M. K. Radziwiłła "Sierotki", które dotarły do Krakowa około 1607 roku21. Te bractwa razem z bernardyńskimi zakonnikami prowadziły procesje z kościoła do kościoła, śpiewając pieśni pokutne, litanie i psalmy22. Bernardyn z Kalwarii Zebrzydowskiej dla wzbudzenia większej pobożności w tej miejscowości w 1791 roku wydał książeczkę modlitewną Uwagi stosowne. W 1831 roku modlitewnik ten został przez księdza Jonasa Mikasa przerobiony i przystosowany do obchodzenia Kalwarii z modlitwą za zmarłych. Dopiero od 1831 roku w Drodze Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej przyjmują się i zakorzeniają zwyczaje obrzędowe charakterystyczne dla tej miejscowości23. Dążąc do bardziej szczegółowego przedstawienia postawionego wyżej problemu, będę posługiwał się swym już opublikowanym artykułem Pieśni procesji i obrzędów pogrzebowych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach: ich zbieżności i różnice, w którym opisałem pochodzenie pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, oraz śpiewnikiem ks. A. Chadama Śpiewnik kalwaryjski, przeznaczonym do obchodzenia Drogi Krzyżowej Kalwarii Zebrzydowskiej. Pierwszą, inaczej wstępną pieśnią, jest Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. Autorstwo jej przypisywane jest jezuicie Jakubowi Wujkowi w XVI wieku, a melodia pojawiła się po raz pierwszy w 1587 roku24• Pieśń Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie jest zaliczana do pieśni pokutnych i błagalnych śpiewanych w okresie Wielkiego Postu. " M. Bobowski, Polskie pieśni katolickie od najdawniejszych czasów do końca XVI wieku, Kraków 1893, s. 254-262. 19 K. Rosenbeiger, Dzieje Kościola 00. Franciszkanów w Krakowie w wiekach średnich, "Biblioteka Krakowska" 1979, s. 82. 20 Droga Krzyżowa. jw., s. 31. 21 S. Grochowski, Hierozolimska processia w kościele chwalebnego Grobu Pana Jezusowego zwyczajna, Kraków 1607, s. 42. 22 Droga Krzyżowa,jw., s. 41-42. 23 A. Chadam,jw., s. 18. 24 A. Motuzas, temaićill Kalvarijos Kryźiaus kelill apvaikśćiojimo ir per śermenll apeigas giedamll Ka/nll ki/me: sąsajos ir skirtumai, w: 7iltai. Klaipooos universitetas, 1998, nr 2-3 (4-5), s.73. �91 Wariant żmudzki pieśni25: J=112 ~~CJ .~~fJ •. ~~.J :··.•• r..····~·J·-~l~~t~~E~:t~~(]~?~=:~=i=:~-t~~; ..~j:.:....:.:.J: ... J ~ ······c:: - •• - _, .-_. ,, • - •• . ._._---- _. •• __ • - -- •••• _ 0 ---'._-----,-- ••• 0 · -, .. _ _. f':\ ·····-~:l··.:..~·~-~::::·::::J·:~:=:::·:ll:.:..::.:--·-::=:==.:::::::..=:=::_==--=-=::.~:=~:.~.:.-:.:=::_:. •• ••.••.. ••• _ •• _ ••• ,' " __ _------- --- .• -------- ,' _ •• •.. ----_ .. __ _--_ ..• ---- ••••• __ _. ."_ _ __ •••••••• •• • __ _•. _,._. _._--------_. • • __ __ , __ ~ __ ._------_ ~ •• ." ._. __ •••. ~ •• ._._. ----------------------,-------_ _. __ ._ • __ • -.-_.'. Wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej26 : Po porównaniu polskiej i litewskiej melodii łatwo można zauważyć, że są to rodzaje tej samej melodii, różniące się pomiędzy sobą tylko nieznacznymi melodycznymi niuansami. Czyli można twierdzić, iż pieśń ta wywodzi się z polskiej kultury. Inną pieśń, również reprezentującą pieśni wielkopostne - Ojcze, Boże wszechmogący, datuje się na XVI wiek i wywodzi także z polskiej tradycji franciszkańskiej. 25 26 A. Motuzas,jw., s. 73. A. Chadam,jw., s. 516. �92 Wariant żmudzkF7: ~~¥=ff=t~s:Jr--~=-=I~f=it=¥Fr. ···i~l ~lrqj~=:¥·=~r--~~-r1l1ll~¥.•·•·.~I ~ ..•··- ••~rJ~.=i< •••·=.~··=.rj·•.•..•.J~•••. ~•• -•·j----:]~J-: ••• J ••=•:• J_ ••.~--~ll .- --- ······r=.7---f ~ ·rrr---Ef---r-- ~~fGr}Pf~c.;~r···r=fr·~=f.1~1 Polski wariant z Kalwarii Zebrzydowskiej28: Porównując polski i żmudzki wariant, widzimy, że wyłącznie dla żmudzkiej melodii charakterystyczna jest tonacja durowa, natomiast dla polskiej - diatoniczna skala dorycka, wyróżniająca się podwyższonym stopniem VI zestrojenia (seksta doryczna), który nadaje harmonii pogodniejszy, minorowy charakter. Dlatego polska melodia ma nutkę żałobną, w odróżnieniu od majorycznie brzmiącej żmudzkiej melodii tej pieśni. Dokładniej spojrzawszy, zauważymy także, iż w żmudzkiej melodii synkopy kształtują specyficzny rytmiczno-metryczny model pieśni. Synkopa przydaje melodii pewnej chropowatości, podkreśla impulsywny ruch i jego rytm, podkreśla kulminację melodii i nasila podniosły nastrój. Podsumowując, można stwierdzić, że melodie pieśni Ojcze, 27 A. Motuzas,jw., s. 73. 28 A. Chadam,jw., s. 176. �93 Boże wszechmogący są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje swój kraj. Inna pieśń Zdrowaś Maryja jest zarazem i modlitwą. Omówiliśmy już ją, analizując modlitwy. Wariant litewski melodiF9: .~ ..'J-~-J--'-'--j'--"'--'-""--"-' -'-"'~---'---'~----=l ~- dI-:£:::-=-.C::if- ::.f'=~~ ~f!.~~f.:...:-:=t'~ -:"E.=. ':f::...-==E::=l-=--= - ..._-. ------.---.-- ··r-·----·----F=-·----I=·-·--=f~--l==.:....- - ····--·~==F=:~=f -:.,----====:3 _l:~bi--t..' -:J:.~..•'.'.-f':j.:~---~.:~~):.. '::::=1::=+::-:'::. :i':::~~:I.P::-_.:.p::==E:.:=:=p-::-::-=11 -.~.- .£1- .. F' .-":::.r·F···· -f:·:··:·::;.I:: ··::]:-:·f··::·r::'::T:::·:: ::t:':'-·:=·F:::_.:::~EF~'-:··::F·:·:':':::::] .:.~bb~·~.·:·r·.f::_:f: ·(~tf:::.::2~~r2tt=}f~~i~~rJ~·::W~~ Wariant polskiJo: :-~;~-~~t::.~-~f:~\:~~:~I~~~=:~ ~:b' ··jJ:····:·:.-.J!~..•~:(:~)::---:.:.~f:::~~:~:: .. :~I~:~~;~:~~:~~4~)~~:~==~=-WJJf~~~ ~~b...:j~~~_-_1:~~ .. 29 30 A. Motuzas,jw., s. 74. J. Siedlecki, Śpiewnik Kościelny, Kraków 1994, s. 748. �94 Przyglądając się melodiom tej pieśni widzimy, że żmudzka melodia niejako zachowuje strukturę i formę hymnu, pozostaje również linia melodyczna. Jednak melizmatyka, ekspresyjny śpiew, swobodne oddychanie, zwolnienie i przyśpieszenie tempa zamieniają hymn w swoistą piosenkę ludową. Z chorału gregoriańskiego pozostaje tylko struktura i linia melodyczna. Natomiast rytm i równa melodyka polskiej melodii wskazują, że jest ona przystosowana do śpiewania w kościele, a nie podczas wyprawy czy marszu. Po dokładniejszej obserwacji widać, że linie melodyczne są takie same, lecz jednocześnie różne (ze względu na charakter muzyki). Pieśń Jezusa Judasz sprzedał wywodzi się z kręgu franciszkańskiego, na Żmudź przywędrowała ona z Polski przez Wilno, Kowno, Kretyngę, oraz bernardyńskie Telsze. Wariant melodii żmudzkiejl': ~... .~. . .r'· ··f· ~ -r--·"·"·-···~ -·j···r· . -~~-·'I··f·'············r·_ ~.······d ..... .::~::.::l· ._._' : .. , .. ..::.. :.....::.-.=-:::::.::=~-.-J:- :,-:'.:.-.::..--.-:~' ..,-:.' . .- ..... :.--::..-:.:.-.-.. .--.-- .-.----.- :.:.- .-.-:::::.-.-:::.-: ..: : :'-::'-:-'-.: - --._- _.. .--- - ---_ - ~ .. - _ _--_ •••••• ••. _ ,-- ._ •• - -_.. .____ _ ••••.••• •• ._--- • __ ._ ._ ••••• _--- --------~-- •• .' ._- - •• __ --• -- , __ •••••• __ __ 'o _ ••. __ - • •• - _ o •••• ••. __ __ •.• •• __ ~. ._ _ •• ,. r ':' ...••.....-:::----.: .. :::.::::-.: .:::.:: :: •.•-. . .-:: .....•.:•••...:' ..- :: :'- ' ' : .. : :.-'..::.: r .. ,-r .::..::...:.....j ~. ~~ "-"f ·::I·d:: r····.... :.::'..-:':'-~I'':fJ··---~: :.:....~-···:·1:···-::·:.--:::::_:·-· "'-"b: :J...-.--.._:: ..:~:. ---- Wariant Kalwarii Zebrzydowskiejl2 : 'J'.=-.:~.--::-:~·1·::iJ:-'-':.'::~:=-::~=::·=-~'-=·:.:-.a==:~='-=3 l' ··t··-····---\····· -'~=J ···~···I··l ~ ~. ··p~C:~ ..~:. ..-::: •.~i.-~~-----:::.-.:•.' •.::-=:::'-'.- ." -- .. - --.------_.-._----------------- :)1 ~.b.~ ... li J2 . J _ _ .•... j . ._. . A. Motuzas, jW., s. 74. A. Chadam,jw., s. 501. -------_.- . __ - ... ------_ ...... __ ···I·····j····· ······.··W·· . ". _.- -, ~ .. _ .. ...__ .. _ ... - -.--- ..-.----------------_. ---_.------"_.--- ····1 , ... �95 Widzimy, że melodie tej pieśni pod względem miarowej, wyraźnej rytmiki są zbliżone, co wpływa na ich specyfikę (przeznaczone do wykonywania w marszu). Dominującą cechą charakterystyczną melodyki żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę skok kwarty z drugiego stopnia harmonii na piąty, co jest bardzo podobne do litewskiej piosenki ludowej Gysta gaideliai ry/iuoja. A oto jej melodia33; .. , ._.__... -_ '-'-----f----._--------] . ---- --- -O----··::-D·::~::::-:D-···-~~~~-~::-::-~--=-..:.:._-._.~::.----- -'D--'.. ------. •• ..--. .-- _... -_ •• - - - • -, • --- --_... ..-- ----- ,---.-- -- -- o _ .. _-- ".-_. •• • - •••• __ • - Jj--_ ... '---1'-·-"'---" '--"-_··_'·_---'·_·· __ ·"---1"·---. :.:.::~= -_ ..-..--_.... __.. ---~'. ] . - . -.:: ~.: --~:"-'_-:-._-.::-..::::.... :_-::-J~::_.::::.._-_::._.=~.::_.. :.:..._ ._...._..::-:'. ._.. __ ••• •. __ •• .0'0- • ,_. ._ •• " ._ •• _. •• • __ •• _ •• _ ..••• _ •• _"_ • __ • ._., ••• , ._. '.,. .. - ------~. --ł~:'·-.~_._-----_._--_._..-V~---_·~--t-:----_·_---..-- Kolejna poddana badaniu pieśń to słynna sentencja - Stabet Mater do lorosa. Pieśń ta trafiła na Litwę przez Polskę jako Stała Matka Boleściwa z mnóstwem wariantów melodii. W śpiewnikach wchodzi ona w skład "Pieśni na Wielki Post", jednak nie ma jej w śpiewniku z Kalwarii Zebrzydowskiej. JJ A. Motuzas, temaićilł 1997, nr 2, s. 51. Kalvarijos Kalnlł giesmilł ki/me, w: TIltai, Klaipedos universitetas, �96 Do zbadania przedstawiamy żmudzki wariant melodii tej pieśni34: Wariant polskj35: Malowniczości obu pieśni przydaje falująca linia melodyczna. Dla żmudzkiej linii melodycznej pieśni charakterystyczne jest podnoszenie się o kwartę w górę, opuszczenie się i znów zgrabnymi falami lekko wznosząca się linia. Polska melodia jest sekwencyjnego typu, znacznie spokojniejsza, mniej w niej napięcia. To dwie różniące się charakterem, lecz zbliżone tonalnie i formalnie melodie. Pieśń O duszo wszelka nabożna Kalwarii Żmudzkiej w Gordachjest odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej na Litwie. Zalicza się ją do pieśni wielkopostnych. 34Tenże, Źemaićil/ Kalvarijos Kryźiaus ..., jw .. s. 74. Siedlecki,jw. S., 142. 35 J. �97 Wariant żmudzki pieśnP6 : _~ 1 ~ ----~------1t----j---------J-------------~~----§F--------=- -- --~------- -.:.~: ::---J---:-::~:--~::: ~:.-:::-~--::: --::.:::-::. -e---:- ", . - •. - __. _... o.. ••• 0> _ •. .. ._" ,...... 0_._ . ._.•....• ' .,_, .•' •• _ ••• •••• ___ , .__ _ __ .__....__ ..."._ ...,.. __ '_"_0 :=:=::::::--:~::.-=:~-:::'::-::f--'::-:~~-::::::.::=--------=:::::- ..~----::-::-.-~_ "." _ __. ,.•• ,•.• ~_. .•.. _.. _. __._____ .. ...._,~ ••. __ • ••,_".' __ . ., •••• ' ••. --------:I---:l-::--------------l--------J::..-~-- -o:\, -C-~------iiE.--------------- ---:,;._~ .... ----- •. _~_ •• _ ••.• , __ ••• ~3g~.--~. _-:= __ _-- -~:::.f~-----:--:=f~-==f::~:=.--·-·- -.::.-.:: --=-- -::-: -.::~ ~ Wariant polski3? : lłcj------------j-----'!'--~~~--~----~~-~rgł)~---·:.----=--F--.-.--::::. -----. --._~::--=t=------=-- ==. ~ -: ._._----_. -'--' -- _ ------ :::: ----.--- :-::--:--F--::: ~ -- ._ •• ---_.- _. ._. __ ,_,. o •• •• __ __ __ .. ._". __ .__ _-_._------- - _. __ •• Po przeanalizowaniu melodii, widzimy, że pieśń żmudzka rozpoczyna się i kończy drugim stopniem, jednak zamiast zwykle charakterystycznej w pieśniach występującej tonacji minorowej jest tonacja majorowa, natomiast polska pieśń - pierwszym stopniem. Są to więc dwie różne melodie, odzwierciedlające meliczne utwory danego kraju. 36 37 A. Motuzas,jw. A. Chadam,jw., 75. s. 175. S., �98 Inna pieśń - Któryś za nas cierpiał rany jest pieśnią wielkopostną, która w XVI wieku była przetłumaczona z języka polskiego i śpiewana w bernardyńskich kościołach Litwy38. Żmudzka melodia tej pieśni39: lF'c =-J=~---=;J=~=c=I j:~---r~~FT------~--~~~-t--r-~--=I=r-==-I--==U :Jc~~-.J==± -~ff!~--------__--~-.:__ .~~.--=~_: --~~...-==~_:::-==~_:: ~-~----..------- ..~.-::===:::==--..:: ·--··~--··-·----~----~--F-------·--------~ ~r·····--_-------..----1~-----.---------~::-::--- =:-::==_::=---:_::::~-:_-=:::_:::--=:-:::=~-~-::-:~~o::: - - __ o __ •• ~ __ •• •• • __ ••••• ----- --_._---- ----------_._-----~_._-_. ---------~---_.- ----------- ~------• .~ • • ~_. - ------ --..--------------.--------------r------------ ------ i:...-.-;.1-..:. ..._-_.-.---_---...-..-....J_ -.---.-·--------·-1'-- - :-:~=:-.- -~- :---.---.=. t------J..·:--···--··.-E.~·-_.-...--~-- --- .. -~ ..--.. --::31 ~~~--:-:r:::::::=~=:::~::{::-~:::::-=:==:: =::-~~::-=:---=r=---=:~I= -- -:~=~:= :=='::-"':~:=:~3 .-~- ..-.-·f--- =~:: -.--.---.-r=-... -4_--.-. --~--.-.-. --~-- ~-=::--..---------F·::'-..:----~. ~-----::ł~---------~--------. ~-...----.----=] :-~-==~iJ=--~~-::=:: =::::~====-3--:- ..:: -:::~~==-=:---=.-3 - • __ • __ • •. _ •.• •••••• _ •.• r .••• 0. _~ ._. • • •• • •••• _ ._, __ ~ __ ._ •• •. ~'. _ =---==F-~-=: :-3='-::=::-':::-=:-==:;i~~ t:\ ::::1~:~-:::::::----~--..::----- - ----.--. ~---.----~-,.----_ ..,--.--.~-----,._ ..=-=ł=~~-----._e= :==t.I .-._~------------...-.-----~----.------.-.-. - .-.-.--------r-----·-------------·-·--·-~~ Polskie melodie pieśni Któryś za nas cierpiał rany40, I melodia: 38 Joanes de Komorowa, Memoriale Ordinis Fratrum Minorum, w: Monumenta Poloniae, t. V, Warszawa 1961, s. 258. 39 A. Motuzas,jw., s. 75. 401. Siedlecki,jw., s. 124. �99 II melodia: Cechą dominującą w melodyce żmudzkiej jest przygotowany przez sekundę skok kwarty z drugiego stopnia skali na stopień piąty. Uważa się, że praktykując te modlitwy, powstała "Litania do Wszystkich Świętych", według wzoru której powstały późniejsze, obecnie znane litanie. W Rzymie tę litanię śpiewali pielgrzymi w czasie procesji. Tak działo się w Wigilię Świąt Wielkanocnych, podczas obrzędów chrztu, święceń diakonów i księży, obrzędów poświęcenia kościoła, oraz podczas uroczystych ślubów zakonnych41 • ~apież Pius V (1566-1572) ustalił ostatni jej wariant i wskazał, kiedy należy ją śpiewać42• Można sądzić, że na Litwie była ona znana już w pierwszych stuleciach chrześcijaństwa, a ta tradycja nabożeństwa przywędrowała wraz z jednym z działających w Polsce zakonów. Tego mogli dokonać franciszkanie i dominikanie, którzy na Litwie propagowali szczególnie kult świętych. Melodia Litanii do Wszystkich Świętych w Kalwarii w Gordach43: Polska melodia44: A. Motuzas, 2emaićilłKalvarijos Kalnlł giesmi/ł. .. ,jw., s. 54. Lexikonfiir Theologie und Kirche, Bd. 1. Verlag Herder, Freiburg 1957, s. 350. 43 A. Motuzas, 2emaićill Kalvarijos Kryźiaus kelilJ...,jw., s. 77. 441. Siedlecki,jw., s. SIO. 41 42 �100 Obie są zaliczane do melodii starych, które przeszły z tradycji śpiewów chorału gregoriańskiego. Cechują się one szczególną strukturą metrorytmiczną· Rytm żmudzkiej melodii jest swobodny, ponieważ regulowany jest on według tempa procesji i charakteru wykonania. Dla rytmu polskiej melodii charakterystyczne są stałe złożone wzory rytmiczne. Jest tutaj obecne swobodne połączenie ze swoistą figurą rytmiczną. Wzór metrum i rytmu melodyki polskiej nie występuje w melodyce litewskiej. Po przyjrzeniu się tekstom modlitw i pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej widzimy, że wszystkie one są polskiego pochodzenia. Wszystkie te modlitwy i pieśni (z wyjątkiem kilku) zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, były związane z jakimś konkretnym okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego. Większość z nich śpiewano podczas Wielkiego Postu i Wigilii Świąt Wielkanocnych, co potwierdza postawioną tezę, że wspomniane modlitwy i pieśni nie powstały specjalnie dla Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej, lecz zostały zaczerpnięte z różnych modlitewników oraz śpiewników i przystosowane lub po prostu przeniesione do tradycji nabożeństw Drogi Krzyżowej. Zauważamy, że spośród wspomnianych ośmiu pieśni Drogi Krzyżowej Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej pięć z nich łączy wspólny tekst: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze. Boże wszechmogący, Zdrowaś Maryja, Jezusa Judasz sprzedał, O duszo wszelka nabożna. Pozostałe trzy pieśni (Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany oraz Litania do Wszystkich Świętych) są spotykane tylko w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i nie ma ich w Kalwarii Zebrzydowskiej, znajdujemy je jednak w polskich śpiewnikach liturgicznych. Po przeanalizowaniu linii melodycznych tych modlitw i pieśni widzimy, że obie Kalwarie łączy tylko jedna melodia. Jest to melodia pieśni: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. Melodie pozostałych pieśni oraz Litanii do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje własny kraj. Potwierdza to wysuniętą w pracy hipotezę, że tylko niewielka część melodii pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach została zapożyczona od Polaków. Większa ich część nie jest dziełem kompozytorów czy znawców muzyki, lecz ma charakter "ludowy", o swoistym, żmudzkim charakterze, z motywami wziętymi z piosenek ludowych. Muzyka instrumentalna Konkretne obrzędy oraz zwyczaje religijne, szczególnie podczas odpustów, zawsze są związane z dźwiękowym ich wyrażaniem, tj. pieśniami i muzyką instrumentalną. Zawojowały one wszystko: kościoły, kaplice, Drogi Męki Pańskiej, wzgórza i lasy. W Kalwarii Zebrzydowskiej już od 1630 roku przy ob- �101 dchodzeniu Dróg Krzyżowych pątnikom wtórowała kapela muzyczna, natomiast porządku procesji doglądał oddział wojskowy, który przy kaplicach za pomocą dział dawał sygnały. W 1846 roku w Kalwarii Zebrzydowskiej zwiększyła się liczba kapel. Opiekę nad nimi sprawowało wyższej rangi duchowieństwo, zaś od 1939 roku założone tam Seminarium Duchowne45. Analizując muzykę instrumentalną Kalwarii Zebrzydowskiej, staje się jasne, że ona także przywędrowała na Litwę z Polski. W 1525 roku bernardyni wileńscy pierwsi zaczęli prowadzić procesje z katedry (lub któregoś innego kościoła w mieście) do kościoła bernardyńskiego, przy wtórze instrumentów muzycznych. Później to najpopularniejsze święto zaczęli organizować również jezuici. O szczególnej popularności tych procesji mówi także fakt, że w 1614 roku jezuita wileński W. Bartoszewski wydał nawet oddzielną publikację, podobną do scenariusza, przeznaczoną na te święta. W publikacji przedstawiona jest wielka różnorodność instrumentów: puzony, kornety, bombardy, cytry, lutnie, przenośne organki, miedziane bębny46. Kościół za pomocą muzyki dążył do wzbudzenia u ludzi silniejszych uczuć religijnych. O tej tendencji świadczy przewaga dętych instrumentów muzycznych, powodujących silniejsze efekty i swoistą egzotykę. Poszukiwano także innych efektów dźwiękowych, zwracając uwagę na umiejscowienie kapel. Zwołujący trąbił ze schodów ratusza, a później przy każdej bramie murów miasta. Poszczególne cechy rzemieślnicze i bractwa kościelne posiadały własnych trębaczy i grających na bębnach. Wszyscy uczestniczyli w uroczystościach miejskich, uroczystych procesjach Drogi Krzyżowej oraz pogrzebach itp. Głośne dźwięki trąbek i bębnów były tolerowane przez prefektów różnych kongregacji; nawet nakazywano grać na tych instrumentach. Zastosowanie głośnych, efektownych dętych instrumentów muzycznych nie było dziełem przypadku czy zachcianką jezuitów. Było to znakiem ówczesnej epoki. Mieszczanie za pomocą trąbki byli wzywani do wysłuchania postanowień, przepisów wydanych przez magistra czy wyroków sądowych. Na przykład wykonawców kapeli rozdzielano i rozsyłano na wzgórza czy inne wzniesienia, natomiast kapela Wileńskiej Akademii w czasie największych świąt grała najczęściej we wznoszącej się nad Starówką dzwonnicy kościoła św. Jana47. To wskazuje, iż tradycja ta poszczególnym zakonom nie była obca i mogła wywodzić się z biblijnych źródeł. Pierwsze źródła pisane świadczą, że w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach już w1644 roku podczas procesji brzmiały instrumenty muzyczne48. A. Chadam,jw., s. 23-24. W. Bartoszewski, Pobudka na obchodzenie nabożne (...), Wilno 1614, s. 614. 47 A. Motuzas, temaićil{ Kalvarijos Kryźiaus kelil{...,jw., s. 66. 4" A. Motuzas, Liaudies muzikos instrumentai temaićil{ Kalvarijos Kalnl{ giesmese, w: Liaudies kultura, 1991, nr 3, s. 28. 4S 46 �102 W książce jezuickiej Annuae Literra S. Iesu z 1618 roku znajdujemy wzmiankę, że "Ochrzczeni Żmudzini, stawszy się chrześcijanami, przejęli przez wajdelotów stosowane instrumenty muzyczne: gęśle, cymbały, trąbki i trąby drewniane. W czasie pierwszych procesji podczas nabożeństw grali gęślarze i trębacze''49. Wąska amplituda melodyczna pieśni w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz prymitywne możliwości techniczne litewskich ludowych instrumentów muzycznych, których naturalny ciąg dźwiękowy nie przewyższa ambitusu, pozwoliły ładnie wzajemnie współbrzmieć. Za pomocą muzyki wspomnianych instrumentów starano się wzbogacić i urozmaicić także inne uroczystości. Opis jednej z takich uroczystości jest znany z Kolegium Jezuickiego w Paszauszach. Mówi się tam o tym, że w 1728 roku podczas uroczystych procesji uczestniczyła orkiestra z czterema parami bębnów. Wśród grających instrumentów muzycznych w czasie procesji wymienia się klarnety (litus)50. Trudno określić, co w tym okresie oznaczała wspomniana nazwa instrumentu muzycznego "litus". Mógł to być nie klarnet, lecz podobny do niego wojskowy czy sygnalizujący myśliwski instrument dęty, przypominający róg51. Bardzo możliwe jest zastosowanie takiego dziwacznego instrumentu, ponieważ w tym okresie litewscy bojarzy, szlachta, wzorując się na polskiej szlachcie, zaczęła zakładać kapele wojskowe, inaczej nazywane janczarskimi (myśliwskimi), które charakteryzowała niezwykłość, egzotyczność. Często nawet ubiór i instrumenty takich muzykantów odzwierciedlały cechy kultury ludowej. To wskazuje, że już pod koniec XVIII i na początku XIX wieku dawne instrumenty muzyczne regionu żmudzkiego wymieniane były przez miedziane dęte instrumenty muzyczne, które stanowiły podstawę pierwszych tworzących się orkiestr trębaczy i kapeli: "Wchodzący do miasteczka (Kalwarii Żmudzkiej w Gordach - uwaga autora) młodzieńcy grali na liściach paproci, bili w bębny, dęli w trąby i strzelali ze strzelb, starcy wraz z kobietami śpiewali i pokrzykiwali, ponieważ im głośniej i hałaśliwiej która gromada do miasteczka weszła, tym większy szacunek zyskiwała"52. tym, iż w Żmudzkiej Kalwarii w Gordach brzmią instrumenty muzyczne podczas Drogi Krzyżowej na dworze oraz w tamtejszym kościele, świadczą również po polsku napisane źródła historyczne: "Grzmią trąby, bębny, i organ w kościele Żmudzi ..."53. Przedstawione informacje o używaniu instrumentów muzycznych podczas procesji drogi Krzyżowej w kościele i na dworze w Kalwarii Żmudzkiej w Gor- ° 49 A. Matuzas, ŹemaiCiIl Ka/varijos Kryziaus ... , s. 64. so Tamże, s. 67. SI S2 S] C. Sachs, Historia instrumentów muzycznych. Warszawa 1975, s. 304-305. A. Matuzas,jw., s. 64. Festyna Wie/kie Ka/waryi na Żmudzi. Opoviadnies Karoliny Proniewskiej, Wilno 1856, s. 15. �103 dach pozwalają potwierdzić założenie, iż wtórowanie pieśniom za pomocą instrumentów w kulturze żmudzkiej jest odzwierciedleniem kultury polskiej. Przeprowadzone badanie wykazało, że tradycja chrześcijaństwa, która przywędrowała z Polski razem z wtórującą pieśniom muzyką instrumentalną, nie była obca Żmudzi z okresu przedchrześcijańskiego, ponieważ istniała już w pogańskiej kulturze religijnej. W odróżnieniu od innych biskupstw na Litwie, hierarchowie biskupstwa żmudzkiego nie byli kategorycznie uprzedzeni do żmudzkich instrumentów sprzed okresu chrześcijańskiego, które powoli zaczęły ustępować miejsce akademickiemu instrumentarium miedzianych trąb. Nie udało się odnaleźć materiałów o polskich ludowych instrumentach muzycznych występujących w muzycznej kulturze Kalwarii Zebrzydowskiej. Wnioski Uogólniając spostrzeżenia poczynione podczas badań, można wysunąć wnioski, które przedstawiają wzajemne podobieństwa i różnice Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej. Podobieństwa: l. Praktyka muzykowania podczas Drogi Krzyżowej w Kalwarii Żmudzkiej w Gardach przywędrowała na Litwę z Polski. 2. Po przeanalizowaniu wspólnych dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej modlitw i pieśni widzimy, że wszystkie teksty literackie posiadają konkretnych autorów, tj. są napisane przez jezuitów, dominikanów i oczywiście, najczęściej przez zakony franciszkańskie, ponieważ one chroniły Drogę Męki Chrystusowej w Jerozolimie i były twórcami oraz wielbicielami kultu Męki. Wspólne są modlitwy z tych obrzędów: "Ojcze nasz"; "Zdrowaś Mario" oraz "Chwała Ojcu", aklamacje i odpowiedzi. 3. Linie melodyczne aklamacji i odpowiedzi "Kłaniam się Tobie"; "Zmiłuj się nad nami, Boże", lub "Zmiłuj się nad zmarłymi, Boże" i "Amen", oraz modlitwy "Módlmy się", pieśni Zdrowaś, Maryja i Litanii do Wszystkich Świętych są pokrewne łacińskiemu gregoriańskiemu stylowi muzyki kościelnej. 4. Teksty następujących pieśni są wspólne dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie, Ojcze, Boże wszechmogący, Zdrowaś, Maryja, Jezusa Judasz sprzedał i O duszo wszelka nabożna. 5. Teksty pieśni Stała Matka Boleściwa, Któryś za nas cierpiał rany, oraz Litania do Wszystkich Świętych są wspólne z polskimi śpiewnikami liturgicznymi. 6. Wspólną melodię z polskimi ma pieśń: Rozmyślajmy dziś wierni chrześcijanie. �104 7. Miedziane dęte instrumenty brzmiące w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach są odzwierciedleniem polskiej kultury religijnej. 8. Jednym z podstawowych wspólnych cech tych pieśni jest to, że wszystkie one spełniają następujące kryteria ludowości, mianowicie: ustna forma przekazu, anonimowość, warianty, związek z obrzędami i kultem, który wpłynął na ich długowieczność. Badanie także wykazało, że wszystkie pieśni, z wyjątkiem Zdrowaś, Maryja, zanim stały się pieśniami kalwaryjskimi, najpierw były związane z konkretnym okresem kalendarzowym Kościoła katolickiego (większość z nich z Wielkim Postem i Wigilią Świąt Wielkanocnych). To także potwierdza wysuniętą przez nas tezę, że pieśni te nie powstały specjalnie dla Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, lecz zaczerpnięte zostały z różnych polskich śpiewników, przeznaczonych do wykonywania w okresie Wielkiego Postu, i zostały przystosowane do obrzędów obchodzenia Kalwarii Drogi Krzyżowej. Różnice: 1. Kalwaria Żmudzka w Gordach od początku swego istnienia była pod pieczą dominikanów, natomiast Kalwaria Zebrzydowska - bernardynów. 2. Ważne miejsce w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach zajmują instrumenty ludowe. Pieśń Jezusa Judasz sprzedał śpiewana w Gordach posiada motywy litewskiej ludowej piosenki Gysta gaideliai. 3. Melodie pieśni Ojcze, Boże wszechmogący, Zdrowaś, Maryja, Jezusa Judasz sprzedał, Stała Matka Boleściwa, O duszo wszelka nabożna, Któryś za nas cierpiał rany, Litania do Wszystkich Świętych (Litania na nabożeństwa błagalne) Kalwarii Żmudzkiej w Gordach i Kalwarii Zebrzydowskiej są swoiście autentyczne i każda z nich reprezentuje swój kraj. 4. Pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach nie były specjalnie tworzone, lecz przystosowane do tradycji obchodzenia 19 stacji kaplicznych, w Kalwarii Zebrzydowskiej do tradycji obchodzenia 50 stacji kaplicznych. To potwierdza wysuniętą w pracy hipotezę, że tylko niewielka część melodii pieśni śpiewanych w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach jest zapożyczona od Polaków. Większa ich część jest "ludowa", ze swoistymi, typowo żmudzkimi motywami piosenek ludowych. Pieśni są typowe dla kultury polskiej. Najprawdopodobniej wpływ na to mieli działający w Polsce franciszkanie i dominikanie, którzy dla tych obrzędów obchodzenia stacji postawili następujące wymagania, "by było więcej pieśni, aniżeli ciszy". Dlatego praktyka tych nabożeństw była realizowana tylko razem z pieśniami. Jak wskazuje badanie, zarówno w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach, jak i w Kalwarii Zebrzydowskiej większość melodii pieśni została skomponowana przez anonimowych twórców ludowych. Są to autentyczne religijne, związane z pewnym okresem utwory ludowe, stanowiące wyraz osobistych przeżyć. Pieśni i melodyka w Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz w Kalwarii Zebrzydow- �105 skiej są starsze niż same Kalwarie. Zupełnie nic nie wiemy o większości autorów melodii tych pieśni i naj prawdopodobniej nigdy się nie dowiemy. Praca ta wskazuje, jak bogata i malownicza była gama melodyczna pieśni Kalwarii Żmudzkiej w Gordach oraz Kalwarii Zebrzydowskiej. Młodsze pokolenie powinno zrozumieć, co kiedyś pojęli stojący przy źródłach Kalwarii, że oni również powinni stare pieśni chronić, kultywować i przekazywać następnym pokoleniom nie tylko poprzez ustny przekaz, jak to czynili nasi dziadowie i ojcowie, ale także poprzez badania i różnorodne formy ich propagowania. Alfonsas Motuzas THE MUSIC OF THE SAMOGITIAN CALVARY AND ZEBRZYDOWSKA CALVARY. SIMILARITIES AND DIFFERENCES (Summary) The article aims to reveal the connections and differences in the music of Samogitian Calvary and that of Zebrzydowska Calvary, on the basis of published Catholic religious ethnomusical materials collected during various expeditions. The objects of the research are: l) Samogitian Calvary prayers, songs, and the musical instruments used in the rituals, 2) Zebrzydowska Calvary prayers, religious songs and the rituals. Casting ethnomusicologicallight on the piety rituals we must compare them with the rituals existing in the neighbouring countries, where the tradition was alive or perhaps it could have originated from there. This is why present day research is new and original in the European religious ethnomusicology. This article is like a mirror, showing the richness and colourfulness of the melodical scale of the religious songs of Samogitian and Zebrzydowska Calvaries. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da2f839013590c8d602ebe5517367018.pdf 72d1cbb722a697935aa535c7d3a3b46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6174 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Kirgizja małżeństwo porwania kobiet Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5759 Title A name given to the resource Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.263-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mroczkowska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 JOANNA MROCZKOWSKA Instytut Badań Interdyscyplinarnych Artes Liberales Uniwersytet Warszawski KIRG ISKIE M AŁŻEŃSTW A PRZEZ PORW ANIE DO ŚW IA D C ZEN IE CZASU, KO LEK TY W N O ŚC I I PRZEM OCY Wprowadzenie Turysta czy podróżnik, planując podróż do danego kraju, sięga przeważnie po przewodniki i zapoznaje się z podstawowymi informacjami na stronach inter­ netowych. Jeśli zamierza odwiedzić Kirgistan1, napotka zdjęcia gór i opisy ko­ czowniczych tradycji tego kraju. Przewodniki zachęcają do pobytu w jurcie czy do odbycia górskich wędrówek. Możemy przeczytać informacje o burzliwych wydarzeniach politycznych, niedawnych rewolucjach i rodowych układach. Wśród tych wstępnych wiadomości, które prezentuje się potencjalnemu turyście, są i wzmianki o pewnym zwyczaju przedstawianym diametralnie różnie: jako ginąca lub odradzająca się tradycja. Jest to - spotykany również w Kazachstanie, Uzbekistanie, a w nieco odmiennej formie także w Chinach - zwyczaj porywania kobiet. Udokumentował go Peter Lom w filmie Ala Kachuu: Bride Kidnapping12, wyświetlanym między innymi w programie Discovery, pokazywanym też w Pol­ sce podczas przeglądu filmowego Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka „Prawa człowieka w filmie”. Stąd właśnie dowiedziałam się o tym zjawisku i o jego złożoności. Porywanie kobiet w Kirgistanie służy zdobyciu żony. Zwyczaj ten opisywany jest przez niektórych jako pewna forma obrzędu weselnego czy gry, przez innych jako dramat kobiety, przejaw przemocy łamiącej prawa człowieka. Charaktery­ styczne jest natomiast to, że Kirgizi m ówią o nim jako o „tradycji” czy „oby­ czaju”. Współczesne kirgiskie media niejednokrotnie opisują porwania, które są skądinąd, przynajmniej oficjalnie, potępiane i penalizowane przez państwo. W niniejszym artykule analizuję pewne aspekty tego kontrowersyjnego zwy­ czaju. Jest on niezwykły ze względu na częstość występowania; ponadto praktyka ta, choć oceniana negatywnie przez dużą część kobiet, w skali społecznej należy 1 W latach 60. XIX w. tereny dzisiejszego Kirgistanu dostały się pod wpływy, a następnie pano­ wanie rosyjskie, a po rewolucji październikowej weszły w skład Związku Radzieckiego. W 1991 roku Republika Kirgiska uzyskała niepodległość. 2 Tytuł oznacza, po kirgisku oraz po angielsku, „porwanie panny młodej”. �264 Joanna Mroczkowska do akceptowalnych zachowań prowadzących do zawarcia małżeństwa. Według danych Russella Kleinbacha, około połowa wszystkich kirgiskich małżeństw za­ wierana jest poprzez porwanie. Z tych porwań około dwie trzecie następuje bez zgody dziewczyny (Kleinbach, Salimjanova 2007: 217-233). To wszystko spra­ wia, że porwania są zagadnieniem prowokującym wiele pytań. Nie podejmuję się całościowej analizy zjawiska, nie mogę też przedstawić wy­ czerpująco zróżnicowanych okoliczności i uwarunkowań porwań w Kirgistanie3. Staram się natomiast opisać to, co uważam za trzy kluczowe współrzędne porwań: ich aspekt czasowy, kolektywność oraz przemoc. Terenem moich badań, których wyniki są podstawą tego opracowania, była północ Kirgistanu: miejscowości Tałas, Czołpon-ata (położona nad jeziorem Issyk-kul) oraz stolica kraju - Biszkek4. W Republice Kirgiskiej językiem rosyjskim posługuje się do tej pory większa część ludności. Nawet Kirgizi często lepiej niż kirgiskim władają językiem rosyjskim, co pozwoliło mi na przeprowadzenie badań właśnie w tym języku5. Ogólna charakterystyka zjawiska porwań we współczesnym Kirgistanie Terminy używane do opisania porwań Rozmawiając w języku rosyjskim, nigdy nie spotkałam się z określeniem „porwanie” (ros. pohisenie). Słowo to usłyszałam w trakcie moich badań tylko raz - podczas rozmowy z pracownikiem fundacji zajmującej się w alką z porwa­ niami. Użyte ono było wtedy jako kalka z artykułów o prawach kobiet, słowo 3 Z braku miejsca oraz dla zachowania klarowności wywodu ograniczę się tutaj do wymienienia kilku ważnych publikacji dotyczących zjawiska „małżeństw przez porwanie” na tym terenie. Opis tego zwyczaju oparty na przekazach historycznych znaleźć można w pracy klasyka etnografii kirgiskiej, S. Abramzona (1990: 245 i n.). L. Handrahan opisuje zjawisko tak z perspektywy historycznej, jak i współczesnej (Handrahan 2000, 2004). Na szczególną uwagę zasługuje obszerny artykuł C. Werner (2004), poświęcony analogicznemu fenomenowi na sąsiadujących z terenem moich badań obszarach południowego Kazachstanu. 4 Badania prowadziłam w czerwcu i lipcu 2005 r. w ramach stażu naukowego, ufundowanego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, związanego z projektem badawczym „Współcześni miesz­ kańcy Kirgistanu”. Możliwe były one również dzięki pomocy Fundacji Universitatis Varsoviensis oraz Koła Naukowego Studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskie­ go. W oparciu o wyniki badań napisałam pod kierunkiem prof. Jerzego S. Wasilewskiego pracę magi­ sterską obronioną w Instytucie Etnologii i Antropologii UW w 2009 r. 5 W czasie rozmów posługiwałam się także ważniejszymi terminami w języku kirgiskim, które odnotowuję w niniejszym artykule. Wszystkie słowa w oryginale zapisywane cyrylicą - czy to rosyj­ skie, czy kirgiskie - transliteruję przy użyciu międzynarodowej normy ISO 9 (http://www.iso.org/ iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=3589). Norma ta została przyjęta jako Polska Norma PN-ISO 9 obowiązująca od 1 lutego 2000 r.: Transliteracja znaków cyrylickich na znaki łacińskie. Języki słowiańskie i niesłowiańskie (zob. http://so.pwn.pl/zasady.php?id=629694). �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 265 z języka oficjalnego. W rozmowach z Kirgizami słyszałam raczej eufemizm „kraść” (kraza nevestki, u Kirgizov kradut devuśki itp.). Porwania kobiet nazywa się w języku kirgiskim (kyz) ala kaćuu. Czasownik al- oznacza „brać”, „wziąć”, na przykład algan to dosłownie „wzięty”, „wzięta”, co również oznacza „mąż”, „żona”, a wyrażenie kyz al- - „brać dziewczynę” - pokrewne jest naszemu „brać za żonę”6 (Udahin 1999: 43, 476). W dokładnym tłumaczeniu samo słowo kaćuu to imiesłów i bezokolicznik pochodzący od słowa kac-, które oznacza „uciekaj”, „unikaj” (Udahin 1999: 362). Funkcj onuj ąrów nież wyrażenia takie, j ak alyp kac-, czyli „wziąwszy uciekać” lub ala kaćty kyl, czyli dosłownie „uciec po zabraniu”. Te wyrażenia w słowniku kirgisko-rosyjskim tłumaczone są terminem umykał’, który oznacza „porwać na­ rzeczoną w celu zawarcia małżeństwa”, oraz utasit’, oznaczającym między inny­ mi „porwać”, „zabrać”, „zaciągnąć kogoś siłą”, a potocznie - „wykraść” (Udahin 1999: 361). A zatem wyrażenie ala kaćuu sugeruje: po pierwsze, zabieranie komuś cze­ goś, odebranie własności, po drugie - szybkość i tempo, i po trzecie - oszustwo i spryt. Mówi ono bardzo dużo o znaczeniach przypisywanych porwaniu i jest ważne dla zrozumienia tego fenomenu. Słowo „ukraść”, tak popularne (w języku rosyjskim) dla określenia tego zwyczaju, jest jego uproszczeniem, które zawęża znaczenie do jednego tylko aspektu - odebrania „własności”, czyli dziewczyny, jej rodzicom. Akt uprowadzenia Porwanie służy zawarciu małżeństwa, jego przebieg jest podporządkowa­ ny głównie celowi, którym jest zdobycie żony, tym samym nie zawsze można mówić o pewnej stałej „rytualizacji” tej tradycji. Porwaniem może bowiem być umówione w tym celu spotkanie z dziewczyną i wspólna przejażdżka samocho­ dem do niespodziewających się niczego rodziców przyszłego pana młodego. Może nim być także zaplanowane przez mężczyznę i jego kolegów uprowadzenie dziewczyny, na którą w jego domu czeka już przyszła teściowa, nowa rodzina, a często również mułła (kirg. moldo). Nie można więc mówić o „wersji idealnej” czy też o scenariuszu porwania, można natomiast spróbować opisać najczęściej występujące sposoby uprowadzenia i wyodrębnić pewne najczęściej pojawiają­ ce się elementy. Warto zauważyć, że warstwa znaczeniowa „małżeństwa przez porwanie” jest niejednokrotnie pewnym przeformułowaniem lub zapożyczeniem z o wiele bogatszych znaczeń obrzędu towarzyszącego małżeństwu bez porwania (za zgodą rodziców obydwojga oraz samych młodych). 6 Słowo k yz znaczy: dziewczyna, panna, narzeczona, panna młoda (Udahin 1999: 152, 476). �Joanna Mroczkowska 266 Porwanie, w jego wersji „nieumówionej”, polega na uprowadzeniu dziew­ czyny przez chłopaka - potencjalnego pana młodego. Przeważnie planuje on je wcześniej, najczęściej z kolegami, ale często również z całą rodziną, która sama namawia syna, by wreszcie znalazł sobie żonę. Co interesujące, w wielu przypad­ kach osobą, która najbardziej obstaje przy porwaniu, jest matka chłopca, która sama w przeszłości mogła być ofiarą porwania. Zazwyczaj inicjatorem jest rodzina, bardzo rzadko chłopak. I przede wszystkim, zazwyczaj matka. Bo matce zależy, żeby jej obowiązki wykonywała synowa (N.A., kob., ok. 351., Biszkek). W samym akcie uprowadzenia mężczyźnie pom agają najczęściej jego kole­ dzy, rzadziej krewni, a jeszcze rzadziej krewne lub koleżanki. Nie wypada, aby mężczyzna już żonaty uczestniczył w tym przedsięwzięciu; jest to raczej sprawa kawalerów. Chociaż zazwyczaj w porwaniu nie biorą udziału dziewczęta, chło­ pak nieraz zabiera swoją kuzynkę czy koleżankę, by podkreślić, że ma dobre, poważne zamiary, by zmniejszyć strach swej „narzeczonej” lub po prostu - „by było jej raźniej”. Opowiadano mi również o przypadkach, gdy koleżanka (pory­ wacza lub dziewczyny) pomagała w uprowadzeniu, oszukując potencjalną pannę młodą, na przykład prosząc ją, by wyszła na chwilę na ulicę. W ogólnym zarysie porwania opisywane były przez moich rozmówców na­ stępująco: Dziewczyna zostaje porwana najczęściej z ulicy, gdy wraca ze szko­ ły, z zajęć na uczelni albo z pracy. Na ulicy podchodzi do niej kilku młodych mężczyzn i siłą wciąga do samochodu, którym przyjechali. Równie częste bywa oszukanie dziewczyny, na przykład propozycją podwiezienia lub umówieniem się z nią na wspólne odwiedziny u znajomych, które faktycznie okazują się po­ rwaniem. Do uprowadzenia wykorzystuje się samochód chłopaka lub jego kole­ gi, ale nierzadko wynajmuje się w tym celu taksówkę. Należy dodać, że bardzo często porwanie dokonywane jest pod wpływem alkoholu, co jednak nie oznacza, że w takim stanie podejmowana była o nim decyzja. W domu porywacza Dziewczynę zawozi się do domu rodziców chłopaka lub jego krewnych. Tam zazwyczaj oczekuje na nią jego rodzina. Krewne porywacza przekonują dziewczynę, by zgodziła się zostać jego żoną, a kandydatka na teściową próbuje nałożyć jej na głowę białą chustkę, która jest znakiem zgody na małżeństwo. O dziewczynie, która pogodzi się z losem i po­ stanowi zostać w domu porywającego, mówi się: „dała sobie założyć chustkę” (Udahin 1999: 261). Do domu przyszłego męża dziewczyna powinna wejść już w chustce - w praktyce jednak bardzo często dopiero w domu udaje się nakłonić �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 267 dziewczynę do jej założenia. Kolor chustki ma oznaczać czystość dziewczyny, sama chustka znamionuje natomiast kobietę zamężną, ale nie tylko - jest bo­ wiem również symbolem szacunku, jaki młodzi obowiązani są okazywać star­ szym. Nierzadko można zaobserwować w miejscach publicznych dwie kobiety - teściową i synową - z których tylko młodsza nosi chustkę. Nałożenie chustki oznacza więc również zgodę dziewczyny na podporządkowanie się swojej teś­ ciowej i rodzinie. Zanim ona przestąpi próg domu swojego narzeczonego, powinna wyjść z domu teściowa i nałożyć jej chustkę. A potem, zanim panna młoda wejdzie jeszcze, teś­ ciowa wynosi takie topione masło - obowiązkowo tym topionym masłem częstuje swojąprzyszłą synową. To znak tego, żeby życie było jak masło. Jak masło dobre. Tak, koniecznie częstuje teściowa tę przyszłą synową topionym masłem i zakłada jej białą chustkę, właśnie żeby życie było u nich białe, żeby wszystko było w po­ rządku (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Każda kobieta kirgiska ma w domu dziesiątki chustek; jest to najbardziej popularny prezent, jaki można kobiecie podarować przy każdej właściwie oka­ zji7. Jedna z moich rozmówczyń opowiedziała mi, jak ą przywiązuje się do nich wagę: Babcie, wiesz, ile mają chustek?! I 100 mogą mieć! Jak starsze babcie umierają, to w jurcie się te wszystkie chusty kładzie. Jak ma córki, to im się część daje, po 10 może. A tak to pozostałe się kładzie. Że ona taka była, ta babcia (D.S., kob., ok. 301., Tałas). Wypowiedź ta pokazuje, że chustki stanowią swego rodzaju symboliczną walutę kobiety. Ich ilość świadczy o tym, „jaka to była kobieta”. Tak jak córki dziedziczą po matce pewne cechy charakteru czy umiejętności, tak dziedziczyć m ogą również, po jej śmierci, część tego „kapitału”. Dodać trzeba, że podczas ceremonii ślubnej goście również ofiarowują pannie młodej chustki. Im liczniej­ sza i bardziej wpływowa jest rodzina oraz im więcej osób zaproszonych jest na wesele, tym więcej chustek uzbiera panna młoda. W tym kontekście, nałożenie młodej dziewczynie chustki staje się wyraźnym znakiem jej wejścia do nowej rodziny. Fakt, że chustka nakładana jest właśnie przez kobiety z tej rodziny, świadczy, iż przyjmują one dziewczynę do swego grona. Jest to przejście w zupełnie nowy świat: w świat życia mężatki, w świat innej rodziny i innych kobiet. 7 Chustki noszone przez kobiety w Kirgistanie bardzo przypominają te spotykane dawniej w pol­ skich wsiach - są kolorowe, z cienkiej lub trochę grubszej tkaniny, nieraz z frędzlami, zwykle z nadru­ kowanymi wzorami, często kwiecistymi na czerwonym tle. W sklepach z pamiątkami sprzedaje się je jako typowo kirgiskie. �Joanna Mroczkowska 268 Po nałożeniu chustki porwana dziewczyna zasadniczo powinna zostać już w domu porywacza. Nawet ta, która nie akceptuje zaistniałej sytuacji, ma już małe możliwości jej zmiany. Dlaczego porwane zostają? Porwana dziewczyna, która odejdzie z domu porywacza, przynosi w ielką hań­ bę swojej rodzinie głównie dlatego, że ludzie będą mówić już o niej jako o tej, która „pobyła z mężem”. Jej szanse na powtórne zamążpójście będą mniejsze. Do tej pory zdarzają się przypadki, że rodzina, z której pochodzi porwana, nie przyj­ muje jej do siebie z powrotem. Jest to pierwszy powód, dla którego decydują się one zostać z porywaczem. Kolejny to presja wywierana na dziewczynę przez ro­ dzinę chłopca. Zbierają się wokół niej jego starsze krewne, które zapewniają, że taki jest właśnie los kobiety, że one doświadczyły kiedyś tego samego. Starają się też przekonać j ą do małżeństwa, obiecując, że w tym domu będzie jej dobrze8. „Modelowe” porwanie, według słów moich rozmówców, powinno odbyć się bez ranienia czy krzywdzenia dziewczyny, ale niekoniecznie zupełnie bez uży­ cia siły. Trzeba jednak podkreślić, że dziewczyna powinna przebywać w domu potencjalnego pana młodego wyłącznie w towarzystwie kobiet. Relacjonowane niekiedy przypadki, w których porywający dopuszczali się na dziewczynie gwał­ tu lub okaleczali ją, traktowane są powszechnie jako odstępstwo od normy. Gdy okazuje się, że krewne chłopaka nie zdołają jej przekonać, do działania przystępują najstarsi w domu - przeważnie dziadkowie i babki. Stają lub siadają w progu, m ów ią dziewczynie, że aby wyjść, musi „przejść po nich”. Na progu kładzie się również chleb, by zniechęcić dziewczynę do wyjścia. Kolejną metodą jest grożenie rzuceniem klątwy i ewentualne jej wypowiedzenie, jeśli porwana ucieka. Przeklina się ją, by nigdy nie miała męża, by jej życie było nieszczęśliwe, by wyszła za alkoholika, by jej dzieci urodziły się kalekie lub by była bezpłodna. Przekleństwa te traktowane są bardzo poważnie. Nie odchodzi się więc także ze względu na strach przed możliwymi następstwami. Poniższy cytat pochodzi z rozmowy, którą przeprowadziłam z m ężczyzną przeciwnym porwaniom. Potem przychodzą takie staruszki - stare takie, które mają po dziewięćdziesiąt lat, którym pora już umierać [śmiechy obecnych - J.M.], mówią: „No już, córuś, pój­ dziesz sobie, to źle ci będzie”. To, wiecie, też jest bardzo złe. Ich też nie trzeba słuchać, tych starych ludzi (Ramisbek, mężcz., ok. 30 1., Tałas). 8 O tym, że podstawowymi powodami, dla których porwane zostają, są presja rodziny i obawa przed ostracyzmem społecznym, pisali również inni autorzy (Abdulaeva, Arjomand, Tursunov 2004). �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 269 Jego wypowiedzi przysłuchiwały się kobiety, jego krewne, i w tym momencie jedna z nich skomentowała słowa mężczyzny: Kirgizka: Tak, my szanujemy. Kirgiz: Po pierwsze szanujemy, a po drugie boimy się, że to jakiś urok [ros. porća - J.M.], że to jakieś przekleństwo, że to jakieś rodowe przekleństwo (matka Ramisbeka, kob., ok. 50 1.; Ramisbek, mężcz., ok. 30 1., Tałas). Mój rozmówca sprowadził dosyć ogólną i abstrakcyjną wypowiedź kobiety do poziomu namacalnych konsekwencji. Nieuszanowanie staruszek prowadzi do wymiernych szkód „rodowego przekleństwa”. Jakie są implikacje potraktowania klątwy rzuconej na odchodzącą dziewczynę właśnie jako przekleństwa rodowe­ go? Oznacza to, że konsekwencje jej czynu ponosi nie tylko ona, ale również ród, do którego w przyszłości wejdzie. Jej mąż może stać się alkoholikiem. Ród męża może być narażony na wygaśnięcie z powodu jej bezpłodności. Ciężar zemsty polega więc na tym, że dziewczyny, na którą nałożono taką klątwę, nikt nie bę­ dzie chciał uczynić swoją żoną. Powyższa wypowiedź jest cenna również dlatego, że pokazuje, iż za klątwą musi stać realne przekonanie stron o jej sile. Ten realny strach przed jej konse­ kwencjami należy uwzględniać, rozpatrując problem porwań. Ale bodaj najważniejszym utrudnieniem dla dziewczyny niechętnej małżeń­ stwu jest ograniczenie czasowe: dziewczyna, która przenocuje w domu pana mło­ dego, uważana jest już przez rodzinę i innych członków społeczności za mężatkę. Nie ma właściwie znaczenia, czy małżeństwo zawarto (w obecności mułły), czy też nie. Dziewczyna taka postrzegana jest jako kobieta, która „była już z mężem”; ucieczka i powrót do domu rodzinnego są wtedy dużo trudniejsze, a przeważnie niemożliwe. Decydujący jest tym samym dzień, w którym odbyło się porwanie. Porwana, która nie zgadza się na małżeństwo, ma faktycznie tylko kilka godzin na opuszczenie domu niedoszłego męża. Oprócz podjęcia próby ucieczki, jedyną jej szansą jest uzyskanie pomocy ze strony własnej rodziny. Wedle przyjętego zwyczaju, rodzina chłopca powinna powiadomić rodziców dziewczyny, że porwano ich córkę. Często czyni to sam chłopak lub jego krewni, którzy odwiedzają dom rodziców dziewczyny i, pokło­ niwszy się jej ojcu, mówią: „Prosimy o wybaczenie, to my ukradliśmy w aszą córkę”. Przywożą aćuulasar, czyli „pieniądze ofiarowane rodzicom dziewczyny dla przebłagania ich gniewu” (K.T., mężcz., 47 1., Bosteri). Przynoszący wiadomość o porwaniu powinni także dostarczyć list od dziew­ czyny, w którym pisze ona, że zgadza się na zawarcie małżeństwa. W praktyce, z jednej strony, często zwyczaj ten jest ignorowany, z drugiej zaś - dziewczyna bywa zmuszana do napisania listu. Członkowie jej rodziny (nie powinni to jed ­ nak być rodzice; najczęściej są to bratowe) m ogą przyjechać do domu „narzeczo­ nego”, by dowiedzieć się, czy dziewczyna wyraża zgodę na zawarcie małżeństwa �270 Joanna Mroczkowska (w przypadku braku listu) lub też czyjej zgoda jest autentyczna (jeśli list nie roz­ wieje wszystkich wątpliwości). Jeżeli rodzina od samego początku jest przeciw­ na małżeństwu, bywa, że, wbrew przyjętemu zwyczajowi, przyjeżdżają właśnie rodzice. W rzeczywistości sytuacja może więc wyglądać różnie. Poniższa relacja jest tego przykładem: Zbiera się grapa ludzi (rodzina), jadą do rodziców porwanej dziewczyny i powia­ damiają ich, że została ona porwana przez ich chłopaka, pytając, co oni o tym sądzą? Matka wpada w histerię, ojciec im grozi, jednym słowem panika, ale ro­ dzice młodego zaczynają namawiać, m ów ią że i tak muszą wydać córkę za mąż, a „nasz chłopak wcale nie jest zły”. Zaczynają ich prosić, wtedy, jak już namówią rodziców, to jedzie rodzina młodej, wszyscy razem do młodego i jak już przyjadą to czasem bywa, że matka przyjeżdża i bije córkę: „Czemu nas zawstydziłaś, zhań­ biłaś, czemu poszłaś za tego chłopaka?!”. Albo pyta córkę: „Czy ty poszłaś sama, dobrowolnie, czy chciałaś?”. Jeśli ona chce, to oni się wszyscy uspokajają. A jeśli ona mówi, że ją tu na siłę przywieźli, a ona nie chce, wtedy oni złoszczą się i jadą z powrotem, zabierając córkę. Ale w 90% dziewczyna zostaje (właściciel hotelu, mężcz., ok. 40 1., Osz). Istotne jest, czy dziewczyna znała porywacza, „chodziła z nim ”, czy też jest on osobą obcą. Ponadto, gdy jest on, zdaniem krewnych, odpowiednią partią dla dziewczyny, często to właśnie oni będą nakłaniać j ą do zgody na zawarcie m ał­ żeństwa. Natomiast jeśli oczywiste jest, że dziewczyna nie trafiła do odpowied­ niej rodziny, jej rodzina stwarza możliwość uniknięcia małżeństwa. Taka sytua­ cja należy jednak do wyjątków. Zadaniem krewnych dziewczyny jest również wynegocjowanie jak najlep­ szych warunków kontraktu małżeńskiego. Są oni jednak w niekorzystnej pozycji, bowiem panna została już porwana i „krach negocjacji”, czyli jej powrót, ozna­ czałby szkodę głównie dla niej i dla jej rodziny. Niemniej rozmowy takie m ają miejsce, a dotyczą one głównie wysokości kałymu (kirg. kalymf. Krewni pana młodego starają się również w inny sposób przekonać rodzinę dziewczyny, na przykład wyrażając zgodę na ukończenie przez nią szkoły czy uczelni. Kolejną przeszkodą bywa to, że rodzinę często informuje się o porwaniu do­ piero wtedy, gdy dziewczyna wyrazi zgodę na zawarcie małżeństwa. Z tej dosyć paradoksalnej sytuacji dziewczęta ratują się, próbując w jakiś sposób powiado­ mić swoją rodzinę, braci czy na przykład narzeczonego. Jak już wspomniałam, większość dziewcząt ostatecznie zostaje. Po pierwsze, ze względu na własnych rodziców, „przez szacunek” do nich, by nie przynieść im 9 9 Kałym to wartości materialne przekazywane rodzicom dziewczyny przez rodziców pana młodego (zob. Szynkiewicz 1987: 275). Pan młody/rodzina pana młodego zobowiązana jest przekazać odpo­ wiednią sumę pieniędzy rodzicom panny młodej. W czasie, kiedy prowadziłam badania, kałym wynosił ok. 5-10 tys. somów (10 somów odpowiadało wtedy wartością 1 złotemu). �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 271 wstydu. W styd i szacunek są tu niezmiernie ważnymi pojęciami. Można mówić wręcz, że życie rodzinne i społeczne jest postrzegane głównie w tych właśnie kategoriach. Pierre Bourdieu pisał, że honor kobiet może podlegać jedynie obronie lub utracie (Bourdieu 2004: 65) - w przypadku Kirgizek może on podlegać tylko utracie. Dziewczyna, która odejdzie, hańbi nie tylko siebie - co istotniejsze, hań­ bi ona swoją rodzinę (a ściślej mówiąc, swoją dawną rodzinę). Przynosi ona rów­ nież wstyd niedoszłemu mężowi i jego rodzinie: Bywa, że dziewczyna sobie poszła. Wszyscy się śmieją z chłopaka, że ona poszła. A do dziewczyny już dragi chłopak nie przyjdzie. Powie: „aa, to ta głupia, co ją wygnali od młodego”. Ma zhańbione imię. Ona traci swoją twarz (D.M., mężcz., 57 1., Tałas). Zauważmy, że z wypowiedzi tej wynika pewna dwuznaczność: z jednej strony ucieczka dziewczyny w pewien sposób ośmiesza „narzeczonego”, z drugiej zaś wśród ludzi i tak tworzy się przekonanie, że to j ą wygnano. Przebieg ceremonii zawarcia małżeństwa Jeżeli dziewczyna wyrazi zgodę na zawarcie małżeństwa, sadza się j ą w osob­ nym pokoju lub w części pokoju oddzielonej od reszty domu białą zasłonką kóśók. Siedzi tam wraz z innymi kobietami na rozesłanych kołdrach, zwanych tóśók, które, jak podkreślają rozmówcy, powinny być nowe. „Wszystko powinno być nowe tego dnia” - to dosyć jednoznaczna symbolika, rzeczy nowe, najlepszej jakości, całkowite i „nienaruszone” powinny przyczynić się do pomyślności tego dnia i „nowej drogi życia”. Narzeczona na głowie ma białą chustkę, którą, jak pisałam wcześniej, przyjęła na znak zgody na małżeństwo. W przypadku nieumówionego porwania, dziew­ czyna ubrana jest najczęściej w zwykłą sukienkę lub też w sukienkę ślubną, która była już w tej rodzinie. Pod kołdry krewni kładą cukierki, „żeby życie było słodkie”. A potem: żeby urodził im się syn, w tej pościeli tarzają małego niemowlaka [płci męskiej - J.M.]. Biorą i przeciągają w tę i z powrotem na tej pościeli. „Żeby wasz pier­ worodny był synem”. To robi teściowa. A potem ona ich zostawia, z tej strony stoją krewni żony, z tej krewni tamtego i wyczekują za zamkniętymi drzwiami. Potem, jak już pośpią. wychodzi mąż. I on swoim wyjściem ogłasza, że wykonał, co do niego należy. I potem wchodzą. Prześcieradło wyciągają krewni męża i mó­ wią: „Siijimciil Wasza córka jest dziewicą”. I obdarowują krewnych prezentami (T., kob., ok. 40 1., Biszkek). �Joanna Mroczkowska 272 Ślub odbywa się przeważnie tego samego lub następnego dnia, a udziela go moldo. Oto jak wygląda: On \moldo - J.M.] bierze duże naczynie, nalewa wody i coś tam zamawia, mod­ litwę mówi i młodzi mówią takie słowa: Tuttum, tuttum, to znaczy: „Zgadzam się wyjść za ciebie za mąż”, „A ty, czy zgadzasz się wziąć ją za żonę?”, „A ja, czy zgadzam się wyjść za mąż za niego?”. No i moldo bierze to, coś tam mówi, jakieś słowa, a siedzą tam młodzi i wszyscy krewni, i teściowa, i teść, a potem tę wodę po kolei... dają panu młodemu, pan młody mówi: Tuttum. Tuttum znaczy „zgadzam się”. Po kirgisku „Zgadzam się z nią ożenić, będę całe życie jej bronił”. Słowo tuttum znaczy „nigdy nie będę jej zdradzać”. Że jestem gotowy się z nią ożenić, że będę całe życie z nią żył, w miłości, w smutku i radości, i bierze tę wodę, i pije. A potem daje się pannie młodej i ona też mówi: Tuttum, i koniecznie powinna tę wodę wypić. A potem to naczynie z wodą jest podawane wszystkim, którzy tam siedzą. I wszyscy po kolei z niego piją. To są świadkowie, że to widzieli, że to miało miejsce (Ajnagul, kob., ok. 50 1., Tałas). Potem odbywa się toj, czyli uczta i poczęstunek, na którym tradycyjnym da­ niem jest beś barmak, potrawa przyrządzana z makaronu oraz gotowanej barani­ ny i flaków. Zwykle nikt tam nie siedzi, wszyscy zaczynają tańczyć. Po tym, jak wszystko się kończy - no, o tej dwunastej, pierwszej, koledzy chłopaka jadą razem z chłopa­ kiem i dziewczyną no - z panem i panną m łodą do nich do domu, biorą chłopaka na ręce i tam, gdzie leżą te tósóki, go wrzucają. To jest jakby obowiązek jego kole­ gów, oni to powinni zrobić (B., mężcz., ok. 25 1., Osz). Tradycyjnie powinno zostać dowiedzione dziewictwo dziewczyny, jej „czy­ stość”. Dlatego też, po nocy poślubnej gościom pokazywano prześcieradło ze śladami krwi, na którym spała młoda para. Prześcieradło to powinny rozłożyć wieczorem bratowe narzeczonej. Róg prześcieradła przyciskają kamieniem, by dziewczyna została w tym domu, „jak i ten kamień został”. To właśnie do tej sytuacji odnosi się przysłowie Taś zatkan zerinde oor, czyli „Raz wyrzucony ka­ mień gdzieś upadnie”. Moje rozmówczynie tak tłumaczyły znaczenie tego przy­ słowia: Ona powinna jak ciężki kamień tutaj zostać. Zostać członkiem tej rodziny. Na całe życie. I synowe koniecznie... Dziewczyna nie powinna wychodzić z domu, swojej cioci, siostry nie powinna odprowadzać. Żegnają się: „No, to my jedziemy, a ty zo­ stań” i biorą brzeg zasłony i przyciskają kamieniem (D.S., kob., ok. 30 1., Tałas). Chociaż obecnie rzadko wystawia się prześcieradła na widok publiczny (częś­ ciej praktykowane jest to na południu kraju), kwestia dziewictwa panny młodej do �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 273 tej pory jest bardzo ważna. W przypadku porwań taka procedura nie zawsze jest możliwa, często po prostu dlatego, że krewne dziewczyny nie zawsze są zapro­ szone. Ceremonia ta bywa więc uproszczona, a czasem wręcz zaniechana. Kiedy jednak tak nie jest, to nawet w przypadku, gdy do ślubu doszło poprzez porwanie nieznajomej, oczekuje się od dziewczyny, że okaże się dziewicą. W przeciwnym razie spoczywa na niej wina i wstyd, a pan młody może unieważnić małżeństwo, odsyłając zhańbioną dziewczynę. Wtedy: „Ty jesteś panną jesteś młoda, to wstyd dla ciebie tak chodzić, nie dziewi­ cą”. I oni ją wyprowadzają do domu. Odprowadzają do domu - przy czym z taką bezczelnością... To przecież oni ukradli! I to ona jest winna. Widzicie, jaką my mamy mentalność! (kob. pochodząca z Oszu, ok. 40 1., Biszkek) Jeśli chłopak podtrzyma jednak chęć pozostania z dziewczyną brak dziewictwa stawia j ą w sytuacji, w której ucieczka od małżeństwa jest o wiele trudniejsza. Właśnie ze względu na to, że nowa rodzina może wygonić pannę m łodą jeśli okaże się, że nie jest dziew icą prześcieradło sprawdzają dwie osoby - po jednej bratowej ze strony dziewczyny i ze strony chłopaka. Potem dopiero ogląda je reszta krewnych, zaczynając od rodziców, a niekiedy również goście. Jeśli dziew­ czyna jest dziew icą bratowa, która miała się nią opiekować i która sprawdzała prześcieradło, dostaje prezent, wspomniany sujunću (kirg. „podarek za przeka­ zanie dobrej nowiny”), za to, że zachowała dziewczynę w stanie niewinności, że jest ona „czysta” i „niezepsuta”. Prezent to zwykle chustka i pieniądze; suma jest symboliczna, około 100-200 somów (ale w wypadku bogatych rodzin może wynosić nawet 5 tys. somów). Oto jak wspomina to jedna z moich rozmówczyń, pochodząca z południa kraju: Na przykład młodsza siostra męża wyszła za mąż. Ja, jako synowa, prowadziłam ją do zamążpójścia... To znaczy - z dwóch stron synowe - z jej strony i z męża strony. I kiedy oni się kładą spać - noc poślubna - to jeśli ona jest dziewicą to nas obdarowująprezentami. (...) To się nazywa sujunću. To znaczy: „Wasza dziewczy­ na jest dziewicą niezepsuta i my się odwdzięczamy”. A jeśli się okaże, że nie jest dziewicą to wie pani - my byśmy tam nie stały. Nas by obrazili i wygnali. Taki to jest obrzęd. Jeśli jest dziewicą to wywieszają prześcieradło na ulicy. (...) Ono tam wisi dwa dni. Potem wszyscy wiedzą. Wszyscy krewni, którzy przychodzą gratulują i to prześcieradło się przechowuje (kob. pochodząca z Oszu, ok. 35 1., Biszkek). Sprawdzanie prześcieradła ma miejsce praktycznie podczas wszystkich cere­ monii małżeńskich. Jeśli się tak nie dzieje, to dlatego, że chłopak wie, że dziew­ czyna dziewicą nie jest. Zdarza się tak w dwóch przypadkach: albo on sam miał z nią stosunek przed ślubem, albo też przed ślubem dziewczyna powiedziała mu, �274 Joanna Mroczkowska że nie jest dziewicą, a on mimo to zgodził się z nią ożenić. Najmłodsza z uczest­ niczących w przytaczanej rozmowie kobiet powiedziała: „Jeśli naprawdę kocha, to się zgadza” (kob., ok. 20 1., Biszkek). Jeśli dziewczyna nie jest dziewicą, istnieją sposoby wyjścia z tej sytuacji. Można użyć krwi jakiegoś zwierzęcia albo dokonać u ginekologa zabiegu zaszy­ cia błony dziewiczej. Jest to zabieg, którego popularność wzrosła podobno od czasu upadku Związku Radzieckiego. Opowiedziano mi o przypadku, kiedy porwana dziewczyna okazała się nie być dziewicą. Jej ciotka ubłagała wtedy chłopaka, by zachował to w tajemni­ cy i skaleczył się sam, żeby poplamić prześcieradło. Narzeczony zgodził się, ale dziewczyna okazała się potem „złą żoną”. „Nie umiała nic robić”, a przede wszystkim - co podkreślała moja rozmówczyni - źle gotowała mięso. Było to bardzo poważne uchybienie, ponieważ godziło bezpośrednio w teściową, która była już bardzo stara i nie miała zębów. Należy pamiętać, że teściowa ma w ro­ dzinie kirgiskiej szczególne miejsce - jest ona nie tylko „zarządcą” domu i ko­ biet, lecz również strażnikiem moralności. Dziewczynę, o której mowa, odprawiono ostatecznie do domu, jako główny powód podając to, że nie była dziewicą. Co prawda żyła ona już ze swoim m ę­ żem, ale można było dowieść braku dziewictwa, ponieważ przyznała się ciotka, która prosiła chłopaka, żeby się skaleczył. Matka dziewczyny też o tym wiedzia­ ła, dlatego zbyt mocno nie protestowała. Tak więc, chociaż porwana dziewczy­ na nie okłamała nikogo, i tak stała się swego rodzaju zakładniczką, bo rodzina porywającego mogła j ą (jak widać, w dowolnym czasie) okryć hańbą w oczach ludzi. Możliwy jest też inny wariant. W przypadku, gdy porwana dziewczyna nie zgodzi się na małżeństwo i odejdzie, krewni pana młodego m ogą w okolicy roz­ puścić plotkę, że nie była ona dziewicą i dlatego oni sami j ą odprawili. Czynią tak, by uniknąć ośmieszenia, jakie łączy się z odejściem dziewczyny (Pusurmankulova 2004). Różne wymiary porwania Doświadczenie czasu: raptowność porwania Na wstępie pisałam o trzech aspektach czy może wymiarach stanowiących o wyjątkowości opisywanego zjawiska. Pierwszym jest czasowy wymiar porwań - wydarzają się one błyskawicznie, nagle i są dla porywanej kobiety nieprzewi­ dywalne. Porwanie, tak jak i obrzęd zaślubin, do którego prowadzi, może trwać dłużej lub krócej. W czasie, nieraz długiej, podróży do domu porywacza, dziewczy­ �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 275 na przechodzi m entalną drogę uświadamiania sobie swojej nowej sytuacji. Ale szczególny charakter porwania przejawia się w jego raptowności. Mężczyźni zwykle wyskakują znienacka, wciągając dziewczynę do samochodu, w jednej chwili definiując sytuację: porwanie - ślub - opuszczenie domu rodzinnego - ży­ cie zamężnej kobiety. Sprawy i obowiązki, których przed chwilą nie było, stają się aktualne w krótkim czasie. Ta raptowność sprawia, że przeżycie to jest tak silne, opisywane w katego­ riach zaskoczenia, szoku, niedowierzania. Wiąże się to nie tyle z czasem trwania porwania, ile z nagłością zmiany. Nagłe zrozumienie, co się stało, może też wystąpić w innym momencie po­ rwania. W Kirgistanie transport nie funkcjonowałby bez „marszrutek” (ros. marśrutka, czyli minibus kursujący na ustalonej trasie) ani bez instytucji autostopu. W miejscach, do których autobus dojeżdża raz czy dwa razy dziennie, transport bez autostopu nie byłby możliwy. Nie jest on bezpłatny, cenę negocjuje się przed podwiezieniem. Tym samym, widok samotnej dziewczyny wsiadającej do za­ trzymanego właśnie samochodu nie budzi zdziwienia. Tak było w przypadku nauczycielki, którą poznałam w Tałasie. Przytaczam jej opowieść o powrocie z pracy: Córka: Zła tradycja, że kradną panny młode. Matka: Mnie samą ukradli! Ja wam opowiem z własnego doświadczenia. Byłam młodą dziewczyną o - jak moja córka. Po uniwersytecie, wykształciłam się na pedagoga, przyjechałam do swojej wsi, mama moja jeszcze żyła wtedy. No i po­ tem pracowałam w szkole - młoda, miałam gdzieś tak 22-23 lata. Z nikim się nie przyjaźniłam, no, ogólnie pracowałam w szkole i już. To już była zima. Wycho­ dzę wieczorem z pracy i przyjeżdża jakiś samochód, i zatrzymuje się. I wychodzi z niego kolega z klasy mojego brata. Nazywał się Talant. A ja go znałam, on do nas często przyjeżdżał do domu (...). I on do mnie: „Ajnagul, cześć, dokąd jedziesz?”. Ja mówię: „Do domu jadę”. „No to chodź, siadaj, podwieziemy cię”. I ja bez niczego, bez podejrzeń siadłam, jedziemy - ja tam mieszkałam na wsi, jest tam taka wieś Wodnoje - no i do domu nie jedziemy, a prosto jedziemy. Koło domu się nie zatrzymali. Ja mówię: „A dokąd wy jedziecie? Zimą wcześnie zaczyna się ściemniać”. „A zaraz” - mówi - „do Kirovki pojedziemy, a potem odwieziemy cię z powrotem”. No, ja bez podejrzeń siedzę, jadę. A potem jak mnie zawieźli, oj! Ja potem zaczęłam płakać, mówię: „Ja chcę do domu, do domu muszę!”. Zaczęłam ryczeć, zaczęłam ryczeć, płakać, a Talant mówi: „My ciebie wieziemy za mąż”. Za mąż. Ja mówię: „Nic podobnego, ja nikogo nie mam, z nikim się nie przyjaź­ nię”. A tam z przodu siedział jeden taki, no chłopak jeden siedział, taki... rudy, no w ogóle nieładny, nieładny. Taki niski, nieładny był. On ze mną żartował, a ja bez podejrzeń też - żartowałam, Talanta przecież znałam. „O - mówi - za niego za mąż wyjdziesz”. Ja mówię: „Już ja wam dam, za mąż, nie ma mowy, za mąż nie wyjdę!”. I oni mnie siłą zawieźli (Ajnagul, kob., ok. 55 1.; jej córka, 20 1., Tałas). �276 Joanna Mroczkowska W tym wypadku kobieta uzmysłowiła sobie swoją sytuację w drodze, która na początku przypominała zwykłą drogę do domu. W pewnym sensie małżeństwo jest już zawarte w momencie porwania - jak wspominałam, ucieczka jest wprawdzie możliwa, ale za cenę wzięcia na siebie winy pohańbienia całej rodziny, jak również za cenę utraty, w przeświadczeniu innych ludzi, najważniejszego kapitału, jakim dysponuje dziewczyna - czystości. Jest to cena wysoka. Świadomość, że wychodząc z domu porywacza dziewczyna ściąga na siebie klątwę, że może już nigdy nie ułożyć sobie życia, jest ogromnym obciążeniem. Dodatkowo wie ona, że zostanie potępiona przez ludzi, wie rów­ nież, że zhańbi swoją w łasną rodzinę, nawet jeżeli ta przyjmie j ą z powrotem. Poniższy cytat uwidacznia sposób, w jaki postrzega się małżeństwo i moment, kiedy można je uznać za zawarte. Bywały przypadki, że ona nogami się zapierała i rękami, żeby się stamtąd wyrwać. Ale i tak ją siłą zmuszali. Do tej pory, jak rodzice lub krewni dziewczyny się nie dowiedzą o tym, że ją zabrali, porwali, ona będzie się wyrywać, odpychać, płakać cały czas. A potem, jak przychodzą krewni i zaświadczają bywa, że ją zostawiają bywa, że po prostu wywożą (A.S., kob., ok. 50 1., Tałas). Opowieść nauczycielki prowadzi ku kolejnemu niezwykle istotnemu tropowi w analizie porwań: kolektywności. Kolektywność - porwana kontra grupa: porywających, własnych krewnych, „prawdziwych Kirgizów” Drugim aspektem stanowiącym o trwałości porwań jest ich kolektywność. Tu grupa stoi ponad jednostką zarówno w odniesieniu do samej sytuacji porwania, jak i w znacznie szerszym znaczeniu. Najpierw grupa mężczyzn używa wobec dziewczyny siły podczas samego porwania, poza domem; potem grupa kobiet (najczęściej starszych) nak łan iają do pozostania w domu przyszłego pana m ło­ dego. Kobiety opisujące swoje doświadczenia w trakcie porwania bardzo często wracają do tego aspektu. Kilku mężczyzn, którzy siłą zmuszają dziewczynę, by wsiadła do samochodu, odciska bardzo silne piętno w pamięci dziewczyny. N ie­ koniecznie musi być to zdarzenie szczególnie brutalne (choć oczywiście zdarzają się i takie porwania), wystarcza tutaj przewaga liczebna, kontakt fizyczny i sta­ nowczość. Porwana jest zupełnie sama, w potrójny sposób: sama wśród niezna­ jomych, sama wśród starszych i, co chyba najistotniejsze, sama wśród mężczyzn. Doświadczenie tej sytuacji dzieli wyłącznie ze swoimi przeciwnikami. Cytowana już nauczycielka podkreślała fizyczną przewagę porywaczy i włas­ n ą bezbronność. Wiele z kobiet, z którymi rozmawiałam, mówiło o porwaniu jako o pierwszym naprawdę przykrym doświadczeniu w życiu młodej dziewczy­ �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 277 ny, potężnym wyłomie w życiu beztroskiego dziecka. Ta pierwsza przemoc jest przemocą mężczyzn; zaraz po niej dochodzi jeszcze oddziaływanie całej grupy, w większości kobiet, odbierane również niezmiernie silnie: A tam już ludzi było bardzo dużo, widać już wcześniej zaplanowali sobie, jak mnie przywieźć. Tam i staruszki, i starcy. Siłą mnie wyjęli z samochodu. Ja taka mała, chudziutka byłam, jak moja córka. Ja płaczę, ryczę, no i co - trzech facetów, takich dużych, potężnych mnie zaniosło do pokoju. Zaprowadzili mnie i ubrali w suknię. W suknię ubrali, chustę założyli, tę zasłonę już wcześniej przygotowali. A ja pła­ czę, ryczę: „Nie, ja do domu pojadę, na mnie mama czeka w domu” (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Najczęściej kobiety i starsi otaczają dziewczynę, przytrzymują j ą za ręce, za ramiona, próbują przekonać, że ucieczka w takiej sytuacji jest hańbą i brakiem szacunku. Ten etap porwania opisałam już powyżej. Tutaj pragnę podkreślić, w jakiej sytuacji znajduje się dziewczyna i jak potężny wpływ ma na nią grupa, która j ą otacza. Nie jest to przecież zbiorowisko nieznających się nawzajem lu­ dzi, lecz grupa krewnych, którą kieruje wspólny, często wcześniej ustalony cel - pozyskanie nowego członka rodziny. Oczywiście, motywacje poszczególnych osób są różne, na przykład w wypadku kandydata na pana młodego - pragnienie znalezienia żony, chęć stania się dorosłym mężczyzną, wypełnienia woli rodzi­ ców, a w wypadku jego rodziny - zamiar pozyskania nowego „pracownika” czy też chęć ominięcia obowiązku płacenia wysokiego kałymu. Co ważne, dziewczyna znajduje się pod wpływem nie tylko rodziny poten­ cjalnego męża, lecz również swojej. Pisałam już o upokorzeniu, jakim jest dla rodziny powrót córki, która przebywała w domu „męża”. Dochodzi do tego jesz­ cze pogląd, że dziewczyna, wchodząc do nowego domu, przestaje być człon­ kiem swojej dawnej rodziny10. To pokazuje, jak pojmuje się rodzinę i małżeństwo w społeczeństwie kirgiskim. Dziewczyna, jeszcze przed ceremonią zaślubin, uważana jest za żonę, ale nieraz dopiero po kilku latach staje się prawdziwym członkiem rodziny. Natomiast jeżeli nawet nie odbyła się ceremonia zawarcia małżeństwa i porwana wróci do domu swoich rodziców, najczęściej nie będą już oni uważać jej za swoją krewną. I tak większość porwań kończy się ślubem, a w przeciwnym przypadku stają się one sprawą wstydliwą, najchętniej chowaną pod kocem. Opowieść nauczy­ cielki jest na tym tle nietypowa: 10 Tłumacząc mi to, moi rozmówcy powoływali się na wspomniane już wcześniej przysłowie „Raz wyrzucony kamień gdzieś upadnie”. Dziewczyna, która jest w domu porywacza, uważana jest za mę­ żatkę, nie należy już do rodziny, w której się urodziła. Tak, jak wyrzucony kamień sam nie wróci, tak i miejsce dziewczyny jest tam, gdzie „kamień upadnie”. �278 Joanna Mroczkowska Co mnie uratowało - tego dnia załadowali samochód: krowę tam, konia załadowa­ li - kalym... Tego samego dnia, za kilka godzin... A tam była sąsiednia wioska, wioska obok. No i wszyscy staruszkowie, mojego przyszłego męża [śmieje się - J.M.], tam ojciec, wszyscy oni przyjechali do moich rodziców. A moja mama zaczęła płakać: „Moja córka nie m iała... z nikim się nie przyjaźniła. Ja powinnam się upewnić, czy wszystko dobrze. Jak dobrze, to [ją - J.M.] zostawię, a jak pan młody się nie podoba, ja nie zostawię swojej córki”. I mama nie przyjechała, naj­ pierw przyjechała moja ciocia. Ciocia z moim bratem. Ich nie wpuścili, do mnie nie dopuszczają. Tam ludzi... tam i kobiety zaczynają ich częstować, ciągnąć tu, ciągnąć tam. A ja płaczę, mówię: „Ciociu, wywieź mnie stąd, ja nie chcę, za nic nie będę żyć, jeśli mnie tutaj zostawicie, ja się... ja nie wiem, co ze sobą zrobię”. Ja byłam gotowa tego dnia, no, nożem się pchnąć, albo zabić się. I ona to zrozumiała od razu i mówi: „Dobra, zaraz znów przyjadę”. I oni siedli do samochodu i poje­ chali z powrotem do mnie do domu. I mamie m ówią że płaczę, że położyłam się i płaczę. I ojciec pojechał. A jak już ojciec przyjechał, oni nie mogli go zatrzymać. On jak zaczął na nich krzyczeć. Jak ja stamtąd wyskoczyłam, siadłam do samo­ chodu i przyjechałam do domu. A następnego dnia od razu złożyłam doniesienie w prokuraturze. Doniosłam do prokuratury, do milicji i jak oni zaczęli ich się py­ tać, przesłuchiwać! Apotem oni przyjeżdżali, przepraszali ile. Takie są przypadki. I teraz takich przypadków jest bardzo dużo. A ze swoim mężem się przyjaźniłam, znaliśmy się. Ale chociaż ja tylko kilka godzin przebywałam w tym domu, we wsi wszyscy wiedzieli, że już przebywałam. Widzicie! We wsi plotkowali o mnie, że już tam przebywałam - chociaż nie nocowałam tam, kilka godzin tylko by­ łam, aw e wsi już wiedzieli, że ja byłam zamężna już, zaczęli o mnie plotkować... Przez pierwsze dni nawet z domu nie wychodziłam. Wstyd mi było patrzeć lu­ dziom w oczy. I w swoim kolektywie, ja pracowałam w szkole, wydawało mi się, że wszyscy o mnie mówią. Idę drogą jakby wszyscy na mnie palcem pokazywali. To był dla mnie stan szoku, te pierwsze dni. A potem chciałam w ogóle stamtąd wyjechać, wyjechać do Biszkeku i tam żyć (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Reakcja rodziców nauczycielki była wtedy wyjątkowa. Obecnie coraz częś­ ciej zdarza się, że rodzice decydują się na zabranie dziewczyny z domu porywa­ cza, ale i teraz przypadki takie stanowią mniejszość. Również fakt, że to ojciec przyjechał po córkę jest wyjątkowy. Nauczycielka zwraca uwagę na to, że gdy przyjechał jej ojciec, „jego nie mogli zatrzymać”, i raczej nie chodzi tu o siłę fi­ zyczną lecz o jego status. Najrzadziej natomiast zdarza się zawiadomienie policji o fakcie porwania. Warty podjęcia jest kolejny wątek. Jest nim przypisanie porwań wyłącznie Kirgizom. W oczach moich rozmówców przestrzeganie tego zwyczaju jest czę­ sto równoznaczne z byciem Kirgizem. Małżeństwo przez porwanie niejednokrot­ nie przeciwstawia się sposobowi, w jaki zawierane są małżeństwa wśród Rosjan czy, ogólniej, Europejczyków. Co ciekawe, choć opisana przed chwilą uciecz­ ka nauczycielki była dosyć nietypowa, jednak i ich autorka uznaje porwania za �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 279 element „kirgiskości”. Jak mocno wiąże się ową tradycję z przynależnością do grupy etnicznej, świadczy poniższa wzruszająca wypowiedź, która była podsu­ mowaniem jej opowieści. Ja tak sobie myślałam w końcu: dlaczego jestem Kirgizką? Dlaczego nie jestem Rosjanką? Już lepiej, żebym była Rosjanką. Do takiego stanu dochodziłam! (...) Wspominam do tej pory z goryczą. Takie to były sowieckie czasy i teraz też to barbarzyństwo trwa (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Wiele kobiet, z którymi rozmawiałam, potępia porwania, ale większość roz­ mówców zdaje się być pogodzona z tym, że stanowią one przejaw „kirgisko­ ści”. Szeroki wymiar kolektywności porwań nie oznacza więc tylko przewagi li­ czebnej porywaczy wobec dziewczyny ani też pogodzenia się rodziców dziew­ czyny z porwaniem, ale kolektywność w wymiarze całego społeczeństwa (a na­ wet narodu) kirgiskiego. Należy jednocześnie podkreślić, że porwania tak długo będąjednym z akcep­ towanych sposobów zawarcia związku małżeńskiego, jak długo istnieć będzie dla nich poparcie społeczne. Uprowadzenia brutalne, wykonywane w pojedyn­ kę, w których dziewczyna nie jest przywożona do domu rodziców porywacza, spychane są w opowieściach na margines, ponieważ nie m ieszczą się w ramach uznanego społecznie modelu. W tym, że porwanie uważane jest za normę, a w każdym razie za coś mieszczą­ cego się w ramach normalności, codzienności, leży siła tego zwyczaju i wpływ, jaki ma on na ludzi w nim uczestniczących. Świadomość, że robi się tak, „jak się zawsze robiło”, ma w sobie coś ponadjednostkowego, co do pewnego stopnia zdejmuje odpowiedzialność z uczestniczących w porwaniu, a jednocześnie sta­ nowi dla dziewczyny przeszkodę w ucieczce. Niezależnie od dużej grupy nacisku - krewnych, sąsiadów - równie silnie, a może najsilniej, działa świadomość spo­ łecznego poparcia dla tego zwyczaju. Przemoc i sposoby je j sankcjonowania W kolektywność wpisany jest trzeci aspekt porwań, który nie występuje jed ­ nak zawsze. Jest nim przemoc, która przejawia się w rozmaitych formach - od brutalności, różnego stopnia przemocy fizycznej aż po bardziej subtelne formy przemocy symbolicznej. W tej części zajmuję się fizycznymi aspektami przemo­ cy praktykowanej podczas porwań oraz sposobami mówienia, które sankcjonują tę przemoc. Pierre Bourdieu pisze, że sposoby mówienia um acniają symboliczną władzę (Bourdieu 2004: 8). To, jak mówi się o porwaniach - że określa się je w katego­ �280 Joanna Mroczkowska riach „kradzieży” - sugeruje, że dokonuje się wtedy czynności zabronionej, bu­ dzącej czyjś sprzeciw, będącej w opozycji do kogoś. Krótka, lecz wiele mówiąca jest odpowiedź mężczyzny z Tałasu na pytanie, ile ukradł dziewcząt: „Dziesięć sztuk ukradłem! Nawet więcej, już nawet nie pamiętam ile!” - i komentarz jego żony: „Dziesięć sztuk, jakby owce kradł! Biedne dziewczyny!” (Ałma, mężcz., ok. 35 1.; jego żona, ok. 30 1., Tałas). Dość oczywiste wydaje się stwierdzenie, że zdanie dziewczyny nie jest raczej brane pod uwagę, a ona sama traktowana jest przedmiotowo. Samo wyrażenie „kradnie się dziewczyny” umniejsza ewentualną brutalność wydarzenia, a za­ razem uprzedmiotawia porwaną. To nie jest porwanie, lecz kradzież. Podmiot można porwać, lecz raczej nie ukraść. Inaczej jest oczywiście w przypadku po­ rwań uzgodnionych, ale i tu m ogą występować takie elementy, jak udawany opór dziewczyny, płacz itp. Porwania uzgodnionego nie można zrównać ze zwykłym sposobem zawierania małżeństwa. Tu również istotne jest „pochwycenie” i „za­ branie”. Kontakt fizyczny jest istotnym elementem porwania. Najczęściej wyrywająca się dziewczyna jest przyprowadzona, przyciągnięta, czy po prostu przeniesio­ na do samochodu, którym zostanie zawieziona do domu pana młodego. Nawet w przypadku, gdy wiedziała ona o porwaniu i mogła się go spodziewać, zda­ rzeniu temu towarzyszą często jej łzy i opór. Mimo że dramatyzm tej sytuacji dla porywanej jest widoczny, sposób mówienia o zdarzeniu i reakcji dziewczyny pozwala na bagatelizowanie tych odczuć, a co za tym idzie - niewypowiadanie się o porwaniach w kategoriach przemocy. Mówi się powszechnie, że kobieta wchodzi w małżeństwo z płaczem, jak również, że właśnie ten płacz prowadzi do szczęścia. Kiedyś bardzo często to było, teraz dzieje się to rzadziej, niemniej jednak są takie przypadki, że kradną dziewczynę. I, czy chce, czy nie chce, ta dziewczyna zostaje. Bywa, że zbierają się stare kobiety i mówią: „Myśmy też tak przyszły”, „Dziew­ czyna wychodzi, z płaczem wychodzi - mówią - to szczęście dla nich będzie, dla dziewczyny i pana młodego”. „Dziewczyna tam, gdzie będzie szczęśliwa, idzie ze łzami”. No, ze łzami zostaje w tym domu, gdzie czeka ją szczęście (A.S., kob., ok. 50 1., Tałas). Jak już pisałam, moi rozmówcy mówili, że modelowe porwanie powinno zo­ stać przeprowadzone bez użycia przemocy, co nie oznaczało jednak nieposługiwania się w ogóle siłą. Faktu, że dziewczynę wciągnięto do samochodu, nie interpretowano jako przemocy, a często nawet nie uznawano za użycie siły. Jak­ kolwiek działanie to jest oczywiście mniej drastyczne niż gwałt czy bicie, rodzi się pytanie, w jaki sposób osoby, z którymi rozmawiałam, rozum ieją przemoc. Pojęcie przemocy według moich rozmówców odnosi się, jak można sądzić, jedy­ nie do jej najbardziej drastycznych, fizycznych przejawów. �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 281 Z przeprowadzonych rozmów wynikało, że zdarzają się również wypadki tej najbardziej drastycznej przemocy, w których dziewczynę zmuszano do małżeń­ stwa zdecydowaną siłą, biciem bądź gwałtem. O takich zdarzeniach mówi się jednak bardzo niechętnie, stanowią one kulisy porwań. W ydają się nie mieścić w sposobach mówienia o porwaniach. Trudno jest ocenić skalę tego zjawiska, ale przywołując dane Kleinbacha, według których dwie trzecie małżeństw przez porwanie to małżeństwa bez zgody dziewczyny lub zawierane po wymuszeniu zgody (Kleinbach, Salimjanova 2007: 217-233), można przypuszczać, że liczba gwałtów jest zbliżona do tego wskaźnika. Przemoc stanowi temat tabu i o ile wiele kobiet otwarcie mówi o tym, że porwanie było dla nich dramatem, że w jego wyniku są lub były nieszczęśliwe w małżeństwie, to o samych aktach przemocy opowiada się niechętnie. Otwarte relacje na ten temat uzyskałam między innymi od pracownicy fundacji, zajmują­ cej się w alką z porwaniami i pom ocą kobietom, które doświadczyły porwań. Chłopak siłą ją bierze i jeśli ona będzie się przeciwstawiać, to jego koledzy będą trzymać dziewczynę, żeby on ją zgwałcił. U nas był taki wypadek, że panna młoda siedziała na weselu cała posiniaczona, pobita. Wydaje mi się, że teraz rzadziej się to zdarza, boją się kary za przemoc, znęcanie się, za gwałt. Nawet jeśli ona znaj­ dzie w sobie siłę, żeby odejść od jego rodziny, to jest jej bardzo trudno wrócić do swojej rodziny, dlatego że wszyscy dookoła uważają, że ona już nie jest dziewicą, nawet jeśli do niczego nie doszło; wszystko jedno, to jest taki stygmat, taka niepi­ sana zasada. Bardzo ciężko jest jej potem żyć i obcować z ludźmi (Ajnura, kob., ok. 35 1., Biszkek). Sytuacja ta jest szczególnie trudna właśnie ze względu na fakt, że dziewczyna jest świadoma, iż wracając do rodziny, ściąga na nią złe imię. W istocie, ten gwałt na niej jest już niejako przem ocąw nowej rodzinie. Ona już do tej rodziny należy. Trudno jest więc wymagać, by jej bliscy - rodzina, z której odeszła - bronili jej. Przemoc fizyczna, brutalność leży często u samych korzeni myślenia o m ał­ żeństwie. Opowiadano mi wielokrotnie, a często relacja ta miała zabarwienie humorystyczne, o tym, jak poznaje się, czy dziewczyna gotowa jest do ślubu. Czasem opowiadanie to miało usprawiedliwić przemoc podczas porwań, innym razem służyć jako dowód na to, że dziewczęta m ogą we wczesnym wieku wy­ chodzić za mąż: Jedenastolatki też kradli. U nas dawniej taki był zwyczaj, że jak ktoś był bogaty, i ktoś taki jechał na koniu i patrzy - ładna dziewczyna, to uderzy ją pejczem, o tak po plecach, i jeśli dziewczyna się nie przewróci to znaczy, że dobra, że już można się z nią żenić! Jeśli nie upadnie, to znaczy, że może być już żoną a jak upadnie, to znaczy, że cokolwiek za młoda (Ałmas, mężcz., ok. 35 1., Tałas). �Joanna Mroczkowska 282 * * * Podkreślić trzeba, że chociaż w zarysowanym powyżej schemacie porwania występują stałe wątki, same uprowadzenia są bardzo zróżnicowane. Pod pojęciem porwania kryć się m ogą diametralnie różne zdarzenia: wspólna ucieczka młodych, których rodzice nie udzielili zgody na ślub; odgrywane porwanie, wcześniej przez narzeczonych ustalone; porwanie dziewczyny, z którą się chodzi, bez jej wyraźnej zgody; porwanie niczego niespodziewającej się znajomej w drodze ze szkoły czy z pracy; aż do uprowadzenia siłą nieznajomej dziewczyny widzianej raz w życiu. Przemoc stosowana przy porwaniach jest w różnym stopniu nasilona: od odgrywa­ nego wciągnięcia dziewczyny do samochodu (przy porwaniach za obopólną zgo­ dą młodych), po bicie, uwięzienie, uniemożliwienie kontaktu z rodziną, a nawet gwałt. Na koniec przywołam pewną opowieść, która nie pochodzi z moich badań, lecz opublikowana została w zbiorze Zenśćiny Kirgizstana i stanowi rzadki przykład tak otwartego potępienia porwań, a zarazem opisania konkretnych przykładów opar­ tych na doświadczeniu. Podczas badań takie relacje otrzymywałam raczej o oso­ bach trzecich. Oto historia zanotowana przez Damirę Abdykadyrovą. W okręgu naryńskim porwana została dziewczyna - studentka. Krewni pana młodego posta­ nowili przymusić ją do zgody siłą. Przez sześć dni trzymano j ą zamkniętą w stodole, nie podając jedzenia. W tym czasie do porywaczy przyjechali krewni dziewczyny. Powiedziano im, że dziewczyna przebywa obecnie na letnich pastwiskach, a samą dziewczynę groźbami zmuszono do napisania listu do rodziców, w którym informuje ich o swojej zgodzie na ślub. List ten przekazano krewnym, którzy wkrótce potem odjechali. Czterech przyjaciół pana młodego trzymało dziewczynę, na której pory­ wacz dokonywał gwałtu. Obecnie są oni małżeństwem, mają trójkę dzieci, a żona opisuje swojego męża jako dobrego i troskliwego człowieka. W rozmowie z autor­ ką przytaczanego artykułu dziewczyna ta zwierzyła się, że do tej pory wspomnienie o tym, jak „poznała” męża, wzbudza w niej odrazę, a za każdym razem, gdy spotyka przyjaciół męża, odczuwa wobec nich wstyd (Zenśćiny... 1995: 69). Trudno jest oceniać, czy faktycznie uważa ona swojego męża za dobrego czło­ wieka - oczywiste jest skądinąd, że dziewczyna, która zostaje, musi znaleźć jakiś sposób, by pogodzić się z tą sytuacją. Jak powiedziała jedna z dziewcząt pokaza­ nych w filmie Petera Loma: „po ślubie zaczynasz kochać, nawet jeśli nie chcesz”. Jeden z moich rozmówców, zapytany, co ma zrobić dziewczyna, która nie chce zostać po porwaniu, odpowiedział: „No, co ona może zrobić? [śmiech - J.M.] Nie wiem, co ma zrobić. Jak zostanie, to się zakocha. Tak myślę” (mężcz., 47 1., Bosteri). Ten fakt - zmiany, które dokonują się w dziewczynie, pogodzenie się z sytuacją, a często wewnętrzna chęć przemiany uczucia nienawiści w uczucie cieplejsze, jest dla mnie najbardziej szokującym aspektem porwań. Słowa kluczowe: Kirgistan, małżeństwo, małżeństwo przez porwanie, porwania kobiet, przemoc �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 283 LITERATURA Abdulaeva S., Arjomand V., Tursunov N. 2004 Bride Kidnapping: What Makes Women Stay, http://faculty.philau.edu/ kleinbachr/why women stay.htm (20.10.2010). Abramzon S.M. 1990 Kirgizy i ih ètnogeneticeskie i istoriko-kul’turnye swâzi, Frunze: Kyrgyz­ stan. Bourdieu R 2004 Męska dominacja, przeł. L. Kopciewicz, Warszawa: Oficyna Naukowa. Handrahan L.M. 2000 International Human Rights Law and Bride Kidnapping in Kyrgyzstan, „Eurasia Insight”, http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/ eavO 12400.shtml (28.01.2010). 2004 Hunting fo r Women. Bride-Kidnapping in Kyrgyzstan, „International Femi­ nist Journal of Politics” 6: 2, s. 207-233. Kleinbach R., Salimjanova L. 2007 Kyz ala kachuu and Adat: Non-Consensual Bride Kidnapping and Tradi­ tion in Kyrgyzstan, „Central Asian Survey” 26: 2, s. 217-233. Pusurmankulova B. 2004 Bride Kidnapping. Benign Custom or Savage Tradition?, http://faculty. philau.edu/kleinbachr/freedom.htm (20.10.2010). Szynkiewicz S. 1987 Płatności małżeńskie, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Ter­ miny ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 275-277. Ûdahin K.K. 1999 Kyrgyzća-orusća sôzdùk. Kyrgyzsko-russkij slovar ’, Biskek: Sam. Werner C. 2004 Women, Marriage and the Nation-State: The Rise o f Non-Consensual Bride Kidnapping in Post-Soviet Kazakhstan, w: P Jones Luong (ed.), The Transformation o f Central Asia: States and Societies from Soviet Rule to Independence, Ithaca: Cornell University Press, s. 59-89. Zensciny... 1995 Zensciny Kirgizstana - tradiciâ i nowaâ real ’nost ’, Biskek: Uckun. �Joanna Mroczkowska 284 Joanna Mroczkowska MARRIAGE BY CAPTURE IN KYRGYZSTAN - THE EXPERIENCE OF TIME, COLLECTIVITY AND VIOLENCE (Summary) The article discusses the practice of bride kidnapping in Kyrgyzstan. The article was written on the basis of ethnographic studies conducted in Kyrgyzstan in summer 2005. The author describes this controversial practice and analyses some of its aspects - vio­ lence, temporal dimension and collectivity. This practice, common in modem Kyrgyz­ stan, although many women have a very negative opinion about it, is an accepted form of marriage. Bride kidnapping is a much diversified phenomenon, having many meanings and re­ presenting different motivations of the actors. It also assumes many forms - from forceful kidnapping of the girl who has been seen for the first time to an arranged meeting with the fiancee, who is taken to the groom’s family home, in which case it can be a way of circumventing the disapproval of the parents. The article describes marriage by capture as a dramatic and multidimensional event, which radically changes the life of the kidnapped victims. Key words: Kyrgyzstan, marriage, marriage by capture, bride kidnapping, violence � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fea90d35fefeb3e7d0d773b654c3b16.pdf 2f82e0b39a6090bba71f362857cd46f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2144 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie Romowie - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1992 Title A name given to the resource Philistines, Gypsies alias Wałęsas/ LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.241-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 LECH MRÓZ Institute of Ethnology Warsaw University and Cultural Anthropology ON PHILISTINES, GYPSIES ALIAS WAŁĘSAS. AN OUTLINE HISTORY OF ROMANY STUDIES IN POLAND Gypsies (Romanies) are one of those communities about which is a great deal of confusing or even outright false information. This refers there not only to the Gypsies who live in Poland and Polish literature about them - confusion and misunderstanding in this respect are fairly universal. One reason is the lack of source knowledge (both as regards documents of the past and the results of present ethnological research), the other a certain stereotypical image of the Gypsies deriving from the beginnings of their European history. The 15th c. chronicles which recorded the arrival of Gypsies to various towns and countries are usually quite favorable as the newcomers were treated with curiosity as exotic guests. Very rare are entries that inform about cases of theft or any unfavorable features of the Gypsies. This can be explained mostly by the general situation in contemporary Europe and the prevailing social tendencies. On the roads of medieval Europe one could meet all kinds of wanderers - those who wished to go to famous schools and those who wanted to improve their craftsmanship, runaway serfs, knights searching for fame and a sovereign, mountebanks, robbers, monks wandering from one monastery to another, and, above all, pilgrims going to sacred places or penitents who wanted to repent for their own sins or the sins of their ancestors. Sometimes, the roads were crowded with refugees who tried to escape plague, crusaders who hoped to recapture the tomb of Christ from the Saracens or, finally, flagellants, Beguines, Beghards, and others defined by the Catholic Church as heretics. In such a crowd Gypsies were not unique, even though they were different. The change of the attitude towards them occurred only in the next century. The era of the Renaissance brought about a fundamental transformation in the approach to work and concept of good life. Holy Scripture, the basis of knowledge and source of attitudes to the world and other people, was reinterpreted and that interpretation considerably affected the approach to the poor and loiterers - including pilgrims. The pilgrim, wanderer, ceased to be treated as a holy man, as someone who may be Jesus Christ himself in disguise and who, therefore, deserved hospitality. The evolution in scholarship - in 16 - Lud t. LXXIX �242 philosophy, theology, and the Renaissance humanities in general - led to essential modifications of attitude toward strangers. The wanderer is no longer a distinguished figure, a God-fearing pilgrim, but he has become transformed into a bum who avoids work and lives at the expense of others. In the previous decades Gypsies had not only acquired some rudimentary knowledge of the lifestyle and cultures of particular European countries, but also learned about the way of thinking and mental characteristics of Europeans. Most probably, that was why they chose to claim that the reason for their wandering was penitence imposed on them by the Pope or that their pilgrimage from one cult center to another was caused by religious zeal (as it is clearly confirmed by chronicles from various regions of the 15th century Europe). Historical documents indicate that such stories were eagerly accepted and guaranteed the assistance of local authorities and common people. A hundred years later even though Gypsies still wished to be taken for pilgrims - their stories bring about the opposite effect. Persecutions that began at that time would last for centuries, increasing the distance between Gypsies and non-Gypsies and contributing to a negative image of the Romany community. Biblical studies and the general development of knowledge resulted in attempts to explain the origin of Gypsies. That was also the moment when the idea of their Egyptian descent became so widespread - the annals and chronicles recorded the word "Philistines" which, together with ''Tartars'' and "Egyptians", became popular with respect to Gypsy wanderers. That latter term was perhaps in the widest use both in the Catholic and Protestant part of Europe. From the very beginning - the first records from Dubrovnik, the Peloponnese, and Walachia - they have also been known as "Tsigane" (obviously, the names have been phonetically different in various languages and countries, yet they all derive from one and the same root). Along with the changes in mentality and the new image of the wanderer, new developments brought about a modification of law. From the turn of the 16th c. till the end of the 18th (another major change anticipated by the works of French philosophers and the French revolution), Gypsies were subject to very strict laws. The increasing distance gradually resulted in the image of Gypsies as permanent outcasts of society - notorious loiterers, fortune tellers, thieves and confidence men. Attention paid to this process is fully justified of information and quite desirable, for it has been directly reflected in literature about Gypsies. The first message from Poland about a man referred to as a "Gypsy" comes from 1401 from Cracow. Since the mid-16th c. Gypsies became the object of interest of the royal chancellery and parliament which issued the first decrees ordering Gypsies to leave the country. In the 1630s they ceased to be the object of attention of the parliament, yet until the time of partitions local councils and administration officials reminded citizens that Gypsies must not be put up, and courts examined charges against those who "maintain Gypsies in their estates", �243 according to a 1736 citation recorded in the Cracow archive files [APK (Wawel) Castr. Crac. ReI. t 16, pp. 115- t 18]. The oldest Polish publication particularly mentioning Gypsies is Kronika, tho iesth Historya Świata [Chronicle or, History of the World] by Marcin Bielski, originally published in Cracow in 1564. This is how Gypsies are described in that work: "Idle, cunning, mysterious, wild, black people ... with the language best suited for theft, so that no one would understand what they say ... which makes them master thieves ... they trade in horses, sell gilded copper and silvered iron, make picklocks for thieves" (Bielski, ed. t 976, pp. 26 t - 262). Bielski's approach is by no means original - the fragment on Gypsies is a fairly adequate transcription of the content of Cosmographia universalis by Sebastian Munster, published in Basel. In turn, Bielski's Chronicle became a standard reference source for other Polish writers: it has no value for the history of Gypsy studies, being only a manifestation of the attitude towards them. In the context of the rise of ethnography, the most authoritative source of knowledge about the 17th c. Polish village is the study by Jakub Kazimierz Haur, Skład aho Skarbiec znakomitych sekretów oekonomiey ziemiańskiey [A Collection or Treasury of the Most Precious Secrets of Land Economy] (Kraków 1693). The same treatise contains the first Polish engraving showing a Gypsy couple. In contrast to the description by Bielski, the value of Haur's picture as an illustration documenting the Gypsy costume can be granted (although it would be a mistake to assume that all the Gypsies wore such clothes). That is basically all that can be found in Polish literature about Gypsies until the beginning of the 19th c., apart from brief notes occasionally included in various studies. For an attempt to present the lifestyle, internal organization, and culture of the Gypsy community the value of these notes is (apart from Haur's engraving) indeed minimal - actually, they reveal much more about their authors and the society in which Gypsies lived. Yet, some t 6th - 18th c. source documents, such as safe conduct letters, privileges, and entries in town and court files, contain very interesting information about the Gypsy community itself and its relations with non-Gypsies. In that period the knowledge of Gypsies in Poland did not particularly differ from the European standard. Only the discovery made by the Hungarian Etienne Valyi in the end of the 18th c. that the speech of Gypsies was similar to the languages spoken in India became a major stimulus to the development of Gypsy studies and, by the same token, increased the number of relevant publications. The studies published in Germany and France later would inspire Polish scholars. The first text which originated Polish Gypsy studies was a lengthy footnote included in the fundamental work O litewskich i polskich prawach [On Lithuanian and Polish Laws] by Tadeusz Czacki (Warszawa 1800- 1801). �244 Several years later, Czacki - an outstanding personality, highly appreciated by contemporary scholars both for his organizing abilities (he founded the famous Liceum Krzemienieckie) and through and reliable historical knowledge - prepared a longer study called O Cyganach [On Gypsies]. The author's death in 1813 considerably delayed the work's publication, and for a long time the manuscript circulated only among a small group of readers. Most certainly, it was known to and appreciated by Joachim Lelewel, which is evidenced by the outstanding historian's correspondence with Ignacy Ołdakowski who was a professor in Liceum Krzemienieckie. Lelewel's interest in Gypsies was not limited to his care for the legacy of Czacki - besides his correspondence with Ołdakowski, he wrote on the subject in his letters to another Vilna historian, Ignacy Daniłowicz, and then, already in exile, corresponded with one of the renowned contemporary students of the Gypsy culture, Paul Bataillard. One of Daniłowicz's studies indicates also Czacki's work was highly appreciated by another outstanding humanist and philosopher, Hugo Kołłątaj. O Cyganach was finally published many years after Czacki's death - it appeared in print in 1835 in Cracow, as a part of the second volume of Pomniki historyi i literatury polskiej [Monuments of Polish History and Literature] edited by Michał Wiszniewski. Later, in 1845, it was included in the third volume of Czacki's Dzieła [Works] published in Poznań. Czacki started working on his essay only after extensive research, and his familiarity with foreign publications, including detailed knowledge of major works such as the book by H. M. G. Grellmann, proves that he treated his Gypsy studies very seriously. He was also the first to publish some source records pertaining to the history of Gypsies in Poland. Czacki - as we may infer it from his other works, e.g. the still valuable volume O litewskich i polskich prawach, spent a lot of time studying ancient documents and in that way he revealed much previously unknown information. Hence, there is no doubt that he may be considered the founder or father of Polish Gypsy studies. One of very few weak points of his study is the lack of precision in quoting historical records. This is the reason why we cannot retrace the oldest of Czacki's references (from 1501) which is important also because it contains the name of a Gypsy leader mentioned in earlier Hungarian documents. In fact, however, the fault may be not Czacki's but his editor's - at any rate, the truth remains out of our reach and no verification of quoted information is possible. In 1824 in Vilna a study was published called O Cyganach wiadomoH historyczna, czytana na posiedzeniu puhlicznem cesarskiego uniwersytetu wile/1skiego dnia 30 czerwca ]824 r., przez Ignacego Daniłowicza [On Gypsies, A Historical Message Read During a Public Session in the Imperial University of Vilna on June 30, 1824 by Ignacy Daniłowicz]. The author of the study was a historian and a professor of Vilna University, soon to be expelled from the school after a trial of the student conspiracy (Towarzystwo Filomatów). �245 Sentenced in the trial, he was ordered to move to Kharkov and then hired by the local university. For Danilowicz Gypsies were a minor subject, as he spent most of his time studying the legal systems of Poland and Lithuania. A legal historian, he undertook that research for reasons which are impossible to ascertain, especially given that his approach to Gypsies is evidently very critical. It was perhaps mainly due to the influence of Lelewel who became Danilowicz's friend and who - as we know - was very interested in Gypsies. O Cyganach wiadomo.fć historyczna is a kind of monograph - next to the chapters devoted to the origin and history of Romanies, the author included an account of the Gypsy customs, religion, way of life, costumes, and professions. The most valuable and original section is the part focusing on the situation in Poland and Russia and the legal status of Gypsies in these two countries. Danilowicz's study is largely based on a book by the German author Grellmann, Historischer Versuch liber die Zigeuner ... (Gottingen 1787). In 1823, a translated fragment of Grellmann's work was published with a critical review in the journal "Lech. Dziennik poświęcony literaturze. Dziejom ojczystym i współczesnym" (vol. l, No 7, pp. 201 - 209). O Cyganach wiadomość historyczna appeared in the following year; Danilowicz disparaged the "Lech" publication, but a comparison of both texts shows far-reaching similarities (cf. Mróz, 1994). What is, however, most surprising, is Danilowicz's lack of criticism and sometimes naivete, even though otherwise he was an inquisitive and discriminating historian. Grellmann's study was published 30 years earlier, and since then the knowledge of Gypsies was considerably extended. Danilowicz supplemented it with a few documents issued for Gypsy leaders. Apart from one of them, a privilege of Karol Radziwiłł which was then published for the first time, all the remaining ones had already been known from earlier, foreign sources. Later authors, from Narbutt to the present accused Danilowicz of a bias against Gypsies - partly was due the prejudice of Grellmann, but also to some extent reflecting Danilowicz's own opinion about Romanies must have been unfavorable as well. Six years after the publication of Danilowicz's study, in Vilna appeared a book by Teodor Narbutt, Rys historyczny ludu cygańskiego [An Outline History of the Gypsy People]. When Danilowicz delivered his lecture to his academic audience, romantic ideas were already quite familiar the Vilna scholars, yet, oddly enough, even though the author of O Cyganach wiadomość historyczna had widespread local contacts, no trace of the romantic influence may be detected in his reasoning. It was only Narbutt who adopted the romantic view of the country people, Gypsies, and vestiges of the past. The difference between Danilowicz and Narbutt comes out most distinctly when we compare respective fragments of their opinions on particular issue (cf. e.g. Danilowicz, 1824, pp. 30 - 31; Narbutt, 1830, pp. 78 - 79). Narbutt's �246 book is also of a monographic character, yet the author's primary intention was to modify the overly unfavorable image of Gypsies created by Danilowicz. Rys historyczny ludu cygańskiego contains parts on the origin of Gypsies, their European and Polish history, and various aspects of the Gypsy culture. Finally, Narbutt presented an outline of the Romany language and a list of words, as well as including several documents of the Gypsy history. Among them, the most interesting is a safe conduct letter from 150 l, issued and signed by King Alexander I. The problem is, though, that the date on the document does not fit the reign of King Alexander. It is an open question whether Narbutt was not aware of publishing a forgery (Gypsies were known to use forged letters quite frequently), or forged the document himself? The answer may never be provided. Narbutt has been commonly considered by other historians unreliable - a fantast who would "supplement the historical lacunae" by himself. It has been proved that employed this strategy frequently to validate his own studies about the past of Lithuania. Narbutt was a true enthusiast of Lithuania and Lithuanian antiquities, but so many documents were missing (especially those from the remotest past - the beginnings of the Lithuanian state and pagan times), that he could not resist supplying them. Many contemporary authors mixed fantasy with real knowledge, but Narbutt was above average in this respect. It does not necessarily follow, however, that the fact that he "supplied" documents of Lithuanian history necessarily means that he supplement the Gypsy past as well. There is no doubt, however, that the text of the document quoted by Narbutt provokes serious doubts, and besides, it has never been found in the files from which it had been supposedly copied (cf. Mróz, 1988, pp. 305 - 322). Regardless of all the weaknesses of the studies by Czacki and Danilowicz as well as doubts concerning Narbutt, the first half of the 19th c. was most important for the development of Gypsy studies in Poland. Later on, until the most recent years, never again were so many wide-ranging works written in such a short period of time. Only after many years are a few studies about the Gypsy history published - these were all short articles, but they referred to an interesting chapter of the Romany past. In 1900, Antoni Prochaska published in "Kwartalnik Historyczny" (No 3, pp. 453 - 457) an article Przywileje dla cygańskiej starszyzny w Polsce [Privileges for the Gypsy Elders in Poland]. The author - an outstanding historian, editor of many of the oldest documents from the Lvov archives - included in that text two privileges: from 1652 (the oldest known one) and from 1705, which he found during his archive queries. The privileges were supplemented with an account of the very institution of Gypsy superior appointed by the royal chancellery. Another publication on the same subject appeared only thirty years later. In 1929, Teodor Modelski published in "Ateneum Wileńskie" (No 1 - 4, pp. 583 - 588) his article Przywilej na starszeflstwo �247 z r. 1703 [The Gypsy Authority Privilege from 1703]. Then, the question of privileges for Gypsy superiors was examined by Józef Broda who in 1951 published in "Czasopismo Prawno-Historyczne" a short study Przywileje nominacyjne dla króla cygańskiego w Polsce z 1731 r. i na wójtostwo cygańskie z 1732 r. [Nomination Privileges for the Gypsy King in Poland from 1732 and for the Gypsy Village Head from 1732J (pp. 346 - 356). Even though the ideological jargon and the class point of view make most of Broda's conclusions entirely irrelevant, the essential value of that publication consists in two documents which are mentioned in the title and which until then had remained unknown. The historical aspect was also discussed by Jerzy Ficowski (in the first edition of his Cyganie polscy [Polish Gypsies] from 1953), but the author limited his scope only to a report from literature. Only later would Ficowski's publications make valuable contributions· to the study of the Romany past. The next decades brought hardly any new information, even though many articles about Gypsies appeared in the press. The second half of the 19th c., and in particular the 1880s and 1890s which were so important for the development of Gypsy studies in Europe as well as a time of the publication of numerous works of lasting value, did not prove to be a particularly fruitful period in Poland. Nothing significant was produced, with the one possible exception of the study La langue des Tsiganes Slovaques by Antoni Kalina, published in Poznań. Various periodicals contained articles about Gypsies, yet they were all intended for the general public and contributed little to specialist knowledge many of them were actually reprints from the foreign press. In the second half of the 19th c. several articles were included in various calendars and in "Dodatek do Gazety Lwowskiej" ["Supplement to Gazeta Lwowska"]. In 1851 Wincenty Pol published his Rzut oka na północne stoki Karpat [A Glimpse at the Northern Slopes of the Carpathians]. Among other things, it contains an interesting account of the author's meeting with a group of Gypsies occupied with rinsing gold out of the Carpathian rivers. The same fragment, next to another one featuring Gypsies living on islets on the Polesie marshes, was later included in the second volume of Pol's works entitled Północny Wschód Europy [North-East of EuropeJ and published in 1870. Since the 1860s, much attention was paid to Gypsies by "Tygodnik Ilustrowany", publishing reports about the appearance, costumes, and camps of the Lovari and Kelderashi tribes that came a few decades earlier from Transylvania and Walachia. "Tygodnik Ilustrowany", as well as "Praca", also contained a variety of illustrations (especially in the issues from the late 19th c. and the years preceding World War I). Many contemporary artists would draw pictures of Gypsies: types, camps, fair and wandering scenes - it was a result of a universally European vogue. The country and the life of the country people were often represented in art and literature. But the fin-de-siede bohemia and cygańskie �248 literary Young Poland treated the Gypsy subject in a special way, as a representation of an idea, a symbol with often has little in common with reality. Thus, only some of the engravings to be found in "Praca" and "Tygodnik Ilustrowany" (as well as in "Wędrowiec", "Orli Lot", and other journals) are of iconographic value - most of them just reflect the prevalent fashion and freely develop inspiration, which is also the case of written texts. Consequently, even though they undoubtedly enriched the general knowledge, they cannot be considered as legitimate results of research on Gypsies. The only ethnographic periodical which more or less systematically published various materials concerning Gypsies from its very beginnings was Wisła. These often included folk tales and proverbs as well as, somewhat less often, notes and descriptions of Gypsies themselves and their culture (language, fairy tales, disposition, way of life, etc.). It was very important that "Wisła" accounted for new interesting articles and books - the bibliography included also publications on Gypsies. In 1887 in Britain appeared the first issue of the "Journal of the Gypsy Lore Society", a quarterly which has been very important for the development and progress of Gypsy studies. The appearance of the periodical was acknowledged in the second volume of "Wisła". The author of the account of the content and objectives of the "Journal of the Gypsy Lore Society" was Izydor Kopernicki. Kopernicki was the only outstanding Polish scholar who systematically wrote about Gypsies (although usually in foreign periodicals). Kopernicki had been interested in Gypsies already before; together with the well-known French scholar, Bataillard, he wrote an article about the Gypsies of Galicia making shepherd bells. In the first fascicles of the "Journal of the Gypsy Lore" we come across several texts by Kopernicki, mostly presentations of fairy-tales. Besides, he conducted research in physical anthropology, publishing the results in "Archiv fUr Anthropologie", but his primary interest was the Romany language: both in the "Journal of the Gypsy Lore" (vol. 1, No 2) and in "Wisła" (vol. 3), Kopernicki published short notes on the dialect of the Gypsies from Bosnia. The most outstanding work of Kopernicki in the field of Gypsy studies are Textes Tsiganes. Contes et Poesies published in Cracow in 1925 (vol. 1) and 1930 (vol. 2). The collection is fully bilingual - all the included fables and tales are in the original Romany and in French. Kopernicki was also working on a Gypsy language dictionary, but unfortunately he did not manage to complete it - a small fragment was published in the "Journal of the Gypsy Lore" and the rest of the manuscript is kept in the collection of the Cracow branch of the Polish Academy of Sciences. "Wisła" also published texts of several Gypsy fairy tales from Lithuania submitted by a collector of Lithuanian folklore and co-worker of Jan Karłowicz, Sylwester Oowojno-Sylwestrowicz. Another author who, next to Kopernicki, published in the first issues of the "Journal of the Gypsy Lore" and in "Wisła" materials about Gypsies in Poland, Russia, and Hungary was Władysław Kornel Zieliński. �249 None of the Polish etnographers of those times conducted any systematic research on Gypsies - the subject was approached only marginally and was related to other materials collected among the rural population (Kopernicki's studies focused primarily on the Romany language). The largest number of short notes on Gypsies may be found in "Wisła" and while "Lud" published a brief account of Gypsies in Galicia only in its 6th volume, the editorial board did not pay too much further attention to Romanies. Almost all the publications from that period stem from the folklore passions of their authors and it is virtually impossible to trace in them any methodological inspirations or propensities. The only exception in this respect may be the linguistic studies by Kopernicki written to meet the criteria of formal scholarship. Another fruitful period which came a whole century after the successful inauguration of the Gypsy studies in the early 19th c. were the years between the two world wars. However, it was the Romany language and not history, which became at that time the main object of scholarly interest. The first step to examine the Romany language was taken already by Narbutt and Danilowicz who supplemented their works with grammatical paradigms and vocabularies. Later on, the novelist Józef Ignacy Kraszewski used Narbutt's word list in his novel Chata za wsią [A Cottage Outside of the Village]. However, serious research on the Romany language was begun at the end of the 19th c. by Kalina and Kopernicki. The most significant studies in this field appeared between the world wars in Cracow: that was the time of publication of both volumes of Gypsy texts by Kopernicki (1925 and 1930). In 1927 Edward Klich published two articles on the speech of the Gypsies from the Rabka region and the influence of Polish on Gypsy dialects. An essential part of another Klich's study - Cygańszczyzna w "Chacie za wsią" Kraszewskiego [Gypsy Elements in Kraszewski's Chata za wsią] ("Prace Filologiczne" vol. 25, pp. 171 - 220) - was an introduction to the general knowledge of the Romany language. Several years later still another crucial publication appeared - Warterbuch des Zigeunerdialekt von Zakopane by Jan Rozwadowski (1936). Before that, together with Stanisław Estreicher, Rozwadowski wrote a long entry, Język cygański i Cyganie w Polsce [The Gypsy Language and Gypsies in Poland], included in Encyklopedia polska [The Polish Encyclopedia], vol. 3 from 1915. The decades between the two wars were an exceptional period in Polish Gypsy studies: research in the field was conducted by scholars with established reputation. Unfortunately, their achievements are known only to a small academic audience. World War II destroyed the academic centers and brought the initiated projects to a halt. Right after the war, Gypsies became an object of interest mainly of the administration and police, and only two scholars - quite exceptional in an indifferent academic community - have been continuously doing research on Gypsies: in Cracow Tadeusz Pobożniak and in Warsaw Jerzy Ficowski. They are both outstanding specialists, for many years virtually �250 alone in the field (a short text by Broda and casual press articles may be legitimately ignored). Pobożniak, a linguist and orientalist (specializing in Indian studies), professor of Jagiellonian University, continued the work of Kopernicki, Klich, and Rozwadowski, but his achievement is thematically more extensive and no less valuable. In the forties and fifties, Pobożniak published several texts focused on some characteristics of the Gypsy language and first names. Then he became interested in the Lovari, one of the most interesting Gypsy groups widely scattered all over the world. In 1961, he published an article Powstanie cygańskiej grupy Lowari [The Rise of the Gypsy Lovari Group] (in: Sprawozdania z Posiedzeń Komisji P A N, pp. 127 - 129), and a few years later the result of a more comprehensive research project, a highly valuable Grammar of the Lovari Dialect (1966). A small booklet, O Cyganach [On Gypsies], issued in 1972 as a volume in the popular monograph series of the Polish Academy of Sciences, contained a brief account of the origin of Gypsies, their culture, and the features of the Romany language. Volume 1 of a two-volume collective study Języki indo-europejskie [Indo-European Languages] (1986) includes a chapter on Indian languages (Języki indyjskie), written by Pobożniak and also covering the Gypsy language. The chapter indicates that its author, continuously working on the issue, was familiar with the latest publication and achievements in the study of Gypsy origins and language. It is remarkable that Pobożniak (even when retired) kept teaching university seminars on the Gypsy language. Professor Pobożniak, who died in 1990, was one of the most eminent Polish linguists, an authority in the history of Polish Gypsy studies. The research on the Romany language is still continued, although on a much smaller scale. Among the involved scholars, there are: Ignacy Ryszard Danka from the University of Łódź, specializing in the languages of Anatolia, who wrote a few studies on the Gypsy language, and Andrzej Lewkowicz. The 1983 volume of "Prace Komisji Językoznawstwa. Studia indo-iranica", prepared to celebrate the jubilee of Prof. Pobożni ak, contained texts by foreign scholars doing research on the Romany language: Jan Kochanowski and Marcel Courtiade. Those were not the only works of both authors which were published in Polish - in particular, Courtiade contributed with his studies, lectures, and organizing activity to a revival of the Polish interest in Gypsies and their language. It was in Poland, in Jadwisin, where, during the 4th Congress of the Romani Union in 1991, Courtiade put forward his proposal of the standardization of the Gypsy language. The only scholar to devote a unique effort to the Gypsy studies - he learned the language living among wandering Gypsies and wrote down his field observations - has been Jerzy Ficowski, the man who contributed the most to the knowledge of Gypsies in Poland. In 1953, he published a study Cyganie polscy [Polish Gypsies], and some time later, in 1964, Cyganie na polskich �251 [Gypsies on the Polish Roads] - the latter work not only contains much new material, but brings a thorough revision of the first book. Only Cyganie na polskich drogach may be recognized as a magisterial wark, based on long-lasting queries in libraries and archives, and, in the first place, observations and conversations with Gypsies themselves. It is a sizable monograph supplemented with many photos and a chapter ~n the Gypsy language and its grammar as well as a word list containing, apart from the vocabulary of the Polska Roma, some expressions from the dialects of Carpathian Gypsies and the Kelderashi. Ficowski is the first contemporary Polish scholar to have recapitulated all the historical knowledge about Gypsies: he quoted from documents (particularly the privileges concerning Gypsy elders) and added his own discoveries and valuable analyses. The historical part of the book contains also an account of the lot of Gypsies during World War II and the atrocities committed in Nazi concentration camps. The most valuable and truly original section of the stud y is that devoted to the Gypsy culture: the descriptions of the lifestyle and ways of earning money, clothes, homes, and wagons as well as customs related to such crucial moments in human life as birth, rites of passage, marriage, parenthood, and death, and finally, the functioning of the Gypsy community. Next, the author discusses the internal organization of particular groups and their division, the social hierarchy, role of authorities, systems of ethical norms, principles of the unwritten law, beliefs, and the practice of magic. Additionally, Ficowski has written about Gypsy folk art, tales, and songs a unique achievement is the chapter on an outstanding Gypsy poet, Bronisława Wajs, called Papusha. The book ends with fragments of 19th c. literature and accounts of the Gypsy Holocaust. In 1985 appeared - unfortunately with no illustrations - a new, expanded (in comparison to the 1964 one) edition of Cyganie na polskich drogach. It did not introduce any new problems, but particular chapters were enriched and developed, and certain ambiguities which had been detected in the first edition were eliminated. Before Ficowski, many authors wrote about the Gypsy historyand language, yet not a single study was a reflection of personal experience of the Gypsy customs, way of life, and the attitude to non-Gypsies. The interested audience had to wait for such an account for many years, until 1964. The earlier literature on the subject lacked the ethnographic component (apart from a few brief fragments) mainly because of the conditions of research. Czacki, Daniłowicz, Narbutt, Klich, Kopernicki, Rozwadowski, and even Pobożniak wrote about Gypsies with a kind of detachment - they examined the history and language, but never approached their object of interest directly. It was only after the World War II that Ficowski (and no none else) presented Gypsies as they were. It is no exaggeration to claim that Cyganie na polskich drogach is the fundamental Polish study in the field. Even if later other authors elaborated drogach �252 on specific issues and enriched the knowledge of many details, none has ever produced a better global description of the culture of Polish Gypsies. The achievement of Jerzy Ficowski is not limited just to one book, but includes also articles in scholarly journals "Journal of the Gypsy Lore Society", "Etudes Tsiganes") and Polish literary magazines as well as a translation and publication of Pieśni Papuszy [Songs of Papusha] which is a truly major accomplishment. (Besides, Gypsy motifs may be found quite frequently also in Ficowski's own literary works). The handful of the aforementioned names (and titles) constitute the achievement of Polish Gypsy studies in their best. Apart from that, there are a few short notes and papers as well as some popular essays and articles, but their value is either minor or nil - they were intended to impress the reader, yet they do not count as proper academic contributions. The academic knowledge about Gypsies started growing only in the seventies as a result of systematic commitment of scholars from two universities: in Warsaw and then in Cracow. Within a few years several M. A. theses wą.re written: two in Warsaw and several more in Cracow. In fact, such theses usually do not affect the progress of knowledge, but in this case their significance cannot be ignored. This refers predominantly to the studies written in Cracow which focus on various aspects of the same group of Carpathian Gypsies hitherto much less known than the Polska Roma. Two authors particularly deserve honors: Adam Bartosz (who wrote about the economic foundations of the life of the Spisz Gypsies) and Andrzej Mirga (writing about the Gypsy ethnic stereotypes and the Gypsy attitudes to non-Gypsies). Both have successfully established themselves as Gypsy scholars with many academic publications. A study by Ignacy Marek Kamiński (from Warsaw) may be regarded as a sort of supplement to the works mentioned above, since it presents the results of research conducted in the Slovak part of Spisz. The materials obtained on that occasion by a group of M. A. students later provided the basis for articles included in a special issue of "Etnografia Polska" (1978, fasc. 2). That issue was the first Polish publication of its kind and it was favorably reviewed in foreign ethnographic periodicals and books. At that time, research was conducted by three institutions. The Department of the Ethnography of Slavs of the Jagiellonian University continued the work in Spisz, planning a special monograph of the Spisz Gypsies. The project was abandoned after the death of its main advocate, Zbigniew Biały. The Spisz research was continued in the eighties by Andrzej Mirga from the same department (and a group of students). Then he approached the problem of current changes in Gypsy communities (not only in Spisz) and the phenomena related to social adaptation. The results of Mirga's studies were published in several Polish periodicals [e.g. in "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" (1985), "Ethnologia Polona" �253 (1987), "Polska Sztuka Ludowa" (1982)] and in a collection of articles by various authors published in Germany. A few years ago Mirga has become a socia-political Gypsy activist (he is now President of the Roma Association in Poland), cooperating with several international institutions and organizations, such as the Council of Europe. He left academic life and thus the Gypsy studies in the Department of the Ethnography of Slavs in Jagiellonian University in Cracow have been suspended. In 1980 two scholars associated with the University of Warsaw earned their doctoral degrees through research in Gypsy topics. Lech Mróz defended his dissertation, which focused on general adaptation and assimilation processes and a shift from the nomadic lifestyle to life in settlements, in Adam Mickiewicz University of Poznań. Several months later, on the basis of a study of Gypsies in Sweden and the immigration of Gypsies from Eastern Europe to Sweden as well as an analysis of certain phenomena in the field of social ecology, Kamiński received his doctorate at the University of Goteborg. In Polish Gypsy studies, Kamiński's book, A Stale of Ambiguity. Studies of Gypsy Refugees, is the most original and interesting achievement. Most publications from the same period reveal a collector's descriptive bias caused by a number of factors: the reading of earlier literature, individual approaches to the Gypsy research, and specific ethnographic education. Kamiński's study not only introduces a different mode of thought, but also locates Gypsies in the context of subjects analyzed by contemporary anthropology, which is a novelty in Poland. It is a pity that Kamiński's book is not familiar to Polish ethnographers, including those interested in Gypsies. In the University of Warsaw, in the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, Romany research has been carried out for many years under the supervision of M róz, in whose regular course students also participate in various projects. At first, the study was focused on mutual relations between Gypsies and non-Gypsies, ethnic stereotype, and internal divisions within Gypsy groups as well as relations between the groups. In most cases, the object of research were the groups Polska Roma and Chaladytka Roma - then other groups were also taken into account (although to a somewhat lesser extent): the Lovari, Kelderashi, and Carpathian Gypsies. After some time, when it turned out that some issues could not be explained without recourse to history, researchers started archive queries and became more interested in the past. Partial results of that research were published in "Etnografia Polska" (e.g. in the special Gypsy issue published in 1978) and in "Polska Sztuka Ludowa" (1982). In 1984 and 1986, the studies were continued in India: the focus of that project was on the origin of Gypsies and their ethnic and cultural ties with India. The results of that, and earlier programs, were partly presented by Mróz in various journals in Poland ("Etnografia Polska", "Polska Sztuka Ludowa", "Ethnologia Polana") and abroad ("Etudes Tsiganes", "Lacia �254 Drom", and "Roma"). In 1992 Mróz published in Warsaw his post-doctoral dissertation, Geneza Cyganów i ich kultury [The Origin of Gypsies and their Culture]. The most important objective of the book was to analyze and reinterpret the available source records, starting with these from the most remote past, and, in particular, to analyze the history of the Romanies in Poland. At present, the Warsaw department is also carrying out research among Gypsies in the Republic of Lithuania. This is being done as one of the projects constituting a program of studies of ethnic groups and minorities in Lithuania and represents continuation of earlier work, since the Lithuanian Gypsies are closely related to Chaladytka Roma and Polska Roma - some of them have family in Poland. The third Polish institution which has been important for Gypsy studies is the Regional Museum in Tarnów, with Adam Bartosz as its long time director. For several years, it is the only museum in the world with a separate Gypsy section and a permanent exhibition of Gypsy artifacts. Only much later, other museums outside Poland started organizing (temporary) exhibitions of the same kind, and a few years ago a Gypsy (Romany) M useum was established in Brno, in the Czech Republic. The Tarnów museum now holds the largest collection of iconographic materials, a rich library, and unique exhibits (such as a set of items used by Gypsy women in the practice of magic and fortune-telling, and wagons used until the early 1970s by wandering Gypsy groups). Apart from its exposition in Tarnów, the museum has prepared a number of exhibitions in Poland and abroad. Its director, Adam Bartosz, is also the author of many popular publications and catalogues. The year 1994 was particularly good for the Gypsy studies in Poland, for Polish authors published two books: Nie bój się Cygana [Do Not Be Afraid of the Gypsy] by Bartosz, and Cyganie. Odmienność i nietoleramcja [Gypsies. Otherness and Intolerance] by Mirga and Mróz. Both are intended for the general public, and as such they discuss a wide variety of problems concerning the Romany past and present (both in the aspect of historyand culture. However, the mode of analysis, number of references to source records and literature on the subject as well as detailed presentation of particular issues leads to a classification of Mirga's and Mróz's work as an academic study, while Bartosz's work is more popular in character. Finally, closing this account of the Polish interest in Gypsies, one should pay some attention to the question of methodology of research which is probably the most remarkable weakness of Polish Romany scholarship. The number of books and articles (both academic and popular) which have been published after the a war, and even in the last 25 years, has far exceeded the sum total of all the earlier publications. However, the fundamental paradox is, that the fewer Gypsies still live in Poland, the more research is actually �255 conducted and the more material is produced. In fact, this phenomenon, which became accute through the last few decades, pertains to ethnology in general - what has developed, are the methods and institutions of research, while the object of study is clearly waning. The speed of ongoing changes has made the Gypsies gradually lose what is usually called tradition (the problem is complicated and reaches beyond the scope of this paper). Gypsies are able to adjust themselves to new circumstances - with no sense of connection with a specific territory, relatives living in many different countries, many of them (even whole Romany groups, with the exception of the Carpathian Gypsies) live on the border area or the periphery of the non-Gypsy world and, simultaneously, within it. This leads to such an enormous variety of paradoxes and problematic situations, that the available methods of research prove insufficient. The authors of the past did not supply us with enough descriptions which would today serve as a ground for comparison. Hence, the contemporary students of the Gypsies face the necessity of working in many directions: they have to account for and analyze specific situations, but also to create a comprehensive data base of records and basic information. Another crucial task is the completion of far too fragmentary historical knowledge of the subject. In the last few years, the image of the Gypsies and the attitude of the authorities and the public towards them have considerably changed. For centuries, they used to be called Philistines and Tartars - suspicious vagabonds and walęsas, then just Gypsies [Polish "Cyganie" derives from the verb "cyganić" which is a synonym of "to cheat" - trans.], in fact, more "Gypsy" than human. That was the case until recently. Whenever the press would write no matter if in the crime column or not - about a non-Gypsy (a Pole), the last name or the initial appeared, while with respect to Gypsies the ethnic identification was enough. Nowadays, for the first time Gypsies are identified by their names, and not even as "Gypsies" but as "Roma" (this is how they call themselves). It is an essential and very favorable change. Besides, Gypsies have begun developing contacts with non - Gypsies. All this bears out certain implications to be taken into account in future Gypsy studies. It would be desirable to: (a) publish as soon as possible all the collected historical records which are still not available to the public and continue archive queries, (b) classify, analyze, and publish the results of fieldwork which have been stored in the archives of the Cracow and Warsaw departments of ethnography as well as the Tarnów museum, (c) develop methods of research useful in the study of processes which are presently going on within the Gypsy communities. The general situation of the country favors such projects, and there is a group of qualified scholars ready to start the work. However, current financial problems will most probably turn all these proposals into wishful thinking. �256 BIBLIOGRAPHY Danilowicz 1824 Mróz L. 1988 1994 Narbutt T. 1830 I. O Cyganach wiadomość historyczna [On Gypsies. A Historical Account], Wilno. Suplement do pocztu królów i starszych cygUllskich w Polsce [Supplement to the List of Gypsy Kings and Elders in Poland], "Etnografia Polska" vol. 32, No I. Geneza Cyganów i ich kultury [The Origin of Gypsies and their Culture], Warszawa. Rys historyczny ludu cygańskiego [An Outline History of the Gypsy People], Wilno. Translated by Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5b238dd180281e8a0d7f36691f1d5547.pdf eeeaaa1960b499a6b93fcb6a71582286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1289 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1190 Title A name given to the resource Z rodu Kaina / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.2, s.193-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I : 1987, z. 2 P L I S S N 0071-1861 LECH MRÓZ (Warszawa) Z RODU K A I N A Od dwustu lat pochodzenie Cyganów przestało być tajemnicą — w każdym razie pod koniec X V I I I w. po raz pierwszy sformułowana została teza 0 ich indyjskiej ojczyźnie, poparta argumentami lingwistycznymi. Nie znaczy to, że od razu przyjęta została powszechnie przez badaczy zajmujących się Cyganami i nie znaczy, że wyjaśniono wszystkie niejasności. Odkrycie ojczyzny Cyganów wprowadziło tylko pewien ład w dociekania, do tego czasu idące w sposób zupełnie niemal przypadkowy, wyrażany w najbardziej nieraz nieprawdopodobnych hipotezach i przypuszczeniach. Niejasności związane z genezą i najdawniejszą historią Cyganów spro­ wadzają się do kilku podstawowych problemów, podstawowych pytań stale aktualnych, mimo iż — jak wspomniałem wyżej — dwieście lat w przybliżeniu minęło od odkrycia ich ojczyzny. Te nadal czekające na odpowiedź kwestie to: 1) z jakiego rejonu Indii wyszli Cyganie — ' gdzie znajduje się ich pierwsza ojczyzna; 2) kim byli ich przodkowie — z jakiej grupy społecznej, etnicznej, kasty wywodzą się Cyganie; 3) kiedy opuścili Indie; 4) jaka była przyczyna wyjścia? Z tymi pytaniami podstawowymi związane są dalsze, już bardziej szczegó­ łowe zagadnienia, np. czy geneza wszystkich Cyganów jest podobna, czy mają wspólne korzenie, skoro tak zróżnicowani są dzisiaj i tak odmienne typy kultury prezentują? Czy jedna była (i jaka) droga ich migracji, czy też już od początku, od opuszczenia ojczyzny, drogi ich przodków 1 poszczególnych grup rozeszły się? Jakie były ich losy od momentu wyjścia do czasu, gdy zaczęły ich rejestrować pierwsze dokumenty europej­ skie — a jest to różnica kilku stuleci. Odpowiedź ważna jest nie tylko dla historyków interesujących się Cyganami, ale dla tych wszystkich, którzy biedzą się nad zrozumieniem procesów kształtujących dzisiejszy obraz kultury cygańskiej, ich swoistą filozofię życia. Cóż jednak mówić o tych zagadnie13 - Etnografia Polska, t. X X X I . z. 2 �194 L E C H MRÓZ niach, po co mnożyć pytania, skoro te najbardziej podstawowe kwestie nadal pozostają bez jednoznacznej odpowiedzi. Nadal formułowane wyjaśnienia, propozycje, hipotezy mają charakter życzeniowy, a nie wynikający z faktów — mówią więcej o autorze i jego postawie niż o Cyganach lub ich przodkach. Przykład Cyganów jest wyjątkowo dobrą ilustracją, jak względy pozanau­ kowe oddziaływają na formułowanie twierdzeń o charakterze naukowym i jak osobowość badacza, jego przynależność etniczna i kulturowa określają sposób percepcji i posiadany sąd. Wiele jest spornych kwestii dotyczących rozmaitych narodów i grup etnicznych i ich historii, ale Cyganie są pod tym względem społecznością szczególną, nie mającą — tak mi się wydaje — analogii. Z nimi bowiem wiążą się najrozmaitsze liczne, jak w żadnym innym przy­ padku pomysły, hipotezy, wyjaśnienia historii najdawniejszej, a nawet tej nowszej, bliższej naszym czasom. Omawiając postawione tu kwestie należy sięgnąć do czasów odleglejszych niż wspomniane już dwieście lat, do czasów bezpośrednio po pojawieniu się Cyganów w krajach Europy Środkowej i Zachodniej. Nie jest rzeczą dziwną, że w okresie schyłku Średniowiecza i Rene­ sansu, gdy nie tylko codzienne życie przeciętnego człowieka, ale także nauka przeniknięte były duchem chrześcijańskim, a Pismo święte i teksty religijne stanowiły podstawę i wskazówkę postępowania i oceniania innych; także wyjaśnienia zagadki Cyganów poszukiwano w Biblii. Tym zasadniejsze wydawało się to, że niektóre jej fragmenty pasowały do Cyganów i na­ dawały się do wyjaśnienia ich tajemniczego pochodzenia i pojawienia się w Europie. Tułacze, wędrowne życie, jakie prowadzili pierwsi cygańscy przybysze zaobserwowani w Europie Środkowej i Zachodniej, skłaniało do upatrywania w nich potomków Kaina. Przynależność do kainowego rodu naznaczona była bowiem piętnem kary — a dla osiadłych mieszkańców Europy permanentne koczowanie mogło być odbierane jako tułactwo, jako rodzaj kary. Zresztą wyjaśnienie zawarte jest w Starym Testamencie. „Tułaczem i zbiegiem będziesz na ziemi" (Genesis, rozdz. IV, 12) , „I rzekł Kain do Pana [...] Oto mię dziś wyganiasz od oblicza ziemi i skryję się przed obliczem twojem, i będą tułaczem, i zbiegiem na ziemi: każdy tedy, który mię najdzie, zabije mię" (Genesis, rozdz. IV, 13-14). Dalsze fragmenty tego samego rozdziału Genesis zdają się potwierdzać tezę o pochodzeniu Cyganów z rodu Kaina. Kain miał syna Henocha, „Potem Henoch zrodził Irada, a Irad zrodził Mawiaela, a Mawiael Matusaela, a Matusael zrodził Lamecha" (Genesis, rozdz. IV, 18). Ówprapraprawnuk Kaina spłodził z dwiema swoimi żonami kilku synów, zajęciami swymi wyraźnie pasujących do obrazu Cyganów i życia przez nich prowadzonego. Można więc było przypuścić, że bezpośrednio wywodzą się Cyganie od Lamecha: l 1 Wszystkie cytaty zaczerpnięte z Biblii w przekładzie ks. D . Jakuba Warszawa Wujka, wydanie: 1УО0 г., Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, przedruk z edycji kra­ kowskiej z roku 1599. �195 Z R O D U KAINA „Który poją) dwie ż o n y ; imię jednej Ada. a imię drugiej Sella. I urodziła A d a Jabela, który był ojcem mieszkających w namieciech i pasterzów. Imię zaś brata jego Jubal: był ojcem grających na arfach i muzyckiem naczyniu. Sella też urodziła Tubalkaina, ten który młotem robił, i był rzemieślnikiem wszelkiej roboty od miedzi i żelaza" (Genesis, rozdz. I V , 19-22). Mieszkanie w namiotach, gra na harfach i innych instrumentach, kowal­ stwo związane były z życiem, jakie prowadzili Cyganie — informacje o tym powtarzają się w opisach i obserwacjach nawet najdawniejszych, dokonanych zaraz po rozprzestrzenieniu się Cyganów w Europie w początku XV w. Przypuszczenie zatem o pochodzeniu z rodu kainowego wydaje się zasadne, znajduje ono potem odbicie w literaturze, w sądach na temat Cyganów, w naukowych dociekaniach. Simeon Simeonis — franciszkanin, w relacji z Krety z 1322 r. pisze o Cyganach: są z rodu Chayma . Czy chodzi mu o Kaina, czy Chama, trudno rozstrzygnąć, tym bardziej że i Chama czyniono praojcem Cyganów. Henricus Cornelius Agrippa — filozof i lekarz publikuje w 1530 r. dzieło pt. De vanitate et incartitudine scientiarum. Rozważa tam problem ludzi zwanych Cyngres lub Egipcjanie. Przybyli oni — jego zdaniem — z terenów leżących między Egiptem a Etiopią, wyprowadzeni niegdyś przez Kusza (Chusa), syna Chama, który był synem Noego. Ludzie ci nadal jeszcze nazna­ czeni są przekleństwem ciążącym na potomstwie Chama — prowadzą życie włóczęgów, obozują rozbijając namioty poza miastami, na polach i rozdro­ żach, prowadzą życie rozbójników, złodziei, handlarzy, zabawiają opowieściami przygód, z lenistwa wróżą posługując się sztuką chiromancji i przy pomocy tych oszustw żebrzą i zarabiają na życie . Hipotezę o pochodzeniu od Kusza podejmuje i uzasadnia w 1633 r. Martino del Rio (w Disquisitiorum magicarum libri sex) — staje się ona popularna i nawet określenie Cyganów w języku niemieckim Zigeuner wywo­ dzą niektórzy od zniekształcenia słowa „Chusener", czyli pochodzący od Kusza . Chanaan, inny spośród czterech synów Chama, jest przodkiem Cyganów — wyraża pogląd w 1613 r. Claude Duret . Są oni Kananejczykami (po­ chodzącymi od Chanaana), którzy wywędrowali do Europy po zajęciu ich kraju przez Josuego. A w tym czasie, gdy powstają kolejne prace potwier­ dzające na podstawie analizy języka tezę o pochodzeniu z Indii — zainspi­ rowane odkryciem Węgra Valyiego podobieństwa języka Cyganów i tego, którym posługiwali się znani mu Hindusi — ukazuje się praca innego Węgra Enesseya, który dowodzi (w 1798 г.), że potomkowie Chama oszczędzeni zostali, gdy ogień zniszczył Sodomę i Gomorę, lecz wypędzeni później z krainy Zoar przez potomków Lota stali się tułaczami . 2 3 4 5 6 : F . de Vaux de Foletier, Mille ans ' De V a u x de F o l e t i e r , op. cit. s. 19. 4 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19. 5 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19. 6 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19 d'histoire des Tsiganes, Paris 1970, s. 19. �196 L E C H MRÓZ Potomkowie Kaina czy potomkowie Chama — i jeden, i drugi wariant, i jedna, i druga teza stawia Cyganów w sytuacji niekorzystnej, upośledzonej wobec innych ludzi i narodów — ale upośledzenie to nie jest niesprawiedli­ wością; jest wynikiem sprawiedliwej kary za winy przodków. Niezależnie bowiem, czy są potomkami bratobójcy Kaina, czy Chama, który nie uszanował ojca (choć ojciec ten akurat powalony był opilstwem), są potomkami kogoś, kto dopuścił się wykroczenia przeciw istotnym normom społecznym. Prześla­ dowanie zatem Cyganów, niechęć do nich, są całkowicie uzasadnione — taki sposób myślenia powszechny był w chrześcijańskiej Europie okresu Średniowiecza i Renesansu; można przypuszczać, że i później pozostały jakieś jego ślady. Podobnie uczestniczący w wyprawach Krzyżowcy dokonując rzezi Żydów nie dopuszczali się występków, nie byli mordercami, po prostu karali tych, którzy ukrzyżowali Chrystusa, byli więc także sprawiedliwością. Historycy zwracają uwagę, że po pojawieniu się w Europie przyjęci zostali Cyganie gościnnie. Jednakże już wkrótce, bo po kilkudziesięciu, a czasami nawet kilkunastu latach (a przecież sądząc z historycznych wzmianek nie byli wówczas częstymi gośćmi w jednym miejscu), życzliwe początkowo przyjęcie zmieniło się w prześladowanie, ustawy banicyjne, obowiązek zamieszkiwania w wyznaczonych miejscach poza murami lub u bram miasta — podobnie jak Żydzi i trędowaci. Wyjaśnieniem powszechnym w l i ­ teraturze jest opinia, że łotrostwa Cyganów, wyciąganie pieniędzy od miesz­ czan za pośrednictwem wróżby, kradzieże itd. były przyczynami zmiany przychylnego początkowo stosunku do nich. Zapewne nie są bez znaczenia występki Cyganów w kształtowaniu opinii o nich, ale opisy dawnych kro­ nikarzy znacznie częściej mówią o ich kowalskich, wróżbiarskich i muzycz­ nych umiejętnościach, o wędrownym życiu niż o przestępstwach, których mieliby się dopuszczać. Zarzut szczególnej przestępczości pojawia się dużo później, najmocniej podkreślany u schyłku X V I I I , a właściwie w X I X w. Opinia na temat przyczyn prześladowań jest więc szukaniem uzasadnienia okrucieństw w stosunku do Cyganów, racjonalizacją postępowania wobec nich — taki argument wydawał się, jak sądzę, najbardziej oczywisty. Tyle, że jest to wyjaśnienie wynikające z sytuacji Cyganów w wieku X V I I I i X I X , zaczerpnięte z obserwacji współczesnych XIX-wiecznym historykom i przenie­ sione o 300-400 lat wstecz. Umknęło uwagi nawet wybitnych badaczy, że sytuacja, w jakiej znajdowali się Cyganie, a przynajmniej część ich od schyłku wieku X V I I I i w wieku X I X była właśnie wynikiem ustaw skiero­ wanych przeciwko nim i prześladowań. Więc nie przyczyną rozszerzania się działań represyjnych w stosunku do Cyganów, ale skutkiem takich działań. Potwierdzeniem jest w moim przekonaniu to, że po pierwsze najdawniejsze zapiski kronikarskie nie są wcale tak niechętne Cyganom i nie na ich rzekome przestępcze właściwości zwracają uwagę. Poza tym liczba Cyganów XV- i XVI-wiecznej Europie była raczej skromna, kroniki rejestrują ich nie ze względu na ilość, ale jakość, nie ze względu na wiel­ kość grup. ale odmienność sposobu życia, ubioru, języka. Potwierdzeniem �197 Z R O D U KAINA jest, że wiele z pierwszych obserwacji z najrozmaitszych miast i krajów Europy dotyczy tej samej (często niezbyt licznej) grupy. W porównaniu z Cyganami gromady zbójeckie, wędrownych wagantów, pielgrzymów były — jak można przypuszczać — wielokroć liczniejsze. Wielu historyków stwierdza, że społeczeństwo europejskie schyłku Średnio­ wiecza nie było tak bardzo nieruchliwe. Wędrowały gromady kuglarzy, handlarzy, pielgrzymi, żebracy i trędowaci, zbiegli chłopi z rodzinami i ryce­ rze, rzemieślnicy, scholarze, organizowano krucjaty — wędrowanie Cyganów nie mogło być zatem szczególnym ich wyróżnikiem. Pośród wielości wróżbiarzy, wieszczek, alchemików, astrologów, zwolenników nauk tajemnych, kiedy ważne przedsięwzięcia — łącznie z najazdami, wojnami, związkami małżeńskimi, nawet między panującymi — uzależniano od przepowiedni, także cygańskie wróżki (wbrew powszechnej w cyganologicznej literaturze opinii) nie stanowiły ewenementu; a pełnienie usług dla gawiedzi nie wydaje się, aby mogło być podstawową przyczyną prześladowań. Kuglarzy, sztukmistrzów, treserów i muzykantów wielu wędrowało po drogach ówczesnej Europy. Także więc i w tym przypadku nie wyróżniali się Cyganie czymś wyjątkowym. Podobnie ma się sprawa z rzemiosłem kowalskim — zapotrzebowanie na wyroby, takie jak uzbrojenie, narzędzia rolnicze, okucia wozów, było przecież olbrzymie i liczne były pracownie i warsztaty wykonujące te usługi; także i kowalstwo zatem nie było cygańską specyfiką. Prawda, że wyróżniano ich po części ze względu na swoisty sposób życia, koloryt, ale zbyt to chyba skąpe uzasadnienie, by w nim poszukiwać wyjaśnienia w stosunku do Cyganów. Przekonanie, że Cyganie są potomkami Kaina, zostało przyjęte jako wiarogodne. Zaskakujące to, jeśli zważyć, że już sama lektura Biblii winna sąd taki obalić. Prawda, że to, co wyżej powiedzieliśmy o Jabelu, Jubalu i Tubalkainie — potomkach Kaina — zdaje się pasować do Cyganów. Ale też wyraźnie jest powiedziane w Biblii, że złe prowadzenie się ludzi skłoniło Boga do „wygładzenia" ich, przez które to określenie należy rozumieć potop i wynisz­ czenie wszelkiego niemal stworzenia. Jedynie Noe (potomek Setha, trzeciego — obok Kaina i Abla — syna pierwszych rodziców) wraz z synami, synowymi i gromadą zwierząt przetrwał zagładę: „I zgładzone jest wszelkie ciało, które się ruchało na ziemi, p t a k ó w , zwierząt, bestyi i wszystkich z i e m i o p ł a z ó w , które się ptazają po ziemi; wszyscy ludzie. I wszystko, w czym jest duch żywota, na ziemi pomarło I wygładził B ó g wszystko stworzenie, które było na ziemi od człowieka aż do bydlęcia, tak ziemiopłaz jako i ptastwo powietrzne; i wygła­ dzone jest (Genesis, z ziemi; i został sam Noe i ci, którzy z nim byli w korabiu" rozdz. V I I , 21-23). Jednym z nielicznych, którzy uznali tezę o pochodzeniu od Kaina za absurd, był Tomasius, który w Dissertatio phylosophica przypomniał, że ród Kaina został pochłonięty przez potop . Dla innych nie było tutaj sprzeczności — chyba, żeby podejrzewali, że Bóg spartaczył wykonanie planu i w rezultacie 7 7 De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 19. �198 L E C H MRÓZ nie wszyscy zginęli, ewentualnie że Cyganie okazali się sprytniejsi od Boga i schowawszy się w jakimś miejscu potop przetrwali. Tak więc mimo iż Biblia była bez wątpienia najpopularniejszą książką Europy, nie przeszkodziło to w rozpowszechnianiu sądu zupełnie z Biblią niezgodnego. Niezależnie czy byliby potomkami Kaina, czy Chama przestępstwo winno pociągnąć za sobą karę. Tej zaś towarzyszy często pokuta. Dla późno­ średniowiecznego społeczeństwa było to zapewne oczywiste, stąd też wędrowcze, tułacze życie Cyganów mogło być wyjaśnione właśnie poprzez potrzebę i nakaz pokuty. Zresztą — jak już mówiliśmy — pątnicy, pielgrzymi, pokut­ nicy są na drogach Europy widokiem częstym. Tezę o pokutniczym charakterze wędrownego życia potwierdzają sami Cyganie. Łatwo wyjaśnić sobie, dlaczego — był to sposób na wejście w społecz­ nie akceptowaną rolę. Tym samym można było oczekiwać pomocy, wsparcia w trudach pokutnego życia, może nawet uznania dla chrześcijańskiej gorli­ wości. Ale też potwierdzali Cyganie w ten sposób i zapewne nie planując ani przewidując skutków swoje domniemane pochodzenie i wzorzec nie­ korzystny, w konsekwencji, dla nich samych; ułatwiali i jakby uzasadniali sami niechęć, a czasami wrogość wobec siebie. Niewątpliwie represje wynikały także z faktu, że byli obcy, odmienni zwyczajami, językiem, sposobem życia, wyróżniając się w sposób bardzo wyraźny cechami antropologicznymi. Zapewne także nie były zupełnie bezpodstawne skargi na nich, choć — jak można przypuszczać i na co znajdujemy potwierdzenia w materiałach historycznych — po części wynikały z samego faktu ich drażniącej odmienności i braku formalnego podporządkowania władzom prowincji czy kraju, nieobciążenia podatkami, daninami itd. Po części natomiast z przestępstw i wykroczeń dokonywanych na ich rachunek przez nie-Cyganów. Myślę jednakże, że niebagatelną rolę w pogłębianiu się niechęci i wydawaniu kolejnych dokumen­ tów urzędowych skierowanych przeciwko Cyganom odegrały dociekania ich genezy prowadzone na podstawie Pisma świętego i kojarzenie ich z postaciami mającymi w opinii i świadomości wiernych złą sławę. Przypuszczenia odnośnie do miejsca i kraju, z którego przywędrowali Cyganie, ludu lub narodu, z jakim można by ich łączyć, owocowały najroz­ maitszymi hipotezami i pomysłami. Wywodzono ich od Awarów, Celtów, Czerkiesów, uważano za zaginionych Atlantów, za potomków niemieckich Żydów lub efekt wymieszania Żydów i chrześcijan. Źródła holenderskie z połowy X V w. mówią o nich jako o Grekach; w XVI-wiecznej Kronice Lubeki nazywani są Tatarami — przypuszcza się później, że Dżungaria jest ich ojczyzną, a sami Cyganie o około 1400 r. odłączyli się od hord Timura. Także ojczyzny poszukiwano w najrozmaitszych krajach, od zato­ pionej Atlantydy poprzez Egipt, Bułgarię i Wołoszczyznę aż po ową Dżungarię w Azji Środkowej . Pośród hipotez oryginalnych, by nie powiedzieć osobli8 s R. Pischel, The Home of vol. I I : 1909, nr 4, s. 298-299, 305. the Gypsies, [w:] Journal of the Gypsy Lore Society, �Z R O D U KAINA 199 wych, zwraca uwagę pomysł Voltaire'a czyniący z Cyganów potomków kapłanów egipskiej bogini Izydy . Pozornie dziwaczny, zdaje się być kon­ sekwentną próbą wyjaśnienia odwołującą się do dość powszechnej opinii, że ojczyzną Cyganów jest Egipt lub Nubia, oraz do rozwiniętych w Egipcie tajemniczych misteriów religijnych związanych z kultem Izydy. Przekonanie o czarowniczo-wróżbiarskich umiejętnościach kapłanów Izydy, o znajomości wiedzy tajemnej i praktyk magicznych tychże, potwierdzane było także przez filozofów, m. in. zwolenników Platona, jak np. Apulejusz. Jego Metamorfozy są właśnie traktatem na temat wiedzy tajemnej, a misteria ku czci Izydy i Ozyrysa zajmują w jego rozważaniach rolę najistotniejszą. Między innymi działalności Apulejusza przypisać należy szerzenie się kultu Izydy w Rzymie w I I w. i zbudowanie przez Kaligulę jej świątyni. Vol­ taire, sam jak wiadomo podejmujący rozważania dotyczące religii, zapewne znał pisma platoników, a przy powszechnym przekonaniu o zdolnościach wróżbiaisko-magicznych Cyganów i wywodzeniu ich z Egiptu miał prawo szukać rozwiązania zagadki ich pochodzenia łącząc z ludźmi, którzy uosabiali zarówno tajemną wiedzę, jak i Egipt — czyli kapłanami Izydy. 9 Nazwy, jakie czasami i dzisiaj jeszcze są w użyciu na określenie Cy­ ganów, oddają w części owe hipotezy i przypuszczenia; np. francuskie Bohémien (przybysze z Czech szwedzkie Tattare (Tatarzy), Sarassin (Saraceni) itd. Wyjąwszy najpopularniejsze współczesne określenie „Cyganie" (i jego od­ powiedniki w innych językach: Tsiganes — fr., Tingaro — wł., Zigeuner— niem., Zigenare — szw., Cygany — ros., Cigani — czes., Tiganilor — rum.), którego etymologia nie jest zupełnie jasna, znaczna część nazw (także dzi­ siaj używanych) łączy się z Egiptem: np. Gypsies — ang., Gitans — fr., Gitanos — hiszp., Jedjupci — serb. chorw., Pharao — nepek. (lud Faraona) — węg. Nim w ostatnich dziesięcioleciach nie zaczęły dominować określenia pochodne polskiemu słowu „Cyganie", nazwy nawiązujące do Egiptu były z całą pewnością najpopularniejsze. Do tej samej kategorii można zaliczyć określenia Etiopczycy, Nubijczycy. Istotne przekonanie, że Egipt jest ojczyzną Cyganów, dominuje pośród naukowych dociekań na temat genezy tego ludu. Zresztą ono także znajduje uzasadnienie, a w każdym razie możliwość potwierdzenia w Biblii, — w proroctwach Ezechejlowych (rozdz. X X X , 23) jest powiedziane: „I rozproszę Egipt między narody, a rozwieję je po ziemiach"; sposób życia Cyganów zdaje się być właśnie realizacją tych słów Pisma świętego. Jest zastanawiające, jak wcześnie ukształtowało się przekonanie o egipskim pochodzeniu i jak powszechne ono było; kronika miasta Konstanz w Niemczech mówi, że w 1438 r. pojawili się tutaj ludzie przybywający z Wyspy „niedaleko małego Egiptu". W relacjach krzyżowców wyprawiających się do Ziemi Świętej i u wielu autorów X V I - i XVII-wiecznych znajdujemy informacje o zamieszkiwaniu znacznych skupisk Cyganów w pobliżu miasta Modon u stóp góry Gype na wybrzeżu Peloponezu w Grecji; rejon ten * J.-P. C l é b e r t , Ves Tziganes, Paris 1961, s. 24-25. �200 L E C H MRÓZ zwany był Małym Egiptem. Małym Egiptem nazywali Turcy rejon dzisiejszego Izmiru dla walorów krajobrazu i żyzności tamtejszej gleby, a wśród wielu tytułów, jakie nosił sułtan w X V I I w., był także: „Król Wielkiego i Małego Egiptu" . O długim pobycie Cyganów na terenie imperium bizantyjskiego, a później tureckiego, i w Grecji świadczy liczba zapożyczeń w języku. Tak więc jest możliwe, że wyidealizowany obraz Egiptu stał się przyczyną pojawienia się na Bałkanach nazwy odwołującej się do Egiptu ; z kolei przeszła ona na Cyganów — właśnie z Bałkanów rozprzestrzeniających się ku innym częściom Europy. Zapytywani, skąd przybywają, mówili Cyganie, że z Egiptu, nie mówili więc nieprawdy, a Biblia dostarczyła potwierdzenia. Zrozumiałe też stają się teraz legendarne przekazy cygańskie mówiące o po­ chodzeniu z Egiptu, używanie przez nich takich tytułów, jak książę lub hrabia Małego Egiptu itd. Prócz podniesienia prestiżu wobec niecygańskiego otoczenia osadzały one jednocześnie grupę Cyganów w realiach ówczesnej Europy, odbierały im anonimowość; a w każdym razie — mimo tajemni­ czości — stawali się ludźmi znanego, wiadomego pochodzenia. Kolportowane później (w trakcie wędrówki) przez Cyganów wyjaśnienia, że są pokutują­ cymi tułaczami, czy inne tego rodzaju opowieści umożliwiały im egzy­ stencję, uzyskanie w różnej postaci wsparcia. Ale być może poza doraźną korzyścią przyczyniły się następnie do pogłębienia niekorzystnego wizerunku Cyganów i stały się jednym z elementów, jedną z przyczyn prześladowań, represji, aktów banicyjnych, oraz — jak dalej będę starał się to pokazać — przyczyną pewnego rodzaju tendencji, trwałego nastawienia, które do dzisiaj ciąży na hipotezach i rozważaniach dotyczących genezy Cyganów — wyjścia ich z Indii, a przede wszystkim grupy i klasy społecznej, z jakiej wywodzą się ich przodkowie. 10 11 . Pośród informacji, które przekazywane są o Cyganach po pojawieniu się ich w poszczególnych miastach i krajach Europy, stosunkowo często znaj­ dujemy wzmianki o wróżbiarskim procederze, jakim — zwłaszcza kobiety — zajmują się. Potwierdzają to ryciny przedstawiające Cyganów. Dla dokład­ ności — na tych najstarszych ze znanych widać tylko Cyganów w trakcie wędrówki lub sportretowane postaci kobiet i mężczyzn; ale poczynając od X V I w. częstym motywem jest scena wróżenia. Za pierwszą z terenu Europy informację o Cyganach uważa się zapis mnicha z góry Athos dotyczący Konstantynopola i zamieszkujących tam Atsingani „słynnych cza­ rodziei i łajdaków . Opisywani przezeń wytępili na życzenie cesarza bizan­ tyjskiego Konstantyna Monomachusa w 1050 t. dzikie zwierzęta drapieżne, które wtargnęły do parku cesarskiego stając się zagrożeniem dla niedrapież12 1 0 de V a u x de F o l e t i e r , op. cii., 1 1 Analogicznie jak np. Szwajcaria Kaszubska w Polsce — gdzie dla podkreślenia w a l o r ó w s. 21. krajobrazu o d w o ł a n o się do skojarzenia z krajem znanym z pięknych pejzaży. U różnych a u t o r ó w de Foletier, the Baikans op. in the cit., s. spotyka się różną 37, late Middle i G. C. Ages. Soulis, formę The pisowni tego słowa, Gypsies in the ..Dumbarton Oaks Papers", por. Byzantine vol. 15: de Vaux Empire 1961. s. and 145. �201 Z R O D U KAINA ników, jakie hodowano ku uciesze myśliwych. Atsingani wytępili je za pomocą specjalnie przygotowanego mięsa, które uprzednio poddali zabiegom magicz­ nym; po zjedzeniu takiego mięsa drapieżnik natychmiast padał. Z X I I w. pochodzi inna wzmianka o Athinganoi prowadzających niedźwiedzie i sprze­ dających amulety. Z końca X I I w. lub początku X I V w. pochodzi list patriarchy Konstantynopola Atanazego I do kleru nakazujący przestrzeganie wiernych przed kontaktami z wróżbiarzami, niedźwiednikami i zaklinaczami wężów i przed wpuszczaniem Cyganów do domostw . Pierwsze informacje z X I V w. z Bałkanów — z Korfu, Peloponezu, Serbii mówią o ich kowal­ skich umiejętnościach, ale od czasu, gdy w latach 1416-1419 zjawili się w naj­ różniejszych miejscach Europy Środkowej i Zachodniej, coraz częstsze są informacje o wróżbiarskim procederze Cyganów. Tak np. już w 1421 r. zarejestrowano przybycie „cudzoziemców z kraju egipskiego" w Arras, potem w Mons i Tournai; w trakcie pobytu w miastach podziwiano ich kunszt jeździecki, a także umiejętności wróżbiarskie, przybysze bowiem przepo­ wiadali przyszłość . Także obszerna relacja z pobytu ich w Paryżu w 1427 r. mówi o wróżeniu z ręki. Od wieku X V I informacje o wróżbiarskich i ma­ gicznych praktykach Cyganów są częste. 13 14 Ten fakt, jak sądzę, nie jest obojętny dla dalszej historii Cyganów, on również zaważył na kształtowaniu opinii o nich i sposobach postępowania władz i prawodawców. Pismo święte mówi bowiem: „ C z a r o w n i k o m ż y ć nie dopuścisz" (Exodus, rozdz. X X I I , 18), „Ani się niech nie najduje w tobie, który by oczyszcza! syna swego albo córkę, przewodząc przez ogień, albo który by się radzi) praktykarzów, i wierzy! snom i wróżkom, i ani niech nie będzie guślarz. Ani czarownik, ani kto by się d u c h ó w złych radził, ani wieszczków, albo się od umarłych prawdy dowiadywał. T y m bowiem wszystkim brzydzi się Pan i dla takich złości wygubi je Pan na wejście twoje" (Deuteronomium. rozdz. X V I I I . 10-12). „ M ą ż albo niewiasta, w których by byl duch p y t o n ó w albo wieszcza, śmiercią niech u m r ą : kamieniem je pobiję, krew ich niech będzie na nich" (Leviticus, rozdz. X X , 27). Wprawdzie, jak wiele źródeł historycznych potwierdza, wróżbiarstwo w różnych postaciach, alchemia, nekromancja, krystalomancja, zabiegi magicz­ ne i czarnoksięskie w Europie X V - X V I w. były czymś rozpowszechnionym. Mało tego, bywały przedmiotami wykładów uniwersyteckich, dysput, zainte­ resowań teologów, nawet w klasztorach oddawano się zgłębianiu wiedzy ta­ jemnej; pewne formy zabiegów i praktyk uznawane były za dopuszczalne, a nawet uzasadnione. Jednakże równolegle działała inkwizycja, występowały przeciw wróżbiarzom i astrologom władze kościelne i świeckie. Dotykamy tutaj kwestii rozróżnienia na magię czarną i naturalną — traktowaną jako uzupełnienie nauki. Niejednokroć zapewne granica między tajemnymi praktykami była bardzo cienka, a do tych tolerowanych czy nawet popieranych na pewno zaliczano te tylko, które odpowiednią reżyserią 15 1 4 S o u l i s . op. cit., s. 147. De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 46. �201 Z R O D U KAINA ników, jakie hodowano ku uciesze myśliwych. Atsingani wytępili je za pomocą specjalnie przygotowanego mięsa, które uprzednio poddali zabiegom magicz­ nym; po zjedzeniu takiego mięsa drapieżnik natychmiast padał. Z X I I w. pochodzi inna wzmianka o Athinganoi prowadzających niedźwiedzie i sprze­ dających amulety. Z końca X I I w. lub początku X I V w. pochodzi list patriarchy Konstantynopola Atanazego I do kleru nakazujący przestrzeganie wiernych przed kontaktami z wróżbiarzami, niedźwiednikami i zaklinaczami wężów i przed wpuszczaniem Cyganów do domostw . Pierwsze informacje z X I V w. z Bałkanów — z Korfu, Peloponezu, Serbii mówią o ich kowal­ skich umiejętnościach, ale od czasu, gdy w latach 1416-1419 zjawili się w naj­ różniejszych miejscach Europy Środkowej i Zachodniej, coraz częstsze są informacje o wróżbiarskim procederze Cyganów. Tak np. już w 1421 r. zarejestrowano przybycie „cudzoziemców z kraju egipskiego" w Arras, potem w Mons i Tournai; w trakcie pobytu w miastach podziwiano ich kunszt jeździecki, a także umiejętności wróżbiarskie, przybysze bowiem przepo­ wiadali przyszłość . Także obszerna relacja z pobytu ich w Paryżu w 1427 r. mówi o wróżeniu z ręki. Od wieku X V I informacje o wróżbiarskich i ma­ gicznych praktykach Cyganów są częste. 13 14 Ten fakt, jak sądzę, nie jest obojętny dla dalszej historii Cyganów, on również zaważył na kształtowaniu opinii o nich i sposobach postępowania władz i prawodawców. Pismo święte mówi bowiem: ..Czarownikom ż y ć nie dopuścisz" (Exodus, rozdz. X X I I . 18), „Ani się niech nie najduje w tobie, który by oczyszcza! syna swego albo córkę, przewodząc przez ogień, albo który by się radził praktykarzów, i wierzy) snom i wróżkom, i ani niech nie będzie guślarz. Ani czarownik, ani kto by się d u c h ó w złych radził, ani wieszczków, albo się od umarłych prawdy dowiadywał. Tym bowiem wszystkim brzydzi się Pan i dla takich złości wygubi je Pan na wejście twoje" (Deuteronomium. rozdz. X V I I I , 10-12). „ M ą ż albo niewiasta, w których by był duch p y t o n ó w albo wieszcza, śmiercią niech umrą: kamieniem je pobiję, krew ich niech będzie na nich" (Leviticus, rozdz. X X . 27). Wprawdzie, jak wiele źródeł historycznych potwierdza, wróżbiarstwo w różnych postaciach, alchemia, nekromancja, krystalomancja, zabiegi magicz­ ne i czarnoksięskie w Europie X V - X V I w. były czymś rozpowszechnionym. Mało tego, bywały przedmiotami wykładów uniwersyteckich, dysput, zainte­ resowań teologów, nawet w klasztorach oddawano się zgłębianiu wiedzy ta­ jemnej; pewne formy zabiegów i praktyk uznawane były za dopuszczalne, a nawet uzasadnione. Jednakże równolegle działała inkwizycja, występowały przeciw wróżbiarzom i astrologom władze kościelne i świeckie. Dotykamy tutaj kwestii rozróżnienia na magię czarną i naturalną — traktowaną jako uzupełnienie nauki. Niejednokroć zapewne granica między tajemnymi praktykami była bardzo cienka, a do tych tolerowanych czy nawet popieranych na pewno zaliczano te tylko, które odpowiednią reżyserią 1 4 S o u lis, op. cii., s. 147. De V a u x de F o l e t i e r , op. cit., s. 46. �202 L E C H MRÓZ atrybutami, odwołaniem do tekstów pisanych, do ksiąg greckich, hebrajskich itd. stwarzały wrażenie poważnych zabiegów popartych solidną wiedzą i od­ powiednim wtajemniczeniem. Cyganie warunku tego nie spełniali ani od strony rytuału, ani odwołania do ksiąg, ani uczonych protektorów; poza tym sposób życia, cechy antropologiczne, przekonanie, jakie zaczynało rozpowszech­ niać się na temat ich pochodzenia, pozwalały zapewne zaszeregować ich jedynie do kategorii tych. którzy zajmowali się praktykami złowróżbnymi, czarnoksięskimi. Czyli procederem, który był piętnowany i który niejednokrot­ nie prowadził na stos; i jeżeli rzadkie są wiadomości o Cyganach — ofiarach inkwizycji, to w znacznej mierze — jak mniemam — wynika to z ich ruchliwości, z równie nagłego pojawiania się, jak i znikania (co podkreśla niejedno historyczne źródło). Jest jeszcze jedno, na co chciałbym zwrócić uwagę — już w bizantyjskich źródłach Cyganie są kojarzeni z niedźwiedziami i wężami. Później, na terenie Europy Środkowej i Zachodniej wielokrotne są wzmianki o tym, że Cyganie pokazują tresowane niedźwiedzie, węże, a także małpy. W niektórych kra­ jach słowo niedźwiednik staje się synonimem słowa Cygan. Zapiski kronikar­ skie, ale także ikonograficzne przedstawienie Cyganów schyłku średniowiecza i Renesansu mówią często o tych ich umiejętnościach. Lecz jest tutaj jeszcze jedna istotna kwestia. Wszystkie z wymienionych wyżej zwierząt symbolizują zarazem siły nieczyste — sztuka gotyku i renesansu bardzo często pod wyobra­ żeniem małpy, węża czy niedźwiedzia rozumie szatana ; a jest to, jak można przypuszczać, dość powszechne skojarzenie nie tylko w bardziej oświeconych środowiskach miejskich. Pokazując tresowane, błaznujące małpy czy okiełznane przez człowieka niedźwiedzie pokazuje się podporządkowanie człowiekowi sił diabelskich, ośmiesza je. Zarazem jednak jest to wejście w kontakt, choć poprzez symboliczne wyobrażenia, z siłami nieczystymi, diabelskimi. Tym samym Cyganie stają się postaciami dwuznacznymi, także budzącymi nie­ pokój, potencjalnie groźnymi lub złowróżbnymi. 15 Początkowe przyjęcie Cyganów było gościnne. Jak informują kroniki, w wielu miastach gościnność nie ograniczała się do przyzwolenia na postój, z kasy miejskiej kupowano wino, ryby, mięso, chleb dla przybyszów. Nie­ jednokrotnie legitymowali się też listami przewodnimi — otrzymywali takowe od cesarza Zygmunta, papieża Marcina V, królów Węgier i Polski oraz od innych władców. Zarówno listy, jak i sami Cyganie informowali, że są pielgrzymami do Ziemi Świętej, pokutującymi za grzechy przodków (którzy odmówili Świętej Rodzinie pomocy w ucieczce), wygnanymi z ojczyzny za odstępstwo od chrześcijaństwa. Jednakże w stosunkowo krótkim czasie przy­ chylność zmienia się w niechęć, następnie prześladowania. Pierwsza ustawa skierowana przeciwko Cyganom wydana zostaje we Francji w roku 1453, w Hiszpanii Król Ferdynand I skazuje ich na wygnanie w 1492 г.; zaraz po tym wydają kilka ustaw Niemcy, a w 1500 r. cesarz Maksymilian I 1 5 M. Gutowski. Komizm w polskiej sztuce gotyckiej, Warszawa 1973, s. 83-84, 89. �203 Z R O D U KAINA wypędza ich z Niemiec szczególnie surową ustawą. Zaczynają się mnożyć na Cyganów skargi, zarzuca się im złodziejstwo, grabieże, rozwiązłość i czary — to są najpoważniejsze zarzuty. Prócz tego — a jest to czas zagrożenia ros­ nącą potęgą turecką — nie są rzadkie zarzuty szpiegostwa na rzecz Turków; pod tym pretekstem na banicję skazuje ich Ferdynand I , także ustawy niemieckie z 1496, 1497, 1498 zabraniają im wstępu do kraju, podejrzewając Cyganów o szpiegostwo. Najokrutniejsza jest ustawa Maksymiliana I z 1500 r. — Każdy Niemiec może krzywdzić i karać pochwyconych Cyganów bez jakiej­ kolwiek odpowiedzialności . Powszechnie przyjęta przez historyków i cyganologów opinia powtarzająca się we wszystkich znanych mi opracowaniach ogranicza się do powyższego wyjaśnienia — skargi na cygańskie grabieże i złodziejstwo, podejrzenia o szpie­ gostwo i dalej czary są przyczyną zmiany stosunku do nich, są przyczyną prześladowań. Ale krytyczniejsze, baczniejsze przypatrzenie się dokumentom dopuszcza możliwość podważenia tej powszechnej w środowisku badaczy opinii. Liczba skarg na Cyganów w różnych krajach Europy nie jest wcale — sądząc po dokumentach — tak duża. W dodatku do momentu wy­ dania pierwszych skierowanych przeciw nim ustaw większość relacji o przy­ byciu Cyganów jest im przychylna, a w każdym razie nie przedstawia ich jako ludzi występnych. W zapiskach z Bałkanów z X I V w. Cyganie przed­ stawieni są jako kowale, płacą pogłówne, w dokumentach późniejszych są informacje o ich pracy na rzecz wojska, kopalni, wydobywających dla skarbu sułtańskiego srebro itd. W XV-wiecznych relacjach kronikarzy z Europy Zachodniej i Środkowej także przedstawiani są z przychylnością i zacieka­ wieniem. Skąd więc ten nagły przypływ niechęci, prowadzący już wkrótce po ich przybyciu do pierwszej ustawy banicyjnej. Wprawdzie w źródłach bizantyjskich jest mowa o wróżbiarstwie Cyganów i praktykach magicznych, ale większość relacji pokazuje ich jako rzemieślników, w dodatku żyją­ cych w zgodzie z przepisami, prawem, władzami. Sądzę więc, że przyjęte w pracach dotyczących Cyganów wyjaśnienie jest uproszczeniem, jest przyję­ ciem sądu będącego racjonalizacją owych ustaw i działań przeciwko Cyganom, przyjęciem sądu, który wprawdzie powtarzany jest współcześnie, ale który być może pochodzi z czasów wydawania owych dokumentów. Złodziejstwo, grabieże, rozmaite inne występki nie były przecież w Europie X V i następnych stuleci ewenementem; w dodatku, jak pokazują akta sądów, Cyganie — nawet ci, którzy faktycznie dopuścili się wykroczeń czy przestępstw i byli sądzeni — działali często w porozumieniu lub na zlecenie nie-Cyganów, czasami nawet z wyższych klas społecznych (mamy tego rodzaju przykład w aktach sanockich , ale podobne przypadki rejestrowane są również przez sądy innych krajów). Skąd więc ta surowość prawa wobec Cyganów? Czy tylko dlatego, że byli obcymi przybyszami, czy dlatego, że — jak i współcześnie — l6 17 ifi J . I i c o w s k i . Cyganie na polskich 17 O. B a l z e r , Regestr złoczyńców drogach, K r a k ó w 1965, s. 20. grodu sanockiego 1554-1638, L w ó w 1891, nr 57(11.106). �204 L E C H MRÓZ opinie o ich występkach rozrosły się do niekontrolowanej plotki, stereotypo­ wego, powielanego bezkrytycznie sądu? Przypuszczam, że nie są to argumenty wyjaśniające prześladowania, że musiały być inne, bardziej ważkie powody takiego do nich stosunku. Wprawdzie społeczeństwo średniowiecznej Europy jest ruchliwe — co wyraża się w emigracjach chłopskich, wędrówkach rycerzy, mnichów, studentów, pielgrzymów, a głęboka religijność uwidacznia się w piel­ grzymkach i krucjatach, ale już od X I I I - X I V w. społeczeństwo to staje się osiadłe, zamiłowanie do wędrowania zanika; od tego czasu wędrowcy stają się ludźmi podejrzanymi, włóczęgami. Nawet pielgrzymka nie jest wolna od podejrzeń — chyba, że ma charakter pokutny. Wyraził ten stosunek w X I I I w. franciszkanin Bertold z Ratyzbony: Wszystkie stany zaliczył do „rodziny chrystusowej" z wyjątkiem Żydów, żonglerów i włóczęgów — ci tworzą „rodzinę szatańską" . Życie wędrowne w coraz trwalej związanym z osiadłością społeczeństwie europejskim jest więc czymś występnym: wędrowiec znajduje się przy tym zupełnie poza ramami osiadłego, uporządkowanego i zhierarchizowanego społeczeństwa. Obcy jest kimś wykluczonym najdoskona­ lej — jak pisze Le Goff — nie należy do żadnej wspólnoty, jest nieznany, żyje w społeczeństwie feudalnym jakby „bez zezwolenia" . Przede wszystkim jednak na stosunku do Cyganów zaważyły kojarzenie ich z muzułmanami i zaszeregowanie do wróżbiarzy i czarowników. Cyganie przybyli z Bałkanów, bez wątpienia też pozostały u niektórych przynajmniej jakieś ślady — choćby w postaci ubiorów — miejsca, z którego przywędrowali (potwierdza to ikono­ grafia). Wprawdzie opisy kronikarzy-krzyżowców nie są dla nich niekorzy­ stne, ale w owym czasie istnieje jeszcze — choć mocno okrojone — Bizan­ cjum. W 1453 r. zdobyty zostaje Konstantynopol, wschodnie chrześcijaństwo traci oparcie we własnym państwie; cały ten obszar świata — zarówno Azja, jak i część Europy — dostaje się we władztwo islamu, który coraz bardziej zaczyna zagrażać chrześcijaństwu zachodniemu. To już nie tylko zajęcie Ziemi Świętej, to bezpośrednie zagrożenie, to świadomość stałej aktywności, stałej ekspansji islamu. Rzucenie podejrzenia na Cyganów, że są tureckimi szpiegami, kojarzenie ich z muzułmanami i islamem, musi nastawiać do nich nieprzy­ chylnie. Muzułmanie w świadomości europejskiej kojarzą się wyłącznie nega­ tywnie, są w oczach chrześcijańskiego zachodu ..niewiernymi, poganami" podludźmi, a Mahomet jest potworem, towarzyszem Antychrysta . W 1453 r. upada Konstantynopol, a pierwszy akt prawny skierowany przeciwko Cy­ ganom wydany zostaje w tym samym roku. Nie ma w nim wprawdzie mowy o szpiegostwie na rzecz muzułmanów, ale zastanawia zbieżność akt. Niedługo później w akcie Ferdynanda I w Hiszpanii i ustawach niemieckich z końca XV w. jest już wyraźnie powiedziane, że podejrzewa się Cyganów o szpiegostwo na rzecz muzułmanów. 18 19 20 1 8 J . L e G o f f , Kultura średniowiecznej w Le G o f f , op. cit., s. 318. 20 L e G o f f . op. cit., s. 151-152. Europy, Warszawa 1970. s. 313. �205 Z R O D U KAINA Nakaz rozbijania obozowisk poza granicami miasta, obdarowywanie je­ dzeniem, to chyba nie tylko przejaw gościnności, ale i niechęci do wędrowców. Być może Cyganie obok Żydów i trędowatych stają się jeszcze jedną wyizolowaną społecznością, ale społeczeństwu średniowiecznemu — jak pisze Le Goff — potrzebni są pariasi, nie dla nich samych, lecz by „móc im świad­ czyć" braterskie miłosierdzie . Działając zarazem i dla ich dobra — zamy­ kając bowiem drzwi przed trędowatym, włóczęgą etc. otwiera się mu drzwi niebios . Pozostałością są prócz postaw, które utrwaliły się na stulecia w świadomości europejskiej, także nazwy nawiązujące do Cyganów, a doty­ czące rogatek, bram, wjazdów do miast — np. Cygański Pal, czego już komen­ tować nie trzeba . Drugim istotnym powodem było wróżbiarstwo i magia, jakie kojarzyły się z Cyganami lub które przypisywane im były przez ludność europejską. Kościół od dawna, bo już od IV w., występował przeciwko wróżbitom i czarodziejom, ale od X I I I po X V I I I w. trwają z różnym nasileniem i poparte różnymi dokumentami Kościoła bądź panujących prześladowania. W 1215 r. za pontyfikatu Innocentego I I I powołana zostaje inkwizycja, w latach 1307-1313 odbywa się proces Templariuszy, w 1431 r. proces Joanny d'Arc, w latach 1459-1461 proces Waldensów w Arras; w latach 1484-1492, za pontyfikatu Innocentego V I I I , gwałtownie rośnie liczba procesów o czary. Rok 1486 jest rokiem ukazania się wspólnej pracy dwójki inkwizy­ torów dominikańskich Henryka Institorisa Kramera i Jakuba Sprengera Miot na czarownice, jednej z najważniejszych podstaw prawnych w procesach 0 czary. Dzieło to uzyskuje najwyższą akceptację: papieża Innocentego V I I I oraz rzymsko-niemieckiego cesarza Maksymiliana I , tego samego, który jest twórcą ustawy przeciw Cyganom z roku 1500. Gorliwość Maksymiliana I w tępieniu czarów nie zmienia faktu, że zapraszał na swój dwór magów 1 czarnoksiężników i że organizował (i uczestniczył w nich) seans wywoły­ wania duchów — a przecież niekromancja była jedną z tych niedobrych praktyk. Reasumując: sądzę, że wyjaśnienie prześladowań Cyganów ich występkami i kradzieżami jest tylko cząstką, i to nie najważniejszą, prawdy. Zbieżności dat skłaniają do przypuszczeń, że prześladowania Cyganów wynikają z innych pobudek — z tych samych, co i prześladowanie czarownic, a także z przy­ pisywania im kontaktów z muzułmanami utożsamianymi z siłami nieczy­ stymi. Za tymi podejrzeniami w tle znajduje się uzasadnienie wynikające z Biblii, klasyfikujące Cyganów jako przeklętych przez samo swoje pochodze­ nie i występki ich protoplastów. To wszystko ukształtowało postawy wobec nich i zasady postępowania, które przetrwały niekiedy do czasów zupełnie nam bliskich. Dopiero ostatnie lata doprowadziły do zaistnienia innego, nowego zupełnie jakościowo zjawiska, że Cyganie oponując przeciw wielo21 22 23 : i Le G o f f . op. cii., s. 313. : : M . b o u c a u l t , Stultifera 2 } P i s c h e l . op. cii., s. 298. Naris, ..Miesięcznik Literacki". nr 2: 1976, s. 81. �206 L E C H MRÓZ wiekowym uprzedzeniom zaczynają dopominać się praw takich, jakie są udzia­ łem innych narodów i społeczności — do tego tematu wrócimy w dalszej części artykułu. Można, jak sądzę, wyrazić pogląd, że tak naprawdę to Cyganów stworzyli, a w każdym razie ukształtowali Europejczycy po przybyciu ich z Azji; i to nie na Bałkanach, ale dopiero w X V w., gdy zawitali do Europy Zachodniej. Wytworzone wobec Cyganów uprzedzenia, sądy, stereotypy, niekorzystny wizerunek wynikający z zaszeregowania poprzez Biblię do występ­ nej, przeklętej gałęzi gatunku ludzkiego, pociągnęły za sobą kształtowanie opinii szerszej (np. poprzez literaturę, dokumenty i ogłoszenia kościelne bądź panujących), a co za tym idzie, powszechnego niechętnego stosunku do nich. To z kolei zaczęło spychać Cyganów na margines społeczeństwa, zmuszać do częstych ucieczek, ukrywania się etc. Tym samym niechęć do nich, przepisy prawne zaczynały zyskiwać potwierdzenie i zasadność prowa­ dząc do kolejnych akcji przeciw Cyganom; te wyzwalały potrzebę krycia się po lasach, powodowały dalsze utrudnienia w życiu Cyganów, nędzę itd. Spirala niechęci coraz bardziej rozkręcała się prowadząc w efekcie do szczy­ towej już eksplozji nienawiści w postaci prześladowań i mordów w czasie ostatniej wojny i do przymusowych akcji osiedleńczych (zwłaszcza w Europie Wschodniej), będących w pewnym sensie zabójstwem ich kultury i odrębności. Nawet Kościół nie brał Cyganów w obronę, przeciwnie, niejednokrotnie potwierdzał uprzedzenia, podtrzymywał niechęć do nich, i to nie tylko przez brak przeciwdziałania represjom, ale samemu wydając zalecenia czy nakazy o charakterze represyjnym. Z końca X I I I lub początku X I V w. pochodzi — jak pamiętamy — list patriarchy Konstantynopola Atanazego I do kleru, by przestrzegano wiernych przed kontaktami z Cyganami, w 1560 r. arcy­ biskup Uppsali Laurentius Petri zabrania kapłanom kontaktu z Cyganami, zabrania chrzczenia Cyganów i asystowania ich pogrzebom, z 1787 r. datuje się wypowiedź pastora z Litwy na temat Cyganów — w dokumencie tym mówi się, że „Cyganie są jak robactwo na ciele zwierzęcia" . Przytoczyłem tylko trzy fakty ilustrujące stosunek chrześcijaństwa do Cyganów w Europie, z czasów odległej historii i pierwszych kontaktów z Europejczykami, z cza­ sów bliższych i stosunkowo bliskiego już schyłku X V I I I stulecia — a dokumen­ tów takich można by przytoczyć więcej. 24 Powróćmy teraz do zasadniczego toku rozważań, do podstawowej dla nas kwestii, tj. czynników, które ważyły na stosunku do Cyganów i na naukowych koncepcjach — jestem bowiem przekonany, że postawy wobec Cyganów i stereotypowe sądy zaciążyły w sposób znaczący także na nau­ kowej refleksji, na hipotezach i przemyśleniach dotyczących Cyganów. Próby rozwiązania zagadki pochodzenia Cyganów sięgają przełomu Średnio­ wiecza i Renesansu. Dociekania prowadzą stopniowo do odrzucenia hipotez zupełnie wyimaginowanych i wskazywać zaczynają na Bałkany jako miejsce, 2 4 Pise hel, op. cit., s. 293. �207 Z R O D U KAINA z którego rozprzestrzeniać zaczęli się po Europie i gdzie należy szukać dalszych śladów. Jedyna informacja odwołująca się do Indii, zapis z 1422 r. z kroniki miasta Forli we Włoszech, jeszcze wówczas nie została doceniona, potraktowano ją tak, jak wiele innych. Nawet zresztą już po odkryciu Valyiego i poparciu go językowymi dowodami przez Rüdigera wracały wątpliwości co do rzeczywistego wyjścia z Indii. Wśród najrozmaitszych konkurencyjnych hipotez ta, która łączy Cyganów z Egiptem, okazała się najtrwalsza. Pierwsza informacja pochodzi z Berner Chronik z 1419 r . Wprawdzie relacji niemieckich podróżników udających się do Ziemi Świętej rejestrowały ich w „Małym Egipcie", w Grecji, ale poza tym przypadkiem należy sądzić, że mówiący o Egipcie ten właśnie kraj mieli na myśli, a nie Grecję. Zresztą niektórzy podróżujący po Afryce Północnej twierdzili, że spotykali tam Cyganów — np. francuski podróżnik Belon spotkał w Dolinie Nilu ludzi Cingars — w Europie, zwanych Egipcja­ nami (informacja dotyczy połowy X V I w . ) . Przełom X V I I I i X I X w. przynosi wreszcie jakieś rozstrzygnięcie, a raczej naprowadza na ślad; poszukiwania ojczyzny Cyganów nabierają bardziej uporządkowanego charakteru i zaczynają koncentrować się wokół określonego obszaru, a nie idą w najrozmaitszych przypadkowych kierunkach. Valyi, von Doba. Riidiger, Pott, Miklosich wskazują rejon świata, gdzie należy szukać przodków i potwierdzają to porównawczymi analizami językowymi. Jedno z podstawowych pytań na temat genezy Cyganów zdaje się być wyjaś­ nione. Wkrótce okazuje się, że wyjaśnienie jest kontrowersyjne, że uczyniono dopiero pierwszy krok, ale bliższe rozwiązanie zagadki nadal pozostaje bez odpowiedzi; Indie — nawet z zawężeniem do ich północnego zachodu — to ogromny obszar o znacznym zróżnicowaniu kultur, języków, religii, po­ ziomów rozwoju; by więc uznać, że w badaniach nad Cyganami dokonany został znaczniejszy postęp, należałoby oczekiwać odpowiedzi bliższej, pełniej­ szej. Tymczasem ani na przełomie X V I I I i X I X wieku, ani później, aż po czasy współczesne, pytanie nie zostało jednoznacznie wyjaśnione. Pozo­ stałe zaś z kilku na początku tej wypowiedzi wymienionych pytań nadal oczekują wyjaśnienia, nadal są żywe. Poważny wzrost zainteresowań wyjaśnieniem początkowej historii Cyganów związany jest z rozwojem językoznawstwa i orientalistyki. Z podejmowaniem przez coraz nowych badaczy analiz językowych mających na celu wyjaśnienie podstawowych kwestii dotyczących historii i zmian języków Indii. To zaś z kolei wiedzie do prób wyjaśnienia istotnych problemów z zakresu naj­ dawniejszej historii Cyganów. Analiza języka (zagadnienie wyłonienia się języków nowoindyjskich) doprowadziła do sformułowania tezy o wyjściu przodków Cyganów z Indii około X w. A dalsze badania nad dialektami cygańskimi do przedstawienia hipotez na temat szlaków migracji. Anglicy 25 26 2 5 P i s e hel, op. cit., 2 6 De V a u x de s. 295. F o l e t i e r , op. cit., s. 21, 36. �208 L E C H MRÓZ i Niemcy najmocniej zaznaczyli swój udział w tych badaniach. Zwłaszcza Anglicy — co w znacznym zapewne stopniu wynikało z sytuacji politycznej i ekonomicznej. Indie, Pakistan były krajami wchodzącymi bezpośrednio w skład Imperium Brytyjskiego. Afganistan, Persja, niektóre kraje Bliskiego Wschodu znajdowały się w sferze zainteresowań i oddziaływania Wielkiej Brytanii. Tak więc generalnie ton badaniom językoznawczym i orientalistycznym nadają Brytyjczycy; wśród nich jest także największa liczba tych, którzy podejmują problematykę cygańską. Dociekania idą teraz w kilku kierunkach, po pierwsze, ustalenia bliższego rejonu, z jakiego wywodzą się Cyganie, dalej, ustalenia plemienia lub kasty, z jakiej wywodzą się i wreszcie czasu oraz przyczyn opuszczenia Indii. I tutaj od razu rzuca się w oczy znamienny szczegół — wysiłek badaczy w znacznym stopniu koncentruje się wokół kwestii przynależności do ple­ mienia lub kasty. Najpowszechniej wiążą Cyganów z pariasami społeczeństwa indyjskiego, z ludźmi zajmującymi najniższą pozycję w hierarchii społecznej. Współczesny badacz Cyganów de Vaux de Foletier pisze, że to z powodu wyglądu i zajęć — i to sformułowanie oddaje, jak sądzę, istotę podejścia do Cyganów oraz (o czym już nie pisze) stereotypowe sądy i skojarzenia ukształtowane w okresie schyłku Średniowiecza i Renesansu; te, o których mówiliśmy wyżej. Jeżeli prześledzimy literaturę, okaże się, że krąg kojarzonych z Cyganami kast lub klas społecznych czy plemion jest bardzo wąski. Osiemnastowieczny badacz Grellmann * uważał, że przodkowie Cyganów wywodzą się z klasy siudra (najniższej z czterech warn, na jakie dzieli się społeczeństwo indyjskie: bramini, kszatrija, wajsja i siudra). Za Grellmannem skojarzenie z siudrami znaleźć można w wielu X I X - i XX-wiecznych pracach cyganologicznych. Poza siudrami najczęściej powtarzają się dwie nazwy o charakterze już nie warnowym. lecz kastowym: Dom i Dźat (Jat). Tezę o pochodzeniu od Dźatów po raz pierwszy — jak się wydaje — postawił w 1851 r. Burton ; za nim podejmują i starają się uzasadnić znani badacze Cyganów Bataillard w 1875 r. i de Goeje w 1903 r . Dźatowie — zamieszkujący Sind i Multan (krainy na pograniczu dzisiejszego Pakistanu i Indii) — hodowcy, piraci, kiórzy w 768 r. napadli na Mekkę i którzy zawodowo zaciągali się do armii perskiej , byli właśnie zdaniem wielu, zwłaszcza brytyjskich, badaczy przodkami Cyganów. Do tych wiadomości możemy dodać, że Dźatowie, zamieszkujący Uttar Pradeś i Radżastan (rejon północno27 2 29 30 31 2 1 De 2 8 H. M. G . und de F o l e t i e r , op. cit., Grellmann, Die , 4 R. F . B u r t o n . Leiden J i M. de ein historischer dieses Volks in Europa, Versuch Leipzig üher die Lebensart 1783. Sindh. and the races that inhabit the valley of the Indus. London " P. B a t a i l l a r d . 583-585: s. 30. Zigeuner: Verfassung. Sitien una Schicksahle - s. Vaux The affinities of the Gipsies Goeje. Memoire 1903. P i s c h e l . op. cit., s. 302. sur les with the Jats, migrations des 1851. "The Academy", vol. Tsiganes a travers 7. TAsie, �209 Z R O D U KAINA -zachodnich Indii), są kastą w przewadze rolniczą, z warny wajsja, ale pre­ stiżem i aspiracjami sięgają wyżej, do klasy wojowniczej kszatrija; ta informacja istotna będzie jeszcze w dalszej części rozważań. Drugim terminem najczęściej kojarzonym z Cyganami jest Dom (Dome, Dhome). Teza o pochodzeniu od Domów powszechna staje się w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Dwa najbardziej ważkie potwierdzenia skojarzeń Cyganów z Domami wyni­ kają г bliskiego dźwiękowo brzmienia tej nazwy ze słowem Rom, które jest samookreśleniem — nazwą własną Cyganów, a poza tym pewnych po­ dobieństw w sposobie życia i profesjach pomiędzy Domami a Romami (Cyganami). Problem jednak w tym, że językoznawcy nie są zgodni, czy mogło mieć miejsce przekształcenie „d" w „r", nazwy Dom w Rom. Poza tym podobieństwa profesji, statusu i sposobu życia nie są tak oczywiste. Yule i Burnell w 1886 r. kojarzą Cyganów z Domami, gdyż — jak piszą — są oni najbardziej rozwiązłą g r u p ą . Leland w 1885 r. i Sampson w 1907 r . mówią, że indyjscy Dornowie są służącymi i zamiataczami ulic i także kojarzą ich z Romami (Cyganami). 32 33 Kasta Domów znana jest od bardzo dawna; w sanskryckich traktatach z VI w. występują jako muzycy, w XII-wiecznej Kronice kaszmirskiej zaliczani są do ćandalów — niedotykalnych (są to ludzie znajdujący się po­ niżej czwartej warny — siudrów). Pośród informacji na temat Domów, które są podstawą przyrównań do Cyganów, i tezy o niegdysiejszej ich wspólnocie najczęstsze jest odwołanie do muzycznych i kowalskich zdolności D o m ó w . Te trzy nazwy: siudra oraz Dźatowie i Dornowie, najczęściej są zestawiane z Cyganami w literaturze. Prócz nich pojawiają się rozmaite inne nazwy kast lub plemion, ale daleko rzadziej wymieniane. Na przykład Changar lub Tzengaris z Pendżabu, których podobieństwo do Cyganów zasadza się na tym, że wróżą, handlują, porywają dzieci, a kobiety ich są wzorem cnoty, wyjąwszy sytuacje, gdy chcą zdobyć pieniądze — wtedy bowiem stają się nieprzyzwoite ; niegdyś jakoby stanowili oni jedno plemię, ale rozproszył ich w czasie najazdu Timur. Ta ostatnia nazwa Changari (Tzengaris) w zestawieniu z Cyganami po­ jawia się w jeszcze innej wersji Bandżari w roku 1825 użyta przez Duboisa " . Dzisiaj spora grupa badaczy — zdanie to przeważa zwłaszcza u cyganoznaw34 35 36 3 H . Y u l e , А. С . B u r n a l l . H'obson-Jobson: and phrases. London 1886; za: I. H a n c o c k , a glossary of colloguial Anglo-Indian words The development of romani linguistics. Sixth Annual Meeting and Conference on Gypsy Studies of the Gypsy Lore Society, New York Ch. G. Leland. Gypsy De ' 5 psy" Vaux Są też P i s c h e l , op. cii., 14 - ,fl "Journal of the F o l e t i e r , op. cit.. Gypsy Lore Society", nr ludzi jadających s. psie 313. P i s c h e l . op. cit.. s. 306, P i s c h e l . op. cit.. s. 306. Etnografia Polska, i. X X X I . z. 2 310. 1 : 1907, s. 272-277'. s. 29. i inne bardziej osobliwe argumenty, np. i określa - de 1984. The English Gypsies and their language. London 1873. J . S a m p s o n . language and origin. u 7 mięso i padlinę że s ł o w o oprócz Dorna znaczy tego będących „gotujący pijakami: �210 L E C H MRÓZ ców indyjskich — uważa, że właśnie Bandżarowie są przodkami Cyganów, chociaż nadal nikt nie dostarczył na to dowodu, a w dodatku kwestionowa­ na jest w sposób zasadniczy zbieżność języków używanych przez Bandżarów i Cyganów. Wskazywanie na Dźatów, Domów, a obecnie Bandżarów, to najczęstsze stwierdzenia badaczy odnośnie do przodków Cyganów. Tyle, że brak jest wystarczająco pewnych, niepodważalnych uzasadnień — a właści­ wie w ogóle brak poważniejszej, naukowej argumentacji. Zapewne dlatego, nie­ którzy uczeni widząc bezcelowość dotychczasowych zabiegów poszukują innych rozwiązań, dających się pogodzić z faktem braku oczywistych, jednoznacz­ nych skojarzeń Cyganów z jakąkolwiek grupą, tak w sferze języka, jak i kultury. Na przykład Vekerdi w niedawno opublikowanej pracy twierdził, że przod­ kowie Cyganów wywodzą się z prymitywnych plemion z dżungli; jednakże również nie daje dowodów na poparcie swojej tezy. Trudno bowiem za dowód uznać stwierdzenie braku rozwiniętej religii i ograniczenie się do pry­ mitywnej wiary, zarówno u Cyganów, jak i plemion dżungli, czy też nie rozwinięte bliżej stwierdzenie, że idzie o plemiona zbierackie — co może się kojarzyć z brakiem gospodarczej samodzielności Cyganów i korzystaniem przez nich z tych dóbr, które uzyskać mogą od niecygańskiego otoczenia. Poszukiwanie przodków cygańskich poprzez najbardziej proste skojarzenia pociągnęło za sobą skutki dalsze niż tylko wskazanie owej hipotetycznej, domniemanej grupy macierzystej. Wiadome jest powszechnie, że siudrowie są klasą służebną wobec trzech wyżej usytuowanych (aryjskiego pochodzenia — jak uważa wielu badaczy) — podstawowym nakazem porządku społecznego jest to, że służą oni klasom wyższym i zajmują najniższą, najbardziej poślednią pozycję. Dalej — wiadomo, że niektóre zawody rzemieślnicze i część służby zaliczano już w okresie klasycznym do niedotykalnych , a także, że muzyka jest domeną kast niskich i tylko ludzie z niskich kast mogą publicznie tańczyć . Niedotykalni rekrutują się głównie z plemion niearyjskich, muszą osobno, z dala od grupy czystych, zamieszkiwać, mogą być katami, zajmować się paleniem zwłok, być kowalami i zamiataczami . Przy powszechnym w Indiach wegetarianizmie ortodoksyjnych hinduistów i dżinistów, jedzenie mięsa kojarzy się tylko z niskimi kastami i niedotykal­ n y m i . Wiadomości o Cyganach, jakie zawarte są w różnych źródłach z X V - X V I I I w., pozwalają doszukiwać się podobieństw — bywali Cyganie katami w Imperium Otomańskim, zajmowali się powszechnie kowalstwem, bywali używani na Bałkanach do różnych zajęć pośledniejszych, jak czyszcze38 39 40 41 42 1 * J . V e k e r d i . L'idee de Dieti chez les Tsiganes vla\, s. 16. " K . Z . A s z r a f i a n . К vopro.sn o kastach v Indii. Moskva 1965. s. 174. ł 4 0 A. L . B a s t í a n ^ Indie. 1964, s. 462-463. 4 1 4 2 B a s h a m . op. cit., s. Basham, op. cit., Od początku 193. s. 98. v Severnoj dziejów "Etudes Tsiganes". nr 1-2: Indii ХШ-XVIII do podboju гг.. |w:| muzułmańskiego. 1977. Kasty Warszawa �211 Z R O D U KAINA nie, zamiatanie, a i obecnie w wielu krajach (między innymi w Polsce) spotkać można Cyganów — sprzątaczy ulic. Poza tym jadają mięso i dieta ich — jak wynika ze źródeł — nigdy nie była go pozbawiona. Konkluzje tego rodzaju skojarzeń są dosyć oczywiste — zaszeregowanie Cyganów do ludzi, którzy nie tylko w Europie, ale od samych początków swego istnie­ nia znajdowali się u dołu każdego społeczeństwa, którzy wykonują najbardziej nieczyste, najmniej zaszczytne prace — nawet ich muzyczne i taneczne produkcje są potwierdzeniem nędznego statusu. Rzecz jednak w tym, że trudno uznać te argumenty za naukowe. Nie znaleziono bowiem do tej pory ani jednej grupy, która — opierając się na analizie języka — mogłaby zostać w sposób niebudzący wątpliwości lub przynajmniej uzasadniony uznana za pokrewną Cyganom. Jest wiadome, że Cyganie w trakcie wędrówki przyjmowali słowa z języków narodów, wśród których żyli — perskie, ormiańskie, greckie; naleciałości te pozwoliły rekonstruować trasę ich wędrówki. Oczywiste także, że język, którym posługiwali się ich przodkowie, musiał w ciągu kilku wieków — jakie minęły od opuszczenia Indii — zmieniać się tak, jak ewoluowały inne języki Indii. Ale też można sądzić, że mimo tego udałoby się ową wspólnotę wykazać, tak jak widoczny jest nadal poprzez język związek z Indiami. Poza tym zawody związane z muzyką, tańcem, kowalstwem, wróżeniem nie są wyłączną domeną Domów, Dźatów czy nawet Bandżarów. Wiele najrozmaitszych kast i grup w Indiach w ten sposób zapewnia sobie egzystencję. Według zdania części badaczy Cyganie wywodzą się z re­ jonów północno-zachodnich Indii i Pakistanu, ale równie zasadne (na gruncie językowym) są wypowiedzi tych, którzy uważają, że Cyganie wywodzą się z rejonów leżących dużo dalej na wschód, nad środkowym biegiem Gangesu. Wnioski o związku z Indiami północno-zachodnimi opierane są — oprócz analiz języka — na fakcie, że tutaj właśnie żyje dużo Bandżarów i Gadulia-Lohars (jeszcze jednej kojarzonej z Cyganami grupy wędrownych kowali) . Jednakże nie są to wyłączne rejony ich przebywania, a uzasadnione — jak sądzę — zdanie Turnera lokuje jednak praojczyznę Cyganów nad środ­ kowym biegiem Gangesu. Nawet odwołanie się do diety i używania lub nie, mięsa nie przybliża wyjaśnienia. Wiadomo bowiem, że hinduiści są wegetarianami, natomiast kszatrija, czyli druga co do prestiżu grupa, używa mięsa a w każdym razie jadała je w przeszłości) i polowała na zwierzęta ; a poza tym mięso jest jadane przez wyznawców islamu. Oddziaływanie islamu na tubylczą ludność Pakistanu i Indii północno-zachodnich (aryjską i autochtoniczną, drawidyjską) sięga V I I I do X w. Od tamtego czasu wiele grup, plemion, kast przeszło na islam — z różnych względów i bardzo 43 44 45 4 3 D u ż ą ilość p o d o b i e ń s t w Gadulia Lohars z Cyganami znajduje Cobas w relacji z pod­ róży do Indii, S. C o b a s , Les Gaduliya Lohars Tsiganes occidentaux?, 4 4 R. Turner, The position Society", nr 4: 1926, nr 3: 1927. 4 5 (nómades de l'Inde) sonl-ils apparentes аил "Etudes Tsiganes", nr 4: 1973, s. 36-48 B a s h a m , op. cit., s. 272. of Romani in Indo-Aryan, "Journal of the Gypsy Lore �212 L E C H MRÓZ 46 często dobrowolnie . Albo też przejmując niektóre jego elementy i łącząc z hinduizmem wytworzyły swoistą synkretyczną formę religii. Nikt też — jak do tej pory — nie może powiedzieć, czy i przodkowie Cyganów nie stali się przypadkiem zjadaczami mięsa dopiero w jakimś momencie swojej historii, w Indiach lub poza nimi, w Persji czy jeszcze dalej. Reasumując — nie ma żadnych wystarczająco udokumentowanych i wystar­ czająco uzasadnionych podstaw do przypuszczeń, że Cyganie wywodzą się z tych zajmujących w społeczeństwie indyjskim najbardziej poślednie miejsce grup i kast. To, że Dorna. Dźat. Bandżarowie mają niską pozycję, że zajmują domostwa na peryferiach wiosek czy miast, nie może być dowodem, że są przodkami Cyganów. Należy więc rozważyć możliwość, czy jakieś pozanaukowe argumenty nie zaważyły na zdaniu badaczy. Wydaje mi się, że właśnie ma to miejsce w przypadku Cyganów i poszukiwaniach ich genezy. Wyjaśniła się wprawdzie na przełomie X V I I I i X I X stulecia kwestia ojczyzny, ale pozostały te same skojarzenia i uprzedzenia. Jak w przypadku domniemania o egipskim pochodzeniu postrzeganie Cyganów wyłącznie w ka­ tegoriach takich pojęć, jak: wędrowanie, wróżenie, kowalstwo, muzykanctwo, oraz uwieńczone powodzeniem dociekanie w Biblii dały w efekcie niekorzy­ stny dla Cyganów obraz, tak i w przypadku prawdziwej ich ojczyzny, Indii, te same kategorie i skojarzenia pozostały jako punkt wyjścia. Przy­ puszczam, że gdyby nie utrwalone nawyki, myślenia badadzy podejmujących problem Cyganów, poszukiwania wolne od obciążających skojarzeń, mogłyby pójść w zupełnie innym kierunku — nie zamykając się w kręgu powtórzeń, schematyzmu, dać daleko lepsze efekty. Tak się składa, że tymi. którzy formułowali twierdzenia dotyczące cygańskich protoplastów w Indiach, byli głównie przedstawiciele dominującej kultury europejskiej, angielskiej, którą od miejscowych dzielił ogromny dystans. Czy widząc ubóstwo wędrow­ nych kowali lub muzyków można było wyciągnąć inne wnioski? A przecież tymi, którzy pomagali brytyjskim badaczom w rozumieniu Indii, nie byli Dornowie czy Dźatowie, ale ludzie z wyższych warstw, dysponujący wiedzą, odpowiednią pozycją społeczną i materialną. Ich pośrednictwo także mogło wpłynąć na opinię badaczy — a nie było to pośrednictwo osób bezstron­ nych. Tym samym jest dosyć oczywiste, że tak, a nie inaczej zaszeregowani zostali przodkowie Cyganów. W 1981 r. odbył się w Getyndze I I I Światowy Kongres Cyganów. Uczestniczyli przedstawiciele różnych wspólnot cygańskich, odmiennych od grup językowych i zawodowych — jest to fakt, którego znaczenia jeszcze ocenić w pełni nie sposób, ale z całą pewnością jest prognostykiem bardzo istotnych zmian. Poszczególne cygańskie wspólnoty czy grupy plemienne zawsze tworzyły autonomiczne jednostki, wzajemnie nie podporządkowane, choć o różnym statusie w hierarchii ludzi, którzy identyfikują się jako Roma, poczuwają do wspólnoty cygańskiej — choćby poprzez język, kolor 4 6 M. K . K u d r i a v c e v , Musulmanskije kasty, [w:] Kasty v Indii, Moskva 1965, s. 214-220. �Z R O D U KAINA 213 skóry, sposób życia. Zjazd zgromadził przedstawicieli różnych społeczności, z różnych krajów, posługujących się różnymi dialektami. Dwa pierwsze zjazdy (w Londynie i Genewie) także skupiły znaczną liczbę cyganologów. Na trzecim niemal nie było ich, nie zostali — poza jednostkowymi przy­ padkami — zaproszeni. Natomiast była dość spora grupa przybyszów z Indii. Przeważała grupa bogatych, znających po kilka języków i krajów Cyganów, a także inteligencja cygańska (nie był to więc powszechny zjazd). Ale widać było, że zebrani poczuli siłę wspólnoty, i że postanowili skorzystać z możli­ wości, jakie daje prawo i jakie współcześnie — za pomocą najrozmaitszych organizacji — można zrealizować. Dwie podstawowe kwestie były przedmiotem rozmów i wypowiedzi: uzyskanie mandatu dla przedstawiciela Cyganów w ONZ (na podobnej zasadzie, jak mają swoich przedstawicieli inne narody nie posiadające państwa — np. Palestyńczycy) oraz sprawa odszkodowań dla Cyganów — ofiar prześladowań niemieckich w czasie ostatniej wojny. Zjazd rozpoczął się odczytaniem posłania Indiry Gandhi o wzięcie wszystkich Cyganów pod symboliczną opiekę przez dawną ich ojczyznę; stąd obecni na zjeździe Hindusi traktowani byli jak zapomniani bracia, mimo iż nie sposób było z nimi porozumieć się po cygańsku. Przy okazji zjazdu zorgani­ zowana była krótka sesja naukowa (na temat genezy Cyganów wypowia­ dali się w większości Hindusi lub badacze pochodzenia cygańskiego. Przed­ stawicieli cyganologii europejskiej niemal nie było). Wszystko to składało się na pewien świadomie komponowany obraz zerwania z tradycją, gdy 0 Cyganach mówili wszyscy inni, tylko nie oni sami. Odwołuję się do zjazdu i do krótkiej informacji na jego temat, jest bowiem istotne to, czego świadectwem i przejawem było spotkanie Cyganów w Getyndze. Efektem jest m. in. to, że głośniej niż do tej pory zaczęli Cyganie — i ci, co po­ czuwają się do wspólnoty z nimi — wypowiadać się w sprawach nie tylko codziennej egzystencji, ale także własnej historii. Jednym z postanowień było, aby umożliwić młodym Cyganom uzyskanie z funduszów kongresu stypendiów, które pozwoliłyby im na dalsze kształcenie i poznawanie dziejów własnego narodu. Jest to wyraźnym dowodem (tak zresztą jak i wcześniejsze wypowiedzi 1 publikacje przedstawicieli cygańskiej inteligencji), że Cyganie postanowili zmienić obraz swojej historii i obraz samych siebie nie tylko w oczach nie-Cyganów, ale i we własnych. Niejednokrotnie bowiem zdarzało się, że przyjmowali Cyganie niecygańskie sądy, niecygański obraz własnej grupy. Przekonanie wystarczało niejednokrotnie w przeszłości badaczom Cyganów zamiast dowodu. Podobnie i w czasach współczesnych zastępuje ono potrzebę uzasadniania. Widać to wyraźnie w pracach badaczy pochodzenia in­ dyjskiego — jak gdyby bezpośrednio zainteresowanych poprzez niegdysiejszą wspólnotę ojczyzny, dzisiaj dość głośno odkurzaną i udowadnianą. Przodkowie Cyganów to Dżatowie z Pendżabu — twierdził jeszcze w ubieg­ łym wieku B u r t o n ; współcześni indyjscy badacze, Joshi i Rishi, podejmują 47 C o b a s , op. cit., s. 38. �214 tę tezę. Rishi uzasadnia ją mówiąc, że wyraźnym dowodem pochodzenia jest skłonność Cyganów do bawolego mleka, bez którego też żaden Pendżabczyk nie wyobraża sobie życia . Niestety, nie podaje Rishi, skąd nabrał przekonania o skłonności Cyganów do bawolego mleka i skąd biorą je, by zaspokoić tę skłonność. Innym argumentem, do którego odwołuje się Rishi, jest stwierdzenie pewnego Cygana, z Macedonii w Jugosławii, który powiedział, że jego przodkowie przybyli z Indii, z Pendżabu, i że język romani (cy­ gański) jest językiem ludzi żyjących w Pendżabie; Rishi uzupełnia informacje, że wśród Cyganów w Skopje czuje się pendżabską atmosferę . Lepiej uzasadniony charakter prezentują prace badaczy pochodzenia cy­ gańskiego. Sami Cyganie postanowili wziąć swój los we własne rece i po­ kierować odpowiednim wyborem przeszłości. Wywody idą w dwóch kierun­ kach: a) wykazują poważne podstawy gospodarcze Cyganów i ich godną szacunku osiadłość (mają na celu przekonanie, że Cyganie nie byli włóczę­ gami — a jeśli są o to oskarżani, to nie tylko w nich leży przyczyna nie­ stabilnego życia) — tutaj najbardziej reprezentacyjnym, najbardziej uzasadniają­ cym tezę jest Manusz; b) dowodzą przeszłości heroicznej, godnej, związanej z przynależnością do najwyższych warstw społeczeństwa indyjskiego (można powiedzieć, że Cyganom znudziła się rola pariasów i postanowili wynaleźć bardziej godnych przodków, przedstawicielem najbardziej konsekwentnym i śmiałym jest językoznawca cygańskiego pochodzenia, Kochanowski). Muzyka była dawną profesją cygańską, a kontynuacja takich zajęć, jak kowalstwo i muzykanctwo, jest wyrazem właśnie tradycji i wyniesionej z Indii organizacji kastowej ; dalej jednak Manusz stwierdza, że nawet muzycy ubocznie zajmowali się rolnictwem. Większość natomiast cygańskich przodków była ludźmi osiadłymi, żyjącymi w wiejskich wspólnotach rolni­ czych. Wywód opiera Manusz na tym, że Cyganie posiadają w języku słowa dotyczące domu, gospodarki i rolnictwa; zwłaszcza terminologia rolni­ cza utwierdza go w przekonaniu o charakterze zajęć protoplastów cygań­ skich . Podstawą organizacji są w Indiach terytorialne wspólnoty wiejskie, na które składają się różne profesjonalne grupy ludności rolniczej i rze­ mieślniczej; pośród nich żyli także Cyganie. Jeśli idzie o religię, to zdaniem Manusza przodkowie Cyganów byli siwaitami; w drodze zaś do Europy zapożyczyli pewne elementy zoroastryzmu. Powszechny u Cyganów w Europie i Ameryce zakaz jedzenia końskiego i psiego mięsa, niepolowania na dzikie zwierzęta jest — zdaniem Manusza — zachowaniem się hinduistycznej zasady ahimsy, nieodbierania życia . Niestety nie wyjaśnia Manusz, dlaczego zasada 48 49 50 51 52 4 8 W. R . the USSR 4 9 5 0 (I-VII Rishi, Roma. and the Americas, The Panjabi Emigrants - ,2 Central and Middle Asia, R i s h i , op cit., s. 1-2. L. Manusz, Etnolingvisticeskie zametki po vv.), Moskva 1982 (maszynopis), s. 44, 47. 5 1 in Europe, Patiala 1976, s. 84. M a n u s z , op. cit., s. 58, 70, 74. M a n u s z , op. cit., s. 18, 37, 93. rannej istorii etnićeskoj kultury cygan �215 Z R O D U KAINA ahimsy nie przeszkadza Cyganom jeść drób lub inne mięso (ryby, wołowinę, wieprzowinę, baraninę), a ogranicza się wyłącznie do mięsa psiego i koniny. Problem leży więc gdzie indziej i nie w zasadzie ahimsy trzeba szukać wyjaśnienia, ale np. w pojęciu nieczystości, jakie jest często związane z psem. Podobnie nie wyjaśnia Manusz, czy terminologia dotycząca domostwa i rol­ nictwa jest jakoś szczególnie rozwinięta w porównaniu z terminologią do­ tyczącą innych dziedzin życia Cyganów; nie mówiąc o tym, że występowanie w ich języku słów na określenie różnych zbóż nie świadczy, że byli rolnikami, zboża te mogły po prostu znajdować się w ich jadłospisie. W sposób znacznie bardziej zasadniczy i śmiały rozprawia się z nawykami w myśleniu na temat genezy Cyganów, z sądami, jakie przewijają się przez literaturę X I X - i XX-wieczną, Kochanowski; można by go nazwać rzeczni­ kiem bohaterskiego, heroicznego początku historii Cyganów. Dwojacy są przod­ kowie Cyganów: ci ciemnoskórzy pochodzą od Scythian, jasnoskórzy — od kszatrijów, aryjskich wojowników . W kolejnych pracach Kochanowski rozwija i pogłębia swoją koncepcję. Nie są pariasami, lecz kszatrijami — klasą panującą, są wojownikami, a nie kuglarzami i błaznami — pisze o przod­ kach Cyganów . W innym miejscu stwierdza, że wywodzą się z Radżputów, Dźatów i Kszatrijów . Mają także wspólne cechy z najwyższą warną, z braminami . Nazwa własna Cyganów „Rom" pochodzi, zdaniem Kocha­ nowskiego, od Ramy (bohatera Ramajany) . Według niego Dornowie nie mają nic cygańskiego i jest błędem zestawianie ich z Romami z uwagi na wykonywany zawód. (Są przecież kelnerzy, którzy zawód wykonują poprzez rodzinną tradycję, ale bywali i hrabiowie kelnerami — np. zbiegli z Rosji przed rewolucją. Obu tych kategorii kelnerów nie należy w upraszczający sposób zestawiać i porównywać — wyjaśnia Kochanowski ). Natomiast Bandżarowie i Gadulia Loharowie wędrowali z przodkami Cyganów; Gadulia Loharowie byli ponadto zatrudniani przez Radżputów jako wytwórcy broni . Niestety nie jest wiadome — Kochanowski nie podaje tego — na jakiej pod­ stawie wyciągnięte zostały powyższe wnioski. Za pochodzeniem od Radżpu53 54 55 56 57 58 59 5 3 J . K o c h a n o w s k i , Criterie stics Congress, Bucharest 5 4 J . K o c h a n o w s k i , La caste originelle des Tsiganes d'Europe, ku czci Eugeniusza 5 5 lingiustique dans l'histoire dynamique, International Lingui­ 1967. Sluszkiewicza, [w:] Księga pamiątkowa Warszawa, s. 104. H a n c o c k , op. cit., s. 18. R a d ż p u t o w i e p o c h o d z ą od kszatrijów, są kastą w o j o w n i k ó w z płn. Indii, znaną od X I I I w. W p o ł o w i e Chittogarh, wtedy postanowili, wieku X V I I I zostali pokonani że będą prowadzić życie w ę d r o w n e ; w bitwie Aszrafian, op. pod cit., s. 169. 5 6 K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 100. Kochanowski powołuje który w latach 30-tych pierwszy wyraził takie przypuszczenie. ou Bohémiens, Geneve 1932. 5 7 K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 99. 5 8 K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 97-99. 5 9 H a n c o c k , op. cit., s. 18; K o c h a n o w s k i , La caste..., się tutaj na Pittarda, M . E . P i t t a r d , Les s. 104. Tziganes �216 L E C H MRÓZ tów świadczy, zdaniem Kochanowskiego, to, że obie grupy (Cyganie i Radżputowie) mają te same wady i cechy — są dumni i odważni . 60 Zestawmy teraz w skrótowym podsumowaniu kolejne etapy dociekań genezy Cyganów, kolejne fazy ich osobliwej drogi — z Indii przed wiekami i powrotu do Indii dzisiaj. 1. Etap pierwszy — w zasadzie nie znany, od Indii do Europy. Nie wyzwalają większych emocji lub niechęci, brak świadectw prześladowań, prawdopodobnie częściowo wtapiają się w społeczeństwa i narody Azji. 2. Przybywają do Europy, wzbudzają zaciekawienie — pytanie kim są? Jeszcze nie posiadają w świadomości europejskiej własnego oblicza, są gośćmi. 3. K i m są: Egipcjanie — towarzysze postaci i narodów z chrześcijańskiej przeszłości czy istoty wyklęte, towarzysze szatana — Tatarzy, Saraceni. Życzli­ wość i prześladowania. 4. Jednak Egipcjanie, ale wyklęci, ci. którzy zbłądzili — jak przeklęci aniołowie. Nasilenie prześladowań, ucieczki Cyganów. Czy nie tutaj tkwi początek Cyganów jako odrębnej, wyizolowanej społeczności? 5. Nadal Egipcjanie, pogłębiające się niechęci w stosunku do nich, utwier­ dzanie niekorzystnego wizerunku. Coraz bardziej są odrębną grupą. Uczeni znów podejmują rozważania na temat pochodzenia, ale obciążone niekorzy­ stnym stereotypem. 6. Egipt czy Indie ojczyzną? Coraz głębsze podziały między Cyganami a resztą Europy. Cyganie coraz bardziej spychani na margines i stają się marginesem. 7. Odnalezienie Indii — ojczyzny Cyganów, są więc eks-Hindusami; ale jakimi? Angielscy gentlemani przyznają im status pariasów. 8. Indie ojczyzną — to już wiadome, ale z których wyszli pariasów? Jako społeczność są już w Europie wyraźnie ukształtowani, wyraźnie wy­ odrębnieni. Ojczyzną Indie — Cyganie zaczynają pachnieć Orientem, a Orient zaczyna pisarzy urzekać. Niechęć — i romantyczne zainteresowanie egzotyką. 9. Niechęć i życzliwość, egzotyka i margines społeczny. „Graj piękny Cyganie" i „bądź grzeczny, bo cię Cygan porwie". Czas bez wyraźnego charakteru, w stosunkach Cyganie — nie-Cyganie. 10. Prześladowania, mordy czasu I I wojny światowej. Przymusowe osied­ lenia. Rola kozła ofiarnego. 11. Zapomniane dzieci Indii; także biedacy. Zabiegi opiekuńcze organi­ zacji społecznych, obiekt pracy misyjnej Kościoła. Cyganie patrzą na te zabiegi z rezerwą — choć gdy dają, czemu nie brać? 12. Niechęć cygańska do opiekunów i niechęć do roli pariasów. Poszu­ kiwanie lepszych przodków — dokonanie wyboru: jesteśmy rolnikami, awans na wojowników. 13. Kim być? Cyganie? To przypomina miniony czas i minione role. ftu K o c h a n o w s k i , La caste..., s. 104. •m �2171 Z R O D U KAINA A więc Roma. Koniec cyganologii, zaczyna się romologia (dla Cyganów jest to właściwie mało ważne, ale gorliwemu nie-Cyganowi można się mocno narazić pomyłką. Cyganolog to osobnik nietolerancyjny. etnocentryczny. nie lubiący Romów — dobry jest romolog). Rodzi się na europejskim gruncie pancyganizm. W Indiach — „Roma wyrazili swe uwielbienie dla Indii i królowej Indiry Gandhi" . Znów silniej rozbrzmiewa „Graj piękny Cyganie". Jeśli idzie zaś o naukę, można zaczynać od początku, od odkrycia Valyiego. Późniejsze przypuszczenia i hipotezy są niejednoznaczne, mniej lub bardziej wątpliwe. Może więc gdyby rozpocząć od początku i od solidnych, obiektyw­ nych badań prowadzonych w Azji i Europie, udałoby się ustalić prawdę o przodkach Cyganów. 61 Lech M r ó z O F T H E KAIN'S STOCK Summary The appearing of the Gypsies in the Middle and Western Europe in the started the long sequence of different suppositions concerning their probable reasons of their abandoning it. Among many different hypotheses origin seemed to be the most probable at first. Moreover, the 15 century homeland and the their Egsptian analysis of the Bible contributed to the attempts of the explanations of the Gypsies genealogy too. They were supposed to be the Kain's or Cham's descendants and their nomadic life was told to be their way of penance. The negative image of the Gypsies has been fixed by then and the persecution began. The discovering of their Indian homeland gave a more determined field of inquiry, still it hadn't changed their image. The Gypsies were associated with the lowest and poorest strata of the Europe and Indian society. from Such a reasoning resulted from their low social status their specific biased by the previous attitudes was no convincing evidence occupations. The search after Gypsies' forefathers in was and by the biblical images of their ancestors. But there allowing to associate them with tha lowest Indian castes: the Sudras, Domas or D ż a t a s or with the forest tribes. The time of the I I World War and the post-war period brought a cruel experience for the Gypsies. Many of them have been murdered, their communities have been disin­ tegrated. The new, interesting changes appeared in the 70-ties. The Gypsies began to overstep their tribal divisions and to organize themselves into a kind of a largeg community. Those processes have been followed by the changes in their socio-political self-consciousness. They can't consent to their parias'role any more. The Gypsy scholars offer more appealing suggestions. According to them the Gypsies'ancestors might have been the warriors and agri­ culturalists — the Kśatrijas. The old name, Gypsies, biased by the evil associations doesn't suit the people any more, they prefer to be Roms instead. But still the scientific studies concerning the since Gypsies'origins haven't India had been indicated as their primitive abode at the Tranlated hy Anna 6 1 "Banjara Monthly", 1 Dec. 1983, Chandigarh, s. 5. advanced much end of the 17 century. Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ff1939202be6cdb82b2d1ee30717975.pdf 08262cc1b41ef902b160e30e0376dcc5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1346 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1989 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1243 Title A name given to the resource Wedrowni kowale i handlarze bydła z Radżastanu - hipotetyczni przodkowie Cyganów / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.77-108 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X I I I : 1989. z. 1 P L I S S N 0071-1861 L E C H MRÓZ (Uniwersytet Warszawski) WĘDROWNI K O W A L E I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU HIPOTETYCZNI PRZODKOWIE C Y G A N Ó W Od momentu, kiedy postawiona została teza o indyjskim pochodzeniu Cyganów i poparta językowymi dowodami, czyli od przełomu X V I I I i X I X w., powracało pytanie, kim byli przodkowie Cyganów i z jakimi grupami, plemio­ nami, kastami należy ich wiązać. Od lat dwudziestych ubiegłego wieku znajdujemy w literaturze — zwłaszcza angielskiej — kolejno coraz nowe hipo­ tezy i przypuszczenia; w drugiej połowie ubiegłego wieku jest to częsty wątek rozważań zarówno cyganoznawców, jak i orientalistów (patrz: Mróz 1987). Przypuszczenia odnośnie do cygańskich przodków łączą się z najrozmaitszy­ mi grupami społecznymi Indii, lecz żadna z hipotez nie zyskała wystarczają­ cej wiarygodności. Jedną z istotniejszych przyczyn takiego stanu jest fakt do dzisiaj żywego i ciągle nie rokującego rychłego rozstrzygnięcia problemu czasu wyjścia z Indii i rejonu, który miałby być praojczyzną Cyganów (Hancock 1984). Jest jednak kilka wspólnych rysów tych poszukiwań cygańskich przod­ ków. Jeśli przypatrzymy się proponowanym rozwiązaniom, widać, że docieka­ nia idą głównie drogą najprostszych skojarzeń. Zarówno dawne kroniki europejskie, jak i badacze XIX-wieczni i pierwszych dziesiątków lat X X w. wymieniają pośród zawodów i umiejętności wykonywanych przez Cyganów najczęściej kowalstwo, wróżbę, handel i tresurę zwierząt oraz muzykę i taniec. Zatem analogii i ewentualnych powiązań z Cyganami zaczęto szukać pośród grup uprawiających te same zawody w Indiach. Druga cecha ciążąca na dociekaniach dotyczących ojczyzny Cyganów jest raczej natury emocjonalnej. Od schyłku Średniowiecza i przez okres Renesansu kształtował się w euro­ pejskiej świadomości wizerunek Cyganów, którego trwałość okazała się znacz­ na. Nie wdając się, co było przyczyną, a co skutkiem, przypomnę tylko, że w czasie, gdy odkryto wreszcie z końcem X V I I I w. prawdziwą ojczyznę Cyganów, istniał powszechny, trwale wpojony, niekorzystny wizerunek tej grupy (patrz: Mróz 1987). Poza jednostkowymi przykładami, wszędzie i pow­ szechnie kojarzono Cyganów z nędzą, społecznymi nizinami, brakiem higieny, prymitywizmem i brakiem oświaty, z występkami i kontaktami ze środowiskiem przestępczym —generalnie z ludźmi zajmującymi sam dół społecznej hierarchii �78 LECH MRÓZ albo znajdującymi się poza społeczeństwem. Badacze X I X - i XX-wieczni zapewne nie zdawali sobie sprawy, jak dalece pozostawali pod wpływami tego wizerunku wypracowanego przez minione wieki; jak wpłynął on na zawężenie pola obserwacji i dociekań. Faktem jest bowiem, że niemal wszyst­ kie — poza chyba jedynym, niejasno sformułowanym przypuszczeniem Pittarda (1932) dotyczącym pochodzenia od wyższych warstw społeczeństwa — hipotezy dopatrywały się związków z Cyganami w analogicznych warstwach Indii. Potwierdzeniem zdawał się być fakt, że tymi co i Cyganie zawodami zajmowali się właśnie ludzie z niskich warstw społecznych. Rekapitulując — te trzy podstawowe przyczyny, tj. brak jednomyślności co do rejonów, z jakich wyszli Cyganie, i czasu wyjścia, kojarzenie z miesz­ kańcami Indii poprzez podobieństwo profesji oraz wizerunek Cyganów łą­ czący ich z najniższymi warstwami społeczeństwa, zaważyły w sposób za­ sadniczy na poszukiwaniach przodków Cyganów. Czwartą przyczyną, równie istotną, choć innej natury, była i jest pewna niefrasobliwość terminologiczna, pochopność w szafowaniu terminem Cyganie, a raczej jego angielskim odpowiednikiem: „Gypsies". Jednym z najpopularniej­ szych, najbardziej oczywistych skojarzeń łączących się z Cyganami było wędrowne życie, zamieszkiwanie w szałasach lub innych łatwych do przeno­ szenia, czasowych domostwach, używanie jako środka transportu wozów lub po prostu jucznych zwierząt. Tak więc bardzo wiele koczowniczych społeczności Indii, niezależnie od cech antropologicznych, przynależności językowej, specjalizacji zawodowej, rejonów przebywania, sklasyfikowane zostały jako Cyganie objęci wspólną nazwą „Gypsies" i jako indyjscy Cyganie opisywani byli w rozprawach naukowych i urzędowych raportach. Jedynym chyba odstępstwem były grupy i plemiona wyraźnie pasterskie, trwale związane z hodowlą zwierząt i z określonymi rejonami wypasowymi, najczęściej w stepowo-pustynnych lub górskich częściach pln.-zach. Indii. Koczowników indyjskich podzielono więc na dwie kategorie: pasterzy i Cyga­ nów, do których zaliczono wszystkich lub niemal wszystkich nie związanych z pasterstwem (Baines 1976, s. 100). Termin okazał się na tyłe pojemny i tak bezkrytycznie stosowany, że objęto nim także koczownicze lub półkoczownicze leśno-górskie plemiona Assamu, należące do zupełnie innej grupy antropologicznej i językowej niż Cyganie, półnomadyczne grupy myśliwych z Cejlonu (Sri Lanka) posługujące się językiem należącym do rodziny drawidyjskiej (Cyganie europejscy mówią językiem z rodziny języków indoeuropejskich). Nawet żyjące na wybrzeżach Borneo, Sumatry, Celebesu i kilku innych wysp Azji Płd.-Wsch. niewielkie grupy pólkoczowniczych rybaków których w literaturze angielskiej, a za nią i w innej, określono jako Cyganów Morskich — Sea Gypsies. Nazwa okazała się na tyle trwała, że znajdujemy ją jeszcze w wydanym stosunkowo niedawno w Moskwie Atlasie narodów świata (Atlas 1964). Długotrwałe używanie nazwy „Cyganie" jako obiegowego równoważnika słowa „koczownicy" doprowadziło do tego, że współcześni badacze (nie tylko �KOWALE 1 HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 79 zresztą zajmujący się Cyganami) mają sporo kłopotów, by dojść, o jaką grupę, jaką społeczność chodzi naprawdę. Spośród wielości przypuszczeń, odnoszących się do różnych kast. plemion i grup społecznych Indii, zajmiemy się tutaj bliżej dwiema z nich: Gadulia Lohar i drugą, znaną najczęściej pod nazwą Bandżara. Obie te grupy w l i ­ teraturze antropologicznej i cyganoznawczej ostatnich kilkunastu lat są często kojarzone z Cyganami. W przypadku Bandżarów można powiedzieć, że zostali już uznani niemal oficjalnie za protoplastów Cyganów, uzyskując akceptację zarówno w literaturze, jak też pośród samych Cyganów. Na ostatnim Światowym Kongresie Cyganów (Romów) w Getyndze w 1981 r. gościła bowiem zaproszona specjalnie przez organizatorów kilkunastoosobowa delegacja Bandżarów— uczestnicząc w spotkaniach, przysłuchując się obra­ dom i doświadczając sympatii jako wprawdzie dziwni i nierozumiani, ale przecież bracia. Jednakże o ile wszystkie wcześniejsze rozważania nad genezą Cyganów i przypuszczenia co do ich przodków wychodziły ze środowiska europejskich uczonych i podróżników, o tyle we współczesnych pojawił się pewien zna­ mienny rys, mianowicie podjęcie poszukiwań rozproszonych po świecie współ­ braci przez badaczy indyjskich. Na początku lat sześćdziesiątych ukazała się praca nosząca tytuł: Cyganie. Zapomniane dzieci Indii (Lal 1962). Autor przedsięwziął podróż, której celem były kontakty z władzami kilku krajów europejskich (także Europy Wsch.), naukowcami i samymi Cyganami. Książ­ ka Lala ma charakter publicystyczny, niemal całkowicie została ona oparta na kilku znanych pracach cyganoznawczych, natomiast dobór wiadomości i wyraźnie formułowana myśl przewodnia oraz fakt skierowania książki do czytelnika indyjskiego uwidaczniają cel, którym było przekonanie do idei wspólnoty Cyganów i Indusów i potrzeby podtrzymania kontaktów Cyganów z praojczyzną. Nie wnikając w polityczne podteksty zagadnienia możemy stwierdzić, że zapewne zawierały się one w przedsięwzięciu Lala. Potwierdza to fakt, że — jak pisze autor— książka powstała z inspiracji i dzięki po­ mocy premiera Indii Jawaharlala Nehru, a opublikowana przez Ministerstwo Informacji i wydawnictwa rządowe. W latach sześćdziesiątych ukazały się trzy wydania książki Lala. Przejaw oficjalnego zainteresowania władz Indii zapomnianymi, niegdysiejszymi emigrantami widoczny był właśnie w Getyn­ dze. Jednym z najważniejszych momentów inaugurujących zjazd było wystą­ pienie specjalnego wysłannika ówczesnej premier Indii Indiry Gandhi i od­ czytanie posłania, w którym Indie zadeklarowały objęcie symboliczną opieką wszystkich Cyganów. Opublikowanie książki Lala, szereg artykułów, jakie ukazały się w Indiach — także w prasie centralnej — na temat związków Cyganów z Indiami, pokazują, że zainteresowanie nie było jedynie chwilowe (patrz: Vjas 1968). Powstaje natomiast pytanie, czy i w jaki sposób wpłynęło to na faktyczne odnalezienie powiązań, i dostarczenie argumentów naukowych, pozwalających zweryfikować narosłe przez dziesięciolecia niejasności i za­ fałszowania. �80 LECH MRÓZ Celem tego tekstu jest próba zastanowienia się, na ile możliwe jest uznanie za wiarygodne przypuszczenia o wspólnocie Bandżarów i Gadulia Lohar z Cyganami. To bowiem, co zawarte jest w większości publikacji, nie dostarcza wystarczającej argumentacji, nie daje potwierdzeń słuszności przyjętego dosyć powszechnie zdania. Wprawdzie nie jest możliwe obecnie rozstrzygnięcie bardzo wielu nurtujących wątpliwości, ale rozważmy, czy obie­ gowa i akceptowana współcześnie zarówno przez cyganoznawców i samych Cyganów, jak też Bandżarów i badaczy indyjskich opinia idzie utartym tropem najbardziej prostych skojarzeń, na ile zaś daje nadzieję rozstrzygnięcia i szanse potwierdzenia naukowymi badaniami. Rzeczywistość okazała się jednak jeszcze inna. Wymienienie po raz pierwszy Bandżarów jako domniemanych przodków Cyganów wiąże się z nazwiskiem jednego z francuskich orientalistów pierwszej ćwierci ubiegłego wieku, z Duboisem (Pischel 1909, s. 306). Jest to opinia odosobniona i przez kolejne dziesięciolecia poszukiwania idą innymi tropami. Potem dopiero na przełomie stuleci angielscy badacze pośród prawdopodob­ nych przodków wymieniają także Bandżarów. Sytuacja taka trwa do lat sześćdziesiątych tego wieku — wówczas to, czyli zupełnie niedawno, Bandżarowie eliminują niemal wszystkich konkurentów, monopolizując prawo do bycia cygańskimi protoplastami. Pozycja Gadulia Lohar jako tych, którzy dali początek Cyganom, jest nadal dyskutowana i właściwie zarówno indyjscy, jak europejscy uczeni wymieniają ich z ostrożnością i wieloma zastrzeżeniami, wynikającymi w znacz­ nym stopniu ze świadomości braku argumentów umożliwiających powszech­ ne przyjęcie takiej tezy. Rozważania nad Gadulia Lohar i ich ewentualnymi związkami z Cyganami po części zdezaktualizowały się poprzez uznanie związku Bandżarów z Cyganami, w wyniku — można by złośliwie powie­ dzieć — obsadzenia Bandżarów w roli cygańskich przodków. Charakterystycz­ ne jest, że na uznaniu Bandżarów za pra-Cyganów brak argumentacji — analogicznie do Gadulia Lohar — nie zaważył. Ale w tym przypadku zamiast argumentu wystarczyło zdanie samych Bandżarów uznających siebie za współ­ braci Cyganów, podczas gdy Gadulia Lohar wobec takiej możliwości zacho­ wali się — o ile wiadomo —obojętnie. Oczywiście idzie tutaj o pewną tylko część społeczności Bandżarów i Gadulia Lohar, do której te naukowe rozterki docierają i która jest w stanie je ogarnąć, a także wpłynąć po­ tem na kształtowanie postaw własnej grupy i oddziaływać na szerszą opinię. Gadulia Lohar to wędrowni kowale — nazwa jest dokładnym niemal odpowiednikiem polskiego tłumaczenia: gadi — to określenie dużego wozu, lohar — oznacza kowala. Pochodzenie grupy jest niejasne; niewiadomo bliżej, kiedy ukształtowała się, opowiadana przez nich historia nie dostarcza bowiem zadowalających wyjaśnień, a w dawnych tekstach indyjskich, także klasycz­ nych, jest wprawdzie mowa o kowalach, ale nie jako o ukształtowanej zawodowo i społecznie grupie. Nawet w rodzaju encyklopedii dotyczącej starożytności, historii i zwyczajów Radżastanu autorstwa Toda (1829), pod- �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 81 stawowym dziele przy studiach nad przeszłością rejonu płn.-zach. Indii, hasło Gadulia Lohar nie występuje, chociaż bez wątpienia wśród wiejskich społeczności Radżastanu byli znani i mieli już swoją pozycję w ekonomicz­ nych strukturach regionu. W piśmiennictwie europejskim poświęcono Gadulia Lohar — jak się wydaje — tylko dwa teksty (Cobas 1973, Ruhela 1973), oba zamieszczone w „Etudes Tsiganes", kwartalniku wydawanym w Paryżu. Prócz tego są wzmianki w literaturze cyganoznawczej lub dotyczącej Radżastanu, ale nie przekraczające kilku wersów. Pierwsza monografia poświęcona Gadulia Lohar Radżastanu wydana była pod koniec lat sześćdziesiątych (Ruhela 1968). Od tego czasu ukazało się w Indiach kilka artykułów i kolejna praca monograficzna (Misra 1977). Większość opracowań — zarówno dotyczą­ cych Gadulia Lohar, jak Bandżarów powstała nie w środowiskach uni­ wersyteckich, ale w rządowych i stanowych instytucjach do badań antropo­ logicznych i problemów społeczności plemiennych (np. Anthropological Survey of India, Tribal Research Institute itd.). Instytucje te, zatrudniające wielu znanych naukowców i mające oddziały w większości stanów i wielu dystryk­ tach, dysponują także własnymi wydawnictwami, w których właśnie zawarte jest gross informacji na temat Gadulia Lohar i Bandżarów. Nieznajomość tych opracowań wśród cyganoznawców wynika głównie z faktu ich właści­ wie wewnętrznego obiegu, niedostępności w bibliotekach uniwersyteckich (nie tylko Europy i Ameryki, ale także Indii) i niezamieszczania ich w biblio­ grafiach ogólnych. Gadulia Lohar są związani przede wszystkim z rejonem Radżastanu, a także sąsiedniego Gudżaratu. Wędrują wprawdzie daleko na północ— od Pendżabu, a zwłaszcza na wschód — do stanów Madhia Pradeś i Uttar Pradeś, utworzyli lokalne wspólnoty w Delhi i innych dużych ośrodkach dających szanse zarobkowania, ale zarówno kulturą, jak i językiem związani są z Indiami zachodnimi — z Radżastanem i Gudżaratem. Posługują się dialektem farsi (nie mającym jednak nic poza nazwą wspólnego z językiem farsi używanym powszechnie w Iranie) będącym mieszaniną słów gudżarati, mewari i marwari (dialektów radżastani) oraz malwi (bliskiego radżastani, używanego w zachodniej części Madhia Pradeś), (Ruhela 1968, s. 24). Pewne cechy, takie jak odległość wędrówek, cykl wędrowania, kontakty zarobkowe z ludnością wiejską, nazwy podkast i gotr , zdają się wskazywać, że Gadulia Lohar nie są społecznością plemienną, która stopniowo, w wy­ niku zawodowej specjalizacji stawała się kastą — czego wiele przykładów znaj­ dujemy w Indiach, w tym i w Radżastanie — ale, że od dawna istnieją jako odrębna kasta — dźati . (Nadal jednak problem powstawania i genezy 1 2 1 Gotra — grupa węższa niż kasta, p o c h o d z ą c a od w s p ó l n e g o przodka, łączy ich rytuał ofiarowywania strawy i wody oraz wspólne przepisy dotyczące z w i ą z k ó w łoża i stołu (Byrski 1985, s. 190). 2 Dźati — kasta, grupa ludzi przestrzegających tych samych z a k a z ó w i n a k a z ó w , o przy­ należności kastowej decyduje urodzenie; kasty dzielą się na podkasty (Byrski 1985, s. 190). 6 — Etnografia Polska, t. 33. z. I �82 LECH MRÓZ wielu kast radżastańskich wzbudza dyskusje i zawiera szereg niejasności). Nie wiadomo bliżej, jaka jest ich liczebność dzisiaj —dane są dosyć rozbieżne — głównie z przyczyn ruchliwości przestrzennej. Według danych z roku 1941 w Radżastanie było 6970 Gadulia Lohar; spis był jednak robiony w okresie, gdy znaczna część gromad wędrowała rozproszona, w związku z sezonem prac polowych i robót kowalskich. Spis z roku 1955 wykazał w Radżastanie 3611 rodzin (16 648 osób) identyfikowanych jako Gadulia Lohar (Ruhela 1968, s. 3-4). W ciągu ponad 30 lat, jakie minęły od tego spisu, liczba Gadulia Lohar bez wątpienia powiększyła się. Trudno jednak orzekać, jakiego rzędu jest to wzrost populacji, a żadne późniejsze dane nie zostały opublikowane. Życie grupy jest związane poza nielicznymi przypadkami rodzin osiad­ łych - z wędrowaniem. Przeciętnie około 8 miesięcy w roku znajdują się one w drodze, pozostałe okresy zaś są koniecznymi postojami, wynikają­ cymi z niedogodności pewnych pór roku — najgorętszej części lata i pory deszczowej, kiedy przemieszczanie ciężkimi wozami jest praktycznie nie­ możliwe. Podstawą ich egzystencji jest kowalstwo i handel wołami służącymi do transportu, a zarazem będącymi podstawową siłą pociągową przy pracach polowych. Wędrówki nie są nieograniczone, porozumienia panczajatów posz­ czególnych podkast i gotr ściśle ustalają rejony wędrowania — w konsekwencji podkasty związane są od pokoleń ze stałymi regionami, np. okolicami Adźmeru, Ćitoru. Dżaipuru, Udaipuru itd., przy czym zwykle każdy z tych rejonów liczy wiele dziesiątków kilometrów długości i szerokości; niekiedy nawet ponad 200 km. Odbywają się także wędrówki na znaczniejszych dystansach, ale głównie wówczas, gdy są to rejony słabo zaludnione, półpustynne lub gdy jakiś szczególny cel do tego skłania — np. odwiedzenie miejsc ważnych z przyczyn religijnych (co jest powodem dalekich czasami wędrówek w odległe rejony Indii) lub handlowych, jako coroczne wielkie targi bydła, koni i wiel­ błądów w Puszkarze koło Adźmeru, dokąd przybywają wieśniacy i pasterze także spoza Radżastanu. Dwa są takie miejsca—według tego, co udało się ustalić na podstawie literatury i rozmów terenowych — na obszarze Rad­ żastanu. dostępne dla wszystkich Gadulia Lohar, bez naruszenia zasady nieprzekraczania granicy swojego obszaru. Są to wspomniany już Puszkar ze względu na targi i znajdującą się tam świątynię Kalka Mata, czczonej szczególnie przez Gadulia Lohar oraz Ćitogarh, stary fort, zajmujący szcze­ gólne miejsce w świadomości Gadulia Lohar i zarazem miejsce spotkań panczajatu i przywódców poszczególnych podgrup i gotr tego rejonu. Wznie­ siona niedawno w Puszkarze świątynia jest wyrazem nie tylko ekonomicz­ nych możliwości Gadulia Lohar, ale także ich aspiracji. W panteonie bogów są prócz postaci charakterystycznych dla Gadulia Lohar jako kasty i osadzo­ nych mocno w ich mitologii (np. Aie Laća, Khetla) również bóstwa lu­ dowe, popularne w regionie, z którym związana jest gotra lub podkasta (np. Ram Deodzi, Bheron), oraz bóstwa hinduistyczne, siwaickie (Siwa, Kali, Parwati, Ganesia) (Ruhela 1968, s. 107). Gadulia Lohar jako członko- �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA 'L RADŻASTANU 83 wie kast niskich — tak bowiem są najczęściej klasyfikowani przez podwójnie urodzonych, czyli trzy wyższe stany — bywali nie dopuszczani do świątyń. Wybudowanie własnej świątyni to nie tylko wyraz prestiżu (tym bardziej że jest ona usytuowana w sławnym mieście, w pobliżu znanej szeroko w Indiach świątyni Brahmy). uniezależnia to także od innych i wybawia z sytuacji kłopotliwych, które mogłyby utrudnić awans grupy w społeczeń­ stwie indyjskim. Rejon „przydzielony" wędrownej grupie stanowi — jak mówiliśmy — jej wyłączną „własność". Każdy osobnik spoza jest intruzem, obcym i po za­ łatwieniu spraw, które go przywiodły, powinien bezzwłocznie oddalić się. Są jednakże sytuacje (poza omówionymi wyżej), kiedy więcej niż jedna grupa znajduje się na jakimś terenie. Wówczas, gdy istnieje możliwość długotrwałego zarobkowania (pracami kowalskimi) w jednym miejscu, zostaje wyznaczona przez panczajat rodzina czy najczęściej kilka rodzin, które po­ dejmują pracę, pozostając niekiedy i przez kilka lat, a w tym okresie za­ równo rejon, jak i sama miejscowość mogą być obszarem działania kowalsko-handlowego innej grupy; czasami nawet z innej gotry. Tak np. w paź­ dzierniku 1986 r. w Udaipurze (gdzie prowadzone były wówczas nasze prace terenowe) przebywało od czterech czy pięciu już lat kilka rodzin Nandi z subkasty Rathore, a równocześnie okresowo zatrzymali się w wę­ drówce Gadulia Lohar — Bidziani i Cianani. Każda z grup stanowi na swoim terenie zwykły, staly element miejscowej struktury społecznej i ekonomicznej, wędrują pomiędzy stałymi punktami, wykorzystując możliwości poszczególnych nisz ekologicznych. Nawet w obrę­ bie jednego rejonu istnieją (z uwagi na warunki geograficzne i klimat) różnice czasu prac polowych — orki, siewu, zbioru, powtórnej orki itd. Wy­ nikają one też z rozmaitości uprawianych roślin, co również zależne jest od warunków miejscowych, czyli gleby i klimatu. Zapotrzebowanie wsi na usługi kowalskie wiąże się przede wszystkim z okresem przygotowywania ziemi do siewu; także siła pociągowa wtedy jest najbardziej potrzebna. Utrzymy­ wanie wołów przez cały rok jest uważane w wielu wioskach za niemożliwe z ekonomicznego punktu widzenia. Trudności zdobycia paszy niejednokrot­ nie wręcz uniemożliwiają stałe trzymanie potrzebnych zwierząt. Jest więc normalnym zjawiskiem w Radżastanie (także zresztą i w innych rejonach Indii) stała cyrkulacja—kupowanie i sprzedawanie zwierząt pociągowych. Tę rolę dostarczycieli i odbiorców pełnią w znacznym stopniu właśnie Gadulia Lohar. Tak więc rytm ich wędrówek i postojów oraz plan marszru­ ty wyznaczany jest kalendarzem prac polowych w poszczególnych wioskach rejonu stałego przebywania grupy. Jedyne wyjątki stanowią nieliczni osiadli na stałe Gadulia Lohar, głównie w Gudżaracie (bogatszym, rolniczym stanie) sąsiadującym z Radżastanem, oraz ci, którzy znaleźli zatrudnienie w mieście. W tym ostatnim przypadku postoje trwają niekiedy po kilka lat, póki jest zajęcie i póki panczajat nie zdecyduje inaczej. Postój jest tylko prze­ dłużającym się czasowym zatrzymaniem wędrówki i nie nosi znamion przecho- �84 LECH MRÓZ dzenia do życia osiadłego, a widok obozowiska niczym niemal nie różni się od jakiegokolwiek innego napotkanego przy drodze w trakcie wędro­ wania. Istotne znaczenie dla rozważań nad Gadulia Lohar, ich genezą i ewentual­ nymi związkami z Cyganami ma wewnętrzna organizacja. Istnieją znaczne rozbieżności pomiędzy badaczami analizującymi to zagadnienie; na tyle istot­ ne, że uporządkowanie wiedzy według przyjętych współcześnie w etnologii terminów jest niemożliwe. Zapewne dalsze badania — jeśli zostaną kiedykol­ wiek podjęte — powinny doprowadzić do uporządkowania tej kwestii, obec­ nie zmuszeni jesteśmy odwoływać się do informacji w znacznym stopniu nieprecyzyjnych. Po części zresztą wynika to z trudności określenia we­ wnętrznych podziałów przez samych informatorów — Gadulia Lohar, zwłaszcza w odniesieniu do innych — poza własną — podkast. Według Misry (1977, s. 32) Gadulia Lohar podzieleni są na trzy linie rodów: Słońca, Księżyca i Ognia. Ten trójpodział przebiega przez każdą z dziewięciu gałęzi: Ćauhan, Sisodia, Solanki, Pawar, Parihar, Rathor, Dąbi, Sankla i Balbunk. Każda zaś z owych gałęzi dzieli się na kilka lub kilkanaście rodów. Dokładniej przedstawia podziały wewnętrzne Ruhela (1968, s. 27n.). Jego zdaniem spo­ łeczność Gadulia Lohar dzieli się na kilkanaście części (używa tutaj określe­ nia loharskiego „koms" lub „nakhs"), te zaś na gotry (określane także jako subgrupy lub klany). Wśród tych części wymienia: Bodana, Ćawda, Guhilot, pozostałe jak u Misry (z wyjątkiem Sisodia i Balbunk których to nazw nie znajdujemy u Ruheli). Są także istotne różnice w nazwach gotr u obu autorów. Pytani przeze mnie o wewnętrzne podziały rozmówcy mieli kłopoty z ustaleniem, czy niektóre nazwy oznaczają gotrę, czy szerszą kategorię. Ich zdaniem wszyscy Gadulia Lohar dzielą się na cztery grupy, cztery odrębne społeczności, których z racji braku wspólnego zwierzchnictwa, a w niektórych przypadkach i zakazu małżeństw między nimi, nie można nazwać z całkowitym przekonaniem podkastami (a być może należy mówić 0 odrębnych kastach Gadulia Lohar). Podział ten ma swoje odbicie także w różnicach zawodowych, sposobie życia i religii. Są to: Gariwale (wędrują­ cy wozami, zajmujący się handlem i kowalstwem), Parewale (wędrujący pieszo po terenach górzystych i handlujący wołami), Bhens (także wędrujący bez wozów, ale po nizinnych częściach Radżastanu) i Multani (muzułmanie, z którymi kontakt w ogóle jest sporadyczny). Tą grupą, na którą naj­ częściej zwraca się uwagę mówiąc o Gadulia Lohar, są Gariwale wędrujący dużymi wozami. Dzielą się na kilka subkast (Rathor, Solanki, Ćouhan, Sankla i inne), te zaś z kolei na gotry. Wśród Gadulia Lohar identyfikujących się jako Gariwale, podkasta Rathor, wymienili rozmówcy nazwy dwunastu gotr. Istnieje zakaz małżeństw w obrębie gotry i poza własną dźati (kastą), 1 poza subkastą. Skąpość informacji i znaczne rozbieżności wyników prac poszczególnych badaczy nie pozwalają rozstrzygnąć problemu organizacji społecznej. Niezależnie jednak jak przebiegają linie wewnętrznych podziałów, �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 85 warto zwrócić uwagę na kilka z powtarzających się nazw: Panwar, Ćauhan, Rathore, Solanki, Parihar — do tej kwestii powrócimy w dalszej części artykułu. Szczegółowy opis kultury Gadulia Lohar wydaje się niecelowy z uwagi na inne intencje tego artykułu. Analiza literatury i własna praca w terenie nie wskazują na bezpośrednie analogie do Cyganów. Związany z przemiesz­ czeniami sposób życia Gadulia Lohar i kowalstwo zdają się być podstawo­ wymi argumentami na rzecz wspólnoty z Cyganami, czyli pozostajemy w obrę­ bie starych, tradycyjnych już skojarzeń. Nie jest wiadomy czas uformowania się Gadulia Lohar jako kasty; odwołajmy się teraz do ich świadomości i przekazywanej tradycji, by tam poszukać wyjaśnienia. Historia opowiadana przez Gadulia Lohar nie jest zbyt długa, sięga czasów stosunkowo bliskich i wyjątkowo — jak na warunki indyjskie — jest realistyczna, co nie znaczy, że prawdziwa. Zarówno wersje przytaczane przez indyjskich badaczy, jak te, które zarejestrowałem bezpośred­ nio od rozmówców loharskich, są dosyć podobne. Jednakże współczesne opowieści wiążą pochodzenie grupy z imieniem jednego z mewarskich wład­ ców Pratapem Singhiem, postacią historyczną z drugiej połowy X V I w., podczas gdy starsze mają fabułę znacznie bardziej rozbudowaną i zmitologizowaną, choć z wyraźnym wątkiem radżpuckim. Mniej dziś popularna, no­ towana jako powszechna w latach czterdziestych (Ruhela 1968, s. 15-19) wersja mówi, że w pobliżu słonego jeziora Sambhar, w Radżastanie, znaj­ dowało się miasto o tej samej nazwie — stolica Radżputów Ćauhan. Prithwi Radź Ćauhan, władca ćauhański, pokonany przez wojska Mohammada Gauri zmuszony został opuścić wraz ze swoim rodem kraj; część osiadła w Mewarze, innym radżpuckim księstwie. Wśród Cauhanów był młody władca o imie­ niu Ugam Singh. Zabiegał on o przychylność Raímala Singha, władcy Gudżaratu, i możliwość poślubienia jego córki Aie Laća. Ojciec dziewczyny nie wyraził zgody i przepędził konkurenta. Ugam Singh udał się po pomoc do Adźmeru, a potem Ćitoru, stolicy władcy Mewaru. Ponieważ nie udało się zmusić władcy gudżarackiego do oddania córki, a ciąża oczekującej Aie Laća była coraz bardziej zaawansowana, zniecierpliwiona i zawiedziona dziewczyna przeklęła Ugama Singha i jego ród, mówiąc: „Będziecie wędro­ wać zawsze głodni, nigdy nie najecie się do syta, nigdy nie będziecie spać w wygodnym łóżku i tak długo będziecie umierać z głodu, póki skuteczne będzie moje przekleństwo" (Ruhela 1968, s'. 16). Ugam Singh przyjęty został przez władcę Ćitoru do jego zastępu wojowników i powierzono mu przygo­ towywanie uzbrojenia. On i jego ród zmuszeni więc zostali osiedlić się u murów fortu i zająć produkcją, by zdobyć środki do życia. Tak więc i profesja, i wędrowny sposób życia, i prymitywizm codziennej egzystencji, brak wygód — to forma kary, efekt przekleństwa. Aie Laća przeklęła także swojego ojca i kiedy po urodzeniu dziecka popełniła samobójstwo, los przestał sprzyjać Raimalowi Singhowi: stracił władzę, bogactwo i znalazł się na łasce władcy Ćitoru, zatrudniony wraz �86 LECH MRÓZ ze swoimi ludźmi przy produkcji broni. Opowieść wyjaśnia więc, skąd wzięły się umiejętności kowalskie u Gadulia Lohar. ale — co niemniej istotne — wyraźnie podkreśla związek obu postaci z bronią. (Natomiast Aie Laća i Khetla —jej nieślubne dziecko są postaciami ubóstwionymi i znalazły się w panteonie loharskim.) Wyjaśnienie koczowniczego życia wiąże się z wypadkami, jakie miały miejsce w drugiej połowie X V I w. Mianowicie w 1567 r. mogolska armia Akbara zaatakowała księstwo Mewaru, ostatnie już państwo radżpuckie nie podporządkowane muzułmanom i dynastii mogolskiej. Na początku roku 1568 zdobyli stolicę księstwa Ćitogarh. Wśród obrońców walczyli także — jak mówi opowieść — ludzie z rodów Udai Singha, niedoszłego męża Aie Laća, i Raimal Singha — jej ojca; walczyli dzielnie mieczami — co jest w opowieściach podkreślane — zatem na sposób rycerzy, Radżputów (Ruhela 1968, s. 16, inf. terenowe). Ćitor padł, a obrońcy rozpierzchli się. Wewnątrz fortu pozostało wielu braminów i kobiety radż­ puckie oraz loharskie; wszystkie one popełniły dżohar, rytualne samobójstwo, by nie dostać się w ręce muzułmanów. Akbar wymordował braminów, miasto ograbił, zabierając także magiczną świecę Radżputów, której właściwoś­ cią było, że mogła palić się nawet pod wodą. Gdy obrońcy powrócili (ci z rodu Udai Singha i Raímala Singha), zobaczyli trupy kapłanów i kobiet; poprzysięgli wówczas nie wracać do Ćitoru i nie oglądać go nawet z dala, nie mieszkać w stałych domostwach, nie palić nocą światła, gdyż utracone zostało światło ich życia (owa tajemnicza świeca), nie przechowywać liny do czerpania wody i nie trzymać na wozie szałasu we właściwy, przyjęty sposób, do czasu odzyskania Ćitoru (Ruhela 1968, s. 18). Wersje owego ślubowania różnią się pewnymi szczegółami. Nie jest zbyt zrozumiały punkt ostatni; pozostałe są zgodne z przekleństwem rzuconym przez Aie Laća lub wynikają z faktu utraty Ćitoru i splądrowania go przez wojska Akbara. Wersja podana przez Misrę (1977, s. 12) nie wspomina nic o szałasie, natomiast piąte wyrzeczenie dotyczy niespania w łóżkach; moi rozmówcy dodawali jeszcze niejedzenie z glinianych ani metalowych naczyń. Opowieści zanotowane przez Webba (Ruhela 1968, s. 9), a później Misrę (1977, s. 12-13), mówią — choć niezbyt jasno — że Gadulia Lohar bronili Ćitoru pod wodzą Maharany Pratapa Singha. Imię tego władcy mewarskiego już zupełnie jednoznacznie i wyraźnie wymieniane jest w wersji, którą zano­ towałem w 1986 r. Historycy jednak kwestionują uczestnictwo Gadulia Lohar w walkach o Ćitor. Brak jest w ogóle potwierdzenia uczestnictwa Pratapa w walkach o Ćitor — Maharana Pratap walczył z mongolską armią znacznie później, a największą bitwę, którą zresztą przegrał, stoczył z nimi w Haldighati w 1576 r. Potem dalej prowadził partyzancką wojnę i stał się symbolem oporu przeciw muzułmanom (Kieniewicz 1985, s. 345). Ćitor utracił Udai Singh, jego ojciec natomiast faktycznie kilka lat po upadku Ćitoru (w 1574 r.) złożył Maharana Pratap ślubowanie, ale o nieco innej �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 87 treści — nie mieszkać w stałym domu, nie spać w łóżku i nie jeść ze złotych i srebrnych naczyń, póki nie odzyska stolicy Mewaru. O świeceniu nocą i linie do wody nie wypowiadał się, bo zapewne nie miał powodu. Dodatek dwóch ostatnich ograniczeń, zanotowanych u Gadulia Lohar, staje się zrozumiały (przynajmniej jedno, bo drugie jest niezbyt jasne), jeśli uświadomić sobie, że i dzisiaj jeszcze nie mogą po przybyciu do wsi sami czerpać wody, ale muszą przy studni dla niskokastowych oczekiwać, prosząc o wyciągnięcie wody i napełnienie dzbanów — ich dotknięcie może bowiem skalać studnię. Jedynymi, od których oni sami (czyli Gadulia Lohar) nie mogą przyjąć wody, to fryzjerzy, pracze, ci, co trudnią się usuwaniem padliny zwierzęcej, zdejmowaniem skór i garbowaniem - czyli ci, którzy znajdują się na samym dole kast, uważani powszechnie za najbardziej nieczystych. Tak więc zakaz dostępu do studni zsykał uzasadnienie wyższego celu. To, co w wersji starszej (według wszelkiego prawdopodobieństwa) było przekleństwem skazującym na koczowanie, stało się przez przemodelowanie opowieści świadomym, patrio­ tycznym wyrzeczeniem, związanym z ważnymi momentami historii Radżputów i z imieniem najsławniejszego władcy mewarskiego. Sławna, choć przegrana bitwa Maharany Pratapa pod Haldighati znalazła się w innej opowieści Gadulia Lohar, zanotowanej przez Misrę (1977, s. 14-15). Maharana Pratap Singh wiele już razy pokonał wojska nieprzyjacielskie dzięki pomocy bogini. Kalka Mata (której świątynia znajduje się w Puszka­ rze) stała zawsze za jego plecami; obiecała Pratapowi swą pomoc w walkach, ale zabroniła mu oglądać się za siebie. Gdy w Haldighati zobaczył Pratap armię mogolską, zląkł się i obejrzał, by sprawdzić, czy jego dowódcy stoją za nim, zarazem jednak zobaczył boginię Kalka Mata. Rozgniewana złama­ niem jej zakazu bogini przeklęła go. Maharana Pratap przegrał bitwę, a kon­ sekwencją było, że musiał wraz ze swoimi wojskami kryć się w dżungli, spać na ziemi, jeść chleb z trawy. Po pewnym czasie siostra Pratapa je­ chała, aby zobaczyć, jak się mają ludzie Pratapa. W drodze złamała się oś jej wozu. Zobaczyli to Gadulia Lohar, ale wówczas jeszcze nie znali kowalstwa, choć więc chcieli przyjść Padmie — siostrze Pratapa — z pomocą, nie wiedzieli jak. Padma cudownym sposobem zaopatrzyła ich w narzędzia, z ust zrobiła kuźnię, z nosa — miechy, z kolana lewej nogi — kowadło, a z prawej pięści młot. Tym samym Gadulia Lohar mogli naprawić jej wóz i odtąd już zajmowali się kowalstwem. W opowieściach zanotowanych przez Webba, Ruhelę, Misrę, w tych, które słyszałem sam w Radżastanie, historia Gadulia Lohar spleciona jest mniej lub bardziej z postaciami historycznymi i historycznymi miejscami. Kowal­ stwo — podstawa ich egzystencji, a zarazem identyfikacji — zawsze ma cha­ rakter boski; dawcą narzędzi i nauczycielem kowalstwa jest Padma, siostra Pratapa, Parwati, małżonka Siwy lub sam Siwa. Zwykle przy tym jest to związane z naprawą wozu (Padmy. Parwati lub Siwy). Jest zagadkowe dlaczego — nie tylko w ostatnio zacytowanej opowieści — Gadulia Lohar �88 LECH MRÓZ nie potrafili naprawić wozu, mimo iż byli w armii Pratapa i znali kowalstwo produkując broń. Najprawdopodobniej nałożyły się tutaj różne wątki mitolo­ giczne wespół z historycznymi, a opowieść o Pratapie, Kalka Mata i Padmie jest taką zmodyfikowaną w nieodległym czasie wersją (Padmę być może utożsamiono tutaj z Parwati). Tak więc kowalstwo jest faktycznie związane z wozem i jazdą — choć początkowo podróżującymi są postaci boskie. Kastowy status Gadulia Lohar zdaje się stopniowo i powoli zmieniać. Zarówno treść opowieści genealogicznych zawiera w sobie element przekleń­ stwa i życia, które jest jego pochodną (historia Aie Laća, nawet Maharany Pratapa w Haldighati), jak też pośrednio mówi o tym zakaz posiadania liny i czerpania wody. Potwierdzają to informacje samych Gadulia Lohar, a także zawarte w publikacjach dotyczących statusu poszczególnych kast w Indiach (Misra 1970, 1974). Wyjaśnienie tego faktu — niskiego statusu — znajdujemy w opowieści odnotowanej przez Ruhelę (1968, s. 23). Z racji wywodzenia się z Radżputów-Ćauhan winni Gadulia Lohar posiadać status wysoki, przynależny kszatrjom, jednakże ciąży na nich przekleństwo; poza tym jest jeszcze inna ważna przyczyna. Jak pamiętamy, opuszczając po klęsce Ćitor pozostawili tam kobiety, które zginęły samobójczo. Konsekwencją było branie później — jak mówi opowieść — za żony kobiet z niskich kast rzemieślniczych. To zaś musiało prowadzić do znalezienia się u dołu hierarchii społecznej jako konsekwencji złamania zasady życia zgodnego z d h a r m ą . Manusmryti, czyli traktat o Zacności, jeden z podstawowych tekstów klasycz­ nych, mówi przecież wyraźnie, że wynikiem naruszenia przyrodzonego po­ rządku, wynikiem pomieszania stanów (warn) jest powstanie najróżniejszych kategorii mieszańców, których status zawsze będzie niski (1985, s. 322-328). 3 W roku 1955 odbyło się w Ćitorze spotkanie przywódców Gadulia Lohar. Wówczas to wmurowana została w jednej z bram fortu tablica mówiąca o walce z wojskami mogolskimi. Po pewnym czasie istnienie owej pamiątkowej tablicy stało się argumentem potwierdzającym prawdziwość opo­ wieści — skoro istnieją ruiny fortu, skoro można je zobaczyć i wśród wielu innych pamiątek także widzieć napis upamiętniający uczestnictwo w walce Gadulia Lohar, zatem i związki z Maharana Pratapem Singhiem, i opowiadana historia jest prawdziwa. Zresztą już uczestnicy spotkania doszli do wniosku, że istnieje duże prawdopodobieństwo związku Gadulia Lohar z postacią Maharany Pratapa. Obecnie jest to związek oczywisty dla rozmówców (inf. z okolic Udaipuru); w początku lat sześćdziesiątych informatorzy Ruheli (1968, s. 13) przyznawali, że dowiedzieli się o tym od organizatorów spotkania w Ćitorze. Spotakanie przywódców Gadulia Lohar w Ćitorze, w kwietniu 1955 г., nie było wyłącznie sprawą wewnętrzną, loharską. Na spotkanie przybył także 1 Dharma — zacność, oznacza p o s t ę p o w a n i e zgodne z tym, co wiemy o rzeczywistości, oznacza wiedzę i zespół wynikających z niej norm; źródłem wiedzy o zacności jest (Byrski 1985, s. 202). Weda �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 89 ówczesny premier Jawaharlal Nehru, który realizując ideę niwelowania różnic społecznych i likwidacji niedotykalności, a zarazem jeden z istotnych elemen­ tów polityki społecznej, oficjalnie głosił wypełnienie ślubowania (Ćitor jest przecież wolny), a zatem i możliwość trwałego osiedlenia się Gadulia Lohar. Istotnie kilkanaście rodzin (brak jest pełniejszej informacji) zdecydowało się na osiedlenie. Jednakże rodziły się tutaj istotne problemy: ziemi, której niewiele było do dyspozycji państwa i dla chętnych do osiedlenia, oraz kwestia możliwości zapewnienia egzystancji w przypadku ewentualnego za­ rzucenia kowalstwa. Gadulia Lohar funkcjonują w systemie wypracowanym w okresie zapewne wielu dziesięcioleci i mają tam swoje stałe miejsce. Przejście do życia osiadłego dość gwałtownie stawiało wobec rewolucyjnej zmiany i konieczności szukania nowych podstaw egzystencji — a to w lud­ nych, niezbyt bogatych i w wielu względach mocno trzymających się tra­ dycji Indiach — nie jest łatwe. Towarzyszyła temu zapewne obawa przed zubożeniem i ekonomiczną degradacją. Dlatego można było spodziewać się, że możliwość zaprzestania życia wędrownego mierny wzbudzi entuzjazm u znacznej części, jeśli nie większość Gadulia Lohar. Poza tym, prócz ekonomicznych istniały inne jeszcze trudności. Ilustracją ich był przypadek jednego z przywódców o imieniu Dżai Ram (Mistra 1977, s. 13). Po spotkaniu w Ćitorze zdecydował się wraz z trzema innymi rodzinami na osiedlenie w okolicach Ćitoru. Niedługo potem zmarła podczas porodu jego córka, nie przeżyło także jej dziecko. Społeczność loharska uznała to za karę zesłaną przez Kalka Mata za złamanie niegdyś uczynionego ślubo­ wania (niemieszkania w domach, niespania w łóżkach itd.). Dżai Ram pod presją współrodowców został zmuszony do porzucenia życia osiadłego i podjęcia tradycyjnego, wędrownego życia. Nehru i wysiłki władz państwo­ wych okazały się zbyt słabe wobec Kalka Mata. Niewielkie grupy osiedlo­ nych, przede wszystkim w Gudżaracie, nie zmieniły zasadniczego obrazu — Gadulia Lohar są nadal społecznością koczującą, a przyczyny ekonomiczne (wespół z boginią Kalka Mata) zapewne jeszcze długo zachowają ten stan rzeczy. Spotkanie w Ćitorze i deklaracja władz państwowych oraz próby osiedle­ nia (podejmowane zresztą w tym czasie także wobec innych społeczności wędrownych, jak np. Bandżarowie) nie wpłynęły zasadniczo na sposób życia Gadulia Lohar, nie zmieniły ich sytuacji i powiązań ekonomicznych; były natomiast bodźcem oddziaływającym na świadomość grapy. Gadulia Lohar zaczęli dopominać się o uznanie ich za Ćitori Radżput Lohar lub Mewari Radżput Lohar — ćitorskich lub mewarskich kowali — Radżputów; zatem domagać się statusu kszatrjów, drugiej w hierarchii, po braminach, warny (stanu) społeczeństwa indyjskiego. Z opowieści genealogicznych zaczęły za­ nikać motywy świadczące o niskokastowości, o zakazie posiadania sznura do czerpania wody; podważona jest zasada konieczności czekania na wodę przy studni dla niskokastowych. M o i rozmówcy wyraźnie stwierdzali, że nie muszą czekać na wodę, że nabierają ją sami; potwierdzają to obserwacje �90 LECH MRÓZ uczynione przeze mnie w Hardwarze (Uttar Pradeś) w 1984 r. oraz w Udaipurze, w okolicy Ahai (na wschód od Udaipuru, w kierunku Ćitogarh), w Nathdwarze i w obozowisku znajdującym się około 10 km na płd.-wsch. od Nathdwary (wszystkie miejscowości w Radżastanie) w roku 1986. Ten drobny pozornie fakt świadczy o istotnych zmianach w świadomości, o istot­ nych korektach własnej tradycji i historii oraz wyraźnie potwierdza kierunek zmian i aspiracje. Zajmijmy się teraz Bandżarami. Literatura na ich temat jest tylko nieco bogatsza, także ogranicza się do dwóch (o ile udało się ustalić) monografii i kilkunastu artykułów. Oba opracowania monograficzne powstały w ostatnich latach; jedno dotyczy Bandżarów Radżastanu, drugie Bandżarów Andhra Pradeś (Śriramaśarma 1983, The Banjaras, 1966). Podobnie jak w przypadku Gadulia Lohar, większość publikacji jest dziełem badaczy działających w ra-, mach instytucji, takich jak: Anthropological Survey of India, Tribal Researches Institute. Jeśli idzie o piśmiennictwo pozaindyjskie, to Bandżarowie także nie doczekali się zwrócenia większej uwagi. Niewielkie wzmianki o nich można znaleźć w dawniejszych publikacjach zawartych w „Journal of the Gypsy Lore Society"; jednakże są to skromne i bardzo powierzchowne informacje, w kontekście rozważań dotyczących przodków Cyganów. Poza tym wyjątkowo, w pracach poświęconych kastom i plemionom Indii, znaleźć można wzmianki o Bandżarach. Jednakże prócz prac naukowych istnieją liczne artykuły zamieszczane w wydawanym przez Bandżarów periodyku, a nawet książki publikowane przez stowarzyszenia bandżarskie. Nie są to opracowania naukowe; opowia­ dają bohaterskie lub mityczne epizody z życia Bandżarów i — jak się wy­ daje cel ich publikowania jest dosyć specjalny, co wyjaśni się w toku dalszych rozważań. Bandżarowie są dużą grupą; brak jest precyzyjnych danych liczbowych, choć zapewne byli rejestrowani tak, jak i inne grupy. Informacje ubiegłowieczne są - jak się wydaje — niedokładne. Według współczesnych opinii liczba Bandżarów w całych Indiach szacowana jest na 10 do 20 min; nie udało się jednak ustalić, na jakiej podstawie oparte są poszczególne stwierdzenia. Crooke (1972, s. 71) oblicza Bandżarów w samym Bombaju na około 750 tys. Bombaj jest prawdopodobnie największym ich skupiskiem; potwierdzają to publikacje bandżarskie i fakt, że właśnie w tym mieście znajdują się organizacje i wydawnictwa bandżarskie. W publikacji z roku 1983 znajdujemy informację, że liczba Bandżarów wynosi 15 min, a zamieszku­ ją aż 21 — czyli znaczną większość — stanów (Naik, 1983, s. 14). Liczni są w Radżastanie, Pendżabie, Uttar Pradeś, Andhra Pradeś, Madhia Pradeś, Mysore, Maharastrze; prócz Bombaju znaczne skupisko miejskie jest w Hajderabacie. Trudności ustalenia danych liczbowych wynikają m. in. z faktu, że w róż­ nych częściach Indii Bandżarowie znani są pod rozmaitymi określeniami. Najpowszechniej znani są jako Bandżarowie. poza tym często powtarzają �KOWALE 1 H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 91 się nazwy takie, jak: Wandżara, Wanadżora, Lambadi, Laman (Elliot 1869, s. 52; Bhavnani 1974, s. 22 п.). Podobnie jak w przypadku Gadulia Lohar, nie jest jasne ich pochodzenie; w literaturze są zwykle uznawani za kastę, a nie społeczność plemienną. Także we współczesnych rejestrach urzędowych określani są jako dźati kasta (Basu 1970, s. 14). W wypowiedziach dotyczących genezy Bandżarów znajdujemy opinie, że przyszli z Iranu, a nawet przypuszczenia — dość fantastyczne — że przy­ byli od strony Europy; postępując za armiami najeźdźców wędrowali do Azji Centralnej, a później Indii, i straciwszy kontakt z europejskimi ich siedzibami stali się w Indiach koczowniczymi handlarzami. Ci z ich przod­ ków, którzy nie wyemigrowali do Indii, rozprzestrzenili się po Europie, i są to właśnie rzekomo dzisiejsi Cyganie (Nag 1983, s. 10). Nazwa Bandżarów najpowszechniej wywodzona jest od sanskryckiego vanijya oznaczającego wędrownego handlarza; także w potocznym współ­ czesnym rozumieniu określenie Bandżar rozumiane jest jako równoważnik słowa kupiec (Gokuldas, bd.. s. 15; inf. ze wsi Bamania). Drugie także dość częste wyjaśnienie związane jest z lasem — słowo ban oznacza las; zatem Bandżarowie to mieszkańcy lasu (Elliot 1869, s. 52; Gokuldas bd., s. 5; inf. ze wsi Rupakhera). Rozmaitość podgrup bandżarskich, ich rozprzestrzenienie czynią, że wia­ domości na temat języka Bandżarów są niejednoznaczne. Pominąć możemy dość odosobnioną opinię Tiplera (1983, s. 16), że mówią oni jakimś sekretnym żargonem, opinię analogiczną do wygłaszanych na temat języka Cyganów przez europejskich badaczy w X V I I I i X I X w. Na terenie Radżasta­ nu Bandżarowie (Bamania — jedna z najliczniejszych tutaj podkast) posługują się mewari. pozostali Bandżarowie marwari; mewari i marwari są dialektami języka radżastani (Vyas 1967. s. 16; inf. z Mangalwar). W publikacjach przeważa opinia, że Bandżarowie posługują się — w zależności od rejonu pobytu miejscowymi językami i dialektami. Prócz tego wszyscy lub prawie wszyscy używają jednego wspólnego języka, którym jest właśnie radżastani. Na sytuację językową Bandżarów wpływają bez wątpienia podziały we­ wnętrzne, których istotnym czynnikiem są różnice wyznaniowe — utożsamianie się w rozmaitych rejonach Indii z odmiennymi systemami religijnymi i kultu­ rowymi — hinduizmem (głównie siwaickim), islamem bądź sikhizmem. Według tradycji potwierdzanej także przez stare źródła, Bandżarowie prowadzili życie koczownicze, trudniąc się handlem karawanowym. Mówi 0 nich —jak twierdzą niektórzy badacze — opowieść Ramatiego z X w. Żywoty dziesięciu książąt — Das Kumar Ćarit (Elliot 1869, s. 52). Nowsze źródła brytyjskie, X I X i XX-wieczne, potwierdzają tę właśnie handlową profesję Bandżarów. Wynika, że zajęcie to uprawiali od dawna, prawdopodob­ nie od kilku już wieków. Wędrowali z zachodniego Radżastanu na południe 1 wschód, rozwożąc sól i handlując wołami. W źródłach, a także w historii opowiadanej przez współczesnych Bandżarów, występuje nazwa jeziora Samb- �92 LECH MRÓZ har (znanego nam już z opowieści Gadulia Lohar o Ugamie Singhu i jego nieszczęsnej narzeczonej Aie Laća) i drugiego — Soda (także w zach. Radżastanie), gdzie zaopatrywali się Bandżarowie w sól (uzyskiwaną z wody tych słonych jezior). Potem przy użyciu wołów rozwozili sól daleko w głąb subkontynentu indyjskiego. Woły także stanowiły przedmiot handlu. W czasach mogolskich zajmowali się Bandżarowie na zlecenia władz wojskowych transpor­ tem przede wszystkim żywności. Mówi o tym wzmianka z roku 1504, dotycząca bitwy o Dholpur. Także w późniejszym okresie uczestniczyli Bandżarowie w wielu kampaniach Muhammeda na terenie Dekanu w tym samym charakterze (Crooke 1972, s. 71). Także dla armii Aurangzeba (Wielkiego Mogoła) - w drugiej połowie X V I I w . ~ dostarczali Bandżaro­ wie swoimi transportowymi karawanami potrzebne artykuły (w tym przede wszystkim żywność), (Williams 1912-191 За, s. 54). Podobne usługi pełnili w czasach nowożytnych na rzecz Brytyjczyków. Przypisuje się Bandżarom — choć nie wiadomo na ile twierdzenie to jest prawdziwe — także działania wywiadowcze. Ich znajomość geografii i wie­ dza o kraju wykorzystywane były podobno przez sułtana Tipu, władcę Mysore, w wałkach z Brytyjczykami w końcu X V I I I w. (Nag 1983, s. 10). Motyw szpiegostwa pojawia się częściej, gdy mowa jest o przeszłości Ban­ dżarów przypomina się tutaj podobny zarzut, powszechnie kiedyś wysuwany pod adresem Cyganów w Europie. Tragedią dla Bandżarów był rozwój transportu kolejowego w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. W krótkim czasie doprowadziło to do upadku transportu karawanowego, w znacznym stopniu nastawionego na obsługę najpoważniejszego klienta, czyli panujących, armię i władze państwowe. To spowodowało podcięcie podstaw ekonomicznych, podstaw egzystencji grupy i konieczność poszukiwania innych możliwości zarobkowych. Wprowadzenie państwowego monopolu solnego, zwyżki podatków solnych w latach siedem­ dziesiątych X I X w. podważyły inny element ich utrzymania — handel sołą. Być może właśnie zachwianie gospodarczych podstaw i zubożenie były przy­ czyną, że niektórzy Bandżarowie trudnili się rozbojem i że pod koniec X I X w. zostali zaliczeni przez Brytyjczyków do kast przestępczych (Crooke 1972, s. 72; Elliot 1869, s. 52), takich, które podlegają szczególnej uwadze władz wojskowych. Od tamtej pory aż do uzyskania przez Indie niepodległości, w rozmaitych angielskich raportach i opracowaniach znajdują się Bandżaro­ wie na liście tzw. kast kryminalnych (Crooke 1972, s. 72; Nag 1983, s. 10). Po wojnie znaczna ich część osiadła w wioskach, nie zarzucając przy tym handlu bydłem (przynajmniej na terenie Radżastanu i Gudżaratu). Bodź­ cem i pomocą były działania państwowe w latach pięćdziesiątych, zmierzają­ ce zarówno do podniesienia statusu niskich kast, osiedlenia koczowników, jak też podniesienia poziomu życia i oświaty tych grup oraz społeczności plemiennych. W rezultacie większość (jeśli nie wszyscy Bandżarowie) zarzu­ ciła permanentne koczowanie. Wcześniej miało miejsce osiedlanie się Bandża­ rów w ośrodkach miejskich, w Bombaju, Hajderabacie, Delhi; prawdopodob- �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 93 nie związane jest to z degradacją ekonomiczną grupy w drugiej połowie X I X w. (Nag 1983, s. 10; inf. z Rupakhera, Bamania, Samumfara). Mimo znacznego upływu lat żywa jest pamięć niegdysiejszego handlu solą i permanentnego wędrowania. Jest to zarazem istotny element świa­ domości i cecha identyfikacji — Bandżarowie podkreślają, że wędrowali z wo­ łami pieszo, dużymi karawanami, a nie wozami — co w ich świadomości jest wyróżnikiem Gadulia Lohar. W pamięci rozmówców (z podkasty Bama­ nia) osiedlenie nastąpiło 20-25 lat temu. Przypadałoby więc na przełom lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, co z grubsza biorąc zgadza się z czasem państwowych akcji osiedlania nomadów. Przyczyną osiedlenia — najczęściej podkreślaną przez rozmówców — była nędza, głód, jaki często trapił grupę, tak że jedyną możliwością utrzymania się przy życiu było skorzystanie z oferty państwa i osiedlenie się. Większość Bandżarów (Bamania) z Radżastanu osiadła we wsiach; żyją w osobnych, bandżarskich osadach lub kilkoma czy kilkunastoma rodzinami w wioskach zamieszkiwanych przez nie-Bandżarów. Domostwa wzorowane są na miejscowych; budują je sami lub zatrudniają do pomocy specjalistów z innych kast. W przypadku wiosek mieszanych Bandżarowie zwykle drążą własne studnie, co eliminuje możliwości konfliktów o dostęp do wody (groźba skalania). Wraz z osiedleniem podjęli pracę na roli; uprawiają najczęściej ziemniaki, kukurydzę, trzcinę cukrową, orzeszki arachidowe i groch. Jednakże osiedlenie i posiadanie stałych domostw nie oznacza w przypadku Bandżarów zupełnego zerwania z okresowym koczowaniem. Nadal — prócz rolnictwa — trudnią się handlem wołami, podstawową siłą pociągową we wsiach radżastańskich; niektórzy handlują także bawołami i owcami. Handel wołami — jako stałe zajęcie uprawiane niezależnie od rolnictwa —był wy­ mieniany przez wszystkich moich rozmówców, w różnych wioskach południa Radżastanu. Bydło kupowane jest w stepowo-pustynnej, zachodniej części Radżastanu, najczęściej w dystrykcie Dżodpur. Potem przepędzane jest na południe, do Gudżaratu. Wędrówka odbywa się pieszo. Zwykle handel wołami zajmuje 4-6 miesięcy w roku. W skład wędrującej grupy, prócz mężyczyzn — poganiaczy, wchodzą czasami także kobiety z najmłodszymi dziećmi. Starsze dzieci i ludzie starzy pozostają we wsi, pilnując dobytku i wykonując bie­ żące prace gospodarskie. Ostanimi laty zwierzęta przewożone są niekiedy za pomocą transportu samochodowego; wtedy zwykle tylko mężczyźni to­ warzyszą stadom, a pobyt poza wsią trwa krócej, przy jednoczesnej możli­ wości kilkakrotnego powtórzenia drogi. Jednakże tylko niektórzy mogą sobie pozwolić na wynajęcie samochodu. Większość Bamania nadal szlak z Dżodpuru do Gudżaratu przemierza pieszo. Powrót następuje zawsze przed porą deszczową, gdy rozpoczyna się okres najintensywniejszych prac polowych. Nie jest on stały dla wszystkich wiosek; między poszczególnymi wsiami istnieją niekiedy nawet znaczne różnice, zależne od warunków geograficz­ nych. Bandżarski handel wołami jest zatem inny niż u Gadulia Lohar. Nigdy �94 LECH MRÓZ poza tym Bandżarowie nie wędrowali wozami. Zawsze — jak notują dawniej­ sze i nowsze źródła — przemieszczali się za stadami pieszo, rzadziej na ko­ niach lub mułach, często też na znacznie większe dystanse niż w przypadku Gadulia Lohar. Rozprzestrzenienie Bandżarów musiało wpłynąć na wewnętrzne zróżnico­ wanie; oddziaływanie odmiennych religii, języków, kultur, podział ten bez wątpienia pogłębiły. Bandżarowie dzielą się na kilka podkast. Większość informatorów wymieniała trzy podkasty: Bamania, Labana i Maru. Potwier­ dza ten podział współczesna literatura (Vyas 1967, s. 22: Gokuldas bd., s. 16); wszystkie trzy nazwy znajdujemy też odnotowane w dawniejszych opracowaniach. Vyas wymienia jeszcze podkastę Ganwar; w wypowiedziach niektórych moich informatorów pojawiły się też nazwy: Gawaria, Mungawa, Marubhat. Nie udało się uzyskać bliższych informacji na temat tych grup; rozmówcy podkreślali, że są to Bandżarowie zamieszkujący odległe rejony. Być może wymieniane przez nich nazwy są nazwami gotr, rozmówcy bo­ wiem nie znali podziałów tamtejszych Bandżarów, nie byli świadomi dokładniej zakresu i znaczenia tych nazw, lub też — być może — posłużyli się jakimiś lokalnymi określeniami. Zarówno literatura, jak informatorzy wymieniają jeszcze Bandżarów muzułmanów, Mukeri (Elliot '869, s. 52; Gokuldas bd., s. 25). Istotą podziałów kastowych (granic dźati) jest wspólnota stołu i związki małżeńskie. Małżeństwo z osobnikiem spoza kasty, picie z nim czy jedzenie są zabronione. Jeżeli więc wszyscy Bandżarowie stanowią jedną kastę (jest to opinia powszechna w literaturze i wypowiedziach rozmówców), nie po­ winno być barier pomiędzy Bamania a Labana, Labana a Mukeri itd. Jednakże są one wyraźne. Informatorzy z podkasty Bamania nie są zgodni co do tego, czy można jeść z Labana i Maru, czy jest to zabronione, ale całkowicie byli jednomyślni, że związki małżeńskie są możliwe tylko w obrębie Bamania; podobnie jak Labana i Maru także tylko wśród swoich mogą szukać partnerów. Podobna jednomyślność charakteryzowała stosunek do Bandżarów — muzułmanów. Związki małżeńskie z nimi, jedzenie i picie jest całkowicie zabronione. To, że muzułmanie jadają krowy — zwierzę czczo­ ne w hinduizmie, przekreśla możliwość bliskich kontaktów z nimi. Świado­ mość tych ograniczeń zapewne utrudnia rozmówcom ocenę granic kasty i wewnętrznych podziałów. Każda z podkast ma własny panczajat, regulujący zarówno sprawy spor­ ne, kwestie ceremonii o charakterze religijnym, jak też małżeństw i handlu. Z racji osiadłego życia czy ściślej posiadania stałej bazy, Bandżarowie niektó­ rych wsi (tam, gdzie są mniej liczni i prócz nich mieszkają nie-Bandżarowie) podlegają także lokalnemu, wioskowemu panczajatowi, regulującemu sprawy całej lokalnej wspólnoty. W odróżnieniu od Gadulia Lohar, Bandżarowie utworzyli organizację o charakterze ogólno indyjskim. Trudno jednakże uznać ją za najwyższe władze bandżarskie. Nie udało się ustalić, na ile organizacja ta jest powszech- �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 95 na. Jej siedziba znajduje się w Bombaju; na forum różnych spotkań cy­ gańskich w Europie uczestniczą wespół z działaczami bandżarskimi z Ćandigarh w Pendżabie (z Indian Institute of Romani Studies). Żadne dostępne publikacje nie pozwalają zorientować się, czy w organizacji reprezentowani są Bandżarowie z różnych podkast, także muzułmanie. Wydaje się, że ambicją tej organizacji jest występowanie w imieniu wszystkich Bandżarów, dla uzyskania m. in. wyższego miejsca w hierarchii społeczeństwa indyjskiego. Prawdopodobnie grupuje ona stosunkowo niezbyt duży krąg ludzi, przede wszystkim ze środowisk miejskich; tym samym nie ma możliwości rzeczy­ wistego sprawowania roli nadrzędnej wobec wszystkich Bandżarów. Władza podkastowego panczajatu (Bamania, Labana, itd.) jest zatem najwyższą fak­ tyczną władzą. Wewnętrznie podkasty dzielą się na szereg gotr. Nie udało się ustalić, czy te same nazwy gotr występują we wszystkich podkastach — informa­ torzy Bamania nie byli tego pewni, literatura także nie pozwala kwestii tej wyjaśnić. Gotry Bandżarów Radżastanu (Bamania) podzielone są na dwie grupy: rody słoneczne i rody księżycowe (inf. z Mangalwar) Daima Ćawra Kaćhawa Ćandel (Ćouhan) Rathor Khići (Khińći) Gerasia Narawath (Marawath) Bhagara Surawat Oglia Banwaria Zasada zawierania małżeństw wyklucza związki w obrębie tej samej gotry, ale także nie dopuszcza kojarzenia par w obrębie tej samej grupy gotr. Znaczy to, że oboje małżonkowie nie mogą pochodzić z gotr zalicza­ nych do rodów słonecznych ani też oboje nie mogą być z rodów księżyco­ wych. Tak więc związek kogoś z gotry Daima jest możliwy tylko z osobą z gotr: Gerasia, Narawath, Bhagara, Surawat, Oglia lub Banwaria. Zdecydowana większość wymienionych wyżej nazw gotr powtarza się w wy­ powiedziach innych informatorów; prócz powyższych wymienione zostały jeszcze dwie nazwy: Bera i Dżindżer (inf. z Bilakhera). Przytaczam je dla­ tego, że istnienie jednej z nich, Dżindżer, potwierdzone jest także przez Vyasa (1967, s. 24), autora jednego z wartościowszych opracowań na temat Bandżarów. Chociaż należy także dodać, że autor ten nie we wszystkim jest wiarygodny; stwierdza m. in. istnienie osobnych gotr Ćouhan i Ćandel. Zdaniem kilku spośród moich rozmówców obie nazwy określają jedną grupę (zresztą zdanie to potwierdzają publikacje). Nie roztrząsając zbyt drobiazgo­ wo tego zagadnienia, warto zwrócić uwagę na nazwy trzech z wymienionych gotr: Ćawra, Ćandel (Ćouhan), Rathor, oraz jeszcze jedną— czwartą, po­ daną przez Basu (1970, s. 14)— Panwar. Trzy pierwsze nazwy wymieniane były także przez Gadulia Lohar, pośród ich gotr; a wszystkie cztery nazwy znane są od dawna jako określenia rodów radżpuckich. Wewnętrzne po- �96 LECH MRÓZ działy nie są podkreślane żadnymi zewnętrznymi wyróżnikami; ani strój, ozdoby czy tatuaż nie wyróżniają poszczególnych gotr. Aby ustalić przy­ należność i wzajemny stosunek dwóch osób, należy dopiero pytając ustalić pochodzenie i gotrę. Pochodzenie swoje wiążą Bandżarowie z warną kszatrjów, dokładniej z Radżputami, rycerską klasą Radżastanu. Opowiadana przez nich historia jest rozbudowana w porównaniu do tej, z którą utożsamiają się Gadulia Lohar. Zawiera większą liczbę wątków (w części może wynikać to z liczeb­ ności i zróżnicowania Bandżarów) i w większym zakresie jest historią mi­ tyczną. Zajmiemy się tutaj tylko historią opowiadaną przez Bandżarów nie-muzułmanów, a przede wszystkim historią Bamania i Labana. Mukeri (Ban­ dżarowie — muzułmanie) pochodzenie swoje i nazwę wywodzą od Mekki. Twierdzą, że to ich przodkowie budowali Mekkę, a pomagał im w tym Baba-Adam (Gokuldas bd., s. 25); inna wersja mówi, że podczas budowy Mekki jeden z naików (przywódców) mukerskich towarzyszył Abrahamowi (Elliot 1869, s. 52). Brak pełniejszych informacji i szczególny status Mukeri pośród innych Bandżarów skłaniają do pominięcia ich w dalszych rozważa­ niach. Jest zastanawiające, że w zanotowanych wersjach historii opowiadanej przez Bandżarów nie pojawiają się nazwy Soda i Sambhar (znane z historii Gadulia Lohar), mimo iż wielokrotnie zostało potwierdzone (zarówno przez historyków, jak i informatorów terenowych), że w okolicy tych jezior Ban­ dżarowie często przebywali (zaopatrując się tutaj w sól). Także Ćitor wy­ mieniano sporadycznie, chociaż wyraźny jest w ich historii wątek Maharany Pratapa Singha — Maharany Ćitoru. Miejscem uznanym za centrum wszystkich Bamania — Bandżarów jest wieś Bamania, leżąca około 120 km na północ od Udaipuru i około 70 km od Nathdwary. We wsi, będącej miejscem corocznych ogólnych spotkań, ważnych uroczystości i posiedzeń panczajatu, znajduje się świątynia — cel pielgrzymek i czci mitycznego przodka Bandżarów — Bamania i założyciela wsi: Rup Singha. Żył niegdyś w Delhi — jak mówi opowieść — wielki władca mogołski. Na jego dwór przybyło dwóch braci, Gema i Paćhan, aby zaciągnąć się do armii władcy. Byli to synowie radżpuckiego króla o imieniu Asou. Wersja podana przez Vyasa (1967, s. 16) różni się pewnymi szczegółami; ojcem Gemy i Paćhana był Narsingdew, który usunął ich ze swojego kró­ lestwa, za rzekome szerzenie niepokoju w kraju. W poszczególnych relacjach różni się także imię jednego z braci, brzmi ono Gema, Gepa lub Gopa; tutaj pozostaniemy przy formie używanej przez rozmówców Bamania z połud­ niowego Radżastanu. Na dworze delhijskiego władcy także nie dopisało im szczęście. Znów stali się ofiarami pomówień; obawiając się odwagi braci cesarz postanowił ich zgładzić. Bracia uciekli, ale cesarz wysłał w pogoń za nimi swoje wojska. �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 97 W trakcie ucieczki bracia napotkali w lesie kobietę, która zostawszy wdową postanowiła wejść na stos i spłonąć wraz z mężem. Była to żona golarza; zmarł on ukąszony przez jadowitego węża, gdy zrywał z drzewa liście. Kobieta poprosiła braci o pomoc w dokonaniu obrzędu ciałopalnego. Po­ nieważ wahali się — obawiając pościgu — zapewniła ich, że armia cesarza nie zdoła im nic zrobić. Własną mocą, której źródłem była wierność, spowodowała huragan. Cesarskie wojska zostały rozproszone. Kobieta pobło­ gosławiła braci i weszła na stos, by dopełnić obrządku i stać się sáti . Błogosławiąc ich przepowiedziała, że ten, który znajdzie się przy stosie od strony głowy, zostanie władcą, ten zaś, który znajdzie się przy nogach, zajmie się handlem. 4 Ten wątek występuje niemal we wszystkich znanych wersjach opowieści, zarówno rejestrowanych w literaturze (Vyas 1967, s. 16-17; Gokuldas bd„ s. 29), jak usłyszanych bezpośrednio do rozmówców, podczas prac terenowych. Zapewne należy rozumieć go jako wyraz ingerencji sił boskich, dzięki czemu kobieta może dopełnić chwalebnego czynu. Proroctwo żony golarza zawiera pewną symboliczną treść. Manusmryti, czyli Traktat o zacności mówi wyraź­ nie, że Brahma stworzył bramina z ust, kszatrję z ramion, wajśję z ud, a ze stóp siudrę. Przeznaczeniem kszatrji jest strzeżenie ludu, walka, a w prak­ tyce i rządzenie; natomiast hodowla bydła, handel — to przeznaczenie wajśji (1985, s. 32 i 39). Trzeba dodać, że oba te stany należą (wraz z braminami) do „dwidżdża"— podwójnie urodzonych; którego to statusu nie mają siudrowie, pośledni stan, zrodzony ze stóp Brahmy. Jak się wydaje, jest to istotny szczegół dla zrozumienia ewolucji opowieści. Według relacji terenowych i zarejestrowanych w różnych wioskach, od­ dalonych od siebie o kilkadziesiąt kilometrów, tym, któremu miejsce przy­ padło u wezgłowia stosu, był Paćhan. Potem ożenił się on z jedną z córek władcy Mewaru i od tej chwili znany jest jako Udai Singh (pokonany przez Akbara w Ćitorze); (inf. z Bamania i Mangalwar). Inna wersja mówi, że Paćhan to późniejszy Maharana Pratap — bohater Radżputów. Tak więc historia Bandżarów splata się tutaj znów z historią Gadulia Lohar; ale Bandżarowie mierzą wyżej, nie zadowalając się miejscem w orszaku i wśród rycerzy królewskich. Natomiast Gema, któremu los przeznaczył miejsce przy nogach, zajął się handlem. Gema i Paćhan byli Radżputami, ale Gema jest też pierwszym Bandżarem (z racji handlu). Synem Gemy był Rup Singh, założyciel wsi Bamania — od niego datuje się też początek subkasty Bamania i rozpoczyna ich historia. 1 Pozostawmy chwilowo Rup Singha i wróćmy do śmiertelnego stosu golarza. Wersję opublikowane przez Vyasa i Gokuldasa różnią się od po­ wyższej; mówią one, że tym, który siedział u wezgłowia, był Gema, a od strony nóg siedział Paćhan. Rup Singh, protoplasta Bamania, był synem -* Sati cnotliwa, wierna ż o n a ; termin przeniesiony na akt dobrowolnej ofiary żony, która towarzyszy na stosie ofiarnym zmarłemu mężowi (Kieniewicz 1985, s. 786). 7 — Etnografia Polska, t. 33. 7. I �98 LECH MRÓZ Paćhana. Trudno decydować, jaka jest przyczyna tej inwersji, czy powoduje ją wyłącznie rozmaitość opinii samych opowiadających, czy też jest to swoista nróba rozwiązania pewnego dylematu. Mianowicie, jeżeli zajmują się handlem, nie powinni Bandżarowie aspirować do kszatrjów i szukać związków z Radżputami. Handel jest faktem (jako profesja kasty), ale też dysonansem w sytuacji, gdy podkreślane jest radżpuckie pochodzenie. Próba wybrnięcia z niekon­ sekwencji znalazła być może wyraz w zamianie postaci, przy zachowaniu ciągu opowieści. By kwestię tę rozwiązać, brak jest jednak dostatecznych danych. Rup Singh był — według opowieści — majętny. Posiadał 12 wiosek, z któ­ rych kilka otrzymał za dzielność od Maharadży Mewaru. Swój pałac wy­ budował we wsi Bamania; tam też wystawił poświęconą Krysznie świątynię. W jednej z pobliskich wiosek mieszkał cioteczny brat Rupy — Ekadmal (według wersji ze wsi Mangalwar Ekkaiman). Podejrzewając, że chce on zawładnąć Mewarem, wezwał go maharadża do Udaipuru. Ponieważ Ekadmal odmówił spotkania z władcą (swoim wujem —jak podkreśla relacja ze wsi Mangalar) Rup Singh zobowiązany został do doprowadzenia go do Udaipuru. W wyniku bójki Rup Singh zabił Ekadmala. Potem, nakłaniany przez matkę, by wynagrodził rodzinie krzywdę, pojął żonę zabitego — czyniąc wdowę po Ekadmalu swoją drugą żoną. Na ceremonię zaślubin zaproszeni zostali ludzie z dwunastu wiosek Rupy. Kiedy Rup Singh jechał na uroczystość, zobaczył siedzącą przy studni kobietę, która płakała. Gdy zatrzymał się. kobieta poprosila go. by ją pobłogosławił, wylewając nieco wody na jej głowę. W trakcie tej czynności Rupa ugodzony został w brzuch sztyletem. Ową kobietą był bowiem przebrany jeden z krewnych Ekadmala, który postanowił ukarać Rupę. Mimo iż ranny, Rupa pojechał dalej, na spotkanie z ludźmi swoich wiosek. Radżputowie nigdy nie zdejmowali oręża, ale Rupa, by nie urazić zebranych, zdjął broń i pas — wtedy wypłynęły jego wnętrzności i Rupa zmarł. Wów­ czas mieszkańcy owych dwunastu wiosek rozproszyli się na znak wstydu, za złamanie przez Rup Singha zasady niebrania wdów za żony. Dali w ten sposób początek dwunastu gotrom Bamania; od tego też czasu prowadząc życie wędrowne, związane z handlem. Ruiny pałacu Rup Singha przetrwały długo, jeszcze po ostatniej wojnie— jak twierdzą mieszkający w wiosce Bamania Bandżarowie brano z nich kamienie jako budulec. Stoi także związana z imieniem Rupy krysznaicka świątynia i wystawiona później obok przez Bandżarów Bamania świątynia poświęcona ich protoplaście, Rup Singhowi; jest ona miejscem pielgrzymek, spotkań i religijnych ceremonii. Sposób życia Bandżarów — wędrowanie — jest więc karą, wynikiem zła­ mania zasady. Podobnie jak w przypadku Gadulia Lohar, niski status grupy wiąże się z przekroczeniem reguł małżeńskich. U Gadulia Lohar bylo to wynikiem brania za żony kobiet spoza własnej kasty; w przypadku Bandżarów — wzięcia za żonę wdowy, co także jest niedopuszczalne. Zasadę �KOWALE I H A N D L A R Z E BYDŁA Z RADŻASTANU 99 tę potwierdza Mcmusmryti (s. 285, 289). Inna analogia kojarzy się z uprawia­ ną profesją podjęcie działalności zawodowej związane jest z nadnaturalną interwencją (spowodowanie przez żonę golarza huraganu i tym samym zabezpieczenie braci przed prześladowaniami i proroctwo kobiety). Powyższa wersja o niewątpliwie ludowym charakterze zaspokajać może gusty plebejskie i potrzeby badaczy. Wydaje się jednak nie wystarczać tym, którzy starają się rozwiać wątpliwości co do radżpuckiego pochodzenia i podnieść status kasty. Opowieść, w której wyraźne jest znamię przekleństwa i gdzie jedno­ znaczne jest wykroczenie przeciw zasadzie (i to zasadzie powszechnej, mają­ cej potwierdzenie w tekstach uświęconych) nie najlepiej wówczas nadaje się na opowieść-wzorzec, źródło genealogiczne. Wprawdzie zarówno niektórzy informatorzy, jak i publikacje podkreślają związki z radżastańskim boha­ terem Maharana Pratapem (inf. z Bandżara Khera; Rathod 1985, s. 9), ale są to tylko półśrodki. Wydaje się nieprzypadkowe, że w publikacjach samych Bandżarów historia dźati przedstawiana jest zwykle zupełnie inaczej. Nag (1983, s. 10) wyjaśnia, iż Bandżarowie pochodzą od Mola i Mota, potomków i uczniów Kryszny; związek z Kryszną, Molem i Motem sygnali­ zowany jest i w innych publikacjach. Rozważa ten wątek Gokuldas w swo­ jej książce na temat historii Bandżarów, przygotowanej specjalnie na ogólnoindyjskie spotkanie tej kasty. Gokuldas jest znacznie bardziej radykalny niż ci. którzy odwołują się do Mola i Mota. Odnosząc się krytycznie do związ­ ków Bandżarów z tymi postaciami, stwierdza Gokuldas. że kasta Bandżarów jest starsza, musiała już wówczas istnieć, bo któżby zaopatrywał ludzi w po­ trzebne produkty, ,.nie istniały wtedy jeszcze ani samochody, ani koleje, je­ dyną siłą pociągową były woły i z ich pomocą przewożono wszystkie dobra". Dalej stwierdza, że ponieważ wielu ludzi zrezygnowało ze spożywania mięsa, musiała być grupa, która z odległych rejonów, a także spoza Indii, przywo­ ziła potrzebne produkty; a przecież właśnie tym zawsze trudnili się Bandżaro­ wie (Gokuldas, bd., s. 4). Osobliwy jest to przykład rozumowania i niecelo­ we byłoby dłużej zatrzymywać się przy tym, gdyby nie konkluzje — Gokul­ das stwierdza, że Bandżarowie pochodzą bezpośrednio od Siwy i jego małżonki Parwati. Gokuldas stara się nie być gołosłowny. Odwołuje się do klasycznych tekstów i opowieści o tym, jak Siwa stworzył wojowników; w skrócie przedstawimy tę historię. Spośród całego zastępu wojowników stworzonych przez Śiwę pięciu było wyjątkowo pięknych. Wygląd mieli dzielny, uzbrojeni byli w łuki, miecze, dziryty, maczugi, a poza tym mieli nadzwyczaj piękną, jasną karnację ciała. Siwa ogromnie rad był ze swego dzieła. Ukontentowany wyglądem owych pięciu ganów (wojowników), uczynił ich przywódcami wszystkich swoich zastępów i powierzył ich opiece Nandina — boskiego byka. Pewnego razu w siedzibie Siwy zjawiły się apsary" Indry i zaczęły kąpać się w jego ? Apsary, apswasy — nimfy, mieszkanki raju Indry, przedstawia sieje jako wiecznie młode, urodziwe i z m y s ł o w e kobiety (Jakimowicz 1982. s. 368). �100 LECH MRÓZ sadzawce. Ganowie zwrócili im uwagę, że jest to niedozwolone, a gdy apsary zlekceważyły ostrzeżenie, zaprowadzili je przed oblicze Siwy. Siwa zabronił kąpieli w sadzawce, jednak po kilku dniach nieposłuszne apsary znów zostały przyłapane na swawolach w wodzie. Jeszcze raz znalazły się przed Siwą, doprowadzone przez ganów. Tym razem Siwa nie strofował ich, ale uczynił je żonami swoich wojowników. Każdej z dziewcząt-apsar wplątał Siwa we włosy drewniany kołek, aby nie mogły już wrócić do Indry. Dlatego kobiety Bandżarów noszą we włosach drewniane grzebyki. Dalej (s. 5) zauważa Gokuldas: „teraz jednak nie istnieje obawa, że kobiety odejdą do świata Indry, dlatego należałoby ten zwyczaj porzucić, w dzisiejszych czasach jest to tylko widomy znak zacofania". Historia nie kończy się na tym. Gdy powiększyły się bowiem rodziny ulubionych wojowników, Siwa pobłogosławił ich i nakazał zarabiać na życie przy użyciu wołów — to miało być główne źródło ich utrzymania. Wtedy ganowie odeszli, wybudowali w lesie chaty i zaczęli pełnić nakazaną służbę dla ludzi, przewożąc wołami żywność i inne niezbędne rzeczy. Odkąd zamieszkali w lesie nazywani są Bandżarami (ban dża rahá — „ci, którzy odeszli do lasu") (tamże). Ta historia pozbawiona jest dwuznacznych elementów, nie ma w niej mowy o łamaniu boskiego porządku i nakazanych zasad. Sposób życia i zajęcie są wynikiem realizowania boskiego posłania, a nie karą; bezpośrednim stwórcą kasty jest Siwa. W tej sytuacji współczesne przejście do życia osiadłe­ go nie jest złamaniem woli bożej, skoro nadal kontynuowany jest handel wołami, a transport i dostarczanie żywności, i tak przejęło na siebie państwo i koleje. Tym samym można nie obawiać się sankcji, jakie dosięgnęły Dżaia Rama ze strony Kalka Mata, gdy ośmielił się osiedlić. Podkreślenie jasnej karnacji ganów przecina także ewentualne wątpliwości i podejrze­ nia co do związku z ciemnoskórą ludnością drawidyjską — zamieszkującą subkontynent indyjski przed przybyciem jasnoskórych Ariów. Jest to tym istotniejszy aspekt opowieści, że najniższe kasty są właśnie w znacznym stopniu ciemnolice, aryjscy najeźdźcy bowiem zarezerwowali dla siebie pozycję klas wyższych podporządkowawszy sobie miejscowe drawidyjskie plemiona. Jakie konkluzje wynikają z przytoczonych pokrótce informacji na temat Gadulia Lohar i Bandżarów oraz opowieści na temat ich genezy? Podzielimy odpowiedź na dwa zagadnienia. Pierwsze dotyczy pytania, o czym mogą świadczyć modyfikacje historii obu omawianych społeczności. Drugie - jaki jest ewentualny związek z Cyganami i na ile zasadne jest zestawianie tych trzech grup, czyli Bandżarów, Gadulia Lohar i Cyganów. Rozpocznijmy od kwestii pierwszej: zastanowienia się nad związkami Bandżara i Gadulia Lohar oraz ich historią. Jest kilka niewątpliwie zbież­ nych momentów w życiu i kulturze obu tych kast. Obie prowadzą lub prowadziły życie wędrowne, związane przy tym z handlem wołami. Obie posługują się językiem na bazie radżastani, niezależnie, w jakiej części Indii znajdują się; jest to zatem język własny grupy. Opowiadane przez �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 101 nich dzieje zawierają wątek piętna, przekleństwa, którego efektem jest sposób życia. Jest jeszcze jedna zaskakująca analogia — identyczne nazwy niektórych gotr: Ćauhan (Ćandel), Ćawra, Bhes, Panwar, Rathor. Ten fakt jest intrygu­ jący także poprzez zbieżności tych nazw z określeniami historycznych rodów radżpuckich — do czego wrócimy dalej. Refleksje nad modyfikacjami opowieści genealogicznych i kierunek tych zmian skłaniają do wniosku, że mamy tutaj do czynienia z wyraźnym przeja­ wem sanskrytyzacji. Terminem tym określa się często we współczesnych Indiach — ale korzeniami sięgające drugiej połowy ubiegłego wieku — zjawisko dążenia do podniesienia swojej pozycji i statusu przez kasty nisko usytuowa­ ne. Zwykle związane jest to ze wzrostem możliwości ekonomicznych, a zarazem i wzrostem ambicji, zjawiskiem charakterystycznym zaś jest stopniowe odrzu­ canie elementów własnej kastowej lub plemiennej tradycji, tworzenie historii bezpośrednio nawiązującej do wielkiej tradycji klasycznej i przejmowanie rytuałów zastrzeżonych zwykle dla stanów i kast wyższych. Aby jednak możliwe było uczestnictwo w tych specjalnych rytuałach wyższych klas i podniesienie pozycji, konieczne jest posiadanie stosownej, uprawniającej do tego podstawy ideologicznej — czyli odpowiedniego mitu genealogicznego, odpowiedniego wariantu historii. To dążenie widoczne jest wyraźnie w ewolucji genealogicznego mitu u obu omawianych grup. Termin „sanskrytyzacja" wprowadził do literatury Srinivas: „może być ogólnie określona jako proces, w którym j a k a ś niska kasta albo plemię, albo jakaś inna grupa przejmuje obyczaje i styl życia jakiejś wysokiej kasty, a w szczególności p o d w ó j n i e urodzonej (dwidżdża). Sanskrytyzacja jakiejś grupy zazwyczaj zwiększa szanse pod­ niesienia jej pozycji w lokalnej hierarchii kulturowym [...] [...] jest głębokim i wieloaspektowym w p ł y w sanskrytyzacji widoczny jest w języku, literaturze, ideologii, procesem muzyce, tańcu, dramacie, stylu życia i rytuale" (Szatkowska 1977, s. 172). Cechą zjawiska sanskrytyzacji jest naśladownictwo kulturowe i identyfika­ cja z wyższymi warnami lub kastami. Zarazem jednak — co może wydawać się paradoksem — jest to ożywienie i umocnienie potrzeby własnej tradycji, po­ przez zwrócenie uwagi i uświadomienie sobie istoty problemu tożsamości (Chaudhuri 1982, s. 181). Kierunki zmian, jakie można dostrzec w obu przypadkach, wysuwane postulaty i aspirowanie do wysokiej warny kszatrjów, poprawki we własnej historii, próby zorganizowania się dla lepszego, sku­ teczniejszego bronienia interesów, są wyraźnym przykładem właśnie sanskry­ tyzacji. Oba powyższe przykłady ilustrują rozmaite warianty sanskrytyzacji — różnica wynika m. in. z historii (faktycznej, a nie opowiadanej) każdej z grup, jej liczebności, możliwości ekonomicznych, rozprzestrzenienia. Dzia­ łania Gadulia Lohar są powolniejsze, zmiany nie tak radykalne, ale też sytuacja ekonomiczna Gadulia Lohar w stosunku do Bandżarów wydaje się gorsza. Poza tym nie stworzyli ogólnoloharskiej organizacji (niezależnie, jak byłaby powszechna); spotkanie w Ćitorze miało istotne konsekwencje, ale było inicjatywą, która nie znalazła naśladownictwa. Bandżarowie nie tylko ekonomicznie stoją wyżej, ale potrafili zorganizować się dla skuteczniejszego �102 LECH MRÓZ występowania w interesach kasty, stworzyć Ogólnoindyjski Związek Bandża­ rów — Akhil Bhakratlya Bandzárá Sevá Sagh. Tego typu inicjatywy nie są całkowitą nowością, sanskrytyzacyjne dążenia obserwowano już pod koniec ubiegłego wieku. Wiadome jest пр., że jedna z grup handlarzy solą utwo­ rzyła w końcu X I X w. Towarzystwo Rozwoju Radżputów; celem powołania tego towarzystwa było udowodnienie, że są oni Radżputami Couhan, zmuszonymi niegdyś do ukrywania się jako handlarze soli (Szatkowska 1977, s. 165). Historia Gadulia Lohar i Bandżarów — zarówno ta dawniejsza, w wersji ludowej, jak i jej współczesne mutacje _ pokazuje wyraźne związki z Radżpu­ tami. Wprawdzie wyższą warną są bramini, ale jest to klasa kapłańska, posług religijnych, odprawiania ceremonii, ofiar i studiów. Natomiast wojowa­ nie, podbój, sprawowanie władzy, z reguły należały do kszatrjów (Radżputów). Czy związki omawianych grup są faktyczne, czy też może te dawne warianty historii przedstawiają tylko intencje — nie sposób ustalić. Przynajmniej dzisiej­ szy stan wiedzy nie pozwala wypowiadać się na ten temat. Jednakże zwrócić musimy uwagę na pewien istotny szczegół. Niektóre nazwy gotr są — co wyżej pokazaliśmy — identyczne u Gadulia Lohar i Bandżarów. Ale jest jeszcze bardziej zastanawiające to, że i inne radżastańskie kasty posiadają gotry o niektórych nazwach podobnych. Intrygujący jest również inny, nie­ podważalny fakt. Otóż wiadomo, że zanim Indie zostały podbite przez Arabów i opanowane przez władców muzułmańskich, istniało na terenie północno-zachodnich Indii kilka państw. Niektóre rządzone były przez dynastie radżpuckie o nazwach już nam znanych: Ćauhan (Ćahuma), Solanki (Ćaulukja), Parihar (Pratihara), Pawar (Paramara) i Rathor. Istnienie tych dynastii, panujących między V I I I a X I I I w. na znacznych obszarach Indii, potwierdza­ ją jednoznacznie źródła historyczne (Kieniewicz 1985, s. 218; Basham 1964, s. 106). Zdaniem historyków pochodzenie tych rodów jest obce; w V i V I w. przybyło na tereny Indii północno-zachodnich plemię koczowniczych wojow­ ników — Gurdżarów. Dzielili się oni na cztery klany (o nazwach jak wymie­ nione wyżej), które potem dały początek królewskim rodom (Kieniewicz 1985, s. 218). Nie sposób wyrokować, na ile historia Gadulia Lohar i Bandża­ rów wyraża (m. in. poprzez wspólne nazwy rodów) faktyczne związki, i na ile loharskie i bandżarskie stwierdzenia o radżpuckim pochodzeniu są uzasad­ nione. Rzecz komplikuje się dodatkowo przez fakt, że w Gudżaracie istnieje kasta niedotykalnych o nazwie Ćouhan, także zgłaszająca pretensje do radżpuckiego, królewskiego pochodzenia (Ašrafjan 1965, s. 176). Spróbujmy teraz zastanowić się nad drugim zagadnieniem, co w tym kontekście robią Cyganie i jak mają się do nich Gadulia Lohar i Ban­ dżarowie. Żadne argumenty, także stosowane w literaturze, nie przemawiają — w moim najgłębszym przekonaniu — za istnieniem jakichkolwiek bezpośred­ nich związków Bandżarów, Gadulia Lohar i Cyganów. Nie da się choćby ślubu takiego związku wywieść z historii omawianych wyżej grup, ani też �KOWALK 1 HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 103 dostrzec ich w kulturze — organizacji wewnętrznej, religii, języku. Stwierdze­ nia Kochanowskiego (1974). Rishiego (1976), Tiplera (1983) i kilku innych autorów są nieuprawomocnione, dyktowane może sercem, ale nie naukowymi przesłankami. Jeżeli Bandżarowie i Gadulia Lohar faktycznie związani są z Gurdżarami (na co mogą wskazywać nazwy gotr), to tym bardziej wyklucza to związek Cyganów z nimi. Wówczas, gdy Gurdżarowie przywędrowali do Indii i posu­ wali się w głąb kraju, zdobywając pozycję, podporządkowując sobie nawet niektóre państwa, przodkowie Cyganów opuszczali Indie. Odwoływanie się do związków Cyganów z Gadulia Lohar czy Bandżarami należy uznać za takie same fantazje, wyrosłe z najprostszych skojarzeń, jak cała niemal historia poszukiwania protoplastów cygańskich. Dwa są tylko (jeśli idzie o dzisiejszy stan wiedzy) czynniki kojarzące te trzy społeczności, to koczow­ niczy sposób życia i pewien znamienny szczegół mitów genealogicznych — sposób życia, koczowanie, traktowane jest jako rezultat przekleństwa, jako kara. Nie prowadziłem specjalnych studiów porównawczych, ale wydaje się, że zwykle istnieje zgodność sposobu życia z jego ideałem mitycznym; ro­ dzaj egzystencji, jaki prowadzi grupa, traktowany jest jako naturalny, właści­ wy, czasami szczególnie godny (potwierdzają to przykłady koczowników z Azji Centralnej i Mniejszej). Jest to zrozumiałe choćby z uwagi na potrzebę zaspokojenia etnocentryzmu, godności własnej etc. Odwoływanie się do opowieści, która podkreśla moment wykroczenia, życia z piętnem kary, jest niepokojące z punktu widzenia analizy. Mogłoby świadczyć o nieutożsamianiu się z formą życia, a zachowaniu dystansu do własnej egzystencji, o świadomości jej niegodnego charakteru i o utajonym dążeniu do zmiany, do osiedlenia. Ten motyw, rodzaju prowadzonego życia jako kary, w przypadku Cyganów jest łatwy do wyjaśnienia. Występuje on w opowieściach skompo­ nowanych wyłącznie — jak się wydaje — na potrzeby nie-Cyganów. W okresie, gdy Cyganie pojawili się w Europie i gdy pątnicze życie było zjawiskiem powszechnym, a zarazem wyjaśnianym w kategoriach kary i pokuty, opo­ wieścią o pokutnym charakterze swojego wędrowania sankcjonowali Cyganie wobec Europejczyków potrzebę, a nawet konieczność przemieszczania się i od­ wiedzania coraz to innych krajów (Mróz 1987). Nie wiadomo natomiast, jak brzmiały mity genealogiczne Cyganów tego okresu (jeśli w ogóle istniały) — nie te dla nie-Cyganów, ale własne. Nie zostały bowiem zarejestrowane, a pamięć o nich najprawdopodobniej uległa zupełnemu zapomnieniu. Jaka jednak jest przyczyna, że opowieści Gadulia Lohar i Bandżarów są naznaczone przekleństwem, piętnem życia, które jest karą? Wyjaśnienie tego przypadku nie jest tak proste i chyba niezbyt możliwe przy dzisiejszym stanie wiedzy. Wydaje się to wynikać z samej istoty podziałów społecz­ nych, siły tradycji, rozumienia ładu społecznego, idei życia zgodnego z dhar­ mą. Albo też obie historie zawierają w sobie echa choć ubrane w szatę mityczną faktycznych wydarzeń, czyli przekroczenia reguł zawierania mai- �104 LECH MRÓZ żeństwa w obrębie tej samej kasty lub w ogóle niezgodnie z przyjętą zasadą. Wtedy identyczność nazw niektórych gotr u Bandżarów, Gadulia Lohar i rodów radżpuckich byłaby zrozumiała. O wspólnocie Cyganów z Gadulia Lohar i Bandżarami zasadne jest mówienie tylko w tdkim stopniu, w jakim można mówić o wspólnocie Cyganów z każdą inną lub prawie każdą grupą, kastą, a może także społecznością plemienną Radżastanu. Nie jest pewne, czy Bandżara i Gadulia Lohar istnieli już jako ukształtowane społeczności w momencie opuszczania Indii przez tych, którzy byli przodkami Cyganów. Ich własna historia nie wskazuje na to. Społeczność Radżastanu była dopiero w okresie kształtowa­ nia się, wiele zmieniło się na przestrzeni późniejszych wieków. Jeżeli można mówić, to o wyspólnocie przodków Cyganów z przodkami Bandżarów, przod­ kami Gadulia Lohar, czyli o związku protoplastów Cyganów z tworzącym się społeczeństwem północno-zachodnich Indii - a to jest oczywiste i wiado­ me. Ale w żaden sposób nie wynika z tego bezpośredni związek Cyganów właśnie z omawianymi tutaj społecznościami. Jak jednak wyjaśnić fakt, że niektórzy współcześni Bandżarowie przyznają się do związku z Cyganami ? Wydaje się — choć brzmi to paradoksalnie że jest to jeden z elementów zabiegów o podniesienie statusu grupy. Dla Gadulia Lohar, kasty o lokalnym w porównaniu z Bandżarami charakte­ rze, Cyganie nie okazali się potrzebni — drogę ku podniesieniu statusu, swój wariant sanskrytyzacji realizują i uzasadniają poprzez retusze niekorzystnych elementów swojego mitu genealogicznego. Odmiennie rzecz ma się z Bandżarami. Ekonomicznie i liczebnie silniejsi, rozprzestrzenieni szeroko po Indiach, aspiracjami wyrastają znacznie ponad kosmetyczne zabiegi wokół historii — chociaż cel jest podobny. Zatem i dzia­ łanie jest bardziej zdecydowane, radykalne. Bowiem: „społeczność, która poświęciła swoją honorową pozycję dla kraju, jego ludzi [trudnią się transportem żywności—L. M.], religii, kultury, ma prawo, by wrócić do odpowiedniej pozycji w społeczeństwie" — stwierdza ambitnie autor tekstu zamieszczonego w bandżarskim periodyku (Rathod 1983, s. 9). Cyganie zostali potraktowani jako jeden z elementów drogi ku górze hierarchii spo­ łecznej. Są przecież Europejczykami, a przy tym dowodem witalności i ekspansywności indyjskiej (ściślej bandżarskiej). O Bandżarach w świecie mało jest wiadomo, o Cyganach znacznie więcej, jest to więc korzystne połączenie dla Bandżarów. Wydawane przez Bandżarów w Bombaju czasopismo za­ wiera wiele osobliwych tekstów. Oprócz opowieści cyganoznawców o euro­ pejskich i amerykańskich Cyganach, kończonych konkluzją, że to są właśnie bracia Bandżarów, zamieszczają o sobie i swojej historii opowieści Bandżaro­ wie, z identycznym wnioskiem. Tak więc Cyganie są - nieważne świadomie czy nieświadomie - traktowani instrumentalnie przez Bandżarów jako droga do podniesienia statusu własnej grupy. Co z tego mają Cyganie? Wydaje się, że tyle samo, że widzą w tym związku także drogę do podniesienia statusu własnej grupy (dotyczy to �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z RADŻASTANU 105 oczywiście tylko pewnej części, inteligencji cygańskiej). Potwierdzają to wyraź­ nie publikacje, których autorzy są sami pochodzenia cygańskiego (np. Ko­ chanowski 1974). Jeżeli już uznana zostanie i ugruntowana pozycja Bandża­ rów jako Radżputów (kszatrjów), wtedy być może i Cyganie w swojej historii wprowadzą korekty, powołując się na wysoką pozycję braci w indyjskiej hierarchii. O ile bowiem bramini są najwyżej, są stanem kapłańskim, o tyle królami zwykle byli kszatrjowie. Jest to więc możliwość atrakcyjnego przemo­ delowania historii także przez Cyganów. Możliwość odrzucenia całej kryminalno-włóczegowskiej tradycji i balastu obciążeń, a zajęcie godziwej pozycji królów i królewskich rodów Indii. LITERATURA Atlas 1964 Atlas Narodov Mira, A š r a f j a n К. Z. 1965 Moskwa. К voprosu o kastach v severnoj Indii XIIl-XVUI vv. (po dannym persidskich feodttlnych chronik, [w:] Kasty Indii, Moskwa, s. 166-177. B a i n e s A. 1976 Ethnography B a s h a m A. L . (Castes and Tribes), Delhi. 1964 Indie, Warszawa. B a s u M . P. 1970 Some Aspects of the Banjara, „Tribe", vol. V I I , nr 3, Udaipur, s. 14-23. Bhavnani E. 1974 Folk and B y r s k i M. K . Tribal Designs of India, Bombay. 1985 Słowniczek, C h a u d h u r i В. 1982 [w:] Manusmryti, Kamasutra, Warszawa, s. 185-202. Identity Crisis of the Trihals, [w:] B. Chaudhuri Problems and Prospects, Delhi, s. 181- 190. (ed.), Tribal Development in India. C o b a s S. 1973 Crooke 1968 Les Gaduliya Lohars (nómades de l'lnde) sont-ils apperentés ..Etudes Tsiganes", nr 4, Paris, s. 36-48. W. 77;e Popular z 1896 г.). Religion and Folk-Lore of Northern 1972 Things Indian, Delhi (reprint wydania z 1906 E l l i o t H. M. 1896 Memoirs on the History, Folk-Lore and Western Provinces of India, London. Gokuldas bd. Bandżara H a n c o c k I. au\ India, Tsiganes Delhi occidentaux?, (reprint wydania г.). Distribution of the Races of the North bhaskar, A d ź m e r . 1984 The Development of Romani Linguistics, [w:] Sixth Annual Meeting and Conference on Gypsy Studies of the Gypsy Lore Society, North American Chapter, New Y o r k . J a k i m o w i c z - S h a h M . , J a k i m o w i c z A. 1982 Mitologia indyjska. Warszawa. K i e n i e w i c z J. 1985 Historia Indii, Wroclaw. �106 LECH MRÓZ Kochanowski J. 1974 La caste origine/le des Tsiganes d'Europe, |w:] J . Reychman (ed.). Księga ku czci Eugeniuszu Slitszkicwicza. pamiątkowa Warszawa. K u c l e n k o v A. A. 1983 Evolucija indijskoj kasty. Moskwa. Lal CH. 1962 Gipsies. Forgotten Clii/dren of India. Delhi. Manusmryti 1985 Manusmryti, Kamasutra, Warszawa. M i s i a P. K . 1970 Study of Nomads, |w.] S. С. Sinha (ed.), Research Programmes logy and Allied Disciplines, 1974 The Nomadic Calcutta, s. Gadulia Lohars: on Cultural Anthropo­ 151-161. Their Region of Movement and the Composition a Band. |w:] K . S. Mathur. B . C . Mathur (ed.), Tribe, Caste and Peasantry, now, s. 1977 of Luck- 109-118. The Nomadic Gadulia Lohar of Eastern Rajasthan, Calcutta. Mróz L. 1987 Z rodu Kaina. ..Etnografia Polska", t. X X X I . z. 2, s. 193-217. N a g A. K . 1983 Tipu Sułtan Used Banjaras for Espionage Work, „Banjara". 1st November, Bombay, s. 10. N a i k R. 1983 Banjara (Indian Roma) from Barothan. „Banjara", 1st November, Bombay, s. 14. P a l D. 1968 Rajasthan. Delhi. P a n i k k a r К. M. 1965 Dzieje Indii. Warszawa. Pischel R. 1909 The Home of the Gypsies. „Journal of the Gypsy Lore Society", vol. I I . nr 4, Edinburgh, s. 292-320. Pittard M. E . 1932 Les Tziganes ou Bohemiens. Geneve. R a t h o d P. 1983 Historical and Important Role Played by Banjara in the Life of Nation, „Banjara", 1st Newember. Bombay, s. 9. Rishi W. R . 1976 Roma. The Panjabi Emigrants the Americas. in Europe. Central and Middle Asia, the USSR and Patiala. R u h e l a S. P. 1967 77fe Gaduliya s. Lohar: Nomads of Rajasthan. ..Tribe", vol. I l l , nr 2, Udaipur. 1-14. 1968 The Gaduliya Lohars of Rajasthan, Delhi. 1973 The Gaduliya Lohars of Rajasthan. A Study in the Sociology of Nomadism, Tsiganes". nr 4. Paris, s. 42-48. S h a r m a M. L. '971 Rajastham. b. m. w. S i n g h P. 1983 77;e Banjaras. ..Banjara", 1st November. Bombay, s. 16. Sluszkiewicz E. 1980 Pradzieje i legendy Indii, Warszawa. S z a t k o w s k a J. 1977 Zmiany społeczeństwa kastowego w Indiach współczesnych. Warszawa. „Etudes �KOWALE I HANDLARZE BYDŁA Z 107 RADŻASTANU Śriramaśarma 1983 Bawara Samaj. H a i d a r á b á d . The Banjaras 1966 The Banjaras of Andina Pradesh, Hyderabad. Tipler D. 1983 Tod J. The Banjaras, 1829 V j a s S. Annals and Antiquities of Rajasthan, 1968 Diipsi V y a s N. N. 1966 1967 ,-Banjara". 1st November. Bombay, s. 16. diandżati Bandiara, Banjaras: s. 15-35. Bombay. aur bharat. „АскаГ". nr 10, Delhi. Udaipur. The Mercantile Nomads of Rajasthan, ..Tribe", vol. I l l , nr 2. Udaipur, Williams H. L. 1912- The Criminal and Wandering Tribes od India. Genezis and Tribal Particular, „Journal -1913a of the Gypsy Lore Society", vol. V I . nr I. Edinburgh, s. 34-58. 1912The Criminal and Wandering Tribes of India. Tribal Customs and Occupation, „Journal 1913b of the Gypsy Lore Society", vol. V I . nr 2. Edinburgh, s. 110-135. Lech Mróz THE NOMADIC BLACKSMITHS AND CATTLE DEALERS FROM AS H Y P O T H E T I C A N C E S T O R S RAJASTAN OF T H E GYPSIES Summary In spite of great advances in the studies on the Gypsies their origin has not yet been explained sufficienty. There are many controversies concerning the period of their leaving India and the groups, tribes or castes to which they could be traced back. Moreover, there are many misunderstandings, especially in the English literature of the subject, with the very name "Gypsies". It was used as an equivalent of the term "nomads" with reference to the nomadic groups that had nothing in common with the real European Gypsies (Roma). Since the 19 century two Indian groups have been mentioned as the probable ancestors of the Gypsies, i.e. Gadulia Lohar and the Banjara. The latter have been almost officially acnowledged as being the Gypsies' forefathers. Still, the most important arguments supporting the common ancestry of the Banjara and the Gypsies were not the statements of scientists but the declarations of the both sides concerned. The publications of the Indian ethnographers and the periodicals published by the Banjara organizations often stress their with the Gypsies. The same thesis has been confirmed by the represenatives on the Gypsy Congress in Gottingen in 1981 presence connections of the as well as by the Banjara statements of some European authors. Still all these are not a scholary evidence. Basing on literature and his own fieldwork in India (among the Banjara and Gadulia Lohar in Rajastan) the author discusses the above opinions. Neither the literature nor the field data afforded him sufficient arguments proving any real connections of the Banjara or the Gadulia Lohar and the Gypsies. Their languages, culture, the study of their history and myths have not shown any of such relations. Connecting the Gadulia Lohar, the Banjara and the Gypsies is based, as it always was. on simple associations of the nomadic life of the Gadulia Lohar and their occupation The author's field studies the blacksmithery. have indicated quite a different problem the process of �108 LECH MRÓZ sanskritization that becomes apparent in the evolution of genealogie tales of the Banjara and the Gadulia Lohar. It turned out that both these groups of low social position claim to the status of Rajputs, that means to the varna of the ksatrijas. The Banjara and the Gadulia Lohar have undergone two different variants of sanskritization. It is a paradox that the Gypsies, a society having a very low social status in Europe became an element used by the Banjara in their endeavors about improving their social position in India. Once the Banjaras are acknowledged as ksatrijas the Gypsy intelligentsia and social workers will probably take their chance to reject their vagabond and criminal past attributtd to them by the Europeans and will endeavour about raising their social prestige as the brothers of the Indian Rajputs. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8e6c30f5fed95024aedf23845666ec.pdf d8020cf68a985f4d049562dff0361559 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3281 Title A name given to the resource Wozy cygańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.77-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ttt prntwrs óttfioc jmrbml•*''A^v*""* tj/eim LotwJuehmj i» rsm łjiie 'W:::;." i . . ? der /. f(hotо / ' Jxthms Z' ' П. 1. W ę d r u j ą c a g r u p a C y g a n ó w , r y c i n a z I . poł. X V I I w. Lech Mróz W O Z Y CYGAŃSKIE Temat Cyganów Sztuki Ludowej" wtedy gdy stanowiły nymi Cyganie częsty się nikt 1 jeszcze widok, z w prasie, zjawiska strony łamach Tak się wędrowali, poza „Polskiej złożyło, a ich że tabory historyczno-etnograficz- i językoznawczymi etnografów kulturą. P o j a w i a ł y na raz pierwszy. pracami J. Ficowskiego bożniaka kuły pojawia po nie interesował T. Posię ich się o n i c h , o d c z a s u d o c z a s u , a r t y ­ ale ujemne. powierzchowne, Brak etnografów, wyolbrzymiające zainteresowania zajmujących się Cyganami kulturą ze ludową w zawiłości i c h k u l t u r y , f i l o z o f i i życia, upodobań i a m ­ bicji. W wielu Cyganów działań, ośrodkach malnego tacji mijającej nymi związki rębności w y d a w a l i ło — pomiędzy i narodowościowymi. różnymi grupami społecz­ z ludnością się w s z e l k i e j k o w a pozwalała i m n a p o r o z u m i e w a n i e ustalanie t a k t y k i działań o k r e s późniejszy. Z k o l e i d l a e t n o g r a f ó w badających o d ­ władz, 1 w ogóle wało, s t o s u n k u do w po Afryce) Cyganie to, a b y paszport, (pasterską w Mongolii, zapewne i c h zrozumieć ale umiejętność byli — i plemienne n i e dość opisać konieczna znajomość przełamania nieufności — atrakcyjni, niepotrzebny języka, i wejścia był obyczaju, w ich braniając niały t e g o t e m a t u . I m p u l s d o badań n i e w y s z e d ł też organów Cyganów a d m i n i s t r a c j i , które r o z w i ą z y w a ł y w sposób ze pro­ i n s t r u m e n t a l n y , n i e wchodząc odrębność prowadziły nie tyl­ języ­ się między sobą przedstawicieli Wszystko Cyganów do Koczując, Odrębność obecności nie-Cyganów. i m wędrowania jąc o m o ż l i w i e szybką to powodo­ podjęto, zwłaszcza z t a b o r a m i , osiedlając i c h integrację i dba­ z miejscową lud­ nością. Dopiero P l a n y b a d a w c z e instytutów n a u k o w y c h n i e u w z g l ę d ­ strony w w w o k r e s i e p o w o j e n n y m , szereg r a d y k a l n y c h k r o k ó w , z a ­ środowisko. blem że w budzili ale i i władzami. ale i państw. i nor­ czy o r i e n ­ spoistość, by­ i tok k o n t r o l i , przekraczając województw ległe kultury ich w i sposób z a c h o w a n i a się grupą t a k t r w a ł ą , że można odłożyć n a odrębności społeczności. C y g a n i e I c h wewnętrzna dążenia konfliktów wymykali badań się d o miastach a d m i n i s t r a c j i n i e t y l k o u nas ko granice nimi w i włączenie od­ zainteresowanie ich cygańskich w swej j a k sądzono — Zresztą C y g a n i e po­ przełamanie grup miejscowej politycznej. częstych badawczej, dla i n n y c h państwach, niezależnie o d i c h u s t r o j u jętej i celu przemysłowych życia kulturowa, dokumentacyjnej na osiedlenie zresztą n i e p o k ó j powołano i n s t y t u c j e , u nas o g r a n i c z o n o mających kulturowej, k r a j u , wynikał z koncentracji u w a g i na t r a d y c y j n i e po­ problematyce i n n y c h państwach specjalne kilka l a t t e m u zaczęto wać poważniej Cyganami. ka z racji etnografów, współczesnych nie kilkunastu ciągu ze środowis­ zainteresowań n a s t a w i o n y c h na poszukiwanie w się u nas i n t e r e s o ­ I m p u l s wyszedł „starożytności" . lat stali 2 się już taką A Cyga­ właśnie 77 ��I I . 2. W drodze, d r z e w o r y t , 1861 г. I I . 3. C y g a n i e n i e m i e c c y z c z t e r o k o ł o w y m w ó z k i e m ciągniętym r y ć . z 1884 г. I I . 4, 5. C y g a n i e rumuńscy. R y c . z końca X I X w . przez ludzi, 7.9 �„starożytnością". Od mniej więcej 15 l a t n i e wędrują już, p r z y m u s o w o i z d u ż y m t r u d e m o s i e d l e n i . Czas, j a k i minął, w p r o w a d z i ł i kulturze, przez że badaczy całości i które jej t a k zasadnicze wreszcie badaczy w możliwa rekonstrukcja — I doszło czyli nie wiedzieć, do takiej interpretowanie elementów, świadomie sytuacji. Niekiedy zbiegło zabiegi czy nie­ Zainteresowanie zastąpić odpowiednim się z „ a g o n i ą k u l t u r o w ą " badaczy tych i najzręczniejsze wiadomości, czasie z e b r a n e . które czątku X X i c h życiu tak lubiana C y g a n a m i zbiegło się z o k r e s e m r o z b i c i a i d e - kulturacji, mogą zmiany się f u n k c j o n o w a n i a na podstawie przetrwały. świadomie stała inspirującego Cyganów . 3 hipotezy nie nie zostały D l a rozwinięcia w zaintere­ Skomplikowanym i analizy informacji i z t e g o p o w o d u , że cze przez f a k t także bez osiedlenia, wejścia znaczenia, że Cyganie w stałe i częste k o n t a k t y jest i kultury. już w z g l ę d ó w i po­ jest próba opisania Nie tylko dlate­ brak t a była dostatecznych jeszcze ż y w a , a l e t o społeczność p r z y s z l i do E u r o p y trakcie wędrówek cech trudno nich życia o dawnej h i ­ przed kilkoma się ze społecznościami często z g r u n t u W wiele dziej XIX wie­ i o d t e g o c z a s u p r z e m i e r z a l i różne k r a j e , k o n t a k ­ tując mi. i grafików zagadnieniem z lat, gdy kultura storii. Cyganie kami malarzy cygańskiego go, że z o m ó w i o n y c h s o w a ń C y g a n a m i , d l a ilości p r a c , j a k i e p o w s t a ł y w o s t a t ­ l a t a c h , n i e jest artystów w. jest obcych dziś swej po dawnej wydobyć spod własne, a u t e n t y c z n e jeden czynnik Na i odmienny­ przejęli kulturze, oni tak że zapożyczeń elementy. istotny świadomości Cyganów. Europie ogromnie te najbar­ Jest wreszcie mający swoje podstawie jesz­ odbicie różnych w obserwa­ z n i e - C y g a n a m i , s t a l i się b a r d z i e j dostępni d l a b a d a c z y , c j i niecygańskie otoczenie stracili gana. Ukształtowanie stereotypu prowadziło n i e k i e d y do że po jeszcze Cyganami. prace części swoją jeden czynnik Znaczna dawną część nad Cyganami hermetyczność. wpłynął osób na Myślę, zainteresowanie prowadzących to ludzie młodzi, obecnie którzy już nie narzucania „cygańskości" s a m y m C y g a n o m . nie szukać trzeba gańskich wyraźnie daleko. wielu rzy się k o b i e t — a l e b a r d z o — nawet jeśli straszono — n i e mają niechęci do n i c h . ich w wszczepionej Stereotypy dzieciństwie przez starsze i sądy Cyga­ pokolenie o Cyganach prze­ elementach konieczny waż do jednak w kultury czymś o c z y w i s t y m i obowiązującym, wróżki społeczeństwa zachowały więc, dopasowując nadal swą trwałość. i jest ten stanowi wprowadzenie zarazem zapowiedzią dalszych które ukażą się w „ P o l s k i e j cie charakter pisma do prac zagadnienia o Cyganach, Sztuce L u d o w e j " . określa rodzaj Oczywiś­ tematyki i dobór autorów. P r z e w i d u j e się w i ę c p u b l i k a c j e m . i n . n a t e m a t strojów (a cygańskich wrażliwości typologii sztuce 80 powinny wyglądać estetycznej, wozów, ludowej a raczej sposobu ubierania w y s t r o j u wnętrz także i folklorze omówienie oraz roli Cyganów się), mieszkalnych, Cyganów jako w motywu jak i c h niecygańskie Stroje czy których stylu narzuconego w i e k u , a ponieważ winny sposobie w cy­ w ubierania obrębie społeczności. w pewien określony sposób, klientów, n a w e t d o m u noszą się do Ponie­ n p . cygańskie „pracy", te podobnie to znaczy wróżka jest t o w i d o c z n e estradowe w przypadku zespoły wynikiem pewnych cygańskie. zapożyczeń zespołom c y g a ń s k i m w świadomości (także e l e m e n t być zachowawcza się t a k , j a k w i n n a b y ć używają t e są najczęściej romanse np. w sąsiadki, u b r a n a . Jeszcze b a r d z i e j strojów, tendencja się d o w y m a g a ń idąc w r ó ż y ć , o d z i e w a j ą Przykładów społecznościach często n i e j e s t t o już w a r u n e k C y g a n k i , które p r y w a t n i e i w Artykuł w świadomości n i e - C y g a n ó w stały b y ć d l a n i c h ogółu — istnienia w choć wśród Jest widoczna w i d z i e l i bądź n i e pamiętają w ę d r u j ą c y c h t a b o r ó w i k t ó ­ nami tworzyło sobie w i z e r u n e k C y ­ prezentowane obcy potocznej ubiegłym cygańskie tradycyjnej kulturze) po­ przez osoby mające wygląd �81 �zgodny ze s t e r e o t y p e m , romantyczny już n a p o t r z e b y Oczywiście runek stąd i d z i s i a j z a c h o w u j e typ ubioru, muzyki i gestu rozumieć przez — się t e n wyraźnie odbiorców. n i e należy t e n jest z g r u n t u obcy cygańskiej t o , że zależnie o d z m i a n , j a k i e zachodziły, i o d k r a j u kania, wiele cech cygańskiej odrębności stosowania w ubiorze barw żywych, Nie­ zamiesz­ daje r a ź n i e z a o b s e r w o w a ć . Z a l i c z y ć d o n i c h można do wize­ tradycji. się wy­ skłonność często wręcz j a s k r a w y c h . T e u p o d o b a n i a , o d m i e n n e o d niecygańskich, „gadźowsikich", wnętrza w uwidaczniały cygańskich wozów się także czy — d o m a c h . Sposób życia, j a k i d o czasu wadziła znaczna rami, zmiana wozach, część miejsca ogniska, Cyganów — cygańskich osiedlenia pro­ tabo­ namiotach lub kobiet nych wsiach l u b miastach, muzykowanie niewątpliwy t a l e n t muzyczny, dekoracji mieszkań wędrowanie postoju, noclegi w wróżenie w później — w mija­ mężczyzn i i c h h a n d e l końmi, k o t l a r s t w o , w s z y s t k o t o stanowiło s p e c y f i k ę C y g a n ó w , w y r a ź n i e i c h różniąc o d n i e c y g a ń s k i e j społeczności. O p a r c i e s ą d ó w n a t a k i m właśnie zewnętrznym obrazie, p r z y readiów życia kształtowania nieznajomości Cyganów, doprowadziło właśnie do stereotypu Cygana. był zresztą Nie o b r a z j e d n o l i t y , należałoby m ó w i ć r a c z e j to o dwóch u- prze­ c i w s t a w n y c h sobie s t e r e o t y p a c h . T a k więc s t e r e o t y p n e ­ gatywny, obejmował przywiązania domostwa, takie cechy d o stałego m i e j s c a zasobności w sprzęty, pracy wykonywanej przede wszystkim niezajmowanie zabawna przez ujemne jak: pobytu, brak brak znaczną zamiłowania część ludności, r z e c z — t e s a m e c e c h y , lecz o c e n i a n e rzy. To ludzi co ze środowisk twórczych, dla przedstawicieli do a się r o l n i c t w e m . A l e — d a t n i e , z ł o ż y ł y się w X I X w . n a o b r a z C y g a n a domości brak trwałego znacznej jako do­ w pisarzy, części świa­ mala­ społecz- �П. 9. Т у р w o z ó w u ż y w a n y w z a c h o d n i e j i ś r o d k o w e j E u r o p i e w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . I I . 10. W o z y C y g a ­ n ó w n i e m i e c k i c h . I I . 11. O b o z o w i s k o C y g a n ó w - k o s z y k a r z y . I I . 12. O z d o b n y w ó z C y g a n ó w z A m e r y k i P ó ł n o c n e j . I I . 13. O b ó z C y g a n ó w p r z y szosie K r o s n o — J a s ł o , 1959 r . ��ności było c e c h a m i n e g a t y w n y m i , d l a b o h e m y nej stanowiło element najcenniejszy, resujący w e g z y s t e n c j i skrępowanie postaw reotypu i przekazach, ze s t e r e o t y p e m , nych, w i m a c h „Polskiej Jednym cześnie w sztukach Indii elementów posiadania w środków czasie zwłaszcza Europie Dopiero niejsze Cyganów, wędrówek, rodzaj bytowania. Wozy jedno­ było ko­ umożliwia­ (doty­ większości). migracji opuszczenia przez się i c h w E u r o p i e . jedynie od X V w . i n f o r m a c j e i można ła­ jasnych informacji historycz­ dotyczące pozwalają a wędrówki okresu exodusu — nent azjatycki i pojawienia przekazy, na wyróżniają­ ludności, dla ich k u l t u r y , życie m a wystarczająco przodków plastycz­ bardzo i n ­ mieszkalne, h i s t o r i i C y g a n ó w , p o r u s z a l i się o n i z a z w y c z a j pieszo, j e d y n i e d o b y t e k i d z i e c i na osłach l u b mułach. Ten sposób przewożąc przemieszczania wędrujących g r u p Cyganów powszechny się j e s t do d z i s i a j w A z j i , a do n i e d a w n a jeszcze ( n a w e t po o s t a t n i e j wojnie) występował i półwyspie Iberyj­ również n a Bałkanach s k i m . O posługiwaniu się p r z e z C y g a n ó w mina zapis po r a z p i e r w s z y ich w ganów w się h i s t o r y c z n y c h , d o t y c z ą c y c h p o j a w i e n i a się C y ­ różnych k r a j a c h E u r o p y niej — w 1417 w N i e m c z e c h , we że wierzch mo, wspo­ z 1348 r. o p o j a w i e n i u S e r b i i *. B a r d z o często są w z m i a n k i o k o n i a c h w przekazach dają, końmi Francji (w wędrowali nalnego do i końmi, wciąż zainteresowania zachod­ źródła 5 z juków. dzisiaj środkowej 1422 w B a z y l e i , w r o k Paryżu) . Wszystkie oni i do n o s z e n i a konie w używając Jak powszechnie są wiado­ przedmiotem profesjo­ a jeszcze w począt­ kach X X w. wiele g r u p europejskich Cyganów wiązało swą handlem egzystencję z XVI i XVII z konty­ Cyganie w Cyganów formacji, końmi. w . przedstawiają nie wędrujących Nieliczne Cyganów, po­ ich pod Zachowane ryciny często C y g a n ó w właś­ z k o ń m i ( i l . 1). wędrujący z końmi bądź osłami mieszkali szałasach l u b n a m i o t a c h . J a k w y n i k a z d a w n y c h i n ­ pojawienia się na snucie przypuszczeń. szedłszy d o E u r o p y n i e z n a l i jeszcze n a m i o t ó w i r o z b i ­ o Cyganach stają się peł­ jając obozowisko mioty zaczynają na ich podstawie środków n a początku e u r o p e j s k i e j później otaczającej i konieczność przez mó­ itp. — omówienia t o n i e w s z y s t k i c h , ale z n a c z n e j Nie w Ludowej". spośród i ste­ wiejskiej utrwalony Są t o s p r a w y najistotniejszych wędrowanie zestawienie ludności dokładniejszego n y c h , które d o t y c z y ł y b y w przez został charakterystycznych czowanie czy z tworzące opowieściach, p r z y s ł o w i a c h Sztuki Cyganów jących który nie­ Rozbieżność t y c h d w ó c h jaki odnajdujemy warte wartości świadomości literaturze i muzyce. teresujące cych w miasteczek, wionych były się w y r a ź n i e istniejącego małych to postać C y g a n a . uwidacznia inte­ C y g a n ó w . Wolność, s w o b o d a , konwenansami wyidealizowaną artystycz­ najbardziej odtworzyć transportu, tak w sposób potocznej szlak i c h życia i świado­ nich i zawartych dopiero forma m.in. w b u d o w a l i szałasy się od XV i c h nie jest mości zrośnięte z p o j ę c i e m życia C y g a n ó w , są w i c h k u l ­ stała przejęta turze n a b y t k i e m raczej nych k r a j a c h używali n o w y m , o t r a d y c j i liczącej nie­ w i e l e ponad sto l a t . W o z ó w używano w p r a w d z i e i wcze— na n i e j , a l e j a k o środka t r a n s p o r t u , a n i e m i e s z k a n i a . N a j - poszczególnych d a w n i e j , w t r a k c i e wędrówek po A z j i powszechnym i Bałkanach oraz chyba k r o n i k a c h , Cyganie stopniowo przyjąć, więc cygańskiego europejskich. Cyganie namiotów, to w y n i k Wprawdzie wśród prz3'puszczać, pochodzenia, odmiennych że j e s t krajów. i liści. N a ­ rozpowszechniać w . Można od ludów z gałęzi przy­ różnic w namioty lecz w ale że zo­ róż­ moż­ kulturze nie były t y p e m d o m o s t w a d l a żadnej c h y b a ze s p o - 85 �łeczności żyjących w używało i c h w o j s k o , Europie cy. P o d s t a w o w e t w o r z y w o tów stanowiło od dawna względy praktyczne niektóre jednak — grupy muńskich) stosowały Wozy weszły w XV czy czasem pasterze w do b u d o w y płótno, łatwość o także wędrow­ i krycia czym namio­ zdecydowały transportu i Cyganów trwałość; (np. węgierskich skóry użycie X V I w . , ale czy i n n i bądź znacznie się o n e u C y g a n ó w p r a w d o p o d o b n i e płaty kory później. dopiero i ru­ w X V I w., pywane i przewożenia spodzie d o b y t k u , chociaż nie tylko wiała także spanie nak do spania nie zmniejszały charakter podścielona amortyzowała w wstrząsy, czasie postojów. W służyły Cyganów, poruszanie się p o n i e . A l e n i e pełniły o n e jeszcze r o l i jazdy słoma ale na umożli­ zasadzie j e d ­ nadal namioty. Wozy operatywności umożliwiały kiem tego typu i c h lekkość różnym nowej, chęć chłopów ne i XVIII już W XIX używanych wiają użycie n p . w "Polsce w wynik akcji osiedlania ministracyjnych wozów 17 Cyganów, przy zabraniania pomocy — bo i takie wę­ dzaju ad­ nają się zda­ zniknięcia czy Po wszyst­ wśród jarmarki Cyganów spo­ wozami od wieśnia­ zachowa­ zróżnicowanie (il. i częściach z warunkami pociągowej. skąpe dość wymienionych niekiedy azjatyckich Analiza materiału informacje koni i wołów Europy, co geograficznymi iko­ świadczą, osłów do — dotyczy (zwłaszcza Turcji) że ciągnięcia to niektó­ i bałkań­ i XX przez w. zwiększa Cyganów w masywniejsze. Na się rozmaitość różnych krajach. niż z w y c z a j n e życia. B y ł y tych wozów Poja­ chłopskie o n e szersze wozach, na kilku pałąkach rozpięta była b u d a — z g r u b e j t k a n i n y w r o ­ im przypadki dostrzec się d o k o c z o w n i c z e g o podstawy, środków d o przemieszczeń, w y n i k o d b i e r a n i a i m mieszkalnych a przede kupowanych się n a j p i e r w w o z y l e p i e j nie w i niedopuszczania i pró­ wędrowania. (Rumunia). u drowania oczy na targi krajach innymi siły i używano nadające to skali, zainteresowanie różnych krajów chłopskie, często d r a b i n i a s t e w o z y w e s z ł y o s t a t n i c h l a t a c h . Jest w charakterem cych z t a k i m i w o z a m i n a Słowacji i na Bałkanach . Z w y ­ ponow­ w także możemy się między czajne 7 n i e cał­ realizowa­ i X I X w . w o z ó w — analizując nograficznego n i e wyszły poza właś­ wędrują­ się wozami powtórne używanych wiąże skich Cyganów spowodo­ 1—5). W y n i k a o n o p o p r o s t u z odmienności t y p ó w w o z ó w r a z e m mógł być w y k o r z y s t a n y było okrojonej nierzucania ryciny — rych spotkać można konsekwentnie Wśród t y c h najprostszych, ków w wozów n i e m a l do ostatnich szoku, chłopskimi. że w ó z s t a n o w i ł o p a r c i e d l a t y l n e j ściany n a m i o t u , a z a ­ n i e t a k i sposób u ż y t k o w a n i a w o z u w jadących wodowały n i e k i e d y p o d c z a s p o s t o j u r o z b i j a n o n a m i o t w t e n sposób, bagaże. N i e k t ó r e g r u p y C y g a n ó w jakby części b r a k w o z ó w t y p u m i e s z k a l n e g o , oprócz j a k o posłanie l u b pólka n a okresie się w s y t u a c j i w p r a w d z i e ale wyjątkowo kontynuacji, chociaż l a t . Najczęściej mieszkania i tere­ początkowym n e j , niektóre g r u p y bądź r o d z i n y cygańskie podjęły bę drabiniaste, o d k u ­ o d w i e ś n i a k ó w . Służyły o n e w y ł ą c z n i e d o Po wanego znalezieniem kim Pojawiły a n a szerszą skalę w początku X I X w . P o c z ą t k o w o b y ­ ły t o z w y k ł e chłopskie w o z y , często rzały. brezentu. znane Wozy te z westernów wyglądem wozy przez p r e r i e A m e r y k i . T e n rodzaj żył do j a z d y i przenoszenia swoim pionierów przypomi­ wędrujących w o z ó w n i e t y l k o słu­ d o b y t k u , ale także zabez- �87 �I I . 20. W ó z z O s t r o w i a W l l k p . , o k o l i c e Ż u k o w a , 1960 r. pieczał p r z e d n i e s p r z y j a j ą c y m i nymi, n a d a w a ł się w i ę c wania. Wozy (Nadal takie jednak najchętniej widywane europejskich, a warunkami do noclegów były w spano w na drogach prawdopodobnie w atmosferycz­ trakcie koczo­ namiotach). wielu XIX w. krajów także na przez ludzi stanowi ( i l . 3). Z w ł a s z c z a unikalną transportu. Owe wśród małe ten osobliwy wszystkich wózki, ciągnione towej. Policja niemiecka, by przymusić o s i e d l a n i a , imała się s p o s o b u z n a n e g o Cyganów Euro­ czesnych z innych XIX sunkowo wysoki przemieszczało w. coraz n i e przedstawiało tym się dość większych s a m y m w i e k u wyraźny wędrówek i ograniczania goś określonego k r a j u . mieckich ma, Sinti, nione wyżej pejskich, ganie ski, — a mów obszaru z jako jednakże zwłaszcza także, Jednakże budami najczęściej do mówi czy P o l s k a wprawdzie różnych — krajach jak euro­ psy l u b zmuszał środków transportu Cyganów Dość często w dwukołowymi , 0 wózki f u n k c j i i z czasów niszczyła i m wozy. kolejnego do wozu korzystania z Sto­ miesz­ tańszych płd. E u r o p i e C y g a n i e różnego posługiwali kształtu, osły ( i l . 6). Rzecz się ciągnionymi j a s n a n i e pełniły te m i e s z k a l n y c h , lecz służyły t y l k o d o t r a n s ­ p o r t u d o b y t k u . B y ł y o n e i są n a d a l u ż y w a n e p r z e z ganów, do współ­ . wózkami najczęściej p r z e z — budowy świa­ Cyganów którzy związali swoją egzystencję z Cy­ krajami się n i m i Cy­ płd. E u r o p y — Cyganie ze S ł o w a c j i i z obszaru Pol­ i którzy o d d a w n a już z a w ę z i l i s w o j e w ę d r ó w k i d o t y c h Polska R o m a °. T e n t y p wozów wy­ obszarów. podstawie roz­ świadczy jak można z Polska z Cyganami posługiwali Ro­ Wymie­ 8 krajów koszt kalnego jakie­ się o n i e ­ Nizinni . były w w zawężania penetracji Cyganie widywane niemieccy, stępował trudności. O d tego czasu także wozy po s t a j e się p r o c e s francuskich Manuszach określanych wspomniałem swobodnie t o i n n e k r a j e , co jeszcze w formę przez l u d z i , w i d y w a n e były n i e k i e d y n a w e t po I w o j n i e t e r e n i e A m e r y k i P ó ł n o c n e j . W y n i k a t o z f a k t u , że w i e l u p i e odwiedzając p s i zaprzęg Cyganów sądzić na u spokrewnionych z Roma B a ł k a n a m i bądź Hiszpanią Tak już więc używanie wymienionych o pewnego rodzaju przebywających w tych i Portugalią, krajach. akulturacji Dla wozów Cyganów ścisłości należy n i m i g r u p C y g a n ó w w e u r o p e j s k i e j części Z S R R , t o j e s t dodać, że d w u k o ł o w e terenów, kać m o ż n a było do n i e d a w n a u C y g a n ó w a n g i e l s k i c h — które do Prawdopodobnie ganćw 1939 r . w c h o d z i ł y były one również angielskich. M i m o X I X w . wśród znacznej iż w w skład używane Polski. przez Cy- 2. p o ł o w i e i p o d k o n i e c części C y g a n ó w zaczęły się r o z ­ ale i występowały służyły one zazwyczaj łości, w wózki zaprzężone znacznie d z i i sprzętu służyły duże w o z y zostały budami Roma dwukołowych część lobarwne wzory. używali i c h aż Cyganów z tej do z osiedlenia grupy i — np. Polska tylko wędrowała, niewielka jak i inni, wozami mieszkalnymi. Niemieccy ganów Sinti) Cyganie oprócz dość p o w s z e c h n i e czterokołowych 88 w (prawdopodobnie wozów opisanych dotyczy wyżej, X I X w . i n a pocz. X X w . wózków, ciągniętych przez to Cy­ używali małych psy lub czyć i konia niż wozów obecnie osiadłe grupy kołowe wozy zdobione, a wygodniejsze malowano Zdobienia na wozach Cyganów miały na w boki pałąkach zapakowanie spot­ inne wozy n a bliższe t r a k c i e p o s t o j u g r u p y , do p r z e w o ż e n i a mieszkalne, niektóre g r u p y p o ­ wozach rzadziej do przemieszczeń powszechniać duże w o z y przy w odleg­ zaś l u ­ mieszkalne. B o k i nieraz w owych roślinne t a k i e można n i e k i e d y używanych Rumunii. dobytku na poły Najczęściej drewniane rozpiętą przez wie­ zoba­ dwu­ l u b plecione, budę i niepogodą w t r a k c i e d r o g i . N a w o z a c h nie umożliwiającą chroniącą jechały przed przeważ- �I nie dzieci, dorośli szli pieszo. Cechą charakterystyczną t y c h w o z ó w są s t o s u n k o w o d u ż e koła, w i ę k s z e niż wozach czterokołowych. J a k świadczą materiały przy cygańskich, w ikono­ w. kimi Cyganów wozami docierali widywano zwłaszcza w także i d o i n n y c h ich na terenie Niemczech dobniej przejęli dalszej wędrówce owe wozy używali s u n k o w o s z y b k o zostały większe, forma wśród zarówno jak Najprawdopo­ u na Bałkanach i i c h , ale w y d a j e potem się, że w sto­ cne zarzucone i zamienione na wozów-mieszkań informacje badaczy I I wojnę kania, mćgł XX przed stosunkowo Cyganów. XIX-wieczne z okresu światową. znana była w A l ­ Wspominają (pierwsza z bezpośrednio o tym 1820 г.), poprzedza­ M o ż l i w e , że p r z e t r w a ł y one albańskiej, i z a g r a n i c z n e j . W o z y , o których m o w a , b y ł y umieszczonymi niepogodą, pisk cygańskich. kojarzą na podstawie właści­ wyposażonej One to się z C y g a n a m i w powszechnej 6 par trwałość wołów Rodzaj 1 2 i utrudniało uniemożliwiało w przypadku raczej Cyganów i takiego domu wędrowano domostwa, do dużej transportowanie, przemieszczanie z Cyganów bardzo albańskich w powolną. za zaprzęgano kolejnej konstrukcja siły a grupę za na tym nymi (il. i wędrowaniem. wędrujących oraz starego francuskich, te to i przebywających Ameryki, a a także Rozpowszech­ kontynentu przede pomieszczenia w (pewoiej wszystkim o przedniej spania) oraz wziął się u Przypuszcza części, w gdyż Cyganów krajach E u ­ tylna zwyczaj s a m wzór innych części ścianach z boków służyła Wozy i zazwyczaj N i e jest używania przejęty jasne, tych od produkowały zy d l a C y g a n ó w . Działo się t a k zwłaszcza wozy c y r k o w e , wyrabiały również wo­ przed I woj­ wędro­ ną ś w i a t o w ą , b o w i e m w l a t a c h n a m bliższych, w uważać sie między (w t y m w y k o n y w a ­ zajęciami), która — t a k j a k u w i e l u innych grup wę­ d r o w n y c h g r u p c y r k o w c ó w i że t e s a m e w a r s z t a t y , k t ó ­ re a ich do skąd wozów. został jak osiadłą, lekko (najczęściej grupę w poły Cy­ niemieckich, cngielskich) 4 drewnianych ścianie p r z e d n i e j . się, że różnych u niektórych europej­ więc sku­ świadomości by sposób życia i m i e s z k a n i a za f o r m ę k o m p r o m i s u życiem w pełni osiadłym a t r a d y c j ą co idzie odległości Cyganów Można osady pociągowej, na takie Albanii 5 a zapewniająca co większości koczujących s k i c h i czyniły waniu do ciężar, w y m a g a ł y jego rów­ się niły się t e w o z y g ł ó w n i e w ś r ó d K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w w wsi umożliwiały g d z i e n i e g d z i e można spotkać niszczejące w pobliżu nę czy i miesz­ przemieszczanie wysklepionym dachu, z okienkami nawet stosunko­ lub dwa konie miarę w y g o d n e g o w 4 koła. Co p e w i e n czas, g d y d e c y d o w a n o się n a z m i a ­ pobytu, wozy, jeden szybkie XIX wśród 9). Są t o w o z y , k t ó r e często w i d y w a n e b y ł y n a d r o g a c h ganów miejsca bo p o d k o n i e c w . , zaczęły się mieszkalne ciągnąć możliwość w chroniącego nocześnie f o r m a c j i na t e n t e m a t zarćwno w l i t e r a t u r z e domami które które, stwarzając ropy jak rozpowszechniać lekkie, i do czasów n o w s z y c h , b r a k jednakże j a k i c h k o l w i e k i n ­ wie niedawno, a w ł a ś c i w i e n a początku wo była całej E u r o p y , a w P o l s c e d o l a t 6 0 - t y c h , i k t ó r e jeszcze tamtejszych i relacje jącego Francji . euro­ Zachodniej, czterokołowe. Unikalna banii i we krajów Europy związana koczowniczą. Dopiero stosunkowo g r a f i c z n e z X V I I w . i późniejsze, C y g a n i e w ę d r u j ą c y t a ­ pejskich, t y m także, bałkańskich — z egzystencją międzywojennym c y g a ń s k i e zaczęły cyrkowych, nie na wozy stawiły i dość po II wojnie poważnie światowej różnić zmalało też, j a k się w y d a j e , c y r k o w e , t a k że n i e k t ó r e się c a ł k o w i c i e się od okre­ wozy wozów zapotrzebowa­ warsztaty n a k l i e n t e l ę cygańską. prze­ Widoczne 89 �90 �j e s t t o zwłaszcza w P o l s c e i w k r a j a c h E u r o p y niej, gdzie objęcie zanik prywatnych i c h państwowym możliwości sprzedaży objazdowych wschod­ cyrków zarządem pozbawił wozów i warsztaty cyrkowych. Początkowo w o z y używane przez Cyganów były sto­ sunkowo proste Najczęściej lowane zarówno były przeważnie Podobno, w kształcie, one pozbawione w j a k pisze kolorze jak i dekoracji. ozdób, a j e d y n i e zielonym ma­ l u b brązowym. B l o c k , barwa wozów była l ł jednym z w y r ó ż n i k ó w n i e k t ó r y c h g r u p cygańskich. C y g a n i e mieccy wali preferowali kolor zielony, francuscy nie­ zaś malo­ swe w o z y przeważnie na brązowo. N i e w y d a j e jednak, b y t o wyjaśnienie wynikała nów czy nych, było najprawdopodobniej jakichś u k r y t y c h nie w ale z tego p o w o d u , przekonujące. z upodobań kolorze że w treści Cyga­ symbolicz­ krajach różne w a r s z t a t y produkowały w o z y o d m i e n n e w kolorze i for­ mie. Ponadto w sto z w y k ł y m i zdezelowanymi grupach różnych się Różnica biedniejszych l i w i a ł y j a z d ę i s c h r o n i e n i e się w na postoju. Były one w swej do r o z w o ż e n i a przez pieczywa. Cyganów że różnych wozy krajach były względem wozy używane Polsce oraz Ściany w używane europejskich bądź inną przed zimnem. wykonane i Lowarów bywał n a kołach. wąskimi i troci­ zabezpieczającą najczęściej p i o n y , łukowaty. D r z w i umieszczano gładką listewkami. pakułami, izolującą w lekko wyskle- zazwyczaj z boku, z tyłu — s t o s u n k o w o r z a d k o . W p r z e d n i e j części, m n i e j w i ę c e j d o p o ł o w y długości, z n a j d o w a ł y mi dość czano duże. Szerokie, przeważnie w się o k n a , c z a s a ­ kilkuczęściowe okno umiesz­ ścianie f r o n t o w e j . U m o ż l i w i a ł o po o t w a r c i u powożenie końmi bez wychodzenia ono z zu ( i l . 14). N a z e w n ą t r z w o z y n a s z y c h C y g a n ó w b y ł y b e z b a r w n ą politurą l u b m a l o w a n e wo­ pokryte w k o l o r a c h żół­ c i , brązu, z i e l e n i . N a b o k a c h i t y l n e j ścianie malowano ornamenty zwierzęta: lwy, (najczęściej łabędzie, p a w i e roślinne), i inne ptaki, a także jelenie oraz syreny ( i l . 17—19). P o w s z e c h n e b y ł o r ó w n i e ż z d o b i e n i e w o z ó w w y ­ c i n a n y m i w desce i p o d r z e ź b i a n y m i g r y f a m i i s m o k a m i , umieszczanymi dłużeniu w z reguły bocznych przedniej pod okapem ścian ścianie n y , a czasem demoniczne zy zdobiono, skich i rombu dachu, na ( i l . 20). N i e k i e d y malowano także małomiasteczkowych, itp.) p r z y m o c o w a n y m i oknem ornament roślin­ na wzór niektóre w o ­ domostw lusterkami na prze­ nad twarze. Ponadto prawdopodobnie wiej­ (w kształcie bocznych ścianach. N i e k i e d y w g ó r n e j części w o z u , p o d d a c h e m , można b y ­ ło spotkać dodatkowe ornamenty snycerską i p o m a l o w a n e także wykonane n a jakiś ż y w y techniką kolor. Zdobiono orczyki. chociaż czasami wykonywano ścianach, a zwłaszcza nego błękitu, ścianach f o t o g r a f i e 15 jakieś suficie, n p . gwiazdy mające gwieżdżonego nieba z czasopism Tylna . W dawać śpiącym malunki jas­ na na t l e ciem­ złudzenie roz­ o k n a c h zawieszano f i r a n k i , na członków r o d z i n y , b a r w n e ilustracje i o b r a z k i święte, choć t e r z a d z i e j . Czasem p o w i e r z c h n i a o k i e n była w y j ą t k o w o duża, t a k że p r a k ­ t y c z n i e b y ł y t o j a k b y ściany ze szkła l e . część w o z u służyła d o s p a n i a i przechowywa­ n i a odzieży, pościeli i t p . , n i e k i e d y w s t a w i a n o t a m szafę. W części p r z e d n i e j taj jadano w ż y c i e toczyło czasie n i e p o g o d y , którego k o m i n wychodził na tylnej która ścianie w o z u służyła się w przez otwór znajdował dodatkowo do ciągu gotowano w się dnia, t u ­ na piecyku, d a c h u . Często rodzaj przewozu drabinki, sprzętów oraz s i a n a d l a k o n i a ( i l . 11). Wozy wykonywano teli w kilku (między Łomżą pewnym w je wane miotem ich Oprócz od zależał Cyganów osobnego o p r a c o w a n i a , Dwie omawianych powyżej w Polsce mi polscy wędrowali i dodatkowe przy pomocy omawiał z b u d a m i na p a które wały w pełniły nich rolę z Cy­ najbar­ z rozpiętą n a d n i m i również wozów ( i l . 21) w y g l ą d e m barakowozy dla i znacznie robotników przewożone rzadko wynajętych z miejsca ciągników kolor, zielony meble pomiesz- na miejsce, lub taboru l u b brązowy. — szafa, przy­ zatrudnio­ kolejo­ malowano Wewnątrz t a p c z a n , stół. W o z y ciągniętych przez konieCiężkie wozy by­ takie q u a s i - s t a l y c h mieszkań, d o w ę d r ó w e k n i c h u ż y w a l i b o w i e m K e ł d e r a s z e lżejszych w o z ó w kalnych pro­ bryłą w e g o . W o z y t e n a ogół n i e b y ł y d e k o r o w a n e , je na jeden uży­ przed­ informacje. n y c h n p . p r z y b u d o w i e dróg. Służyły o n e j a k o czenia^bazy, ale ( i l . 13). N a l e ż y t a k ż e d o d a ć , że p o z a n i ­ cięższych one Wozy Wkrótce pojazdami, KełdeTasze używali większych będą wozów w wykonują­ m i e s z k a l n y c h niektórzy d z i e j b y ł y zbliżone do b r y c z e k stokątną budą cygańskich, n i e będę w i ę c tylko Sza­ Sokołach i c h był umiejętności Polsce klien­ w zamawiającego, i o d i c h upodobań. w łąkach i w o z ó w - w a g o n ó w ganów od w Wystrój życzenia a k t u a l n y c h upodobań rzemieślników szczegółów. po k r a j u , okolicach K r a k o w a , Białymstokiem). mierze przez rozsianych zależny odbicie znacznej cych a stopniu stanowiąc na zamówienie cygańskiej warsztatach motułach, K i e l c a c h , w pominały W n ę t r z a w o z u b y w a ł y najczęściej j e d n o b a r w n e , ne, I I . 22. T y p y w o z ó w u ż y w a n y c h p r z e z w ę d r o w c ó w a n ­ g i e l s k i c h . I I . 23. T y ł w o z u o p e n - l o t . I I . 24. B o g a t o z d o ­ biony wóz boubtop często jednolitą, często w y p e ł n i a n o warstwą Dach najciekawsze domy ułożonych w wykładane wewnętrzne nami ornamentyki Kełderaszów i finezyjnie bądź Anglii użyciu. Anglii. Wozy polskie to bądź z desek powierzchnię, i przez Cyganów bardzo ozdobne B o k i mają formy zbli­ furgonów jeszcze d o n i e d a w n a , a n a południu E u r o p y i w n a d a l jeszcze i(choć r z a d k o ) są w Pod czę­ umoż­ najbardziej jeszcze dziś Te najprostsze w były trakcie wędrówki l u b formie żone d o u ż y w a n y c h g d z i e n i e g d z i e były wozy furgonami, tyle let­ miesz­ były 92 ��przeważnie Cyganów. pochodzenia Do baraków dzisiaj i mieszkań, w miasteczek. Pełnią mieszkalnego — oraz Block niektóre grupy ( i l . 12). W y d a j e polskich wcale się w Cyganie okresie cze p o w o j n i e Cyganie obok małych pomieszczenia kuchni. Cyganie Cyganów wozy niemieccy, francuskich się j e d n a k , że w o z y i m n i e ustępowały, powojennym. z i najokazalsze '— 1 8 przez spotkać o n e rolę d o d a t k o w e g o zdobne, największe amerykańskich ganów odkupione niekiedy k t ó r y c h żyją jak twierdzi austriaccy je i składu, ale najczęściej Najbardziej mieli cyrkowego, można wyróżniając Wozy, j a k i c h amerykańscy i Cy­ używali jesz­ n i e odbiegały wie­ l e od s p o t y k a n y c h w E u r o p i e , stanowią c n e j a k g d y b y typ wozami pośredni , 9 między Cyganów z kontynentu i Cyganów angielskich. Najbardziej zróżnicowane i c i e k a w e w formie wozy spotkać można u C y g a n ó w w A n g l i i ( i l . 22—26). B y ć m o ż e te właśnie w muzeum. względy Poza nigdzie nie wozów. Rodowód Anglii Cyganów ( o k . 5%) skich . konie i tylko na samochody że t y l k o niektórzy trzeba w Wśród mi, w jeśli że posiadają w wędrowców eksponowaniu i już tylko konny­ Wysp Brytyj­ zamienili środki wozy transportowe: Spośród t y c h , któ­ i dawnymi wozami, tak­ i zdobne wozy, i n ­ ubogich furgonach. Zresztą wcale n i e wszyscy, którzy przyczepach, znajdują (mieszańcy, w wozami części bogate Anglii tak zwani Cyganów Dzisiaj campingowe. się końmi one wiadomo cyrkami, me­ wędrują, nowoczesne mieszkalnych również poshrats północnej prostych dodać, wędrują i przez miasteczkami. i przyczepy w zachowaniu się mi się z o b j a z d o w y m i bardziej wędrują ile używanych nawet r z y n a d a l posługują ni o znalazły o angielskich wędruje Pozostali, 20 i wiąże że bowiem, wozów i wesołymi niewielu mi pomyślano również nażeriami zdecydowały, Anglią są się b o w i e m mumpers Cyganie Cyganami. poza Cygana­ (włóczędzy, żebracy), półkrwi), didikais (posia­ dający jeszcze mniejszą d o m i e s z k ę k r w i cygańskiej), t i n ­ kers (druciarze — przebywający także w ę d r o w n i sce t u t a j , by nością tej wieństw i Wozy grupami różnic, także czynnikiem, używane Cyganie jednak który zbliża j e s t sposób przez w ę d r o w c ó w z F r a n c j i ok. r o k u spośród miej­ pomiędzy nad zasadami niezależnie poszczególne g r u p y ż y c z o n e zostały ców. się n a d g r a n i c a m i a klasyfikacji, upodabnia Irlandii), a artyści, p r z e w a ż n i e c y r k o w i . N i e zastanawiać poszczególnymi głównie w i od pokre­ czy nawet życia. 1840 p r z e z wyżej zapo­ cyrkow­ grup zain­ t e r e s o w a l i się n i m i o s t a t n i , d o p i e r o p o d k o n i e c X I X w . Wozy t e są w y ż s z e i krótsze o d u ż y w a n y c h n e n c i e , a także b a r d z i e j o z d o b n e , nikiem e w o l u c j i , która tyjskich. Wozy te były, używane przez Cyganów wędrówek w lecie, to w y d a j e się dokonała a niekiedy chociaż zdarzało 2 1 na k o n t y ­ zasobne okno. nadal Bry­ jeszcze są w s z y s t k i m do się, że w przemiesz­ cygańskie b y ł y r a c z e j sprzęty, Ze posiadały sprzętów zawsze p i e c y k t z w . amerykański ganie nigdy przeważnie takich Cyganów kroju — Roma, jako wozy ale w y k o n a n e kach, jedynie w bowiem także wozy Wozy te natomiast reading były zdobiono łych t y p ó w w o z ó w Warsztaty wykonujące przy dokonywano bardziej prze­ Polska służące po okienek przez bo­ ( i l . 24). W y ­ cygańskiej klienteli, innych wę­ dekorowane, m a l o w a n y m i i rzeź­ roślinnymi. Pozosta­ inne z wymienionych grup. wozy usytuowane uczęszczanych remontów. użyciu one bogato używały w przez skromnie o r n a m e n t a m i , najczęściej zwyczaj były materiału — używane raczej Cy­ rozkładali o kolistym używane n i e miały nie były jedno znajdować pościel bow-top je t y l k o na zamówienie drowców. tam ścianie t y l n e j i z p r z o d u bow-top bionymi a z trwalszego mieszkalne; się mniej tylko p i ę t r o w e łóżko ( n a s i Często typu uboższe i często musiał oraz przypominające wozy też n i e używali n a podłodze). wśród się już w y ­ na Wyspach w A n g l i i przede stwa. Inne wozy konywano angielskich wymienionych cel­ 27 Wytwórcy były drogach, za­ t a m też specjalizowali się w j e d n y m t y p i e w o z ó w i stąd z w i ą z a n i b y l i s t a l e z o k r e ś ­ l o n y m i g r u p a m i odbiorców. Z d o b i e n i e wozów także b y ­ czano się t a k ż e w o k r e s i e z i m o w y m . Spały w n i c h dzie­ ło ci i l u d z i e s t a r s i , p o z o s t a l i gru­ twierdzą a u t o r z y c y t o w a n e j pracy, wymagania Cyganów tego, były członkowie wędrującej dziełem tych samych warsztatów, przy p y — dorośli m ę ż c z y ź n i i k o b i e t y — s p a l i w namiotach ograniczały się ustawianych najpełniej­ najbogatsze, a k o l o r y s t y k a ornamentów szego obok wozów. opracowania gielskich (jest 2 2 Według poświęconego to zresztą autorów wozom jedyna w Cyganów ogóle an­ publikacja k s i ą ż k o w a n a t e m a t w o z ó w cygańskich) w y r ó ż n i ć można ry jedynie i t y c h z k o n t y n e n t u , n i e miały symbolicznego. Natomiast ich bogata p a c h B r y t y j s k i c h była -cart, open-lot. barok, pu nę reading Cyganie najczęściej ( i l . 22), p r o d u k o w a n e Duntonów w miejscowości używali one były Reading wozów przez w rodzi­ stawiały z drzewa zręcznie sosnowego. Wnętrza niektórych zakomponowane i wykonane za­ przed­ domo- byli D z i s i a j , poza i złocenia jaskrawa. innych tylko w jakiegoś jak Wzo­ znaczenia dekoracja odbiciem XIX-wiecznc-j interpretowany najczęściej hrabstwie Berkshire. Wozy w y m i e n i o n y c h typów w y k o n y w a n o zwyczaj ty­ by jak i o r n a m e n t y w o z ó w cygańskich, z a r ó w n o a n g i e l s k i c h , jak sześć t y p ó w w o z ó w : r e a d i n g l e d g e , b o w t o p , b u r t o n , p o t J do czym, przez Niemcy rzemieślników, muzeach. Wys­ na którymi i Włosi . 2 J n i e l i c z n y m i wyjątkami, w o z y wędrowców na mody angielskich Jeśli zaś zobaczyć chodzi Cyganów można o wozy już używane przez Cyganów z k o n t y n e n t u , t o właściwie j e d y n i e d a w - 93 �ne ilustracje, ryciny i zdjęcia pozwalają sobie, j a k o n e w y g l ą d a ł y . C h y b a grup Cyganów oraz południowej mieszkalne ganów wozy półwyspu Europy ciągnięte europejskich już i i Polski), można mieszkalne Iberyjskiego i zachowały się kilkadziesiąt się ( j a k w wyrazu typu nadal s k i c h s k u p i s k i d o m o s t w , bądź sprzedane jednak łości Czasami specyfiki Z rzadka pobliżu ciężarówkami Europie przy­ większość Ameryki sto­ cygań­ i używane przez gowymi się w jedynym miasteczek wozów 2J przerobionymi czy się, pozosta­ pory w środkowej. się widok rozwieszona obozowisko tej — mieszkania Cyganów posługuje { i i . 28). J e d y n i e jakieś samochodami, na Ameryce wędrujących strzel­ mu­ Muzeum . Cyganie i i dokonał j a k do zainteresowanie Tarnowie wędrują północnej ogniska odróżnić w okazało zachodniej tylko wesołych cygańskich u d a się jeszcze u r a t o w a ć które Okręgowym Czechosłowa­ los i zabezpieczyć zeum, zmu­ cygańskie w o z y , już z r u j n o w a n e — w może objazdowych Polsce swoje produkowane campingowego. Cy­ W lat temu, je na pozbawione masowo wozy grupy właścicieli nic. porzuciły przypadku jeszcze zobaczyć t e d a w n e j ą c e — najczęściej uboższych Bałkańskiego k o n i a . Bogatsze amerykańskich czy l u b zamieniły indywidualnego czepy i kilkanaście szone do osiedlenia cji przez uświadomić t y l k o wśród Europy ludzi, np. w Jednakże zachodniej przyczepami barwna cygańskie najczęściej — * campin­ czasami palące odzież pozwalają od zwykłego campingu. P R Z Y P I S Y J e r z y F i c o w s k i , Cyganie polscy, W a r s z a w a 1953; Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965; n a j w a ż n i e j ­ szą pracą T a d e u s z a P o b o ż n i a k a j e s t Grammar of the LQvari dialect, W a r s z a w a 1964. R e z u l t a t e m jest k i l k a p r a c m a g i s t e r s k i c h , j a k i e powstały w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h W a r s z a w y , K r a ­ k o w a i W r o c ł a w i a , o r a z dość duża już ilość a r t y k u ł ó w . P r z e j a w e m w z r o s t u zainteresowania C y g a n a m i jest m . i n . d r u g i n u m e r p ó ł r o c z n i k a Etnografia Polska z ro­ k u 1978, p o ś w i ę c o n y w całości t e m a t y c e c y g a ń s k i e j ; t a k ­ że z o r g a n i z o w a n a w p o ł o w i e r o k u 1979 w y s t a w a w M u ­ z e u m O k r ę g o w y m w T a r n o w i e s t a n o w i pierwszą w h i ­ s t o r i i p o l s k i e g o m u z e a l n i c t w a w y s t a w ę dotyczącą C y g a ­ n ó w . I n i c j a t o r e m ii r e a l i z a t o r e m j e s t A d a m B a r t o s z . E m i l i a H o r v a t h o v a , Cigdni na Slovensku, Brati­ s l a v a 1964, s. 210. J e a n - P a u l Olóbert, Les Tziganes, P a r i s 1961, s. 51 i in. M a r t i n B l o c k , Moeurs et c o u t u m e s des Tzigans, P a r i s 1936, s. 103. H o r v a t h o v a , o p . c i t . , s. 264; G . P. Sniesariew, Sriednieazijatskije cyganie, w : „Kratkije Soobszczenija I n s t i t u t e E t n o g r a f i i " , t . 34, 1960, s. 27. Patrz w y m i e n i o n e w przyp. 1 prace Ficowskiego. F r a n s d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956, s. 126; F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 143. B l o c k , op. c i t . , s. 107. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I . 28. O b o z o w i s k o Fot.: 94 C l e b e r t , o p . c i t . , s. 231 i п.; F r a n c o i s d e V a u x de F o l e t i e r , Les Tsiganes dans Vancienne France, Paris 1961, s. 98 i n . » J u l e s B l o c h , Les Tsiganes, P a r i s 1960, s. 46. F i c o w s k i , Cyganie na p o l s k i c h drogach, s. 145; C l e b e r t , op. c i t . , s. 257; E. H a r v e y , E n g l i s h Gypsy Ca­ ravan Decoration, w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e So­ c i e t y " , t . X V I I , 1938, s. 38—46. " B l o c k , o p . c i t . , s. 101 i s. 112. T a k i w ł a ś n i e w ó z s t a n o w i p r y w a t n ą własność znanego cyganologa J . Ficowskiego. O s o b l i w y s a l o n n a kołach, o dużych o k n a c h i w y ł o ż o n y n a z e w n ą t r z l u s t r z a n y m i t a f l a m i n a całej p o ­ w i e r z c h n i ścian spotkał p r z e d l a t y w o k o l i c a c h W a r ­ s z a w y J . F i c o w s k i (Cyganie na polskich drogach, s. 145). F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 144. B l o c k , op. c i t . , s. 112. J o s e p h D . J e s e n s k y , A Decorated Gypsy Cara­ van in A m e r i c a , w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e S o ­ c i e t y " , t . X X X V I I , 1958, n r 3 — 4 , s. 119—120. С. H . W a r d - J a c k s o n , D e n i s E. H a r v e y , The En­ glish Gypsy Caravan, N e w t o n A b b o t 1973, s. 23. W a r d - J a c k s o n , H a r v e y , op. c i t . , s. 3 9 — 5 1 . P a t r z p r z y p . 20. W a r d - J a o k s o n , H a r v e y , o p . c i t . , s. 96. W c h w i l i o b e c n e j z a k u p i o n e zostały 2 p i e r w s z e wozy. Cyganów 1 1 2 13 1 5 10 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 24 w K . C h o j n a c k i , i l . 7, 8; L . Mróz, i l . 21, 28; M. P o k r o p e k , Lourdes, 1970 r. i l . 14; J . S w i d e r s k i , i l . 1—6; 9—13, 15—20; 22—27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baf51714df5e23949e525a34301fc743.pdf 96786dbe6a76bfdec11225b3b253c856 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:937 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:860 Title A name given to the resource Badanie dystansu etnicznego: Cyganie - Polacy / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.11-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ WPROWADZENIE * Już 150 lat t r w a j ą w polskiej nauce próby badań nad Cyganami, m i ­ mo to ciągle jeszcze nie udaje się w y j ś ć poza p o c z ą t k o w e etapy pozna­ nia tej społeczności. Notatki i spostrzeżenia różnego rodzaju u k a z y w a ł y się już sporo w c z e ś n i e j — w y n i k a to z faktu, że od o k o ł o 500 lat Cyganie są s t a ł y m i g o ś ć m i w Polsce, tak przy tym odmiennymi sposobem życia i kulturą, że jest oczywiste, iż z w r ó c o n o na nich u w a g ę . Okres z a i n t e r e s o w a ń naukowych, zainicjowany publikacjami histo­ r y k ó w T. Czackiego, I . D a n i ł o w i c z a , T. Narbutta \ m i e w a ł swoje lepsze i gorsze lata, nigdy jednak nie z a o w o c o w a ł p o d j ę c i e m bardziej systema­ tycznych i na szerszą s k a l ę prowadzonych badań. Pewne o ż y w i e n i e daje się z a u w a ż y ć w drugiej p o ł o w i e X I X w. — w y r a ż a się ono kilkunastoma — drobnymi na o g ó ł — a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w r ó ż n y c h czaso­ pismach. Na C y g a n ó w zwracają także u w a g ę w swoich pracach K . W. Wójcicki i W. P o l . Nasilenie z a i n t e r e s o w a ń nimi n a s t ę p u j e na prze­ ł o m i e w i e k ó w , inicjatorem jest I . Kopernicki, r o z p o c z y n a j ą c y od b a d a ń antropologicznych, a n a s t ę p n i e p r o w a d z ą c y systematyczne prace nad j ę ­ zykiem C y g a n ó w Podkarpacia. Badania lingwistyczne Kopernićkiego k o n t y n u u j ą J . Rozwadowski i E . K l i c h « w latach 20-tych i 30-tych 2 * Zeszyt niniejszy, poświęcony w całości problematyce cyganologicznej, zawdzię­ czamy inicjatywie mgr. Lecha Mroza, od w elu lat prowadzącego badania nad tą bliską, a jednocześnie wciąż jeszcze mało znaną grupą etniczną, oraz dużym sta­ raniom, jakie włożył wespół z mgr. Adamem Bartoszem w przygotowanie i dobór materiału. — Redakcja. Т. С z а ск i, O Cyganach, [w:] Pomniki historii i literatury polskiej, Kraków 1835; I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1824; T. N a r ­ ta u 11, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830. K . W. W ó j c i c k i , Stare gawędy i obrazy, Warszawa 1840; W. P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków 1851; t e n ż e , Północny wschód Europy, K r a k ó w 1870, t. 2. Informacje o pracach I . Kopernićkiego, J . Rozwadowskiego i E . Klicha za­ warte są we wstępie A. Bartosza do badań nad Cyganami spiskimi. ; 1 2 3 �12 L E C H MROZ X X w. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w. u k a z u j ą się także a r t y k u ł y na temat C y g a n ó w w periodykach ludoznawczych, „Wisła" i „ L u d " . L a t a bezpośrednio poprzedzające I I w o j n ę ś w i a t o w ą , jak i powo­ jenne, są okresem zastoju w zainteresowaniach Cyganami w Polsce. Po­ za ciekawostkowymi informacjami prasowymi nie publikuje się prawie nic. W y j ą t k i e m są dwa a r t y k u ł y Pobożniaka «, b ę d ą c e p o d j ę c i e m badań lingwistycznych. Dopiero lata 50-te p r z y n o s z ą wzbogacenie wiedzy o C y ­ ganach, przy czym aż do p o ł o w y lat 60-tych tylko dwaj autorzy, T . Po­ bożniak i J . Ficowski, działają na polu z a i n t e r e s o w a ń cyganologicznych, ich też n a l e ż y u z n a ć za odnowicieli z a i n t e r e s o w a ń i p r e k u r s o r ó w w s p ó ł ­ czesnych b a d a ń naukowych. Pobożniak konsekwentnie kontynuuje bada­ nia lingwistyczne, efektami są a r t y k u ł y zamieszczane w czasopiśmie „Onomastica" i n a j p o w a ż n i e j s z e dzieło tego autora Gramatyka dialektu Lowarówe, s t a n o w i ą c a w a ż n e dopełnienie prac Kopernickiego i R o z w a ­ dowskiego. S z c z e g ó l n a i n i e ł a t w a do zaklasyfikowania rola w badaniach nad Cyganami przypada J . Ficowskiemu; jego n a j w a ż n i e j s z e prace, Cy­ ganie polscy i Cyganie na polskich drogach i (rozwinięcie i znaczne u z u ­ pełnienie pierwszej z wymienionych publikacji), s t a n o w i ą fundamentalne dzieła polskiej literatury cyganologicznej i trudno w y o b r a z i ć sobie bada­ cza, który zajmując się dzisiaj Cyganami edukacji swojej i pracy nie roz­ począłby od ich przestudiowania. Zwłaszcza druga z wymienionych sta­ nowi najpełniejsze, jak do tej pory, kompendium wiedzy o Cyganach i nie sądzę, by w n a j b l i ż s z y m czasie ukazało się jakieś inne dzieło tej miary co Cyganie na polskich drogach. Mimo iż od opublikowania go u p ł y n ę ł o kilkanaście lat i Cyganami zajmuje się coraz szerszy k r ą g badaczy — o czym zresztą ś w i a d c z y ten tom — najpełniejsze opracowanie historii, etnografii, folkloru C y g a n ó w polskich stanowi w ł a ś n i e praca Ficowskie­ go. Jemu też z a w d z i ę c z a m y tłumaczenie i u d o s t ę p n i e n i e do szerszego od­ bioru u t w o r ó w c y g a ń s k i e j poetki Papuszy. Ficowski jest r ó w n i e ż auto­ rem szeregu a r t y k u ł ó w popularnych w polskich periodykach s p o ł e c z n o kulturalnych i naukowych, r o z w a ż a ń zamieszczonych w specjalistycznym organie „Journal of the G y p s y Lore Society" w y d a w a n y m w Wielkiej Brytanii. T y m w i ę k s z a jest w a r t o ś ć prac Ficowskiego, że oparte są one nie tylko na wnikliwych badaniach historycznych — archiwalnych i l i 4 4 K . W. Z i e l i ń s k i , Pochodzenie i niektóre zwyczaje Cyganów polskich we­ dle ich własnej tradycji, „Wisła", t. I X : 1895; t e n ż e , Baśnie Cyganów polskich, „Wisła", t. X : 1896; S. Z d z i e r sк i, Cyganie w Galicji, „Lud", R. V I : 1900. T. P o b o ż n i a k , Spółgłoski płynne w dialektach cygańskich, „Sprawozdania PATJ", t. X L I X nr 7: 1948; t e n ż e , Liquid sounds in the Gypsy language, „Rocz­ nik Orientalistyczny", t. X V : 1949. T . P o b o ż n i a k , Imiona Cyganów polskich, „Onomastica", R. I I z. 2: 1956, R. I I I z. 1: 1957; t e n ż e , Grammar of the Lovari dialect, „Prace Komisji Orientalistycznej PAN", Warszawa 1964. J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe, Warszawa 1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1956. 5 e 7 �13 WPROWADZENIE terackich, ale przede wszystkim na obserwacji uczestniczącej — meto­ dzie dającej tak i n t e r e s u j ą c e wyniki w badaniach w ś r ó d wielu s p o ł e c z ­ ności, a tak trudnej zarazem do realizacji w ś r ó d C y g a n ó w . Poprzez dzia­ łalność n a u k o w ą i popularyzatorską nazwisko Ficowskiego na stałe zro­ sło się z Cyganami i słusznie u w a ż a n y jest on za n a j w i ę k s z e g o w s p ó ł ­ cześnie z n a w c ę C y g a n ó w i ich kultury w Polsce. Częstotliwość, z jaką cytowany jest Ficowski przez autorów obcych, zdanie p o w y ż s z e potwier­ dza. M y ś l ę , ż e nie będzie b ł ę d e m , jeśli powiem, że d w ó m ludziom przede wszystkim zawdzięcza s w ó j dotychczasowy rozwój polska cyganologia — inicjatorowi z a i n t e r e s o w a ń Cyganami T. Czackiemu i Ficowskiemu, roz­ p o c z y n a j ą c e m u rozdział b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h . Mniej w i ę c e j w p o ł o w i e lat 60-tych powiększa się grono osób intere­ s u j ą c y c h się Cyganami i ich' kulturą. Etnografowie i socjolodzy z u n i ­ wersyteckich o ś r o d k ó w Warszawy i K r a k o w a p o d e j m u j ą badania owocu­ jące pracami magisterskimi i a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w periodykach naukowych. Ostatnio dołączają do nich naukowcy z innych ośrodków. W efekcie ilość literatury cyganologicznej polskiej na przestrzeni ostat­ nich około 10 lat znacznie się p o w i ę k s z y ł a . P o w s t a ł o szereg i n t e r e s u j ą ­ cych publikacji opartych na badaniach archiwalnych i pracach tereno­ wych;, na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e wnikliwe i rzetelne opracowanie na temat przestępczości C y g a n ó w autorstwa A. P a w ł o w s k i e g o « . R o z w ó j z a i n t e r e s o w a ń Cyganami obserwowany na przestrzeni ostatnich kilku lat powoduje, że chyba już m o ż n a dokonać przeglądu obecnych osiągnięć celem ewentualnego ukierunkowania dalszych prac — mimo bowiem wzrostu ilości b a d a ń brak jakiejś w s p ó l n e j m y ś l i i jednorodnej koncepcji. Działalność p o d p o r z ą d k o w a n a jest indywidualnym zainteresowaniom i m o ż l i w o ś c i o m , ale nadal istnieje sporo luk w próbach poznania Cyga­ n ó w i ich kultury; najbardziej podstawowa to jednak niedostatek ma­ teriałów terenowych, widoczny j u ż i dawniej, a dziś s z c z e g ó l n i e dotkli­ wie z a u w a ż a l n y (przy tak znacznym r ó w n o c z e ś n i e w z r o ś c i e wiedzy o i n ­ nych społecznościach). Po części wynika to z w c i ą ż jeszcze niezbyt d u ż e j liczby badaczy — na co zresztą wskazuje fakt powtarzania się n i e k t ó ­ r y c h nazwisk w t y m tomie. W dziale recenzji c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę na s t u d e n t ó w I I roku etnografii z U W , u c z e s t n i k ó w grupy laboratoryjnoć w i c z e n i o w e j badającej problem dystansu etnicznego Cyganie — Pola­ cy: J . K . Fiszera, R. H r y ń , L . Melchior, M. Pawlik, R. Stefanowa, B. S z y m b o r s k ą i K . Zajko. Na z a w a r t o ś ć tomu składają się 3 działy. Pierwszy (artykuły, Część I i II) jest p r e z e n t a c j ą aktualnie prowadzonych b a d a ń i ich w y n i k ó w . Wydaje s i ę t e ż s ł u s z n e danie także — c h o ć b y najogólniejszej — informa­ cji o badaniach nad Cyganami w krajach Europy Wschodniej, przemawia za tym zresztą p o d o b i e ń s t w o u k ł a d ó w politycznych, a zatem i w a r u n k ó w 8 A. P a w ł o w s k i , Cyganie. Studia nad przestępczością, Zielona Góra 1973. �г ! 14 L E C H MROZ ' i ; j j i I I a d m i n i s t r a c y j n o - w e w n ę t r z n y c h i ekonomicznych, co powoduje, że obserwacje poczynione w jednym kraju m o g ą b y ć u ż y t e c z n e dla działań (za¬ r ó w n o badawczych, jak i polityki społecznej) w innym. O opracowanie tej części tomu, Informacje o badaniach w innych krajach, poproszono osoby najbardziej kompetentne, tj. działających tam c y g a n o l o g ó w , jak: E . Davidova, W. Sanarowa, J . Vekerdiego. Z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w informacje na temat b a d a ń w Bułgarii oraz J u g o s ł a w i i z o s t a ł y przygotowane przez c y g a n o l o g ó w miejscowych. W dziale Informacji istnieje p o w a ż n a luka w postaci braku t e k s t ó w m ó w i ą c y c h o pracach cyganologicznych w N R D i Rumunii. Wiele jest przyczyn tego stanu rzeczy. W obu k r a ­ jach są Cyganie, a w Rumunii w dodatku bardzo liczni. Jednak — jak się wydaje — w ż a d n y m z tych krajów nie prowadzi się badań nad C y ­ ganami, brak jest zatem i publikacji. J e d y n ą pracą, jaka ukazała się w N R D (pomijając reprint dzieła Potta Die Zigeuner in Europa und Asien z r. 1845), jest książka historyka H . Mode, Zigeuner; dlatego — mimo iż wydano ją kilka lat temu — jest ona prezentowana w t y m to­ mie. Wydaje się, ż e w Rumunii po wojnie nie ukazała się żadna publi­ kacja na temat C y g a n ó w , nie udało s i ę także u z y s k a ć informacji o stanie badań, stąd luka, której niestety nie m o ż n a było w ł a s n y m i siłami z a p e ł ­ nić. W y d a w a ł o się t e ż słuszne, by odnieść dokonania cyganologiczne w krajach Europy Wschodniej do szerszego kontekstu, t y m bardziej że działalność n a u k o w c ó w , zwłaszcza z m a j ą c e j najsilniejsze tradycje Wiel­ kiej Brytanii i p o d e j m u j ą c e j ostatnio intensywne badania Szwecji, od­ d z i a ł y w a także na prace podejmowane w Polsce. L a t a ostatnie p r z y n i o s ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h pozycji wydawniczych p o ś w i ę c o n y c h Cyganom, wydaje się, że u ż y t e c z n e jest zapoznanie z nie­ którymi, tym bardziej że na ogół są one trudno osiągalne. Na koniec jeszcze kilka s ł ó w w y j a ś n i a j ą c y c h , w j a k i sposób stało się m o ż l i w e wydanie specjalnego numeru „Etnografii Polskiej" p o ś w i ę c o n e ­ go Cyganom. Przed mniej w i ę c e j półtora rokiem w czasie prywatnego spotkania z Adamem Bartoszem p o w s t a ł p o m y s ł zrealizowania zbioro­ wej pracy u k a z u j ą c e j stan badań nad Cyganami w Polsce. Dzięki po­ mocy Redakcji „Etnografii Polskiej" stało się to m o ż l i w e . Tak w i ę c A. Bartosz i ja rozpoczęliśmy od n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , a potem opracowywania n a d s y ł a n y c h materiałów. Ustalone zostało, ż e m a t e r i a ł y dotyczące badań na Spiszu przygotuje i zredaguje A . Bartosz, który także zaopatrzy je w s t ę p e m ; pozostałymi materiałami, jak i ostateczną k o m p o z y c j ą i zredagowaniem tomu z a j ą ł e m się ja. Dzięki pomocy za­ p r z y j a ź n i o n y c h o s ó b i Redakcji przygotowany został ten pierwszy w h i ­ storii polskiej etnografii i cyganologii tom. C h c i a ł b y m w i ę c w y r a z i ć w d z i ę c z n o ś ć wszystkim, k t ó r z y w pracy nad nim mają s w ó j udział, a u ­ torom oraz tym, k t ó r z y bezinteresownie pomagali w pracy redakcyjnej. �Część I „Etnografia Polska", t. X X I I z. 2 L E C H MRÓZ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO: CYGANIE — POLACY Przedstawiony tutaj tekst jest informacją o badaniach nad stosunka­ mi interetnicznymi: Cyganie — Polacy. B y t n o ś ć C y g a n ó w w Polsce, w y ­ nikające stąd kontakty m i ę d z y kulturą c y g a ń s k ą i k u l t u r ą p r e z e n t o w a n ą przez ludność m i e j s c o w ą mają długą tradycję i p o w o d u j ą istnienie sze­ regu postaw wobec drugiej grupy i w y o b r a ż e ń o niej. Zasadnicza od­ m i e n n o ś ć w z o r ó w kulturowych ludności polskiej i ludności c y g a ń s k i e j prowadziła t a k ż e do sytuacji konfliktowych i wytworzenia szeregu ste­ reotypowych, często negatywnych sądów. Wzajemna przy tym nieznajo­ m o ś ć życia i kultury prowadziła do sytuacji takiej, że obie społeczności żyjąc obok siebie i w c h o d z ą c często w różnego rodzaju kontakty — h a n ­ dlowe, zawodowe, nawet towarzyskie i rodzinne — p o z o s t a w a ł y faktycz­ nie z u p e ł n i e odrębne, tworząc dwie żyjące w ś c i s ł y m dość odizolowaniu grupy etniczne. Odmienny sposób życia, w y n i k a j ą c e stąd różnice w or­ ganizacji s p o ł e c z n e j , systemie ekonomicznym, zasadach moralnych i oby­ czajowości, w kategoriach w a r t o ś c i i prestiżu, w folklorze, w z e w n ę ­ trznych oznakach przynależności do grupy p r o w a d z i ł y do wytworzenia sądów, opinii i w y o b r a ż e ń , k t ó r e z a c z ę ł y z czasem f u n k c j o n o w a ć jako pewnego rodzaju n i e z a l e ż n e prawdy nie podlegające weryfikacji na dro­ dze doświadczenia, ale k s z t a ł t u j ą c e postawy w stosunku do drugiej spo­ łeczności. R u c h l i w o ś ć przestrzenna — charakterystyczna i stała cecha znacznej części ludności c y g a ń s k i e j — w y c h o d z ą c a często poza obszary zamieszkiwane przez jakąś jedną, określoną g r u p ę etniczną (narodowo-, ściową) i p o w o d u j ą c a stykanie się z r ó ż n y m i kulturami, z a w a ż y ł a na stosunku C y g a n ó w do n i e c y g a ń s k i c h społeczności. D o p r o w a d z i ł a do w y ­ tworzenia pewnej uniwersalnej postawy rezerwy — n i e z a l e ż n e j od tego, o jaką n i e c y g a ń s k ą g r u p ę chodzi — w y r a ż a j ą c e j się p o d s t a w o w ą opozy­ cją: my (Roma) — oni (gadźa). Termin pierwszy nie wymaga w y j a ś n i e ń bliższych. Roma to 1. mn. od nazwy w ł a s n e j Rom — Cygan; drugi ter­ min jest o k r e ś l e n i e m c y g a ń s k i m o b e j m u j ą c y m wszystkie n i e c y g a ń s k i e społeczności. Rozróżnienie m i ę d z y swoimi i tymi, k t ó r z y do swoich nie są zaliczani, istniejące w społeczności polskiej, także jest opozycją my — oni, jednak pojęcie „oni" nie ma tak uniwersalnego i o k r e ś l o n e g o �1 I j j i I I I I 16 L E C H MROZ jednoznacznie charakteru. Czynnikiem d e c y d u j ą c y m o różnicy jest od­ mienność, sposobu życia mającego charakter przestrzennie ustabilizowa­ nej (w zasadzie) egzystencji. Kontakty z nie swoimi dotyczą najczęściej społeczności podobnych (sposobem egzystencji, podstawami ekonomicznymi), a różniących się tylko pewnymi cechami — j ę z y k i e m , ubiorem, re¬ ligią itd. Na ich tle kontakty z Cyganami — r ó ż n i ą c y m i s i ę prócz w y ­ mienionych także cechami podstawowymi — p o w o d u j ą , że z punktu w i ­ dzenia Polaka czynione jest w y r a ź n e rozróżnienie w traktowaniu nie swoich na tych, k t ó r z y są mniej obcy (czy relatywnie bliżsi), i na tych, k t ó r z y są z u p e ł n i e obcy. B r a k przy t y m kontaktu zasadniczej w i ę k s z o ś c i m i e s z k a ń c ó w Polski z innymi grupami etnicznymi o z b l i ż o n y m charakterze lub chociażby sposobie życia co Cyganie s p o w o d o w a ł , że C y ganię nabrali w oczach P o l a k ó w pewnych cech wzorcowych. Stąd w ewentualnych kontaktach z innymi społecznościami p r o w a d z ą c y m i podobny sposób życia automatycznie niemal podciągają i c h pod o k r e ś l e n i e „Cygan". P o n i e w a ż zasadnicza o d m i e n n o ś ć s p o s o b ó w życia trwała nie­ przerwanie przez wiele dziesiątków lat, a nawet stuleci, wytworzone spo­ soby widzenia drugiej społeczności ( C y g a n ó w przez P o l a k ó w i P o l a k ó w przez C y g a n ó w ) n a b r a ł y charakteru s t a ł y c h prawd — p e w n i k ó w nie pod­ l e g a j ą c y c h falsyfikacji — lub w niewielkim tylko stopniu — mimo u p ł y ­ wu czasu. W a ż n e jest to zwłaszcza z uwagi na k s z t a ł t o w a n i e opinii do­ rastających c z ł o n k ó w obu społeczności, którzy otrzymali od razu gotowe wzory percepcji drugiej społeczności i stosunku do niej, poprzedzające ewentualny bezpośredni kontakt, a nawet — dokładniej — przygotowu­ jące do niego. Opisana w y ż e j różnica zaciera s w ó j charakter w przypad­ ku, gdy kontakt C y g a n ó w z inną, n i e c y g a ń s k ą społecznością dokonuje się w w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m czy wieloetnicznym k o n t e k ś c i e — zatem gdzie nie ma on charakteru prostego stosunku m i ę d z y zwartą, jednorodną grupą etniczną m i e j s c o w ą , niecygańską, a jednorodną społecznością cygańską, ale przybiera postać r o z c z ł o n k o w a n y c h relacji p o m i ę d z y wieloma r ó ż n y m i społecznościami (grupami etnicznymi), w ś r ó d k t ó r y c h są i C y ­ ganie jako jedna ze s k ł a d o w y c h . T a k mniej w i ę c e j przedstawia s i ę sto­ sunek, Cyganie — nie-Cyganie na P ł w . B a ł k a ń s k i m (w Jugosławii) i w A z j i Przedniej (w Turcji). Dla tych badań, które w s t ę p n i e tutaj prezentuję, istotną relacją jest: Cyganie — Polacy, Polacy — Cyganie. Sytuacja, jaka obecnie istnieje w ś w i e c i e , p o s t ę p u j ą c a mimo trudności w przekraczaniu granic p o m i ę d z y r ó ż n y m i krajami unifikacja w z o r ó w kulturowych i idąca za tym niwelacja różnic kulturowych i etnicznych, naciski asymilacyjne wywierane na C y g a n ó w ( w y n i k a j ą c e tak z n i e c h ę c i do ich sposobu życia i konieczności rozwiązania pewnych konfliktowych sytuacji, jak i prób poprawy egzystencji sporej części C y g a n ó w ) postaw i ł y ich w nowej pozycji wobec społeczności n i e c y g a ń s k i c h . Przeszkodą w tych asymilacyjnych czy c h o ć b y adaptacyjnych poczynaniach s ą postaw y obu stron warunkowane i s t n i e j ą c y m i od w i e k ó w uprzedzeniami, nie- ! i ; ¡ I j i i j I 1 i i 1 I �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 17 tí i . Jadący w ó z cygański. Fot. M. Pokropek ufnością i stereotypowymi s ą d a m i o sobie nawzajem. Zjawisko to, które m o ż n a by określić jako dystans etniczny, stanowi przedmiot moich ba­ d a ń i poniższej wypowiedzi. Pytaniem w y j ś c i o w y m jest: jak kształtują się stosunki m i ę d z y Polakami a Cyganami w y r a ż a j ą c e się nie p e w n ą , z e w n ę t r z n i e w i d o c z n ą k o e g z y s t e n c j ą , lecz w y n i k a j ą c e ze ś w i a d o m o ś c i i wzajemnych sądów. To najprostsze, opisowe w y j a ś n i e n i e powinno pro­ w a d z i ć do dalszych implikacji: dlaczego tak jest i jakie mechanizmy w a r u n k u j ą ten stan rzeczy? P r z y tym nie idzie o w y j a ś n i e n i a czysto historyczne, będące tylko p r a w d ą c z ą s t k o w ą , ale o w y n i k a j ą c e z pew­ n y c h zasadniczych strukturalnych różnic kulturowych. Skromna tradycja b a d a ń s t o s u n k ó w etnicznych w nauce polskiej — w y n i k a j ą c a z r ó ż n y c h przyczyn, nie zawsze ł a t w y c h do uchwycenia — powoduje, ż e badający omawiane tutaj zagadnienia zmuszeni byli w znacznym stopniu w y p r a c o w a ć dopiero m e t o d ę pracy i sposób inter­ pretacji. S p e c y f i c z n o ś ć kultury c y g a ń s k i e j stwarzała dodatkowe trud­ ności metodologiczne, nieufność wzajemna zaś narastająca przez d ł u g i okres historii i ostrożność C y g a n ó w w kontaktach z Polakami s t a n o w i ł y dodatkowe w a ż k i e trudności, jakie należało p r z e z w y c i ę ż y ć , by badania w ogóle m i a ł y szanse dania odpowiedzi na c h o ć b y najprostsze pytania. T a sama zresztą nieufność czy ostrożność widoczna i u P o l a k ó w stwa­ rzała analogiczne, choć nie tak p o w a ż n e problemy. W pracach, które s t a n o w i ą przedmiot tej informacji, t r w a j ą c y c h po­ nad rok (1976-77), uczestniczy wiele osób. Zasadnicza część b a d a ń zo2 Etnografia Polska t. X X I I �18 L E C H MROZ stanie ukończona prawdopodobnie za dalsze około p ó ł roku, wtedy to powinno stać s i ę widoczne opisowe w y j a ś n i e n i e zjawiska; p e ł n i e j s z e w y ­ jaśnienie i analiza w y m a g a j ą czasu i uwarunkowane są m o ż l i w o ś c i ą dal­ szych badań. Badania poprzedzone b y ł y k i l k u m i e s i ę c z n y m i przygotowaniami autora tej relacji do podjęcia tematu przez szerszy zespół, a w y n i k a ł y z wie­ loletnich z a i n t e r e s o w a ń Cyganami. Prace podzielone z o s t a ł y n a kilka e t a p ó w : 1 — przygotowanie z e s p o ł u badaczy do tematu, 2 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I ) , 3 — przeprowadzenie b a d a ń w ś r ó d P o l a k ó w na temat C y g a n ó w i stosunku do nich, 4 — przygoto­ wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I I ) , 5 — przeprowadzenie badań w ś r ó d C y g a n ó w na temat P o l a k ó w i stosunku do nich, 6 — analiza m a ­ teriałów i w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k ó w . Praca rozpoczęta została od s p o ł e c z ­ ności polskiej, g d y ż należało najpierw poznać s ą d y grupy w i ę k s z o ś c i o w e j . Technicznie b y ł o to prostsze i uzasadnione metodologicznie — badający oswoili s i ę z p r o b l e m a t y k ą i trudnościami z w i ą z a n y m i z p o d j ę t y m tema­ tem p r o w a d z ą c wpierw badania w ś r ó d ludności polskiej, od k t ó r e j nie d z i e l i ł y ich bariery, takie jak od społeczności c y g a ń s k i e j . Etapem w s t ę p n y m b y ł o przygotowanie kwestionariusza (próbnego) do b a d a ń i sprawdzenie go w terenie. W a ż n y m zagadnieniem b y ł w y b ó r te­ renu do badań. P r z y j ę t e zostało, że stereotyp C y g a n ó w i s t n i e j ą c y w ś w i a ­ domości P o l a k ó w nie jest jednorodny i że na jego jakość w p ł y w a wiele c z y n n i k ó w , jak w y k s z t a ł c e n i e , z a w ó d , miejsce zamieszkania i ś r o d o w i s k o s p o ł e c z n e oraz w ł a s n e doświadczenia — ich rodzaj i c z ę s t o t l i w o ś ć . Jasne było, że n a l e ż y dokonać wyboru określonego, niezbyt r o z l e g ł e g o terenu, nie z a ś p o d e j m o w a ć badania od razu w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h i punk­ tach Polski. To m o ż e b y ć dopiero dalszym ewentualnym etapem prac, u m o ż l i w i a j ą c y m zorientowanie się, czy, i w j a k i m stopniu, wnioski w y ­ nikające z badań przeprowadzonych na niewielkim obszarze mają cha­ rakter szerszy. N a l e ż a ł o przy tym w y b r a ć taki teren, przez k t ó r y Cyga­ nie stosunkowo często w ę d r o w a l i w przeszłości, a n a s t ę p n i e zaczęli się osiedlać. D a w a ł o to m o ż l i w o ś ć pełniejszego zaobserwowania wzajemnego stosunku obu badanych społeczności. Obszar badań zlokalizowany został (ogólnie) na Podlasiu, co w a r u n k o w a ł y wymienione czynniki, a zwłaszcza historyczna rola Podlasia w kontaktach p o l s k o - c y g a ń s k i c h . (Cyganie czę­ sto w ę d r o w a l i przez Podlasie z centralnej Polski na L i t w ę i odwrotnie, a także od dawna przebywali tutaj i zatrzymywali się znajdując odpo­ wiednie w a r u n k i egzystencji — m o ż l i w o ś ć wykonywania u s ł u g kowal­ skich dla miejscowej ludności: w ł o ś c i a n i drobnej szlachty, handlu k o ń ­ mi, pokazywania tresowanych n i e d ź w i e d z i przygotowywanych w niezbyt o d l e g ł e j akademii n i e d ź w i e d z i e j — Szkole S m o r g o ń s k i e j , i innych sposo­ b ó w zarobkowania). Ponadto Podlasie stanowi, od szeregu już lat, ob­ szar s z c z e g ó l n y c h z a i n t e r e s o w a ń badawczych K a t e d r y Etnografii UW. Podlasie posiada dla badań dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w Polacy — �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 19 Cyganie jeszcze jeden niebagatelny walor. Zamieszkiwane jest przez lud­ ność zróżnicowaną społecznie i historycznie (znaczna ilość p o t o m k ó w drobnej szlachty, z a c h o w u j ą c e j często ś w i a d o m o ś ć swego pochodzenia, oraz włościan), zróżnicowaną j ę z y k o w o i etnicznie (przez Podlasie prze­ biega granica stref e t n i c z n o - j ę z y k o w y c h m i ę d z y ludnością polską a b i a ł o ­ ruską), religijnie (rzymskokatolicy, prawosławni). P o z w a l a ł o to na próbę uchwycenia badanego problemu w w i ę k s z e j rozmaitości odcieni i p e ł ­ niejszej różnorodnośoi postaw, środowisk i n a tle wzajemnych stosun­ k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i s k ł a d o w y m i ludności Podlasia. Zwłaszcza m o ż l i w o ś c i dania odpowiedzi na pytanie, czy takie czynniki, jak język, religia, p r z y n a l e ż n o ś ć etniczna, m a j ą znaczenie dla jakości stereotypu i stosunku do C y g a n ó w , zachęcała do wyboru Podlasia jako terenu ba­ dań. Badania w e d ł u g próbnej wersji kwestionariusza r o z p o c z ę ł y s i ę w lip­ cu 1976 n a ś r o d k o w y m Podlasiu. Wykorzystany został do tego celu M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny (МОЕ 76), jaki rokrocznie od wie­ lu lat organizowany jest przez K a t e d r ę Etnografii U W dla s t u d e n t ó w I r. etnografii. Rozmowy prowadzone b y ł y w szeregu wiosek w promie­ niu do 20 k m od m i e j s c o w o ś c i będącej bazą МОЕ 76. Grupa pracująca z kwestionariuszem p r ó b n y m liczyła 25 osób, uzyskano 133 wywiady z 20 w s i i miasteczek — różnej wartości, ale w sporej części intere­ sujących. W w y n i k u b a d a ń m o ż n a b y ł o dokonać w s t ę p n e g o wyboru obszaru zasadniczych prac. Uzyskane informacje p o z w o l i ł y na ustale­ nie tras p r z e m i e s z c z e ń s i ę C y g a n ó w w rejonie ś r o d k o w e g o Podlasia, miejscowości, gdzie zatrzymywali się na dłuższe postoje, zimowali oraz takich, w k t ó r y c h Cyganie nie zjawiali się w ogóle, a kontakt z nimi ograniczał się do s p o t k a ń na okolicznych targach lub w miasteczkach. Od października 1976 — od rozpoczęcia roku akademickiego — utwo­ rzona została w Katedrze Etnografii U W 17-osobowa grupa składająca się ze s t u d e n t ó w I I г., która przez półtora roku ma za zadanie prowa­ dzenie b a d a ń dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w m i ę d z y Polakami a Cyga­ nami. P o n i e w a ż grupa działa w ramach normalnego planu s t u d i ó w (jako tzw. grupa l a b o r a t o r y j n o - ć w i c z e n i o w a ; studenci mieli m o ż l i w o ś ć w y ­ boru tego lub innego tematu), przydzielony został budżet badawczy, k t ó ­ r y u m o ż l i w i ł wyjazdy terenowe. Po zapoznaniu się grupy z w y b r a n ą literaturą c y g a n o l o g i c z n ą , literaturą dotyczącą ogólnie s t o s u n k ó w etnicz­ nych i p r o b l e m ó w mniejszości oraz z materiałami z М О Е 76, p r z y s t ą p i o ­ no do dalszej pracy nad kwestionariuszem, w ten sposób p o w s t a ł a ko­ lejna robocza jego wersja, różniąca się od poprzedniej c z ę ś c i o w o kom­ pozycją, s f o r m u ł o w a n i e m p y t a ń i nieco w i ę k s z y m u s z c z e g ó ł o w i e n i e m (co w p ł y n ę ł o n a r o z b u d o w ę kwestionariusza). W grudniu 1976 r. odbył się pierwszy w y j a z d grupy do miasteczka położonego kilkanaście k m na p o ł u d n i o w y zachód od miejsca, gdzie była baza МОЕ 76. Badaniami o b j ę ­ to obszar o promieniu ok. 40 k m , aż po rejony graniczne Podlasia. �! 20 L E C H MRÓZ Celem b y ł o zebranie m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h określić stosunek Pola­ k ó w do C y g a n ó w , funkcjonujące stereotypy, a przy t y m uzyskanie b l i ż ­ szych informacji o skupiskach c y g a ń s k i c h w rejonie Podlasia, by m ó c dokonać wyboru m i e j s c o w o ś c i do dalszych badań. Prace prowadzone by­ ł y z a r ó w n o w miasteczkach i wioskach, gdzie bywali lub s ą Cyganie, jak i takich, gdzie i s t n i e j ą c y obraz Cygana — z braku b e z p o ś r e d n i c h osobi­ stych k o n t a k t ó w — jest odbiciem opinii, jakie k u r s u j ą po okolicy i mają charakter w y ł ą c z n i e stereotypu. Badania t r w a ł y t y d z i e ń , uzyskano 102 wywiady pochodzące z 20 wsi i miasteczek, przy c z y m w n i e k t ó r y c h ograniczono się do 2, 3 rozmów, jeśli b y ł a to osada niewielka lub taka, w pobliżu k t ó r e j istniał w i ę k s z y i dokładniej badany ośrodek, lub wresz­ cie, gdy z jakichś innych w z g l ę d ó w nie zachodziła potrzeba prowadzenia w i ę k s z e j ilości w y w i a d ó w . W trakcie badań w jednej z miejscowości, gdzie osiedleni są Cyganie, realizowano także część I - B kwestionariusza, uzupełniającą zasadniczy kwestionariusz (I-A). Część I - B u w z g l ę d n i a n a jest w m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie aktualnie m i e s z k a j ą Cyganie i istnieje konieczność p e ł n i e j s z e j orientacji, w jakim stopniu b e z p o ś r e d n i e s ą ­ siedztwo w p ł y w a na w i e d z ę o Cyganach i stosunek do nich. Także w trakcie tego w y j a z d u przeprowadzono kilka o g ó l n y c h l u ź n y c h r o z m ó w (bez kwestionariusza) z dwiema rodzinami — c y g a ń s k ą i m i e s z a n ą cyg a ń s k o - p o l s k ą — poprzedzających planowane dokładniejsze ich przeba­ danie. Wyniki prac w postaci zebranego m a t e r i a ł u — w y w i a d ó w i ob­ serwacji — p o z w o l i ł y s f o r m u ł o w a ć w s t ę p n e tezy określające problem dystansu etnicznego: Polacy — Cyganie. Dalszym efektem b y ł o wpro­ wadzenie korekt do (kwestionariusza i wypracowanie jego aktualnej w e r ­ sji (I-AB). Okres przed kolejnymi wyjazdami przeznaczony b y ł na w s t ę p ­ ne opracowanie m a t e r i a ł ó w oraz dopracowanie w e r s j i próbnej kwestio­ nariusza do b a d a ń w ś r ó d C y g a n ó w (cz. I I ) , przygotowanej uprzednio przeze mnie. Na podstawie zebranych dotychczas m a t e r i a ł ó w dokonany został w y b ó r miejsca do dalszych badań, k t ó r e s p e ł n i a ł o b y n a s t ę p u j ą c e warunki: 1) s t a n o w i ł o w a ż n y punkt w migracjach C y g a n ó w w latach przedwojennych i dawniej oraz po wojnie — dopóki w ę d r o w a l i ; 2) wie­ lokrotnie w r ó ż n y m czasie b y ł o miejscem d ł u ż s z e g o pobytu C y g a n ó w i czasowego osiedlania; 3) obecnie jest tam skupisko C y g a n ó w osiedlo­ nych samoistnie lub przez w ł a d z e p a ń s t w o w e , ale s t a n o w i ą c y c h nadal g r u p ę zwartą; 4) sposób życia z a m i e s z k u j ą c y c h tutaj C y g a n ó w i ich ukierunkowanie zawodowe powoduje, iż mimo osiedlenia kobiety i m ę ż ­ c z y ź n i p r o w a d z ą ruchliwe życie, o d w i e d z a j ą c w celach zarobkowych sąsiednie i dalej leżące wsie i miasteczka; 5) miejsce to jest na tyle w a ż n e w regionie, że odwiedza je często ludność z a m i e s z k u j ą c a w dalej p o ł o ż o n y c h osadach, a t y m samym daje szanse kontaktu lub c h o ć b y tylko obserwacji ludziom z m i e j s c o w o ś c i nie odwiedzanych przez C y g a ­ n ó w dawniej i obecnie. W y b ó r padł na m i e j s c o w o ś ć liczącą ok. 3 tys. m i e s z k a ń c ó w , a wraz z osiedlami satelitarnymi i p r z y s i ó ł k a m i ok. 5 tys. �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 21 M i e j s c o w o ś ć tę w dalszej części komunikatu b ę d ę określał jako M i a ­ steczko lub w skrócie M ; z wielu w z g l ę d ó w wydaje się w ł a ś c i w e n i e ujawnianie jej nazwy. Z racji formy tej wypowiedzi nie b ę d ę bliżej c h a r a k t e r y z o w a ł M ani m i e s z k a j ą c y c h tam C y g a n ó w , uczynione to zosta­ nie w momencie p e ł n i e j s z e j relacji z badań i o m ó w i e n i a w y n i k ó w prac. Żyjąca w M grupa C y g a n ó w liczy kilka rodzin, ale posiada dość roz­ b u d o w a n ą s i e ć k r e w n y c h w innych miastach Polski; część z tych k r e w ­ nych mieszka w pobliżu, w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h oddalonych od M o ok. 30 i 60 k m . Zawodowe ukierunkowanie C y g a n ó w z M — bielenie k o t ł ó w , handel k o ń m i , handel starociami, poszukiwanymi przez zbieraczy z wielkomiejskich o ś r o d k ó w , i wróżba — p o w o d o w a ł y częste kontakto­ wanie się z m i e s z k a ń c a m i M i okolicznych miejscowości. W marcu 1977 r. zrealizowany został kolejny w y j a z d grupy, tym r a ­ zem już do M . Pierwsze dni przeznaczono na badania w ś r ó d P o l a k ó w (kwestionariusz I - A B ) ; efektem b y ł o uzyskanie 120 w y w i a d ó w (ok. 100 z nich pochodzi z M , pozostałe z innych, n a ogół blisko l e ż ą c y c h m i e j ­ scowości, do k t ó r y c h z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w uzasadnione b y ł o w y s ł a n i e kogoś z grupy badaczy). Mieszkania C y g a n ó w znajdują się na pery­ feriach M; by u z y s k a ć w m i a r ę przekrojowy materiał i poznać stosunek do C y g a n ó w ludzi z r ó ż n y c h kategorii s p o ł e c z n y c h , M zostało podzielo­ ne na 3 strefy badawcze. I strefa o b e j m o w a ł a część M przylegającą do obozowiska c y g a ń s k i e g o (pas szerokości 1 do 1,5 km); m i e s z k a ń c y tej strefy z a j m u j ą s i ę u p r a w ą ziemi lub pracują w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o ­ w y c h (najczęściej jako pracownicy fizyczni), z a m i e s z k u j ą zazwyczaj osobne, parterowe domki z ogródkami, m a j ą c e czasami charakter w i e j ­ skich zagród. Strefa I I przebiegała przez rejony d o m ó w murowanych (typu b l o k ó w ) , s k l e p ó w (pas szerokości ok. 1 km); z a m i e s z k u j ą tutaj n a ogół robotnicy, nauczyciele, personel a d m i n i s t r a c y j n o - u r z ę d n i c z y M i a ­ steczka, sprzedawcy itp., t w o r z ą c y średnią p r e s t i ż o w ą kategorię miejsco­ wej społeczności. Strefa I I I o b e j m o w a ł a centrum M — rynek w r a z z ulicami p r z y l e g ł y m i ; tutaj grupują się na ogół u r z ę d y administracji miejscowej i w ł a d z politycznych, szpital, ośrodek zdrowia, spora c z ę ś ć s k l e p ó w , biblioteka, księgarnie, hotel, szkoła średnia i miejsca k u l t u religijnego, strefa szeroka jest na ok. 1 k m i oddalona od m i e s z k a ń C y g a n ó w o średnio 3 k m . M i e s z k a ń c y tej strefy ż y j ą po części w blo­ kach, a w w i ę k s z o ś c i w murowanych, p i ę t r o w y c h kamienicach p o c h o d z ą ­ cych p r z e w a ż n i e jeszcze sprzed wojny i raczej wygodnych. Zaliczyć ich m o ż n a do g ó r n e j kategorii miejscowej społeczności — s ą to pracownicy miejscowych w ł a d z , lekarze, miejscowa inteligencja r ó ż n y c h profesji — nauczyciele, artysta plastyk, a także r z e m i e ś l n i c y — w ł a ś c i c i e l e n i e k t ó ­ rych s k l e p ó w i w a r s z t a t ó w usytuowanych w rynku i okolicznych u l i ­ cach — szewcy, piekarze, w ł a ś c i c i e l e s k l e p ó w g a l a n t e r y j n o - p a m i ą t k a r skich. T y m s a m y m z r ó ż n i c o w a n i e społeczne nakłada s i ę w zasadzie n a u k ł a d przestrzenny (określony dla b a d a ń strefami I do I I I ) i jest jedno- �г 22 L E C H MHóz cześnie odbiciem m o ż l i w o ś c i uzyskania wiedzy o Cyganach opartej na do­ ś w i a d c z e n i u — n a j m n i e j s z e szanse mają m i e s z k a ń c y strefy I I I (centrum), n a j w i ę k s z e strefy I (peryferie). (Wprawdzie w ł a ś n i e w strefie I I I znajdują się w a ż n e i atrakcyjne punkty, lecz jest to jednocześnie miejsce w i ę k s z e j uwagi aparatu p o r z ą d k o w e g o , co w p ł y w a h a m u j ą c o na c i ą ż e n i e C y g a n ó w ku centrum.) Podział M na trzy strefy p o z w a l a ł na próbę odpowiedzi na w a ż n e pytania: czy stosunek do C y g a n ó w wynika z b e z p o ś r e d n i e g o d o ś ­ wiadczenia oraz czy jest on modyfikowany w zależności od sytuacji, statusu społecznego, wiedzy itd. K i l k a w y w i a d ó w przeprowadzono także w wiosce sąsiadującej przez las z Cyganami — osiedle c y g a ń s k i e , jak w s p o m n i a ł e m , l e ż y na peryferiach M , dalej rozciąga się około kilometro­ w y pas lasu i za nim pola znajdującej się opodal wioski. W y d a w a ł o się uzasadnione zorientowanie się, czy stosunek m i e s z k a ń c ó w tej wsi do nie­ daleko od nich ż y j ą c y c h C y g a n ó w różni s i ę w jakiś sposób od s ą d ó w m i e s z k a ń c ó w innych wiosek lub M. Po przeprowadzeniu w y w i a d ó w z lud­ nością n i e c y g a ń s k ą M (w zasadzie byli to sami Polacy, chociaż w M za­ mieszkuje także pewien — niewielki — procent osób i d e n t y f i k u j ą c y c h się z białoruską grupą narodowościową) jeden dzień przeznaczono na badania w szkole, do której chodzą dzieci c y g a ń s k i e — jest ona usy­ tuowana na granicy strefy I i I I . Przeprowadzono tam kilkadziesiąt roz­ m ó w w e d ł u g przygotowanego specjalnego zestawu p y t a ń ; rozmawiano z dziećmi c y g a ń s k i m i , a także z dziećmi polskimi — w k a ż d e j klasie, gdzie" b y ł o dziecko c y g a ń s k i e , prowadzono rozmowy z dziesięciorgiem dzieci polskich. Ponadto o d b y ł y się rozmowy w e d ł u g podobnego zesta­ wu p y t a ń z wychowawczyniami klas, do k t ó r y c h u c z ę s z c z a ł y dzieci cy­ gańskie, i nauczycielem języka polskiego. N i e z a l e ż n i e , w klasach V I i V I I I — gdzie nie b y ł o dzieci c y g a ń s k i c h (najstarsze z nich chodziło do klasy V ) — zrealizowane zostały wypracowania pisemne. W czasie, gdy w i ę k s z o ś ć grupy badaczy pracowała w szkole, kilka osób udało s i ę na luźne, w s t ę p n e rozmowy do c y g a ń s k i e g o osiedla. Miało to na celu unik­ nięcie sytuacji, w której rodzice d o w i a d u j ą się o zainteresowaniach ba­ daczy od dzieci, b y ć m o ż e w zniekształconej formie. W trakcie r o z m ó w z dziećmi i nauczycielami starano się s t w o r z y ć s y t u a c j ę u n i e m o ż l i w i a ­ jącą uzgadnianie opinii i przekazywanie informacji o treści r o z m ó w tym, z k t ó r y m i jeszcze nie rozmawiano. N a s t ę p n e g o dnia cała grupa od rana prowadziła rozmowy w e d ł u g kwestionariusza I I w obozowisku c y g a ń ­ skim. P o n i e w a ż kwestionariusz ten zawiera wiele p y t a ń , na jakie — jak m o ż n a się b y ł o s p o d z i e w a ć — nie uzyska się od razu odpowiedzi, jako że d o t y c z y ł y spraw n i e c h ę t n i e ujawnianych przed nie-Cyganami, podzie­ lono go na trzy z e s p o ł y p y t a ń różniących się stopniem drażliwości i in­ tymności. W trakcie wyjazdu realizowano tylko pytania z zespołu pierw­ szego (1-60) części I I kwestionariusza, m a j ą c e dość o b o j ę t n e zabarwienie. Pozostałe, bardziej intymne, realizowano programowo dopiero podczas �¡ BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 23 f. i L F [ [ ~ I ; : I I późniejszego wyjazdu, z tym, ż e o d p o w i e d ź n a n i e k t ó r e pytania poza 60 uzyskiwano także już w trakcie tego wyjazdu, ale w l u ź n y c h rozmowach. Cyganie rozlokowani zostali w p o s z c z e g ó l n y c h pomieszczeniach, na z e w n ą t r z m i e s z k a ń i w lesie opodal obozowiska, by zapobiec uzgadnianiu wypowiedzi i w y e l i m i n o w a ć w z a j e m n ą kontrolę badanych. Uzyskano w ten sposób 19 w y w i a d ó w . Kolejne dwa dni przeznaczone b y ł y n a naw i ą z a n i e b l i ż s z y c h k o n t a k t ó w z grupą c y g a ń s k ą — w której planowano dalsze prace — dla zatarcia wrażenia, jakie m o g ł o się w y t w o r z y ć w z w i ą zku z badaniami z dnia poprzedniego, oraz uzyskanie dalszych informacji. W ciągu tych dni pracowano bez kwestionariusza (badający nauczyli się go n a p a m i ę ć ) i nie notując. Dlatego do obozowiska udawano się w r ó ż n y m czasie, kilkuosobowymi grupami, a po powrocie spisywano uzyskane informacje i obserwacje — t y m samym zmniejszona została m o ż l i w o ś ć z a f a ł s z o w a n i a treści wypowiedzi. W m i e s i ą c później (w kwietniu) zrealizowano n a s t ę p n y wyjazd ba­ dawczy. Praca o d b y w a ł a się w e d ł u g kwestionariusza I - A B oraz zmody­ fikowanego po poprzednim w y j e ź d z i e i nadal jeszcze dopracowywane­ go kwestionariusza I I . Część grupy n a c a ł y okres b a d a ń została skiero­ wana do prac w obozowisku c y g a ń s k i m w M , część zaś pracowała w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie zamieszkiwali k r e w n i m i e s z k a ń c ó w cy­ gańskiego obozowiska w M . Miejscowości te to: miasteczko podobnej w i e l k o ś c i co M — mieszka tam nieliczna grupa C y g a n ó w (dalej określał je b ę d ę symbolem M A ) i duża w i e ś , gdzie ż y j e kilka rodzin c y g a ń s k i c h (dalej MB). Badacze p r a c u j ą c y w M Á i M B rozpoczęli tak jak i w M od r o z m ó w z Polakami w e d ł u g kwestionariusza I - A B , przeprowadzając jednak znacznie mniej w y w i a d ó w n i ż w M — potrzebny b y ł bowiem tylko m a t e r i a ł w e r y f i k u j ą c y , a nie podstawowy (bazowy). N a s t ę p n i e — mając u ł a t w i o n y kontakt dzięki Cyganom z M — przeprowadzili roz­ mowy w e d ł u g kwestionariusza I I (pyt. 1-60). Uzyskano w ten sposób 24 w y w i a d y część I - A B i 12 część I I oraz kilka różnych, l u ź n y c h infor­ macji i obserwacji z M A i M B . W maju 1977 r. 3-osobowy zespół z grupy badaczy w y j e c h a ł na dalszą pracę, tym razem uczestnictwo w ż y c i u C y g a n ó w b y ł o j u ż p e ł n i e j s z e — badacze mieszkali z nimi, jedli, przeby­ w a j ą c przez c a ł y czas w obozowisku w M. Mieli t y m samym m o ż l i w o ś ć dokonania dalszych obserwacji i r o z m ó w . Aktualnie całość m a t e r i a ł ó w jest opracowywana dla ustalenia dalszego toku badań. W nowym roku akademickim (1977/78) badania zostaną p o d j ę t e z ukierunkowaniem na k o n t y n u a c j ę r o z m ó w w y ł ą c z n i e z Cyganami — w e d ł u g kwestionariusza I I — w M , M A i M B . Ponadto najprawdopodobniej wybrany zostanie jeszcze jeden punkt badawczy — miasto leżące na pograniczu Podlasia i sąsiedniego regionu, zamieszkiwane przez dość liczną (kilkudziesięcio­ o s o b o w ą ) zbiorowość C y g a n ó w z innej niż badana w M , M A i M B grupy rodowo-plemiennej. Planowane jest p o w t ó r z e n i e c a ł e g o cyklu prac prze- " �г I 24 i ! I prowadzonych w M w trakcie wyjazdu marcowego. Uzyskany zostanie — mam nadzieję — materiał p o z w a l a j ą c y rozszerzyć zakres wnioskowania i u c h w y c i ć pewne p r a w i d ł o w o ś c i w stosunkach m i ę d z y e t n i c z n y c h . Na przełomie czerwca i lipca 1977 o d b y ł s i ę kolejny obóz s t u d e n t ó w etnografii — М О Е 77. Kilkuosobowa grupa prowadziła badania ( u z u p e ł ­ niające p e n e t r a c j ę М О Е 76) w e d ł u g kwestionariusza I - A w 15 miejsco­ wościach, u z y s k u j ą c 45 w y w i a d ó w . T y m samym w trakcie całości do­ tychczasowych b a d a ń prowadzone b y ł y prace w 62 wsiach i miastecz­ kach; uzyskano 423 wywiady w e d ł u g kwestionariusza I - A lub I - A B , 31 w y w i a d ó w w e d ł u g kwestionariusza I I , kilkanaście obserwacji (ze s k u ­ pisk cygańskich) i w y w i a d ó w o g ó l n y c h (np. prowadzonych w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h zatrudniających w r ó ż n y m okresie C y g a n ó w z M) oraz ok. 100 w y w i a d ó w — r o z m ó w i w y p r a c o w a ń — ze s z k o ł y w M . Do tego I .! ! L E C H MROZ komunikatu d o ł ą c z o n y jest jedynie kwestionariusz I - A B ; kwestionariusz I I oraz zestaw p y t a ń do r o z m ó w z dziećmi m o g ą jeszcze u l e g a ć znacz­ niejszym nawet zmianom i dlatego i c h publikowanie wydaje s i ę przed­ wczesne. N a l e ż y jeszcze dodać w y j a ś n i e n i a do kwestionariusza. Kwestionariusz do b a d a ń dystansu etnicznego składa s i ę z d w ó c h części: I - A B s ł u ż y do badań w ś r ó d P o l a k ó w , część I I do badań w ś r ó d C y g a n ó w . W e d ł u g części I - A prowadzone s ą badania w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h a k t u ­ alnie nie mieszkają Cyganie. Jeżeli w miejscu b a d a ń jest osiedle c y g a ń ­ skie lub mieszka c h o ć b y kilka rodzin, w ó w c z a s kwestionariusz I - B s ł u ż y do u z u p e ł n i e n i a danych z I - A . Z dotychczasowych w y w i a d ó w mniej w i ę c e j p o ł o w ę przeprowadzono w e d ł u g I - A i p o ł o w ę w e d ł u g I - A B . P o ­ n i e w a ż temat m o ż e s p o w o d o w a ć pewne zahamowania r o z m ó w c ó w , posta­ nowiono, ż e badania prowadzone będą anonimowo — notowana jest j e ­ dynie p ł e ć i wiek informatora oraz m i e j s c o w o ś ć i w o j e w ó d z t w o , bez bliższego adresu. Sądzę, ż e jest bardziej etyczne zachowanie anonimo­ w o ś c i informatora — nawet j u ż przy zbieraniu m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza ż e wypowiedzi mają wielokroć prywatny charakter, a często u j a w n i a j ą dość intymne szczegóły. Podobnie p o s t ę p u j e się w trakcie b a d a ń prowadzo­ nych w ś r ó d C y g a n ó w , przy czym j e d y n ą d o d a t k o w ą informacją noto­ w a n ą jest p r z y n a l e ż n o ś ć rodowa r o z m ó w c y , m o ż e s i ę bowiem z czasem okazać, ż e stosunek do n i e - C y g a n ó w (w t y m przypadku P o l a k ó w ) z a l e ż y od przynależności rodowo-plemiennej. B a d a j ą c y mają zresztą jeszcze jeden cel na uwadze — próbę uchwycenia s t o s u n k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ nymi grupami C y g a n ó w , a do tego informacja m ó w i ą c a o przynależności jest konieczna. Kwestionariusz I - A dzieli się w e w n ę t r z n i e na kilka z e s p o ł ó w zagadnieniowych. Pytania 1-14 dotyczą bezpośrednio informatora; wydaje s i ę , że zawarte w nichinformacji mogą czego p y t,dane a ń zresztą (14-64) dotychczasowe dotyczy m am t eireićoa ł znaczenie ykontaktach nie p o t wdla i e rzdopinii zCyganami i ł y . Noa sCyganach t ę pw n y n izespół k a j— ą- �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 25 cych z ich b y t n o ś c i lub p r z e j a z d ó w przez m i e j s c o w o ś ć , rodzajów tych k o n t a k t ó w i obserwacji na temat przejeżdżających grup cygańskich; ten zespół odpowiedzi m o ż e w y j a ś n i ć po części stosunek r o z m ó w c y do C y ­ g a n ó w . Kolejne pytania (65-74) dotyczą wiedzy bliższej o Cyganach. Odpowiedzi na nie są najczęściej negatywne, badani — nawet jeśli wcho­ dzili w bezpośrednie i dłuższe kontakty z Cyganami — rzadko coś wie­ dzą na temat c y g a ń s k i c h z w y c z a j ó w i zasad, jakimi się kieruje ta grupa etniczna. Pytania te są uzasadnione — moim zdaniem — g d y ż bliższa wiedza n a temat C y g a n ó w m o ż e m i e ć w p ł y w na ich obraz i s t n i e j ą c y w ś w i a d o m o ś c i informatora, a tym samym i n a jego stosunek do C y ­ g a n ó w . Pytanie 75-83 dotyczą obecności i funkcjonowania C y g a n ó w w miejscowej kulturze i ustalenia kontekstu, w j a k i m w y s t ę p u j ą — to także ś w i a d c z y o jakości dystansu etnicznego i stosunku do C y g a n ó w sankcjonowanego i uzasadnionego w pewnym sensie historycznie (po­ przez zarejestrowanie w tradycji kulturalnej danego regionu). Kolejne pytania (84-124) s t a n o w i ą w zasadzie najistotniejszą część kwestionariu­ sza, choć rzecz jasna m o g ą m i e ć znaczenie tylko łącznie z poprzednimi s t a n o w i ą c y m i i c h p o d s t a w ę . T a część dotyczy b e z p o ś r e d n i o stosunku badanego do C y g a n ó w , w y r a ż a j ą c e g o się w ocenie, sądach na temat m o ż l i w o ś c i rozwiązania tzw. problemu c y g a ń s k i e g o i przyszłości C y g a ­ n ó w . P o n i e w a ż niejednokrotnie w przeszłości — zwłaszcza w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , k t ó r y dobrze p a m i ę t a spora część i n f o r m a t o r ó w — do­ chodziło do widocznego u z e w n ę t r z n i a n i a postaw n i e c h ę c i także w od­ niesieniu do innych grup etnicznych, np. Ż y d ó w , w ł ą c z o n e z o s t a ł y do kwestionariusza pytania m a j ą c e w y j a ś n i ć stosunek do C y g a n ó w na tle innej, niekiedy nieakceptowanej, a różniącej się zasadniczo grupy (py­ tania 125-126). T e m u celowi także s ł u ż y ł o dość prowokacyjne pytanie 127 m a j ą c e u w i d o c z n i ć , jak silna jest n i e c h ę ć do C y g a n ó w . Jest jeszcze jedno zagadnienie, k t ó r e b y ć m o ż e uda się w y j a ś n i ć p r z y pomocy p y t a ń 128-129. Tutaj n a l e ż y p r z y t o c z y ć jedną z tez badań. Przypuszczam, że wiele kultur i społeczności — a b y ć m o ż e każda — odczuwa potrzebę posiadania w pobliżu siebie k o g o ś gorszego, kto n a d a w a ł b y się na w z ó r negatywny i kogo m o ż n a b y ł o b y obarczyć niekorzystnymi cechami. T a k i zespół ludzi czy grupa poprzez negatywne cechy staje się często w a ż n y m czynnikiem lepszego samopoczucia i integracji tych, k t ó r z y — w swoim mniemaniu — owych cech nie posiadają. Cyganie — jak wskazuje w s t ę p ­ na ocena zebranych m a t e r i a ł ó w — nadawali s i ę do roli gorszego. Od pewnego jednak czasu, d o k ł a d n i e j od początku lat 60-tych, coraz rzadziej m o g ą w tej roli w y s t ę p o w a ć z racji osiedlenia. W w y n i k u tego wiele grup lokalnych — np. społeczności wioskowych — zostało pozbawionych m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w z Cyganami, a zatem i m o ż l i w o ś c i upewniania się w swoim punkcie widzenia. Zachodzi zatem pytanie, czy sam stereotyp wystarczy, by nadal mogli oni pełnić s w ą w a ż n ą f u n k c j ę k u l t u r o w ą (in­ tegrującą). Pewne dane — jeszcze nie w y s t a r c z a j ą c e do stwierdzenia — �26 LECH MROi zdają się jednak w s k a z y w a ć , że wprawdzie stereotyp trwa i stosunek do C y g a n ó w zmienia się niewiele, ale w braku m o ż l i w o ś c i obserwacji i kon­ taktu b e z p o ś r e d n i e g o nie m o ż e on pełnić takiej jak dawniej roli w k u l ­ turze. M o ż e to także zdarzać się wtedy, gdy pozycja i sytuacja ekono­ miczna C y g a n ó w jest w y r a ź n i e lepsza od ludności miejscowej, a zatem zachodzi zasadnicza rozbieżność lub nawet sprzeczność m i ę d z y stereoty­ powym s ą d e m a tym, jaki wynika z obserwacji. T y m samym tworzy s i ę pewnego rodzaju luka w kulturze, dysonans, k t ó r y wymaga rozwiązania. Można przypuszczać, że dochodzi wtedy do — nawet nie u ś w i a d a m i a n e g o sobie — poszukiwania kogoś (jakiejś społeczności), kto n a d a w a ł b y się na w y p e ł n i e n i e luki, kogo można b y ł o b y obarczyć cechami negatywnymi i kto z a s t ą p i ł b y C y g a n ó w w funkcji czynnika i n t e g r u j ą c e g o . Zarejestro­ wane przez badaczy w kilku przypadkach sytuacje zdają się potwierdzać tezę — jednakże dodać trzeba, że ilość odpowiedzi pozytywnych jest na razie niezbyt duża i b y ć m o ż e trzeba b ę d z i e tę t e z ę odrzucić. Na razie jednak n a l e ż y w z i ą ć pod u w a g ę m o ż l i w o ś c i takiej podmiany w roli „złego" i p r ó b o w a ć ustalić, kto i kiedy oraz w w y n i k u jakich sytuacji czy c z y n n i k ó w w s z e d ł na miejsce C y g a n ó w . Nie jest m o ż l i w e przedstawienie tutaj p e ł n i e j s z e g o o m ó w i e n i a mate­ riałów i w y n i k ó w badań. Wymaga to z a r ó w n o znacznie w i ę c e j miejsca, jak — przede wszystkim — w y j a ś n i e n i a i s t n i e j ą c y c h w ą t p l i w o ś c i drogą dalszych b a d a ń i skrupulatnego przeanalizowania tego, co już zostało ze­ brane. B y zrozumieć mechanizm funkcjonowania dystansu etnicznego, konieczne jest także pełniejsze wprowadzenie historyczno-etnograficzne do tematu, co r ó w n i e ż odłożyć n a l e ż y do czasu bardziej s z c z e g ó ł o w e j prezentacji w y n i k ó w badań. Niemniej sądzę, ż e warto — c h o ć b y w bar­ dzo s k r ó t o w e j formie — p r z e d s t a w i ć n i e k t ó r e w s t ę p n e uwagi. 1. Cyganie w ę d r o w a l i po Podlasiu do czasu przeprowadzenia akcji o s i e d l e ń c z e j , w c h o d z ą c z ludnością m i e j s c o w ą w różnorodne kontakty — handlowe (mężczyźni wykonywali prace kowalskie, handlowali k o ń m i itd., kobiety w r ó ż y ł y ) i stosunkowo rzadko towarzyskie (głównie zimą, w okresie czasowego zawieszania w ę d r ó w e k ) . N a j c z ę s t s z y m miejscem kontaktowania się b y ł y targi. Nie wszystkie m i e j s c o w o ś c i jednako często b y ł y odwiedzane przez C y g a n ó w ; w trakcie b a d a ń udało s i ę ustalić szlaki p r z e m i e s z c z e ń C y g a n ó w na ś r o d k o w y m Podlasiu. Okolice n a j c z ę ­ ściej odwiedzane przez nich w trakcie w ę d r o w a n i a i te, gdzie zimowali, s t a ł y s i ę miejscami t r w a ł e g o osiedlania (nawet jeśli nadal co pewien czas — 2, 3 lata — zmieniali miejsce zamieszkania). T y m samym w m i e j s c o w o ś c i a c h tych zmieniła się jakość k o n t a k t ó w z stosunkowo l u ź n y c h na bezpośrednie sąsiedztwo. 2. N i e z a l e ż n i e od tego nie z a u w a ż a się w y r a ź n i e j s z e j zmiany w fak­ tycznej wiedzy na temat C y g a n ó w , ich życia i o b y c z a j ó w . Informacje uzyskiwane od badanych są powielanymi sądami, ale najczęściej wiedza na ten temat jest znikoma. Rejestrowane jest to także w ó w c z a s , gdy �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 27 Polacy mieli m o ż l i w o ś ć dokonania obserwacji na p r z y k ł a d podczas z i ­ mowisk C y g a n ó w lub b e z p o ś r e d n i e g o sąsiedztwa. Ś w i a d c z y to, że obie grupy _ Cyganie i Polacy — s t a n o w i ą z a m k n i ę t e hermetyczne s p o ł e ­ czności, nie i n t e r e s u j ą c e się s w o j ą kulturą, a ich opinia o drugiej grupie oparta jest n a stereotypowych stwierdzeniach. 3. Cyganie w y r ó ż n i a n i s ą w oparciu o sposób życia i cechy antropolo­ giczne, a w mniejszym stopniu ubiór. Na podstawie tej identyfikacji przypisywany jest zespół cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h ich bliżej. Cyganie u w a ż a n i s ą za złodziei, próżniaków, Żyjących z niezbyt o k r e ś l o n y c h i uczciwych profesji, brudasów, choć podkreślane są także cechy pozy­ tywne, jak w i ę ź społeczna, odwaga itp. Informatorzy — nawet jeśli ich d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z Cyganami s ą pozytywne — stereotyp ten ' p o w i e l a j ą , choć zaznaczają, że ci, którzy na przykład zimowali u nich, byli z u p e ł n i e inni. Ten ambiwalentny stosunek jest dość powszechny, przy czym zdecydowana w i ę k s z o ś ć informatorów generalizuje p o d k r e ś l a ­ jąc przede wszystkim stereotyp negatywny. 4. Czynniki takie jak płeć, w y k s z t a ł c e n i e , p r z y n a l e ż n o ś ć wyznanio­ wa, miejsce zamieszkania (wieś lub miasto), status społeczny, uczest­ nictwo w konsumpcji informacji kolportowanych przez masowe środki przekazu nie w p ł y w a j ą w j a k i m ś znaczniejszym stopniu na stosunek do C y g n ó w i z m i a n ę stereotypu, co świadczy, że k s z t a ł t u j e się on na p ł a s z ­ c z y ź n i e rodziny i p r z e p ł y w u informacji — u t r z y m u j ą c e j stereotyp — m i ę d z y pokoleniami. Potwierdzeniem jest powszechna n i e c h ę ć do wcho­ dzenia w bliższe stosunki z Cyganami i do z w i ą z k ó w rodzinnych, nawet jeśli informatorzy dostrzegają pewne pozytywne pechy u C y g a n ó w i w i ­ dzą zmiany, jakie d o k o n a ł y s i ę w tej społeczności w w y n i k u osiedlenia, chodzenia m ł o d z i e ż y do szkół, zdobywania w y k s z t a ł c e n i a , zawodu i po­ dejmowania stałej pracy. 5. Z a podstawowy czynnik zmiany stosunku do C y g a n ó w u w a ż a n e jest zasymilowanie się ich, podjęcie stałej pracy podobnego charakteru co miejscowi, podobnego stylu życia, n i e w y r ó ż n i a n i e s i ę ubiorem ani innymi cechami. T a k w i ę c sposób życia, podstawy ekonomiczne, stosunek do pracy i osiadłość są czynnikami podstawowymi w w y r ó ż n i a n i u C y g a ­ n ó w , k s z t a ł t o w a n i u stereotypu — co z drugiej strony ś w i a d c z y o m a ł e j tolerancji — z a ś w y r ó ż n i k i antropologiczne schodzą de facto na plan dalszy. J e ś l i b y w i ę c doszło do zniwelowania tych różnic drogą przejęcia przez C y g a n ó w k u l t u r y prezentowanej przez społeczność n i e c y g a ń s k ą , b y ć m o ż e dystans do nich z o s t a ł b y zniwelowany, n a b r a ł b y innego cha­ rakteru lub przestał istnieć. Przedstawione tutaj wnioski są o c z y w i ś c i e tylko najbardziej ogólne, dopiero p e ł n e opracowanie materiału po zakończeniu badań pozwoli w m i a r ę dokładnie p r z e d s t a w i ć dystans etniczny Cyganie — Polacy. �28 L E C H MROZ K W E S T I O N A R I U S Z DO B A D A Ń D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O C z ę ś ć I-A Miejscowość, w o j e w ó d z t w o pleć i wiek informatora. (ew. gmina), 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. Jak długo mieszka pan(i) w tej miejscowości? Czy jest pan(i) tutaj urodzony? Jeżeli przybył pan(i) z innej miejscowości, to kiedy i skąd? Czy w y c h o w y w a ł się pan(i) we wsi, miasteczku czy może mieście? Ile lat chodził pan(i) do szkoły — ilość klas i rodzaj szkoły? Czy jest pan(i) żonaty (zamężna)? Czy ma pan(i) dzieci, ile i w jakim wieku? Jaki zawód pan(i) wykonuje, gdzie pracuje? Jaki zawód wykonuje współmałżonek? Jaka jest pana(i) przynależność wyznaniowa, do jakiego kościoła pan(i) chodzi? Czy należy pan(i) do jakiegoś stowarzyszenia społecznego czy politycznego (partii)? 11. Czy posiada pan(i) odbiornik telewizyjny bądź radiowy? 12. Czy czyta pan(i) gazety — jakie, jak często? 13. Czy chodzi pan(i) do kina (teatru) — jak często? 14. Czy należy pan(i) do biblioteki, czy czyta pan(i) książki — jak często? Jeżeli w danej miejscowości znajduje się osiedle cygańskie, to w tym miejscu należy przeprowadzić rozmowę według kwestionariusza część I-B, a dopiero potem kontynuować część I-A. 15. Czy przejeżdżają przez wieś Cyganie, kiedy byli ostatni raz — rok lub jakieś inne ważne wydarzenie? 16. Czy dawniej często przejeżdżali — jak często w roku? 17. Jak wędrowali, czy przejeżdżali przez w i e ś wozami? (A może nadal zdarza się, że przejeżdżają przez wieś lub w pobliżu?). 18. Ile w o z ó w i ile osób przejeżdżało? (Podać jakiej wielkości tabory były w i ­ dywane). 19. Jak wyglądały wozy, którymi Cyganie wędrowali — czy mógłby je pan(i) opisać? 20. Skąd Cyganie mieli te wozy — kupowali gdzieś (gdzie czy może w y k o n y w a ł je ktoś na zamówienie Cyganów; może inf. zna nazwisko w y t w ó r c y i miejsce jego zamieszkania? 21. Czy wozy poszczególnych grup Cyganów różniły się między sobą — czym? 22. Czy nie próbowali osiedlić się we wsi na dłużej — kiedy, w jakim czasie i przez jaki okres mieszkali? 23. Skąd przyjeżdżali,' z jakiego kierunku czy miejscowości, i dokąd potem odjeżdżali(ją)? 24. Czy są jakieś miejscowości w okolicy, gdzie szczególnie chętnie przyjeżdżali Cyganie — gdzie i w jakim celu? 25. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakieś miejsce, gdzie odbywały się zjazdy czy spotkania cygańskie; w jakim celu Cyganie tam się zbierali, gdzie to było, co robili w tym czasie? Kiedy ostatnio odbył się taki zjazd, ilu Cyganów uczestniczyło? 26. Jeżeli przejeżdżali przez wieś Cyganie to na jak długo zatrzymywali się?. 27. Gdzie zwykle zatrzymują się w okolicy latem — podać n a z w ę terenową i usytuowanie? 28. Czy przyjeżdżali również na zimowiska, gdzie wtedy mieszkali — czy wynajmowali izby od miejscowych gospodarzy (lub jakieś inne pomieszczenia)? Podać n a z w ę miejsca, gdzie mieszkali i nazwisko gospodarza. .1 : i j i f \ : > > ¿ i I 1 �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 29 29. Czy stale zamieszkiwali zimą tych samych gospodarzy czy różnych (dlaczego)? 30. Czy do wsi/miasteczka przyjeżdżała stale ta sama grupa Cyganów czy różne? 31. Jak długo trwał pobyt zimowy — kiedy przyjeżdżali, kiedy odjeżdżali? 32. Jeżeli zjawili się w okresie zimy, to czym wtedy zajmowali się, co robią? 33. Jak wyglądał rozkład dnia rodziny cygańskiej zimą? 34. Jeżeli byli zimą, czy posyłali dzieci do szkoły? 35. J a k pan(i) sądzi, jeżeli Cyganie nie przyjeżdżali zimą, co się wtedy z nimi dzieje — wędrują czy gdzieś wyjeżdżają i gdzie spędzają zimy? 36. Czy pan(i) pamięta, żeby kiedyś zimowali Cyganie w namiotach lub ziemian­ kach — kiedy, gdzie? 37. Jak mieszkali Cyganie zatrzymujący się latem na postojach — w wozach czy rozbijali namioty, jak namiot wyglądał (proszę opisać)? A może jeszcze ina­ czej — jak? 38. Czym trudnią się po przyjeździe do wsi latem — handlują (czym) czy wyko­ nują jakieś prace — jakie, dla kogo? 39. Czy pan(i) korzystał z ich usług? Czy ich działalność była użyteczna dla wsi/miasteczka? 40. Z czego w ogóle Cyganie żyją, skąd mają pieniądze czy środki na utrzymanie? 41. Czy w czasie pobytu we wsi/miesteczku najmowali się Cyganie do jakiejś pracy (u gospodarzy, w spółdzielniach czy zakładach państwowych) — jakiej? Czy może jest w okolicy jakiś zakład zatrudniający Cyganów — gdzie, w j a ­ kim charakterze? 42. Czy dobrzy byli z nich pracownicy, czy potrafili lepiej pracować niż m é ­ l g a m e (Polacy); 43. Czy po przybyciu do wsi Cyganki zajmowały się wróżeniem, w jaki sposób wróżyły? 44. Czy ich wróżby spełniają się i czy ludzie chętnie dają sobie wróżyć? 45. Czy pan(i) dawał(a) sobie wróżyć? 46. Czy pan (i) wierzy w cygańskie wróżby i co o nich sądzi? 47. Czy Cyganie leczyli ludzi, kiedy byli we wsi — z jakimi dolegliwościami (chorobami) przychodzili ludzie do Cyganów, jak wyglądało leczenie i jakie dawało rezultaty? Czy pan(i) zna osobiście taki przypadek leczenia przez C y g a n ó w — może miał miejsce w rodzinie, kiedy? 48. Czy może jeszcze teraz ludzie chodzą do Cyganów leczyć się (gdzie)? 49. Jaki jest stosunek Cyganów do mieszkańców wsi? (gdy przyjadą)? 50. Jaki jest stosunek C y g a n ó w do właściciela gruntu, na którym rozbijają obóz lub do właściciela mieszkania, u którego mieszkali zimą? 51. J a k przyjmowani byli Cyganie po przybyciu do wsi — jak odnosili się do nich mieszkańcy wsi/miasteczka? 52. Czy w czasie postojów letnich Cyganów utrzymywano z nimi jakieś kon­ takty towarzyskie — jakiego rodzaju? 53. Czy w czasie zimowania Cyganów we wsi/miasteczku utrzymywano z nimi jakieś kontakty towarzyskie — jakiego rodzaju? 54. Czy w czasie postojów letnich lub zimowania Cyganów dzieci ze wsi/mia­ steczka, bawiły się z dziećmi cygańskimi — jeżeli nie, dlaczego? 55. Jeżeli we wsi/miasteczku była zabawa lub wesele, czy zapraszano na nie Cyganów i czy Cyganie przychodzili? W jakim charakterze ich zapraszano — jako m u z y k a n t ó w czy po prostu uczestników zabawy? 56. Czy takie spotkania (zabawy, wesela) przebiegały zgodnie czy nie zawsze i z czyjej winy? 57. Jeżeli Cyganie zjawili się nie proszeni, jak wtedy postępowano? �30 L E C H MROZ 58. Czy podoba się panu (i) muzyka cygańska i ich taniec? 59. Czy Cyganie ładnie się ubierają, czy podoba się panu(i) ich sposób ubierania się czy nie? Jak ubierali się dawniej, jak teraz? 60. Czy sposób życia, jaki prowadzą Cyganie, podoba się panu (i) — dlaczego? Jeżeli nie — również dlaczego? 61. Co pan(i) wie na temat przestępczości Cyganów, o jakich słyszał(a) pan(i) przypadkach, żeby Cyganie dokonali jakiegoś wykroczenia — kiedy i gdzie? Czy miał miejsce taki przypadek gdzieś tutaj w okolicy lub może w samej wsi/miasteczku — kiedy, jaki? 62. Czy może sam(a) pan(i) padł(a) ofiarą Cyganów — kiedy i co zrobili? 63. Czy pan(i) pamięta albo słyszał(a) o wypadkach jakichś zbiorowych akcji ludzi ze wsi/miasteczka przeciwko Cyganom — np. napad na obóz cygański? Kiedy to było, jaka była przyczyna konfliktu? 64. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakaś miejscowość — wioska/miasto — gdzie osiedlili się Cyganie — gdzie, od kiedy tam są, ilu ich jest? 65. Czy pan(i) wie skąd pochodzą Cyganie — z jakiego kraju czy narodu? 66. Od czego pochodzi ich nazwa „Cygan" — co oznacza to słowo? (Czy zna pan (i) słowo „Rom" — co ono znaczy?). 67. Jak pan(i) sądzi, czy Cyganie różnią się między sobą, czy stanowią jeden naród? 68. Co pan(i) wie na temat religijności Cyganów — w co wierzą? 69. Co pan(i) wie na temat cygańskich zwyczajów — jak wyglądają cygańskie chrzciny i zwyczaje związane z narodzinami? Jak wygląda u Cyganów za­ wieranie m a ł ż e ń s t w i wesele — kto udziela im ślubu? 70. W jakim wieku zakładają Cyganie rodziny, jaka jest przyczyna, że właśnie w tym wieku? (Jeżeli wie, że młodo się żenią, to: czym można w y t ł u m a c z y ć sobie ten fakt i jak inf. ocenia ten cygański zwyczaj?). 71. Czy cygańskie rodziny są trwałe — co pan(i) sądzi na temat wierności m a ł ­ żeńskiej w cygańskich rodzinach? Czy Cyganie kochają swoje dzieci i czy ' ich dzieci mają lepiej niż dzieci w rodzinach polskich? 72. Co pan(i) sądzi o moralności (obyczajności) cygańskiej? (Może inf. zna jakieś przykłady odmienności). 73. Jak wyglądają u Cyganów zwyczaje związane ze śmiercią kogoś bliskiego i pogrzeb oraz żałoba? Gdzie Cyganie chowają swoich zmarłych? Czy może na którymś z okolicznych cmentarzy chowali zmarłych — gdzie, kiedy? Czy teraz też tam chowają? 74. Jeżeli inf. wie coś na temat cygańskich zwyczajów: skąd pan(i) zna cygańskie zwyczaje/obyczaje? 75. Czy sądzi pan(i), że Cyganie potrafią czarować lub czynić ludziom źle, przy pomocy czarów? Czy może pan(i) podać jakiś przykład lub przypadek — gdzie i kiedy miał on miejsce, co to było? 76. Czy słyszał(a) pan(i) o wypadkach stosowania przez Cyganów czarów by po­ móc ludziom — czy może pan(i) podać taki przypadek? Gdzie i kiedy miał miejsce? 77. Czy Cyganie jedzą (jedli) padłe zwierzęta — czy słyszał(a) pan(i) coś na ten temat? 78. Czy słyszał(a) pan(i) o porywaniu dzieci przez C y g a n ó w — gdzie i kiedy taki wypadek miał miejsce? Co potem Cyganie robią z tymi dziećmi? 79. Czy zna pan(i) jakieś słowa lub zwroty (zdania) po cygańsku — jak brzmią (proszę powiedzieć), co znaczą, w jakich sytuacjach są używane? Gdzie, kiedy i od kogo nauczył(a) się ich pan(i)? 80. Czy może zna pan(i) jakąś piosenkę o Cyganach, jaką — czy może pan(i) po- �31 BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 81: 82. 83. 84. 85. 86. 87. 88. 89. 90. 91. 92. 93. dać słowa lub treść tej/tych piosenki(ek)? Czy pan(i) zna jakieś opowiadania, zagadki, bajki czy przysłowia o Cyganach i o ich życiu — czy może pan(i) je podać? Czy pan(i) się zgadza z tymi piosenkami i opowiadaniami, czy uważa pan(i), że one m ó w i ą p r a w d ę o Cyganach? Czy jeżeli dzieci są niegrzeczne straszy się je mówiąc, że je Cygan zabierze lub porwie (jak brzmi formuła)? Czy w taki sam sposób straszy się innymi — np. Żydem, Niemcem (lub jesz­ cze innymi) ludźmi (narodowościami) — jakimi, jak brzmi formuła? Ile miał(a) pan(i) lat, kiedy po raz pierwszy zobaczył(a) pan(i) Cyganów? Gdzie to było i w jakich okolicznościach? Czy może miał pan(i) z nimi bliższy kontakt — jakiego rodzaju, jak długo­ trwały, kiedy? (Był z nimi w szkole, wojsku, pracował, zimowali u inf.). Jak się układały pańskie kontakty z nimi w tym czasie — czy były dobre, czy przyjaźnił(a) się pan(i) z nimi, czy dochodziło do konfliktów i jakich? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych cech, którymi z nich określiłby pan(i) Cyga­ n ó w ; które najlepiej ich charakteryzują czy pasują do nich? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (charak­ teryzują) Cyganów — jakie, proszę podać? Co najbardziej razi pana(ią) u Cyganów i co najbardziej przeszkadza w utrzy­ mywaniu dobrych stosunków z nimi? Które z wymienionych tutaj cech najlepiej pasują do P o l a k ó w i najlepiej ich charakteryzują? * Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (cha­ rakteryzują) P o l a k ó w — jakie? Ma pan(i) tutaj zestaw różnych narodowości, proszę podać, jakie z wymie­ nionych na tych kartkach narodowości bardziej pan(i) poważa, a jakie mniej? (Ułożyć w e d ł u g hierarchii) ** * Zestaw cech — określeń do charakteryzowania Cyganów i Polaków (pytania: 88 i 91 części I - A ) spokojni (zgodni) napastliwi (kłótliwi) weseli smutni sar й=« . czyści brudni urodziwi (piękni) szpetni (brzydcy) nachalni (bezczelni) dumni (godni) uczciwi (szczerzy) fałszywi (podstępni) sprytni , naiwni ufni (otwarci) podejrzliwi (skryci) Określenia tworzą 10 par opozycyjnych — w przybliżeniu — cech. Każde z 20 określeń znajduje się na osobnej kartce i badanemu prezentowane są po ich uprzed­ nim wymieszaniu, by nie prowokować w y b o r ó w albo-albo. Badany proszony jest o dokonanie wyboru 5 najbardziej, jego zdaniem, charakterystycznych cech dla danej narodowości. Za poprawną uważana jest także odpowiedź taka, w której wskazane zostanie mniej lub więcej określeń. Przy niektórych określeniach znaj­ duje się w nawiasie drugie, uzupełniające. Jest to wynikiem wcześniej zaobserwo- S X e s l a í a ^ z K i a Ж Ż^^^T^S pogłowi SSSSS^S^S г* " określe « Zestaw narodowości do pyt. 93: Amerykanin, Chińczyk, Cygan, Czech, F r a n ­ cuz, Murzyn, Niemiec, Rosjanin, Węgier, Zyd. Każda z 10 narodowości znajduje się na oddzielnej kartce, badanemu prezentowane są po ich uprzednim wymieszaniu. �32 L E C H MRÓZ 94. Czy zgodziłby się pan(i), żeby niektórzy z nich osiedlili się w tej sa'meQ miejscowości (w pobliżu) — którzy? 95. Co do których (kogo z nich) nie chciałby pan(i) by osiedlili się czy zamiesz­ kali w pobliżu (lub w tym samym domu) i by mieli u t r z y m y w a ć kontakty towarzyskie czy rodzinne z panem(ią)? 96. Kogo z nich nie chciałby pan (i) by przyżenili się do pana(i) rodziny? 97. Czy miał pan(i) kiedyś kontakt z którymi z wymienionych — kiedy i w j a ­ kich okolicznościach? 98. Czy pan(i) zna przypadek, by — kiedy jeszcze Cyganie wędrowali — żenili się Cyganie z Polakami (Polkami) i osiedlali się na stałe? Może inf. zna osobiście taki przypadek — gdzie i kiedy miało to miejsce? 99. Jeżeli miał miejsce taki przypadek, to: jak taki fakt oceniany jest przez inf. i wieś/miasteczko; czy utrzymywano(by) kontakty towarzyskie z takim oże­ nionym i osiedlonym Cyganem (Cyganką) — jeżeli nie, to dlaczego? 100. Czy pan(i) słyszał(a), żeby jakiś chłopak lub dziewczyna ze wsi/miasteczka przyżenił(a) się do rodziny cygańskiej i potem poszedł(a) z nimi w w ę d r ó w k ę , dołączając do taboru? Kiedy i gdzie tak się zdarzyło? 101. Jak pan(i) ocenia zawieranie małżeństw mieszanych polsko-cygańskich, czy są one na ogół dobre czy nie? 102. Czy i teraz zdarzają się wypadki takich m a ł ż e ń s t w mieszanych? Jak pan(i) by oceniał fakt, gdyby któraś z dziewczyn ze wsi/miasteczka chciała w y j ś ć za Cygana? 103. Co by pan(i) sądził, gdyby któryś chłopak ze wsi/miasteczka ożenił się z C y ­ ganką? 104. Gdyby taki fakt — mieszanego m a ł ż e ń s t w a — miał miejsce w pana(i) rodzi­ nie, jaka byłaby opinia pana(i) w tym przypadku? 105. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) córka wyszła zamąż za Cygana — jeżeli nie, dlaczego? 106. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) syn ożenił się z Cyganką — jeżeli nie, dlaczego? 107. Co by pan(i) zrobił(a), gdyby jednak doszło do tego? 108. Czy dawniej inaczej osądzano małżeństwa mieszane niż dzisiaj, czy się coś w stosunku do małżeństw mieszanych zmieniło? Może jednak powinni się żenić Polacy z Polkami a Cyganie z Cygankami (jeżeli inf. tak sądzi) — dlaczego? 109. Czy gdyby ktoś odezwał się do pana(i) „ty Cyganie" uważałby pan(i) to za obrazę czy wyzwisko; jeżeli tak — dlaczego? 110. W jakich przypadkach, na kogo z P o l a k ó w m ó w i się „Cygan"? 111. Czy pan(i) uważa, że Cyganie to także Polacy czy nie — podać uzasadnienie? Czy Cygan może być dobrym Polakiem — jakim powinien być, by m ó c po­ wiedzieć na Cygana, że jest dobrym Polakiem? 112. Jakie są przyczyny, że dochodzi do konfliktów między Cyganami i Polaka­ mi — kto jest temu winien? Czy tak samo było dawniej, kiedy jeszcze C y ­ ganie wędrowali, czy coś się zmieniło? 113. Jak pan(i) sądzi, dlaczego Cyganie tak długo wędrują(owali), dlaczego nie osiedlali się? 114. Wydaje się, że od pewnego czasu Cyganie rzadziej pokazują się, jakby mniej ich widać — jak pan(i) sądzi, co się z nimi stało? 115. Czy uważa pan(i), że Cyganie zmienili się w ciągu ostatnich lat — jeżeli tak, to jak się to przejawia? 116. Czy uważa pan (i), że zmienił się stosunek Polaków do Cyganów w ciągu ostatnich lat — jak się zmienił? �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 33 117. J a k pan(i) ocenia akcje p a ń s t w o w e i milicji w stosunku do Cyganów, czy były one w ł a ś c i w e czy krzywdzące Cyganów, czy były potrzebne? 118. Jak pan (i) uważa, co należałoby zrobić, by nie było kłopotów z Cyganami? 119. A może należałoby Cyganom udzielić pomocy, by łatwiej mogli żyć i jakiego rodzaju powinna być ta pomoc? 120. Czy pan(i) sądzi, że Cyganie są specjalnie uzdolnieni do jakichś prac — do jakich? Czy w związku z tym mogliby być użyteczni dla społeczeństwa i jak należałoby ich zatrudnić? 121. Jak pan(i) sądzi, co stanie się w przyszłości z Cyganami, czy pozostaną nadal tacy, jak są czy też zmieni się ich sposób życia i co się zmieni? 122. Jak pan (i) sądzi, czy Cyganie powinni dążyć do możliwie szybkiego rozpły­ nięcia się wśród ludności polskiej (stania się „tacy jak inni"), czy też po­ winni zachować swoją odrębność (uzasadnić)? 123. Czy zdaniem pana(i) byłoby lepiej, gdyby dano Cyganom możliwość miesz­ kania razem w w i ę k s z y c h grupach, a może nawet specjalnych osiedlach czy raczej pojedynczymi rodzinami w otoczeniu Polaków — dlaczego? 124. Czy uważa pan(i), że należy Cyganom dać szanse osiedlenia się, czy zgodziłby się pan (i) by osiedlono ich tutaj? 125. Czy przed wojną mieszkali gdzieś tutaj Żydzi, co się z nimi stało, że teraz ich tutaj nie ma? Czy często spotykał się pan(i) z nimi (rodzice, dziadkowie) — z jakich powodów, po co? 126. J a k pan(i) sądzi, czy przyjemniejsze były kontakty z Żydami czy z Cygana­ mi — dlaczego? Których z nich w y ż e j pan(i) stawia — dlaczego? 127. Jak pan(i) wie, w czasie wojny dużo ludzi ucierpiało przez Niemców. Byli wśród nich także Cyganie — sporo z nich Niemcy rozstrzelali lub wysłali do obozów, przez to ilość Cyganów w Polsce znacznie zmniejszyła się. J a k pan(i) ocenia losy Cyganów w czasie wojny? 128. Czy w którejś z sąsiednich wiosek/miasteczek mieszkają ludzie, którzy nie cieszą się szacunkiem i źle są widziani — co to za ludzie, jakiej narodo­ wości i wiary, gdzie mieszkają i od kiedy tam są? 129. Czy zawsze — także dawniej — nie poważano ich, czy dopiero od pewnego czasu, od niedawna — od kiedy i z jakiego powodu? C z ę ś ć I-B 1. Tutaj niedaleko jest zespół baraków mieszkalnych (wozów, domy, w których mieszkają jacyś inni ludzie) — czy zna pan(i) to miejsce? Co za ludzie tam mieszkają? 2. Czy był pan(i) już tam kiedyś? Czy zachodzi pan(i) tam częściej? Czy przy­ pomina pan(i) sobie, kiedy przechodził pan(i) tamtędy po raz ostatni? 3. Czy wie pan(i) mniej więcej ilu ich tam jest? 4. Czy miał(a) pan(i) z nimi do czynienia z racji zawodu (wykonywanej pracy) czy z jakiegoś innego — jakiego, kiedy? 5. Dlaczego w taki sposób oni mieszkają? 6. Skąd biorą środki do życia? 7. Czy spotkał pan(i) może kiedyś mieszkańców tych domów/baraków w ę d r u ­ jących wozami (mieszkalnymi)? 8. Od kiedy znajdują się oni tutaj, od kiedy się tutaj osiedlili? 9. Czy już dawniej także próbowali się tutaj osiedlać (ci sami, inni)? 10. Czy nakazano im przez władze, by osiedlili się tutaj, czy sami wybrali to miejsce? Dlaczego — może pan(i) wie, czym kierowali się w wyborze? 11. Czy może dawniej osiedlali się gdzieś tutaj na zimę (ci sami, inni)? Kiedy to było, jak często osiedlali się tutaj na zimę? 3 — Etnografia Polska t. X X I I �34 L E C H MRÓZ 12. Czy pan(i) sądzi, że osiedle to (obóz), w stanie, w jakim się znajduje, po­ winno dalej istnieć — dlaczego? 13. Jeżeli uważa, że trzeba coś zmienić: jakie środki należałoby przedsięwziąć, co należałoby zrobić? 14. Czy dzieci z tych domów/baraków uczęszczają do szkoły — jakiej? Jeżeli nie, to jaki jest tego powód? 15. Czy pańskie dzieci chodzą może lub chodziły razem z dziećmi z tego obo­ zu/baraków do tej samej szkoły? Czy może pan (i) coś o tym powiedzieć? 16. Czy pana(i) dzieci bawią się razem z dziećmi z tych baraków/domów? 17. Czy należałoby może urządzić dla dzieci z tych baraków/domów osobną szko­ łę — dlaczego? 18. Czy zauważa pan(i) jakąś zmianę u mieszkańców tych baraków/domów, w stosunku do czasów dawniejszych — jaką? 19. Jak pan(i) sądzi, co zmieni się jeszcze w przyszłości w życiu m i e s z k a ń c ó w tych baraków/domów/wozów? Czy pozostaną tutaj — tak jak mieszkają, czy może uważa pan(i), że zmieni się ich sposób życia — jak? 20. Co się m ó w i o tym obozie (mieszkańcach domów, baraków), czy słyszał pan(i), co ludzie m ó w i ą o nich? Jeżeli badany bezpośrednio sąsiaduje z Cyganami: 21. Co pan(i) wie o swoich sąsiadach Cyganach — czy utrzymuje pan(i) z nimi stosunki sąsiedzkie i jakiego rodzaju? Jeżeli nie — dlaczego? 22. Czy pana(i) dzieci i dzieci cygańskie odwiedzają się nawzajem i bawią razem? Jeżeli nie, to jaka jest tego przyczyna? 23. Jak układają się pana(i) stosunki z najbliższymi sąsiadami Cyganami? Jeżeli źle, to jaka jest tego przyczyna? 24. Czy pan(i) ma jakieś inne kontakty z Cyganami — poza swoimi sąsiadami — jakiego rodzaju? 25. Czy pan(i) wolałby by zamiast tych Cyganów mieszkali tutaj Polacy czy nie — dlaczego? (lub narodowość prezentowana przez inf.). Lech Mróz A STUDY OF ETHNICAL DISTANCE: GYPSIES — POLES Summary The paper presents a research, still continued, on ethnical distance between Poles and Gypsies, pursued by the author with a group of students. A question­ naire prepared by the author and modified during field work has been employed. It consists of two parts, I A and B , applied to Polish respondents, and part I I , for Gypsies. Only part I of the questionnaire is discussed here; part I I is still under elaboration and it will be published later. The investigations are conducted in north-eastern Poland, in the province of Podlasie, selected for its importance in Gypsy wanderings in the past and because quite a number of Gypsies have settled there. Besides, the ethnical, religious and cultural diversity of the local population allows to analyse the distance towards Gypsies in a fairly broad context. The research, carried on for more than a year now, has covered 62 villa­ ges and small towns; in its second phase it was focused on the town M, with a large Gypsy community living there, as well as on MA and MB, 40 and 60 km �BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO 35 off M, where relatives of Gypsies from M are living. Poles as well as Gypsies have been investigated. There have been obtained 423 interviews by means of questionnaire I A B , 31 by questionnaire I I , several background interviews and observations and about 100 interviews in M's grammar school, from Polish and Gypsy children and from teachers, tested with a special set of questions. The field work is expected to be completed during 1978 and a detailed elaboration and analysis of results will follow. The present discussion sets forth the assumptions underlying the questionnaire and some tentative conclusions concerning the attitudes of Poles towards Gypsies. A fuller account of the research results and an analysis of the phaenomenon of ethnical distance between Poles and Gypsies will be offered after the full cycle of research has been completed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0000ce6749690757120f5aee10430f8.pdf d996983a3ecea6c770015c902ed03e45 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6123 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource kolekcjonerstwo Ukraina - sztuka ludowa Hulcuszczyzna - kolekcjonerzy Hreczko, Iwan - kolekcjoner sztuki ludowej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5710 Title A name given to the resource Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.245-254 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 2008 LECH MRÓZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski CZTERY OPOWIEŚCI O L W O W S K I M KOLEKCJONERZE Kolekcjonowanie wytworów sztuki ludowej — ikon, krzyży drewnianych, ceramiki, tkanin, nawet sprzętów domowych, stało się w Ukrainie pasją sporej grupy inteligencji. Od pewnego czasu, kiedy okazało się, że obecny prezydent także jest kolekcjonerem, wielu sprawujących funkcje państwowe uznało, że również oni powinni coś kolekcjonować. Kolekcjonowanie stało się w Ukrainie modą. Kilkanaście lat temu na bazarach, wiejskich targach, nawet na tak zwa¬ nym Wernisażu — targowisku pamiątkarskim w pobliżu Opery we Lwowie, lub w galeriach i antykwariatach można było zobaczyć ceramikę huculską, metalowe i drewniane krzyże huculskie, ozdoby, fragmenty ubiorów, oferowane po niezbyt wysokich cenach. Od kilku lat wszystko, co cenniejsze i mniej cenne, ale ludowe, wywożone jest na największe w Ukrainie targi antykwaryczne do Kijowa, ceny zaś wzrosły w tym czasie co najmniej kilkakrotnie. Szczególnie pożądanymi przedmiotami są wytwory sztuki huculskiej. Gromadzenie wytworów rodzimej chłopskiej twórczości niegdyś, w czasach radzieckich, interesowało nieliczne grono ludzi; szczególnie pośród inteligen¬ cji lwowskiej można było znaleźć tego rodzaju kolekcjonerów. Wędrowali po wioskach huculskich i pokuckich, za niewiele kopiejek czy rubli kupując obrazy na szkle, świeczniki, misy i kafle — nawet najwybitniejszego mistrza Bachmińskiego. Ich zbieractwo miało jednak pewien szczególny rys. Nie było to tylko zbieranie — ze względów estetycznych i by uchronić przed zniszczeniem to, co technika i moda na nowoczesność skazywała na śmietnik. Była to także forma niepokorności wobec ZSRR, ochrony ukraińskości. W tym kręgu ludzi wędru¬ jących z plecakami po Ukrainie, zwłaszcza po Karpatach, gromadzących przed¬ mioty kultury ludowej, powstały niebywale bogate kolekcje. Niejeden też z nich doświadczył prześladowań ze strony radzieckiego aparatu represji. Bowiem ta aktywność turystyczno-kolekcjonerska, zainteresowanie rodzimą kulturą ludo¬ wą, traktowane było przez władze jako przejaw nacjonalizmu i działanie nie¬ zgodne z pryncypiami ustrojowymi. Przed dwoma laty Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki, a ściślej — krąg kolekcjonerów działających w tym towarzystwie, postanowił pokazać najciekaw- �Lech Mróz 246 sze kolekcje prywatne i opowiedzieć o ich twórcach. Jako pierwszy wydany zo­ stał album przedstawiający lwowskiego kolekcjonera Iwana Hreczkę — wybitną postać lwowskiego życia kulturalnego — i jego zbiory: Ivan Grecko, Ukrains'ki Kolekcioneri, Institut Kolekcionerstva Ukrains'kih Mistec'kih Pam'ätok Pri NTŚ , L'viv, Kiiv: Vidavnictvo „Oranta" 2006. Album tworzą przede wszystkim fotografie prezentujące przedmioty z kolek­ cji. Dopełniają go fotografie prywatne i teksty przyjaciół Iwana Hreczki, mówią¬ ce o nim samym, jego dokonaniach i walorach zgromadzonych zbiorów. Można dodać, że album jest wydany pięknie — pokazuje ogromną staranność wydawcy i bardzo wysoki kunszt sztuki wydawniczej. Fotografie przedmiotów — dzieł wytwórczości ludowej, sztuki nieprofesjonalnej, ale też dzieł znanych artystów, zdjęcia ilustrujące różne sytuacje z życia tytułowej postaci albumu, teksty po¬ święcone Hreczce, tworzą właściwie kilka opowieści o tym niezwykłym — jak można się przekonać — człowieku. 1 Opowieść pierwsza, najkrótsza Album otwiera fotografia brata Iwana Hreczki i dedykacja: Bratovi Aroslavu äkij zaginuv 03.03.1946za volü Ukrainiprisväcuü. Wiele daje do myślenia. Iwan Hreczko miał 17 lat, gdy zginął jego brat. Wystarczająco dużo, by wiedzieć, o co walczył i w jakim był wojsku partyzanckim. Wystarczająco także dużo, by rozu¬ mieć i powiedzieć o tym w dedykacji; jednak nie ograniczył się do samej dedy­ kacji, zamieścił też zdjęcie brata Jarosława. Zdjęcie zaskakujące — nie w ubiorze partyzanckim, nie z dystynkcjami UPA i tryzubem na czapce. Może nie dyspono¬ wał takim zdjęciem brata, ale zapewne zachowały się jakieś fotografie z czasów szkolnych czy już z dorosłego życia. Iwan Hreczko zamieścił jednak zdjęcie bra¬ ta w polskim mundurze wojskowym, zrobione w roku 1937 w Poznaniu. Brata, który zginął jako żołnierz Ukraińskiej Armii Powstańczej. Prawda, że pomiędzy datą wykonania fotografii w Poznaniu a śmiercią bra¬ ta Jarosława minęło dziesięć lat. To dość znaczny okres, zwłaszcza gdy jest się młodym; wtedy często krystalizują się poglądy, kształtuje świadomość — także narodowa. Ale Iwan Hreczko zamieścił zdjęcie brata w polskim mundurze woj¬ skowym, przy dedykacji, mówiącej, że zginął za wolność Ukrainy. Staram się to zrozumieć, ten dziwny paradoks. Przecież — jak myślę — to nie przypadek. Jest w tym jakaś myśl, którą usiłuję pojąć. Coś, co fascynuje bardziej, niż zadziwia. Iwan Hreczko mówi pięknie po polsku. Dużo ładniej, niż znaczna część moich rodaków żyjących w Polsce — posługujących się językiem zwulgaryzowanym, jakąś mieszaniną języka literackiego i żargonu. Iwan Hreczko mówi tak, jak 1 NTŚ — Naukowe Towarzystwo im. Szewczenki. �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 247 przedwojenny lwowski inteligent. Tak mówić nie nauczył się zapewne w szkole, w huculskiej wiosce — rodzimej Nadwórnej. Tak mówić musiał nauczyć się od bliskich, od środowiska, w którym działał, z którym był związany, takiego języka uczył się z literatury pięknej. A przecież nie zaprzecza to jego ukraińskości, jego fascynacji sztuką i kulturą ziemi, gdzie urodził się, skąd wypędzono daleko na Syberię jego matkę i siostrę, gdzie zginął brat, i dokąd on sam stale powraca. Intryguje to zestawienie munduru brata z informacją o okolicznościach jego śmierci. Zastanawia, co młodszy brat Iwan, a dziś tak znakomita postać lwow¬ skiego i ukraińskiego odradzającego się życia narodowego, mówi nam przez to zestawienie — brata w polskim mundurze, który poległ za Ukrainę. Być może uświadamia nam, że polskość i ukraińskość nie musi być zabarwiona wrogością, że może istnieć bliskość, choć należy szanować poczucie tożsamości i odrębność — nie polonizować, ani nie ukrainizować. Opowieść druga — fotografie Towarzyszą one tekstom, ale jest to zabieg wyłącznie koncepcji i kompozycji albumu; zamieszczone zdjęcia nie są ilustracją tego, o czym mówi tekst, chociaż wiele ze scen na fotografiach odnosi się do sytuacji, o jakich jest mowa w teks­ tach poświęconych Iwanowi Hreczce. Nie wiem, w jakim stopniu można na pod­ stawie zamieszczonych fotografii wyobrazić sobie życie Iwana Hreczki — nie w każdej sytuacji fotografował, czy jego fotografowano, w wielu momentach, nawet ważnych, mogło nie być fotografa-dokumentalisty. Mógł też uznać niektó¬ re zdjęcia za zbyt osobiste, takie, które można oglądać w kręgu rodziny i przyja¬ ciół, ale nie muszą być pokazywane publicznie. Niemniej, nawet tak ograniczony wybór mówi nam wiele o osobie i formach działalności Iwana Hreczki. Pośred¬ nio pokazuje kraj i czasy; to fotografie mówiące także o Ukrainie. O czasach i ko¬ lejnych etapach życia, o tym, co było wolno, a co stało się możliwe dopiero po rozpadzie ZSRR i powstaniu niezależnego państwa ukraińskiego. Te fotografie są same odrębną opowieścią. Niewiele jest tu fotografii opowiadających o młodzieńczych latach Iwana Hreczki — latach szkolnych i początkach dorosłego życia. Tym bardziej jest ważna ta ze strony 18, pokazująca młodego chłopaka w marynarce i ukraińskiej wyszywanej koszuli. To zdjęcie, wykonane w Nadwornej, jest pewną manifesta¬ cją—nie wiem, na ile świadomą, na ile naśladowczą — ukraińskości kilkunasto¬ letniego Iwana. Tym bardziej widoczną, że obaj stojący obok koledzy nie noszą do marynarek tego typu koszul. Nie wiemy też, czy była to decyzja młodego Iwana Hreczki, czy rodziców. Jednakże to dawne zdjęcie z czasów młodości Hreczki ma zapewne także inną wymowę, podkreśla stosunek do swojej tradycji, swojej kultury. Tym bardziej znaczącą wymowę, że w wieku, w jakim wówczas był, naturalna jest chęć odrzu- �248 Lech Mróz cenia wzorów wpajanych przez rodziców, niechęć do „starego" i potrzeba bycia „modnym" i nowoczesnym. Na kolejnych fotografiach, już z lat 50. i początku 60., widzimy człowieka w garniturze, pośród znajomych na ulicy. Tu pozwolę sobie na podzielenie się spostrzeżeniem — obserwacją z początku lat 90. X X wieku, gdy Ukraina była już państwem niezależnym. Uczestniczyłem w odbywającej się w Warszawie sesji, organizowanej przez historyków z Polskiej Akademii Nauk. Przybyli naukowcy z kilku krajów byłego już ZSRR, wśród nich wyróżniała się grupa z Ukrainy. Niektórzy z przybyłych z tego kraju naukow­ ców do poważnego, oficjalnego garnituru w ciemnej tonacji wkładali wyszywane ukraińskie koszule. Robiło to dość dziwne wrażenie, egzotyki, odświętnej prowincjonalności, pomieszania rozmaitych wzorów estetyki ubioru. Niewątpliwie tak było. Zarazem te koszule — może niezbyt fortunnie zestawione z ciemnym, tak zwanym europejskim garniturem — były wyrazistą manifestacją ukraińskości. W owych latach kilkakrotnie widziałem tak ubranych Ukraińców w Polsce, na rozmaitych spotkaniach. Teraz już raczej nie spotykam się z tym. Dlaczego — czy ci, którzy tak się ubierali zauważyli, że jest to oznaka pewnej prowincjonalności? A może uznali, że już nie jest potrzebna tego rodzaju manifestacja, że Ukraina jest krajem o ugruntowanym istnieniu, jednym spośród wielu krajów eu¬ ropejskich, i podkreślanie swojego istnienia, manifestowanie odrębności i włas¬ nej ludowej kultury, nie jest potrzebne? Niewiele jest tych prywatnych fotografii. Znacznie więcej jest natomiast zdjęć obrazujących istotną cechę charakteru Iwana Hreczki — chęć poznawania, wę¬ drowania, kontaktu z przyrodą, z naturą. Pośród zdjęć z podróży i różnych tury¬ stycznych wypraw, są także zdjęcia dokumentujące wyprawy nad Bajkał i w ota¬ czające to jezioro góry. Ale najmocniej pociągały go obszary znane z dzieciństwa — Karpaty i ziemie zachodniej Ukrainy. Najwięcej fotografii zrobiono podczas wypraw na te właśnie tereny — spływy Dniestrem, częste wędrówki po Huculszczyźnie są potwierdzeniem serdecznego związku z tą częścią Ukrainy. Nigdzie też poza Huculszczyzną nie fotografował się Hreczko z tubylczymi mieszkańca¬ mi. Ukraina Zachodnia, zwłaszcza Pokucie, Huculszczyzna, jest tym szczegól¬ nym przypadkiem. Tu interesuje go wszystko — pejzaż i przyroda, ludzie i ich ubiory, zwyczaje, religia i sztuka. Kościół greckokatolicki został po wojnie zlikwidowany. Istniał nielegalnie, ograniczony do niewielkiego kręgu ludzi. Kiedy powstała wolna Ukraina, także Kościół zaczął się odradzać. To także widać na fotografiach. Iwan Hreczko uczest¬ niczy w spotkaniach wiernych z duchownymi, jest zaangażowany w działalność Cerkwi greckokatolickiej, w jej odrodzenie. Szczególne miejsce zajmują spotkania z papieżem Janem Pawłem I I w Watykanie, z hierarchami, duchownymi Kościoła greckokatolickiego oraz uczestnictwo w świętach i uroczystościach kościelnych. Otwarcie granic niepodległej Ukrainy przyczyniło się także do wyjścia Iwana Hreczki w świat ukraiński poza krajem. Fotografie pokazują także tę innąjeszcze stronę działalności Iwana Hreczki, związaną z ukraińską diasporą i aktywnością �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 249 ukraińskiej Cerkwi greckokatolickiej pośród Ukraińców żyjących w Europie Za¬ chodniej, Ameryce i Australii. Kolekcjonerska pasja Iwana Hreczki wiąże się przede wszystkim ze sztuką Huculszczyzny i Pokucia — ale szczególnie ze sztuką sakralną. Fotografie poka¬ zują, że nie tylko o sztukę samą w sobie idzie, ale o sztukę jako wyraz łączności z religijnością ludową, z wiarą mieszkańców tych ziem, a również z instytucją Kościoła. Ukraińskość tych ziem, kultura tej części Ukrainy, wiąże się wyraźnie dla Iwana Hreczki z Kościołem greckokatolickim, z cerkwiami jako miejscem kultu, z obrazami i ludowymi wyobrażeniami przedstawionymi w ikonach i krzy¬ żach, z duchownymi, którzy kierują tym Kościołem, i jego zwierzchnikiem, pa¬ pieżem rzymskim — głową Kościoła katolickiego rzymskiego i greckiego. Jeżeli przyjąć, że zwykłe statystyczne zestawienie fotografii coś nam mówi, 0 czymś informuje, to widzimy, że najliczniejsze są zdjęcia pokazujące Iwana Hreczkę w towarzystwie osób duchownych — zarówno hierarchów Kościoła greckokatolickiego, jak rzymskokatolickiego, a szczególnie akcentowane są (np. wielkością fotografii i szczególnym ich wyeksponowaniem) te, które pokazu¬ j ą Iwana Hreczkę z papieżem Janem Pawłem I I . Drugą pod względem liczby grupę stanowią fotografie wykonane podczas różnych wypraw turystycznych, z plecakiem, w kajaku, na biwaku. Natomiast zdjęcia przedstawiające mieszkań¬ ców Huculszczyzny w tradycyjnych ubiorach, przed cerkwią, i samego Hreczkę w ubiorze huculskim, są mniej liczne. Fotografii rodzinnych, czy z lat młodości, jest zaledwie kilka. Nie wiem, czy wybierając fotografie i zestawiając je do tego albumu, kierował się Iwan Hreczko jakimś scenariuszem. Raczej przypuszczam, że wybierał te, do których sam największą przykłada wagę, które uważa za re¬ prezentatywne, które sam uznał za najważniejsze. Być może nawet mimowolnie świadczą one o hierarchiach, o wewnętrznym sposobie oceny własnej działalno¬ ści. Zarówno tej osobistej, prywatnej, jak i ukierunkowanej na innych, na sprawy pozaprywatne, społeczne. Analizując fotografie, porównując daty wykonania, widzimy, jak Iwan Hreczko z turysty, zbieracza rzeczy ludowych i przedmiotów sztuki, coraz bardziej staje się działaczem społecznym, osobą oficjalną. Opowieść trzecia Tworzą j ą relacje i wspomnienia przyjaciół i uczniów; to opowieści o życiu 1 dokonaniach Iwana Hreczki, których autorami są: Ihor Kałynec', Ołeh Sydor, Roman Jaciw, Roman Czmełyk i Kost' Czawaha. To także opinie o jego działal¬ ności kolekcjonerskiej i ocenie zgromadzonych zbiorów, uwagi o pożytkach ko¬ lekcjonerstwa jako formy wspierania muzealnictwa. Autorzy przedstawiają dzia¬ łalność Hreczki, aktywność kolekcjonerską, fascynację Huculszczyzną. Drogę dojrzewania — opuszczenie rodzinnej Nadwórnej, przybycie do Lwowa, podjęcie studiów, potem pracy i początki kolekcjonerstwa. Różne są to teksty. Jest też w tych �250 Lech Mróz opowieściach wiele patosu, słów niezmiernie podniosłych. Odnoszę wrażenie, że autorzy są przekonani, że właśnie tak należy przedstawić postać Iwana Hreczki i jego dokonania, że nie wypada pisać inaczej, jak tylko z patosem. Jest to swoista hagiografia, mitologia, a nie opowieść o skromnym, choć niezwykłym człowieku. Niektórzy piszący widzą w kolekcjonerstwie Iwana Hreczki jakiś bardzo podniosły cel i sens jego pasji. Ich zdaniem, u podstaw kolekcjonerstwa leżała chęć zacho¬ wania dla wnuków przejawów geniuszu ludu ukraińskiego. Tym, co wyjaśnia owo zamiłowanie Iwana Hreczki i jego pasję kolekcjonerską, jest dzieciństwo spędzone w huculskiej chacie, dorastanie w „czarownej" przyrodzie Huculszczyzny. Jeżeli przywołuję sformułowanie, z jednego z zawartych w albumie tekstów, o „geniuszu narodowym", to dlatego właśnie, by zwrócić uwagę na dokonania Iwana Hreczki. Dorastał w domu, gdzie wszystko — sprzęty, ubiory, obrazy — było huculskie, jak podkreśla jeden z autorów. Setki czy tysiące mieszkańców Huculszczyzny także żyło w otoczeniu sprzętów, ikon, ubiorów huculskich, ale podczas gdy inni je wyrzucali, on je zbierał. Zatem nie samo przebywanie w „cu¬ downej, bajkowej" — jak pisze jeden z autorów, poeta Ihor Kałynec' — atmosfe¬ rze przyrody Karpat Huculskich jest ważne. Inni mieszkańcy huculskich wiosek żyli w tym samym otoczeniu, ale tylko wyjątkowo wrażliwe jednostki gromadzi¬ ły te kolorowe, intrygujące przedmioty i sprzęty, i chroniły je przed spaleniem czy wyrzuceniem. Zapewne nawet nie tworząc ideologicznej podbudowy owego gromadzenia. Usuwanie sprzętów, nawet jeśli dziś oceniamy je jako piękne, jest czymś oczywistym. Jest naturalnym dążenie do wygodniejszego życia, do posłu¬ giwania się sprzętami, które wytwarza rozwijająca się technika, do posiadania rzeczy uznawanych za modne, za nowoczesne. To nie tylko znak upływu czasu, potrzeb młodszych generacji i konfliktu pokoleń. To często wymóg praktyczny. Jest oczywiste, że wiąże się z tym zubożenie rozmaitych lokalnych wariantów kultury, że prowadzi to do unifikacji. Ale technika, nowoczesność, moda, powsta¬ ją, tworzą się w dużych ośrodkach, a nie w małych osadach górskich. Powszechnym zjawiskiem jest migrowanie do miasta młodzieży z odległych nieraz, zapomnianych i tradycyjnych wiosek. W poszukiwaniu pracy, lżejszego życia, możliwości edukacyjnych. Jednak edukacja to także pęd do nowego i za¬ grożenie dla tradycji, i dla wszystkiego tego, pośród czego wyrastało się w rodzi¬ cielskiej chacie, w Karpatach. Trudno łączyć własny rozwój, poznawanie nowe¬ go, edukację, z przekonaniem, że to przeszłe, stare, też należy chronić. Do tego potrzeba dorosnąć, dojrzeć, potrzeba też szczególnej wrażliwości. Iwan Hreczko chciał być malarzem, i choć został z zawodu inżynierem związanym w leśni¬ ctwem, to przecież właśnie malarska wrażliwość — na barwy, kształty, pchała go do kolekcjonowania. Bardziej pewnie niż ideowe założenia, przynajmniej u po¬ czątków kolekcjonerstwa. Nie mogę wypowiadać się na temat źródeł estetyki i twórczości huculskiej — nie czuję się wystarczająco kompetentny. Jednak rozmaite opracowania wska¬ zują na wpływy węgierskie i rumuńskie w sztuce tego regionu — to było przecież �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 251 kiedyś jedno państwo, a miejsca targów, jarmarki, gdzie sprzedawali swoje wy¬ roby mistrzowie huculscy, leżały także poza Huculszczyzną, i spoza Huculszczyzny przywożono również wyroby, które wywierały wpływ na miejscowych twór¬ ców. Wystarczy przyjrzeć się motywom na kaflach, by widzieć tam i cesarskich urzędników, i cerkwie rusińskie, Cyganów i Żydów. W okresie poprzedzającym pierwszą wojnę światową (a nawet już u schyłku X I X wieku) zaczyna się coraz silniejsze zainteresowanie walorami turystycznymi Karpat Wschodnich, a przy okazji i mieszkańcami tych ziem. W okresie międzywojennym turyści i letnicy to istotny czynnik ekonomiczny w egzystencji Hucułów. A turyści nie tylko kon¬ templują przyrodę i pejzaże, są też nabywcami. To pobudza rozwój rękodzieła — przecież nie trzeba głębokich studiów ekonomicznych, by wiedzieć, jak bar¬ dzo na rozwój rzemiosła i wytwórczości rękodzielniczej (snycerskiej, garncar¬ skiej, tkackiej) wywarła wpływ turystyka i letnicy. Polacy i Żydzi — bo nie tylko Ukraińcy przyjeżdżali latem i zimą na Huculszczyznę, i nie oni byli najliczniej¬ szą grupą turystów. To wszystko, ten wielokulturowy wpływ i rozmaitość czynników historycz¬ nych, kulturowych, a także ekonomicznych, przyczynił się do rozwoju hucul¬ skiej i pokuckiej sztuki. Nie chcę przez to stwierdzenie umniejszać wrażliwości estetycznej samych mieszkańców tych ziem i ich twórczego wykorzystywania rozmaitych motywów zapożyczonych od sąsiadów. Jednak trzeba pamiętać, że w codziennej trosce o przeżycie, o plony, o zwierzęta gospodarskie, o zapewnie¬ nie codziennej egzystencji, potrzeby estetyczne i ich zaspokajanie są na dalszym miejscu — nie jest to potrzeba najpilniejsza, egzystencjalna, i Huculszczyzna nie jest wyjątkiem. Piszący o narodzie, o specyfice „ukraińskiego geniuszu", nie definiują tych pojęć, przyjmują, że czytelnik intuicyjnie zrozumie, co mają na myśli. Intuicja odgrywa wprawdzie niemałą rolę w badaniach naukowych i określaniu zjawisk, ale nie może ona zastąpić potrzeby definiowania. Użyte w tym albumie sformu¬ łowania dotyczące narodu świadczą, że autorzy używający ich, jeśli posługują się jakąś literaturą, to zapewne ogromnie przestarzałą, z innej epoki. Wiele już lat temu jeden z najwybitniejszych współczesnych filozofów, Isaiah Berlin, stwier­ dził: „Naród to grupa ludzi, którzy pozostają w tym samym błędnym przekonaniu na temat swojego pochodzenia". Zresztą, tak bliski naukowej tradycji ukraińskiej i polskiej, wybitny badacz Polesia, Józef Obrębski, podobne miał spostrzeżenia. Mówienie więc dzisiaj o „narodowym geniuszu" jest mówieniem o fikcji, jest fantazjowaniem, mówieniem w duchu nauki XIX-wiecznej. Tak na marginesie, zastanawiam się nad fascynacją Huculszczyzną i nad jej mitem. Bo jest to rzeczywistość zmitologizowana. Zarówno wśród Ukraińców, jak i Polaków, wśród dawnej lwowskiej i nie tylko lwowskiej inteligencji (nie¬ zależnie od poczucia identyfikacji etnicznej), wśród artystów, turystów, krajo­ znawców, etnografów, miłośników ludowości. Świadczą o tym tematy obrazów z lwowskich, krakowskich, warszawskich muzeów, świadczy zainteresowanie �252 Lech Mróz współczesnych turystów, również z Polski — także tych młodszych, którzy nie pochodzili z Galicji i których rodzice też nie mieli z obszarami Huculszczyzny kontaktu. Nie wyjaśnia tego pisarstwo Vincenza ani innych polskich czy ukraiń¬ skich pisarzy. Jeśli miarą zainteresowania jest tak nowoczesny środek, jak Inter¬ net, to zaskakuje już samo wejście do portalu internetowych aukcji „Allegro"; wpisanie hasła: „Huculszczyzna, Huculi, huculski" od razu pokazuje, jak wiele przedmiotów kojarzonych z Huculszczyzną jest w obiegu aukcyjnym, antykwa¬ rycznym (choć najczęściej są to tylko pocztówki). W niektórych przypadkach jest oczywiste, że oferowany przedmiot nic wspólnego z Huculszczyzną nie ma, ale określenie „huculski" jest uzasadnieniem wyższej ceny sprzedażnej — sporo wyższej niż przedmioty niehuculskie. Nie ma też porównania z innymi towarami, opatrzonymi „etnicznymi" metkami. Są to przedmioty jednostkowe (wyjąwszy może „żydowskie" i „cygańskie") i to nieliczne, w porównaniu z dziesiątkami „huculskich". Opowieść czwarta Co mówią fotografie przedmiotów z kolekcji Iwana Hreczki? Przyjrzyjmy się zawartości kolekcji — przyjmując, że zamieszczone fotografie są reprezentatyw¬ ne dla zbioru, że przedstawiają nie tylko najcenniejsze przedmioty. Przeanalizuj¬ my najpierw układ zdjęć prezentujących zbiory. Sposób prezentowania kolekcji, kolejność pokazywanych przedmiotów i liczebność poszczególnych kategorii wytworów artystycznych mówią przecież także o samym autorze i o tym, jaka jest jego hierarchia „sympatii" (używając jednej z socjologicznych kategorii war¬ tościowania), co jest mu najbliższe, w gromadzenie jakich przedmiotów włożył najwięcej serca i uporu, a zapewne też czasu i pieniędzy. Na ponad 360 prezen¬ towanych przedmiotów, więcej niż trzecia część (ponad 140), to przedmioty po¬ chodzące z Huculszczyzny i Pokucia — wyroby, które można nazwać sztuką lu¬ dową, rzemieślniczą, nieprofesjonalną. Do tej kategorii można jeszcze dołączyć ponad 100 różnych tkanin z Pokucia, Podola i Bukowiny. Zatem około 2/3 zbioru stanowią przejawy tak zwanej twórczości ludowej: malarstwo, rzeźba, wyroby z metalu i skóry, tkaniny — koszule, ręczniki, spódnice, pasy itd. Prezentację zbiorów otwiera kolekcja huculskich i pokuckich ikon na szkle. Jest ich około 80, w tym wiele (około %) to ikony wielopolowe, najczęściej po¬ dwójne. Pochodzą z różnych warsztatów, większość z nich z przełomu X I X i X X wieku, z okresu, kiedy ten rodzaj twórczości przeżywał swój „złoty wiek", czas wyjątkowego rozkwitu. Sam zestaw zgromadzonych przedmiotów informuje nie tylko o twórcach, lecz także o odbiorcach. Przecież huculscy i pokuccy artyści tworzyli przede wszystkim na sprzedaż. Malowali to, na co było zapotrzebowa¬ nie, natomiast styl, sposób wyrażania, to cechy indywidualne twórcy, sąjego „wi¬ zytówką", wyrazem poziomu mistrzostwa. Pośród ikon na szkle, jakie widzimy �Cztery opowieści o lwowskim kolekcjonerze 253 w pracowicie zgromadzonej kolekcji Hreczki, najczęstszym motywem jest po¬ stać Matki Boskiej — choć różnie wyobrażonej. Następnie, scena z Chrystusem na krzyżu jako motywem głównym. Często, choć nie tak licznie, przedstawiani są święci — św. Barbara, św. Jerzy, św. Mikołaj. Czasami oddzielnie, czasami razem. Te właśnie wyobrażenia: Matka Boska, Chrystus Ukrzyżowany, święci: Barbara, Jerzy, Mikołaj, tworzą zasadniczy panteon postaci ubóstwionych w kul¬ turze huculskiej i pokuckiej, w tradycji mieszkańców tych ziem. Tak przynaj¬ mniej można sądzić na podstawie ikon na szkle z kolekcji Iwana Hreczki. Przepiękną kolekcję tworzy zbiór 23 drewnianych krzyży. Mistrzostwo wy¬ konania niektórych wskazuje na niezwykle wysoki poziom artystyczny, niezwy¬ kły kunszt niektórych twórców, a właściwiej będzie powiedzieć — artystów. Te dwustronne krzyże (w albumie ukazane są obie strony) potwierdzają popularność w sztuce huculskiej wyobrażeń Matki Boskiej i Chrystusa Ukrzyżowanego. Huculsko-pokucką kolekcję dopełniają drewniane świeczniki i sprzęty uży¬ wane najczęściej przez mężczyzn — laski, torby, pasy zdobione metalem. Zbiór wytworów rękodzieła ludowego uzupełniają także podolskie, pokuckie i buko¬ wińskie wyroby tkackie — tkane i wyszywane przez mieszkanki tamtejszych wsi. Prezentowanych jest także kilka rzeźb drewnianych i ikon — obrazów olejnych; choć noszą one wyraźnie cechy obrazów ludowych i zapewne pochodzą z jakichś warsztatów cechowych, są przedmiotami o wysokich walorach artystycznych. Malarstwo profesjonalne artystów z początku X X wieku i współczesnych — polskich, ale przede wszystkim ukraińskich — to drugi, bardzo ważny dla Iwana Hreczki cel kolekcjonerskich zabiegów. Bardzo wyraźnie unaocznia to nie tylko kolekcjonerskie, ale artystyczne potrzeby zbieracza. Przecież do Lwowa przy¬ szedł w 1945 roku, by uczyć się malarstwa. Potem wchodził w świat lwowskiej inteligencji — już może nie bohemy artystycznej, bo zubożałej przez wojnę, roz¬ pędzonej, poddanej radzieckiej i ideologicznej obróbce, ale jednak zachowującej wiele z przedwojennej tradycji. Obracał się Hreczko pośród ludzi sztuki i sam to środowisko z czasem zaczął współtworzyć. Tematyka obrazów świadczy, że wąt¬ ki kojarzące się z Ukrainą, jej przeszłością i pejzażem, szczególnie go pociągają, choć wiele jest też uniwersalnych wątków — portretów i scen rodzajowych. Nie wydaje się celowe wymienianie wszystkich grup przedmiotów pokaza¬ nych w albumie, na przykład medali czy współczesnych rzeźb (stanowią one zresztą niewielki procent zbiorów). Na jeszcze jeden natomiast fragment kolek¬ cji Hreczki chcę zwrócić uwagę. Na tanki — ikony malowane na płótnie i na książki modlitewne, zapisane tybetańskim alfabetem. Jako inżynier leśnictwa, jeździł służbowo po Związku Radzieckim. Był nad Bajkałem, w Buriacji. Przed rewolucją Buriacja była krajem, gdzie dominowało nie prawosławie, ale bud¬ dyzm lamajski, przeniesiony z Tybetu, choć towarzyszyły mu niekiedy praktyki szamańskie. Dacany — lamajskie klasztory, były zarazem miejscami studiów. Tam przepisywano księgi, malowano tanki, wytwarzano dewocjonalia. Ta kul¬ tura i sztuka przyniesiona z Himalajów jest specyficzna. Innymi kanonami este- �254 Lech Mróz tycznymi kierowali się mnisi buddyjscy, inną, skomplikowaną ikonografię mu¬ sieli poznać. Iwan Hreczko nie prowadził specjalnych studiów w tym zakresie, ale z podróży syberyjskiej przywiózł kilka charakterystycznych dla tamtejszej kultury religijnej wytworów. Staram się i to zrozumieć, bo przecież nie wszystko, co zgromadził w życiu, pokazał w tym albumie. Zwracając, tam w Buriacji, na nie uwagę, przywożąc do domu, pokazuje nam zarazem, że nie tylko bliska mu jest ludowość Galicji. Że ważna w jego aktywności i kolekcjonerskiej pasji jest wrażliwość na wytwory sztuki (bo pismo ksiąg tybetańskich jest także wyrafinowaną formą sztuki). Prze¬ cież nie wyrósł pośród tej sztuki, nie znał jej wcześniej, nie rozumiał znaczenia symboli, nie czcił wyobrażonych tam postaci. Reagował na nie jak na dzieła in¬ tuicyjnie. Prezentując je teraz w albumie, także daje do myślenia — nie ogranicza się do przedmiotów i wytworów nawiązujących do tradycji ukraińskiej. Pokazuje także inną religię, inną estetykę, inną kulturę i jej oryginalne piękno, choć zupeł¬ nie nie ukraińskie. To mówi wiele o Iwanie Hreczce, o jego sposobie myślenia o innych ludziach i kulturach, o tolerancji i niezamykaniu się w regionalnych czy narodowych ra¬ mach, w obszarze własnego języka czy religii. To przecież wcale nie oznacza braku patriotyzmu, a jedynie otwartość na innych. Widać w tym człowieka nie ograniczającego się wyłącznie do swojej tradycji — łącznie z jej kompleksami; jest to spojrzenie dawnego lwowskiego inteligenta, a zarazem jak najbardziej współczesnego Europejczyka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5fd4fad9858a7566ee3681eac33d0d1.pdf 16444c11811558c6fe3a494c84a469ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:827 Title A name given to the resource Rytm torguckiego koczownika / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.137-153 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L E C H MRÓZ R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA* Ostatnie badania (1975 r.) E k s p e d y c j i Etnograficznej Z a k ł a d u E t n o ­ g r a f i i I H K M P A N w M o n g o l i i skierowane b y ł y w w i ę k s z o ś c i na p r a c ę n a d poznaniem s p o ł e c z n o ś c i T o r g u t ó w , z a m i e s z k u j ą c e j somon B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. J e d n y m z p o d j ę t y c h t e m a t ó w jest w ł a ś n i e w z o ­ rzec k o c z o w n i c t w a T o r g u t ó w i w y n i k a j ą c y c h z tego k o n s e k w e n c j i w i n ­ n y c h dziedzinach i c h k u l t u r y . P o n i ż s z y tekst jest w s t ę p n y m przedsta­ w i e n i e m w n i o s k ó w uzyskanych w w y n i k u b a d a ń prowadzonych przez autora w 1975 r . 1. T o r g u c i m i e s z k a j ą w M o n g o l i i p r a w i e w y ł ą c z n i e na terenie somon u B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego. Granice r e j o n u p r z e b y w a n i a T o r g u t ó w w y z n a c z a j ą : od p ó ł n o c y pasmo A ł t a j u , na k t ó r e g o p o ł u d n i o w y c h stokach i w d o l i n a c h z n a j d u j ą s i ę letnie pastwiska, od zachodu granica p a ń s t w o ­ w a p o m i ę d z y M o n g o l i ą i C h i n a m i , od p o ł u d n i a pasmo n i e z b y t w y s o k i c h g ó r B a j t a g Bogdo, k t ó r ę d y t a k ż e biegnie granica z C h i n a m i , a od w s c h o ­ d u b i e g n ą c a p o ł u d n i k o w o od A ł t a j u poprzez Gobi Z a a ł t a j s k ą do p o ł u d ­ n i o w e j granicy p a ń s t w a a d m i n i s t r a c y j n a l i n i a d z i e l ą c a somon B u ł g a n od somonu Ujencz. W ś r ó d l u d n o ś c i somonu poza T o r g u t a m i spotyka s i ę r ó w n i e ż K a z a ­ c h ó w , w c h o d z ą c y c h obecnie g ł ó w n i e w s k ł a d I I b r y g a d y — pomocniczej, oraz przedstawicieli M o n g o ł ó w - C h a ł c h a , p r a c u j ą c y c h g ł ó w n i e w a d m i ­ n i s t r a c j i i w ł a d z a c h somonu. Kazachowie z a m i e s z k u j ą s ą s i e d n i a j m a k bajan ólgijski, z k t ó r y m somon B u ł g a n graniczy (w A ł t a j u ) , ale na p r z e ­ strzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t p r z e s u n ę l i granice swojego z a s i ę g u . Koczowiska i c h nadal z n a j d u j ą się w s ą s i e d n i m a j m a k u , natomiast c i , * Zamieszczony poniżej tekst jest jedynie dość pobieżnym, w s t ę p n y m naszki­ cowaniem zjawisk, jakie tworzą obraz dzisiejszego życia Torgutów i jakie związa­ ne są z ich koczowaniem; tytuł jest więc w pewnym sensie na wyrost — obecnie autor przedstawia jedynie garść wprowadzających informacji, sygnalizujących nie­ jako kierunek pracy, mając przy tym nadzieję, że uda się rozwinąć badania i w kolejnej publikacji ukazać pełniej to, co stanowi o wyrazie, charakterze życia i rodzaju kultury Torgutów, czyli po prostu przedstawić rytm torguckiego koczo­ wania w powiązaniach synchronicznych. �138 L E C H MROZ k t ó r z y z a m i e s z k u j ą somon B u ł g a n , z a j m u j ą się r o l n i c t w e m i w y k o n y w a ­ n i e m i n n y c h prac pomocniczych (pozapasterskich) dla s p ó ł d z i e l n i i so­ monu. W ś r ó d T o r g u t ó w w y r ó ż n i ć m o ż n a przedstawicieli p i ę c i u g r u p : W a n g i j n , B e e l i j n , T a j d ż i j n , Choszut oraz Chowog-sair Dawne podziały Tor­ g u t ó w s t r a c i ł y dziś znaczenie; przedstawiciele r ó ż n y c h g r u p razem p r a ­ c u j ą t w o r z ą c mieszane b r y g a d y pasterskie, w c h o d z ą ze s o b ą w z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e , ale m i m o t o istnieje w y r a ź n a ś w i a d o m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i czy wywodzenia się z określonej grupy. D l a j a s n o ś c i n a l e ż y p o d a ć , że Choszuci nie są tego samego pochodze­ nia, co p o z o s t a ł e g r u p y T o r g u t ó w , j e d n a k ż e od bardzo dawna ż y j ą w t y m rejonie, w w y n i k u czego doszło do zasadniczej u n i f i k a c j i i a s y m i l a c j i z g r u p a m i t o r g u c k i m i . W rezultacie Choszuci nie t y l k o we w ł a s n e j ś w i a ­ d o m o ś c i , ale i przez otoczenie u w a ż a n i s ą za T o r g u t ó w (Choszut-Torgut), i to n a w e t za d ż m r c e n - T o r g u t ( p r a w d z i w y c h T o r g u t ó w ) . W y m i e n i o n e g r u p y są j e d y n y m i przedstawicielami T o r g u t ó w w M o n g o l i i . W Chinach ż y j ą jeszcze inne społeczności torguckie oraz część g r u p y W a n g i j n i w i ę k ­ szość Chowog-sair. 2 P o d s t a w ą gospodarki T o r g u t ó w mongolskich b y ł a i jest hodowla z w i e ­ r z ą t ; w o d r ó ż n i e n i u od n i c h g r u p y ż y j ą c e w Chinach, c h o c i a ż z a j m u j ą s i ę h o d o w l ą , w znacznym stopniu p r z e s z ł y na u p r a w ę ziemi. S p o ś r ó d t y c h p i ę c i u g r u p — W a n g i j n , Beelijn, T a j d ż i j n , Choszut i Chowog-sair — cztery pierwsze m o ż n a u z n a ć za g r u p y miejscowe (od dawna). I c h r e j o n y koczowania z n a j d o w a ł y się w granicach M o n g o l i i , na terenie dzisiejszego somonu B u ł g a n l u b t u ż za g r a n i c ą , w dalszym od­ c i n k u b i e g u r z e k i B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w . L e t n i e pastwiska B e e l i j n , T a j ­ d ż i j n , C h o s z u t ó w z n a j d o w a ł y się na halach w g ó r n y m biegu rzeki B u ł g a n , a z i m o w i s k a w d o l n y m j e j biegu, w okolicy, gdzie zmienia ona k i e r u n e k z p o ł u d n i k o w e g o i ostro s k r ę c a na z a c h ó d , k u g r a n i c y p a ń s t w o w e j ; j e ­ d y n i e czasem B e e l i j n z i m ą p r z e p ę d z a l i stada a ż do zbiegu Bajan goł i Ca­ gan goł (na terenie Sinkiangu), t a m b o w i e m m i e ś c i ł o się c e n t r u m a d m i ­ nistracyjne części T o r g u t ó w . T a k ż e W a n g i j n m o ż n a u w a ż a ć za g r u p ę a u t o c h t o n i c z n ą ; w i ę k s z o ś ć r e j o n ó w i c h koczowania z n a j d o w a ł a się w p r a w ­ dzie j u ż poza o b e c n ą g r a n i c ą , ale w j e j b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i , a na z i m ę nierzadko schodzili nad r z e k ę B u ł g a n , w y p a s a j ą c stada w granicznych rejonach C h i n i M o n g o l i i . Ponadto b e z p o ś r e d n i k o n t a k t W a n g i j n z i n n y ­ m i g r u p a m i w y n i k a ł z f a k t u , że w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę — a w i ę c zaledwie nieco ponad 50 l a t t e m u — g r u p y B e e l i j n i T a j d ż i j n po­ z o s t a w a ł y w stosunku p o d l e g ł o ś c i do W a n g i j n . Z w i e r z c h n i k g r u p y W a n 1 Pisownię nazw przyjmuję taką, jaką w oparciu o literaturę zastosował autor poprzedniego artykułu S. Szynkiewicz. Brzmienie miejscowe nazw odbiega od ustalonych w literaturze, informatorzy określali poszczególne grupy mianami: Wangin, Beelin, Hajdżi, Choszut, Chowogsaryn (lub w skrócie Chowog). Pochodzenie grupy Choszut wyjaśnia szerzej S. Szynkiewicz. 2 �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 139 gijn — wang-nojon, b y ł także zwierzchnikiem grup Beelijn i Tajdżijn, m i m o iż p o s i a d a ł y one r ó w n i e ż swoich no j o n ó w . C e n t r u m a d m i n i s t r a ­ cyjne t y c h g r u p i siedziba wang-nojona z n a j d o w a ł y się blisko g r a n i c y (choć j u ż na terenie Chin) w p o b l i ż u r z e k i B u ł g a n . Torguci B u ł g a n somonu o k r e ś l a n i s ą t e r m i n e m „ P i ę c i o s o m o n o w i T o r ­ g u c i " albo „ P i ę ć s o m ó w a ł t a j s k i c h " . Obecnie w ś w i a d o m o ś c i potocznej w p r z e k o n a n i u w i e l u i n f o r m a t o r ó w t e r m i n ten oznacza p i ę ć g r u p w y ­ m i e n i o n y c h poprzednio. Jedynie nieliczni z i n f o r m a t o r ó w w i e d z ą , że do r e w o l u c j i t e r m i n ten m i a ł i n n e znaczenie. Choszuci i Chowog-sair ( k t ó ­ r z y mieszkali jeszcze w Chinach) nie b y l i w l i c z a n i do 5 s o m o n ó w a ł t a j ­ skich. O k r e ś l e n i e m t y m oznaczano j e d y n i e 5 g r u p p o d l e g ł y c h w a n g - n o j o n o w i — W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n , z t y m że W a n g i j n d z i e l i l i się na 3 g r u p y : W a n g i j n (osobistych pasterzy wang-nojona), A w d ż i j i Bachszii — te d w i e ostatnie g r u p y t a k ż e p o d l e g a ł y b e z p o ś r e d n i o w a n g o w i i r z ą d z o n e b y ł y przez jego r o d z i n ę . N a czele W a n g i j n , B e e l i j n i T a j d ż i j n s t a l i n o j o nowie, z k t ó r y c h hierarchicznie n a j w y ż s z y b y ł wang, a n a j n i ż s z y n o j o n T a j d ż i j n . Z w i e r z c h n i c y A w d ż i j i Bachszii nie w c h o d z i l i w s k ł a d r a d y 5 s o m o n ó w a ł t a j s k i c h , w k t ó r e j zasiadali wang-nojon, beel-nojon i n o j o n grupy Tajdżijn. D a w n y p o d z i a ł t e r y t o r i a l n y z o s t a ł po części usankcjonowany w a d m i ­ n i s t r a c y j n y m podziale k r a j u po r e w o l u c j i . Po zniesieniu d a w n y c h po­ działów administracyjnych z czasów m a n d ż u r s k i c h wprowadzony został w r o k u 1930 n o w y , w k t ó r y m dzisiejszy somon B u ł g a n (w p r z y b l i ż e n i u ) d z i e l i ł się na n a s t ę p u j ą c e choszuny : T o r g u t Bejle, T o r g u t Dzasag, T o r gut W a n . Rejon p r z y g r a n i c z n y p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i ( w p o b l i ż u pasma Bajtag Bogdo) z a j m o w a ł choszun b a j a t c h a ń s k i . Poza t y m od p ó ł n o c y s ą ­ s i a d o w a ł z T o r g u t Bejle choszun w s c h o d n i o - a ł t a j s k o - u r i a n c h a j s k i , a od wschodu w miejscu dzisiejszego somonu Ujencz z n a j d o w a ł się choszun c h a n b a t o r c h a j c h a ń s k i z a c h o d z ą c y częściowo na wschodnie obszary d z i ­ siejszego somonu B u ł g a n . Choszun T o r g u t Bejle o b e j m o w a ł obszary g ó r ­ nego biegu rzeki B u ł g a n i l e t n i c h pastwisk I n d e r t — t r a d y c y j n y c h pa­ s t w i s k B e e l i j n . Choszun T o r g u t Dzasag o b e j m o w a ł r e j o n y p o ł o ż o n e bar­ dziej na p o ł u d n i e w ś r o d k o w y m b i e g u B u ł g a n u , a w i ę c w p r z y b l i ż e n i u t e r e n y dawnego c e n t r u m i n a j c z ę s t s z e g o p o b y t u g r u p y Choszut (dzasagt to t y t u ł nojona C h o s z u t ó w ) . Jedynie W a n g i j n (choszun T o r g u t Wan) za­ jęli n a j m n i e j urodzajne i zasobne w pastwiska r e j o n y p o ł u d n i o w e p r z y ­ l e g a j ą c e do Bajtag Bogdo, co z r e s z t ą m o ż n a w y t ł u m a c z y ć f a k t e m o d w i e ­ dzania t y c h t e r e n ó w przez W a n g i j n i d a w n i e j ; a poza t y m jako grupa p r z y b y ł a z S i n k i a n g u o t r z y m a l i t e r e n y p r a k t y c z n i e nie z a j ę t e przez g r u ­ p y z dawna w t y m rejonie M o n g o l i i ż y j ą c e . Jednak — j a k z d a j ą się ś w i a d c z y ć w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — wszystkie g r u p y ł ą c z n i e z W a n ­ g i j n l a t e m m i a ł y m o ż l i w o ś c i w y p a s u na pastwiskach a ł t a j s k i c h , tak w i ę c p o d z i a ł o z n a c z a ł raczej r e j o n y pastwisk jesienno-zimowo-wiosennych. 3 3 Według podziału z roku 1930 kraj dzielił się na ajmaki, a te na choszuny. �140 L E C H MRÓZ N i e w y m i e n i o n a jest w t y m podziale grupa T a j d ż i j n , ale p r a w d o p o d o b ­ nie d z i e l i ł a ona pastwiska i r e j o n y z i m o w i s k z B e e l i j n . W ł a ś c i w i e j e d y n i e Chowog-sair są g r u p ą obcą, p r z y b y ł ą do M o n g o l i i z C h i n pod koniec I I w o j n y ś w i a t o w e j i w p i e r w s z y c h latach p o w o j e n ­ n y c h . I c h dawniejsze pastwiska z n a j d o w a ł y się w Tarbagataju na p ó ł n o ­ cny zatehód od dzisiejszych siedzib. G r u p y B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszut w zasadzie p r z e b y w a j ą w całości (poza j e d n o s t k o w y m i p r z y p a d k a m i ) w M o n g o l i i , W a n g i j n w przewadze, ( k i l k a d z i e s i ą t r o d z i n p o z o s t a ł o w S i n ­ k i a n g u , na z a c h ó d i p o ł u d n i o w y z a c h ó d od o b s z a r ó w dzisiaj zamieszki­ w a n y c h ) , Chowog-sair z a ś p r z y k o c z o w a ł a do M o n g o l i i t y l k o część (jeden somon — D e l u u n ) , a w i ę k s z o ś ć (13 s o m o n ó w ) — j a k s t w i e r d z a j ą i n f o r ­ m a t o r z y — p o z o s t a ł a w Chinach. Obecnie rozmieszczenie T o r g u t ó w z t y c h g r u p w brygadach somonu przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : Choszuci i T a j d ż i j n — 1 brygada ) w y p a s a j ą l a t e m razem na Wangijn — 4 brygada | halach I n d e r t i Toszilt Beelijn — 5 brygada 1 w y p a s a j ą razem l a t e m na i nieco w 3 \ halach C o n c h i l t Chowog-sair — 3 brygada | 2. Obszar somonu B u ł g a n posiada k i l k a d o ś ć w y r a ź n i e r ó ż n i ą c y c h s i ę stref fizjograficznych. N a p ó ł n o c y przebiega pasmo A ł t a j u z k i l k o m a z e s p o ł a m i pastwisk g ó r s k i c h i d o ś ć r o z b u d o w a n ą siecią w o d n ą d o p ł y w ó w rzeki B u ł g a n . Ś r o d e k i część p o ł u d n i o w a to obszar p u s t y n n y o n i e w y s o k i c h wzniesieniach i s k ą p y m n a w o d n i e n i u , gdzie j e d y n i e w ł a ś c i w i e dolina r z e k i B u ł g a n daje oparcie h o d o w l i , a n a w e t u p r a w i e r o l n i c z o - s a d o w n i czej, prowadzonej w r a m a c h z n a j d u j ą c e j się t u t a j s p ó ł d z i e l n i ; p r z y c z y m — p o n i e w a ż rzeka m n i e j w i ę c e j w p o ł o w i e w y s o k o ś c i t e r y t o r i u m somonu s k r ę c a na z a c h ó d k u g r a n i c y z C h i n a m i — p o ł u d n i o w a część jest p r a w i e bezwodna. Poza t y m na p o ł u d n i u na samej g r a n i c y znajduje się n i e z b y t d u ż y k o m p l e k s g ó r s k i , Bajtag Bogdo, z k t ó r e g o w y p ł y w a k i l k a s t r u m i e n i g i n ą c y c h w p u s t y n i . Ten u k ł a d w a r u n k ó w decyduje, że dla pasterstwa — k t ó r y m zajmuje s i ę znaczna w i ę k s z o ś ć l u d n o ś c i somonu — w ł a ś c i w i e t y l k o d w a obszary s t a n o w i ć m o g ą b a z ę d l a w y p a s u : g ó r s k i e pastwiska a ł t a j s k i e i dolina r z e k i B u ł g a n . Oddalenie i charakter pasma Bajtag Bogdo powoduje, że m o ż e ono b y ć t r a k t o w a n e t y l k o j a k o teren r e z e r w o w y , gdy w p r z y p a d k u niedostatku t r a w y spowodowanego s u c h y m r o k i e m n a l e ż y część stad, g ł ó w n i e owce i kozy, p o p r o w a d z i ć dalej 'na p o ­ ł u d n i e , r e z e r w u j ą c pastwiska w d o l i n i e B u ł g a n u d l a z w i e r z ą t c e n n i e j ­ szych — b y d ł a i k o n i . Dlatego zasadnicze przemieszczenia pasterzy ze sta­ d a m i o d b y w a j ą się w z d ł u ż k i e r u n k u p ó ł n o c •— p o ł u d n i e na przestrzeni 120-150 k m , jaka dzieli pastwiska w dolinie r z e k i B u ł g a n i l e ż ą c e w A ł ­ t a j u pastwiska o k r e ś l a n e z b i o r o w y m i n a z w a m i I n d e r t i Toszilt — na 4 1 W rosyjskiej literaturze, a za nią i w mongolskiej, przyjęto używać nazwy Conchilt, miejscowe brzmienie różni się nieco: Conchil, Conchel. �RYTM TORGUCKIEGO 141 KOCZOWANIA z a c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n oraz C o n c h i l t , l e ż ą c e na w s c h ó d od g ó r n e g o b i e g u r z e k i B u ł g a n (pod m a s y w e m T a w y n C h u m u s t w p a ś m i e M u n c h Chajrchan). Poza t y m k l i m a t i w a r u n k i p a n u j ą c e t u t a j w c i ą g u r o k u c z y n i ą somon B u ł g a n j e d n y m z najdogodniejszych w c a ł e j M o n g o l i i d l a r o z w o j u h o d o w l i czy w ogóle gospodarki. Przez obszar somonu prze­ biega k i l k a stref k l i m a t y c z n y c h , d a j ą c y c h m o ż l i w o ś c i p r z e m i e s z c z e ń stad w r e j o n y dogodne, i one to w znacznym stopniu o k r e ś l a j ą r y t m przekoc z o w a ń . Ś r e d n i e t e m p e r a t u r y lipca u k ł a d a j ą się w cztery strefy, w g r a ­ nicach od p o n i ż e j 15°C do p o w y ż e j 25°C, podobnie t e m p e r a t u r y stycznia ( i z o t e r m y stycznia w y z n a c z a j ą cztery strefy, z k t ó r y c h n a j n i ż s z a w y n o ­ si zaledwie 0 ° C ) . Ostatnie p r z y m r o z k i wiosenne p r z y p a d a j ą na okres przed 10 V , a j e d y n i e w A ł t a j u p o m i ę d z y 10 a 20 V ( z w i e r z ę t a s ą jesz­ cze na pastwiskach wiosennych), pierwsze z a ś jesienne po 20 I X na ob­ szarze w i ę k s z o ś c i somonu, t y l k o w A ł t a j u p r z y c h o d z ą w okresie p o m i ę ­ dzy 10 a 20 I X . T a k dogodne w a r u n k i nie w y s t ę p u j ą w ł a ś c i w i e nigdzie w M o n g o l i i . N a w e t stosunkowo niezbyt d u ż a ilość o p a d ó w (100-150 m m w części p o ł u d n i o w e j somonu, 150-200 m m w części ś r o d k o w e j i 200250 m m w A ł t a j u ) — podobnie j a k na G o b i — nie czyni w a r u n k ó w h o d o w l i m n i e j s p r z y j a j ą c y m i , bo stosunkowo dobrze r o z w i n i ę t a sieć w o d ­ na (rzeki B u ł g a n i j e j d o p ł y w ó w ) zasila z i e m i ę w w o d ę z a p e w n i a j ą c za­ d o w a l a j ą c ą na ogół j a k o ś ć k a r m y d l a stad. 5 3. H o d o w l a zajmuje w M o n g o l i i miejsce s z c z e g ó l n e i w niej znajduje zatrudnienie — b e z p o ś r e d n i e l u b p o ś r e d n i e •— znaczna w i ę k s z o ś ć l u d ­ ności. Podobnie jest i w somonie B u ł g a n , m i m o iż dogodne w a r u n k i g l e ­ b o w o - k l i m a t y c z n e s t w a r z a j ą m o ż l i w o ś c i r ó w n i e ż u p r a w y zbóż, a t a k ż e sadownictwa. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i (negdel) istnieje z e s p ó ł l u d z i z a t r u d ­ n i o n y c h w r o l n i c t w i e , k t ó r e s t a n o w i w a ż n ą p o z y c j ę e k o n o m i c z n ą somo­ n u . Jest to z r e s z t ą jeden z najbardziej rolniczo r o z w i n i ę t y c h s o m o n ó w M o n g o l i i . Ponadto na terenie somonu istnieje stacja d o ś w i a d c z a l n a , p r o ­ w a d z ą c a u p r a w ę m e l o n ó w i a r b u z ó w oraz na z n a c z n ą s k a l ę sadownic­ t w o — j a b ł o n i e , niskopienne w i ś n i e c h i ń s k i e i ś l i w y . P r z y stacji p r o w a ­ dzone są t a k ż e prace nad r o z w i n i ę c i e m pszczelarstwa. J e d n a k ż e — m i m o t y c h e f e k t y w n y c h c z ę s t o p r z e d s i ę w z i ę ć — hodowla z w i e r z ą t stanowi p o d ­ stawę. Hoduje s i ę wszystkie p i ę ć p o d s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t : w i e l ­ b ł ą d y , konie, b y d ł o , owce i kozy, z k t ó r y c h t r z y ostatnie s t a n o w i ą p o ­ zycje n a j p o w a ż n i e j s z e . I o ile u p r a w a r o l i jest d o m e n ą l u d z k o ś c i kazach­ skiej, o t y l e pasterstwo i h o d o w l a z w i e r z ą t są w y ł ą c z n y m n i e m a l za­ j ę c i e m l u d n o ś c i t o r g u c k i e j , a w k a ż d y m razie j e j zasadniczej części. T y m s a m y m p r z e j ś c i e od d a w n y c h u k ł a d ó w polityczno-ekonomicznych do n o ­ w y c h m o g ł o n a s t ą p i ć w s p o s ó b zharmonizowany, nie n a r u s z a ł o b o w i e m p o d s t a w o w y c h zasad egzystencji t o r g u c k i e j s p o ł e c z n o ś c i — i c h baza eko5 Dane wg pracy: szawa 1971. B. Gungadasz, Mongolska Republika Ludowa, War­ �142 L E C H MRÓZ nomiczna, rodzaj życia, w oparciu o k t ó r y i s t n i a ł c a ł y u k ł a d k u l t u r y , p o ­ z o s t a ł y jeśli nie c a ł k o w i c i e t o ż s a m e , to w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u z m i e ­ nione. Dopiero m o m e n t u s p ó ł d z i e l c z e n i a stad b y ł bardziej zasadniczym p r z e ł o m e m , ale n a s t ą p i ł on po u p ł y w i e około 55 l a t od r e w o l u c j i , k i e d y ludzie z d o ł a l i j u ż p r z y w y k n ą ć do n o w y c h k i e r u n k ó w zmian. N a w e t zresz­ t ą u s p ó ł d z i e l c z e n i e nie p o z b a w i ł o l u d n o ś c i z u p e ł n i e stad a n i m o ż l i w o ś c i wypasania w rejonach, do k t ó r y c h od dawna b y l i p r z y z w y c z a j e n i . D o ­ ś w i a d c z e n i e n a r o s ł e przez pokolenia n a k a z a ł o i w r a m a c h nowej p o l i t y ­ k i — realnie o c e n i a j ą c s y t u a c j ę — z a c h o w a ć t e n u k ł a d i l i c z y ć s i ę z w z o ­ rem istniejącym. 4. Koczowanie T o r g u t ó w nosi, m i m o z m i a n i u p ł y w u czasu, w y j ą t k o ­ w o s t a b i l n y charakter. P o m i j a j ą c okres dawnej h i s t o r i i p o w a ż n i e j s z y m i z a k ł ó c e n i a m i b y ł y zmiana r e j o n ó w w y p a s u g r u p y W a n g i j n oraz w y n i ­ k a j ą c e ze z m i a n y miejsca p o b y t u i przykoczowania Chowog-sair prze­ mieszczenia r e j o n ó w w y p a s o w y c h . W p r z y p a d k u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r ­ g u c k i c h w a h n i ę c i a w schemacie w y p a s u m i a ł y charakter n i e w i e l k i i w y ­ nikały głównie z przyczyn klimatycznych. M i m o p o z o r ó w r u c h l i w o ś c i , tak zda się z w i ą z a n e j z ż y c i e m paster­ s k i m , s p o ł e c z n o ś ć T o r g u t ó w m a z a d z i w i a j ą c o s t a b i l n y charakter. Obser­ w o w a n e na przestrzeni ostatnich k i l k u d z i e s i ę c i u l a t z m i a n y r y t m u k o ­ czowania są m i n i m a l n e i c z ę s t o c a ł e d z i e s i ę c i o l e c i a m i j a j ą bez j a k i c h ­ k o l w i e k odejść od i s t n i e j ą c e g o u k ł a d u . Jak w y n i k a z r o z m ó w z i n f o r m a ­ t o r a m i , n i e j e d n o k r o t n i e znane s ą p r z y p a d k i , g d y całe ż y c i e m i j a ł o w przemieszczeniach p o m i ę d z y d w o m a obszarami w y p a s o w y m i ( l e t n i m i jesienno-zimowo-wiosennym) bez opuszczenia r e j o n u koczowania nie t y l k o w celach z m i a n y pastwisk, ale n a w e t w celach h a n d l o w y c h czy i n n y c h . S t ą d stwierdzone są p r z y p a d k i s p ę d z e n i a około 50 l a t w t y c h sa­ m y c h dolinach i halach, k i e d y to i n f o r m a t o r nie w i d z i a ł a n i miasta, a n i j a k i e g o k o l w i e k innego skupiska czy osady, czy nawet s ą s i e d n i e g o somo­ n u . Jest to w i ę c p r z y pozorach r u c h l i w o ś c i faktyczna s t a b i l n o ś ć , t y l e że nie ograniczona do jednego miejsca, lecz w a h a d ł o w y c h p r z e m i e s z c z e ń p o m i ę d z y k i l k o m a p u n k t a m i w y p a s o w y m i g r u p u j ą c y m i s i ę na ogół w d w a z e s p o ł y pastwisk. M i m o w i ę c jego p a r a d o k s a l n o ś c i , p r a w d z i w e w y d a j e s i ę stwierdzenie jednej z i n f o r m á t o r e k (pytanej, dlaczego po k r ó t ­ k i m okresie p o b y t u w S i n k i a n g u — d o k ą d u c i e k l i w obawie przed r e ­ w o l u c j ą — w r ó c i l i na swoje dawne t e r e n y wypasowe), że „ p a s t e r z e nie l u b i ą się p r z e n o s i ć " . Roczny c y k l ż y c i a p o z o s t a ł w zasadzie od p o k o l e ń n i e z m i e n i o n y i w y ­ znaczony b y ł p o r a m i z m i a n pastwisk; poza t y m charakteryzuje się d u ż ą rytmicznością i stałością. P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł o pewnego rodza­ j u z r ó ż n i c o w a n i e w y n i k a j ą c e ze s t r u k t u r y posiadanych stad i z a m o ż n o ś c i . W z w i ą z k u z t y m p o z o s t a w a ł t a k ż e rodzaj t r a n s p o r t u stosowanego p o d ­ czas z m i a n miejsca p o b y t u . T a k ż e zajmowanie s i ę u p r a w ą ziemi przez �R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 143 część T o r g u t ó w b y ł o z w i ą z a n e z z a s o b n o ś c i ą g r u p y . W zasadzie najzam o ż n i e j s z y m i g r u p a m i b y ł y W a n g i j n i B e e l i j n — posiadali oni najlicz­ niejsze stada, a w i c h s k ł a d z i e spore ilości w i e l b ł ą d ó w i k o n i ; przedsta­ wiciele t y c h d w ó c h g r u p p r a w i e nie z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi. N a j u b o ż e j p r e z e n t u j ą się Choszuci i T a j d ż i j n — stada i c h b y ł y m n i e j liczne i w d o d a t k u z p r z e w a g ą z w i e r z ą t m a ł y c h (owiec i kóz). W obu t y c h g r u ­ pach w i d o c z n y jest niedostatek (w okresie p o p r z e d z a j ą c y m r e w o l u c j ę ) z w i e r z ą t d u ż y c h , z w ł a s z c z a w i e l b ł ą d ó w i k o n i , w y r a ż a j ą c y się c h o c i a ż b y w fakcie u ż y w a n i a do t r a n s p o r t o w a n i a d o b y t k u podczas z m i a n miejsca p o b y t u — b y d ł a . I n n a rzecz, że pastwiska t y c h g r u p (letnie i jesienno-zimowo-wiosenne) z n a j d o w a ł y się w mniejszej odległości od siebie niż pa­ stwiska g r u p w y m i e n i o n y c h w y ż e j ; z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n jest to widoczne. Z a t e m i przekoczowywanie m n i e j n a s t r ę c z a ł o t r u d n o ś c i . Je­ żeli nie b y ł o m o ż l i w e z a ł a d o w a n i e c a ł e g o d o b y t k u od razu, p r z e w o ż o n o część, potem z w i e r z ę t a w r a c a ł y i zabierano r e s z t ę ; nie b y ł o b y j e d n a k m o ż l i w e takie koczowanie na d u ż e odległości, gdzie droga p o m i ę d z y pa­ s t w i s k a m i t r w a 3 czy n a w e t 5 d n i , i to dla w i e l b ł ą d ó w . T r u d n o d z i ś do­ k ł a d n i e j w y j a ś n i ć p r z y c z y n y niedostatku u obu g r u p —• T a j d ż i j n i Choszut. B y ć m o ż e f a k t koczowania na bliskie odległości, a zatem i m n i e j ­ sze zapotrzebowanie na z w i e r z ę t a w ł a ś c i w i e t y l k o do t r a n s p o r t u s ł u ż ą ­ ce, u c z y n i ł s z e r s z ą i c h h o d o w l ę z b y t e c z n ą , ale m o ż l i w e jest t e ż w y j a ś n i e ­ nie o d w r o t n e — niedostatek bazy t r a n s p o r t o w e j nie p o z w a l a ł na p o k o ­ n y w a n i e znaczniejszych odległości, t y m s a m y m p o ś r e d n i o d z i a ł a j ą c w k i e ­ r u n k u r o z w i n i ę c i a h o d o w l i owiec i k ó z , bardziej o d p o r n y c h na zimno i su­ rowsze w a r u n k i , j a k i e p a n o w a ł y na b l i s k i c h l e t n i s k o m zimowiskach t y c h Torgutów. Pojęcie zamożności tych grup także może być względne — zwierzę­ c i e m p r e s t i ż o w y m jest w M o n g o l i i bardzo często k o ń i ilość ich, a t a k ż e w i e l b ł ą d ó w — w rejonach gobijskich — o k r e ś l a j e d n o c z e ś n i e w potocznej ś w i a d o m o ś c i status m a j ą t k o w y r o d z i n y ; opinia o mniejszej z a m o ż n o ś c i C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n m o ż e w y n i k a ć w ł a ś n i e z mniejszej ilości t y c h z w i e ­ r z ą t , a nie z faktycznego rozeznania w stanie m a j ą t k o w y m r o d z i n T a j ­ d ż i j n i C h o s z u t ó w . N a w e t f a k t zajmowania się przez obie te g r u p y (w w i ę k s z y m s t o p n i u n i ż przez p o z o s t a ł e ) u p r a w ą ziemi jest t y l k o w z g l ę d ­ n y m a r g u m e n t e m ś w i a d c z ą c y m o i c h mniejszej z a m o ż n o ś c i ; u p r a w a zie­ m i — częściowo p r z y n a j m n i e j — m o ż e w y n i k a ć z tego, że tak w i o s n ą , j a k i j e s i e n i ą przekoczowanie z a j m o w a ł o znacznie m n i e j czasu i w i ę c e j po­ z o s t a w a ł o go wolnego do w y k o r z y s t a n i a na prace rolnicze. W p r z y p a d k u W a n g i j n czy Beelijn, dla k t ó r y c h przemieszczenie z a j m o w a ł o d w a i p ó ł l u b t r z y k r o t n i e w i ę c e j czasu, m n i e j p o z o s t a w a ł o go na inne prace — choć, co c h c ę p o d k r e ś l i ć , jest to t y l k o jedna z m o ż l i w o ś c i i b y ć m o ż e n a w e t uboczna, w y j a ś n i e n i a w i ę k s z e j p o p u l a r n o ś c i u p r a w y z i e m i u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n n i ż u p o z o s t a ł y c h g r u p t o r g u c k i c h . Poza t y m u p r a w a z i e m i , siew i z b i o r y o g r a n i c z a ł y się do najprostszych c z y n n o ś c i , w y k o n y w a n y c h podczas p o b y t u na w i o s e n n y c h i jesiennych pastwiskach. Tak w i ę c w za- �144 L E C H MRÓZ sadzie roczny c y k l ż y c i o w y o g r a n i c z a ł się do k i l k a k r o t n y c h p r z e m i e s z c z e ń stad i j u r t , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sa­ m e j — na ogół — m a r s z r u t y , podczas z a ś p o b y t u na k o l e j n y c h p a s t w i ­ skach do p i l n o w a n i a p a s ą c y c h się stad i p r z e r o b u m l e k a na r ó ż n e g o r o ­ d z a j u — w s k r o m n y m z r e s z t ą asortymencie — p r o d u k t y mleczne stano­ wiące podstawę wyżywienia. P o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i g r u p a m i T o r g u t ó w i s t n i a ł y r ó ż n i c e w sche­ macie koczowania — co b y ł o j u ż sygnalizowane — j e d n a k ż e nie b y ł y to r ó ż n i c e zasadnicze. T y m s a m y m m o ż l i w e jest przedstawienie pewnego o g ó l n e g o schematu koczowania T o r g u t ó w ; r ó ż n i c e w stosunku do tego schematu, n a j c z ę ś c i e j n i e z b y t d u ż e , w y n i k a j ą z p r z y n a l e ż n o ś c i do tej czy i n n e j g r u p y , a zatem i nie t y c h samych r e j o n ó w pastwisk ( g ł ó w n i e z i ­ m o w y c h ) , historycznego etapu r o z w o j u oraz w a h n i ę ć k l i m a t y c z n y c h . Wyruszenie na pastwiska letnie n a s t ę p o w a ł o n a j c z ę ś c i e j około p o ł o w y czerwca, p o b y t na n i c h t r w a ł p r z e c i ę t n i e do p o ł o w y w r z e ś n i a ; niekiedy, jeśli w a r u n k i b y ł y s p r z y j a j ą c e l u b jeśli w dolinie b y ł a susza, p r z e d ł u ż a n o p o b y t o k i l k a t y g o d n i . Podczas lata t r z y - i czterokrotnie zmieniano m i e j ­ sce w y p a s u p r z e p ę d z a j ą c stada na o d l e g ł o ś ć około 5 do 7 k m . W ę d r ó w k a na pastwiska jesienne t r w a ł a 2 do 5 d n i , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju p r o w a ­ dzonych stad (z b y d ł e m w ę d r o w a n o w o l n i e j n i ż z o w c a m i czy kozami) i rodzaju t r a n s p o r t u . J u r t y i d o b y t e k p r z e w o ż o n o na w i e l b ł ą d a c h , ale b y w a ł y w y p a d k i , gdy u ż y w a n o do tego celu b y d ł a , co o c z y w i ś c i e w ę ­ d r ó w k ę p r z e d ł u ż a ł o . B y d ł a do t r a n s p o r t u u ż y w a l i , j a k j u ż z o s t a ł o p o w i e ­ dziane, T a j d ż i j n i Choszuci, a w latach p o w o j e n n y c h — w w y n i k u k l ę s k i i w y g i n i ę c i a części stad — r ó w n i e ż grupa B e e l i j n . Pastwiska jesienne, zimowe i wiosenne z n a j d o w a ł y s i ę na ogół blisko siebie i odległość m i ę ­ d z y n i m i j e d y n i e w y j ą t k o w o d o c h o d z i ł a do 100 k m , licząc d r o g ę w z d ł u ż biegu m e a n d r u j ą c e j rzeki B u ł g a n . W p r z y p a d k u C h o s z u t ó w i T a j d ż i j n pas­ t w i s k a jesienno-zimowo-wiosenne l e ż a ł y znacznie b l i ż e j siebie, w o d ­ ległości k i l k u k i l o m e t r ó w , w w ą w o z i e , k t ó r y m p ł y n i e Bajan g o ł a ż do miejsca jego u j ś c i a do B u ł g a n goł. W ą w ó z ten i dziś z r e s z t ą s t a n o w i b a z ę dla w y p a s u znacznej części stad s p ó ł d z i e l c z y c h . P o b y t na pastwiskach jesiennych t r w a ł z w y k l e do p o ł o w y listopada, z przemieszczaniem s i ę ś r e d n i o t r z y k r o t n y m do k o l e j n y c h zakoli B u ł g a n u czy Bajan g o ł . D r o g a na pastwiska z i m o w e z a j m o w a ł a ś r e d n i o jeden d z i e ń . Miejsca u ż y t k o w a ­ ne z i m ą m u s i a ł y w y r ó ż n i a ć s i ę nie t y l k o d o b r ą p a s z ą , ale i b y ć w m i a r ę dobrze o s ł o n i ę t e od w i a t r u i zimna, w t y m b o w i e m okresie o d b y w a ł o s i ę p r z y j m o w a n i e t z w . m ł o d n i a k a . Na p r z e ł o m i e lutego i marca (zazwy­ czaj) wyruszano na pastwiska wiosenne — n i e k i e d y b y ł o i c h d w a : p i e r w ­ sze na okres wczesnej w i o s n y i drugie p r z e ł o m u w i o s n y i lata — s k ą d z n ó w wyruszano w p o c z ą t k u czerwca na pastwiska letnie, d o c i e r a j ą c t a m po 3-5 dniach (w p r z y p a d k u T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w po 2-3 dniach). W y ł o ­ m e m b y ł y lata suche, g d y z a c h o d z i ł a k o n i e c z n o ś ć p ę d z e n i a części stad a ż pod B a j t a g Bogdo, c z y l i dalsze o k o ł o 150 k m na p o ł u d n i e , w t e d y droga �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 145 z pastwisk l e t n i c h t r w a ł a ponad t y d z i e ń . Ten r y t m rocznego p r z e p ę d u stad i j u r t y , w e d ł u g tego samego powielanego w z o r u i w e d ł u g tej sak l i m a t y c z n y m i czy i n n y m i p r z y c z y n a m i j a k i e g o ś s z c z e g ó l n e g o c h a r a k t e r u . 5. W e w s z y s t k i c h z w y m i e n i o n y c h g r u p wypasano w zasadzie 5 p o d ­ s t a w o w y c h g a t u n k ó w z w i e r z ą t . Chowog-sair w momencie p r z y k o c z o w a n i a do M o n g o l i i s t a n o w i l i g r u p ę d o ś ć b o g a t ą . J e d n a k ż e sytuacja, w j a ­ k i e j się z n a l e ź l i , i f a k t szybkiego opuszczenia S i n k i a n g u s p o w o d o w a ł y , ż e swoje stada b y d ł a , owiec i k ó z m u s i e l i p o z o s t a w i ć — w części je sprze­ d a j ą c , w części p o z o s t a w i a j ą c r o d z i n o m . T y m s a m y m , c h o c i a ż p r z y p r o ­ w a d z i l i ze s o b ą spore ilości k o n i i w i e l b ł ą d ó w , część z n i c h m u s i e l i bez­ p o ś r e d n i o po p r z e j ś c i u w y m i e n i ć na z w i e r z ę t a mleczne. W k r ó t c e po p r z y k o c z o w a n i u Chowog-sair p r z y s z ł a k l ę s k a b r a k u paszy — dzud, w w y ­ n i k u czego znaczne ilości z w i e r z ą t w y g i n ę ł y . S p o w o d o w a ł o to powszech­ ne z u b o ż e n i e Chowog-sair, ale i p o z o s t a ł y c h g r u p T o r g u t ó w (w n i e k t ó ­ r y c h rodzinach z 50 do 80 sztuk z w i e r z ą t p o z o s t a ł o po 2, 3, i t o n a j ­ częściej owiec). W t e d y t e ż u p r a w a ziemi s t a ł a się powszechniejsza j a k o u m o ż l i w i a j ą c a p r z e t r w a n i e do m o m e n t u p o w t ó r n e g o w z r o s t u p o g ł o w i a stad. N a w e t po u s p ó ł d z i e l c z e n i u nie n a s t ą p i ł y j a k i e ś znaczniejsze z m i a n y w s t r u k t u r z e stad, poprzez np. r o z w i n i ę c i e specjalnie h o d o w l i k t ó r e g o ś z g a t u n k ó w z w i e r z ą t . W a h n i ę c i a k l i m a t y c z n e , k o n i e c z n o ś c i cyklicznego zmieniania pastwisk p o w o d u j ą , że r o z w i n i ę c i e h o d o w l i jednego t y l k o rodzaju z w i e r z ą t b y ł o b y r y z y k o w n e , tak w i ę c t r a d y c y j n y w z ó r , w y p r a c o ­ w a n y przez pokolenia, jest w zasadzie k o n t y n u o w a n y — t a k w stadach indywidualnych, jak i spółdzielczych, choć oczywiście w przypadku tych ostatnich z m o d y f i k o w a n y zasadami nowej p o l i t y k i i organizacji. 6. D a w n e r e j o n y w y p a s u i koczowania T o r g u t ó w o g r a n i c z a ł y się do części dzisiejszego B u ł g a n somonu. Obecne c e n t r u m somonu B u ł g a n m i e ś c i się w rejonie, gdzie od dawna i przez s p o r ą część r o k u k o n c e n t r o w a ł o się ż y c i e T o r g u t ó w g r u p Beeljn, T a j d ż i j n i Choszut. I c h dawne o ś r o d k i a d m i n i s t r a c y j n e z siedzibami nojonów i lamajskimi k l a s z t o r a m i z n a j d o w a ł y się niedaleko B u r e n Chajrchan, g ó r y otaczanej czcią j a k o miejsce ś w i ę t e , l e ż ą c e j na p ó ł n o c od dzisiejszego c e n t r u m i w jego b e z p o ś r e d n i e j b l i s k o ś c i . O d l e g ł o ś ć t y c h c e n t r ó w p o s z c z e g ó l n y c h g r u p w a h a ł a się od 10 do około 30 k m od B u r e n Chajrchan. N a j b l i ż e j obecnego c e n t r u m somonu z n a j d o w a ł y się t e r y t o r i a zimowe B e e l i j n — B a j a n Sudal w r a z z c e n t r u m T J s ł u u r y n (Cagan Tung), t e r y t o r i a T a j d ż i j n b y ł y nieco dalej na p ó ł n o c — Czonotyn Char U d z u u r , a C h o s z u t ó w na p ó ł n o c n y w s c h ó d — Chagszaal ( c e n t r u m S u m i j n Cagan). T a k ż e letnie pastwiska l e ż a ł y tam, gdzie i obecnie n a j ­ częściej l a t e m p r o w a d z o n y jest wypas, na halach I n d e r t i Toszilt (nazwy od p o t o k ó w w p a d a j ą c y c h w g ó r n y m biegu B u ł g a n goł), z t y m że Torguci B e e l i j n i T a j d ż i j n u ż y t k o w a l i t e r e n y I n d e r t , w Toszilt z a ś n a j c z ę ś c i e j w y p a s a l i Choszuci. 10 — Etnografia Polska, t. X X I . z. 1 �146 L E C H MRÓZ T a k w i ę c przez c a ł e lata czy n a w e t pokolenia r u c h o d b y w a ł się na tej p o ł u d n i o w o - p ó ł n o c n e j trasie. W s p ó l n e u ż y t k o w a n i e pastwisk przez B e e l i j n i T a j d ż i j n z r o z u m i a ł e jest c h o ć b y przez f a k t , że obie g r u p y p o d ­ legały wspólnie wang-nojonowi, jednakże w obrębie terenu objętego n a z w ą I n d e r t k a ż d a m i a ł a swoje o k r e ś l o n e r e j o n y wypasu. Siedziby g r u p y W a n g i j n z n a j d o w a ł y się t y l k o niewiele k i l o m e t r ó w na z a c h ó d , w p o b l i ż u g r a n i c y z C h i n a m i , c h o ć j u ż na terenie S i n k i a n g u . D a s z w a n d ż i l , jamyn ( c e n t r u m a d m i n i s t r a c y j n e g r u p y W a n g i j n , siedziba wang-nojona i zarazem c e n t r u m s ą d o w n i c z o - a d m i n i s t r a c y j n e „ p i ę c i u so­ m o n ó w t o r g u c k i c h " ) , z n a j d o w a ł o się u ujścia Cagan goł do rzeki B u ł ­ gan — m n i e j w i ę c e j na tej samej w y s o k o ś c i geograficznej co B u r e n Chajrchan, pastwiska z a ś letnie w g ó r a c h , na halach G u r w a n nur, na w y s o k o ś c i I n d e r t , c h o ć po d r u g i e j stronie granicy. 7. Okres r e w o l u c j i i lata n a s t ę p n e p r z y n i o s ł y zmiany, j e d n a k ż e t y l k o w p r z y p a d k u części T o r g u t ó w b y ł y to z m i a n y zasadnicze. P o m i j a m t u t a j zagadnienie z m i a n u s t r o j o w y c h , wyswobodzenie pasterzy z p o d l e g ł o ś c i n o j o n o m i u t r a t ę w p ł y w ó w k o ś c i o ł a lamajskiego, k t ó r y z r e s z t ą na t y m terenie n i g d y w ł a ś c i w i e nie b y ł tak r o z w i n i ę t y j a k w i n n y c h rejonach M o n g o l i i . J e ś l i chodzi o sam rodzaj życia i k o c z o w n i c t w o torguckie, za­ sadnicze p r z e o b r a ż e n i a n a s t ą p i ł y dopiero w latach masowego u s p ó ł d z i e l czenia. Ruch r e w o l u c y j n y w M o n g o l i i r o z w i j a ł się w rejonach bardziej cen­ t r a l n i e u s y t u o w a n y c h i Torguci, ż y j ą c y na peryferiach, a w k a ż d y m r a ­ zie w znacznej odległości, nie bardzo — j a k m o ż n a s ą d z i ć — o r i e n t o w a l i się w k i e r u n k u z m i a n i i c h p o d s t a w o w y c h z a ł o ż e n i a c h . P o n i e w a ż z a ś n o w a idea g r o z i ł a z m i a n ą dotychczasowego życia, w i e l u T o r g u t ó w oba­ w i a ł o się po prostu r e w o l u c j i (tak z r e s z t ą jednoznacznie z o s t a ł o to p r z e d ­ stawione w w y w i a d a c h ) . Dlatego część T o r g u t ó w , n i e p e w n y c h losu w re­ w o l u c y j n e j M o n g o l i i , z a r e a g o w a ł a opuszczeniem M o n g o l i i i u c i e c z k ą na t e r e n y S i n k i a n g u . N a przekoczowanie t a m z d e c y d o w a ł a się część ( p r a w ­ dopodobnie znaczna w i ę k s z o ś ć ) Beelijn, k t ó r z y odeszli prowadzeni przez swojego nojona. W a n g i j n w w i ę k s z o ś c i zamieszkiwali w t y m czasie po drugiej stronie granicy, t o t e ż przykoczowanie t a m t a k ż e tej części, k t ó r a aktualnie p r z e b y w a ł a w M o n g o l i i , t r u d n o u w a ż a ć za u c i e c z k ę ( n a l e ż y pa­ m i ę t a ć , że w S i n k i a n g u z n a j d o w a ł o się c e n t r u m administracyjne W a n ­ g i j n ) . B e e l i j n b y l i g r u p ą stosunkowo blisko z w i ą z a n ą z W a n g i j n — ten f a k t t a k ż e m ó g ł w p ł y n ą ć na p o w s z e c h n o ś ć i c h m i g r a c j i . W n i e w i e l k i m stopniu na o d e j ś c i e d e c y d o w a l i się T a j d ż i j n i Choszut — i n t e r e s u j ą c e jest to z w ł a s z c z a w p r z y p a d k u T a j d ż i j n , k t ó r z y r ó w n i e ż — j a k i B e e l i j n — podlegali w a n g - n o j o n o w i . Z a w a ż y ł a t u t a j chyba postawa nojona T a j d ż i j n , k t ó r y sam p o s t a n o w i ł z o s t a ć w M o n g o l i i . Może t e ż znaczenie m i a ł o to, że tak T a j d ż i j n , j a k Choszuci b y l i g r u p a m i stosunkowo najbardziej sta­ b i l n y m i — w w i ę k s z y m s t o p n i u z a j m o w a l i się u p r a w ą ziemi, w stadach i c h p r z e w a ż a ł y owce i kozy, k t ó r e nie s ą w stanie tak szybko w ę d r o w a ć , �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 147 oraz b y d ł o znacznie gorzej n a d a j ą c e się do t r a n s p o r t u n i ż konie i w i e l ­ błądy. R u c h e m i g r a c y j n y do S i n k i a n g u zainicjowali W a n g i j n , k t ó r z y o p u ś c i l i M o n g o l i ę w k r ó t c e po r e w o l u c j i i jeszcze za panowania bogdo-gegena, w r o k u 1923 . B e e l i j n , T a j d ż i j n i Choszuci dopiero w k i l k a lat p ó ź n i e j zdecydowali się na ten k r o k , i to j u ż w okresie r e p u b l i k i — w r o k u 1930 (pojedynczy o d k o c z o w y w a l i j u ż w r o k u 1929). J e d n a k ż e j u ż po u p ł y w i e około r o k u od m o m e n t u e m i g r a c j i do S i n k i a n g u rozpoczyna się r u c h p o w r o t n y — pierwsza p a r t i a u c i e k i n i e r ó w powraca na swoje dawne pas­ t w i s k a . Na przestrzeni trzech lat — do 1933 г., p o w r a c a j ą nie t y l k o T a j d ż i j n , Choszuci i Beelijn, ale t a k ż e ci W a n g i j n , k t ó r z y odkoczowali do S i n k i a n g u jeszcze w 1923 r. — ci ostatni p r z y p r o w a d z a j ą ze s o b ą t a k ż e W a n g i j n ó w , k t ó r z y c a ł y czas i przed r e w o l u c j ą mieszkali w S i n k i a n g u . P r z y c z y n ą tego masowego p o w r o t u i ucieczki z S i n k i a n g u b y ł o w e d ł u g w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w to, że z o r i e n t o w a l i się, iż w M o n g o l i i jest lepiej, pastwiska w S i n k i a n g u są gorsze, a ponadto w Chinach groził i m p o b ó r do wojska. 6 L a t a s p ę d z o n e w S i n k i a n g u nie w y w a r ł y j a k i e g o ś zasadniczego w p ł y ­ w u na ż y c i e pasterzy — p o d j ę l i po p r o s t u p r z e r w a n y na ten czas w z ó r ż y c i a i w r ó c i l i na dawne szlaki koczowania. Jedynie dla W a n g i j n p r z y koczowanie o z n a c z a ł o z m i a n ę — nie m o g l i j u ż w y p a s a ć na l e t n i c h pastwiskach G u r w a n n u r i d o ł ą c z y l i do B e e l i j n w y p a s a j ą c w I n d e r t . T y m s a m y m z a g ę ś c i ł y się pastwiska zimowe i letnie, jednak z u w a g i na dostatek — na ogół — paszy nie p r o w a d z i ł o to, j a k się w y d a j e , do j a k i c h ś komplikacji. K o l e j n y m w a ż n y m m o m e n t e m b y ł o przykoczowanie w latach 1943-1948 Chowog-sair. P o w o d e m p r z y j ś c i a b y ł o n i e u k o n t e n t o w a n i e miejsco­ w y m i w a r u n k a m i , a przede w s z y s t k i m n a p i ę t a sytuacja w S i n k i a n g u —• w t y m czasie d z i a ł a ł y t a m g r u p y zbrojne pod w o d z ą Osmana, k t ó r y d ą ż ą c do ustanowienia n i e z a l e ż n e g o p a ń s t w a kazachskiego d o p u s z c z a ł s i ę prze­ s t ę p s t w — r a b u n k ó w i m o r d ó w w stosunku do l u d n o ś c i torguckiej. Poza t y m część Chowog-sair z d e c y d o w a ł a się na przykoczowanie do M o n g o l i i pod w p ł y w e m r e w o l u c y j n y c h idei r o z p r z e s t r z e n i a j ą c y c h się poprzez g r a ­ n i c ę w w y n i k u d z i a ł a n i a a g i t a t o r ó w . D l a Chowog-sair w i ę c r e w o l u c j a b y ł a o z n a k ą z m i a n y r a d y k a l n e j — c a ł k o w i t e g o , t r w a ł e g o porzucenia d a w n y c h koczowisk i p r z e j ś c i a na nowe. P o c z ą t k o w o nieliczni C h o w o g -sair (najpierw p r z y k o c z o w a ł o 5 rodzin) d o ł ą c z y l i do W a n g i j n w y p a s a j ą c razem z n i m i , a w momencie liczniejszego p r z y b y c i a s k i e r o w a n i zostali na letnie w y p a s y na pastwiska Conchilt, k t ó r e p r z e d t e m nie b y ł y u ż y t ­ kowane przez T o r g u t ó w , a a d m i n i s t r a c y j n i e n a l e ż ą w ogóle do s ą s i e d n i e g o a j m a k u . T y m s a m y m przykoczowanie Chowog-sair nie o z n a c z a ł o dla 6 Ruch ten rozpoczął się prawdopodobnie już w 1922 г., choć większość moich r o z m ó w c ó w odnosiła fakt emigracji do 1923 r. �148 L E C H MRÓZ m i e j s c o w y c h — w zasadzie — z m i a n y a n i n a w e t z a k ł ó c e n i a t r a d y c y j n e ­ go c y k l u rocznego koczowania. P o c z ą t k o w o sytuacja Chowog-sair na terenie B u ł g a n somonu p r z e d ­ s t a w i a ł a się niekorzystnie. Spora część i c h stad p o z o s t a ł a w S i n k i a n g u . Z o s t a w i l i t a k ż e l u b s t r a c i l i część s p r z ę t ó w gospodarczych. Poza t y m ci, k t ó r z y p r z y b y l i w pierwszej f a l i , b y l i t r a k t o w a n i p o c z ą t k o w o j a k o c u ­ dzoziemcy i przez p i e r w s z y r o k do d w ó c h lat nie m i e l i p e ł n e j swobody, np. w ę d r o w a n i a na pastwiska letnie, ograniczeni w poruszaniu się do d o l i n y r z e k i B u ł g a n . P o t e m p r z y s z e d ł dzud i d u ż a część stad p a d ł a ; w tej s y t u a c j i spora część Chowog-sair z a j ę ł a się z k o n i e c z n o ś c i t a k ż e u p r a w ą ziemi, nie r e z y g n u j ą c j e d n a k z u p e ł n i e z pasterstwa — c h o ć czasowo ograniczonego. G d y z a i s t n i a ł a m o ż l i w o ś ć , p o d j ę l i i oni w ę d r o w a n i e do­ p a s o w u j ą c się do miejscowego c y k l u , u ż y t k u j ą c te same pastwiska co i W a n g i j n oraz pastwiska Conchilt, c h o c i a ż n a d a l n i e k t ó r z y ł ą c z y l i to z u p r a w ą ziemi. T e n stan t r w a ł przez k i l k a lat, z a k ł ó c a n y czasami z m i a ­ n a m i r e j o n ó w w y p a s ó w w w y n i k u decyzji w ł a d z somonowych. N a l e ż y d o d a ć , że lata czterdzieste to nie t y l k o okres przykoczowania Chowog-sair. M n i e j w i ę c e j w t y m s a m y m czasie (1944-1948) p r z y b y ł y do M o n g o l i i dalsze g r u p y W a n g i j n . W Chinach i rejonach p r z y g r a n i c z n y c h p a n u j ą c e n a p i ę c i e d o t y k a ł o nie t y l k o Chowog-sair. W a n g i j n , k t ó r y c h sporo p r z e b y w a ł o p r z e c i e ż stale w S i n k i a n g u , m i m o g r a n i c y u t r z y m y w a l i k o n t a k t y rodzinne z W a n g i j n a m i z M o n g o l i i i gdy sytuacja w Chinach z a o g n i ł a się, a p r z y t y m r o z p o c z ę ł y się r e k w i z y c j e — z w ł a s z c z a k o n i — z d e c y d o w a l i się, i p r o w a d z e n i przez p r z y b y s z ó w z M o n g o l i i p r z e k r o c z y l i g r a n i c ę . A k c j a b y ł a zorganizowana — W a n g i j n z S i n k i a n g u r o z s y ł a l i do p o s z c z e g ó l n y c h g r u p i r o d z i n p o s ł a ń c ó w z i n f o r m a c j a m i o planowanej ucieczce. W ten s p o s ó b znaczna część rodzin p r z y k r o c z o w a ł a , z w ł a s z c z a t y c h , k t ó r e z a m i e s z k i w a ł y r e j o n y przygraniczne i okolice dawnego cen­ t r u m D a s z w a n d ż i l . W i ę z y rodzinne, j a k i e ł ą c z y ł y i c h z W a n g i j n a m i ż y ­ j ą c y m i w M o n g o l i i , u m o ż l i w i ł y i m szybkie i b e z k o n f l i k t o w e w ł ą c z e n i e się do miejscowej s p o ł e c z n o ś c i i p o d j ę c i e w y p a s u w e d ł u g miejscowego w z o r u i na t y c h samych pastwiskach co W a n g i j n o w i e z dawna za­ siedziali, t y m s a m y m i dla m i e j s c o w y c h T o r g u t ó w nie o z n a c z a ł o to j a ­ k i c h ś k o m p l i k a c j i czy zmian. 8. W w y n i k u p r z e k o c z o w a ń do S i n k i a n g u i p o w r o t u część pasterzy u t r a c i ł a spory procent z w i e r z ą t , ponadto p r z y s z ł y lata k l ę s k i , gdy z w i e r z ę t a masowo g i n ę ł y : t a k i b y ł r o k 1945, k i e d y to p o g ł o w i e stad z m n i e j s z y ł o się o około d w i e trzecie. W efekcie z u b o ż e n i a część l u d n o ś c i zmuszona z o s t a ł a do zajęcia się r o l n i c t w e m . W p r a w d z i e u p r a w a z i e m i b y ł a na t y m terenie znana, ale nie b y ł a r o z w i n i ę t a . Z a j m o w a ł y się n i ą d a w n i e j g ł ó w n i e r o z i n y z g r u p T a j d ż i j n i C h o s z u t ó w i n i e z b y t licznie B e e l i j n — o c z y w i ś c i e poza u p r a w n y m i p o l a m i k l a s z t o r n y m i , bo te i s t n i a ł y na i n n y c h zasadach. J e d n a k ż e u p r a w a ziemi nie p r z e k r e ś l a ł a pasterskie­ go c h a r a k t e r u t y c h g r u p . Pola u p r a w n e z n a j d o w a ł y się w dolinie r z e k i �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 149 B u ł g a n i p r z y zbiegu B a j a n goł i B u ł g a n goł, a w i ę c w p o b l i ż u pastwisk jesienno-zimowych, siew o d b y w a ł s i ę w czasie p o b y t u na pastwiskach w i o s e n n y c h (na p r z e ł o m i e k w i e t n i a i maja), a z b i o r y po powrocie z past­ w i s k l e t n i c h , o b r ó b k a ziemi z a ś o g r a n i c z a ł a s i ę w zasadzie do zaorania j e j r a d ł e m po u p r z e d n i m w y s i a n i u ziarna i p o p r a w i e n i a r o w ó w d o p r o w a ­ d z a j ą c y c h w o d ę do p ó l . L a t e m t y l k o jeden do d w ó c h r a z y w ł a ś c i c i e l o d ­ w i e d z a ł swoje pola w celu wpuszczenia w o d y do k a n a ł ó w n a w a d n i a j ą c y c h . Poza t y m j e d n a k r y t m rocznego ż y c i a nadal o k r e ś l a n y b y ł s e z o n o w y m i w ę d r ó w k a m i ze stadami. ( U p r a w a ziemi k o n t y n u o w a n a b y ł a t a k ż e w n i e ­ k t ó r y c h p r z y p a d k a c h — n a w e t po p o w t ó r n y m wzbogaceniu się — p o d w p ł y w e m p o p y t u na p r o d u k t y r o l n e ze s t r o n y m i e s z k a ń c ó w s ą s i e d n i c h na w s c h ó d l e ż ą c y c h s o m o n ó w Ujencz i A ł t a j , nie p o s i a d a j ą c y c h w a r u n k ó w do r o z w i n i ę c i a u p r a w y ziemi, a t a k ż e n o w e j p o l i t y k i w ł a d z m o n g o l s k i c h k ł a d ą c y c h nacisk na r o z w ó j r o l n i c t w a . T e n stan t r w a ł do u s p ó ł d z i e l c z e nia — a n a w e t do d w ó c h l a t po t y m fakcie — k i e d y to u p r a w i a n i e ziemi p r z e j ę ł a specjalna brygada s p ó ł d z i e l n i ) . 9. Z n a c z n y m m o m e n t e m w ż y c i u T o r g u t ó w B u ł g a n somonu b y ł o m a ­ sowe u s p ó ł d z i e l c z e n i e stad w 1959 r. W ł a ś c i w i e j u ż w c z e ś n i e j część l u d ­ ności z r ó ż n y c h g r u p w s t ą p i ł a do s p ó ł d z i e l n i , j e d n a k ż e dopiero w 1959 r o k u akcja n a b r a ł a powszechnego c h a r a k t e r u . O d tej c h w i l i T o r g u c i stali s i ę pasterzami k o c z u j ą c y m i w r a z ze stadami s p ó ł d z i e l n i . J e d n a k ż e m o g l i t a k ż e p o s i a d a ć w ł a s n e stado — ograniczone i l o ś c i o w o do 50 z w i e r z ą t — k t ó r e wypasane b y ł o na t y c h samych terenach, co stada s p ó ł d z i e l c z e . M i m o w i ę c z m i a n y w ł a ś c i c i e l a — dysponenta znacznej części stad, c y k l rocznego ż y c i a i koczowania p o z o s t a ł podobny. Wprowadzenie i realizo­ w a n i e n o w y c h , bardziej u j e d n o l i c o n y c h zasad p o l i t y k i gospodarczej u s t a l i ł o n o r m y , w e d ł u g k t ó r y c h pasterz r o z l i c z a ł się z pracy, co jest n o w o ś c i ą w stosunku do u k ł a d u tradycyjnego, podobnie j a k decydowanie 0 s a m y m wypasie i przekoczowaniach pozostaje w zasadzie poza i n d y ­ w i d u a l n ą o c e n ą i d e c y z j ą , g d y ż k i e r o w a n e jest o d g ó r n i e . Posiadanie w ł a s n y c h stad p o d t r z y m u j e jednak t r a d y c y j n y s t y l pracy i życia, p o ­ dobnie j a k fakt, że r e j o n y pastwisk oraz szlaki w ę d r ó w e k p o z o s t a ł y d l a w i ę k s z o ś c i te same. W r a m a c h s p ó ł d z i e l n i doszło do nowego p o d z i a ł u na b r y g a d y z j e d n o ­ czesnym p o d z i a ł e m t e r e n ó w w y p a s u . Chowog-sair (3 brygada) o t r z y m a l i pastwiska najrzadziej u ż y w a n e przed r e w o l u c j ą przez m i e j s c o w y c h — Conchilt, w r a z z n i m i p r z e b y w a t a m n i e w i e l k a część B e e l i j n oraz K a z a ­ chowie z s ą s i e d n i e g o a j m a k u bajan-olgijskiego. Choszuci i T a j d ż i j n p o ­ zostali na s w y c h d a w n y c h , sprzed r e w o l u c j i , l e t n i c h pastwiskach w T o ­ szilt, a z i m o w i s k a c h w z d ł u ż B a j a n g o ł a ż do B u ł g a n goł, B e e l i j n 1 W a n g i j n z a ś o b j ę l i l e ż ą c e nieco dalej na z a c h ó d pastwiska I n d e r t . Poza t y m — co jest w a ż n e — w w y n i k u c a ł k o w i t e g o p r z e j ę c i a u p r a w y ziemi przez s p e c j a l n ą b r y g a d ę r e k r u t u j ą c ą s i ę g ł ó w n i e z K a z a c h ó w (2 brygada), T o r g u c i m o g l i w r ó c i ć do pasterstwa, t y l k o w zasadzie n i m �150 L E C H MROZ się z a j m u j ą c ; t y m s a m y m po okresie o k o ł o 15 do 30 l a t n a s t ą p i ł p o w r ó t do r y t m u rocznego, j a k i i s t n i a ł na terenie z a m i e s z k i w a n y m przez T o r ­ g u t ó w przed i zaraz po r e w o l u c j i . O c z y w i ś c i e wzbogaconego o pewne nowe elementy w y n i k a j ą c e z p o s t ę p u i p o l i t y k i p a ń s t w o w e j , a t a k ż e przekoczowania Chowog-sair, ale w zasadniczym charakterze podobnego do dawnego. 10. A n a l i z u j ą c t r a d y c j ę k o c z o w n i c z ą T o r g u t ó w B u ł g a n somonu i z m i a ­ ny, j a k i e n a s t ą p i ł y , m o ż n a — p o d s u m o w u j ą c — s t w i e r d z i ć , co n a s t ę p u j e : a) Najbardziej s t a b i l n ą g r u p ą s ą Choszuci — b ę d ą c y j e d n o c z e ś n i e w ł a ś c i w i e w t ó r n i e T o r g u t a m i , g d y ż , j a k j u ż wspomniano, pochodzeniem r ó ż n i ą się od p o z o s t a ł y c h g r u p . T r a d y c y j n i e i od dawna z w i ą z a n i s ą l e t n i m i w y p a s a m i z r e j o n e m T o s z i l t u i nadal — c h o ć j u ż w r a m a c h s p ó ł ­ dzielni — w y p a s a j ą t a m stada. Czas koczowania podlega p e w n y m w a h ­ n i ę c i o m u z a l e ż n i o n y m od d e c y z j i s p ó ł d z i e l n i , ale w zasadzie nie p r z e k r a ­ cza d w ó c h t y g o d n i w stosunku do dawnego w z o r u . Podobnie ilość czasu potrzebna na dotarcie na pastwiska jest w zasadzie taka sama; zmiana dotyczy j e d y n i e f r a g m e n t u drogi, k t ó r ą p ę d z i s i ę stada. Obecnie z po­ w o d u n a p i ę c i a w stosunkach m o n g o l s k o - c h i ń s k i c h pasterze p r z e p ę d z a j ą stada na letnie pastwiska nie t r a d y c y j n ą d r o g ą k t ó r a b i e g ł a p r z y samej granicy, ale nieco bardziej na w s c h ó d , poprzez g ó r y . T o t e ż zdarza się, że droga t r w a o 1 d z i e ń d ł u ż e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że Choszuci p r z e d s t a w i a j ą w y j ą t k o w o s t a b i l n ą f o r m ę koczowania i że z a r ó w n o r e ­ w o l u c j a , j a k i u s p ó ł d z i e l c z e n i e , c h o ć z m i e n i ł y s i ę w s p o s ó b zasadniczy u k ł a d s t o s u n k ó w i zasady i c h życia, samej egzystencji, podobnie j a k r e j o n ó w i r y t m u koczowania, nie z m i e n i ł y w znaczniejszym stopniu. b) D r u g ą w k o l e j n o ś c i g r u p ą , k t ó r a w y k a z u j e w y j ą t k o w o d u ż e z w i ą ­ zanie z d a w n y m i r e j o n a m i w y p a s u , s ą T a j d ż i j n ; t y l k o n i e w i e l k a c z ę ś ć i c h o p u ś c i ł a czasowo — i to na k r ó t k o — M o n g o l i ę . Poza t y m przez c a ł y czas a ż do dzisiaj z w i ą z a n i są ze s w o i m i d a w n y m i t e r e n a m i w y p a s u ; w skali dziesięcioleci z m i a n y s ą n i e w i e l k i e i z w i ą z a n i e z r e j o n e m t r a d y ­ cyjnie u ż y t k o w a n y m jest nadal bardzo d u ż e . P o w a ż n i e j s z ą z m i a n ą — nie w p ł y w a j ą c ą j e d n a k w s p o s ó b zasadniczy na t o k ż y c i a — jest w p r z y ­ p a d k u obu t y c h g r u p c a ł k o w i t e zarzucenie u p r a w y ziemi, co n a s t ą p i ł o w momencie powszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a . c) W p r z y p a d k u B e e l i j n zmiana w stosunku do okresu p r z e d r e w o l u c y j ­ nego jest znaczniejsza. Po pierwsze w i ę k s z a ilość c z ł o n k ó w tej g r u p y odk o c z o w a ł a czasowo do S i n k i a n g u , a poza t y m w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i część B e e l i j n z o s t a ł a przydzielona do b r y g a d y 3 i r a z e m z Chowog-sair lata s p ę d z a j ą na pastwiskach C o n c h i l t . Część koczuje j a k d a w n i e j . S u m u j ą c m o ż n a p o w i e d z i e ć , że B e e l i j n s ą g r u p ą , k t ó r ą w w i ę k s z y m s t o p n i u d o t k n ę ł y zmiany, j e d n a k ż e nie są to z m i a n y bardzo zasadnicze, t y m sa­ m y m m o ż n a B e e l i j n o k r e ś l i ć j a k o g r u p ę w z g l ę d n i e s t a b i l n ą w stosunku do t r a d y c j i . W a ż n y m m o m e n t e m jest to, iż nie i s t n i e j ą j u ż dawne o d - �R Y T M TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 151 r ę b n e centra t y c h trzech g r u p — p o s i a d a j ą w s p ó l n e c e n t r u m somonu — B u ł g a n , l e ż ą c e jednak n i e z b y t daleko od d a w n y c h . d) Bardziej zasadnicza zmiana n a s t ą p i ł a d l a W a n g i j n , to znaczy tej i c h części, k t ó r a o s i e d l i ł a się w M o n g o l i i , j e d n a k ż e nie p r z e w a r t o ś c i o w u j ą c ą generalnie j a k o ś c i ż y c i a . W t y m - w z g l ę d z i e p r z y j ś c i e W a n g i j n — poza p r z e s u n i ę c i e m i c h r ó w n o l e ż n i k o w o k u w s c h o d o w i — p r a k t y c z n i e nic nie z m i e n i ł o ; b l i s k o ś ć i c h z g r u p a m i B e e l i j n i T a j d ż i j n , a t a k ż e dostatek pastwisk s p o w o d o w a ł y , że p r z y s z e d ł s z y zaczęli po p r o s t u u ż y t k o w a ć te same co i tamte g r u p y pastwiska i w e d ł u g podobnych zasad. P r z e s u n i ę c i e to w d o d a t k u jest n i e w i e l k i e , g d y ż obecnie W a n g i j n n a l e ż ą do b r y g a d y 4 i letnie i c h pastwiska z n a j d u j ą się w I n d e r t . N a l e ż y z a z n a c z y ć , że w p r z y p a d k u trzech p i e r w s z y c h g r u p z m i a n y r y t m u koczowania i r e j o n ó w z i m o w i s k (a w p r z y p a d k u części B e e l i j n t a k ż e letnisk) w i ą ż ą się z m o m e n t e m u s p ó ł d z i e l c z e n i a . D o tego czasu p o z o s t a w a ł y p r a k t y c z n i e niezmienione. W p r z y p a d k u W a n g i j n zmiana n a s t ą p i ł a w c z e ś n i e j przez sam f a k t osiedlenia się po mongolskiej stronie g r a n i c y i dalsze z m i a n y koczowisk b y ł y j u ż t y l k o k o n s e k w e n c j ą i w y ­ n i k i e m o g ó l n y c h z m i a n o r g a n i z a c y j n y c h w somonie. e) Jedynie w p r z y p a d k u Chowog-sair m o ż n a m ó w i ć o zasadniczej zmianie. P o n i e w a ż od m o m e n t u przykoczowania do M o n g o l i i do po­ wszechnego u s p ó ł d z i e l c z e n i a t r u d n o m ó w i ć o p o w s t a n i u t r a d y c j i , zatem r o k 1959 jest dla Chowog-sair pewnego rodzaju z a m k n i ę c i e m okresu r o z p o c z ę t e g o w latach czterdziestych. Po t y m czasie dopasowani do m i e j ­ scowych zasad życia, jego r y t m u i r a m o r g a n i z a c y j n y c h p o d e j m u j ą je na zasadach i s t n i e j ą c y c h . 11. J e ż e l i chodzi o r e j o n y w y p a s u , to pastwiska I n d e r t i Toszilt nadal s ą p o d s t a w ą letniego w y p a s u i j a k d a w n i e j , t a k w okresie p o r e w o l u c y j n y m oraz w r a m a c h s p ó ł d z i e l n i u ż y t k o w a n e przez g r u p y B e e l i j n (część), T a j d ż i j n i Choszut, a od lat t r z y d z i e s t y c h t a k ż e przez W a n g i j n . Jedynie pastwiska C o n c h i l t s ą terenem n o w y m d l a letniego w y p a s u , u ż y w a i c h r ó w n i e ż „ n o w a " grupa Chowog-sair, a B e e l i j n dopiero od m o m e n t u u s p ó ł d z i e l c z e n i a w 1959 r . i nowej organizacji b r y g a d . Pastwiska jesienno-zimowo-wiosenne w z d ł u ż B a j a n goł, u ż y w a n e d a w n i e j przez T a j d ż i j n , i u u j ś c i a B a j a n goł do B u ł g a n goł (przez C h o s z u t ó w ) p o z o s t a w a ł y w i c h posiadaniu przez w i e l e l a t po r e w o l u c j i . Obecnie jest t o w r a z z d o l i n ą B u ł g a n u r e j o n w y p a s u w t y c h trzech porach r o k u d l a T a j d ż i j n , C h o s z u t ó w , B e e l i j n oraz W a n g i j n — bez p o d z i a ł u , g d y ż w i ę k s z o ś ć stad jest w s p ó l n a (spółdzielcza). D o l i n a B u ł g a n u jest t a k ż e r e j o n e m z i m o w a n i a stad b r y ­ gady w y p a s a j ą c e j l a t e m na Conchilt. Rejon g ó r s k i B a j t a g Bogdo jest terenem w zasadzie n o w y m . I n f o r ­ m a t o r z y nie w s p o m i n a j ą , j a k o b y d a w n i e j prowadzono t a m wypas stad (przez omawiane g r u p y ) , a i teraz B a j t a g Bogdo t r a k t o w a n e jest j a k o rejon rezerwowy. 12. M i m o p r z e m i a n w ż y c i u pasterzy t o r g u c k i c h w i e l e d a w n y c h cech �152 L E C H MRŮZ i c h ż y c i a p r z e t r w a ł o . M i ę d z y i n n y m i p r z e t r w a ł d a w n y zwyczaj znaczenia stad t a m g a m i . T a k j a k i d a w n i e j W a n g i j n z n a c z ą z w i e r z ę t a p ó ł k s i ę ż y c e m umieszczonym w g ó r n e j części uda, B e e l i j n w p o ł o w i e w y s o k o ś c i uda, a T a j d ż i j n p ó ł k s i ę ż y c e m na w y s o k o ś c i kolana. Ta sama tamga, t y l k o r ó ż n i e umiejscawiana, p o d k r e ś l a w y r a ź n i e dawne p o w i ą z a n i a t y c h trzech g r u p . T a m g ą C h o s z u t ó w jest t z w . taszur ( k n u t —• kreska), a Chowog-r -sair j a k b y falista l i n i a z a ł a m a n a p o ś r o d k u (w p r z y p a d k u Chowog-sair i s t n i a ł a w i ę k s z a ilość t a m g o z n a c z a j ą c y c h p o s z c z e g ó l n e r o d y ) . T a m g a m i — m i m o obecnego przemieszania — znaczy się t y l k o stada w ł a s n e , i n d y w i ­ dualne. T a m g i s ą w y r a ź n y m n a w i ą z a n i e m do t r a d y c j i i dawnej p r z y ­ n a l e ż n o ś c i g r u p o w e j , t y m bardziej że nie m a z w y c z a j u znaczenia z w i e r z ą t t a m g ą i n n e j g r u p y . (Stada s p ó ł d z i e l n i t a k ż e znaczone s ą t a m g a m i w k s z t a ł ­ cie t r z e c h k ó ł — k r ę g ó w , u s y t u o w a n y c h tak, że t w o r z ą t r ó j k ą t ; d w a u podstawy i t r z e c i u g ó r y ) . Naszkicowany c y k l rocznego koczowania znajduje c a ł y szereg u z u p e ł ­ n i e ń w i n n y c h elementach k u l t u r y T o r g u t ó w i w a r u n k u j e w i e l e s y t u a c j i i c h egzystencji. K a ż d o r a z o w e przekoczowanie o k r e ś l a n e jest p e w n y m i ś c i s ł y m i zasadami w y n i k a j ą c y m i z t e c h n i k i i t r a d y c j i , p o d k r e ś l a n e z a w ­ sze — j a k o m o m e n t uroczysty — staranniejszym czy ś w i ą t e c z n y m u b i o r e m i p e w n y m i p r a k t y k a m i , w y r a ż a j ą c y m i n a d z i e j ę zapewnienia p o m y ś l n o ś c i na n o w y c h , c h o ć z n a n y c h terenach. Ta r ó ż n o r o d n o ś ć w z a ­ j e m n y c h p o w i ą z a ń rocznego r y t m u koczowania i i n n y c h s t r o n k u l t u r y i ż y c i a T o r g u t ó w uwidacznia się d o ś ć w y r a z i ś c i e . N i e c h c i a ł b y m j e d n a k w y p r o w a d z a ć j u ż j a k i c h ś o g ó l n i e j s z y c h w n i o s k ó w , g d y ż — z r a c j i sto­ s u n k o w o k r ó t k i c h b a d a ń i b r a k ó w w m a t e r i a ł a c h — m o g ł y b y b y ć one n i e z u p e ł n i e p r a w d z i w e l u b pochopne. B y ć m o ż e też, że n i e k t ó r e zagad­ nienia w m i a r ę p o g ł ę b i e n i a b a d a ń u z y s k a j ą nieco i n n e n a ś w i e t l e n i e czy wyjaśnienie. Jlex Мруз РИТМ ТОРГУТСКОЙ КОЧЕВКИ Резюме На территории Булган сомона кобдоского аймака проживают 4 группы торгутов: ван­ гийн, бээлийн, тайджи, хошут и ховогсарьш. В основу хозяйства этих групп легло пасту­ шество и скотоводствопяти повсеместно разводимых в Монголии видов животных: вер­ блюдов, лошадей, крупного рогатого скота, овец и коз, с тем, что в части групп (тайджи и хошут) в структуре стада преобладали овцы и козы. Группы вангийн, бээлийн и тайджи издавна связаны традицией; все три они подчинялись общему начальству ванг-нойона и хо­ тя, как бээлийн, так и тайджи, имели своих нойонов, ванг являлся начальником всех, как самый высокий чином. Среди этих пяти групп четыре — автохтонные группы. Кочевья бэ­ элийн, тайджи и хошут находились на Алтае на горных лугах Индэрт и Тошильт (летние), зимние же — в долине реки Булган и ее притока Баян гол. Летние пастбища вангийн нахо- �RYTM TORGUCKIEGO KOCZOWANIA 153 дились в Гурван нур на высоте Индэрт, а зимние — близ административного центра торгутских сомонов и местопребывания ванга у устья Цаган гола в Булган гол ; следовательно, районы кочевий вангийн находились на территории Синьцзяна, принадлежащей уже Китаю. Однако вангийн заходили на зиму также и на монгольский участок реки Булган. Итак, в силу факта близкого расположения кочевий и связей с бээлийн и тайджи, также и вангийн можно причислить к автохтонным группам. Один лишь ховогсарын составляют чужую группу, прибывшую из Синьцзяна в 1945-1948 гг. в побеге от вооруженных групп Османа, казах­ ского вождя, стремившегося создать там Независимое государство. В период после революции часть торгутов — большинство вангийн и бээлийн, а также некоторый процент тайджи и хошут — бежала в Синьцзян, неуверенная в своей судьбе в ре­ волюционной Монголии. Однако уже в течение одного — трех лет они вернулись. Лишь пребывание вангийн в Синьцзяне продолжалось около десяти лет, но зато, когда и они перекочевали обратно, с ними прибыли те группы вангийн, которые прежде кочевали всегда только в Синьцзяне — обеспокоенные обстановкой в Китае, теперь они решили бежать в Монголию. В силу близких связей с вангийн они стали пользоваться горными лугами Индэрт, где летом пасли скот бээлийн и тайджи, а на зиму стали сгонять стада в долину реки Булган так же, как и бээлийн. Прежние связи облегчили им сравнительно быстрое прис­ пособление к местным условиям. Годичный цикл жизни составляла четыре-пятикратная смена пастбищ параллельно со сменой времен года (весенних пастбищ обычно было два) и связанное с этим перемещение имущества и скота ; вангийн, после прибытия, стали также вести установленный образ жизни, который, впрочем, не отличался от ведшегося ими прежде. Несмотря на некоторые колебания такое положение продолжалось вплоть до войны. Однако не из-за прибытия ховогсарын в сороковые годы произошли изменения, ибо те ча­ стично присоединились к вангийн, а затем получили новые, до сих пор не употреблявшиеся пастбища Цонхилт — стало быть, не они ввели разлад в существующие соотношения. Это годы дзуду, бедствие недостатка кормов, быстро обеднило пастухов, заставляя обратить внимание на земледелие с целью продержаться до времени размножения скота. Тайджи и хошут уже прежде занимались в незначительных пределах земледелием, но дзуд привел к тому, что это занятие стало повсеместным. Важнейшей датой в жизни торгутов Булган сомона и продолжения ее традиционного образа явился 1958 год — год введения массовой кооперации. В итоге новой политики было введено новое деление на бригады, причем часть бээлийн переводилась с их традиционных летних пастбищ Индэрт на пастбища Цонхилт, которыми они пользуются совместно с при­ шельцами из Синьцзяна — ховогсарын. Однако, в силу факта, что земледелием занялась специальная бригада торгуты Булган сомона смогли вернуться к прежнему образу жизни, ведя ее к тому же чаще всего на своих прежних территориях, с тем, что теперь они, кроме своих, пасут также и кооперативные стада. Изменение же самого цикла кочевки оказыва­ ется минимальным, так как кооперативные власти в основном опираются на опыт, санкци­ онированный традицией. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1319be77b5a7c7f7743b35d3ee13a108.pdf bccd0e18310fc32cb5b629df350be390 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1208 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1114 Title A name given to the resource Badania nad Cyganami / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.131-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 1 PL ISSN 0071-1861 L E C H MRÓZ {Uniwersytet Warszawski) . B A D A N I A NAD C Y G A N A M I Badania nad Cyganami zostały podjęte w warszawskiej Katedrze Etnografii przed wieloma laty. Początkowo nie miały one charakteru prac szerzej zorganizowanych. Temat został zainicjowany pracami ma­ gisterskimi poświęconymi tej społeczności — moją, a niedługo później Marka Ignacego Kamińskiego. W roku 1975 w ramach programu studiów (zajęć laboratoryjno-ćwiczeniowych) utworzona została grupa, której celem pracy przez półtora roku byli Cyganie. Uczestniczyło w niej 15 studentów. Jako pierwsze podjęto zagadnienie dystansu etnicznego Polacy — Cyganie i ich wza­ jemnych sądów o sobie. W początkowym okresie nacisk położono na ba­ dania wśród Polaków, później — po oswojeniu się grupy z problematyką i społecznością cygańską — na pracę wśród Cyganów. N i m zakończone zostały prace grupy, jej część podjęła ten sam temat w ramach badań węzłowych. Była to kontynuacja problemu dystansu, ale z przesunię­ ciem nacisku na rolę Cyganów w polskiej kulturze ludowej i ich w niej obecność. Temat badań grupy realizowany był na Podlasiu, badań w ę ­ złowych •— na obszarach Polski południowo-wschodniej oraz centralnej. Materiał uzupełniano także na kolejnych Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych. W roku 1981 rozpoczęła działalność kolejna grupa ćwiczeniowo-laboratoryjna. Uczestniczący w niej studenci realizowali do­ datkowo także badania łączące się z tematyką prac węzłowych. Punkt wyjściowy stanowiły stosunki między Polakami a Cyganami — dystans etniczny oraz wzajemne wizerunki (stereotypy i autostereotypy). Na­ stępnie podjęto problem identyfikacji i tożsamości Cyganów, ich zróżni­ cowania i zasad określania grupy swojej wobec innych grup cygańskich oraz. wobec nie-Cyganów (na to ostatnie zagadnienie położono największy nacisk). Ostatnim tematem dwuletniej pracy były badania nad t y m , "jakie czynniki, jakie elementy są tymi w kulturze, które dla Cyganów stanowią identyfikatory romanipen (cygańskości). Z t y m wiązało się poz­ nawanie cygańskiej kultury w ogóle i jej złożoności. Badania prowadzo- �132 L E C H MROZ no zarówno wśród Cyganów osiadłych od dawna, jak i do niedawna wędrujących. Realizowane równolegle badania węzłowe dotyczyły tych samych te­ matów, a ponadto wozów cygańskich — niegdyś powszechnego, dziś już zupełnie zanikającego elementu ich kultury (są to więc działania ratun­ kowe i inwentaryzacyjne, chroniące od zupełnego zapomnienia zarów­ no same przedmioty, jak i wiedzę o nich). Aktualnie realizowane tematy stanowią kontynuację tych z lat wcześ­ niejszych, są to: a) stosunki interetniczne Polacy — Cyganie i wzajem­ ne sądy o sobie; b) miejsce i rola Cyganów w kulturze polskiej; c) ob­ raz kultury Cyganów w Polsce i jej zróżnicowanie; d) tożsamość i iden­ tyfikacja grup cygańskich; e) wozy cygańskie.. Poza ostatnim wszystkie pozostałe tematy mieszczą się w dość sze­ rokich, ale spójnych ramach, dających możliwość odpowiedzi na wiele pytań. Prace te oparte są na badaniach terenowych w środowisku cygań­ skim (głównie) i niecygańskim w kilkunastu punktach na terenie całej Polski, a także na przeprowadzonej w całym kraju ankiecie, której ce­ lem jest przygotowanie mapy rozprzestrzenienia Cyganów w Polsce — czego do tej pory brak, a co jest jedną z podstawowych kwestii dla ba­ dań i ich opracowywania — na poszukiwaniach archiwalnych i studio­ waniu literatury. Pełniejszemu poznaniu wizerunku Cyganów w świa­ domości Polaków, w literaturze (także jarmarcznej i ludowej) i w fol­ klorze służyć będą przygotowywane obecnie prace magisterskie studen­ tów polonistyki w białostockiej filii Uniwersytetu Warszawskiego pisa­ ne pod moim kierunkiem, pomyślane jako dopełnienie tematów realizo­ wanych bezpośrednio w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Badania nad Cyganami prowadzone są głównie przez studentów i ab­ solwentów Katedry warszawskiej, ale uczestniczą w niej bezpośrednio lub współpracują w różnych podtematach także pracownicy innych instytucji — Muzeum Okręgowego w Toruniu, Muzeum Okręgowego w Tarnowie oraz Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagielloń­ skiego. W ten sposób zaczyna powstawać ogólnopolski zespół badaczy zajmujących się tą tematyką. Dotychczasowa polska literatura na temat Cyganów ma bardzo znacz­ ne luki. Egzotyczna barwność Cyganów powodowała zainteresowanie n i ­ m i szerokich kręgów ludzi, poetów, malarzy, dziennikarzy, ale w bar­ dzo małym stopniu (poza językiem) naukowców. Spowodowało to, że wprawdzie bardzo wiele napisano na ich temat, ale znaczna część to wiadomości zupełnie fałszywe. Zaciążyło to zasadniczo na stanie wiedzy. Ilość pozycji wartościowych dotyczących historii i kultury Cyganów jest znikoma. Sytuacja lepsza, choć nie zupełnie różna, jest w cygano­ logii na świecie — odpowiednio do tego przygotowani badacze także omi- �B A D A N I A NAD C Y G A N A M I jali Cyganów w swoich zainteresowaniach. Dopiero od kilku lat zaczyna się to zmieniać. Dlatego też obecnie podjęcie badań nad Cyganami wiąże się przede wszystkim z problemem źródeł, ze stworzeniem bazy, która pozwoli na analizowanie i rozumienie tej społeczności i jej kultury. Służą temu prace archiwalne, ankietowe i ba­ dania terenowe. Niedostatki źródeł i konieczność ich tworzenia powodu­ ją, że efekty badań są jeszcze mało spektakularne. Stosunkowo łatwiej uzupełnić stan wiedzy w przypadkach takich, jak np. stereotyp Cyga­ nów w oczach Polaków czy rola Cyganów w kulturze ludowej. Najpo­ ważniejszy problem stanowi jednak wzbogacenie źródeł do kultury Cy­ ganów, t y m bardziej że jest to społeczność trudna w badaniu, często nie­ ufna, hermetyczna. Jednakże już dotychczasowe osiągnięcia pozwalają w wielu przypad­ kach na weryfikację wiedzy zastanej i wyjaśnienie tych niejasności, jakie zdarzają się nawet w pracach wartościowych. Niektóre z podjętych tematów nie mają do tej pory wypracowanej zadowalającej metodologii postępowania badawczego {np. badania nad tożsamością i identyfikacją), stąd także potrzeba szukania właściwych metod i technik badań. W y n i k i dotychczasowych prac znalazły,odbicie w publikacjach w „Et­ nografii Polskiej", „Ethnologia Polona", „Polskiej Sztuce Ludowej" (wy­ danych lub aktualnie będących w druku) oraz specjalistycznych czasopis­ mach pozapolskich „Etudes Tsiganes" i innych *. • Aktualnie opracowywane są w y n i k i badań ankietowych oraz kon­ tynuowane badania we wszystkich z wymienionych tematów. W naj­ bliższym roku planuje się przygotowanie do publikacji wyników ankie­ t y oraz części materiałów na temat roli Cyganów w kulturze polskiej, a także opracowanie materiałów dotyczących wozów. Cyganie są grupą mniejszościową. Sytuacja, w jakiej się znajdują, jest sytuacją społeczności żyjącej w obcym etnicznie tle grupy dominu­ jącej, większościowej. Badania ukazują —• oprócz specyfiki cygańskie.] — wiele sytuacji i zjawisk, które — jak się wydaje — wychodzą poza w y ­ łącznie cygańską grupę mniejszościową i mają charakter bardziej uni­ wersalny, związany ze społecznościami w diasporze i zdominowanymi przez te, które stanowią większość, stojącymi wobec zagrożenia asymila­ cją i konieczność obrony własnej odrębności, własnej osobowości kultu­ rowej i egzystencji biologicznej. Pokazują m i n . mechanizmy obrony swojej tożsamości i ewolucję postaw w celu znalezienia wzorów zacho­ wań adekwatnych do sytuacji. „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : 1978, z. 2 — zeszyt w c a ł o ś c i p o ś w i ę c o n y C y ­ g a n o m ; L . M r ó z , Les Chaladytka roma, Tsiganes de Pologne, „ E t u d e s Tsiganes", n r 1: 1979; „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1-2: 1981 — zeszyt p o ś w i ę c o n y C y g a n o m ; . L . M r ó z , Sytuacja Cyganów w Polsce, „ P r o b l e m e s Politiquee et Sociaux", Nov.: 1983, i i n n e . 1 �134 LECH M R ' Z Skłania to do podjęcia prób poszukiwania tych wartości w kulturze Cyganów, tych treści i znaczeń, które mimo oddziaływań z zewnątrz stanowią jakby model utrzymujący ich cygańskość i pozwalający im zi­ dentyfikować się, mimo różnic wewnętrznych, jako Cyganie, jako Roma. Być może wiąże się to nie tylko z cygańską specyfiką, ale ma powszech­ niejszy charakter — zapewne wskazane byłoby podjęcie badań porów­ nawczych wśród innych mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce, a taka właśnie kontynuacja tematu „Cyganie" leży w zamierzeniach zarówno realizujących aktualne badania nad Cyganami, jak i Katedry. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c16f8d512d709a9e836cf7d2160e9db.pdf 0450ba16155c304ebcad86ad1c8d4cfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5492 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5108 Title A name given to the resource Przypadek Romów: antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.197-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7 Lech Mróz ANTROPOLOGIA W DZIAŁANIU CZY ANTROPOLOGIA WSPÓŁPRACUJĄCA Przypadek Romów Wprowadzenie Tekst ten jest wynikiem wieloletniego kontaktu autora z rozmaitymi grupami cygańskimi i organizacjami romskimi, zaś doświadczenia tutaj opisane czy może raczej jedynie przybliżone, wynikają z rozmaitości sytuacji, wobec których znajdował się autor tego tekstu. Zmieniały się mody naukowe, a przede wszystkim warunki społeczne i sytuacje, w jakich znajdowali się Cyganie – Romowie w Polsce, od czasu zakończenia II wojny światowej, szczególnie od czasu zmian politycznych i ekonomicznych we wschodniej Europie, w tym i w Polsce. Dodatkowym, a niezmiernie ważnym momentem, było wejście Polski do Unii Europejskiej i związane z tym zmiany regulacji prawnych, zmiana stosunku władz do mniejszości etnicznych i utworzenie szerokiego programu wspierania tej społeczności. Najpierw jednak, nim przejdę do opisania i analizy sytuacji, kiedy byłem obecny czy nawet uczestniczyłem, wynikających z zaangażowania w rozmaite działania romskie, powinienem naszkicować tło, przedstawić sytuację i status tej zbiorowości w krajach europejskich, pokazać kierunki zmian, obecność w życiu politycznym i opisać rodzaje własnego doświadczenia. Dosyć konsekwentna i aktywna, zwłaszcza w drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku i początku XXI wieku, polityka wspierania romskich zbiorowości w różnych krajach, nie znajdowała akceptacji, a raczej opór wielu polityków z różnych krajów, zwłaszcza Europy Zachodniej. Dwie są przede wszystkim przyczyny zmiany. Pierwsza to trudności ekonomiczne, kryzys i konieczność ograniczania wydatków, w tym także na cele społeczne i socjalne; a z tym bezpośrednio ma związek dochodzenie do głosu w różnych krajach polityków prezentujących programy populistyczne, krytyczne wobec prowadzonej polityki otwartości i ksenofobiczne, a w każdym razie niechętne migrantom �198 Lech Mróz i odwołujące się do wartości i symboli narodowych, a nawet nacjonalistycznych. Drugą przyczyną zmiany jest pojawienie się w zachodniej części kontynentu, w państwach tzw. Starej Unii (sprzed rozszerzenia o państwa głównie z Europy Wschodniej), ekonomicznie bogatszej i atrakcyjniejszej, znacznych grup migrantów romskich. Szczególnie dotkliwie zaczęto odczuwać ten ruch migracyjny po wejściu do Unii Europejskiej Bułgarii i Rumunii. Pojawiły się wówczas w krajach Europy Zachodniej bardzo liczne grupy romskich przybyszów. Przynieśli ze sobą zupełnie inne wzorce kulturowe, nie tyko dotyczące ich samych, zorganizowania i funkcjonowania grupy, lecz również dotyczące stosunku do otoczenia, do cudzej własności i miejscowych społeczeństw. Nagminne stały się skargi na kradzieże, na wtargnięcia na prywatne tereny, niszczenie środowiska, tworzenie brudnych slumsów, nachalność i agresję wobec miejscowych, niechętnie dających datki żebrzącym Romom. Nie tylko politycy zaczęli wypowiadać się na temat zagrożenia ze strony przybyszów, zwracano uwagę na nakłanianie dzieci do żebractwa i kradzieży, na oszustwa i inne formy wykroczeń. Miejscowe społeczeństwa nie potrafiły wypracować właściwej i sensownej polityki wobec przybyszów i najczęściej nie widziały też powodu, by uznać, że przybyszom z racji ubóstwa i odmienności kulturowej należy więcej wybaczać. Przybysze zaś najczęściej nie zdradzali ochoty do zmiany sposobu funkcjonowania, traktując miejsca i kraje pobytu niemalże jako rejony łowieckie i niczyje. Zaczęły się więc akcje deportacji uciążliwych przybyszów i pilniejsze zwracanie na nich uwagi przez aparat administracyjny i policyjny. To zaś ożywiło obrońców praw człowieka i organizacje zajmujące się imigrantami, sprzeciwiające się deportacjom i wspierające Romów w oporze przed deportacjami, czy ograniczaniem ich swobody. Dosyć rozwinięta korupcja, istnienie nielegalnego rynku w ich macierzystych państwach, w tym także możliwość uzyskania nowych dokumentów, umożliwiają deportowanym ponowny wyjazd do krajów Europy Zachodniej. Sprawy skomplikowały się i nie udało się wypracować do tej pory sensownego rozwiązania. Nie byli w stanie pomóc w tym także liderzy romskich organizacji z Bułgarii, a także Rumunii – szczególnie liczna migracja romska właśnie z tego kraju rozprzestrzeniła się w państwach Europy Zachodniej; zresztą i w Polsce (najczęściej w drodze na zachód) są zauważalni i daleko liczniejsi niż bułgarscy Romowie. Zmiany polityczne w Polsce stały się także impulsem modelowania romskiego życia. Zaczęło się od wymuszonego w połowie lat sześćdziesiątych osiedlenia i skazania najczęściej na zamieszkanie w slumsach, w zniszczonych budynkach, gdzieś na peryferiach miasteczek i w bliskości tych, którzy często tworzyli tzw. środowiska przestępcze. To w istotny sposób zaważyło na sposobie sedentaryzacji, na drodze od życia wędrownego – sporej części żyjących �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 199 w Polsce Romów – do oswojenia się z życiem na stałe osiadłym, a nie tylko w okresie niesprzyjającym wędrowaniu, czyli późną jesienią i zimą. Te decyzje administracyjne, w niemałym stopniu wynikające z ideologicznego przekonania, że życie nomadyczne jest oznaką zacofania, a tylko życie osiadłe jest właściwym sposobem egzystencji, a poza tym – co niezmiernie ważne – chęć kontroli środowiska cygańskiego, leżały u podstaw decyzji zabraniającej wędrowania. Konsekwencją zmiany sposobu życia było zasadnicze ograniczenie preferowanego przez Romów sposobu zarobkowania – handlu końmi, kowalstwa, pobielania naczyń, muzykowania, wróżenia. Nie od razu i niecałkowicie zginęły te profesje; jednak osiedlenie zasadniczo utrudniło wykorzystanie umiejętności i znajomości miejsc, dających szansę sprzedania swoich umiejętności. Osiedlenie w środowisku, które często zajmowało się rozmaitymi nielegalnymi sposobami pozyskania środków do życia, w oczywisty sposób wpłynęło na rodzaj zmian w romskiej ekonomii. Poza tym, tak jak mieszkańcy slumsów i peryferyjnych baraków czy domostw, dzielili z tamtymi los i świadomość ludzi marginalizowanych, stygmatyzowanych – już nie tylko z racji pochodzenia, lecz także z racji zamieszkania. Nieskuteczna realizacja obowiązku szkolnego i brak przygotowania nauczycieli i szkół do umiejętnego zachęcenia dzieci i młodzieży do nauki, a także stygmatyzacja, jakiej i tutaj doświadczały romskie dzieci, powodowały, że wpływ edukacji i szkół na modelowanie romskiego życia był znikomy. Wprawdzie około połowy lat siedemdziesiątych zdarzały się przypadki umożliwiania cygańskiej młodzieży korzystania z Domów Kultury, zachęcania do aktywności muzycznej, do uczestniczenia i uświetniania muzyką lokalnych manifestacji pierwszomajowych (np. w Olsztynie), jednak nie wpływało to w zasadniczy sposób na zorganizowanie ich życia w skali kraju, ani też na aktywizację polityczną czy obywatelską społeczności cygańskiej. Próby tworzenia regionalnych cygańskich organizacji obserwujemy dopiero w latach osimdziesiątych. Chyba pierwszym takim przejawem aktywności było Stowarzyszenie powstałe w Tarnowie. Należy jednak zauważyć, że istotny wkład, czy raczej impuls do aktywizacji cygańskiego środowiska miejscowego, przyszedł z zewnątrz, od pracowników Muzeum Okręgowego w Tarnowie, tworzących dział poświęcony Cyganom, ich dziejom i ich kulturze w Polsce. Nie jest to sytuacja odosobniona ani w Polsce, ani w Europie. Niejednokrotnie nie tylko impulsem i pomocą służyły osoby zainteresowane Cyganami, szczególnie językoznawcy i historycy czy etnografowie. Pierwsze w skali europejskiej kongresy czy zjazdy przedstawicieli różnych cygańskich i romskich organizacji i grup organizowane były przez ich niecygańskich badaczy i współpracowników. Należy odnieść się teraz też do kwestii nazewnictwa – czy właściwa jest nazwa Cyganie czy Romowie. Do stosunkowo niedawna, czyli do połowy lat �200 Lech Mróz osiemdziesiątych, a nawet nieco dłużej, posługiwano się niemal wyłącznie określeniem „Cyganie”. Stosowali je naukowcy, powszechne było w literaturze nienaukowej i codziennej mowie. Używali go sami określani tą nazwą, słowo „Roma” rezerwując dla własnego języka. Te dwie nazwy egzystowały dla nich obocznie – jedna w kontaktach z obcymi, druga w kontaktach wewnętrznych. Wydaje mi się – choć nie prowadziłem na ten temat specjalnych badań, raczej odwołuję się do wiedzy i znajomości środowiska – że tak długo, jak żywa była pamięć dawnego sposobu życia, a niekwestionowanymi liderami byli zwierzchnicy i głowy rodów, określenie „Cygan, Cyganie” uważane było – także przez tych, których tak określano – za naturalny etnonim, nie niosący specjalnie pejoratywnych treści. Terminy „Rom, Romowie” zaczęto popularyzować pod koniec lat osiemdziesiątych, ale dopiero po zmianach politycznych, których rezultatem było pojawianie się rozmaitych lokalnych organizacji cygańskich i przede wszystkim pojawienie się klasy liderów politycznych. Ponieważ zarazem powstało sporo organizacji w innych krajach, zwłaszcza Europy Wschodniej i Południowej, rozwinęły się ponadpaństwowe formy aktywności, a przy tym pojawiły się różne formy wspierania społeczności cygańskiej-romskiej w ramach Unii Europejskiej, termin Rom stał się znakiem nowych ambicji, dumy narodowej i aspirowania do awansu, do zmiany statusu, do możliwości korzystania z podobnych praw, jak inne narody w Unii Europejskiej. Stosowanie nazwy „Rom, Romowie” stało się wymogiem poprawności politycznej zarówno urzędników, jak też środków masowego przekazu. Powyższe wprowadzenie uznałem za konieczne dla ułatwienia zrozumienia sytuacji, kiedy to etnolog czy antropolog podejmuje się rozmaitych ról pełnionych wobec społeczności romskiej i w imieniu którejś ze stron kontaktu społecznego: Romów bądź nie-Romów. Tym bardziej uzasadnione, że zdecydowana większość prac współcześnie publikowanych, czy raportów organizacji pozarządowych lub organów państwowych, przedstawia ocenę sytuacji, w jakiej znajduje się społeczność romska i sposoby podejmowanych działań, wyłącznie ze strony nieromskiej. Zaś wypowiedzi działaczy romskich zazwyczaj ograniczają się do kwestii ekonomicznych, a znacznie rzadziej podejmują inne wątki – np. edukację, pomoc zdrowotną – choć ostatnio sytuacja i tu ulega zmianie. * * * Rozmaitość sytuacji i ról, w jakich występował autor tego tekstu, i rozmaitość oczekiwań i przydzielonych zadań, nakazuje mi poświęcić kolejny fragment tego wprowadzenia krótkiemu przybliżeniu swojego „wchodzenia” w świat polskich Romów, oswajania siebie z nimi i poszczególne grupy i rodziny �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 201 ze sobą. Mój kontakt z wieloma spośród Romów sięga odległego czasu. Z niektórymi zaprzyjaźniony jestem od ponad trzydziestu lat. Pierwsze rozmowy, pierwsze kontakty nawiązałem jeszcze w czasie studiów. Podstawą uzyskania kolejnych stopni naukowych były prace powstałe m.in. w oparciu o materiały zgromadzone w trakcie kolejnych pobytów pośród Romów. Wyjazdy badawcze ze studentami (gdy byłem już pracownikiem Uniwersytetu), uczestniczenie w rozmaitych pracach realizowanych w porozumieniu z romskimi organizacjami, dostarczały wiedzy o dokonujących się przeobrażeniach i ich rodzaju. Większość moich kontaktów i rozmów realizowana była u tzw. Polska Roma i blisko z nimi spokrewnionych Chaładytka Roma. Jednakże również wielokrotnie kontaktowałem się z Lowarami i Kełderaszami. Najpóźniej i w węższym zakresie z tzw. Karpackimi Cyganami – osiadłymi, mieszkającymi w wioskach Spisza, Orawy, Podtatrza, w wioskach gorczańskich. Pozostali Romowie mieli w stosunku do nich dystans, przejawiający się przede wszystkim w zakazie jakichkolwiek kontaktów, a poza tym wydawali mi się mniej interesujący, ponieważ nie wędrowali. Wpływ na moje wybory miał także fakt, że ta społeczność była stosunkowo lepiej poznana i bardziej zasymilowana. Pierwsze kontakty, pogłębiające się życzliwe zainteresowanie moich rozmówców, wobec których nie kryłem naukowego celu wizyt i rozmów, nie pozwalały jednak zbyt głęboko wniknąć w szereg tematów; odczuwana przeze mnie życzliwość i gościnność nie przeradzała się w głębsze zaufanie. Ważnym momentem, kiedy ta bariera została przekroczona, był pewien wczesnojesienny wieczór pod koniec lat siedemdziesiątych. Wielokrotnie odwiedzałem mieszkające w baraku, na peryferiach niewielkiego podlaskiego miasteczka, kilkanaście rodzin cygańskich (jeszcze nie wymagali, by mówić o nich jako o Romach), należących do grupy Chaładytka Roma. Bywałem tam w różnych porach roku, najczęściej sam, ale kilka razy także z grupą studentów. Odwiedzałem poszczególne rodziny, najczęściej jednak przesiadywaliśmy wieloosobową grupą mieszkańców baraku u jednej z rodzin, dysponującej względnie większym pomieszczeniem. Niekiedy nocowałem u nich, nie tylko jadałem, co dodatkowo oswajało mnie z nimi i ich ze mną. Kilkakrotnie widziałem starszego mężczyznę, który jednak nigdy nie pojawiał się w czasie tych spotkań, nigdy też nie udawało mi się z nim porozmawiać, ani znaleźć pretekstu do odwiedzenia go w jego mieszkaniu. O ile moi rozmówcy z baraku często mówili: „Chodźmy teraz do X czy Y”, to nigdy nie proponowali odwiedzin u tego starszego mężczyzny, w ogóle powściągliwie i jakby niechętnie i zdawkowo odpowiadali na moje pytania o tego mężczyznę. Z czasem dowiedziałem się, że jest to głowa czy zwierzchnik tej grupy, człowiek o imieniu F. Owego wieczoru siedzieliśmy sporą gromadą w kuchni, było dosyć gwarnie, wesoło. W pewnej chwili cicho �202 Lech Mróz uchyliły się drzwi, stanął w nich bez słowa ów starszy mężczyzna. Umilkły głosy, umilkły żarty; starszy mężczyzna popatrzył na nas, chwilę postał i równie cicho wyszedł. Znów zrobiło się głośno. Następnego dnia, z samego rana, do izby, w której siedzieliśmy gromadnie minionego wieczoru i gdzie potem nocowałem, wszedł kilkunastoletni chłopak, syn jednej z rodzin. F. cię woła – zwrócił się do mnie. Moi gospodarze nie wydawali się zdziwieni. Poszedłem za przybyłym chłopakiem do domostwa owego starszego mężczyzny – szefa grupy albo – jak go także nazywali – wójta. Nie pytał co u nich robię, czym się zajmuję; wydało mi się, że jest bardzo dobrze zorientowany (wielokrotnie podczas odwiedzin mieszkańców baraku rozmowa schodziła na temat mojej pracy, moich rozmów z Cyganami-Romami, moich wizyt u dalszej i bliższej ich rodziny). Powiedział: pojedziesz do Sokołowa, pójdziesz do K. i powiesz, że szuka go milicja i musi wyjechać, potem pojedziesz do Białegostoku, powiesz M., że jego matka jest chora, ma zaraz przyjechać, bo będzie magerdo (skalany – LM), potem pojedziesz pod Augustów, do miejscowości P. i powiesz Ł., że ma tu przyjechać, bo jest mi potrzebny, itd. – jeszcze kilka poleceń otrzymałem, stojąc przed siedzącym na łóżku F. Nie pytał czy mam czas i ochotę do tej podróży; uznał zapewne, że skoro bywam u nich i jestem przyjmowany, goszczony, to nie mogę odmówić. Dodał – nas milicja co chwila zatrzymuje, jak widzą Cygana, zaraz chcą pieniądze, do ciebie nikt się nie przyczepi, bo jesteś „parno” (biały). Był to także oczywisty dowód zaufania i zaakceptowania mojej obecności w grupie. Znałem wszystkie osoby, którym miałem przekazać słowa F. Ale jest zrozumiałe, że szeroka sfera ich życia była mi nieznana. Mojemu pojawieniu się towarzyszyły – jak niejednokrotnie – żarciki, hałaśliwe dopytywanie co u mnie, skąd przyjeżdżam. Do czasu, do momentu, kiedy zwróciłem się do K., a dzień później w Białymstoku do M. słowami „F. kazał ci powiedzieć...” i przekazywałem treść otrzymanego posłania. Natychmiast zmieniał się nastrój, było oczywiste, że słowa F. są nakazem, którego nie wolno bagatelizować. Jednego z mężczyzn, któremu też miałem przekazać słowa F., nie zastałem w domu; był w tej samej miejscowości, lecz u nieznanej mi jeszcze rodziny, niezbyt daleko mieszkającej. Zaprowadził mnie do nich znany mi T. – głowa licznego rodu. Wchodząc do mieszkania, gdzie przebywał akurat ów poszukiwany przeze mnie adresat wiadomości od F., z poważną miną T. powiedział: „Ten pan jest z milicji i przyszedł w sprawie jakichś lichtarzy, które podobno zginęły księdzu”. Zapadła cisza – zaraz jednak T. roześmiał się i tym razem w języku cygańskim przedstawił mnie: „To jest Lech, manuś, F. go przysłał”. Manuś znaczy człowiek; tym słowem dodanym do imienia określali mnie już wcześniej w tej grupie; stosuje się je wobec osób zaprzyjaźnionych, przychylnych, dopuszczanych do wspólnego jedzenia i darzonych zaufaniem. To posłannictwo, z jakim wysłał �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 203 mnie do kilku osób i rodzin F. znaczyło bardzo dużo. Od tego momentu wielokrotnie zwracali się do mnie w różnych kwestiach. Nim przejdę do czasów współczesnych, jeszcze krótka refleksja dotycząca stanu wojennego. Paradoksalnie Romowie-Cyganie nie doświadczali – jak się orientuję – jakichś specjalnych utrudnień. Raczej nawet mogli czuć się swobodniej. Uwaga władz zwrócona była na inne środowiska, tropiono nielegalne wydawnictwa, niezależny ruch związkowy czy ruch oporu społecznego, nielegalne zebrania, a nie Cyganów. Z zadziwieniem zauważałem, że latem 1982 r. pojawiły się cygańskie obozowiska w miejscach, w których nie pojawiały się od wielu, wielu lat, z obawy przed interwencją milicji czy innych służb państwowych – np. w Warszawie, nad Wisłą, u podnóża klasztoru kamedułów na Bielanach, czy też w zaroślach czy zagajniku, nad dochodzącą nieomal do torów kolejowych i dworca PKP Warszawa-Stadion odnogą rzecznego Portu Praskiego. Stąd już blisko mieli do bazarów, a i do centrum miasta niedaleko. Byłem dwukrotnie świadkiem sceny (siedziałem przed namiotem, wraz z rodziną starszego tej grupy Polska Roma, niejakiego H.), kiedy przybliżył się dwuosobowy konny patrol milicjantów. Żona H. wstała, wzięła z namiotu przygotowane i zawinięte w gazetę pęto kiełbasy i półlitrową butelkę wódki i podeszła do siedzących na koniach, podając jednemu z nich zawiniątko. Milicjanci odjechali, a S., żona H. wyjaśniła mi – oni tu codziennie przyjeżdżają, dostają butelkę, kiełbasę, a my mamy spokój. Znacznie gorzej wspominają natomiast czas poprzedzający wprowadzenie stanu wojennego. Doszło bowiem w różnych miejscowościach do wybuchów agresji kierowanej przeciw Cyganom, do niszczenia ich mienia, podpaleń. Najgłośniejszy epizod miał miejsce w Koninie, we wrześniu 1980; także w Oświęcimiu i Jaworznie-Szczakowej rodzina wspomnianego wyżej H. musiała uciekać z miasta przed rozjuszonym tłumem. To dosyć charakterystyczne zjawisko – w rozmaitych trudnych momentach w przeszłości, w czasach głodu, epidemii – Cyganie, a także Żydzi obarczani byli winą za te nieszczęścia i padali ofiarami agresji. W okresie napięć społecznych owych lat znów Cyganie stali się celem oskarżeń i agresji. Jeszcze nie antropologia stosowana. Zaczynało się od porad Mojej obecności w obozach i mieszkaniach moich cygańskich znajomych z czasem zaczęły towarzyszyć rozmowy o charakterze bardziej praktycznym, świadczące przy tym o większym zaufaniu, ale przede wszystkim o przekroczeniu pewnych linii granicznych, oddzielających oba światy – cygański od �204 Lech Mróz niecygańskiego. Jeden z pierwszych tematów dotyczył spraw medycznych. Najpierw były to prośby o zweryfikowanie przepisanych lekarstw. W tym przypadku oczekiwano, że wraz z informacją o rodzaju choroby (informacją pochodzącą od lekarza lub w przychodni lekarskiej), zabiorę do Warszawy recepty i wkrótce wrócę z ewentualnym potwierdzeniem zasadności przepisanej terapii. Nie chodziło przy tym o kupno przeze mnie leków i zaoszczędzenie moim kosztem wydatków, lecz właśnie o zweryfikowanie przepisanej kuracji. To należało rozumieć jako dowód zaufania – stawałem się posiadaczem wiedzy zastrzeżonej dla bliskiego kręgu ludzi. Jeden z takich przypadków był szczególnie dla mnie trudny – jako osoby zaprzyjaźnionej, ale zarazem żyjącej w innym świecie, ponieważ dotyczyło to trudnego etycznie zagadnienia, czyli granic uprawomocnionej interwencji. W czasie jednego z pobytów w namiotowym obozowisku w Warszawie, w chaszczach przy odnodze Portu Praskiego (wspomniałem o tym obozowisku wyżej), jeden ze starszych, czterdziestokilkuletnich mężczyzn, poprosił mnie o przeczytanie kart chorobowych jego żony i zaleceń lekarskich. Wynikało z nich jednoznacznie, że cierpi na nowotwór macicy i jedynym ratunkiem jest szybka operacja i usunięcie chorego organu. Zachęcałem, żeby nie zwlekali i co rychlej zawiózł żonę do szpitala. Poprosił mnie wówczas, bym skonsultował się z jakimś lekarzem specjalistą i dowiedział czy operacja jest konieczna i czy to znaczy, że nie będzie już mogła rodzić dzieci. Po dwóch dniach wróciłem z potwierdzeniem tamtejszej diagnozy i zaleceniem pilnej operacji. Wysłuchał, ale moje zachęty, by szybko zdecydowali się na operację, pozostały bez echa. Po jakimś czasie powiedział – ona nie będzie już jak kobieta. Tak musi być, tak przeznaczone – dodał. Tego samego dnia i następnego, siedząc znów przed namiotem H. (tego, którego żona zaopatrywała w wódkę i zakąskę milicjantów), starałem się wytłumaczyć konieczność operacji i zachęcić H. do wsparcia mojego tłumaczenia i spowodowania, by ów mąż chorej zdecydował o zawiezieniu żony do szpitala i poddaniu się przez nią operacji. H. spokojnie odpowiedział – nie można, to jego żona i on decyduje; tak jest przeznaczone – dodał. Nie pomogły racjonalne – jak sądziłem – moje argumenty. H. przyjmował ze spokojem, jako coś nieuniknionego, jako przeznaczenie, informację, że jeśli owa kobieta nie zostanie poddana operacji, zapewne niedługo umrze. Nie wiedziałem, jak należy postąpić, jednak decyzja w sprawie tej kobiety nie należała do mnie. Pozostało długo niepokojące pytanie – co w takich razach należy robić, jak postępować, kiedy wyznawane przez jakąś grupę zasady są tak niezgodne z tzw. rozsądkiem; do jakiego stopnia można ingerować – nie tylko jako etnograf, a po prostu jako zaprzyjaźniona osoba, której powierzono pewne sprawy zwyczajowo rozstrzygane wewnątrz rodziny czy grupy. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 205 Kilka miesięcy później znów byłem w obozowisku tej grupy Polska Roma. Tym razem obóz rozbili na nadwiślańskich łękach, niedaleko wału, w Burakowie – na północy Warszawy. Od H. dowiedziałem się, że owa kobieta już nie żyje. Natomiast w trakcie rozmowy o tym, co wydarzyło się od naszego poprzedniego spotkania, dowiedziałem się, że H. musiał zwrócić uwagę i ostrzec męża zmarłej, ponieważ zaczął po jej śmierci pić – na tyle systematycznie i w znacznych ilościach, że uznano ten fakt za naganny, za przekroczenie zasad – tym bardziej, że powinien opiekować się ich dziećmi. Niełatwo było zrozumieć zasady – porównując oba przypadki – zabraniające interwencji w przypadku zagrożenia życia członkini grupy, nakazujące zaś interwencję w przypadku zachowań gorszących innych i takich, które mogą stać się złym przykładem, być szkodliwe społecznie, szkodliwe dla grupy i niezgodne z poprawnym zachowaniem. Inne sprawy nie były obciążone tego rodzaju etycznym konfliktem, chociaż miały czasami charakter działalności karalnej, np. prośba jednego ze stosunkowo młodych mężczyzn z orawskiej osady cygańskiej o pomoc w uzyskaniu świadectwa ukończenia szkoły podstawowej. Bo skoro obracam się pośród osób edukowanych, to zapewne i z tym sobie poradzę. Świadectwo to konieczne było do podjęcia pracy w którymś z zakopiańskich przedsiębiorstw państwowych. Nie podjąłem się także załatwiania paszportów dla nielegalnie przybyłej z Czechosłowacji grupy Lowarów, którzy chcieli dalej udać się do Danii. Cz. T. – zwierzchnik znacznej części polskich Lowarów, dziś spoczywający na cmentarzu Bródnowskim w Warszawie, w wielkim grobowcu ozdobionym koroną – powiedział mi kilka tygodni później, w czasie mojej kolejnej wizyty, że udało mu się wysłać ich do Danii. Na podstawie kupionych podrobionych dowodów osobistych wyjechali do Berlina – wówczas stolicy zaprzyjaźnionej Niemieckiej Republiki Demokratycznej, a tam przybyły z Kopenhagi kurier zaopatrzył ich w fałszywe czy ukradzione paszporty duńskie, co umożliwiło całej grupie wyjazd do tego kraju. Cz. T. powiedział, że już telefonowali do niego i wie, że szczęśliwie dojechali. W żadnej z opisanych czy podobnych spraw nie odczułem, by moja odmowa odbiła się negatywnie na naszych stosunkach, czy raczej na stosunku do mnie. W latach osiemdziesiątych niektóre rodziny zaczęły także handlować starociami i dziełami sztuki. Zajmowali się tym wyłącznie mężczyźni; po części było to wynikiem poszukiwania nowych możliwości zarobkowania, skoro uprawiane przez nich dawniej profesje, takie jak bielenie naczyń czy handel końmi, przestały zapewniać możliwość przeżycia – dlatego że popularyzacja wyrobów plastikowych lub tanie produkty metalowe, uczyniły bielenie zawodem zbędnym, zaś zmiany w sposobie gospodarowania rolników �206 Lech Mróz i pojawienie się maszyn w gospodarstwach prywatnych, także handel końmi czyniły nieopłacalnym. Być może był to w jakimś stopniu wpływ rodzin żyjących w Skandynawii, szczególnie w Szwecji, które trudniły się tam już od lat siedemdziesiątych obwoźnym handlem rozmaitego rodzaju sztuki – starociami, lecz przede wszystkim importowanymi wyrobami z Indii i innych krajów azjatyckich (branymi na sprzedaż od szwedzkich hurtowników). Można było spotkać Cyganów handlujących starymi meblami i innymi starociami na rozmaitych targowiskach w dużych miastach. Regularnie bywali na bazarach i niedzielnych targach staroci w Warszawie, Krakowie i kilku innych miastach. W czasie wizyt u Kełderaszów, mieszkających pod Warszawą, a zajmujących się tego rodzaju handlem, czy u Polska Roma, bywałem pytany o opinie i wartość poszczególnych przedmiotów. Bywało, że otrzymywałem w tej sprawie listy ze zdjęciami, przysłane przez gdzie indziej mieszkające rodziny moich znajomych. Nie tyle oczekiwano precyzyjnej wyceny, ile porad ukierunkowujących do kogo i gdzie zwrócić się o bardziej kompetentną ocenę – przy przedmiotach wartościowych, lub też na własną rękę starać się wytargować korzystną cenę, jeśli wyrażałem przekonanie, że ten czy ów obraz czy przedmiot raczej nie zainteresuje żadnego sklepu antykwarycznego, ani znawców. Nigdy nie mieli też pretensji, jeżeli nie byłem w stanie zdecydować się na bardziej jednoznaczną opinię. Przy okazji poruszania tematu tego cygańskiego zainteresowania handlem starociami wspomnę pewien miły epizod. Otóż kiedyś, pod koniec lat siedemdziesiątych lub w roku 1980, w czasie kolejnego pobytu w Siemiatyczach, u zaprzyjaźnionych Chaladytka Roma, opowiedzieli mi, że od kogoś dowiedzieli się (a może z jakiegoś programu telewizyjnego), że chcąc uchronić dobytek przed grabieżą w czasach wojen i przemarszów wojska, a także wypędzeń w ostatniej wojnie, właściciele dworków i zamożniejsi mieszkańcy miasteczek zakopywali co cenniejsze rzeczy gdzieś na terenie obejścia. Postanowili więc sprawdzić, czy i na terenie zajmowanej przez nich posesji poprzedni właściciele czegoś nie ukryli. Dodam, że oprócz zajmowanego przez cygańskie rodziny baraku, przydzielono im także nieopodal stojący mocno zniszczony budynek zapewne jakiegoś drobnoszlacheckiego dworku. Przekopując ziemię w przylegającej do niego drewutni, znaleźli zakopane srebrne przedmioty – głównie zastawę stołową. Między nimi był i szklany, z metalowym wieczkiem, kałamarz. Sztućce sprzedali, natomiast uznali, że kałamarz podarują mnie. „Bo ty dużo piszesz, to tobie się przyda” – taka mniej więcej wypowiedź towarzyszyła wręczonemu mi prezentowi. Nie jest istotne, że ten XIX-wieczny kałamarz zastosowanie mógł mieć już tylko jako ozdoba, ładny przedmiot, lecz nie do używania, gdyż nie tylko ja, lecz i oni od dawna używali długopisów, a nie piór �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 207 atramentowych, nie mówiąc już o piórach ze stalówkami, a kałamarz właśnie do takich piór się nadawał. Dla mnie ważne było to, że nie sprzedali go, lecz postanowili mi go podarować. Tego rodzaju przyjacielskich gestów doświadczyłem więcej. Kiedyś w obozowisku w Burakowie (na peryferiach Warszawy) siedziałem przed namiotem z rodziną Cyganów z Jędrzejowa, z grupy Polska Roma. Z miasta wróciła grupa kobiet i mężczyzn, między innymi J. – starszy, poważany Cygan, zwierzchnik tych z Jędrzejowa. Usiadł przy nas i podał mi przedmiot, w którym rozpoznałem światłomierz fotograficzny. Dodał – kupiłem na bazarze, chyba od złodzieja; ty dużo fotografujesz, to ci się na pewno przyda. Był to profesjonalny, bardzo drogi światłomierz, jakiego nie byłbym w stanie sobie kupić. Nie wiem, ile zapłacił. Ważny był jego gest i życzliwa pamięć. A światłomierz służył mi długie lata. Pozwoliłem sobie na ten dosyć długi wstęp, by łatwiej wprowadzić w rozmaitość ról, jakie przyszło mi pełnić w kontaktach późniejszych – wobec Cyganów i w kontaktach z różnymi instytucjami, lecz w ich, Cyganów, imieniu. Rola ekspercko-przedstawicielska Rola ekspercko-przedstawicielska – tak określiłbym występowanie w roli osoby wspierającej przedstawicieli romskiej organizacji w oficjalnych rozmowach w Sejmie i w Senacie, a potem także w ministerstwach – przede wszystkim w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego (a wcześniej w Ministerstwie Kultury i Sztuki) i w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Myślę, że w znacznym stopniu istotę mojej obecności w składzie grupy udającej się na rozmowy w tych instancjach oddaje pewien fragment tekstu Kurta Lewina: „W ciągu ostatnich lat zaczęliśmy zdawać sobie sprawę, że tak zwane problemy mniejszości są w rzeczywistości problemami większości, że problem Murzynów jest jednocześnie problemem białych, że problem Żydów jest problemem nie-Żydów itd. Jest również prawdą, że problemów interakcji międzygrupowych nie można rozwiązać, nie zmieniając pewnych aspektów zachowania i opinii grup mniejszościowej” (Lewin 2010, s. 16). W początkowym okresie po zmianach politycznych poza bardzo nieliczną grupą osób skupionych wokół Jacka Kuronia (wówczas posła na Sejm i Ministra Pracy i Opieki Socjalnej), pełniącego funkcję przewodniczącego Komisji ds. Mniejszości Narodowych i Marka Edelmana (jego doradcy i bliskiego współpracownika) niewiele chyba osób odczuwało potrzebę wypracowania odmiennej, niż w latach minionych, polityki wobec osób innego niż polskie pochodzenia i funkcjonujących zgodnie z innymi zasadami i inną kulturą – także wyznaniową. Istniały wprawdzie i wcześniej organizacje niektórych �208 Lech Mróz mniejszości narodowych – białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej, żydowskiej, jednak wszystkie one podporządkowane były Ministerstwu Spraw Wewnętrznych i ich działalność była silnie kontrolowana. Rola państwa ograniczała się w zasadzie do sprawowania kontroli. Także nad tymi mniejszościami, które nie były reprezentowane przez żadne organizacje – np. właśnie Cyganie. Mniejszości w niewielkim tylko stopniu mogły zyskać wsparcie dla swoich działań kulturalnych, nie mówiąc o działalności politycznej. Między innymi temu – jak sądzę – należy przypisać nieprzygotowanie ogółu społeczeństwa do obecności osób, które choć są obywatelami Polski, nie czują się Polakami. Nawet jeśli nie było to powiedziane wyraźnie, to głównym celem była powolna asymilacja tych grup, a ich odmienność kulturową chciano ograniczyć do ciekawostki folklorystycznej, jako jeśli nie jedynego, do podstawowego wyróżnika odmienności etnicznej. To, że obecność współobywateli nie czujących się Polakami z racji ich etnicznej identyfikacji i odmienności kulturowej lub wyznaniowej powinna zobowiązywać do działań edukacyjnych skierowanych ku społeczności dominującej, nie było czymś oczywistym. Jeżeli miewały miejsce jakieś działania edukacyjne, spotkania z przedstawicielami mniejszości, to miały one charakter bardzo ograniczony, lokalny. Nie było takich działań w skali kraju, jako programu kształtowania myślenia większości o innych współobywatelach. W ogóle o mniejszościach etnicznych zaczęło się mówić i publikować dopiero właściwie w roku 1980; natomiast zmiana polityki wobec mniejszości dokonała się dopiero po roku 1989. W efekcie tych zmian rozmaitego szczebla instytucje państwowe zaczęły poświęcać uwagę przedstawicielom mniejszości etnicznych, przeznaczać specjalne fundusze i tworzyć programy wspierania kultury i aktywności mniejszości etnicznych w Polsce. Z czasem, zwłaszcza po przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej, istotnym i wymuszonym elementem tych działań stała się obecność uciekinierów przybywających w efekcie wojny na Bałkanach i Kaukazie i azylantów z krajów afrykańskich i azjatyckich. Ich obecność pokazywała, że inni stają się już stałym elementem kraju, a poza tym istotny wpływ na zmianę polityki wobec mniejszości wymuszało prawo unijne i działania instytucji unijnych nakierowane także na edukowanie społeczeństwa większościowego – zarówno w odniesieniu do mniejszości etnicznych w krajach członkowskich, jak też w odniesieniu do imigrantów. Zainicjowane zostały wówczas kontakty przedstawicieli mniejszości etnicznych także z Sejmem i Senatem, a szczególnie z komisjami zajmującymi się sprawami mniejszości etnicznych w Polsce. Właśnie w tym czasie zaczęli moi znajomi Romowie – aktywiści, działacze w rozmaitych powstających organizacjach romskich, zwracać się z prośbą o towarzyszenie im i wspieranie �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 209 w rozmowach. Znamienne było spotkanie z Jackiem Kuroniem. Romowie, którym towarzyszyłem, oczekiwali, że w sposób bardziej przekonujący uzasadnię ich prośbę o finansowe wsparcie ich działań. Rzecz była o tyle interesująca dla mnie, że Jacek Kuroń tłumaczył, że musi pamiętać także o innych romskich grupach i organizacjach zabiegających o wsparcie, zaś działacze, z którymi byłem, starali się przekonać, że ich program działania jest poważniejszy i należy go wspierać – przy tym starali się to tak powiedzieć, żeby nie można było tego uznać za nielojalność wobec całej romskiej zbiorowości w Polsce. Znając w miarę dobrze sytuację, byłem przekonany o zasadności ich starań, jednak i mnie obowiązywało przestrzeganie tej samej zasady lojalności – oczekiwali jedynie, że moja argumentacja będzie bardziej zrozumiała i przekonywająca niż ich. Szczególnie znamienne było spotkanie z Marszałek Senatu IV kadencji (20 X 1997 – 18 X 2001), prof. Alicją Grześkowiak. Na samym już początku rozmowy, po pierwszych zdaniach wypowiedzianych przez prezesa jednego z największych stowarzyszeń romskich i przedstawieniu członków tej delegacji, wskazując na mnie, zwrócił się ku pani Marszałek ze słowami: „Pan profesor to lepiej powie, on nas zna, lepiej powie, o co nam chodzi i jakie mamy problemy”. Wyjaśniłem, jaka jest natura tej znajomości – nie chcąc, by sądzono, że jestem wynajętym adwokatem albo że przybyli Romowie są niesamodzielni. Potem zaś przedstawiłem sprawy, które skłoniły do zwrócenia się z prośbą o możliwość spotkania i sprowadziły nas do Senatu. W trakcie mojej wypowiedzi członkowie romskiej delegacji co chwilę potakiwali, dając do zrozumienia, że faktycznie o to chodzi i tak, jak to przedstawiłem. Powierzając mi tę rolę, oczekiwali, że sprawniej niż oni sami przedstawię ich sprawę, że moja obecność uczyni ich starania skuteczniejszymi, a także, że potrafię do osoby sprawującej wysoki urząd przemówić w sposób dla niej zrozumiały, czyli językiem, do jakiego jest przyzwyczajona, a którego tak dobrze nie znają, ponieważ ich codzienność realizuje się w innej sferze komunikacyjnej. Zakładali, że potrafię sposób rozumowania Romów przełożyć i wyrazić w sposób zgodny z rozumowaniem nie-Roma i zarazem urzędnika. Życiowe doświadczenie, także wyniesione z kontaktów z urzędnikami różnego szczebla, przyzwyczaiło ich do tego, że bardzo często rozmowy te kończą się niczym, że ich potrzeby i oczekiwania nie są spełnione, ani nawet zrozumiane. To zapewne przyczyniało się do tego, że nie ujawniali zawodu, czy nie kierowali do mnie pretensji, jeżeli moje uczestnictwo w takich spotkaniach nie kończyło się pełnym sukcesem. Z czasem wyraźnie zwiększył się poziom kompetencji i umiejętność poruszania się w obszarze instytucji i świata urzędniczego. Także i moja rola uległa zmianie. To sami Romowie byli inicjatorami pytań, pretensji, oczekiwań �210 Lech Mróz – ode mnie oczekiwali dodatkowego, merytorycznego wsparcia, jakby odniesienia sprawy, która była przyczyną spotkania i rozmowy z urzędnikiem, na bardziej ogólne tło. Było to widoczne zwłaszcza wówczas, gdy sprawa była tzw. delikatna, np. z racji konfliktu interesów z inną grupą. Takie sytuacje były szczególnie trudne dla mnie, niejednokrotnie znałem bowiem i tych innych Romów. Moją rolę starałem się wówczas sprowadzić do rodzaju ekspertyzy, której celem było wskazanie szerszego, ogólniejszego tła zaistniałej sytuacji i sprzecznych aspiracji poszczególnych organizacji czy aktywistów romskich, a nie ograniczanie się do wspierania jednej grupy, tej, która zwróciła się z prośbą o pomoc w rozmowach. Tego rodzaju sytuacje zdarzały się zwłaszcza w czasie spotkań w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji, ale także w Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych w Sejmie. W tej ostatniej wielokrotnie występowałem, proszony przez zaprzyjaźnione organizacje romskie o wsparcie lub wręcz o występowanie w ich imieniu – najczęściej przy poruszaniu spraw dotyczących polityki MSWiA i innych rządowych agend, zasad przydziału środków z budżetu państwa i oceny ich wykonania. Te sprawy budziły wiele wątpliwości, zaś niejasność sposobu rozdziału kwot i rozliczania projektów prowadziła do pogłębienia podziału romskich środowisk, tworzenia sytuacji konfliktowych – zwracali na to także uwagę przedstawicielom tego ministerstwa członkowie wzmiankowanej Komisji. Romowie, w imieniu których podnosiłem te kwestie, nie byli w stanie uzyskać stosownych informacji (np. w sprawie podziału funduszu). Postawienie tych pytań przeze mnie dawało, ich zdaniem, szansę na uzyskanie tych informacji, ponieważ występowałem w Komisji jako zaproszony gość i ekspert, a zarazem profesor Uniwersytetu Warszawskiego, co skutkowało poważniejszym potraktowaniem przez przedstawicieli MSWiA podnoszonych przeze mnie kwestii i zadawanych pytań. Trudno wyraziście określić granice dopuszczalnego uczestniczenia w działalności liderów grup i udzielania im wsparcia; sądzę, że nie zostały one przeze mnie przekroczone i mieściły się w definicji zawartej w „Encyklopedii antropologii społeczno-kulturowej” – „Antropologia działania. Gałąź antropologii stosowanej lub z nią związana, próbująca zwalczać najpilniejsze niebezpieczeństwa grożące danym grupom. Antropolodzy akcji starają się tedy wykorzystać swą wiedzę dla celów politycznych, wywodzących się z zaangażowania moralnego” (Encyklopedia... 2008, s. 694). Sądzę, że także wielokrotne doradzanie liderom romskim, przed ich wystąpieniami w Sejmie, w ministerstwach lub na innych oficjalnych spotkaniach – na wyraźnie skierowane przez nich prośby – nie było przekroczeniem tej zasady. Właściwie bardziej odpowiadającym określeniem niż doradzanie będzie określenie rozmowa, ponieważ najczęściej �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 211 byłem pytany o opinię na temat planowanego przez nich wystąpienia i formy podejmowania rozmaitych problemów. Rozmowa pozwalała im lepiej przygotować się do czekającego spotkania i niekiedy spokojniej, mniej emocjonalnie przedstawić swoje stanowisko. Z czasem ten rodzaj doradztwa był coraz rzadziej potrzebny, coraz rzadziej byłem proszony o spotkanie, którego celem była rozmowa poprzedzająca takie oficjalne wystąpienia. Moi rozmówcy coraz bardziej oswajali się z tymi nowymi sytuacjami i rolami i coraz pewniej czuli się w instytucjach. Często dopiero potem telefonowali, informując o przebiegu spotkania i pytając o ocenę ich wystąpienia. Należy tu odnieść się do istotnego zjawiska towarzyszącego zmianom i aktywizacji romskiego środowiska. Jeszcze wiele lat po wymuszonym osiedleniu życie poszczególnych grup toczyło się w ich obrębie, wewnątrz grup. Geografia przemieszczeń osób i kontaktów – mogę tak twierdzić na podstawie rozmów i obserwacji – przebiegała pomiędzy rodzinami i rodami. Ograniczona administracyjnie ruchliwość i nękanie wędrujących Cyganów nie miało większego wpływu na kontaktowanie się rodzin i w obrębie grupy. Tyle że z miejsca do innego miejsca, z miasta do innego miasta czy osady udawały się nie wędrujące tabory, lecz pojedyncze rodziny wraz z bagażami przemieszczające się pociągami, autobusami lub wynajętymi samochodami (głównie taksówkami) – do czasu, gdy sami nie stali się posiadaczami samochodów i nie uzyskali uprawnień do ich prowadzenia. Nadal ci, którzy byli głowami rodów i uznawani byli za przywódców rodowych, za autorytety, pełnili te nieformalne, lecz w pełni akceptowane funkcje. Zmiany polityczne w Polsce zbiegły się ze zmianami generacyjnymi. Ci, którzy w momencie osiedlenia mieli 45 czy 50 lat i byli głowami rodów, w momencie politycznego przełomu mieli już lat 70 czy 75, a czasami i więcej. Ich miejsce zaczęli zajmować młodsi przywódcy. W dodatku osiadłe życie skutkowało także zmianami kulturowymi, widocznymi zwłaszcza w przypadku kolejnej generacji (wnuków tamtych przywódców), m.in. w wyniku oddziaływania grup rówieśniczych nieromskich, edukacji szkolnej, a nade wszystko rozwoju techniki, upowszechnienia telewizji, a potem i Internetu. Nie oznacza to natychmiastowego wyeliminowania przez młodszych tych najstarszych i starszych przywódców. Nadal bowiem ci, którzy stali się prezesami romskich organizacji i stowarzyszeń, liderami politycznymi, niejednokrotnie także uczestniczący w rozmaitych międzynarodowych działaniach romskich, starają się unikać konfliktu z tymi starszymi, rodowymi autorytetami. To istotny element tradycyjnych zasad – szacunek dla starszych jest nadal ważnym elementem zbioru zasad etycznego postępowania w społecznościach romskich. Zatem nowa klasa liderów stara się jednak zjednać przychylność, przyzwolenie dla swoich ambicji i działalności ze strony �212 Lech Mróz tradycyjnych autorytetów. Zmiany, choć powolne, dokonują się – z różnym nasileniem i w różnym tempie, w zależności od grupy, jednak są one coraz wyraźniej zauważalne. Charakter tego procesu zaczyna przypominać sytuację zdefiniowaną przez Edgara Morina w odniesieniu do współczesnego społeczeństwa i dokonujących się zmian – to młodzi, aktywni i wyedukowani stają się siłą decyzyjną w społeczeństwach, zaś dawni plemienni mędrcy, autorytety i dysponujący głosem decydującym, stają się coraz bardziej anachroniczną warstwą, czy po prostu staruszkami (Morin 1965). Zauważalne jest dążenie części tych nowych liderów do tworzenia ponadgrupowej i ponadlokalnej formy zorganizowania Romów, w jeden, choć zamieszkujący w różnych państwach, naród (naród nieterytorialny – jak określają tę ideę niektórzy działacze). Zjawiskiem towarzyszącym jest jednak także antagonizacja, to jest nie przestrzeganie jednej z podstawowych zasad – lojalności i solidarności z innymi, nawet nie spokrewnionymi, grupami romskimi. Ambicje liderów, a być może przede wszystkim czynnik ekonomiczny – w tym przypadku chęć uzyskania dostępu do krajowych programów pomocowych i rozmaitych funduszy europejskich, do których aspirują także inne organizacje i inni Romowie, prowadzą do konfliktów, do oskarżeń i pomówień, do zabiegania o przychylność urzędników i decydentów, wbrew zasadzie lojalności i poczuciu wspólnoty. Nie jest łatwo zdefiniować ten rodzaj zaangażowania w romskie sprawy. Czy można go określić jako „antropologię stosowaną”, czy też raczej stosowaniem antropologii jako wiedzy pomocnej w kontaktach przedstawicieli Romów z nie-Romami, reprezentującymi różne agendy rządowe lub organy władzy? Szczególnego rodzaju zadaniem było reprezentowanie Romów w Radzie Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Fundacja powstała w roku 1991, na mocy porozumienia pomiędzy Rządami RP i RFN. Jej celem była pomoc finansowa osobom poszkodowanym przez III Rzeszę, zaś odszkodowania wypłacane były z funduszu utworzonego przez państwo niemieckie. W skład Rady Fundacji powołani zostali politycy i przedstawiciele różnych organizacji – kombatanckich, stowarzyszeń byłych więźniów, w tym także organizacji żydowskich. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych Stowarzyszenie Romów w Polsce z siedzibą w Oświęcimiu wystąpiło do Ministra Skarbu, sprawującego nadzór nad Fundacją, o powołanie w skład Fundacji osoby, która reprezentowałaby interesy Romów pokrzywdzonych w okresie wojny i okupacji; we wniosku zamieszczono moje nazwisko jako osoby, która jest desygnowana do bycia przedstawicielem z ramienia Romów. Z takim właśnie uzasadnieniem zostałem powołany w skład Rady Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie. Czy można uznać tę funkcję i wynikające z niej obowiązki (pełnione całkowicie społecznie) za rodzaj stosowania antropologii czy uprawianie antropologii �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 213 stosowanej? Brak tu odpowiedniej podstawy metodologicznej – ponieważ zaangażowanie antropologii w działania społeczne jest często stymulowane sytuacją i rodzajem przypadku. Trafnie ujmuje tę kwestię John W. Bennett: „Niedobór ogólnej teorii w antropologii stosowanej może być również postrzegany jako dobrodziejstwo, ponieważ zwalnia praktyków z angażowania się w przejściowe intelektualne kontrowersje i kaprysy” (Bennett 2010, s. 316). Tyle że to dobrodziejstwo jest także niedogodnością, pozostawia bowiem ogromnie szeroki margines interpretacyjny podejmowanych działań. Zasadnicza część działań bieżących Zarządu Fundacji wiązała się z gromadzeniem dokumentacji nadsyłanej przez poszczególne organizacje i stowarzyszenia, a także pojedyncze osoby, weryfikacja formalna i merytoryczna wniosków, a następnie przygotowanie list i realizacja wypłat osobom do tego uprawnionym. Istniejące już, tworzone latami rejestry i dokumentacja, zarówno organizacji kombatanckich, osób represjonowanych, jak też dokumentacja organizacji żydowskich, ułatwiały osobom ubiegającym się o odszkodowanie czy inną formę pomocy (np. zakup sprzętu rehabilitacyjnego) zgromadzenie stosownych dokumentów. Przypadek Romów jest inny. Często padali ofiarami doraźnych działań i nawet ci, którzy znaleźli się w obozach czy gettach (gdzie bywali zamykani razem z ludnością żydowską, czego potwierdzenie znajdujemy w dokumentach dotyczących gett warszawskiego, łódzkiego, białostockiego i w mniejszych miastach), mają ubogą dokumentację. Inne grupy represjonowanych zaraz po wojnie zaczęły dbać o zachowanie pamięci i dokumentowanie doznanych krzywd. Romowie – głównie z racji sposobu życia znaczniej ich części, a poza tym niskiego stanu oświaty i życia na uboczu tego, co działo się w kraju i w świecie niecygańskim, nie zabiegali o gromadzenie świadectw swoich losów w czasie wojny. Dlatego tak trudne było dostarczenie koniecznej dokumentacji i koniecznych świadectw, uprawniających do ubiegania się o odszkodowania czy choćby symboliczne wsparcie. Z całą pewnością wystąpienie o powołanie osoby, która mogłaby zabiegać o interesy także tej grupy pokrzywdzonych przez III Rzeszę było uzasadnione; choćby dlatego, że ten fragment dziejów czasów wojny i okupacji nie jest powszechnie znany, i dlatego, że osoby, którym powierzono zarządzanie Fundacją i dbałość o realizację programu odszkodowań nie dysponowały wiedzą ogólną dotyczącą Cyganów – wiedzą konieczną, by nie ograniczać się do odrzucania wniosków ubogo dokumentowanych, lecz by szukać dodatkowych potwierdzeń zasadności roszczeń. W tej materii bardzo istotne było wsparcie ze strony przedstawicieli państwa niemieckiego, będących członkami Rady Fundacji, skłonnych uznać, że sytuacja Cyganów jest dosyć nietypowa i że należy brać pod uwagę uwarunkowania ich życia. �214 Lech Mróz Wracając do pytania – czy można tę działalność w Radzie Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie jako reprezentant interesów Romów, uznać za rodzaj antropologii stosowanej? Sądzę, że tak. Znajomość zarówno losów jednostek, jak też rodzin w latach wojny, a przede wszystkim wiedza na temat dziejów i kultury Romów, na temat sposobu ich życia i rodzaju obecności w niecygańskim świecie, pozwalała mi wspierać ich sprawy, szukać uzasadnień i możliwości wyjaśniania innym członkom Rady Fundacji zasadności roszczeń poszczególnych osób. Jeszcze raz chcę podkreślić, że moje uczestniczenie w pracach Rady Fundacji było i jest całkowicie społeczne – ani ze strony organu nadrzędnego, ani samych Romów w żaden sposób nie jest finansowane. Jednak po około dwóch latach zaistniała na pewien czas nowa sytuacja. Zabiegi o interesy Romów poszkodowanych w okresie wojny, a związanych jakoś (rodzinnie lub tylko terytorialnie) z działalnością Stowarzyszenia z Oświęcimia zaczęły skutkować dodatkowo wzrostem prestiżu prezesa i Stowarzyszenia w całej grupie Polska Roma. Jest bowiem zauważalnym faktem, że to Stowarzyszenie profesjonalnie pomagało swoim podopiecznym przygotować wnioski i że stanowiły one przeważającą część wniosków romskich w ogóle. Wprawdzie nie padły oskarżenia pod moim adresem o szczególne zabieganie o interesy tych, dla których o pomoc starało się oświęcimskie Stowarzyszenie, jednak była to dla mnie sytuacja niemiła, choćby dlatego, że większość tych innych Romów także znałem, a w dyskusjach nad wnioskami romskimi nie wyróżniałem tych oświęcimskich. Ambicje innych stowarzyszeń, czy raczej ich prezesów i oskarżenia kierowane do Rady Fundacji o niesprawiedliwe traktowanie części Romów przez Zarząd Fundacji (choć nigdy pod moim adresem), a także oczekiwanie specjalnego, ulgowego traktowania wniosków romskich w ogóle i wspierającej je dokumentacji, oraz wniosek jednego z bardzo ambitnych liderów, by Rada Fundacji zdała się na jego opinię i wypłacała odszkodowania według dostarczonej przez niego listy, bez dodatkowej weryfikacji, spowodowały, że zaczęto postrzegać to jako roszczeniowość tej społeczności, a także wyraz skłócenia i konfliktów pomiędzy poszczególnymi środowiskami romskimi. W rezultacie do Rady Fundacji powołano także Romów, wskazanych przez kilka innych organizacji. Przez pewien czas niektórzy uczestniczyli w spotkaniach; w tym czasie starałem się tak jak poprzednio zabierać głos w sprawach dotyczących Romów, niezależnie która organizacja nadesłała wnioski. Natomiast nie zabierałem głosu w kwestiach podejmowanych przez romskich przedstawicieli – najczęściej (potwierdzają to protokóły posiedzeń) – dotyczyły one dosyć swoiście rozumianego przywileju – traktowania wniosków romskich i problemów tej społeczności na zasadach szczególnych. Interesującym, choć nienowym doświadczeniem z tych spotkań była konstatacja, �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 215 że z racji przynależności do społeczności romskiej przedstawiciele niektórych romskich organizacji oczekiwali specjalnego traktowania, np. spodziewali się, że ich stwierdzenie, że dostarczone dokumenty są prawdziwe i w pełni uzasadniają roszczenia, powinno wystarczyć Radzie Fundacji do podjęcia pozytywnej decyzji. Niektórzy z nich oczekiwali także ode mnie wsparcia i przekonania Rady Fundacji do zaakceptowania tego rodzaju postępowania. Tłumaczenie, że nie jest możliwe, by w oparciu tylko o zdanie lidera organizacji i bez podstawowej dokumentacji Fundacja uznała zasadność roszczeń, nie brzmiało dla nich w pełni przekonująco – byli przekonani, że to można załatwić, bo przecież jestem reprezentantem romskich interesów. Kolejna zmiana polityczna w Polsce, objęcie rządów przez inną partią (takim zmianom towarzyszyła zwykle zmiana Zarządu Fundacji i osoby Przewodniczącego Rady Fundacji) skutkowała także zmianami w składzie samej Rady. Jej grono zostało wyraźnie okrojone, co faktycznie poprawiło efektywność działania; odwołani zostali wszyscy Romowie, a także wiele osób reprezentujących rozmaite organizacje. Pozostali przedstawiciele najważniejszych i największych organizacji i stowarzyszeń; pozostałem w składzie Rady Fundacji także ja, bardziej może jako profesor Uniwersytetu Warszawskiego, osoba od wielu lat uczestnicząca w pracach Fundacji, niż jako przedstawiciel Romów. Inna rola, jaką wielokrotnie przychodziło mi pełnić, wynikała z powoływania w charakterze eksperta od spraw romskich przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a także Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji, oraz niektóre agendy Unii Europejskiej w Polsce. Niekiedy uczestniczyłem w spotkaniach, w których byli obecni i Romowie. Jak wspomniałem wyżej, starałem się wspierać ich stanowisko, jeżeli uznawałem je za uzasadnione, unikając opowiadania się po stronie którejś z grup romskich. Możliwość dostępu do rozmaitych funduszy i programów wsparcia, a zatem i do pieniędzy, bardzo negatywnie odbiła się na spoistości społeczności romskiej w Polsce – zaczęły ujawniać się antagonizmy pomiędzy liderami i ich organizacjami, zaś do wymienionych instytucji kierowane były pisma z oskarżeniami i donosy na liderów innych organizacji. Postawy roszczeniowe i przekonanie niektórych liderów, że to im właśnie należy się dofinansowanie, a nie tym innym Romom, próby przekonania, że jedynie oni są w stanie gwarantować sprawiedliwy podział środków, ilustruje nie tylko wybujałe ambicje niektórych z nich, ale także pokazuje mechanizm prób zdominowania własnego środowiska i zyskania prestiżu we własnej grupie. Uczestniczenie w roli eksperta od spraw romskich w konferencjach i sesjach OBWE (Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie) pozwoliło mi dostrzec pewną szczególną cechę, mocno uwidocznioną w wypowiedziach �216 Lech Mróz niektórych romskich liderów z Polski; cechę szczególnie zaskakującą w okresie poprzedzającym przyjęcie Polski do strefy Schengen. Był to pomysł szczególnego traktowania Romów i idea wprowadzenia dla Romów specjalnych paszportów, które pozwalałyby przemieszczać się pomiędzy krajami na zasadach innych niż obowiązujące pozostałych obywateli krajów europejskich. Argumentem było powołanie się na tradycje wędrownego życia. Autorem wypowiedzi był Polski Rom, osoba o wielkich ambicjach i dążąca do zyskania przywództwa tej grupy, zarazem zręcznie manipulująca swoimi rodakami i umiejąca „podpuścić” ich do wypowiedzi i działań, które mogły okazać się ryzykowne i prowadzić do pogłębienia niechęci decydentów – sam starał się przedstawiać jako ten rozsądny, który jest w stanie powstrzymać nierealne żądania swoich współrodaków. To moje sformułowanie jest zarazem oceną – staram się ograniczyć ją do tych najbardziej zauważalnych sytuacji, pozbawiając ładunku emocjonalnego; jestem jednak przekonany, że te działania stały się jedną z najistotniejszych przyczyn skłócenia środowiska Romów w Polsce, szczególnie grupy Polska Roma. Antropologia stosowana czy stosowanie antropologii Nim przejdę do innych ról i innych związków z Romami, powinienem zwrócić uwagę na pewną istotną kwestię. W publikacjach omawiających czy definiujących czym jest antropologia stosowana zwraca się uwagę na to, że działanie tego rodzaju prowadzić może do etycznej dwuznaczności, kiedy „badacz waha się między lojalnością względem własnej grupy zawodowej, instytucji finansującej i grupy, którą bada”, ponieważ „badacz reprezentować ma w tej sytuacji tylko ową grupę, identyfikując się z jej celami i wartościami. Ma tylko jej służyć swą wiedzą, nie zaś własnej grupie zawodowej, czy jakiejkolwiek agencji” (Słownik... 1987, s. 44). W przypadku mojego uczestniczenia, niezależnie czy było to reprezentowanie Romów, czy występowanie w roli eksperta, nie towarzyszyło żadne wynagrodzenie i żadna instytucja, ani sami Romowie nie mogli z tytułu mojego uczestniczenia oczekiwać spełnienia ich postulatów. Przyczyny zwracania się Romów z prośbą o współdziałanie i wspieranie w niektórych sytuacjach wynikają z moich wcześniejszych kontaktów – co wyżej przedstawiłem. Występowanie w roli eksperta było przede wszystkim efektem drogi akademickiej – pracy na Uniwersytecie Warszawskim, prowadzonych badań i publikacji i niejednokrotnego występowania w środkach masowego przekazu, w programach dotyczących dziejów, kultury, zwyczajów, sposobu życia lub jako komentator rozmaitych sytuacji, jakie wiązały się z Romami – także konfliktów. Pytanie, które zadawałem sobie brzmi: czy i jakiego rodzaju konflikt może zachodzić między tymi dwiema rolami, jak może ta �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 217 sytuacja wpływać na wyrażane przeze mnie opinie. Wydaje się, że uniknąłem (a przynajmniej bardzo starałem się tego uniknąć) zmienności ocen i wypowiedzi w zależności od kontekstu. Zarówno występując jako osoba towarzysząca i wspierająca Romów, starałem się – sięgając do swojej wiedzy – uzasadniać ich dążenia i aspiracje do zmiany nie tylko ich statusu w państwie i pośród ogółu obywateli. Korzystałem przy tym z wiedzy ogólnej i akademickiej, by bardziej zrozumiale dla interlokutorów (przedstawicieli różnego rodzaju instytucji władzy) wyjaśnić sytuację i ułatwić jej rozumienie. Mając świadomość głębokiego zakorzenienia myślenia stereotypowego i wyrazistych składowych wizerunku Cygana, starałem się nakłonić rozmówcę do wyjścia poza myślenie stereotypowe. Podobnymi zresztą zasadami starałem się kierować wówczas, gdy występowałem w roli eksperta, dodatkowo motywowany przekonaniem, że ogólnoeuropejskie zasady ochrony mniejszości – również etnicznych – nakazują większe uwrażliwienie na Romów i konieczność podniesienia poziomu edukacji społeczeństwa większościowego w tym zakresie. Dodam na marginesie, że do podobnego otwarcia na innych – w tym przypadku nie-Romów – uczulałem liderów grup romskich, zachęcając do publikowania wiedzy na ich temat, do czego mieli bardzo silną awersję (przypominam nieszczęsne losy najwybitniejszej romskiej poetki – Papuszy). Uznałem bowiem, także na podstawie znajomości grupy i doświadczenia badawczego, że przekraczanie barier własnej nieufności czy pogardy powinno dokonywać się z obu stron tej granicy. Pojawiało się niejednokrotnie pytanie, na ile sami Romowie chcą wyjść poza pewne tradycyjne, dotychczasowe formy egzystencji i formy społecznego zorganizowania grupy. Najbardziej zadziwiającą postać przybrało w trakcie spotkania w Ministerstwie Edukacji Narodowej, pod sam koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Jedna z urzędniczek wysokiego szczebla skierowała do mnie pytanie, czy jestem pewien, że sami Romowie potrzebują edukacji, że są zainteresowani podjęciem odpowiednich działań ze strony tego ministerstwa. Istota jej pytania dotyczyła tego, że inny jest ich sposób życia i że zapewne edukacja zagrozi zachowaniu tradycji. Ten rodzaj pytania ze strony przedstawicielki resortu edukacji był zadziwiający. Jednak badacz powinien zadawać sam sobie pytanie dotyczące społecznych kosztów zasadniczej zmiany kulturowej, po to, by szukać rozwiązań godzących potrzebę zmiany z zachowaniem tych elementów, które są znakami tożsamości, znakami istnienia grupy. Nie będzie niezasadne przywołanie tu przykładu działań, które stały się momentem inicjującym ukształtowanie się tej gałęzi antropologii, którą nazywa się „antropologią w działaniu” – to realizacja specjalnego projektu badań pośród jednej z grup indiańskich �218 Lech Mróz w Ameryce Północnej. Sol Tax, inicjator badań, stwierdza: „Ani asymilacja, ani jej przeciwieństwo nie są nieuniknione [...] Indianie mogą zachować swoją tożsamość i jednocześnie dokonać zmian, które nie pogwałcą preferowanych przez nich wartości” (Tax 2010, s. 21). Dalej mówi o wolności społeczności do wybierania swego sposobu życia, „byłoby nam wstyd, gdyby okazało się, że na przykład zachęcamy Indian, by pozostali Indianami, a nie stali się kimś innym, lub by usiłowali zachować kultury indiańskie, kiedy Indianie, których by to dotyczyło, zdecydowaliby inaczej” (Tax 2010, s. 23). To niezmiernie istotny problem, także dla badacza czy osoby współpracującej z jakąś społecznością i starającej się jej służyć swoją wiedzą i pomocą (nie będę podejmował tego wątku, ponieważ inny jest cel tego tekstu). Szczególnej odpowiedzialności za słowa wymagały sytuacje, kiedy zwracano się do mnie z prośbą o wypowiedź dla telewizji, radia czy prasy na temat sytuacji Romów, a szczególnie konfliktów z władzami lokalnymi i lokalną społecznością. Niejednokrotnie poprzedzone było to nieprzychylnymi publikacjami dotyczącymi tej społeczności. Trudność wiązała się nie tyle z tym, by nie zostać uznanym za romskiego/cygańskiego adwokata, ile z tym jak przekonująco wyjaśnić istotę konfliktu i różnice oceny, wynikające z odmienności kulturowej, a przy tym odnieść się do częstego w społeczeństwie większościowym zjawiska niechęci i stygmatyzowania Romów. Łatwiejsze, jak się okazało, jest przekonanie słuchaczy czy czytelników do zastąpienia słowa „Cygan” słowem „Rom”, niż do zmiany sposobu ich postrzegania i porzucenia myślenia stereotypowego na rzecz próby poznania tej społeczności. Pewne sytuacje były nie tyle występowaniem w obronie Romów, ile w obronie zdrowego rozsądku i umiaru w stosowaniu np. przepisów prawa. Taka szczególnego rodzaju sytuacja pojawiła się przed kilkoma laty, kiedy to prasa doniosła, że w Opolskiem 15-letnia cygańska dziewczyna została matką, zaś ojcem jest starszy od niej zaledwie o dwa czy trzy lata cygański chłopak – jej mąż, zawarli bowiem ślub, choć jedynie zgodnie z romską tradycją. W prasie pojawiło się sporo artykułów, ich ton nie był najczęściej przychylny, ponieważ autorzy zwracali uwagę na postępowanie Romów wbrew powszechnemu prawu, obowiązującemu w Polsce. Zainteresowała się tym incydentem policja i sąd, uznając ten przypadek za uwiedzenie nieletniej, co jest zagrożone wysoką karą – kilkuletnim więzieniem. Gorliwi stróże moralności i przestrzegania prawa wypowiadali się za ukaraniem młodego ojca więzieniem, osadzeniem matki w domu poprawczym i oddaniem niemowlęcia do domu małego dziecka. W głosach prasowych zabrakło refleksji nad skutkami społecznymi i psychologicznymi takiego pomysłu; zabrakło także refleksji nad tym, jak często zdarzają się takie same przypadki w spo- �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 219 łeczeństwie większościowym, niecygańskim. Gdyby ta sytuacja nie dotyczyła Romów-Cyganów, można sądzić, że nie wzbudziłaby takiego zainteresowania mediów ani aparatu sądowo-policyjnego. Ten rodzaj nierównego traktowania osób, które złamały przepisy prawa, wielokrotnie dało się zaobserwować; nie jest intencją tego tekstu rozwijanie tego ostatniego wątku, poprzestanę więc na tej ogólnej uwadze, choć przeanalizowanie tekstów prasowych potwierdza moją uwagę. Ponieważ jeden z najbardziej poczytnych dzienników, a także TV zwróciły się do mnie z prośbą o opinię na ten temat, wystąpiłem jako ekspert – antropolog, który dysponuje większą niż przeciętna wiedzą na temat społeczności romskiej, od którego oczekiwano opinii dotyczącej zasad postępowania i oceny tego przypadku. Pikanterii dodawała informacja, która pojawiła się na forach internetowych i którą odnotowały niektóre periodyki, że w Rumunii matką została 11-letnia romska dziewczynka, zaś ojcem dziecka jest około 20-letni Rom; rodzice poznali się na miejscowym placu zabaw. Zwierzchnik tej grupy rumuńskich Romów broniąc ojca dziecka odwoływał się do romskiej tradycji. Głosy przedstawicieli rozmaitych instytucji europejskich sprowadzały się do propozycji rozwiązania podobnego jak w przypadku z Opolszczyzny. Nie kwestionując złamania prawa krajowego i nie odwołując się do tradycji (który to argument trudno uznać za przekonywujący i uzasadniony), zwracałem uwagę na społeczne koszty proponowanego rozwiązania. Uświadamiałem w swoich wypowiedziach, że młode romskie rodziny nie są samodzielne i zdane na siebie; żyją razem z rodzicami aż do czasu swego ekonomicznego usamodzielnienia – co trwa zwykle kilka lat. W tym czasie dzieci tego młodego związku wychowywane są wspólnie z rodziną i dziadkami, a młodzi także pozostają pod ich kuratelą. Nie ma więc tu przypadku sieroctwa społecznego i obawy o to, czy młodzi potrafią wychować dziecko i zapewnić mu odpowiednią opiekę. Ta wiedza jest raczej nieznana; odwoływanie się romskich autorytetów do tradycji również nie pomaga rozsądnie rozwiązać tego przypadku. Dopiero odwołanie się do wiedzy specjalistycznej i do doświadczenia antropologa pozwala szukać bardziej racjonalnych rozwiązań i sposobów postępowania. Wprawdzie jest faktem, że młodzi złamali prawo obowiązujące wszystkich obywateli kraju, jednak literalne, ścisłe, bezrefleksyjne stosowanie prawa w tym przypadku przyniosłoby daleko większe szkody społeczne. Ingerencja antropologa, stosowanie antropologii, jest w tym przypadku – nie mam wątpliwości – korzystne. Podobny w znacznym stopniu charakter ma występowanie jako ekspert – co nie znaczy rzecznik Romów, ale przede wszystkim jako osoba zwracająca uwagę na pewne specyficzne ich cechy kulturowe – w rozmaitych mediach. �220 Lech Mróz Nie jest to sytuacja łatwa, najczęściej bowiem w sytuacjach konfliktowych autorzy audycji czy tekstów oczekują potwierdzenia ich opinii i oceny przez tzw. autorytet naukowy. Przed kilkoma laty jedna z dziennikarek dużej gazety codziennej napisała tekst oskarżający jednego z romskich liderów i jego organizację o nierzetelność w gospodarowaniu kwotami przeznaczonymi na pomoc Romom; przy tym wyraźnie była rzeczniczką innego lidera, bardzo ambitnego, aspirującego do wyłączności w reprezentowaniu Romów w kontaktach z urzędami i nie-Romami i aspirującego do uznania jego głosu jako decydującego w sprawach romskich. Przy okazji jakiegoś spotkania poświęconego tej sprawie, dziennikarka została pobita przez romskie kobiety. W tej i kilku innych gazetach pojawiły się artykuły piętnujące Romów z organizacji oskarżanej przez dziennikarkę. Towarzyszyły temu protesty i wyrazy solidarności z pobitą. W rozmowie telefonicznej – dziennikarka zadzwoniła do mnie, oczekując podobnego jednoznacznego potępienia tamtych Romów – zwróciłem jej uwagę, że skoro wchodzi w obszar konfliktu, to musi liczyć się z rozmaitymi konsekwencjami, także z agresją, i że zabrakło jej wiedzy i wyczucia sytuacji, ponieważ najwyraźniej manipulowano nią, by głosem nieromskim oskarżyć przeciwników. Potwierdziło się to w czasie prób ustalenia winnych – ci, w imieniu których wypowiadała się, wiedzieli, że winni są tamci drudzy, ich kobiety, choć nie chcieli podać żadnych nazwisk (mimo iż byli obecni i widzieli przebieg zajścia). Nie złamali więc (mimo skłócenia) nakazu romskiej solidarności i zasady nie współpracowania z aparatem porządku publicznego (co zapewne naraziłoby ich na reakcję przywódcy wszystkich Polska Roma). Ofiarą stała się więc dziennikarka, która zaniedbała zdobycie stosownej wiedzy i uznała, że zasady, które ona uznaje za właściwe, powinny być uznane także przez innych. Dostało się i antropologowi, czyli w tym przypadku mnie, ponieważ koledzy owej dziennikarki uznali, że powinienem jednoznacznie potępić tamtych Romów i uwagę skierować na naganność ich postępowania, a nie starać się zrozumieć i pokazywać szerszy kontekst i kulturowe uwarunkowania postępowania stron konfliktu. To była dosyć szczególna sytuacja, choć zapewne nie są rzadkie przypadki, kiedy wymaga się od antropologa jednoznacznego opowiedzenia się po jednej stronie, często tej dominującej – jak w powyższym konflikcie. Potrzeba zrozumienia nie tylko racji drugiej strony, ale przede wszystkim tła i kontekstu sytuacji konfliktowej nie jest potrzebą powszechną. Znacznie częściej natomiast przypadała mi rola przedstawiania w prasie, radio czy telewizji romskiej racji, bycia rzecznikiem nie tyle może reprezentującym Romów, ile starającym się przedstawić ich problemy i racje oraz (często na prośbę samych Romów) wyjaśnić pewne zasady, jakie uznają za istotne �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 221 i jakich chcą przestrzegać – w nich bowiem widzą podstawowe wyróżniki tożsamości etnicznej i tożsamości grupowej. Ta rola nieformalnego rzecznika jest tyleż istotna dla upowszechnienia wiedzy i uwrażliwienia na potrzebę akceptowania odmienności współobywateli (którzy w tym kraju żyją, lecz od większości różnią się wieloma elementami kulturowymi, i których prawo do zachowania własnej kultury i odmienności jest najczęściej tylko prawem na papierze), ile też istotna dla próby uświadomienia rozmaitym decydentom i instytucjom, że skuteczność ich działania (nawet jeśli kieruje nimi wyłącznie dobra wola), zależna jest od ich wiedzy i umiejętności wyjścia poza ramy stereotypowego myślenia. Antropologia stosowana to antropologia „podejmująca zadania badawcze na „zamówienie” instytucji i agend pozanaukowych, dążąca do wszechstronnego rozpoznania aktualnej sytuacji pod kątem proponowanego projektu. [...] Typowymi zadaniami a.s. są ekspertyzy sytuacyjne niezbędne do opracowania projektu modernizacyjnego, bezpośrednie projektowanie takich programów lub ich konsultowanie dla zminimalizowania szkodliwych następstw ubocznych wprowadzanych innowacji i zapewnienie możliwie dużej efektywności ich wykorzystania, programowanie dalszego kierunku już nie kontrolowanych przeobrażeń, wraz z oceną ich następstw, wreszcie szkolenie „agentów zmiany” w celu ich właściwego przygotowania do pracy w nowym środowisku kulturowym.” – tak definiuje termin antropologia stosowana i jego zakres Słownik etnologiczny. Terminy ogólne (Słownik... 1987, s. 42). „Antropologia stosowana. Termin używany w celu określenia metod oraz idei antropologicznych w różnych kontekstach praktycznych i politycznych. Antropologia stosowana ma swe korzenie w badaniach zlecanych przez administratorów kolonialnych, lecz obecnie znalazła swoje miejsce w różnorakich kontekstach, takich jak ruchy na rzecz rozwoju, edukacja zdrowotna i praca społeczna, a także w pracy dla korporacji sektora prywatnego” – doprecyzowuje Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej (Encyklopedia... 2008, s. 695). Nie sposób kompetentnie odpowiedzieć, gdzie przebiega granica pomiędzy takimi postkolonialnymi czy neokolonialnymi motywami oddziaływania na społeczność mniejszościową, w tym przypadku na Romów. Obserwując rozmaite podejmowane przez agendy rządowe i organizacje pozarządowe działania i uczestnicząc w dyskusjach i spotkaniach, odnoszę wrażenie, że decydenci w kwestiach polityki społecznej oczekują niejednokrotnie od przedstawicieli nauk społecznych, od rozmaitych grup i zespołów badawczych i eksperckich wskazań czy propozycji skuteczniejszego oddziaływania na grupy mniejszościowe, skuteczniejszego zarządzania nimi. Jest oczywiste, że nie tak, jak czyniła to administracja kolonialna, ponieważ inne są realia polityczne i obowiązują inne �222 Lech Mróz standardy, jednak kierując się przede wszystkim interesem większości i celem skuteczniejszej nie tylko adaptacji kulturowej, lecz wręcz asymilacji. Jednak znaczna część podejmowanych w stosunku do Romów działań określona jest raczej tą pierwszą definicją, ze Słownika etnologicznego. Spore jest bowiem grono osób podejmujących działania na rzecz i we współpracy z Romami. Do tego rodzaju form aktywności na pewno zaliczyć należy organizowanie szkoleń, które mają ułatwić romskim organizacjom skuteczne zabieganie o rozmaite krajowe i tzw. europejskie granty, czy działania mające na celu przygotowanie tzw. asystentów romskich, których zadaniem jest ułatwianie kontaktów szkoły z rodzicami i wspieranie nauczycieli w pełniejszym włączaniu uczniów romskiego pochodzenia do działalności edukacyjnej, a także organizowanie szkoleń, których celem jest pobudzenie aktywności w zakresie tworzenia miejsc pracy i przygotowania tzw. biznesplanu, koniecznego elementu ubiegania się o dotacje. Także w przypadku ubiegania się o granty niejednokrotnie proszono mnie o porady w trakcie przygotowywania wniosków i uwagi na temat podejmowanych działań. Słownik etnologiczny zwraca uwagę na dwuznaczność etyczną – podejmując działania w ramach antropologii stosowanej, badacz może znaleźć się w sytuacji konfliktu lojalności wobec grupy, którą bada, a lojalności względem instytucji finansującej, a także własnej grupy zawodowej (Słownik... 1987, s. 44). Przywołuję powtórnie ten fragment definicji z uwagi na pewną szczególną sytuację. Niejednokrotnie bowiem może dochodzić do konfliktu à rebours, będącego rezultatem dokonujących się zmian w zakresie możliwości romskiego uczestniczenia w rozmaitości projektów i grantów – zarówno krajowych, jak też niepolskich. Autor definicji zapewne ma na uwadze instytucje państwowe lub lokalnej administracji, może naukowe czy pozarządowe – NGO, a nie instytucje będące instytucjami grup badanych. Tymczasem współcześnie warunkiem uzyskania dotacji, także przez organizacje romskie, jest profesjonalne przygotowanie wniosku, a czasami także poprowadzenie prac, jakich dotyczy istota wniosku. Nie dysponując odpowiednio przygotowanymi osobami skazani są na zatrudnienie do jego przygotowania i realizacji nieromskich współpracowników. Tym samym romscy beneficjenci, romscy dysponenci kwot pozyskanych na realizację wniosku (często kwot znacznych), stają się zleceniodawcami i pracodawcami dla nieromskich wykonawców projektu. Opłacenie współpracowników i realizatorów zależne jest od romskich zleceniodawców, którym wcale nie mniej zależy na wykonaniu zlecenia, ponieważ tylko dzięki temu i oni sami mają dostęp do przyznanych środków. Tworzy się sytuacja wzajemnego uzależnienia. Czy może to wpływać na rzetelność realizacji zadania i prawomocność wniosków? Zapewne może – zależy to jednak głównie �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 223 od zasad i etycznych przekonań obu współpracujących stron, uczestniczących w realizacji projektu. Najbardziej dla mnie symptomatyczną sytuacją było zwrócenie się mnie Stowarzyszenia Romów w Polsce, mającego siedzibę w Oświęcimiu, o przygotowanie projektu badań, a potem przeprowadzenie ich przy uczestniczeniu samych Romów. Końcowym rezultatem było przygotowanie raportu z wnioskami płynącymi z badań (Romowie..., 2006). Od początku, w trakcie rozmów przygotowawczych, ustalone zostało, że nie mogą mieć miejsca żadne wskazówki czy sugestie ze strony romskich zleceniodawców i że zespół prowadzący badania i kierowany przeze mnie ma całkowitą niezależność, ponieważ decydujące są zasady wynikające z naukowych rygorów. Natomiast istotny był wkład Stowarzyszenia w techniczną organizację badań, a także w ustalenie listy miejscowości, gdzie prowadzone będą rozmowy. Nigdy – ani w trakcie samych badań, ani przygotowywania końcowego raportu – nie zostały złamane przyjęte wstępnie ustalenia i nie byłem poddawany żadnej presji lub sugestiom ze strony zlecającego tę pracę Stowarzyszenia. Aby nie ograniczyć się do samego przedstawienia raportu z wnioskami z badań, dalszą część raportu stanowi komplet uzyskanych w trakcie badań materiałów (zapisy rozmów). Zamieszczono je z dwóch głównych powodów. Po pierwsze są one podstawą uwiarygodniającą wnioski, po drugie są pośrednim potwierdzeniem autonomiczności i badawczej niezależności zespołu (w zamieszczonych materiałach pojawia się wiele wątków, które trudno uznać za korzystne dla Romów). Dodatkowym walorem jest bogactwo i waga tego materiału. Tego typu badań o charakterze etnograficznym realizowanych jest niewiele; autorzy publikacji na temat Romów nie pokazują zwykle swojego warsztatu i nie publikują materiału, który jest podstawą wnioskowania. Intencją moją, jako redaktora, było pokazanie podstawy naszych wniosków, ale także wzbogacenia ogólnej wiedzy o Romach, a przy tym dodatkowo rozwiania wątpliwości co do ewentualnych etycznych aspektów związanych z podjęciem się realizacji badań nad Romami na zlecenie samych Romów. Zupełnie innym rodzajem zaangażowania była skierowana do mnie prośba, bym przygotował wydanie albumu ze starymi, fotografiami z lat sześćdziesiątych, wykonanymi przez jednego z krakowskich fotografików, a obrazującymi życie w czasie wędrówki kilku rodzin Polska Roma. Stowarzyszenie z Oświęcimia odkupiło te fotografie i zabiegało o dotację na ich wydanie w postaci albumu. Po otrzymaniu dotacji zwrócili się więc z prośbą o przygotowanie projektu albumu i tekstów towarzyszących poszczególnym sytuacjom pokazanym na fotografiach. W rezultacie powstała książka Cyganie – Romowie. Zapomniane obrazy (2005). �224 Lech Mróz Zleconą pracą było również napisanie na prośbę tego samego Stowarzyszenia książki, która zgodnie z zamysłem miała być skróconym przedstawieniem dziejów romskich, od wyjścia ich przodków z Indii do dzisiejszego ich obywatelstwa w Unii Europejskiej. Jedyna próba ingerencji dotyczyła wyeliminowania słowa „Cyganie” nie tylko z tytułu, lecz także z tekstu. Wyjaśniłem dlaczego z przyczyn czysto naukowych, faktograficznych, jest to niemożliwe, zaś na ideologizację ich dziejów zgodnie ze współczesną poprawnością polityczną, ani na pisanie dziejów mitycznych, nie mogę się zgodzić. Próba ingerencji ograniczyła się do tego motywu; poza tym nigdy nie starano się wpływać na mnie ani cenzurować tekstu. Używanie słowa „Cyganie” nie jest równoznaczne z eliminowaniem określenia „Romowie” – nie miałem wątpliwości, że konieczne jest pokazanie trendu i rodzaju zmian samoświadomości i pokazanie procesu dochodzenia do romskości. Dlatego powstała praca nosi tytuł „Od Cyganów do Romów. Z Indii do Unii Europejskiej” (2007). Konkluzje Rozpocząłem ten tekst od naszkicowania sytuacji Romów w Polsce po wymuszonym osiedleniu i w okresie późniejszym, w konsekwencji zmian wynikających z politycznych i ekonomicznych przeobrażeń w Europie Wschodniej, a wreszcie i przyjęcia kilku państw tej części Europy do Unii Europejskiej. Uznałem bowiem, że nie jest to wiedza znana powszechnie, a poza tym późniejsze działania Romów, a także stosunek do nich, mocno osadzony jest w tamtych realiach i uwarunkowany rozmaitością sytuacji, jakie zaistniały w przeszłości – tej odległej i tej całkiem niedawnej. Uznałem za istotne dla dalszych rozważań pokazanie (równie skrótowe) natury moich osobistych kontaktów z Cyganami, a potem Romami, ponieważ zadzierzgnięte niegdyś znajomości, nawet przyjaźnie, miały istotny wpływ na rodzaj moich późniejszych kontaktów. Wpływały na możliwość uczestniczenia w rozmaitych momentach życia moich cygańskich czy romskich znajomych, a także na zaufanie do mnie, czy nawet szacunek – tym tłumaczę upoważnienie do wypowiadania się w ich imieniu, czy reprezentowania ich interesów, z przekonaniem, że będę faktycznym wyrazicielem ich woli i problemów. Przejdę teraz do tych zagadnień i obszarów aktywności naszej dyscypliny – antropologii, które stanowią bezpośrednią przyczynę przygotowania tego tomu. Antropologia stosowana – podkreślają to autorzy definicji, nie tylko przytaczanych tutaj – rozwijała się początkowo na zlecenie kolonizatorów. Czas kolonialnej zależności i imperiów kolonialnych w zasadzie minął. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 225 W  zasadzie, bo rozmaite formy kolonialnej czy neokolonialnej zależności stale i pod różnymi postaciami są obecne, np. zależności ekonomicznej, podporządkowania kulturowego lub wynikającego ze statusu – ten właśnie rodzaj relacji podporządkowania i dominacji dotyczy najczęściej Romów w różnych krajach europejskich. Analizując wypowiedzi polityków i pytania kierowane przez władze różnych szczebli w państwach zarówno wschodniej, jak i zachodniej Europy, widać wyraźnie, że podstawowy ich sens sprowadza się do szukania sposobu sprawniejszego zarządzania, zmniejszenia zagrożeń konfliktami z ludnością dominującą, ale przede wszystkim właśnie zarządzania i kontroli mniejszości etnicznej, jaką we wszystkich krajach europejskich stanowią Romowie. Zatem i rodzaj pytań, rodzaj oczekiwań kierowanych pod adresem antropologów jest podobny, jak w przypadku wcześniejszych oczekiwań władz państw kolonialnych. Nie mam na myśli ograniczania się do dostarczania skuteczniejszych propozycji zarządzania; przecież bardzo wiele ważnych dzieł opisujących kulturę rozmaitych etnosów powstało właśnie z inspiracji i w ramach poszukiwania wiedzy praktycznej, która umożliwiłaby poznanie, ale także sprawniejsze zarządzanie obszarami i narodami podporządkowanymi. Do tego właściwie sprowadzały się oczekiwania wobec antropologów, a dotyczące Romów. Podkreślić należy, że powstało wiele prac dotyczących Cyganów, bodźcem których to dzieł była po prostu chęć poznania i naukowe zainteresowania autorów. Jednak politycy i rządzący kierowali się najczęściej innymi przesłankami. Wiadomo jest tym, którzy zajmują się wiedzą dotyczącą Cyganów-Romów, że jeszcze sporo lat po II wojnie światowej częsta była postawa odrzucenia czy separowania Cyganów od miejscowych społeczności niecygańskich. Często przyczyną było naruszenie przez wędrowców granic czyjejś własności; pojawiały się zakazy postoju wędrowców i inne formy ograniczenia – dotyczyło to zarówno krajów Europy Zachodniej, jak też Wschodniej (tak przecież należy rozumieć przymusowe osiedlenie Cyganów w Polsce i w innych krajach tej części Europy). Z drugiej zaś strony ten rodzaj polityki rozmaitych państw zaczął być krytykowany i to nie tylko przez naukowców. Zaczęto zauważać, że prawa dotyczące narodów i jednostki są w przypadku Cyganów nieprzestrzeganie, jakby byli oni wyłączeni. Do tego czasu polityka dotycząca Cyganów najczęściej (wyjątki były stosunkowo nieliczne) sprowadzała się do pytania: w jaki sposób prowadzić działania wobec nich, by było mniej sytuacji kłopotliwych. Nawet wydzielanie specjalnych miejsc, gdzie dopuszczane było obozowanie, a gdzie z czasem zaczęto prowadzić także (w okresie zimowych postojów) nauczanie, gdzie uruchomiono pralnie i punkty opieki zdrowotnej – przypadek Francji i Holandii – nie były jeszcze formą wspierania Cyganów, czy �226 Lech Mróz pobudzania ich aktywności obywatelskiej. Tak było w większości przypadków do lat siedemdziesiątych, a nawet nieco dłużej. Nieprzypadkowo użyłem formy „kierowali”, bo choć nadal daje się zauważyć ten rodzaj oczekiwania od antropologów, oczekiwania praktycznych recept na programowanie polityki wobec Romów, to wyraźnie dominować zaczyna, i to już od kilku lat, taki rodzaj myślenia, który jest rezultatem zmian w polityce społecznej, ale także w obrębie samej antropologii. Dominować zaczyna – Polska jest tego przykładem – wyraźnie kierunek aktywności, także naukowej, który określa definicja antropologii w działaniu i zgodnie z intencją Taxa; mówiąc najogólniej – stosowanie antropologii do rozumienia i wspierania tych innych, podporządkowanych, będących najczęściej członkami grup mniejszościowych i stygmatyzowanych. Taką właśnie zmianą myślenia i stosowania antropologii należy tłumaczyć wielość form zaangażowania badaczy i nieromskich działaczy we wspieranie działań romskich, w aktywizowanie romskich środowisk w rozmaitych dziedzinach – edukacyjnej, zawodowej, a także politycznej. Także niemała część mojego zaangażowania w sprawy romskie ma właśnie taki charakter (mam nadzieję, że wynika to wyraźnie z powyższego tekstu). Analizując postawy wobec Romów wyraźne jest – moim zdaniem – traktowanie Romów w tym pierwszym okresie powojennym przedmiotowo, przede wszystkim jako mniejszość, i to uciążliwą. Widoczne jest wyraźne ustrukturowienie – Romowie są grupą podporządkowaną, mniejszościową, winną dostosowywać się do większości, do grupy dominującej, zaś starania władz mają na celu przede wszystkim ochronę większości przed obecnością mniejszości i sprawniejszą kontrolę romskiej mniejszości, a także znalezienie mechanizmów, które pozwolą lepiej sterować procesem ich adaptacji kulturowej, a nawet asymilacji. Lata dziewięćdziesiąte przyniosły wyraźną zmianę stosunku do Romów i zmianę form działania. Powstają organizacje romskie i nieromskie stowarzyszenia, wspierające aktywność Romów, pomagające im w zabiegach o dotacje, dostęp do edukacji, o możliwość zaistnienia. Zmienia się także traktowanie Romów, zmienia stosunek państwa i jego agend, uwidocznia się proces stopniowego uzyskiwania podmiotowości przez Romów. Nadal jednak społeczność romska nie dysponuje wystarczającym własnym zapleczem intelektualnym, by radzić sobie samodzielnie w wielości nowych zjawisk i złożoności poruszania się w świecie urzędów i międzynarodowych organizacji. Dlatego nadal jeszcze widoczne jest to przedmiotowe traktowanie Romów, lecz kierunek zmian jest widoczny; Romowie coraz bardziej stają się jednym z podmiotów etnicznej mozaiki Polski i innych krajów. �Antropologia w działaniu czy antropologia współpracująca... 227 Dopiero jednak sytuacje, które opisałem w końcowym fragmencie tego tekstu, coraz częstsze wypowiadanie się w mediach i w instytucjach krajowych i szczebla międzynarodowego, wyraźny wzrost dumy narodowej, współdziałanie z nieromskimi organizacjami i z osobami na zasadzie równości, partnerstwa, a nie podporządkowania czy po prostu nierówności, jest wyrazem podmiotowości, wyrazem bycia jednym z etnosów pośród innych. Pozostaje pytanie czy dotychczasowe granice (nawet jeśli pamiętamy o braku wyraźnie zarysowanych ram metodologicznych) antropologii w działaniu nie będą ograniczały rozumienia tego procesu. A być może – odnoszę takie wrażenie – jesteśmy u początków tworzenia nowej orientacji, czy nowego kierunku działania w antropologii, który nazwałbym antropologią współpracującą, kiedy to obie strony – i ci, których dotyczy działanie antropologa i w imieniu których je podejmuje, oraz sam podmiot działań – współpracują partnersko nad wypracowaniem takich zmian społecznych, których rezultatem będzie poprawa sytuacji i statusu tych, na rzecz których antropolog podejmuje działanie. Literatura Bennett John W. 2010 – Antropologia stosowana i antropologia w działaniu. Aspekty ideologiczne i pojęciowe, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 297–337. Cyganie – Romowie 2005 – Cyganie – Romowie. Zapomniane obrazy, opracowanie L. Mróz, Warszawa. Encyklopedia... 2008 – Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej, red. A. Barnard i J. Spencer, Warszawa. Lewin K. 2010 – Badania w działaniu a problemy mniejszości, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 5–18. Morin E. 1965 – Duch czasu, Kraków. Mróz L. 2007 – Od Cyganów do Romów. Z Indii do Unii Europejskiej, Warszawa. �228 Lech Mróz Mróz L. (red.) 2006 – Raport z badań zrealizowanych w ramach projektu „Romowie na rynku pracy” (Program Inicjatywy Wspólnotowej EQUAL), Oświęcim. Staszczak Z. (red.) 1987 – Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa – Poznań. Tax S. 2010 – Projekt Lisy, w: H. Červinková, B.D. Gołębniak (red. naukowa), Badania w działaniu. Pedagogika i antropologia zaangażowane, Wrocław, s. 19–25. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/139aee31bd245f60d92880ddb080560b.pdf d39e3803f9933044b63cf941aa5fd2c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1152 Title A name given to the resource Wyróżnianie grupy własnej przez Cyganów w Polsce: swojskość, inność, obcość / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.139-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 LECH MRÓZ (Katedra Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W , Warszawa) W Y R Ó Ż N I A N I E GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ C Y G A N Ó W W POLSCE: SWOJSKOŚC, INNOŚĆ, OBCOŚĆ 1 Tekst ten jest r e f l e k s j ą nad c y g a ń s k ą w i z j ą ś w i a t a . Zakresem, j a k i nas t u t a j interesuje, jest w i z e r u n e k g r u p y w ł a s n e j i jej relacja do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i — i n n y c h C y g a n ó w i nie- C y g a n ó w . Skoro m o w a b ę d z i e o sposobie percepcji i n n y c h społeczności, t y m samym dotykać musimy takich kwestii, jak identyfikacja i tożsamość k u l t u r o w a i kategorie j e j o k r e ś l a n i a , stereotypy etniczne ( s ą d y d o t y c z ą c e przedstawicieli i n n y c h niż w ł a s n a społeczności) i autostereotypy ( s ą d y na t e m a t g r u p y w ł a s n e j ) , p r o b l e m dystansu etnicznego i w a r t o ś c i , a prze­ de w s z y s t k i m k w e s t i i podstawowej, p o j ę c i a s w o j s k o ś c i i obcości. M i m o iż k a ż d y z t y c h t e r m i n ó w b u d z i k o n t r o w e r s j e , ż a d e n nie jest na t y l e jednoznacznie r o z u m i a n y , b y m ó g ł b y ć p o m o c ą w p r e c y z y j n i e j s z y m za­ k r e ś l e n i u granic p o j ę ć t a k i c h , j a k s w ó j , i n n y , obcy, k t ó r y m i t u t a j b ę ­ d z i e m y się p o s ł u g i w a ć i k t ó r e s t a n o w i ą p r z e d m i o t analizy. P o d s t a w o w ą k w e s t i ą jest o k r e ś l e n i e siebie i w ł a s n e j g r u p y oraz t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą jej p r z e c i w i e ń s t w a , a w k a ż d y m razie nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j . J u ż poszukiwanie zasady s a m o o k r e ś l e n i a s p r a w i a k ł o ­ pot, w i e l e b o w i e m jest p ł a s z c z y z n i w i e l e c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na i d e n t y f i k a c j ę . D a w n o j u ż doszli badacze do w n i o s k u , że z a r ó w n o samoo k r e ś l a n i e , j a k i p r ó b a zdefiniowania t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j , m a j ą charakter k o n t e k s t u a l n y . Nas interesuje zasada o k r e ś l a n i a d o t y c z ą c a g r u p y etnicznej. B r a k i w t y m p r z y p a d k u jednoznacznie p r z y ­ j ę t y c h i uznanych k r y t e r i ó w . M o ż e m y o d w o ł a ć się do — j a k się pozor­ nie w y d a j e — jednoznacznie obiektywnego k r y t e r i u m p r z y j ę t e g o przez 1 T e k s t ten p o w s t a ł n a p o d s t a w i e p r o w a d z o n y c h od d a w n a b a d a ń w ł a s n y c h a u t o r a oraz p r a c n a d C y g a n a m i r e a l i z o w a n y c h (przez k i l k u l e t n i j u ż okres) w r a ­ m a c h t e m a t ó w badawczych K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U n i w e r ­ s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P r o w a d z o n e b y ł y one podczas z a j ę ć g r u p ć w i c z e n i o w o - l a b o r a t o r y j n y c h ( p r z y p o m o c y s t u d e n t ó w ) , p r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k w r a m a c h tzw. problemów węzłowych. �140 L E C H MROZ O k e l y , że za swojego u z n a ć m o ż n a osobnika, k t ó r e g o jego w ł a s n a g r u p a za takiego u w a ż a , albo Znanieckiego, że o b c y m i są c i , k t ó r y c h p o d m i o t l u b gromada d o ś w i a d c z a j a k o obcych . W sumie obie te definicje spro­ w a d z a j ą się do jednego — grupa przyznaje l u b nie osobnikowi status swojego; g r u p a decyduje, czy jest obcym. Jest to k r y t e r i u m dość j e d n o ­ znaczne, j e d n a k ż e w gruncie rzeczy nie za w i e l e w y j a ś n i a . 2 W i e l u badaczy s t w i e r d z i ł o t a k ż e , że w i z e r u n e k obcych jest j a k b y o d w r ó c e n i e m w i z e r u n k u w ł a s n e j g r u p y . M a m y w i ę c o p o z y c j ę swoich i obcych; ta kwestia o k r e ś l e n i a stosunku i miejsca g r u p y w ł a s n e j do ś w i a t a ( i ludzi), k t ó r y nie jest zaliczany do swoich, od dawna s t a n o w i p r z e d m i o t d o c i e k a ń badaczy. N i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i o k r e ś l a n i a r e l a c j i swoi i ci, co n i e n a l e ż ą do k a t e g o r i i swoich, n i e z a l e ż n i e od w i e l o r a k o ś c i p ł a s z c z y z n i d e n ­ t y f i k o w a n i a , w n o s z ę na podstawie b a d a ń , że w ś w i a d o m o ś c i w y s t ę p u j e p r z y n a j m n i e j jeszcze jeden element j a k o konieczny do o k r e ś l e n i a siebie i w ł a s n e j g r u p y . M e c h a n i z m w y r ó ż n i a n i a w ł a s n e j g r u p y nie ogranicza się zawsze do prostej opozycji swoi — obcy i na pewno nie jest t y l k o p r o s t ą o d w r o t n o ś c i ą , k i e d y kategorie i cechy p r z y p i s y w a n e jednej g r u ­ pie są o d w r ó c e n i e m cech g r u p y d r u g i e j , przeciwstawnej. Ż e sprawa n i e jest tak prosta, m o ż e p o t w i e r d z a ć istnienie p o z y t y w n y c h s t e r e o t y p ó w g r u p y n i e w ł a s n e j , p r z y p i s y w a n i e w ł a s n e j g r u p i e cech nie b ę d ą c y c h p r o ­ s t y m o d w r ó c e n i e m cech p r z y p i s y w a n y c h o b c y m i t d . S ą d z ę s t ą d , że za­ sada o k r e ś l a n i a relacji g r u p y w ł a s n e j do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do tej kategorii, u k ł a d a się — p r z y n a j m n i e j w p e w n y c h p r z y p a d k a c h — w bardziej s k o m p l i k o w a n y schemat: swoi — i n n i [nie-swoi] — o b c y . K a t a l o g k a t e g o r i i i cech, w e d ł u g k t ó r e g o dokonuje się zaliczenie do swoich, jest dość r o z l e g ł y , j e d n a k ż e n a j c z ę ś c i e j p r z y j m u j e się, ż e t y m i najistotniejszymi w y z n a c z n i k a m i są j ę z y k , u b i ó r , system w i e r z e ń , s p o s ó b życia, p o ż y w i e n i e i z w i ą z a n e z n i m zwyczaje, system w a r t o ś c i etc. T y m s a m y m t e ż o k r e ś l a się wszystkich, k t ó r z y s w o i m i nie są . J e d n a k ż e —• j a k s ą d z ę — w o k r e ś l a n i u t y c h , k t ó r z y nie są s w o i m i , istnieje w ł a ś n i e r o z r ó ż n i e n i e na i n n y c h i obcych. 3 4 2 B. ment Adams, Policy s. 27-52; F . in J. L. Mróz, D. Morgan, Heinemann Znaniecki, cjologiczny", n r 2-4: 8 Okely, England, Studia 1930/31, s. nad D. London Smith, 1975; antagonizmem Gypsies (rozdz. do and Govern­ Gypsy obcych, Identity), „Kwartalnik So­ 167. Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I : 1979, z. 2, s. 157-168. 4 Można tutaj i wyodrębnienia przyjąć zdanie Obrębskiego, że to nie w y m a g a r e f l e k s j i j a k o c o ś oczywistego, po p r o s t u b l e m etniczny Problem grup giczny", n r 6: nie-swoi są miarą c e c h w ł a s n y c h , r ó ż n y c h od p o s i a d a n y c h p r z e z t a m t y c h . Polesia, etnicznych 1936. jest; J. O b r ę b s k i , „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , t. 10: 1936, w etnologii i jego socjologiczne refleksji Swojskość ujęcie, n r 1-2, Pro­ s. 3; tenże, „Przegląd Socjolo­ �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z 141 CYGANÓW K a t e g o r i ę o k r e ś l a n ą jako swoi s t a n o w i ą w s p ó ł r o d o w c y (zespoły l u d z i jednostki) •— n i e w a ż n e , f a k t y c z n i czy f o r m a l n i ( r o z w a ż a n i a nasze do­ t y c z ą t u t a j g r u p n i e f o r m a l n y c h , g r u p etnicznych) — ż y j ą c y w e d ł u g ś c i ­ ś l e o k r e ś l o n y c h zasad, uznawanych, akceptowanych i r e a l i z o w a n y c h przez .społeczność i jej j e d n o s t k i p o w i ą z a n e i n t e r a k c j a m i . Do k a t e g o r i i i n n y c h zaliczani są ci, k t ó r z y r ó ż n i ą się od g r u p y w ł a s n e j , .ale p o s i a d a j ą t e ż cechy z n i ą w s p ó l n e . Nie jest to w i ę c r ó ż n i c a biegunowa, j a k w p r z y p a d k u obcych, o d m i e n n y c h w s p o s ó b zasadniczy od swoich — sposobem egzystencji, k o l o r e m s k ó r y i i n n y m i cechami antropologiczny­ m i , j ę z y k i e m , systemem e t y c z n y m i w a r t o ś c i a m i , r e l i g i ą i systemem w i e ­ r z e ń . O d m i e n n o ś ć sposobu ż y c i a i o d m i e n n o ś ć antropologiczna, a zapew­ ne w znacznym stopniu o d l e g ł o ś ć przestrzenna, to jedne z najbardziej p o d s t a w o w y c h w y r ó ż n i k ó w obcych. T a k w i ę c i n n i są r e l a t y w n i e bliżsi n i ż obcy. Ten p o ś r e d n i element — i n n i — w y d a j e się konieczny j a k o swego rodzaju bariera, granica m i ę ­ d z y s w o i m i a o b c y m i . M o ż n a t u t a j p r z y w o ł a ć klasyczny p o d z i a ł prze­ strzeni na sacrum i p r o f a n u m rozdzielone g r a n i c ą . Istnienie tej k a t e g o r i i trzeciej, r o z d z i e l a j ą c e j , granicznej, w y d a j e się n i e z b ę d n e dla istnienia d w ó c h p i e r w s z y c h . W p r z y p a d k u obcych jako skrajnego p r z e c i w i e ń s t w a swoich konieczna jest strefa p r z e j ś c i o w a , graniczna — i n n y c h , b y tamte d w i e m o g ł y się u w i d o c z n i ć . K a t e g o r i a i n n i m . i n . przez s w ó j r o z g r a n i c z a j ą c y charakter i a m b i w a l e n t n o ś ć (jaka jest c e c h ą granicy) jest k a t e g o r i ą n i e k i e d y dość p ł y n n ą , t r u d n ą do w y r a ź n e g o zdefiniowania. Wiadomo, że s a m o o k r e ś l e n i e (nazwa w ł a s n a ) w i e l u s p o ł e c z n o ś c i , z w ł a s z c z a p l e m i e n n y c h , jest r ó w n o z n a c z n e z t e r m i n e m ludzie czy d o k ł a d n i e j „ p r a w d z i w i ludzie"; obcy są o k r e ś l a n i j a k o nieludzie, czasami z w i e r z ę t a , czasami demony. I n n i z a w i e r a j ą się p o m i ę d z y t y m i s k r a j n o ś c i a m i , są w i ę c l u d ź m i , c h o ć nie „ p r a w d z i w y m i l u d ź m i " , l u b są i s t o t a m i c z ł e k o p o d o b n y m i , nie m a j ą c y m i jednak p e ł n i l u d z k i c h w a l o r ó w . Wiele p r z e k a z ó w zarejestrowanych przez badaczy i i n ­ formacje zawarte w dawnej l i t e r a t u r z e p o t w i e r d z a j ą takie w ł a ś n i e roz­ r ó ż n i e n i e ; t a k ż e p r z y k ł a d społeczności, k t ó r a dalej b ę d z i e t u t a j a n a l i i 5 6 5 Żywioł 6 P a t r z np. M . E l i a d e , Sacrum, P o n i e w a ż zagadnienie historia, W a r s z a w a 1970; R . С a i 11 o i s, to nie j e s t t u t a j p r z e d m i o t e m o g r a n i c z ę s i ę do p r z y t o c z e n i a Krakowskiem: „Za Polską i Niemce rozmaite, T a l i j a n y T u r k i i J a m e r y k a , bogata w specjalnego analizowania, jednego t y l k o , m a ł o r a c z e j znanego p r z y k ł a d u z l i t e ­ ratury polskiej, zarejestrowanego w mit, i ład, W a r s z a w a 1973. pod k o n i e c u b i e g ł e g o w i e k u p r z e z O s k a r a K o l b e r g a są różne kraje, z Pigmontem złote góry. Węgry, Prusacy, Szwedy, k r ó l e m . Francuzy, wreszcie Za tymi krajami są jeszcze Luterjany niechrzczone dzikie i k r a j e cieplice, do z a c h o d u s ł o ń c a o d w r ó c o n e . Z a c i e p l i c a m i s ą k r a ń c e ś w i a t a ; mieszkają dzikie ludy niedowiarki, co nie mówią, tylko kwiczą. C i ludzie kraje tam mają ogromne stopy u n ó g ; gdy j e s t b a r d z o g o r ą c o , to s i ę p r z e w r a c a j ą n a z i e m i ę i sto­ pami, jakby łopatami nakrywają głowy przed s ł o ń c e m . M a j ą oni t y l k o j e d n o oko, ale na wylot g ł o w y . Z a t y m i k r a j a m i w i d a ć j u ż k o m i n y piekielne, w y g l ą d a j ą c e j a k �142 L E C H MROZ zowana, C y g a n ó w , uwidacznia i potwierdza o w ą z a s a d ę . T r u d n o p o w i e ­ dzieć w tej c h w i l i , czy zasada t r ó j p o d z i a ł u swoi — i n n i — obcy jest po­ wszechna w w y r ó ż n i a n i u swoich. W y d a j e się, że w p r z y p a d k u g r u p et­ n i c z n y c h ( p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r y c h ) w y s t ę p u j e ona w y r a ź n i e w o k r e ś l a ­ n i u w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą t ę z a s a d ę albo raczej t y l k o n i e k i e d y p o t r a f i m y z o b a c z y ć j ą , p e ł n i e j o d c z y t a ć . Jeden z n i c h zostanie n i ż e j bardziej s z c z e g ó ł o w o omówiony. Sprowadzenie r e l a c j i swoi, wobec w s z y s t k i c h nie zaliczanych do s w o ­ ich, do d y c h o t o m i i , do prostej opozycji swoi — obcy (co czyni się po­ wszechnie), ma n i e w ą t p l i w i e p e w i e n w a l o r — jest m o ż l i w o ś c i ą n a j ­ p r o s t s z ą . T y l e że nie zawsze to, co najprostsze, jest p r a w d z i w e . O d p e w ­ nego czasu daje się z a u w a ż y ć w ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h (jest to w i ­ doczne w Polsce) p e w n ą s k ł o n n o ś ć , m o ż e nawet m a n i e r ę do analizowania r z e c z y w i s t o ś c i poprzez szukanie opozycji, poprzez k o n s t r u o w a n i e par przeciwstawieństw. K r y t y k u j ą c ową upraszczającą skłonność można by p o s ł u ż y ć się a r g u m e n t a m i i zarzutami, j a k i e socjolingwistyka k i e r u j e pod adresem s t r u k t u r a l i z m u : „ A b s t r a h o w a n i e w analizie j ę z y k a od r z e ­ c z y w i s t y c h f a k t ó w m o w y , od jego funkcjonowania, przecenianie system o w o ś c i , p o w i ą z a n e z niedocenianiem u ż y ć , n a s t ę p n i e z b y t daleko posu­ niętą idealizację przedmiotu b a d a ń " . 1 C h c i a ł b y m jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na z a d z i w i a j ą c ą z b i e ż n o ś ć — na u w i d a c z n i a j ą c ą ó w t r ó j p o d z i a ł : swoi — i n n i — obcy, a n a l o g i ę z zakresu j ę z y k a w postaci trzech k a t e g o r i i osób: ja — t y — on, m y — w y — oni. Nie w y d a j e się, b y b y ł a to z b i e ż n o ś ć p r z y p a d k o w a , c h o ć b y z u w a g i na powszechne w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech | o r m w j ę z y k u l u b raczej w r ó ż n y c h j ę z y k a c h . Jak s ą d z ę , j ę z y k dostarcza n a m kolejnego a r g u m e n ­ t u , a r g u m e n t u p o t w i e r d z a j ą c e g o , iż w naszym m y ś l e n i u —- m i m o w i e ­ lości p ł a s z c z y z n i d e n t y f i k a c j i i n i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i — w y ­ r ó ż n i a m y te t r z y podstawowe kategorie. N a w e t m o ż e w i ę c e j n i ż a r g u ­ m e n t u — j ę z y k pokazuje p e w n ą dość powszechnie w y r ó ż n i a n ą z a s a d ę k l a s y f i k a c j i . N i e z a l e ż n i e czy j ę z y k jest t y m , co o d d z i a ł y w a j ą c na m y ­ ś l e n i e f o r m u ł u j e n a s z ą p r y w a t n ą i s p o ł e c z n ą z a s a d ę kategoryzacji, czy t e ż jest odbiciem o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e j , n i e z a l e ż n e j od j ę z y k a zasady, nie w y d a j e się p r z y p a d k o w e istnienie i w y o d r ę b n i a n i e t y c h trzech k a t e ­ g o r i i osób. P r z y j m u j ę w i ę c , że te t r z y kategorie osób l u b g r u p i s t n i e j ą w m y ś l e ­ n i u s t a n o w i ą c odbicie trzech klas, j a k i e w y r ó ż n i a się o k r e ś l a j ą c w ł a s n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą , i t y c h , k t ó r z y do niej nie e ą zaliczani. Pytanie, czy te t r z y elementy stale, r ó w n o c z e ś n i e i r ó w n o r z ę d n i e w y s t ę p u j ą w o k r e ś l a - s t r a s z n e g ó r y " ; za które mi odradzano, 7 M. J . S. B y s t r o ń , Megalomania W a r s z a w a 1980, s. 319-320. Głowiński, Wstęp, [w:] Język narodowa, i społeczeństwo, w zbiorze: Warszawa 1977, Tematy, s. 7. �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 143 CYGANÓW n i u w ł a s n e j g r u p y i w s z y s t k i c h b ę d ą c y c h poza n i ą , czy t e ż istnieje j a k a ś inna zasada i c h w y s t ę p o w a n i a , czy operacja „ u p o r z ą d k o w a n i a " ś w i a t a dokonuje się w jednej p ł a s z c z y ź n i e , czy t e ż jest j a k i e ś inne r o z w i ą z a n i e . P r z y b l i ż s z e j , bardziej w n i k l i w e j analizie w y d a j e się, że dokonuje się t o w d w ó c h stale p r z e c i n a j ą c y c h się, stale w s p ó ł o b e c n y c h p ł a s z c z y z n a c h : i d e n t y f i k a c j i w ł a s n e j g r u p y wobec i n n y c h C y g a n ó w i i d e n t y f i k a c j i w ł a s ­ nej g r u p y (wraz z i n n y m i Cyganami) wobec n i e - C y g a n ó w . T w o r z y s i ę w i ę c j a k b y przestrzenny model s t a ł e g o w s p ó ł w y s t ę p u j ą c e g o o k r e ś l a n i a się przez swoich w stosunku do i n n y c h , ale r ó w n o c z e ś n i e wobec obcych, wobec n i e - C y g a n ó w . P r z y c z y m zawsze o k r e ś l a n i e dokonuje się p r z y obecności, uczestnictwie w s z y s t k i c h trzech e l e m e n t ó w — są one c e c h ą i m m a n e n t n ą w i z j i ś w i a t a , kosmosu i swojego w n i m u s y t u o w a n i a . I oto d o s z e d ł s z y do t y c h w n i o s k ó w w w y n i k u analizy m a t e r i a ł u empirycznego ( d o t y c z ą c e g o C y g a n ó w ) t r a f i ł e m na tekst w y b i t n e g o j ę z y k o z n a w c y f r a n ­ cuskiego E m i l e Benveniste'a, tekst, k t ó r y jest p o t w i e r d z e n i e m na gruncie j ę z y k o z n a w s t w a mojej hipotezy i w n i o s k ó w . S ą d z ę , że w a r t o z a c y t o w a ć najistotniejszy dla m o i c h r o z w a ż a ń fragment: 8 „Język dostarcza zwalającej bowiem na praktykę mówiącemu podstawowej mówienia. Daje mu narzędzie struktury formalnej, językowe zapewniające d w ó j n e funkcjonowanie — subiektywne i referencjalne — wypowiedzi; różnienie niezbędne, każdym i rozróżnienie epoce, zawsze obecne w między ja i nie-ja, języku, w wprowadzone każdym za po­ po­ jest to r o z ­ społeczeństwie pomocą specjalnych w s k a ź n i k ó w s t a ł y c h w k a ż d y m j ę z y k u i tylko temu s ł u ż ą c y c h form zwanych w g r a ­ matyce zaimkami, które u r z e c z y w i s t n i a j ą p o d w ó j n ą o p o z y c j ę , «ja» i « t y » oraz opo­ z y c j ę systemu «ja/ty» wobec «on». Pierwsza opozycja «ja/ty» międzyludzkiego. Jedynie jest strukturą w kodzie wypowiedzenia osobistego, wyłącznie specjalnym, religijnym lub poetyckim możliwe j e s t u ż y c i e tej o p o z y c j i poza ś r o d o w i s k i e m l u d z k i m . Druga opozycja «ja/ty» — «on», przeciwstawiająca operacji referencjalnej i tworzy m o ż l i w o ś c i wypowiedzi co n i e jest wypowiedzeniem. Mamy tu p o d s t a w ę , osobę nieosobie, dokonuje o czymś, o świecie, o tym, na której opiera s i ę podwójny system relacyjny języka" W y n i k a z p o w y ż s z e g o c y t a t u , że m a m y nie j e d n ą p r o s t ą o p o z y c j ą swoi — obcy, r e a l i z o w a n ą w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u w n a j r ó ż n i e j s z y c h w y m i a r a c h i p ł a s z c z y z n a c h , ale dwie, i s t n i e j ą c e stale obok siebie i n i e ­ z a l e ż n e od k o n t e k s t ó w opozycje „ j a — t y " i „ j a / t y —- o n " l u b „ m y — w y " i „ m y / w y — o n i " , a w u ż y t e j przeze m n i e t e r m i n o l o g i i „ s w o i " — „ i n n i " i „ s w o i - i n n i " — „ o b c y " . O k r e ś l a n i e siebie, i d e n t y f i k a c j a , dokonuje się stale w t y m s k ł a d a j ą c y m się z trzech k a t e g o r i i podziale, w k a ż d y m razie p r z y ś w i a d o m o ś c i i c h istnienia. K o n t e k s t u a l n o ś ć o k r e ś l o n a jest w i ę c 8 P o z w o l ę sobie o d w o ł a ć s i ę t u t a j do m o i c h w c z e ś n i e j s z y c h p u b l i k a c j i : L . M r ó z, Badania z. 2, s. dystansu 15-35; etnicznego: tenże, grafia P o l s k a " , t. X X I I I : 'E. Benveniste, i społeczeństwo, Cyganie — Polacy, Świadomościowe „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : wyznaczniki dystansu etnicznego, 1978, „Etno­ 1979, z. 2, s. 157-168. Struktura języka W a r s z a w a 1980, s. 36-37. i struktura społeczeństwa, [w:] Język: �144 L E C H MROZ t y l k o p ł a s z c z y z n ą k a ż d o r a z o w e g o zastosowania. Opozycja druga ( p r z y ­ p o m i n a j ą c cytowane zdanie Benveniste'a) przeciwstawia o s o b ę nieosobie, a m y ś l ę , że m o ż n a b y p o w i e d z i e ć t a k ż e c z ł o w i e k a n i e c z ł o w i e k o w i , l u d z i n i e l u d z i o m . I t u dochodzimy do p o t w i e r d z e n i a kolejnego w a ż n e g o w n i o ­ s k u w y n i k a j ą c e g o z analizowanego przeze m n i e m a t e r i a ł u . P r z y k ł a d e m , j a k i m p o s ł u ż y m y się w i l u s t r o w a n i u p o w y ż s z e j tezy, jest grupa o k r e ś l a j ą c a siebie m i a n e m Roma, a powszechnie znana p o d m i a n e m C y g a n ó w . Obie te n a z w y znane s ą przedstawicielom g r u p y Roma i obie, choć dla r ó ż n y c h c e l ó w i w r ó ż n y c h sytuacjach, s ą przez n i c h stosowane. Ja t u t a j b ę d ę p o s ł u g i w a ł się obiema — p r z y j ę c i e t y l k o o k r e ­ ś l e n i a Cyganie b y ł o b y p r z y j ę c i e m i zaakceptowaniem zasady widzenia tej s p o ł e c z n o ś c i z pozycji nie-Cygana, p r z y j ę c i e z a ś w y ł ą c z n i e o k r e ś l e n i a Roma jest w p r a w d z i e zgodne z a k t u a l n y m i t r e n d a m i w cyganologii, ale m a m z a s t r z e ż e n i a w ł a ś n i e do o w y c h t r e n d ó w , p r z y b i e r a j ą c y c h n i e k i e d y p o s t a ć bezkrytycznego cyganofilstwa. D o w a r t o ś c i o w y w a n i e , u c z ł o w i e c z a ­ nie p r z e d s t a w i c i e l i p r z e ś l a d o w a n e j t a k często s p o ł e c z n o ś c i poprzez u h o ­ norowanie u ż y c i e m n a z w y w ł a s n e j (Rom — l.p., Roma — l.m.) jest n i e ­ n a t u r a l n e . R ó w n i e f a ł s z y w e b y ł o b y , g d y b y ś m y teraz zaczęli nagle po­ wszechnie z d e l i k a t n o ś c i (czy raczej p r u d e r i i ) ostentacyjnie e l i m i n o w a ć n a z w ę Ż y d z i , u ż y w a j ą c zamiast niej np. Izraelici. Poza t y m nazwa Cyga­ nie jest t a k ż e znana i u ż y w a n a przez samych R o m ó w i obecnie j a k b y za­ t r a c i ł a swoje dawne zdecydowanie p e j o r a t y w n e znaczenie — c h o ć trzeba t a k ż e z a z n a c z y ć , że r ó ż n e są z w y k l e k o n t e k s t y u ż y w a n i a o b u t y c h nazw przez c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r e j one d o t y c z ą . P r z y k ł a d e m , k t ó r y zostanie p o n i ż e j zanalizowany, s ą Roma (Cyganie) z a m i e s z k u j ą c y P o l s k ę . S ą to cztery g r u p y : L o w a r a , K e ł d e r a s z a , Polska Roma i Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i w g ó r s k i c h wioskach. T r z y pierwsze do p o ł o w y l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , a n a w e t d ł u ż e j , p r o w a ­ d z i ł y w w i ę k s z o ś c i ż y c i e w ę d r o w n e , j e d y n i e na z i m ę o s i e d l a j ą c się. Po­ t e m w w y n i k u z a r z ą d z e ń p a ń s t w o w y c h i d z i a ł a ń a d m i n i s t r a c y j n y c h zo­ stali osiedleni. Dziś, j e ś l i p o l e g a ć na w i a d o m o ś c i a c h oficjalnych, p r o w a d z ą ż y c i e w p e ł n i o s i a d ł e . W r z e c z y w i s t o ś c i nadal znaczna część przemieszcza się, t y l e że i n n y jest charakter w ę d r o w a n i a . Nie w o z a m i z a p r z ę ż o n y m i w konie, ale samochodami l u b k o l e j ą do obozowisk, gdzie s p ę d z a j ą letnie m i e s i ą c e , l u b częściej od jednego do innego miasta, gdzie zamieszkuje rodzina. Nie jest to w i ę c koczowanie, lecz bardzo r o z w i n i ę t a r u c h l i w o ś ć przestrzenna. N a d a l bardzo t r w a ł e są w i ę z i r o d z i n i r o d ó w (vie ) i n a 1 0 1 0 V i c a — d o s ł o w n i e z n a c z y postronek, f r a g m e n t u p r z ę ż y k o ń s k i e j , za p o m o c ą k t ó r e g o c i ą g n i ę t y j e s t w ó z ; t a k ż e o z n a c z a k r e w n y c h . T e r m i n ten jest d o ś ć c z ę s t o u ż y w a n y we w s p ó ł c z e s n e j literaturze cyganologicznej, w zasadzie p o k r y w a s i ę z z a ­ k r e s e m p o j ę c i a r ó d (lub k i l k a r o d ó w ) p o c h o d z ą c y c h od w s p ó l n e g o p r z o d k a . W ś r ó d C y g a n ó w ż y j ą c y c h w Polsce nie jest znany u C y g a n ó w k a r p a c k i c h i u P o l s k a R o m a ( p r z y n a j m n i e j n i g d y nie u d a ł o m i s i ę — m i m o d o ś ć szerokiego k r ę g u r o z m ó w c ó w — t r a f i ć n a ś l a d jego i s t n i e n i a ) . Z n a j ą go i s t o s u j ą L o w a r a i K e ł d e r a s z a — j e d n a k nie w s z y s c y ; obecnie, j a k s i ę w y d a j e , w y c h o d z i s t o p n i o w o z u ż y c i a . �W Y R Ó Ż N I A N I E G R U P Y W Ł A S N E J P R Z E Z CYGANÓW 145 dal przestrzega się zasady t r a d y c y j n e j organizacji s p o ł e c z n e j w postaci k r i s u (rodzaj s ą d u i r a d y starszyzny), na czele k t ó r e g o stoi K r i s a k o - R o m u L o w a r a i K e ł d e r a s z a i Baro-Sero ( Š e r o - R o m ) , g ł o w a , z w i e r z c h n i k C y ­ g a n ó w z g r u p y Polska Roma. L o w a r a i K e ł d e r a s z a , n a j p ó ź n i e j p r z y b y ł e do P o l s k i g r u p y i szeroko r o z g a ł ę z i o n e po ś w i e c i e , ł ą c z ą silne w i ę z i r o ­ dzinne z Cyganami z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u k r a j a c h . K a ż d a z t y c h trzech g r u p , Polska Roma, K e ł d e r a s z a , L o w a r a , stanowi w Polsce o d r ę b ­ n ą s p o ł e c z n o ś ć i choć z d a r z a j ą się m i ę d z y n i m i m a ł ż e ń s t w a , nadal obo­ w i ą z u j e (i w p r a k t y c e p r z e w a ż a ) zasada endogamii. K a ż d a z t y c h trzech g r u p dzieli się na p o d g r u p y i r o d y (vice) w y w o d z ą c e się od i m i e n i a p r z o d ­ ka czy geograficznych lokalizacji d a w n y c h o b s z a r ó w w ę d r o w a n i a . P o ­ d z i a ł y te f u n k c j o n u j ą do dzisiaj w ś w i a d o m o ś c i i nieraz m a j ą istotne znaczenie. O k r e ś l a j ą p r e s t i ż i miejsce w h i e r a r c h i i w o b r ę b i e g r u p y . Jed­ n o s t k a m i p o d s t a w o w y m i w o b r ę b i e podgrup (i zarazem g r u p y ) są r o d z i ­ ny, ale silne i bliskie w i ę z i p o m i ę d z y r o d z i n a m i w y w o d z ą c y m i się od t y c h samych p r z o d k ó w , o k r e ś l a n i e swojego pochodzenia — n p . p r z y spot­ kaniach i prezentacji — przez o d w o ł a n i e się do i m i e n i a ojca l u b dziadka, w s k a z u j ą na istnienie i w a ż n o ś ć w i ę z i r o d o w y c h . Ostatnia, czwarta grupa, o k t ó r e j b ę d z i e t u mowa, to Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i . O d dawna osiadli, żyli na p e r y f e r i a c h wiosek i osad g ó r a l i Podtatrza, B e s k i d ó w , S p i s z ą i O r a w y . Przez poprzednie t r z y g r u p y o k r e ś l a n i są n a j c z ę ś c i e j jako B e r g i t k a Roma (lub B e r g a r y ) — Cyganie g ó r s c y l u b „ ł a b a n c a " (nieczyści). W l i t e r a t u r z e cyganologicznej o k r e ś l a się i c h j a k o C y g a n ó w k a r p a c k i c h . Oba o k r e ś l e n i a , z a r ó w n o B e r g i t k a Roma j a k i C y ­ ganie karpaccy, obce są t y m Cyganom, nie z o s t a ł y zaakceptowane. S w o ­ ich o k r e ś l a j ą j a k o A m a r e Roma (nasi Cyganie), k t ó r e to o k r e ś l e n i e nie­ wiele m ó w i . Jest po p r o s t u i n f o r m a c j ą , że w bliższej l u b dalszej wiosce z a m i e s z k u j ą t a k ż e Roma, osiadli, podobnie ż y j ą c y , m ó w i ą c y p o d o b n y m j ę z y k i e m i często s p o k r e w n i e n i poprzez w y m i a n ę p a r t n e r ó w m a ł ż e ń s k i c h . ( A b y j a k o ś jednak o k r e ś l i ć , że o tej g r u p i e mowa, b ę d ę p o s ł u g i w a ł się t e r m i n e m p r z y j ę t y m przez c y g a n o l o g ó w : Cyganie karpaccy). Cyganie zamieszkali w t y m rejonie nie s t a n o w i ą jednej z w a r t e j s p o ł e c z n o ś c i , nie p o s i a d a j ą j a k i e j ś jednej f o r m y organizacji g r u p o w e j ani w ł a d z y z w i e r z ­ chniej. M i ę d z y osadami i s t n i e j ą n i e k i e d y d o ś ć silne uprzedzenia i n i e ­ c h ę c i , b ę d ą c e w y r a ź n i e szukaniem k o z ł a ofiarnego, k o g o ś gorszego, kogo m o ż n a b y ł o b y o k r e ś l i ć m i a n e m ł a b a n c a — t y m samym, k t ó r y m L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma o k r e ś l a j ą w s z y s t k i c h bez w y j ą t k u C y g a n ó w z g ó r s k i c h wiosek. Tak w i ę c Cyganie p r z e b y w a j ą c y w Polsce t w o r z ą j a k b y dwa o d r ę b n e z e s p o ł y , d w i e s p o ł e c z n o ś c i o o d m i e n n y c h osobowo­ ś c i a c h . Jedna to L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma (ci, co do niedawna jeszcze w ę d r o w a l i i t y m s a m y m — m i m o i s t n i e j ą c y c h p o m i ę d z y n i m i r ó ż n i c — podobne m a j ą d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z nie-Cyganami, po­ d o b n y do n i c h stosunek i podobne w y o b r a ż e n i a na i c h temat), d r u g a to osiadli od dawna, stale ż y j ą c y p o m i ę d z y nie-Cyganami, Cyganie z g ó r 10 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �146 LECH MBOZ skich wiosek P o l s k i P o ł u d n i o w e j . O d m i e n n o ś ć o s o b o w o ś c i t y c h d w ó c h k a t e g o r i i C y g a n ó w , r ó ż n i c e w stosunku do n i e - C y g a n ó w są t a k ż e r ó ż n i ­ cami sposobu życia i podstaw gospodarczych egzystencji. Cyganie k a r ­ paccy p r a c u j ą w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h , p r z y budowie d r ó g j a k o k i e r o w c y , część z n i c h w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h p r z e n i o s ł a się do Nowej; H u t y koło K r a k o w a l u b na Ś l ą s k w p o s z u k i w a n i u pracy. K o b i e t y p r a ­ c u j ą dorywczo, n a j c z ę ś c i e j w d o m u , dla s p ó ł d z i e l n i p r z e m y s ł u ludowego l u b f a b r y k i obuwia w N o w y m T a r g u . T y l k o nieliczni z n i c h u t r z y m u j ą się z m u z y k o w a n i a w restauracjach i k a w i a r n i a c h (najczęściej m a j ą s t a ł e miejsca pracy — lokale, gdzie n i e k i e d y od lat co w i e c z ó r g r a j ą ) l u b g r a ­ nia na weselach. Cyganie z trzech p i e r w s z y c h g r u p w znacznej w i ę k s z o ś c i nadal u t r z y ­ m u j ą się z h a n d l u (samochodami, z ł o t e m , d o l a r a m i , t k a n i n a m i u b r a n i o ­ w y m i , rzadziej j u ż k o ń m i ) . Sporo z n i c h j e ź d z i po k r a j u z a r a b i a j ą c m u ­ z y k o w a n i e m , ponadto k o b i e t y nadal — p r ó c z h a n d l u — t r u d n i ą się w r ó ­ ż e n i e m i n i e k i e d y s p r z e d a ż ą „ c u d o w n y c h l e k ó w " ( g ł ó w n i e dotyczy t o kobiet Polska Roma). Nadal jeszcze k i e r u j ą się t y m i s a m y m i zasadami, k t ó r e s t a n o w i ł y o specyfice i h e r m e t y c z n o ś c i w czasie nie ograniczonego, tak j a k obecnie, w ę d r o w a n i a . C i ą g l e są to s p o ł e c z n o ś c i w e w n ę t r z n i e silnie spojone. Takie, w k t ó r y c h k o n t a k t y s p o ł e c z n e i codzienna egzystencja d o k o n u j ą się p o m i ę d z y Cyganami, choć w bardzo szerokim i stale obec­ n y m k o n t e k ś c i e n i e c y g a ń s k i m . M i m o jednak o b e c n o ś c i tego n i e c y g a ń s k i e go otoczenia pozostaje ono często j e d y n i e t ł e m , c h o ć p r z e c i e ż w ł a ś n i e od tego t ł a u z a l e ż n i o n a jest egzystencja biologiczna g r u p y . Z k o n i e c z n o ś c i o g r a n i c z ę s i ę t y l k o do t y c h p o d s t a w o w y c h i bardzo s k ą p y c h i n f o r m a c j i 0 Cyganach w Polsce, p e ł n i e j s z e uwidocznienie r ó ż n i c n a d m i e r n i e odda­ l i ł o b y nas od podstawowego t e m a t u ; o g r a n i c z ę się do i n f o r m a c j i koniecz­ n y c h dla dalszego t o k u r o z w a ż a ń . Nie-Cyganie są —• j a k p o w i e d z i e l i ś m y — k o n t e k s t e m f u n k c j o n o w a n i a 1 egzystencji R o m ó w . N i e jest znana sytuacja, ż e b y Cyganie w y s t ę p o w a l i j a k o grupa w i ę k s z o ś c i o w a . W k a ż d y m z k r a j ó w , gdzie p r z e b y w a j ą , s ą w m n i e j s z o ś c i . N a w e t j e ś l i są t a k liczni, j a k w J u g o s ł a w i i , R u m u n i i , na W ę g r z e c h czy w C z e c h o s ł o w a c j i , t a k ż e zawsze są t y l k o m n i e j s z o ś c i ą w wielokroć liczniejszym środowisku niecygańskim. Stała obecność nie- C y g a n ó w widoczna jest w opiniach i s t e r e o t y p o w y c h s ą d a c h R o m ó w na temat n i e - C y g a n ó w . Podobnie nie-Cyganie, od p o k o l e ń p r z e c i e ż s t y k a j ą ­ cy się z Cyganami, w y t w o r z y l i c a ł y szereg w y o b r a ż e ń d o t y c z ą c y c h ich. Jest w i e l e w s p ó l n y c h cech w t y c h obu w i z e r u n k a c h — w i z e r u n k u Cyga­ n ó w w oczach n i e - C y g a n ó w i w i z e r u n k u n i e - C y g a n ó w w oczach Cyga1 1 1 1 i Pełniejsze różnic między informacje dotyczące nimi zawarte są w współczesnej sytuacji Cyganów opracowaniach i podsumowaniach w Polsce poszczegól­ n y c h e t a p ó w b a d a ń w ę z ł o w y c h — z n a j d u j ą s i ę one w a r c h i w u m K a t e d r y E t n o l o g i i i Antropologii K u l t u r o w e j U W . �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 147 CYGANÓW n ó w . Z r ó ż n i c o w a n i e c y g a ń s k i c h g r u p w Polsce znajduje odbicie t a k ż e we w z a j e m n y c h s ą d a c h o sobie i o p o z o s t a ł y c h grupach. K a ż d a ze s p o ł e c z ­ n o ś c i c y g a ń s k i c h w y o d r ę b n i a siebie s p o ś r ó d o g ó ł u C y g a n ó w , ale t a k ż e r ó ż n i c u j e ten ogół (w zależności od p o d z i a ł ó w p o d g r u p o w y c h i g r u p o ­ w y c h ) , nie t r a k t u j ą c go j a k o masy jednorodnej. Natomiast nie-Cyganie, m i m o iż nie m n i e j są z r ó ż n i c o w a n i , co nie uchodzi p r z e c i e ż u w a g i Cyga­ n ó w , w t ł a c z a n i są w jedne r a m y , w j e d n ą k a t e g o r i ę gadzia , o jedno­ znacznie n i e m a l p e j o r a t y w n y m zabarwieniu. Nie-Cyganie (jako s p o ł e ­ c z e ń s t w o , jako całość — p o m i j a m p r z y p a d k i jednostkowe) nie m a j ą swo­ i c h t w a r z y , są m a s ą o jednej t w a r z y , o j e d n y m charakterze, m e n t a l ­ ności, wadach. T a k w i d z ą n i e - C y g a n ó w L o w a r z y , K e ł d e r a s z e , Polska Roma; w y j ą t k i e m są Cyganie karpaccy (ale ten przypadek w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i osobnej analizy). 1 2 Podobnie i dla w i ę k s z o ś c i P o l a k ó w Cyganie s ą m a s ą p o s i a d a j ą c ą j e d ­ n a k i charakter, p r z y w a r y i m e n t a l n o ś ć . M a m y w i ę c do czynienia z s i l ­ n y m i w z a j e m n y m i uprzedzeniami i z w y r a ź n i e w i d o c z n y m dystansem, b ę d ą c y m s w o i s t ą m i a r ą obcości. Z s y t u a c j ą , k i e d y percepcja d r u g i e j spo­ ł e c z n o ś c i dokonuje się na zasadzie s ą d ó w stereotypowych, nie poprzez w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i e , ale poprzez wzorzec, j a k i dla tej drugiej g r u p y z o s t a ł w y t w o r z o n y . I n n a s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a (wobec w ł a s n e j g r u p y cyg a ń s k i e j ) l u b inna s p o ł e c z n o ś ć n i e c y g a ń s k a (dla n i e - C y g a n ó w ) jest po­ strzegana w y r a ź n i e j a k o r ó ż n a od swoich, od g r u p y w ł a s n e j , ale nie w s p o s ó b b i e g u n o w y . Dla osiadłego, p s y c h i k ą s w o j ą i c a ł o k s z t a ł t e m k u l ­ t u r y nastawionego na osiadłość Polaka (czy innego nie-Cygana), w ę d r o ­ wiec c y g a ń s k i p r z e m i e s z c z a j ą c y się, nie p o s i a d a j ą c y s t a ł e g o d o m u , nie i n w e s t u j ą c y w jego w y p o s a ż e n i e , nie t r u d n i ą c y się r o l n i c t w e m i nie m a ­ j ą c y s t a ł e g o miejsca pracy, jest a b s o l u t n y m p r z e c i w i e ń s t w e m , absolut­ n y m zaprzeczeniem t y c h w a r t o ś c i i t r e ś c i , k t ó r e sam wyznaje. I vice versa. D o k ł a d n i e tak samo przedstawia się sytuacja widziana oczyma L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy c z ł o n k a g r u p y Polska Roma, dla k t ó r e g o n i e - C y gan to gadzio, p o l i t o w a n i a godna istota z w i ą z a n a ze s w ą z i e m i ą , domo­ s t w e m , d o b r a m i , b ę d ą c a zaprzeczeniem t y c h c n ó t i w a r t o ś c i , k t ó r e n a d a j ą sens i t r e ś ć ż y c i u Roma. Od dawna z a u w a ż a n o , że i s t n i e j ą pewne stale n i e m a l k o m p o n e n t y s k ł a d a j ą c e się na w i z e r u n e k l u d z i nie zaliczanych do k a t e g o r i i swoich. Nie o g r a n i c z a j ą się one do prostego p r z e c i w i e ń s t w a cech p r z y p i s y w a n y c h s a m y m sobie przez g r u p ę , ale są t a k ż e spostponowaniem, zohydzeniem, o ś m i e s z e n i e m t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą g r u p ę r ó ż n i ą c ą się w s p o s ó b zasad­ niczy, g r u p ę , k t ó r ą — w e d ł u g proponowanego przeze m n i e w y ż e j sche­ m a t u — n a l e ż y z a l i c z y ć do obcych. W ś r ó d cech t w o r z ą c y c h w i z e r u n e k obcego są z a r ó w n o takie, k t ó r e o d n o s z ą się do jego w y g l ą d u fizycznego, j a k i do k u l t u r y . Powszechne jest pomawianie o n i e p r z y j e m n y zapach Gadzio — termin, k t ó r y m Cyganie określają wszystkich nie-Cyganów. �148 LECH MRÓZ ciała (czy d o k ł a d n i e j w r ę c z o ś m i e r d z e n i e ) , o czarny k o l o r s k ó r y , ano­ malie fizyczne, p ł c i o w e i seksualne, p o s ł u g i w a n i e się „złą m o w ą " , n i e ­ moralne prowadzenie się kobiet i w ogóle w ą t p l i w ą m o r a l n o ś ć całej g r u ­ py, b r a k zachowania odpowiedniej c z y s t o ś c i jedzenia, o g ó l n y b r a k h i ­ gieny i b r u d oraz wiele i n n y c h . R ó ż n y jest r o z k ł a d t y c h „ p r z e w i n " g r u p y ocenianej, ale w zasadzie wszystkie z n i c h są w y k o r z y s t y w a n e w budowie w i z e r u n k u t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do w ł a s n e j g r u p y . W y ­ r a ź n e jest natomiast stopniowanie t y c h cech w z a l e ż n o ś c i od tego, czy m a m y do czynienia ze s t e r e o t y p o w y m obrazem innego, czy obcego. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u s p o t ę g o w a n i e cech p r o w a d z i do demonizacji, do u z y ­ skania obrazu b ę d ą c e g o o d w r ó c e n i e m autostereotypu —- w i z e r u n k u w ł a s ­ nej g r u p y . Nie wszystkie też z owego k a t a l o g u cech m o g ą b y ć w y k o ­ rzystane, t r u d n o b o w i e m b y ł o b y Cyganom p o m a w i a ć n i e - C y g a n ó w o „złą m o w ę " , skoro obie g r u p y p o s ł u g u j ą s i ę o d r ę b n y m i ( p o m i j a j ą c k o n t a k t y handlowe) j ę z y k a m i , ale zjawisko wzajemnego w y ś m i e w a n i a się z m o ­ w y , k t ó r ą p o s ł u g u j e się przeciwstawna grupa, nierzadko daje się za­ u w a ż y ć . N i e m n i e j j ę z y k jest a r g u m e n t e m w y k o r z y s t y w a n y m p r z y t w o r z e n i u w i z e r u n k u nie-swojego (innego), podobnie z r e s z t ą j a k — co w y d a j e się zabawne, choć sam się z t y m s p o t k a ł e m i co jest zgodne z z a s a d ą — n i e k i e d y pomawianie przez R o m ó w innej g r u p y R o m ó w o c z a r n ą s k ó r ę , p r z y c z y m czarna jest t u rozumiana jednoznacznie pejo­ r a t y w n i e . Niekonsekwencje w b u d o w i e w i z e r u n k u obcego nie są istotne, zachowanie l o g i k i i w e w n ę t r z n e j s p ó j n o ś c i rozumowania t a k ż e , j e ż e l i ó w w i z e r u n e k — model obcego — s p e ł n i a w y m ó g podstawowy, c z y l i zohy­ dzenia, p o n i ż e n i a . W ś r ó d cech, j a k i m i Polacy o k r e ś l a j ą C y g a n ó w , jest t a k ż e to, że są czarni. A l e np. „ c y g a n a m i " nazywa się r o b a k i , k t ó r e s ą b i a ł e , ale k t ó r e żyją w szambach i d o ł a c h kloacznych . Niekonsekwentne p o s ł u g i w a n i e się c e c h ą k o l o r y s t y c z n ą nie ma znaczenia, skoro w ten spo­ sób m o ż n a p r z e d s t a w i ć Cygana jako i s t o t ę ż y j ą c ą w n i e c z y s t o ś c i a c h , do­ s ł o w n i e w g ó w n i e . K r a d z i e ż t a k ż e jest w p o j ę c i u P o l a k ó w ( n i e - C y g a n ó w ) s t a ł ą c e c h ą o k r e ś l a j ą c ą Cygana, s t ą d w j ę z y k u p o l s k i m t e r m i n „ c y g a n i ć " r o z u m i a n y jako o s z u k i w a ć . Nie b ę d ę t u t a j z a j m o w a ł się bliżej stereotypem, c h o d z i ł o t y l k o o z w r ó ­ cenie u w a g i na pewne jego cechy, na to, co w a ż n e jest dla dalszego t o k u 1 3 u 1 5 3 8 Patrz: cytowana rozprawa Bystronia, s. 314-331; t a k ż e m a t e r i a ł y zawarte w a r c h i w u m K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W . 1 4 wy" Wydaje się, że jest b ł ę d e m wizerunkowi, jaki określa czynienia z p e w n ą i n n y c h (nie-swoich), niejasnością. ludzi, niektórych obcego; w O prac każdym przypisywanie „złą m o w ę " p o s ą d z a istoty, k t ó r e m ó w i ą , cechy „złej ale z u m i e w a n i a s i ę o b c y c h jest poza t ą k a t e g o r i ą . O b c y nie się — jak sądzę — 1 5 Informacja z okolic Olsztyna, z r o k u 1983. do tylko ź l e . O c e n a sposobu p o r o ­ mówią — można s i ę t u t a j do r e l a c j i d a w n y c h p o d r ó ż n i k ó w , a t a k ż e do t e k s t u przytoczonego w 6 — ale w y d a j ą głos j a k z w i e r z ę t a . mo­ razie wydaje się, że m a m y odwołać przyp. �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ PRZEZ 149 CYGANÓW 1 6 naszych r o z w a ż a ń . W k a ż d y m razie c e c h ą stereotypowego w i z e r u n k u obcego jest jego t r w a ł o ś ć . M i m o d o ś w i a d c z e n i a , m i m o f a k t ó w p o d w a ż a ­ j ą c y c h go, w i z e r u n e k nie zmienia się; o d w o ł a m się t u do s p o s t r z e ż e n i a poczynionego przeze m n i e w t r a k c i e b a d a ń nad dystansem do C y g a n ó w : „ s t o s u n e k do C y g a n ó w i i c h obraz ż y c i a jest p e w n ą s t a ł ą w a r t o ś c i ą nie podlegającą zmianom i praktycznie żadne doświadczenie i pozytywna ocena osobistych k o n t a k t ó w nie jest w stanie z m i e n i ć stereotypowego m y ś l e n i a u o g ó l n i a j ą c e g o . K a ż d e p o z y t y w n e d o ś w i a d c z e n i e " (niezgodne ze stereotypem) „ n i e z a l e ż n i e j a k często powtarzane, t r a k t o w a n e jest j a k o fakt j e d n o s t k o w y l u b z e s p ó ł f a k t ó w , ale zawsze j e d n o s t k o w y c h " (lub jest odrzucane), „ p o d c z a s g d y k a ż d y pojedynczy f a k t p o t w i e r d z a j ą c y stereo­ t y p o w ą wizję jest a r g u m e n t e m o charakterze o g ó l n y m , powszechnym". Cygan z ł a p a n y na k r a d z i e ż y jest p o t w i e r d z e n i e m zasady, że wszyscy C y ­ ganie k r a d n ą . P r z y k ł a d Cygana uczciwego nie zmienia stereotypu, p r o ­ w a d z i j e d y n i e do refleksji, że jest to n i e t y p o w y Cygan, j a k b y n i e c y g a ń s k i Cygan. „ W y n i k a z tego, że Cyganie f u n k c j o n u j ą j a k o pewien o k r e ś l o n y wzorzec p r z e c i w s t a w n y w z o r c o w i w ł a s n e j k u l t u r y i społeczności, i t y l ­ ko — w zasadzie — j a k o wzorzec m o g ą b y ć dostrzegani" . R z e c z y w i s t o ś ć zatem nie p o d w a ż a zasady m o d e l u — stereotyp jest a p o d y k t y c z n y , zawar­ t y w n i m w i z e r u n e k nie podlega f a l s y f i k a c j i (przez d o ś w i a d c z e n i e ) . A l b o ­ w i e m p r z e d m i o t e m stereotypu jest nie grupa, łecz model t k w i ą c y w ś w i a ­ d o m o ś c i — z a u w a ż a jeden z a u t o r ó w w s p ó ł c z e ś n i e a n a l i z u j ą c y t e n p r o ­ blem . 1 7 1 S M o ż e się r o d z i ć pytanie, czy zawsze stereotyp n i e w ł a s n e j g r u p y m u s i b y ć n e g a t y w n y i j a k i e c z y n n i k i p o w o d u j ą , że są p r z y p a d k i stereotypu a f i r m a t y w n e g o n i e w ł a s n e j g r u p y (np. w i z e r u n e k Francuza czy W ę g r a w oczach p r z e c i ę t n e g o Polaka), l u b dlaczego są sytuacje n i e s p ó j n e g o , a m ­ biwalentnego stereotypu (dotyczy to t a k ż e w i z e r u n k u Cygana). Sporo pisano na ten temat, j e d n a k ż e kwestia nie w y d a j e się w y j a ś n i o n a . Nie b ę d z i e m y t u t a j dalej z a j m o w a ć s i ę t y m zagadnieniem, b y nie o d c h o d z i ć z b y t od t e m a t u , n a l e ż y jednak p o d k r e ś l i ć , że n a j c z ę ś c i e j m a m y do czy­ nienia z n e g a t y w n y m w i z e r u n k i e m g r u p y n i e w ł a s n e j . T a k w zasadzie w i ­ dziani s ą nie-Cyganie przez R o m ó w i na o d w r ó t ( p o m i j a m n i e k o n s e k w e n ­ cje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m w y ż e j , nie w p ł y w a j ą one b o w i e m zasadniczo na z ł a g o d z e n i e owego negatywnego obrazu). T a k i w i z e r u n e k zdaje się m i e ć korzystne konsekwencje dla ś w i a d o m o ś c i i dla i n t e g r a c j i g r u p y 1 8 Zmiana jest p a r a l e l n á do z m i a n w kulturze i u p ł y w u czasu, j e d n a k ż e jest powolna, j e ż e l i p o r ó w n a ć dzisiejsze s ą d y o C y g a n a c h i zawarte w dawnej literaturze, XVI-XVIII-wiecznej. we... Patrz: Mróz, Badania P e ł n i e j z a g a d n i e n i e to a n a l i z u j e A . wego swojego" i „obcego". Próba dystansu..., Mirga, konstrukcji Stereotyp teoretycznej tenże, jako zjawiska „ Z e s z y t y N a u k o w e U J , P r a c e E t n o g r a f i c z n e " , t. 19: 1984, s. 51-70. 1 7 Mróz, 1 8 Mirga, Świadomościowe..., op. cit. s. 163. Świadomościo­ model „prawdzi­ stereotypu, �160 L E C H MROZ w ł a s n e j — n e g a t y w n y obraz g r u p y obcej l u b i n n e j jest c z y n n i k i e m k o n ­ s o l i d u j ą c y m , w p ł y w a j ą c y m na i n t e g r a c j ę g r u p y w ł a s n e j — zatem p e ł n i p o z y t y w n ą , p o ż y t e c z n ą r o l ę dla g r u p y . Natomiast to, co zawarte jest w stereotypie g r u p y innej l u b obcej, z a l e ż y od g r u p y , k t ó r a go t w o r z y —stereotyp b o w i e m m ó w i nie o t y c h , k t ó r y c h dotyczy, ale o t y c h , k t ó r z y go w y t w o r z y l i . S p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a nie jest jednorodna, p o d z i a ł y w e w n ę t r z n e nie zawsze są jasne i w y r a ź n e n a w e t dla samych w s p ó ł p l e m i e ń c ó w , j e d n a k ż e m i m o to u w i ę k s z o ś c i R o m ó w istnieje ś w i a d o m o ś ć w y r a ź n e g o z r ó ż n i c o ­ wania. Obraz t e n zmienia się w z a l e ż n o ś c i od osoby, od p r z y n a l e ż n o ś c i „ e g o " . S ą w n i m , w jego k o n s t r u k c j i pewne s t a ł e cechy, n i e z a l e ż n i e czy o w y m „ e g o " , z pozycji k t ó r e g o p r ó b u j e m y sobie p r z e d s t a w i ć ó w c y g a ń s k i ś w i a t , jest osobnik z g r u p y Polska Roma, L o w a r a czy K e ł d e ­ rasza. Istnieje — powszechna z r e s z t ą i u n i e - C y g a n ó w — s k ł o n n o ś ć do szcze­ gólnego wartościowania, szczególnego przypisywania prestiżu własnej pod­ grupie, j e d n a k ż e często dostrzegamy j a k b y t r u d n o ś ć pogodzenia s ą d u o w ł a s n e j podgrupie z a u t o r y t e t e m k t ó r e j ś z p o z o s t a ł y c h — powszech­ nie cenionej, m a j ą c e j p r e s t i ż w skali całej g r u p y . B y w a t a k ż e , że opinia powszechna o j a k i e j ś podgrupie jest znakiem j e j niewielkiego a u t o r y ­ t e t u — j e d n a k ż e nie p r o w a d z i to do w y e l i m i n o w a n i a poza p r z y n a l e ż n o ś ć do g r u p y i poza k a t e g o r i ę Roma. M o ż n a w i ę c p o w i e d z i e ć , że m a m y do czynienia ze z j a w i s k i e m s y t u o ­ wania bardziej centralnego l u b bardziej peryferycznego i p r z e s u n i ę ć p o ­ m i ę d z y t y m i d w o m a obszarami, ale bez wychodzenia poza granice swoich. Tak w i ę c kategoria Roma ma dość spoisty charakter — do p r z e d s t a w i ­ ciela Polska Roma n a l e ż ą t u t a j K e ł d e r a s z a i L o w a r a oraz p o d g r u p y P o l ­ ska Roma; K e ł d e r a s z a i L o w a r a w t y m p r z y p a d k u s t a n o w i ą s p ó j n e g r u ­ py, p o d z i a ł y w ś r ó d n i c h na ogół nie są u ś w i a d a m i a n e . Podobnie dla L o w a r a dwie p o z o s t a ł e z w y m i e n i o n y c h t u t a j s t a n o w i ą g r u p y s p ó j n e , k t ó r y c h w e w n ę t r z n e hierarchie i z r ó ż n i c o w a n i e nie jest znane, jest na­ tomiast m n i e j l u b bardziej w y r a ź n i e w i d o c z n y p o d z i a ł w e w n ą t r z w ł a s n e j g r u p y . W y j ą t e k (w powszechnym odczuciu) s t a n o w i ą Cyganie karpaccy, przez przedstawicieli p o z o s t a ł y c h u w a ż a n i za „ ł a b a n c a " — t e r m i n jest niejasny w swojej genezie, ale p e ł n i f u n k c j ę w y r ó ż n i k a o k r e ś l a j ą c e g o l u d z i nieczystych, pogardzanych, odrzuconych. K o n s e k w e n c j ą jest, że przedstawiciele trzech g r u p : L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma, w a h a j ą się, czy z a l i c z y ć i c h do k a t e g o r i i Roma, choć s t w i e r d z a j ą , że to t a k ż e są Cyganie; do tej istotnej r ó ż n i c y n i e p o k r y w a n i a się z a k r e s ó w k a t e g o r i i 1 9 2 0 1 9 Mróz, 2 0 Z . B e n e d y k t o w i e z, D . M a r k o w s k a , O niektórych tyfikacji Świadomościowe..., kulturowej 1979, z. 2, s. 210. w procesie s. 162. porozumiewania się, „Etnografia problemach iden­ P o l s k a " , t. X X I I I : �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 161 R o m a i Cyganie p o w r ó c i m y dalej. Cyganie karpaccy — „ ł a b a n c a " —• są p r z y c z y n ą , że w o b r ę b i e Polska Roma w odniesieniu do jednej z p o d ­ g r u p (Galicyjaki) istnieje n i e j a s n o ś ć stosunku. G a l i c y j a k i s t a n o w i ą d o ś ć w y m i e s z a n ą s p o ł e c z n o ś ć , n i e z b y t s p ó j n ą i n i e j e d n o r o d n ą genetycznie. Nazwa pochodzi od r e g i o n u na p o ł u d n i u Polski. W ś r ó d n i c h s p o t k a m y s i ę t a k ż e z n a z w i s k a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h uznaje p r z y w ó d z t w o Š e r o - R o m a , ale są i tacy, k t ó r z y t y l k o f o r m a l n i e m u się p o d p o r z ą d k o w u j ą , w p r a k t y c e nie u c z e s t n i c z ą c w ż y c i u całej g r u p y , w spotkaniach i t d . Nie s ą zapraszani i sami zapewne t e ż l ę k a j ą się t a m p o j a w i ć , z n a j ą c p o g a r d l i w y stosunek do siebie. Część Polska Roma zalicza i c h do k a t e g o r i i Roma, część ma w ą t p l i w o ś c i — w rezultacie n a j c z ę ś c i e j z n a j d u j ą k o m p r o m i s o w e w y j ś c i e : „ t o s ą Roma, ale takie ł a b a n c o w a t e " . Podgrupa G a l i c y j a k ó w s t a n o w i w i ę c obszar j a k ­ b y p r z e j ś c i o w y p o m i ę d z y Roma a t y m i , k t ó r y m odmawia się powszech­ nie tego miana — C y g a n a m i k a r p a c k i m i . Zapewne z r e s z t ą i taka jest ge­ neza tej p o d g r u p y , że w ę d r u j ą c poprzez p a g ó r k o w a t y t e r e n G a l i c j i i za­ t r z y m u j ą c się t u t a j na z i m ę w c h o d z i ł y n i e k t ó r e r o d z i n y Polska Roma w k o n t a k t z z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u wioskach C y g a n a m i k a r p a c k i m i . D o c h o d z i ł o do mieszanych m a ł ż e ń s t w , t a k ż e do m a ł ż e ń s t w a z P o l a k a m i , co s p r a w i ł o , że faktycznie G a l i c y j a k i s t a n o w i ą s p o ł e c z n o ś ć m i e s z a n ą o n i ­ s k i m statusie w ś r ó d p o z o s t a ł y c h Polska Roma, j a k b y g r u p ę p r z e j ś c i o w ą . Dla s p o ł e c z n o ś c i n i e c y g a ń s k i e j ( m ó w i m y t u t a j o s p o ł e c z n o ś c i Pola­ k ó w ) w ś r ó d w i e l u n a r o d o w o ś c i Cyganie z a j m u j ą miejsce u samego d o ł u s k a l i s y m p a t i i — a n t y p a t i i , akceptacji -— odrzucenia, s ą zatem t y m i , do k t ó r y c h Polacy (jeśli nie w ogóle, to znaczna część) o d c z u w a j ą d u ż y dystans, d u ż ą n i e c h ę ć . Stosunek ten u z a s a d n i a j ą i r a c j o n a l i z u j ą cechy, j a k i e s ą p r z y p i s y w a n e Cyganom. W ś r ó d n i c h na p i e r w s z y c h miejscach — jako n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a n e — są l e n i s t w o , b r u d , t c h ó r z l i w o ś ć , f a ł s z y w o ś ć . P r z e c i w i e ń s t w a t y c h cech, czystość, odwaga, p r a c o w i t o ś ć , s z c z e r o ś ć i o t w a r t o ś ć , s ą t y m i , k t ó r e Polacy n a j c h ę t n i e j p r z y p i s u j ą sobie, k t ó r e s t a n o w i ą istotne elementy autostereotypu. Zarazem o k r e ś l a j ą one j a k b y s t a ł e k o m p o n e n t y stereotypu w ogóle. Roma b o w i e m o k r e ś l a j ą c s w ó j stosunek do P o l a k ó w , k r e ś l ą c s w ó j w i z e r u n e k n i e - C y g a n ó w o d w o ­ ł u j ą się do tego samego n i e m a l zestawu cech. Polacy s ą b r u d n i w e d ł u g n i c h — w y j a ś n i e n i e m s ą inne k a n o n y c z y s t o ś c i w s p o ł e c z n o ś c i polskiej i u Roma. D l a P o l a k ó w ś l a d y k u r z u czy u b ł o c o n e dzieci p r z y ś n i a d e j cerze z d a j ą się p o t w i e r d z a ć o k r e ś l e n i e „ b r u d n i " w stosunku do C y g a n ó w , dla C y g a n ó w z a ś fakt, że ta sama miska m o ż e s ł u ż y ć do prania i m y c i a potem w n i e j t w a r z y , jest uzasadnieniem stwierdzenia, że Polacy s ą b r u d n i , w y r a ź n e b o w i e m rozdzielenie ( i konsekwentne przestrzeganie tego) n a c z y ń na te, k t ó r e s ł u ż ą do m y c i a t w a r z y , d o l n y c h części ciała, dla kobiet, do prania, do p r z y g o t o w y w a n i a jedzenia, jest k a n o n i c z n y m 2 1 2 1 P e ł n i e j o m a w i a m t ę k w e s t i ę w: Świadomościowe..., s. 165-166. �152 LECH MROZ w y m o g i e m rozumienia c z y s t o ś c i dla Roma. T a k w i ę c ze swojego p u n k t u widzenia k a ż d a ze s p o ł e c z n o ś c i ma r a c j ę . L e n i s t w o jest o p o z y c j ą praco­ w i t o ś c i , m ó w i o z ł y m stosunku do pracy — w r o z u m i e n i u Polaka Cygan jest l e n i w y , to znaczy nie jest p r a c o w i t y ( k t ó r a to cecha, bardzo w y s o k o w a r t o ś c i o w a n a , jest elementem autostereotypu), albo jeszcze inaczej, m a z ł y stosunek do pracy, źle pracuje. W osądzie Roma nie-Cygan pracuje t a k ż e n i e w ł a ś c i w i e , po gadziowsku, g ł u p i o , monotonnie, ś l a m a z a r n i e , n i e zyskownie, w o d r ó ż n i e n i u od szybko, sprawnie, p o m y s ł o w o i zyskownie ( w e d ł u g w ł a s n e g o w i z e r u n k u ) p r a c u j ą c e g o Roma. Analogicznie m o ż n a b y p r z e ś l e d z i ć inne cechy, j a k i e wzajemnie sobie p r z y p i s u j ą . Teraz skoncen­ t r u j e m y się jednak t y l k o na t y c h cechach n e g a t y w n y c h , k t ó r e w y t y k a n e P o l a k o m są dla Roma zarazem s k ł a d o w y m i autostereotypu. W tej r o l i p e ł n i ą w a ż n ą f u n k c j ę f i l t r u , przez k t ó r y w i d z i a n a jest t a k ż e s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a . Ocena poprzez s i a t k ę cech s k ł a d a j ą c y c h się na autostereotyp p r o w a d z i do uznania k o g o ś za Roma l u b nie, przyznania m u statusu ,,ćaćo R o m " — prawdziwego Cygana, l u b t e ż k r y t y c z n e g o , p i ę t n u j ą c e g o ocenienia j a k o „ c h r y j a R o m " ( „ p h u j R o m " ) — złego Cygana, a w s k r a j ­ n y m przypadku jako „łabanca". Jak w i a d o m o , cechy k o n s t r u u j ą c e stereotyp i autostereotyp s ą zara­ zem b e z p o ś r e d n i o skojarzone z w a r t o ś c i a m i o k r e ś l a j ą c y m i wzorzec ż y c i a godziwego — j a k i charakteryzuje c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o zgodnie z zasadami etycznymi obowiązującymi w społeczności cygańskiej, czyli kogoś, kto s p e ł n i a w y m o g i p o p r a w n o ś c i . Istnieje szereg k a t e g o r i i , poprzez p r y z m a t k t ó r y c h dokonuje się oceny osoby, r o d z i n y czy g r u p y ; oceny b ę d ą c e j zarazem k w a l i f i k a c j ą do p r a w d z i w y c h C y g a n ó w — ćaćo Roma czy w o g ó ­ le do Roma. K a t e g o r i e owe s k ł a d a j ą się w s p ó l n i e na z a s a d ę r o m a n i p e n — co m o ż n a b y o k r e ś l i ć j a k o c y g a ń s k i s p o s ó b życia, c y g a ń s k o ś ć . S k ł a d a się na to przestrzeganie m ó w i e n i a po c y g a ń s k u — n i e u ż y w a n i e poza k o n ­ t a k t a m i ze s p o ł e c z n o ś c i ą n i e c y g a ń s k ą j ę z y k a polskiego, przestrzeganie zasady phuripen — szacunku dla starszych, a u t o r y t e t u g ł o w y r o d z i n y , r o d ó w , osób starszych, zasad c z y s t o ś c i jedzenia i higieny, pozycji k o b i e ­ t y , j e j r o l i i przestrzegania sposobu noszenia się, ubierania — z w ł a s z c z a przez k o b i e t y ( s k r o m n o ś ć u b i o r u — przez co rozumie s i ę n i e m a l o w a n i e się kobiet, nienoszenie u b i o r ó w p r o w o k u j ą c y c h — zabronione s ą k r ó t ­ k i e s p ó d n i c e , spodnie, o p i ę t e b l u z k i , z d u ż y m i d e k o l t a m i ) , t r z y m a n i a się przez k o b i e t y z dala od p r z y r z ą d z a n i a p o s i ł k ó w w okresach n i e c z y s t o ś c i (przed i po p o ł o g u , w okresie menstruacji). Przekroczenie t y c h zasad jest obwarowane g r o ź b ą skalania — mageripen. D o p e ł n i a ó w wzorzec romanipen zasada расгго — goszczenia w s p ó ł r o d o w c ó w i i n n y c h R o m ó w . S ą to w a r t o ś c i uniwersalne, powszechne, n i e z a l e ż n i e od g r u p y , do n i c h m o ż n a b y jeszcze z a l i c z y ć s p o s ó b zarobkowania — t j . w y k o n y w a n i e p r a ­ cy c y g a ń s k i e j , a w k a ż d y m razie niepodejmowanie pracy, k t ó r a u w a ­ ż a n a jest za b r u d n ą (np. s p r z ą t a n i e ulic), t a k ż e z a s a d ę w i ę z i z w ł a s n ą g r u p ą i lojalności, z a b r a n i a j ą c e j w p r z y p a d k a c h spornych o d w o ł y w a n i a �WYRÓŻNIANIE GRUPY WŁASNEJ PRZEZ 153 CYGANÓW 2 2 się do w ł a d z n i e c y g a ń s k i c h . W p r z y p a d k u Polska Roma, L o w a r a i K e ł ­ derasza — c z y l i g r u p do niedawna w ę d r u j ą c y c h — do zestawu cech o b o w i ą z u j ą c y c h , o k r e ś l a j ą c y c h romanipen, wchodzi t a k ż e w ę d r o w n y t r y b życia. O n w ł a ś n i e s t a ł się j e d n y m z p o d s t a w o w y c h — j a k s ą d z ę — ele­ m e n t ó w k s z t a ł t u j ą c y c h n i e c h ę ć L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma do C y g a n ó w k a r p a c k i c h . M ó w i ą c o przestrzeganiu czystości jedzenia m a m na m y ś l i przede w s z y s t k i m niejedzenie p o t r a w , k t ó r y c h s p o ż y c i e jest k a l a j ą c e : k o n i n y i m i ę s a z w i e r z ą t d o m o w y c h , t a k i c h j a k k o t y i psy. Je­ dzenie k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h jest d r u g i m w a ż n y m , m o ż e n a j w a ż n i e j s z y m , c z y n n i k i e m o k r e ś l a n i a i c h m i a n e m nieczystych, a p r z y okazji, zapewne dla w i ę k s z e g o zohydzenia, p r z y p i s y w a n i a i m — przez Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e r a s z a — t a k ż e jedzenia p s ó w i k o t ó w . Z w y ­ czaj jedzenia k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h i zakaz u p o z o s t a ł y c h C y g a n ó w w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i przeanalizowania, c z y m t u t a j z a j m o w a ć się nie b ę d z i e m y . A m b i c j e , cele C y g a n ó w z t y c h t r z e c h g r u p s y t u u j ą się w o b r ę b i e swojego ś w i a t a , w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u p y . D l a c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy Polska Roma t y m , do cze­ go się d ą ż y , co jest i m o ż e b y ć w z o r e m , jest w z ó r ćaćo Roma, w z ó r o k r e ś l a n y r a m a m i romanipen; posiadanie p r z e d m i o t ó w l u k s u s u — sa­ m o c h o d ó w , z ł o t y c h ozdób, w y r ó ż n i a j ą c e g o się w o z u — jest j e d y n i e d r o ­ gą do ewentualnego podniesienia p r e s t i ż u , podniesienia pozycji w ł a s n e j , ale t y l k o w s p o ł e c z n o ś c i swojej, t y l k o dla R o m ó w , ocena n i e - C y g a n ó w nie liczy się t u t a j , nie ma z u p e ł n i e znaczenia. W t y m w z g l ę d z i e w y j ą t ­ kowa jest sytuacja C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W k a ż d y m razie p r z y p o w s z e c h n o ś c i p e w n y c h zasad s k ł a d a j ą c y c h się na r o m a n i p e n są t a k ż e takie, k t ó r e w y z n a c z a j ą g r a n i c ę m i ę d z y Cyga­ n a m i k a r p a c k i m i i p o z o s t a ł y m i . G r a n i c ę na t y l e m o c n ą ( m i m o iż w ę d r o ­ wanie p r z y b r a ł o i n n y charakter), że m o ż e m y m ó w i ć o d w u o d r ę b n y c h ś w i a t a c h c y g a ń s k i c h , j e d n y m , na k t ó r y s k ł a d a j ą się Polska Roma, L o ­ wara i Kełderasza, i d r u g i m — C y g a n ó w karpackich. R o z p a t r z m y teraz k i l k a i s t o t n y c h k w e s t i i . Jaka jest zasada r ó ż n i c o ­ wania na R o m ó w (ćaćo Roma i Roma) i na C y g a n ó w we w ł a s n y m o d ­ czuciu przedstawicieli tej g r u p y , j a k a jest zasada r ó ż n i c u j ą c a te t e r m i ­ n y — k i e d y R o m m ó w i o sobie: jestem Cyganem, a k i e d y m ó w i : j e s t e m Romem, i kogo w ó w c z a s o k r e ś l a m i a n e m Cygana; kogo z a ś t e r m i n e m manuš (człowiek). K a ż d a z trzech w y m i e n i o n y c h ( p o m i j a m t u t a j c h w i l o w o C y g a n ó w karpackich) g r u p f u n k c j o n u j e w ś w i a d o m o ś c i w ł a s n e j j a k o grupa szcze­ g ó l n a . W j e j o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n e p o d g r u p y (u Polska Roma) l u b vice (u L o w a r a i K e ł d e r a s z a ) są t a k ż e — o c z y m j u ż w s p o m i n a l i ś m y •— n i ż e j 2 2 A. O niektórych M i r g a: Niektóre z tych zasad o d n o s z ą c y c h kategorie L u d o w a " , n r 1-4: 1982, s. 95-98. światopoglądu s i ę do Cyganów Romów spiskich, karpackich „Polska pisze Sztuka �164 LECH MROZ l u b w y ż e j w a r t o ś c i o w a n e , jednak p o d s t a w o w ą k a t e g o r i ą i d e n t y f i k a c j i jest grupa, zatem p r z y n a l e ż n o ś ć do L o w a r a , K e ł d e r a s z a l u b Polska R o ­ m a . S ł o w o R o m o k r e ś l a w j ę z y k u c y g a ń s k i m w ł a s n ą g r u p ę i u ż y c i e go w odniesieniu do n i e w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i uwidacznia e m o c j o n a l n o ś ć t o ­ w a r z y s z ą c ą ocenie r ó ż n y c h g r u p . I s t n i e j ą c e w o b r ę b i e t y c h trzech g r u p zasady kodeksu etycznego i c h a r a k t e r y z u j ą c a je nadal znaczna r u c h l i ­ w o ś ć przestrzenna r ó ż n i je w y r a ź n i e od C y g a n ó w k a r p a c k i c h i o k r e ś l a stosunek do n i c h — j a k o g r u p y o s i a d ł e j i ż y j ą c e j w znacznej s t a ł e j b l i s ­ k o ś c i z nie-Cyganami. P o t w i e r d z e n i e m jest relacja m i ę d z y u ż y c i e m o k r e ­ ś l e ń Cygan i R o m . D l a przedstawicieli Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e ­ rasza kategoria R o m jest dość e k s k l u z y w n y m o k r e ś l e n i e m t y l k o n i e k t ó ­ r y c h , w uproszczeniu m o ż n a b y p o w i e d z i e ć w ł a ś c i w y c h , z urodzenia C y ­ g a n ó w . T e r m i n Cygan — n i e g d y ś , a n i e k i e d y i dziś c h a r a k t e r u w y r a ź n i e pejoratywnego (nie m ó w i ę t u t a j o e t y m o l o g i i s ł o w a , niejasnej do d z i ­ siaj, ale o powszechnej jego k o n o t a c j i , powszechnym odczuwaniu) —- dziś t r a k t o w a n y jest dość powszechnie w d w ó c h aspektach. Na potrzeby n i e - C y g a n ó w w kontakcie z n i m i jako r ó w n o z n a c z n y z określeniem Rom jako nazwa w ł a s n e j g r u p y , w kontakcie z a ś m i ę d z y R o m a m i j a k o o k r e ­ ś l e n i e l u d z i p o d o b n y c h do R o m ó w , l u d z i o t a k i e j samej genezie, ale nie zaliczanych do R o m ó w z r a c j i zatracenia swojej c y g a ń s k o ś c i — r o m a ­ nipen. Przedstawiciel C h a ł a d y t k a Roma (jest to jedna z p o d g r u p P o l ­ ska Roma) w y m i e n i a w ś r ó d Roma z a r ó w n o całość Polska Roma, j a k K e ł d e r a s z a i L o w a r a , o d m a w i a j ą c p r z y n a l e ż n o ś c i do R o m ó w , ale z a l i ­ czając do C y g a n ó w w s z y s t k i c h C y g a n ó w k a r p a c k i c h i n i e k t ó r e n i e w i e l ­ kie p o d g r u p y Polska Roma z a m i e s z k a ł e na p o ł u d n i u P o l s k i (np. G a l i c y j a k ó w ) . Cygan z p o d g r u p y Polska Roma do k a t e g o r i i R o m zalicza w ł a s n ą g r u p ę oraz K e ł d e r a s z a i L o w a r a . Przedstawiciele t y c h d w ó c h ostatnich g r u p w zasadzie t y l k o siebie zaliczają do R o m ó w , pozosta­ ł y c h —- w t y m i Polska Roma — o k r e ś l a j ą c jedynie jako C y g a n ó w . Wszystkie t r z y w y m i e n i o n e g r u p y w najlepszym razie na p e r y f e r i i sy­ t u u j ą C y g a n ó w k a r p a c k i c h ; w i d z ą i c h j a k o z u p e ł n i e s z c z e g ó l n ą katego­ r i ę l u d z i nieczystych. Rzecz p r z y t y m osobliwa, silniej kwestionowana jest c y g a ń s k o ś ć k a r p a c k i c h C y g a n ó w przez Polska Roma ( m i m o ś w i a ­ d o m o ś c i w s p ó l n o t y pochodzenia), silniej p o d k r e ś l a n a i c h n i e c z y s t o ś ć (,,łabanca") n i ż u L o w a r a i K e ł d e r a s z a . Jest to b y ć m o ż e i l u s t r a c j a znanego zjawiska przenoszenia na i n n y c h tego, co odczuwane j a k o niekorzystne jest p r z y p i s y w a n e przez i n n y c h g r u p i e w ł a s n e j . D l a L o w a r a i K e ł d e r a ­ sza Polska Roma s ą Cyganami, c h o ć nie Roma, w k a ż d y m razie nie 2 3 2 3 Jest to specyficzna podgrupa, k t ó r a przebywała przez d ł u g i e dziesięciolecia na obszarach dziś w c h o d z ą c y c h w s k ł a d Republik L i t e w s k i e j i B i a ł o r u s k i e j po r o k u 1956 L. Mróz, s. 20-26. w ramach repatriacji Chaładytka Roma, przywędrowali Tsiganes en Pologne, do P o l s k i . P e ł n i e j ZSRR; o nich w: „ E t u d e s T s i g a n e s " , n r 1: 1979, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 165 p r a w d z i w y m i Roma. C y g a n ó w karpackich zaliczają do „ ł a b a n c ó w " , ale d o ś ć c z ę s t o m o ż n a się d o w i e d z i e ć , że s ą oni t e ż Cyganami, t y l k o g o r ­ s z y m i . Polska Roma, ś w i a d o m i zapewne tego i w z o r u j ą c y s i e ' n p . na sposobie ubierania L o w a r ó w , w i d z ą c y zapewne w p ł y w y n i e c y g a ń s k i e w swojej k u l t u r z e i j ę z y k u , a s a m i o k r e ś l a j ą c y się j a k o Roma, ostro p o d k r e ś l a j ą s w o j ą o d m i e n n o ś ć od C y g a n ó w k a r p a c k i c h , o d m a w i a j ą c i m p r z y n a l e ż n o ś c i do Roma, a j e d y n i e p r z y z n a j ą c status odrzucanych „ ł a ­ b a n c ó w " — nieczystych. Tak w i ę c w z a l e ż n o ś c i od g r u p y , z p u n k t u widzenia k t ó r e j zestawia s i ę r e l a c j ę R o m a - p r a w d z i w i — Roma-Cyganie —- nie-Cyganie, widoczne b ę d ą pewne r ó ż n i c e , ale sama zasada jest zachowana. J e ś l i p a t r z e ć z p u n k t u widzenia L o w a r a czy K e ł d e r a s z a , o n i b ę d ą s t a n o w i l i k l a s ę Ro­ m a ( p r a w d z i w y c h ) — swoich, Polska Roma z o s t a n ą o k r e ś l e n i j a k o Ro­ m a (Cyganie) —- i n n i , o b c y m i są nie-Cyganie. Osobnik z Polska Roma d o R o m ó w zaliczy w ł a s n ą g r u p ę o p r ó c z L o w a r a i K e ł d e r a s z a , j e d n o c z e ś ­ nie p o d k r e ś l a j ą c p r a w d z i w ą „ r o m s k o ś ć " w ł a s n e j g r u p y , a m i a n e m C y ­ g a n ó w (ale nie Roma) o k r e ś l i czasami C y g a n ó w k a r p a c k i c h l u b G a l i c y j a k ó w . S u m u j ą c m o ż e m y z a u w a ż y ć , że uwidacznia się t u t a j j a k g d y b y p o d w ó j n e p r z e n i k a j ą c e się rozumienie t e r m i n ó w R o m i Cygan. P r z e d ­ s t a w i c i e l Polska Roma m ó w i ą c o sobie R o m rozumie to j e d n o c z e ś n i e j a ­ k o ćaćo Rom, t y m s a m y m faktycznie m ó w i ą c o K e ł d e r a s z a i L o w a r a Roma (ale nie ćaćo) t r a k t u j e i c h j a k C y g a n ó w , c z y l i t a k j a k G a l i c y j a k ó w , c h o ć jest ś w i a d o m r ó ż n i c y m i ę d z y n i m i i sam n i e j e d n o k r o t n i e u w i ­ dacznia w ł a s n y szacunek dla nich. Przedstawiciel g r u p y L o w a r a bardziej jednoznacznie w y o d r ę b n i a k a t e g o r i ę C y g a n ó w . O d m a w i a j ą c zaliczenia Polska Roma do R o m ó w sytuuje i c h w klasie C y g a n ó w . W y n i k a z tego dość jednoznacznie, że p o j ę c i e ' s w o i ' p o k r y w a się z sa­ m o o c e n ą p r a w d z i w o ś c i (ćaćo Roma), p o j ę c i e ' i n n i ' obejmuje całą roz­ m a i t o ś ć g r u p , k t ó r e z r a c j i sposobu ż y c i a (przestrzegania romanipen) zaliczani są do Roma i przede w s z y s t k i m nie kwestionowanej k r w i r o m s k i e j . Natomiast o k r e ś l e n i e 'Cygan' ( w y ł ą c z a m t u t a j u ż y c i e go przez Ro­ m ó w w kontakcie z nie-Cyganami) ma zakres nie t a k ostry — c z ę ś c i o ­ w o p o k r y w a się ono z p o j ę c i e m ' R o m ' , ale w zasadzie jest t r a k t o w a n e n i e m a l r ó w n o z n a c z n i e z p o j ę c i e m ' ł a b a n c ' — b y ł y R o m , odrzucony, ten, k t ó r y jest nieczysty. Jest to w i ę c specjalna kategoria — co uwidacznia­ m y na r y s u n k u . Najczęściej i n i e m a l w y ł ą c z n i e rezerwowana dla Cyga­ n ó w k a r p a c k i c h przez g r u p y p o z o s t a ł e , p r z y c z y m n i e k i e d y zaliczani są t a m i G a l i c y j a k i (przez część Polska Roma) b ą d ź czasami Polska Roma {przez K e ł d e r a s z a i L o w a r a ) . Nie-Cyganie — w e d ł u g c y g a ń s k i e g o o k r e ś l e n i a „ g a d z i e " — są j e d ­ noznacznie obcymi, spoza k a t e g o r i i Roma, ale i k a t e g o r i i Cyganie. Te t r z y kategorie (swoi — i n n i — obcy) f u n k c j o n u j ą stale w ś w i a ­ d o m o ś c i k a ż d e g o Roma, są c z y n n i k a m i o k r e ś l a j ą c y m i stosunek w ł a s n e j g r u p y do tych, k t ó r z y do niej nie n a l e ż ą . Odrzuceni ( „ ł a b a n c e " ) s t m o - �156 LECH MRÓZ w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę , p e w i e n s z c z e g ó l n y przypadek, nie z m i e n i a j ą c y jednak samej zasady. Jest k w e s t i ą jeszcze dalszych b a d a ń , czy f u n k c j o n u j ą one stale, r ó w ­ n o c z e ś n i e w ustalaniu miejsca w ł a s n e j g r u p y i r e l a c j i do t y c h , k t ó r z y do niej nie są zaliczani, czy t e ż m a m y do czynienia z r ó w n o l e g l e stale f u n k c j o n u j ą c y m i d w i e m a p a r a m i opozycji: s w o i — i n n i i s w o i / i n n i — obcy. Z dotychczasowych m o i c h obserwacji i b a d a ń w y n i k a , że n a l e ż y p r z y j ą ć t ę d r u g ą m o ż l i w o ś ć , s t a ł e oboczne f u n k c j o n o w a n i e w ś w i a d o ­ m o ś c i t y c h d w ó c h par opozycji jako e l e m e n t ó w kanonicznych k o n s t y ­ t u u j ą c y c h w i z j ę ś w i a t a i w ł a s n e g o w n i m miejsca. S ą to zarazem d w a r ó ż n e poziomy relacji: 1) Roma — Cyganie, w e w n ą t r z e t n i c z n a — gdzie w y z n a c z n i k i e m jest przekroczenie n o r m ; 2) Ro­ ma — nie-Cyganie, gdzie w y z n a c z n i k i e m jest r ó ż n i c a etniczna a nie r y ­ tualna. Zarazem są to w i ę c i d w a rodzaje i d e n t y f i k a c j i : identyfikacji o k r e ś l a n e j przez przekroczenie oraz i d e n t y f i k a c j i o k r e ś l a n e j przez k u l ­ t u r ę i etniczność. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na jeszcze j e d n ą k o n o t a c j ę s ł o w a Cygan, na jeszcze j e d n ą m o ż l i w o ś ć u ż y c i a go, j e d n a k ż e w z u p e ł n i e i n n y m k o n t e k ­ ście i w z u p e ł n i e i n n y m celu. S ą to sytuacje, gdy i d e n t y f i k a c j i jako C y ­ gana dokonuje R o m wobec n i e - C y g a n ó w dla c e l ó w b ą d ź o k r e ś l e n i a swo­ j e j p r z y n a l e ż n o ś c i w t e r m i n o l o g i i znanej n i e - C y g a n o w i , rozumianej przez niego, b ą d ź w celach uzyskania o k r e ś l o n y c h k o r z y ś c i w y k o r z y s t a n i a w y ­ o b r a ż e ń k o j a r z o n y c h z C y g a n a m i w u m y ś l e n i e - C y g a n ó w . J e ś l i do prze­ d z i a ł u w wagonie k o l e j o w y m wsiada 3-, 4-osobowa grupa C y g a n ó w , do p r z e d z i a ł u , gdzie siedzą t a k ż e nie-Cyganie, w t e d y , m i m o iż dla siebie czują się R o m a m i , w celach s p e k u l a t y w n y c h i d e n t y f i k u j ą się jako C y ­ ganie wobec n i e - C y g a n ó w . P o n i e w a ż w i e d z ą , że dla P o l a k ó w Cyganie s ą b r u d n i , z a c z y n a j ą się d r a p a ć — co jest j e d n ą z oznak b r a k u c z y s t o ś c i i co n i e - C y g a n o m potwierdza i c h c y g a ń s k o ś ć . Po p e w n y m czasie p r z e ­ d z i a ł pustoszeje, p o d r ó ż n i p r z e n o s z ą s i ę , a gdy d r a p i ą c y się z o s t a j ą sa­ m i , drapanie ustaje i p o w r a c a j ą j a k g d y b y do swojej t o ż s a m o ś c i Ro­ mów . Uwidacznia się p r z y t y m p e w i e n paradoks, pewna o s o b l i w o ś ć t e r m i ­ n u „ C y g a n " . S t w o r z o n y przez n i e - C y g a n ó w , m a j ą c y w y d ź w i ę k p e j o r a ­ t y w n y , p o s ł u ż y ł grupie n i m o k r e ś l a n e j — Roma, do r o z w i ą z a n i a p r o b l e ­ m u s a m o i d e n t y f i k a c j i i stosunku do i n n y c h o s o b n i k ó w , spoza w ł a s n e j społeczności. Do r o z s t r z y g n i ę c i a k w e s t i i , j a k n a z w a ć i k i m są ci, k t ó r z y są w p r a w d z i e k r w i w s p ó l n e j , r o m s k i e j , ale k t ó r y m zarzuca się sprzenie­ wierzenie zasadom r o m a n i p e n , k t ó r z y nie s ą zaliczani do swoich, do g r u ­ p y w ł a s n e j , ale t a k ż e p r z e c i e ż nie są „ g a d z i a m i " . 2 4 2 4 P e ł n i e j pisze milacije Cigana-Roma, Cyganie, Kraków o tym: M. I. K a m i ń s k i , 1976. Konflikt identiteta u procesu „ K u l t u r a " , B e o g r a d , n r 35: 1976, s. 143-148; t a k ż e J . asi- Yoois, �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 157 Konieczne — dla dalszego w y w o d u —- jest z w r ó c e n i e u w a g i na j e ­ szcze jeden t e r m i n . W j ę z y k u c y g a ń s k i m istnieje s ł o w o manuś. Ozna­ cza ono c z ł o w i e k a , ale jest to c z ł o w i e k j a k o gatunek. R o m to j a k b y c z ł o w i e k n a j w ł a ś c i w s z y , s z c z e g ó l n y , pisany przez d u ż e ,,C", istota w y ­ r ó ż n i a j ą c a się w ś r ó d w i e l o ś c i istot obdarzonych m i a n e m c z ł o w i e k przez m a ł e ,,c", o k r e ś l a j ą c y c h po p r o s t u p r z y n a l e ż n o ś ć g a t u n k o w ą . A l e k r y j e się z a t y m jeszcze inna konotacja, m a j ą c a oparcie w kategoriach etycz­ n y c h . Manuś to k t o ś , k t o ż y j e zgodnie z z a s a d ą manuśipen — człowie­ c z e ń s t w a ( j a k b y a n a l o g i c z n ą , p a r a l e l n ą do romanipen). Manuś nie m u s i b y ć ćaćo Romem, to d z i ę k i s w o i m w a l o r o m m o ż e b y ć zaliczony do k a ­ tegorii gatunku „człowiek". T y m terminem określić można w y j ą t k o w o t a k ż e nie-Cygana, jeśli jest on c z ł o w i e k i e m p r z y c h y l n y m Cyganom, j e ­ śli nie separuje się od n i c h , nie gardzi n i m i , pomaga. O g ó ł o w i nie-Cyga­ n ó w nie p r z y s ł u g u j e to o k r e ś l e n i e w r o z u m i e n i u R o m ó w . Tak w i ę c dochodzimy do w a ż n e g o s p o s t r z e ż e n i a , że t y l k o d w ó m p i e r ­ w s z y m k a t e g o r i o m (lub p i e r w s z e m u c z ł o n o w i p a r y opozycji) swoi — i n ­ n i p r z y s ł u g u j e miano l u d z i , że t y l k o one są do l u d z i zaliczane, n i e - C y ­ ganie z i s t o t y swojej nie są l u d ź m i i nie p r z y n a l e ż y i m o k r e ś l e n i e c z ł o ­ w i e k — manuś. J e d y n y m w y j ą t k i e m s ą ci, k t ó r z y obdarzeni m i a n e m ma?;tiš s p o ś r ó d n i e - C y g a n ó w s t a n o w i ą j a k g d y b y ł ą c z n i k m i ę d z y t y m i d w i e m a s p o ł e c z n o ś c i a m i , analogiczny b y ć m o ż e j a k n i e c z y ś c i —• „ ł a b a n ­ ca". G d y b y chcieć o d w o ł a ć się do w y ś w i e c h t a n e j nieco opozycji n a t u r y i k u l t u r y , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że (z p u n k t u widzenia R o m ó w ) Roma swoi i i n n i (ćaćo Roma i Roma) s t a n o w i ą k r ą g k u l t u r y , obszar k u l t u r y , natomiast wszyscy nie-Cyganie o t a c z a j ą c ą i c h n a t u r ę , w ś r ó d k t ó r e j ż y ­ ją. D r o g ą p r z e j ś c i a od n a t u r y nieoswojonej, od n i e l u d z i do k u l t u r y i do c z ł o w i e c z e ń s t w a jest uzyskanie statusu c z ł o w i e k a . Nie jest to w p r a w d z i e p e ł n e c z ł o w i e c z e ń s t w o , o k r e ś l e n i e to nadane n i e - C y g a n o w i zawiera bo­ w i e m p e w n ą s p r z e c z n o ś ć , jest paradoksalne. Powiedzenie: t e n „ g a d z i o " jest c z ł o w i e k i e m , uwidacznia d o k ł a d n i e ó w paradoks, „ g a d z i o " b o w i e m z n a t u r y swojej nie jest c z ł o w i e k i e m ; to o k r e ś l e n i e p r z y s ł u g u j e t y l k o C y g a n o w i , „ g a d z i o " z a ś nie jest k r w i c y g a ń s k i e j . Analogicznie, w y d a j e się, jest z k a t e g o r i ą „ ł a b a n c " . O k r e ś l a n i t y m m i a n e m g e n e z ą s w o j ą z w i ą ­ zani są z k a t e g o r i ą l u d z i , ale przekroczeniem n o r m , p o s t ę p o w a n i e m , spo­ sobem ż y c i a j a k b y z a t r a c i l i w a l o r l u d z k i i swoje c z ł o w i e c z e ń s t w o , w y ­ c h o d z ą c poza k u l t u r ę do nieoswojonej, dzikiej n a t u r y ; są w i ę c j a k b y pomostem, ł ą c z n i k i e m — ale o k i e r u n k u p r z e c i w n y m n i ż ten, j a k i sta­ nowi określenie manuś. W p r z y p a d k u C y g a n ó w o k r e ś l e n i e siebie i swojego miejsca dokonuje się w s t a ł e j ś w i a d o m o ś c i istnienia, o b e c n o ś c i i n n y c h C y g a n ó w i obecno­ ści s t a ł e j n i e - C y g a n ó w . I d e n t y f i k a c j a wobec i n n y c h podgrup i vie, i d e n ­ t y f i k a c j a wobec r ó ż n y c h n a r o d ó w n i e c y g a ń s k i c h (czyli k i e d y Rom. za­ m i e s z k a ł y w Polsce m ó w i : jestem Polakiem, choć i Cyganem —- bo są takie sytuacje) są okazjonalne, kontekstualne, sytuacyjne. I d e n t y f i k a c j a �168 L E C H MROZ g r u p y , jej o k r e ś l e n i e wobec i n n y c h g r u p i wobec n i e - C y g a n ó w d o k o n u j e się stale, p e r m a n e n t n i e . Stale b o w i e m ż y c i u w ł a s n e j g r u p y t o w a r z y s z y otoczenie. Stale ma s i ę ś w i a d o m o ś ć istnienia i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i c y g a ń ­ skich, spotyka je, obserwuje, s ą s i a d u j e z n i m i i stale ż y j e się w tle, k t ó ­ re s t a n o w i ą nie-Cyganie — w naszym p r z y p a d k u Polacy. W s p ó ł i s t n i e n i e , s t a ł e w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech e l e m e n t ó w , trzech kategorii, znajduje potwierdzenie w o d w o ł a n i u do g a d z i ó w u ż y ­ ciem s f o r m u ł o w a ń t a k i c h , j a k „ g a d z i o w s k i " , „ p o gadziowsku" p r z y o k r e ­ ś l a n i u nie-swoich, a t a k ż e w k ł ó t n i a c h . Powiedzenie k o m u ś „ t y gadziu", „ m y ś l i s z po gadziowsku", „ p o s t ę p u j e s z po gadziowsku" jest p o d w a ż e ­ niem, zanegowaniem jego p r a w d z i w o ś c i jako Roma. Nie o g r a n i c z a j ą c y m się do stwierdzenia: nie j e s t e ś t a k i , j a k ja czy j a k m y — j e s t e ś t a k i , j a k oni, „ g a d z i e " . Istnienie s t a ł e , r ó w n o c z e s n e trzech kategorii, trzech s k ł a d o w y c h : swoich, i n n y c h , obcych, powoduje s t a ł e oboczne w s p ó ł i s t n i e n i e , w s p ó ł ­ w y s t ę p o w a n i e d w ó c h p ł a s z c z y z n (lub par opozycji), jednej p ł a s z c z y z n y i d e n t y f i k a c j i swoich wobec i n n y c h i d r u g i e j , gdy swoich i i n n y c h prze­ ciwstawia się obcym. T y m , co ł ą c z y swoich i i n n y c h w p r z e c i w s t a w i e ­ n i u nie-Cyganom, jest p o j ę c i e c z ł o w i e c z e ń s t w a — manušipen. Zobaczy­ m y na schemacie, j a k k s z t a ł t u j ą się pozycje p o s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i wobec siebie. T r u d n o p o w i e d z i e ć , j a k dalece zasada ta jest powszechna, nie t y l k o w odniesieniu do C y g a n ó w . A l e w e d ł u g niej dokonuje się — w m o i m przekonaniu, w e d ł u g moich obserwacji i b a d a ń — o k r e ś l a n i e swojego miejsca w ś w i e c i e , i d e n t y f i k a c j a w ś w i a d o m o ś c i R o m ó w ( C y g a n ó w ) . T a k ż e z r e s z t ą ż y j ą c y c h poza P o l s k ą , w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w A m e r y c e i w A z j i . (Do w n i o s k ó w takich s k ł a n i a j ą n i e k t ó r e i n f o r m a ­ cje zawarte w l i t e r a t u r z e cyganologicznej) . B y ć m o ż e ta sama zasada w y s t ę p u j e w procesach i d e n t y f i k a c j i w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e m i e n n y c h , wśród grup mniejszościowych, w społecznościach e m i g r a n t ó w , społecz­ n o ś c i a c h ż y j ą c y c h w diasporze — j a k Ż y d z i , m o ż e t a k ż e g r u p m a r g i ­ nesu s p o ł e c z n e g o . Na poziomie n a r o d ó w sprowadza się do prostej opozycji swoi —• obcy, t y l e że bogatej w i e l o ś c i ą k o n t e k s t ó w i w i e l o ś c i ą p ł a s z c z y z n 2 5 2 6 2 5 Znaczna c z ę ś ć p r a c d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w z a j m u j e s i ę p r z y c z y n k a m i lub suje zbyt jednostronnie s p o ł e c z n o ś ć nakże i w nich m o ż n a współczesna, prace znaleźć Actona, cygańską (romantycznie lub potwierdzenia. Ficowskiego, Wyraźniej z niechęcią). dostarcza ich Heymowskiego, L u c de opi­ Jed­ literatura Heuscha, Okely, Y o o r s a , a po c z ę ś c i t a k ż e L i é g e o i s a , M a r t y , S u t h e r l a n d i i n n y c h . 2« W y d a j e s i ę , ż e s y t u a c j a t a k a i s t n i a ł a n a w s c h o d n i c h z i e m i a c h P o l s k i — wchodzących w skład ZSRR. Gdzie obok siebie żyły rozmaite grupy dziś żydowskie, r ó ż n i ą c e s i ę z a s a d a m i r e l i g i j n y m i , r y t u a ł e m , u b i o r e m , c z a s a m i j ę z y k i e m itd. — oto­ czone ś r o d o w i s k i e m jach. Brak nieżydowskim. Sytuacje jest o d p o w i e d n i c h b a d a ń , a j e d y n i e do w ł a s n y c h przypuszczeń. takie m i a ł y miejsce i w dlatego nie mogę odwołać się do innych kra­ publikacji, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 159 i d e n t y f i k a c j i — co ma uzasadnienie w atomizacji s p o ł e c z e ń s t w a , w za­ n i k u w i ę z i n i e f o r m a l n y c h i d o m i n a c j i w i ę z i f o r m a l n y c h — to p r z y p u ­ szczenie w y d a j e się zasadne. B y ć m o ż e to w ł a ś n i e — n i e r o z r ó ż n i e n i e między identyfikacją w obrębie społeczności plemiennych i t p . a w s p ó ł ­ czesnych n a r o d o w y c h jest p r z y c z y n ą n i e p o r o z u m i e ń i k o n t r o w e r s j i p r z y analizowaniu tego zagadnienia. P r z e d s t a w m y teraz graficznie to, co w y ż e j zostało powiedziane: Przedstawiony r y s u n e k uwidacznia jeszcze dodatkowe elementy w i ą ­ żące się z o k r e ś l e n i e m w ł a s n e j g r u p y wobec t y c h , k t ó r z y do niej nie s ą zaliczani. W s p o m n i a ł e m w y ż e j o o b o w i ą z u j ą c e j u Roma, t r a k t o w a n e j j a ­ ko jeden z p o d s t a w o w y c h e l e m e n t ó w romanipen zasadzie endogamii m a ł ­ ż e ń s k i e j . W s p ó ł m a ł ż o n k o w i e w y b i e r a n i są z r e g u ł y s p o ś r ó d w ł a s n e j g r u ­ p y (choć często z r ó ż n y c h podgrup), granice m o ż l i w o ś c i w y b o r u w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a w i n n y zatem p o k r y w a ć się z g r a n i c a m i w ł a s n e j g r u p y . Jed­ n a k ż e w p r a k t y c e z d a r z a j ą się m a ł ż e ń s t w a z i n n y m i R o m a m i . T a k w i ę c n a l e ż y m ó w i ć o preferencjach, k t ó r e s y t u u j ą się w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u ­ py, i o t o l e r a n c j i w w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . G r a n i c ą t o l e r a n c j i m a ł ­ ż e ń s k i e j jest granica o d d z i e l a j ą c a swoich i i n n y c h od n i e - C y g a n ó w , ale t e ż bardzo w y r a ź n i e od odrzuconych j a k o nie ż y j ą c y c h zgodnie z zasa­ d ą romanipen. W r z a d k i c h p r z y p a d k a c h obejmuje ona t a k ż e nie-Cyga­ n ó w , k t ó r z y z y s k a l i status c z ł o w i e k a —• manuš. W i ę ź poprzez k r e w sytuuje w ś r ó d l u d z i , ale granica l u d z i obejmuje t a k ż e odrzuconych (,,ła- �160 LECH MROZ banca"), choć m a ł ż e ń s t w a , k o n t a k t y z n i m i są zabronione — k a l a j ą . ( W a r ­ to d o d a ć , że do tej k l a s y zaliczani są przez Polska Roma, K e ł d e r a s z a i L o w a r a o p r ó c z w y m i e n i o n y c h w y ż e j t a k ż e ci z w ł a s n e j g r u p y , k t ó r z y t r w a l e zostali w y e l i m i n o w a n i ze s p o ł e c z n o ś c i w w y n i k u z ł a m a n i a n o r m . ) Dochodzimy t u t a j do jeszcze jednej osobliwości, do s p o s t r z e ż e n i a , że granica l u d z i p o k r y w a się z g r a n i c ą m o ż l i w o ś c i skalania. S k a l a ć m o ż e i n n y R o m (kobieta, m ę ż c z y z n a ) l u b odrzucony ( „ ł a b a n c " ) , m a j ą c y j e d ­ nak w i ę ź poprzez k r e w — c z ł o w i e k . N i e - C y g a n (nawet manus), j a k z w i e ­ r z ę nie kala — m o ż e b y ć t y l k o p r z y c z y n ą skalania, g d y R o m z ł a m i e za­ s a d ę romanipen, z a s a d ę m o r a l n o ś c i . M a ł ż e ń s t w o z nie-Cyganem m o ż e być (obecnie s u r o w o ś ć tego zakazu z ł a g o d n i a ł a , choć w i n n y b y ć s p e ł ­ nione specjalne sposoby omijania go i zachowania p o z o r ó w ) p r z y c z y n ą skalania przez z ł a m a n i e z a s a d y . T a k i m sposobem jest np. f o r m a l n e wyłączenie kobiety z własnego rodu i grupy — „ z a p o m n i e n i e " o niej. T a k ż e nie s ł a b n i e spoistość g r u p y , nie grozi j e j skalanie, g d y kobieta wprowadzana (nie-Cyganka) zostanie „ u c z ł o w i e c z o n a " — t j . gdy p r z y j ­ mie s p o s ó b ż y c i a i m y ś l e n i a c y g a ń s k i . T a k w i ę c przekroczenie b a r i e r y staje się m o ż l i w e ( m i m o obcości) dla „ g a d z i a " (nie-Cygana). Ta sama bariera jest g r a n i c ą nie do przekroczenia — m i m o cech c z ł o w i e c z y c h — dla osobnika uznanego za nieczystego ( „ ł a b a n c a " ) . W y r a ź n i e w i d a ć t u n i e p o k r y w a n i e się granic ochrony substancji biologicznej i k u l t u r o w e j . M o ż e jeszcze w y r a ź n i e j jest to widoczne na p r z y k ł a d z i e w s p ó l n o t y jedzenia — z k i m m o ż n a jeść i p i ć . T y l k o z t y m i , k t ó r z y nie są skala­ n i . Jedzenie ze s k a l a n y m z w ł a s n e j g r u p y ( „ m a g e r d o " ) , podobnie j a k z „ ł a b a n c e m " , jest niedopuszczalne — p o d g r o ź b ą stania się samemu n i e ­ c z y s t y m (skalanym); t a k ż e z „ g a d z i e m " , poza o w y m w y j ą t k i e m , j a k i s t a n o w i ą ci s p o ś r ó d nich, k t ó r y c h o k r e ś l a się m i a n e m manuš. Różnica m i ę d z y s k a l a n y m z g r u p y w ł a s n e j ( „ m a g e r d o " ) a „ ł a b a n c e m " polega na t y m , że t e m u p i e r w s z e m u t y l k o czasowo o d m a w i a się p r a w a do w s p ó l ­ n o t y jedzenia, p r a w a do p r z e b y w a n i a w g r u p i e ( p r z y p a d k i t r w a ł e g o o d ­ rzucenia są s k r a j n i e rzadkie), podczas g d y d r u g i z samej swojej i s t o t y jest t r w a l e nieczysty. F o r m u ł a „ m o ż e s z j e ś ć i p i ć z C y g a n a m i " w y p o ­ wiedziana przez B a r o - Š e r o l u b K r i s a k o - R o m a k o ń c z y okres w y ł ą c z e n i a poza s p o ł e c z n o ś ć , jest k o ń c e m k a r y , s t w i e r d z e n i e m p o w t ó r n e g o p r z y j ę ­ cia ( m o ż n a b y p o k u s i ć się o powiedzenie p o w t ó r n e g o narodzenia — t o 27 2 S 2 7 Odmienną sytuację - C y g a n nie jest w o g ó l e omawianego nów A. don zamieszkujących pology 2 8 tejże, of the Body, Amerykę G y p s i e s . The Trie Body nie- s k a l a n i a . B y ć m o ż e r ó ż n i c a ta (w s t o s u n k u przeze m n i e p r z y k ł a d u ) w y n i k a ze z m i a n , j a k i e d o k o n a ł y s i ę u Sutherland, 1975; przedstawia Sutherland u C y g a n ó w a m e r y k a ń s k i c h : przyczyną już po przybyciu Hidden Americans, as a Social Symbol Academic Press, London przez trie R o m , 375-389. Amono 1977, s. nich z Europy. Tavistock Publications, [w:] T h e do Cyga­ Patrz: Lon­ Anthro­ Z a o b s e r w o w a ł e m takie p r z y p a d k i neofickiej g o r l i w o ś c i p r z y ż e n i o n y c h n i e - C y ­ g a n ó w (kobiet i m ę ż c z y z n ) u P o l s k a R o m a . �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 161 w a r z y s z y t e m u b o w i e m n a s t ę p n i e w y s t a w n a uczta, podobnie j a k w p r z y ­ p a d k u ś w i ę t o w a n i a narodzin, chrzcin, zawarcia m a ł ż e ń s t w a ) . Nic t a k i e ­ go nie jest m o ż l i w e w stosunku do Cygana karpackiego. M i a ł e m z r e s z t ą m o ż l i w o ś ć zaobserwowania sytuacji, k i e d y w obozowisku Polska Roma z j a w i ł a się — p r z e b y w a j ą c a w t y m m i e ś c i e — osoba n a l e ż ą c a do C y g a ­ n ó w k a r p a c k i c h . Z o s t a ł a p o d j ę t a jedzeniem (zasada g o ś c i n n o ś c i wobec l u ­ dzi, nie t y l k o wobec swoich), ale n i k t nie t o w a r z y s z y ł j e j , nie j a d ł r a ­ zem, a zaraz po j e j o d e j ś c i u naczynia, z k t ó r y c h k o r z y s t a ł a , w y r z u c o n o — by n i k t , nawet przez p o m y ł k ę l u b z n i e w i e d z y (co jest o k o l i c z n o ś c i ą ł a g o d z ą c ą ) , j u ż z n i c h nie j a d ł . O k r e ś l a n i e swoich wobec i n n y c h i s w o i c h / i n n y c h wobec obcych do­ k o n u j e się w b e z p o ś r e d n i e j , s t a ł e j k o n f r o n t a c j i . Odrzuceni ( „ ł a b a n c a " ) i manuša nie m i e s z c z ą się t u t a j , nie u c z e s t n i c z ą w t y m procesie •— są z j a w i s k a m i m a r g i n a l n y m i , t y l k o pewnego rodzaju d z i u r a m i w d z i e l ą c y m murze lub może furtkami. M o ż l i w o ś ć w e j ś c i a obcego do g r u p y swoich (choć rzadka) i b a r i e r y u n i e m o ż l i w i a j ą c e s y t u a c j ę a n a l o g i c z n ą n i e k t ó r y m g r u p o m C y g a n ó w (nie-swoich) z d a j ą się ś w i a d c z y ć o a m b i w a l e n t n y m w p e w n y m stopniu sto­ s u n k u do obcego. Jest coś j a k ze stosunkiem do ś w i ę t o ś c i — obcy o d ­ pycha, ale i p r z y c i ą g a (zwracano z r e s z t ą na to u w a g ę ) . P o t w i e r d z e ­ n i e m są — j a k przypuszczam — d o w c i p y i t z w . pieprzne h i s t o r y j k i opo­ wiadane przez m ę ż c z y z n c y g a ń s k i c h na temat n i e - c y g a ń s k i c h kobiet. O p o w i e ś c i tego rodzaju są nie do p o m y ś l e n i a w odniesieniu do kobiet w ł a s n y c h l u b i n n y c h Cyganek i z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e w odniesieniu do k a l a j ą c y c h kobiet „ ł a b a n c ó w " . Istnienie i c h w p r z y p a d k u kobiet n i e - c y ­ g a ń s k i c h m o ż e p o t w i e r d z a ć , że „ g a d z i o w i e " nie k a l a j ą , ale t a k ż e ś w i a d ­ c z y ć o p e w n e j , j a k b y zakazanej a t r a k c y j n o ś c i . Przedstawiona zasada w y r a ź n a jest w ś w i a d o m o ś c i Polska Roma, K e ł ­ derasza i L o w a r a . Bardziej natomiast nieostre granice, nieostry r y s u n e k ma w p r z y p a d k u C y g a n ó w karpackich. Z r ó ż n i c o w a n i e tej z b i o r o w o ś c i na s p o ł e c z n o ś c i wioskowe i j e d n o c z e ś n i e w y m i a n a p a r t n e r ó w m a ł ż e ń ­ skich p o m i ę d z y n i m i , ale i zakaz brania w s p ó ł m a ł ż o n k ó w z p e w n y c h osad (bo są to „ ł a b a n c a " — sic!), a m b i w a l e n t n y stosunek do Polska Roma, Lowara i Kełderasza — określanych w s p ó l n y m mianem Austryjaki lub „ ł a b a n c a " [!], k o n i e c z n o ś ć r o z w i ą z a n i a s y t u a c j i pewnego k o n f l i k t u w e ­ w n ę t r z n e g o — pogardzenia nie-Cyganami (jako „ g a d z i a m i " ) i zarazem s t a ł e g o p r z e b y w a n i a w ś r ó d nich, s t a ł e g o w s p ó ł ż y c i a z n i m i k o m p l i k u j e zagadnienie. Ta ostatnia k w e s t i a d o p r o w a d z i ł a m . i n . do w y t w o r z e n i a bardziej złożonego obrazu n i e - C y g a n ó w , do w y o d r ę b n i e n i a w ś r ó d n i c h d w ó c h k a t e g o r i i : „ g a d z i o - g a r o " i „ g a d z i o - r a j a " . P i e r w s i to c i , k t ó r y m i n a j c z ę ś c i e j się pogardza i w ś r ó d k t ó r y c h się żyje — sąsiedzi i m i e s z k a ń ­ cy w i o s k i czy osady. D r u d z y to „ p a n o w i e " (raj znaczy pan) — to miesz2 9 2 9 В e n с d у к t o w i с z, 11 — E t n o g r a f i a P o l . 33/1 Markowska, op. cit., s. 213-214. �162 LECH MROZ k a ń c y miasta, k t ó r y c h status, standard, k u l t u r a , m o g ą b y ć p r z e d m i o ­ t e m szacunku i n a w e t z a z d r o ś c i . Raja s ą często s y m p a t y c z n i i ż y c z l i w i , bardziej n i ż ludzie z w i o s k i . Zapewne ma na to w p ł y w b r a k c z ę s t y c h b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w i r o m a n t y c z n y stereotyp Cygana p r z y c i ą g a j ą c y ż y c z l i w ą u w a g ę „ p a n ó w " z miasta. O g ó l n i e jednak — j a k się w y d a j e — t a k ż e w p r z y p a d k u C y g a n ó w k a r p a c k i c h daje się z a u w a ż y ć f u n k c j o n o ­ wanie omawianej w t y m t e k ś c i e zasady i d e n t y f i k a c j i . T y l e , że sytuacja C y g a n ó w karpackich, brak w y r a ź n i e organizujących ich r a m i sposób życia p o w o d u j ą zaciemnienie obrazu; przypadek ten w y m a g a specjalne­ go, osobnego o m ó w i e n i a . Lech Mróz HOW DO T H E POLISH GYPSIES DISTINGUISH THEIR OWN GROUP? IDENTITY, DISTINCTNESS, STRANGENESS S u m m a r y I n c o n s i d e r i n g the p r o b l e m of the people's attitudes belonging to t h e i r group w e people-strange people". usually conceive V a r i o u s contexts t o w a r d s other people this r e l a t i o n as a n opposition a n d factors not "our determine in each particular case w h i c h people a r e "our o w n " a n d w h o a r e s t r a n g e r s . I do not m e a n a g e n e r a l p o l e m i c w i t h this p r i n c i p l e I a m groups, w h e r e this only studying one d i s t i n c t i o n a p p e a r s i n a different of the groups l i v i n g i n P o l a n d — P o l s k a R o m a , L o v a r a , K a l d e r a s h a define their own group a n d thereby they define cases, n a m e l y Gypsy f o r m . G y p s i e s of p a r t i c u l a r their and Karpatian Gypsies r e l a t i o n to other Gypsy groups a n d to n o n - G y p s i e s ( m y studies c o n c e r n P o l i s h G y p s i e s b u t I suspect, my conclusions c a n be of w i d e r c h a r a c t e r b e c a u s e that of the specific G y p s y w a y of life a n d t h e i r i n t e r - g r o u p connections). Thus, by G y p s i e s there p r i n c i p l e is m o r e complex: ( n o n - G y p s i e s ) " a n d a l l the is not an opposition "our people-other elements "our p e o p l e - s t r a n g e r s " but the people (i.e. other G y p s i e s ) - s t r a n g e r s are necessary i n defining one's i d e n t i t y and his p l a c e i n the h u m a n w o r l d . M y c o n c l u s i o n s c o n c e r n the G y p s i e s but a guestion a r i s e s h e r e ( w i t h no a c t u a l a n s w e r ) w h e t h e r t h i s p r i n c i p l e is not m u c h m o r e g e n e r a l . M a y b e it c o n c e r n s social and ethnic groups too-for example m i n o r i t i e s p r e s e r v i n g s o c i a l ties brought living in dispersion over f r o m t h e i r h o m e teresting, that the g r a m m a r of a l l l a n g u a g e s where we people or other ethnic c o u n t r y . I t is i n ­ c a n be the e v i d e n c e h e r e s i n c e e v e r y ­ meet the three f o r m s of p e r s o n a l p r o n o u n s : I - y o u - h e <we-you-they). s e e m s to r e v e a l (not o n l y b y G y p s i e s ) a v e r y g e n e r a l p r i n c i p l e of the people not b e l o n g i n g It distinguishing to "us" into the r e l a t i v e l y closer ones ("you") a n d quite s t r a n g e ("they"). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �